Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIbhikSu Agama viSaya koza CYCLOPAEDIA OF JAIN CANONICAL Texts PART I / vAcanA pramukha gaNAdhipati tulasI pradhAna sampAdaka AcArya mahAprajJa saMpAdikA sAdhvI vimalaprajJA sAdhvI siddhaprajJA
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ niggaMthaM pAvayaNaM zrIbhikSu Agama viSaya koza (pAMca AgamoM-Avazyaka, dazavakAlika, uttarAdhyayana, nandI aura anuyogadvAra tathA unake vyAkhyA-graMthoM ke AdhAra para) pradhAna sampAdaka vAcanA pramukha gaNAdhipati tulasI AcArya mahAprajJa nirdezana muni dulaharAja DaoN. satya raMjana banarjI saMgrahaNa/anuvAda/sampAdana sAdhvI vimalaprajJA sAdhvI siddhaprajJA prakAzana jaina vizva bhAratI saMsthAna [mAnya vizvavidyAlaya] lADanUM, rAjasthAna-341306
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzaka: jaina vizva bhAratI saMsthAna (mAnya vizvavidyAlaya) lADanUM, rAjasthAna sarvAdhikAra surakSita jaina vizva bhAratI, lADanUM prathama saMskaraNa : sitambara, 1966 mUlya : 500/- rupaye mudraka : mitra pariSad kalakattA ke Arthika saujanya se sthApita jaina vizva bhAratI presa, lADanUM (rAjasthAna)
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ Niggantharn Pavayanam SRI BHIKSU AGAMA VISAYA KOSA CYCLOPAEDIA OF JAIN CANONICAL TEXTS-PART I (Avasyaka, Dasavaikalika, Uttaradyayana, Nandi and Anuyogadvara-Compiled on the basis of these five Agamas and their different Commentaries) Synod Chief GANADHIPATI TULSI Chief Editor ACARYA MAHAPRAJNA Direction by Muni Dulaharaj Dr. Satya Ranjan Banerjee Compilation/Translation/Edition Sadhvi Vimalprajna Sadhvi Siddhaprajna Published by JAIN VISHVA BHARATI INSTITUTE LADNUN (Rajasthan)
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ Publishers: Jain Vishva Bharati Institute (Deemed University) Ladnun (c) Jain Vishva Bharati, Ladnun First Edition : September, 1996 Price: Rs. 500/ Printers : Jain Vishva Bharati Press Ladoup (Raj.)
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ samarpaNa viloDiyaM Agamaduddhameva, laddhaM saladdhaM nnvnniiymcchN| sajjhAyasajjhANarayassa niccaM, bhikkhussa tassa ppaNihANaputvaM // jisane Agama-dohana kara kara, pAyA pravara pracura navanIta / zruta-saddhyAnalIna cira cintana, Arya bhikSu ko vimala bhAva se||
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ antastoSa antastoSa anirvacanIya hotA hai, usa mAlI kA jo apane hAthoM se upta aura siJcita drama-nikuJja ko pallavita, puSpita aura phalita huA dekhatA hai, usa kalAkAra kA jo apanI tUlikA se nirAkAra ko sAkAra huA dekhatA hai aura usa kalpanAkAra kA jo apanI kalpanA ko apane prayatnoM se prANavAn banA dekhatA hai| cirakAla se merA mana isa kalpanA se bharA thA ki jaina-AgamoM kA zodha-pUrNa sampAdana ho aura mere jIvana ke bahazramI kSaNa usameM lgeN| saMkalpa phalavAna bnaa| mujhe kendra mAnakara merA dhama-parivAra usa kArya meM saMlagna ho gayA aura kArya ko niSThA taka pahuMcAne meM pUrNa zrama kiyaa| kucha varSa pUrva mere mana meM kalpanA uThI ki 'jaina Agama viSaya koza' taiyAra kiyA jaae| sabhI AgamoM kA eka viSaya koza abhISTa thaa| parantu vaha dIrgha samaya sApekSa thaa| ataH usa kArya ko aneka khaMDoM meM vibhakta kara diyA gayA, jisakI phalazruti prastuta khaMDa hai / ataH mere isa antastoSa meM maiM sabako samabhAgI banAnA cAhatA hai, jo isa pravRtti meM saMvibhAgI rahe haiN| saMkSepa meM vaha saMvibhAga isa prakAra hai pradhAna saMpAdaka : AcArya mahAprajJa saMpAdikA : sAdhvI vimalaprajJA : sAdhvI siddhaprajJA saMkalana sahayogI : sAdhvI saMcitayazA : samaNI ujjvalaprajJA saMvibhAga hamArA dharma hai / jina-jina ne isa gurutara pravRtti meM unmukta bhAva se apanA saMvibhAga samarpita kiyA hai, una sabako maiM AzIrvAda detA hUM aura kAmanA karatA hUM ki unakA bhaviSya isa mahAna kArya kA bhaviSya bane / gaNAdhipati tulasI
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ anukrama 0 purovAk * bhUmikA (Foreword) 0 sampAdakIya * grantha-paricaya 0 sandarbha-grantha : saMketa-vivaraNa 0 mukhya viSaya : anukrama 0 viSaya koza 0 pariziSTa 1: kathA-saMketa 0 pariziSTa 2: dArzanika aura tAttvika carcAsthala-saMketa
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ purovAk do indriya vAle prANI meM bhASA kI labdhi kA vikAsa nahIM hai| tIna, cAra, pAMca indriya vAle prANiyoM meM bhI bhASA kA vikAsa nahIM hotA / pazu aura pakSI samanaska haiM, ve socate haiM, kalpanA bhI karate haiM lekina unameM bhASA kA svalpa mAtrA meM hI vikAsa huA hai| unakA mastiSka vikasita nahIM hai isalie unakA zabdakoza bahuta choTA hai| manuSya ne mastiSka kA vikAsa bahuta kiyA hai| usakI cintanazakti, kalpanAzakti, smRti aura viveka bahata vikasita hai| usane buddhi aura mana kA saMyoga kara bhASA kA vikAsa kiyA hai| usakA zabdakoza bahuta bar3A hai| bhASA kA vikAsa viSaya ke vikAsa ke sAtha-sAtha calatA hai| jaise-jaise artha yA vastu kA nayA nirmANa hotA hai, zabda gar3he jAte haiM, vaise-vaise zabdakoza kI vRddhi hotI jAtI hai| jJAna aura sAdhanoM ke vikAsa ke sAthasAtha kozoM ke prakAroM kI bhI vRddhi hotI jAtI hai| hindI, rAjasthAnI, saMskRta, prAkRta Adi sabhI bhASAoM meM kozoM kA nirmANa haA hai| vaidika vidvAnoM ne upaniSad vAkya mahAkoza, prAcIna bhAratIya saMskRti koza, brAhmaNoddhAra koza, upaniSad uddhArakoza Adi kozoM kA tathA bauddha vidvAnoM ne buddhisTa enasAiklopIDiyA kA nirmANa kiyaa| jaina vidvAnoM ne bhI isa dizA meM apanI lekhanI uThAI hai| aba taka aneka koza hamAre sAmane A cake haiN| kucheka kozoM kA vivaraNa isa prakAra hai1. pAiyalacchInAmamAlA __ yaha kavi dhanapAla kI laghu kozakRti hai| isakI 279 gAthAoM meM lagabhaga eka hajAra prAkRta zabda haiN| unameM tatsama, tadabhava aura dezI zabda bhI haiN| isakA racanA kAla vi0 saM0 1029 hai| lekhaka ne dhArAnagarI meM rahakara apanI bahina sundarI ke lie isa grantha kA nirmANa kiyaa| lekhaka kA abhiprAya hai ki yaha grantha prAkRta kaviyoM ke kavitA-praNayana meM sahayogI bnegaa| yaha prAkRta bhASA kA pahalA koza hai / 2. dezInAmamAlA - isakA apara nAma hai-'rtnaavlii'| yaha kalikAla sarvajJa AcArya hemacandra kI prasiddha kRti hai| isameM lagabhaga chaha hajAra zabda 783 gAthAoM meM saMdabdha haiN| sabhI gAthAeM zabda-prayoga kI mAdhyama haiN| isakI saMyojanA apane Apa meM apUrva hai| 3. pAiyasaddamahaNNao isake praNetA haiM --haragovindadAsa seTha, jinhoMne 250 se bhI adhika granthoM se lagabhaga 75 hajAra zabda saMgRhIta kie haiN| hajAra pRSThoM kA yaha koza sasandarbha zabdoM kA artha prastuta karatA hai| artha kI dRSTi se yaha koza atyanta upayogI hai| prAkRta jagat meM yaha atyadhika pracalita hai| isakA pahalA saMskaraNa san 1928 meM tathA dUsarA saMskaraNa san 1961 meM prakAzita huA hai| 4. sacitra ardhamAgadhI koza zrI ratanacandajI mahArAja ne 49 granthoM ke AdhAra para isakA praNayana kiyaa| isameM prAkRta zabdoM ke hindI artha ke sAtha gujarAtI aura aMgrejI ke artha bhI upalabdha haiN| saMgrahIta zabdoM kI saMkhyA pacAsa hajAra hai| isakA prathama saMskaraNa san 1923 meM haA thaa| abhI-abhI yaha sundara sAjasajjA ke sAtha pAMca bhAgoM meM
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 purovAk jApAna se tathA motIlAla banArasIdAsa se chapA hai| mUla prAkRta zabda, usakA saMskRta rUpAntaraNa tathA tIna bhASAoM meM artha hone ke kAraNa isakA AkAra kucha bar3A ho gayA hai| 5. alpaparicita saiddhAntika zabdakoza isake praNetA haiN-saagraanndsuuri| yaha pAMca bhAgoM meM san 1954 se 1979 ke madhya prakAzita huA thaa| isameM mUla 1256 pRSTha haiM, jinameM vizeSa rUpa se unhIM zabdoM ko liyA hai jo jainadarzana ke pAribhASika zabda haiM / unakA cUNi, TIkA Adi meM upalabdha artha bhI diyA gayA hai| inameM 45 AgamoM tathA anya kucheka graMthoM ke zabda saMgahIta haiN| anta meM 56 pRSThoM ke pariziSTa meM AcArya hemacandra kI dezInAmamAlA ke zabda akArAdi anukrama meM artha-sahita diye gae haiN| 6. abhidhAna rAjendrakoza yaha zvetAmbara Agama sAhitya kA eka Akara koza hai| isake nirmAtA haiM-vijayarAjendrasUrI aura saMpAdaka haiM-unhIM ke do ziSya dIpavijaya aura yatIndra vijaya / isakA prakAzana sAta bhAgoM meM san 1910-1924 ke madhya nau hajAra pRSThoM meM huaa| kozakAra ne lagabhaga sau granthoM kA isameM upayoga kiyA hai| isa koza kA nirmANa yadi Aja hotA to yaha koza aura adhika vaijJAnikatA lie hamAre sAmane aataa| isakA nirmANa viSayoM ke AdhAra para huA hai, lekina vartamAna meM unake pramANa yathArtha rUpa meM upalabdha na hone ke kAraNa koza kI upayogitA meM kamI anubhava hotI hai| 7. jainalakSaNAvali (jaina pAribhASika zabdakoza) yaha eka mahattvapUrNa koza hai, jisameM jainadharma-siddhAMta ke pAribhASika zabdoM kI paribhASAeM do gaI haiN| isameM digambara tathA zvetAmbaroM ke 400 granthoM se zabda saMgrahIta haiN| isake saMpAdaka haiM -bAlacaMdra siddhAMtazAstrI aura yaha vIra sevA maMdira se san 1972 meM prakAzita huA hai| 8. jainendra siddhAMtakoza cAra bhAgoM meM prakAzita isa koza meM zabdoM ke artha ke sAtha-sAtha unase saMbaMdhita viSayoM kA sasaMdarbha samAveza hai| yaha kevala digambara sAhitya ke AdhAra para nirmita hai| isake kartA haiM-kSullaka jinendravarNI aura praNayana kAla hai--san 1970 / 9. DikzanarI oNpha vI prAkRta leMgvejeja ___ isa koza kA nirmANa pUnA meM DA0 e. ema. ghATage ke nirdezana meM bhaMDArakara oriyanTala risarca iMsTITyUTa ke antargata ho rahA hai| isameM lagabhaga 500 granthoM ke zabda sasaMdarbha lie gae haiN| zabdoM kA aMgrejI bhASA meM artha kiyA gayA hai| yaha vizAla kozagrantha apane Apa meM eka zalAkAgrantha hogaa| isake do lagha bhAga prakAzita ho cake haiM, zeSa prakAzAdhIna haiN| 10. Agama zabdakoza prastuta koza meM gyAraha aMgoM (AcArAMga, sUtrakRtAMga Adi) ke zabda saMgrahIta haiN| pratyeka zabda kA saMskRta rUpAMtaraNa aura usake sabhI pramANa-sthala nirdiSTa haiN| isameM tatsama, tadbhava aura dezI-tInoM prakAra ke zabda haiN| 850 pRSThoM kA yaha koza aMga AgamoM meM anusaMdhAna karane vAloM ke lie bahuta upayogI hai kyoMki gyAraha aMgoM meM eka zabda kahAM-kahAM AyA hai, usake samasta saMdarbha-sthala eka hI sthAna para prApta ho jAte haiN| vibhinna AgamoM ke zabda-cayana pRthaka-pRthaka muniyoM ne kie aura unakA samagratA se Akalana muni zrIcanda 'kamala' ne kiyaa| isakA prakAzana varSa hai san 1980 /
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ purovAk 11. ekArthaka koza isameM lagabhaga 100 granthoM se ekArthaka zabdoM kA saMgrahaNa kiyA hai| unameM Agama tathA unake vyAkhyAgranthoM ke sAtha-sAtha aMgavijjA kA bhI samAveza hai| isa koza meM lagabhaga 1700 ekArthakoM kA artha-nirdeza aura pramANa diyA gayA hai| sAre zabda lagabhaga 8000 haiN| isameM dhAtuoM ke ekArthaka bhI haiN| aneka ekArthakoM ke sabhI zabda dezI haiN| unakA bhI saMkalana kiyA gayA hai / isakA saMpAdana samaNI kusumaprajJA ne san 1984 meM kiyA thA / 12. nirukta koza nirukta yA nirvacana vidyA bahuta prAcIna hai| prastuta koza meM akArAdi anukrama se mUla prAkRta zabdoM kA prAkRta yA saMskRta meM nirvacana prastuta kiyA gayA hai| isameM mUla meM 1754 zabdoM kA nirvacana hai tathA prathama pariziSTa meM kRdantavyutpanna 208 nirukta aura dUsare pariziSTa meM tIrthakara-abhidhAna nirukta haiN| isameM 74 granthoM kA samAveza hai / sAdhvI siddhaprajJA aura sAdhvI nirvANazrI ne san 1984 meM isakA saMpAdana kiyA thaa| 13. dezI zabdakoza prastuta koza meM Agama, niyukti, bhASya, cUNi aura TIkA Adi meM prayukta dezI zabdoM kA sapramANa saMkalana hai| isameM dasa hajAra se adhika dezI zabda saMgrahIta haiN| AcArya hemacandra kI dezInAmamAlA kA isameM avikala samAveza kiyA gayA hai| isameM kucha zabda kannaDa, tamila, marAThI Adi bhASAoM ke bhI haiM / 439 pRSThoM meM akArAdi krama se dezI zabda. unakA artha, saMdarbha-sthala aura vyavahati kA ullekha hai| isameM zatAdhika granthoM kA upayoga haA hai| isake do pariziSTa haiM --avaziSTa dezI zabda tathA dezI dhAtu cynikaa| isakA saMpAdana muni dulaharAja ne san 1988 meM kiyA thaa| 14. Agama vanaspati koza jaina AgamoM meM vanaspatiyoM ke nAma pracuratA se prApta haiN| TIkAkAla meM bhI unakI pahacAna vismRta-sI ho gaI thii| kucheka vanaspatiyoM kI pahacAna viparIta artha meM kI jA rahI thii| prastuta koza meM lagabhaga 450 vanaspatiyoM kA sacitra prastutIkaraNa aura unakI sapramANa vijJapti muni zrIcandra 'kamala' ne kI hai| yaha jaina Agama vanaspati kA pahalA koza hai, jisase prAcIna vanaspatiyoM kA Adhunika paricaya prApta hotA hai| isakA prakAzana varSa hai--san 1996 / (naM0 10 se 14-ye pAMcoM koza jaina vizva bhAratI, lADanaM se prakAzita haiN|) 15. lezyAkoza 16- kriyAkoza 17. yogakoza ina tInoM ke saMpAdaka haiM -sva. mohanalAla bAMThiyA tathA zrIcandra corddiyaa| saMpAdakadvaya ne lezyA, kriyA aura yoga ke bikhare saMdarbho ko jaina Agama sAhitya se ekatrita kara unake susaMyojita rUpa ko lezyAkoza, kriyAkoza aura yogakoza ke rUpa meM prakAzita kiyA thaa| sArA viSaya upabiMduoM meM vibhakta hai tathA hindI bhASA ke anuvAda se anvita hai| lezyAkoza san 1966 meM, kriyAkoza 1969 meM jaina darzana samiti, kalakattA se prakAzita huA hai| zrIbhikSu Agama viSaya koza prastuta koza meM pAMca Agama-(1) Avazyaka (2) dazavakAlika (3) uttarAdhyayana (4) nandI (5) anuyogadvAra aura inake vyAkhyAgranthoM kA samavatAra kiyA gayA hai| isa laghukAya samavatAra meM bhI viSayoM kI vividhatA bahala parimANa meM hai| Avazyaka choTA Agama hai
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ purovAk kintu usa para suvistRta vyAkhyAeM likhI giiN| Avazyakaniyukti, vizeSAvazyaka bhASya, caNi, hAribhadrIyA tathA malayagirIyA vRtti- ina vyAkhyA granthoM meM vizvakoza bana sake utane viSaya haiN| una saba viSayoM kA samAhAra karanA saMbhava nahIM thaa| isalie unameM se pramukha-pramukha viSayoM kA cayana kiyA gayA, jo Adhunika jJAna, vijJAna aura AcArazAstrIya dRSTi se bahata mahattvapUrNa lge| vijJAna ke kSetra meM parAmanovijJAna kI zAkhA vikasita haI, usameM atIndriya jJAna ko mAnyatA dI gii| anya lekhakoM ne bhI jJAna ke viSaya meM likhA kintu atIndriya jJAna ke viSaya meM jitanA sAMgopAMga nirUpaNa isameM hai, utanA anya kisI grantha meM prApta nahIM hai. ataH parAmanovijJAna ke adhyetA ke lie yaha koza atyanta upayogI hogaa| isa koza meM 175 viSayoM kA saMgrahaNa hai| tattva-darzana, AcAra-zAstra, itihAsa Adi aneka daSTiyoM kA isameM samAveza hai| jaina AgamoM kI vyAkhyA meM nayoM kA mukta prayoga huA hai| jinabhadragaNI kSamAzramaNa ne naya kI mahattA kA pratipAdana isa rUpa meM kiyA hai jo jJAtA naya-nikSepa-vidhi se artha kI samIkSA nahIM karatA, usake lie ayukta yukta aura yukta ayukta ho jAtA hai| isameM hAthI ke dRSTAMta se naya ko samajhAyA gayA hai / sAta aMdhe vyakti the| unameM se pratyeka ne hAthI ke ekaeka avayava kA sparza kiyaa| paira kA sparza karane vAle ne kahA- hAthI khaMbhe jaisA hai| dUsaroM ne hAthI ke anyAnya avayavoM ke sparza ke AdhAra para hAthI kI bhinna-bhinna kalpanA kii| isa prakAra eka-eka avayava ke AdhAra para pUre hAthI kI kalpanA jaise ThIka nahIM hai, vaise hI vastu ke eka aMza ko sampUrNa vastu mAnanA samyaka nahIM hai| yaha hasti-darzana kA dRSTAMta bauddha sAhitya meM bhI upalabdha hai| aitihAsika dRSTi se bhI kucha tathya bahuta mahattvapUrNa haiN| bhadrabAhu svAmI ne mahAprANa dhyAna kI sAdhanA sampanna kii| sthUlabhadra ne pratipUrNa nau pUrva par3ha lie| do vastuoM (prakaraNoM) se nyUna dasavAM pUrva bhI par3ha liyA / bhadrabAhu aura sthUlabhadra nepAla se prasthAna kara pATaliputra A ge| eka ghaTanA ke bAda bhadrabAhu ne sthUlabhadra ko antima cAra pUrva nahIM pddh'aae| bahuta anurodha karane para unako par3hAnA zurU kiyaa| sAdhAraNatayA yaha mAnA jAtA hai ki bhadrabAha svAmI ne antima cAra pUrva par3hAe lekina unakA artha nahIM btaayaa| kintu AvazyakacUNi meM aisA ullekha nahIM hai| vahAM ullekha hai-bhadrabAhu svAmI ne sthUlabhadra se kahA--avaziSTa cAra pUrva tuma par3ho kintu dUsaroM ko unakI vAcanA nahIM doge / sthUlabhadra ke bAda antima cAra pUrva vicchinna ho ge| dasaveM pUrva kI antima do vastueM bhI vicchinna ho giiN| dasa pUrva kI paramparA unake bAda bhI clii| mahAprANa (mahApAna) dhyAna kI sAdhanA sampanna hone para caturdazapUrvI prayojana upasthita hone para antamahata meM caudaha pUrvo kI anuprekSA -paryAlocana kara letA hai, anukrama-vyutkrama se unakA parAvartana kara letA hai| AgamoM meM upayukta caturdazapUrvI muni antarmuharttamAtra ke upayogakAla meM jitane artha-paryAyoM ko jAna letA hai, unameM se eka-eka samaya meM eka-eka paryAya ko avahRta kiyA jAe to ananta utsarpiNI aura ananta avasarpiNI meM bhI unakA avahAra nahIM ho sktaa| isa avasapiNI kAlakhaMDa meM caturdazapUrvI hue haiN| unake pazcAt dazapUrvI hI hue, kintu terahapUrvI, bArahapUrvI yA gyArahapUrvI nahIM hue| 1. prastuta koza, pR. 45-64, 225-231, 510-514 2. vahI, pR. 374 3. vahI, pR. 375 4. khuddaka nikAya, udAna, pR. 143-145 5. prastuta koza, pR. 83,84 6. anucU, pR. 88 7. prastuta koza, pR. 429
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ purovAk prastuta koza meM jIva vijJAna kI dRSTi se bhI bahuta mUlyavAn sAmagrI upalabdha hai| jIva kA vyakta lakSaNa indriya cetanA / indriya cetanA ke vikAsa ke AdhAra para jIvoM ke pAMca varga kie gae haiM - ( 1 ) ekendriya (2) dIndriya (3) trIndriya (4) caturindriya aura (5) paMcendriya jinabhadragaNI kSamAzramaNa ne ekendriya aura paMcendriya kA do dRSTiyoM se pratipAdana kiyA hai indriya racanA aura labdhi kI dRSTi se jIvo ke pAMca varga banate haiM / upayoga indriya kI apekSA saba jIva ekendriya haiM kyoMki eka samaya meM eka hI indriya kA upayoga hotA hai / ekendriya meM pAMcoM indriyoM kA svIkAra jIva vijJAna kI dRSTi se bahuta mahatvapUrNa hai| jinabhadragaNI kSamA zramaNa ke anusAra bakula, campaka, tilaka, virahaka Adi vRkSoM meM sparza ke atirikta zeSa indriyAM bhI pratIta hotI haiM, kyoMki unameM indriya jJAnAvaraNa kA kSayopazama saMbhava hai / saba viSayoM ko grahaNa karane ke kAraNa bakula manuSya kI taraha paMcendriya hai, phira bhI bAhya indriyoM kA abhAva hone se use paMcendriya nahIM kahA jA sakatA / ekendriya jIvoM meM zrotra Adi dravyendriya ke abhAva meM bhI bhAvendriya kA jJAna kucha aMzoM meM dekhA jAtA hai| vanaspati meM isake spaSTa cihna prApta hote haiM, jaisezrotrendriya-sundara kaMTha evaM paMcama svara meM udgIta gIta zravaNa se 'birahaka vRkSa' para puSpa uga Ate haiN| isase usameM dhotrendriya jJAna kA spaSTa cihna parilakSita hotA hai / cakSurindriya sundara strI kI AMkhoM ke kaTAkSa se 'tilaka vRkSa' para phUla khila jAte haiN| isase usameM cakSurindriya jJAna kA spaSTa cihna paribhAsita hotA hai| ghrANendriya - vividha sugandhita padArthoM se mizrita nirmala zItala jala ke siMcana se 'campaka vRkSa' para phUla pragaTa ho jAte haiM / isase usameM ghrANendriya jJAna kA spaSTa cihna dikhAI detA hai / rasanendriya - atizaya rUpa vAlI taruNa strI ke mukha se pradatta svaccha svAdu zarAba ke kulle kA AsvAdana karane se bakula vRkSa para phUla nikala Ate haiN| isase usameM rasanendriya jJAna kA spaSTa cihna dekhA jAtA hai / ' bhASA kA viSaya Agama sAhitya aura vyAkhyA sAhitya meM bahuta vistAra se carcita hai| dazavekAlika niyukti aura agastya cUrNi meM bhASAyogya dravya, bhASA rUpa meM pariNAmita aura jalpyamAna kA antara bahuta spaSTa kiyA gayA hai--- bhASA ke yogya dravya dravyavAkya haiN| bhASA rUpa meM pariNata, bole jAte hue bhASA ke dravya, jo bhAvoM ko prakaTa karate haiM, ve bhAvavAkya haiM jaise vedanA kI anubhUti svayaM ko aura para ko hotI hai vaise hI jisa vacanapraNidhAna se vyakti svayaM artha kA avadhAraNa karatA hai, phira dUsare ko arthabodha karAtA hai, vaha bhAvabhASA hai / dravyabhASA ke tIna prakAra haiM 1. grahaNa - - vacanayoga meM pariNata AtmA ke dvArA grahaNakAla meM bhASAdravya kA upAdAna / grahaNa | 2. nissaraNa ura, kaMTha, sira, jihvAmUla, tAlu, nAsikA, dAMta aura oSTha para yathAsthAna sammUcchita bhASAdravyoM kA visarjana / 3. parApAta niHsRSTa dravyoM ke dvArA vighaTTita bhASAdravyoM kI bhASA-pariNati / prastuta koza vizvakoza kI parikalpanA se nirmita nahIM hai| phira bhI viSaya kI vividhatA aura vistAra kI dRSTi se yaha vizvakoza jaisA bana gayA hai| yaha sAmagrImAtra kA saMgraha hai| isa para aneka koNoM se mImAMsA kI jA sakatI hai| mImAMsA kI dRSTi se yaha koza vizAla AkAra le sakatA hai Agama, karmagrantha, nirmukti aura 15 -- 1. prastuta koza, pR. 147 2. vahI, pR. 489
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ purovAk 04 10 vyAkhyA sAhitya kA tulanAtmaka adhyayana karane para mImAMsA kA kSetra bahuta vyApaka bana sakatA hai| jayAcArya ne Agama aura niyukti kA tulanAtmaka adhyayana kara donoM ke antara kA nirdeza diyA thaa| vaha mImAMsA kI daSTi se eka udAharaNa ke rUpa meM yahAM prastuta hai-- Agama aura Avazyaka niyukti meM tathyagata aMtara---- siddha kI utkRSTa pUrva avagAhanA 500 dhanuSa ovAiyaM 187 525 dhanuSa Avani 153,157,163 sanatkumAra cakravartI kI gati mokSa ThANaM 4 / 1 tRtIya kalpavimAna Avani 424 arhatamalli kI dIkSA aura pauSa zuklA 11 nAyAdhammakahAo 8 / 222,225 kaivalya-prApti mRgazira zuklA 11 Avani 262 arhata ajita ke gaNadhara samavAo 902 Avani 288 arhat pArzva ke gaNadhara samavAo 88 Avani 268 (praznottara tattvabodha, thirAvalI adhikAra 20136-51 ke AdhAra para) prastuta koza meM dravyAnuyoga, caraNakaraNAnuyoga, gaNitAnuyoga aura dharma kathAnuyoga-ina cAroM kA samAveza hai| tIna anuyoga kA saMgraha mUla meM hai / dharmakathA kA saMketa-saMgraha pariziSTa meM hai| vi0 saM0 2012 auraMgAbAda meM mahAvIra jayantI ke avasara para 'Agama-sampAdana' kI ghoSaNA kI gaI / sampAdana ke vividha pakSoM para vicAra cala rahA thaa| usa samaya Agama viSaya koza kI bhI kalpanA kI gii| yAtrA aura anya pravRttiyoM ke kAraNa yaha kArya avaruddha rhaa| isa avadhi meM Agama zabda koza, ekArthaka koza, nirukta koza aura dezI zabda koza nirmita hue / jaina Agama sAhitya para isa prakAra ke koza prathama bAra hI sAmane aaye| san 1990 se Agama viSaya koza kA kArya prArambha huaa| yaha koza jaina darzana ke gaMbhIra citana, atIndriya dRSTi aura sUkSma satyoM kI khoja kA pratinidhi grantha bana gayA hai| isakA nirmANakAla prArambha meM jitanI kaThinAiyoM meM rahA, utanA hI niSpattikAla sukhada anubhUtiyoM se bharA haA hai| isa kArya meM sAdhvI vimalaprajJA va sAdhvI siddhaprajJA ne zramapUrNa sAdhanA kI hai| muni dulaharAjajI usa sAdhanA kI saphalatA ke ArohaNa meM svayaMbhU saphala bane haiN| DaoN0 satyaraMjana banarjI bhI samaya-samaya para isakA nirIkSaNa aura parIkSaNa karate rahe haiM samaNI ujjvalaprajJA kA pratilipi, pariziSTa Adi meM paryApta sahayoga rhaa| sAdhvI saMcitayazA kI pratilipi aura yaMtroM ke nirmANa meM sahabhAgitA rhii| yaha 'zrIbhikSa Agama viSaya koza' koza kA prathama caraNa hai, pratIkSA hai agrima caraNoM kii| vaha dina bahata ullAsapUrNa hogA jisa dina koza kA samagra rUpa pAThaka varga ke sAmane prastuta hogaa| terApaMtha dharmasaMgha meM yaha eka nayA ucchavAsa hai ki sAdhviyAM isa prakAra ke gaMbhIra granthoM kA saMgrahaNa aura sampAdana kara rahI haiN| jaina vizva bhAratI lADana 1 sitambara 1996 gaNAdhipati tulasI AcArya mahAprajJa
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ FOREWORD 1. This is an authentic dictionary of technical terms of Jainism, based on a limited number of books. The entries are very judiciously selected to give a comprehensive idea of the contents of the literature utilized, The translations given are very faithful and lucid. The reader can easily understand the meanings of the technical terms, and get inspiration for further thought on the ideas in allied systems. While going through the dictionary, I was specially impressed by some entries, and inspired to write comparative notes on cakravartin. deva, tirthankara, samjna, srutajnana, bhasa and karana. 2. The concept of cakravartin in Jainism, as explained in the dictionary, has interesting features that are comparable to their counterparts in Buddhism and Hinduism. The ideas of the Buddhists concerning the miraculous cakra, and the part it plays in the success of the cakravartin, are well illustrated in passages occurring in several Pali Sutras and in the Lalitavistara. The latter describes it as follows: "For the anointed Ksatriya King, the mighty and auspicious wheel appears in the east: a wheel comprising a thousand radii ornamented with gold works, of the height of seven palm trees... When the majestic wheel proceeds in its aerial course towards the east for the promotion of prosperity, the cakravartin raja follows it with all his army, and wherever it halts, there he likewise halts with all his forces. Thereupon all the provincial rajas of the east receive him with offerings of silver dust in golden vessels...... saying, "Hail, O Deva ! thou art welcome; all these are thine-this rich, extensive...... populous kingdom thou hast earned it; may it ever continue thine...... The anointed Ksatriya King and lord should then address them: "Virtuously rule ye these provinces, destroy not life; act not fraudulently." It is sinful to conquer him who sues for mercy. Thus, when an anointed Ksatriya King has conquered the east, bathing in the eastern sea, he crosses the same. When the wheel, having crossed the eastern sea proceeds southward, he follows it with the army, and like unto the east, conquers the south; and, as the south, so does he conquer the west and the north; then bathing in the northern sea, returns to his metropolis, and sits as an invincible monarch in the inner recesses of his palace. Thus does a cakravartin raja acquire the cakraratna, or the jewel of a wheel". In the same way the cakravartin attains to the six remaining ratnas, viz. elephant, the horse, the jewel (which changes night into day). the wife, the steward, and the general. The idea of a universal monarch is very ancient in India. Famous kings of old are said, after their anointing, to have conquered the earth and then to have offered the asvamedha. A king who is acknowledged by the other kings as lord paramount is, in ancient literature, called a samraj. The word cakravartin first occurs in the Maitrayana Upanisad (Encyclopedia of Religion and Ethics, S.V. chakravarti). 3. In Jainism the human beings by their hard austerity (tapascarya) aitain to life in heaven. The hard austerity contains elements of meditation which, however, are difficult to
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 Foreword discern. Consequently the popular impression is that meditation did not play any vital role in attaining celestial life according to Jainism. In the Buddhist and Patanjala Yoga traditions we find a very clear statement of the vital role of meditation for birth in heaven. In Bnddhism, there are four bhumis (Abhidhammatthasargaho, Chapter V), viz. apaya bhumi, kamasugati bhumi, rupavacarabhumi and arudavacara bhumi. The infernals, animals, pretas and asuras constitute the apaya bhumi. The kamasugati bhumi consists of the humans, catummaharajika, tayatimsa, yama, tusita, nimmanarati, paranimmitavasavatti, all of whom owe their status of men and gods due to their good works in life, meditation not playing any important role in their career. The rupavacara and arupavacara bhumt comprise gods in the heaven who attain these states on account of their practice of meditation as human beings. Their mental make-up is strictly in accordance with the states of meditation that they attained in human life. The rupavacara gods fall in sixteen categories, such as, brahmaparisajja, brahmapurohita, mahabrahma, abhassara, asannasatta, suddhavasa etc. In the arupavacara bhumi there are four categories of gods who are the highest in the Buddhist pantheon. In the Patanjala Yoga Bhasya (3.26) there are six categories of Mahendra gods, viz. tridasa, agnisvatta, yamya, tusita, aparinirmita-vasavarti and parinirmita-vasavarti, who are of the kamasugati level, to use a Buddhist term. These gods are samkalpasiddha and endowed with animadi aisyarya. Higher than these are the prajapatya gods, viz. kumuda, rbhu, pratardana, anjanabha and pracitabha, who attain their respective staies because of their control of the mahabhutas through meditation. Higher than these are the gods of the janaloka who are in control of their sense-organs, comprising Brahmapurohita, Brahmapayika, etc. Higher than them are the gods of the tapolaka who include abhasvara, mahabhasvara and satyamahabhasvara, aitaining their status due to higher kind of meditation that endow them with the control over tanmatras. Still higher are the four categories of gods of the satyaloka, viz. acyuta, suddhanivasa, satyabha and samjnasamjni, who have control over pradhana. Out of these four, the acyutas enjoy the pleasure of savitarka meditation, the suddhanivasagana, the pleasure of anandamatra meditation, and the samjnasarjnigana the pleasure of asmitamatra meditation. The videhagana and prakstilaya. gana enjoy the state of liberation during their states of meditation. The Jaina concept of tapascarya as the condition of heavenly status can be compared with the Mahabharata view embodied in the following verse : yaksa-raksasa gandharvah siddhascanye divaukasah | samsiddhastapasa tata ye canye syargavasinah // (Santiparva 295/16) 4. The concept of tirthankara has found a comprehensive representation in the dictionary. The tirtharkaras, unlike Buddhas in Buddhism, were never deified, though identified with Buddha, Sankara, Brahma and Visnu with respect to the latters' qualities, as in the following hymn io Rsabha in the Bhaktamara-stotra : buddhastvameva vibudharcitabuddhibodhat tvam sarkarosi bhuvanatrayasankaratvat/ dhatasi dhira sivamargavidher vidhanat vyaktam tvameva bhagavan purusottamosi //
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ Foreword 19 In the Cauvisatthao we find the following prayers for beneficence and spiritual eleva tion titthayara me pasiyantu; samihivaramuttamam dintu, siddha siddhim mama disantu. The commentator here explains that these are not prayers, but expression of devotion which leads to the decaying of karma stored up in the past. Jainism, however, did not remain static. In the words of R. Willams, "the changelessness of Jainism is no more than a myth. Admittedly there have been no spectacular changes in basic assumptions such as there were, for example, in Mahayana Buddhism. At most there have been variations in emphasis. Had Jainism, as at one time must have seemed possible, become a majority religion in Southern India some thing akin to a Digambara Mahayana might, with continuing favourable circumstances, have emerged. But all that But all that can be detected today are the traces of aborted development: thus in Ratna-karanda, the devadhideva is apostrophized as the annihilator of Kamadeva who seems from the context cast for the role of the Buddhist Mara. But whilst the dogma remains strikingly firm the ritual changes and assumes an astonishing complexity and richness of symbolism. From implying merely the feeding of religious mendicants the duty of dana comes to mean the provision of rich ecclesiastical endowments and, amongst the vetambaras, the monk is no longer, except in theory, a homeless wanderer. It is recognized that he needs comfort, shelter, warmth to enable him to concentrate on study. The Yatra ceases to be a mere promenading of the idols through the city on a festival day and comes to denote an organized convoy going on pilgrimage to distant sacred places. And all the time more and more stress is being laid on the individual's duties to the community" (Jaina Yoga, pp. Xix-xx). 5. Samjna as intelligence is due to the elimination-cum-suppression of the knowledge-covering karma whereas samjna as an impulse or instinct is due to the rising of the conduct-deluding karma. Samjna as intelligence is the common feature of all classes of living beings. The five classes of one-sensed beings possess aha-samfnd. The beings possessing two sense organs possess hetusamjna. The denizens of heaven and hell as well as beings born of womb possess kaliki-samjna. The samfna of the samyagdrsti chadmastha is drstivada-samjna. The kevalins (omniscient beings), however, are free from the function of matijnana and as such are beyond samjia. Samjna as impulse or instinct has fourteen varieties: dhara. bhaya, malthuna, parigraha, krodha, mana, maya, lobha, loka, ogha, sukha-duhkha, moha, vicikitsa and dharma. The first eight are predominently impulses. the next two are of the nature of intuition. The last four are concerned with feeling, delusion and instinct. Here a reference to the concepts samjil and asamfit will not be irrelevent. Asamjna does not mean total absense of samjha, but only an indistinct presence of it. The capacity by which one remembers the bygone past and ponders over the coming future is dirghakaliki (or simply kaliki) samfnd. Only those who have mind can possess this capacity. A being possessing this samfna enjoys the capacity for the utilization of all the sense-organs including mind. The human beings as well as the sub-human beings born of wombs (garbhaja) possess this samjna. The five-sensed sammurchanaja beings possess this capacity
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 Foreword in a very small measure and as such are regarded as asamjnins in comparison with those possessing a developed capacity. Those beings who can discriminate between the desirable and the undesirable and can act accordingly for maintenance of their bodies, but cannot think on the past or future are called hetuvada-samjnins. The beings having two or more sense-organs are included in this category. The comparatively inactive one-sensed organisms such as the earth-bodied beings are called asamjnins in comparision with the organisms possessing two or more sense-organs. Now we come to the drstivadopadefiki samjna. A being having right faith and possessed of knowledge due to elimination-cum-suppression of karmic veil is called samjnin from the viewpoint of drsti (faith) and such being having wrong faith is called asamjnin. A being possessed of perfect knowledge born of complete elimination of knowledge-covering veil is not samjnin because he, being omniscient, cannot possess the function of recollection and pondering of future, which constitute samjna. A being having wrong or perverted faith is mithyadrsti and is also called asamjnin, because his samjna is, from the viewpoint of drsti fajth), perverted or misplaced. Samjna as intelligence and instinct is present in all living beings. The Jaina thinkers held that a soul could never (except when it his attained perfect knowledge) be bereft of mati (sensuous) and sruta (verbal) knowledge, wbich are intimately connected with samjna. Even the one-sensed organisms, which are the least developed beings, are beld to be possessed of these. To be bereft of these is to lose the nature of soul and become nonsoul. Now, the one-sensed organism has the feeling of touch and so can have matijnana (sensuous cognition), but how can it possess sruta-jnana (verbal knowledge)? This is a difficult problem to answer. Jinabhadra says that although the one-sensed organisms do not possess dravya-sruta (symbols-written or spoken) they possess bhaya-sruia (potential verbal knowledge) which can be likened to the verbal knowledge of a sleeping ascetic (yati). But even bhava-sruta is possible only with those who have the capacity to speak and to hear and with none else, and it is nothing but the mental disposition that precedes a speech or follows a hearing. And as such how can it be possible for the one sensed organisms who have neither the capacity to speak nor the capacity to hear ? Jinabhadra answers th's objection as follows: Even as subtle internal sensuous cognitions are possible in spite of the absence of the external physical sense-organ, so 'potential verbal knowledge' is possible even for (the one-sensed) such as the earth-bodied (beings) in spite of the absence of dravya-sruta. It is admitted that the one-sensed organisms have neither the tongue to speak nor the car to listen, nor have they any symbols of their own. But nevertheless, according to the Jaina thinkers, the one-sensed organisms are capable of potential verbal thinking. Though we are unable to know the exact nature of the process of their thinking. yet we can have some inkling of its nature by the consideration of the external activities of the one sensed organisms The Brhadvrtti on Vibh, 103 gives a number of instances from the plant world to prove by inference that even the one-sensed plants can hear sound, see colour, smell odour and experience taste, and says that as in these cases the sensuous functions are carried out by the internal capacity of the organisms even in the absence of the external sense-organs so also there can be possible the existence of bhava-sruta in the
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ Foreword 21 absence of dravya-iruta. Dravya-fruta is the exponent of thinking while bhava-fruta is such thinking itself. The question whether thinking without language is possible is the upshot of our enquiry. The Jaina scriptures recognize ten instincts (sanna) in the onesensed organisms-such as the instincts of hunger, fear, sex attraction, possession etc. The famous commentator Malayagiri maintains that the instinct is a kind of desire and quotes a passage from the Avasyakatika, which says that the instinct for food means 'desire for food', which is born of the feeling of hunger, and is a particular disposition of the soul. He further maintains that a desire is a determinate willing for the acquisition of the object of desire. It is of the form 'such and such object is wholesome for me; it will be good if I can secure it'. Of course, in the case of one-sensed organisms the desires are not couched in articulate language. But nevertheless, they must have some sort of instrument for their formation. This leads us to the postulation of a peculiar capacity of the soul, This capacity is called bhava-fruta. It was stated that samjna as an impulse or instinct is due to the rise of conductdeluding karma and that it had fourteen varieties: ahara, bhaya, maithuna, parigraha, etc. There are definite conditions that generate these instincts. For instance, the ahara instinct is produced by the ksudhavedaniya karma, bhaya by bhaya-mohanlya karma, malthuna by veda-mohaniya karma, parigraha by lobha-mohaniya karma. The instincts of krodha, mana, maya, and lobha are respectively due to attachment to kshetra (land), vastu (landed property), sarira (body) and upadhi (belongings). The instinct of ogha is general sensation, common sentience irrespective of senses and the mind. The loka-samjna is an instinct concerned with popular notions like 'a man without progeny has no future prospects in life hereafter.' 6. Srutajnana which originally meant 'scripture' gradually came to mean any symbol, written or spoken, and finally was even identified with inarticulate verbal knowledge. This development of meaning is not, stricity speaking, chronological. It is the gradual subtlety of speculation that is responsible for this development. The selfsame thinker could have started from the conception of fruta as scripture and reached the conception of fruta as inarticulate verbal knowledge. The speculations recorded in Jaina scriptures on this subject are so rich, subtle and varied that it is difficult to ascertain the original contribution of the later Jaina authors. Almost every idea can be traced in the scriptures in some form or other 7. Sound in Jainism is not the quality of akasa as conceived in the Nyaya-Vai esika philosophy. It is made of material clusters like our body. We take in the material cluster of sound and release it back to produce sound. Bhasa or speech accordingly is made of material clusters. The velocity of material clusters that are released by our speech is tremendous. Those clusters reach the border of the cosmos in one time unit. The velocity thus is limitless, Sound is of two kinds, linguistic and non-linguistic. Linguistic sound can be further categorized into articulate and inarticulate. The articulate variety is the lore composed in the Aryan and non-Aryan languages. The inarticulate variety is apparent in the extra-ordinary faculties of animals with two or more senses, for instance, the abilities of
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 Foreword animals to know that there is going to be rain and to behave appropriately before its fall. Both linguistic varieties are made by effort. Non-linguistic sound is also of two varieties, that which is natural and that which is made by effort. The natural one is illustrated by thunder, the sound of clouds colliding. The variety that is made by effort is fourfold: (1) sound produced by instruments made of hide, eg. drum; (2) sound produced by stringed instruments, eg. sitar, (3) sound produced by metal instruments, eg. cymbals, (4) sound produced by wind instruments, eg, flutes, couches. 8. There are three karanas: yathapravrtti, apurva and antvrtti. Every soul has the first which is eternally active. A karana is an urge or an activity to eliminate karma The last two karanas (kriyate karmaksapanam aneneti karanam, sarvatra jivaparinama ucyate) are not possible in reprobate souls which will never attain liberation By means of apurvakarana, the soul succeeds in considerably reducing the duration (sthiti) and potency (rasa) of the karma, which he could not in the past, and as such it attains an unprece dented (aparva) state of spiritual elevation. By means of the third karana. viz. the anivrtti (literally, not subject to retardation) the soul ensures its spiritual progress which is now. unamenable to any set-back and dead sure in achieving liberation. There is always a tendency in the soul to run away from the circle of worldly existence, But this centrifugal tendency is thwarted by a centripetal force that keeps the soul tracing the circumference of the world process. The centripetal force consists in the passions of attraction (raga) and repulsion (dveja) or rather their root viz. perverted attitude (mithyatva) towards truth. The centrifugal tendency is that part of the charac teristic potency of the soul which still remains unhindered or unobstructed. It is this centrifugal tendency that ultimately leads the soul to the right path. The problem why. should this tendency develop into a patent force in one soul, and remain only a dormant virtue in another' is not regarded as neediag solution. It is a fact of common experience that different individuals have different degrees of power manifest in them. And this is an ultimate fact of experience incapable of being accounted for by further ultimate facts. The soul, during the course of its eternal wanderings in various forms of existence, sometimes is possessed of an indistinct vision of its goal and feels an impulse from within to realize it. This impulse is the work of the eternal centrifugal tendency already mentioned. The impulse is a kind of manifestation of energy, technically known as yathapravrttakarna. It is not always effective, and so does not always invariably lead to spiritual advancement. But sometimes it is so strong and irresistible that it goads the soul to come to grips with the centripetal force and to weaken it to an appreciable extent in the struggle that ensues. Here the soul is face to face with what is known as granthi or the Gordian knot of intense attachment and repulsion. If the impulse is strong enough to cut the knot, the soul is successful in the struggle and is now bound to be emancipated sooner or later within a The struggle consists in the two fold processes known as apurvakarana and anivrttikarana (also known as anivartikarana). 9. The dictionary contains many entries which throw light on problems of epistemology, ontology and logic. The entries on Ganadharas. Nihnavas, etc., are representatives of
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ Foreword 23 many other aspects of Jainism that are important for the history of the Jain order. The two appendixes reveal the stupendous labour and ingenuity of the editors 10. The editors Sadhvi Vimalprajna and Sadhvi Siddhaprajna had before them the very difficult task of selecting appropriate technical terms, giving their precise definitions and providing systematic details spread over a vast mass of unorganized poorly edited literature Most creditably they fulfilled that onerous task for which they deserve all praise and appreciation. The guiding spirit behind the excellent dictionary is Muni Dulaharajji who is a silent worker commanding complete mastery over the technicalities of Jaina exegetical literature composed in difficult Prakrit and Sanskrit languages. He guided in the past the editing of many other dictionaries of equal importance and merit, and is at present engaged in editing the momentous work Shri Bhikshu Manakavyam' written in elegant Sanskrit by the late Muni Nathmalji of Bagor. I wish such dictionaries should be compiled also on other sections of Jain literature for offering to the world of researchers in Jainism comprehensive source books for comparative studies in Jainism and allied disciplines. - Nathmal Tatia Ladnun 1.9.96
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMpAdakIya yogakSema varSa sampanna huA / san 1990 meM Agama kArya ke antargata sabhI AgamoM ke viSayakoza kI yojanA banAI gaI / pUjya gurudeva tathA AcAryapravara ne DaoN0 satyaraMjana banarjI ke samakSa isa yojanA kI carcA kii| unhoMne isa upakrama kI sarAhanA karate hue kahA ki isakI kriyAnviti ke lie aneka vyaktiyoM kI apekSA hai| DaoN. banarjI tathA munizrI mahendrakumArajI ne koza kA prArUpa banAyA-pratyeka mUla viSaya kA prAkRta zabdarUpa, saMskRta rUpAMtaraNa, romana skripTa meM usakA avataraNa, hindI aura aMgrejI meM artha, viSaya se saMbaddha sasaMdarbha mUlapATha kA uddharaNa aura usakA hindI anuvAda / pUjya gurudeva evaM AcAryapravara ne isa kArya ke lie hameM niyojita kiyaa| kArya prArambha huaa| lagabhaga do varSa taka yaha kArya calA / aneka utAra-car3hAva aaye| samyag avagati ke abhAva meM, bhaTakAva kI-sI sthiti meM gati hotI rhii| DaoN0 banarjI kA parAmarza rahA ki saba granthoM ko eka sAtha na lekara unheM khaMDoM meM vibhakta kara diyA jAe to kArya bhI hotA rahe aura usakI phalazruti bhI sAmane AtI rhe| eka dina saMgoThI haI aura pUjya gurudeva tathA AcAryapravara ne nirNAyaka svara meM yaha nirdeza diyA ki samasta AgamoM ke viSayakoza ke antargata prArambha meM tuma pAMca AgamoM (Avazyaka, dazavaikAlika, uttarAdhyayana, nandI aura anuyogadvAra) kA viSayakoza taiyAra kro| isase dizA spaSTa ho jAegI aura anyAnya AgamoM ke viSaya-cayana meM suvidhA hogI tathA yaha kArya samucita kAla meM sampanna bhI ho jaaegaa| san 1992 meM hamane yathAnirdeza punaH kArya prArambha kiyaa| eka dina hama AcAryapravara kI sannidhi meM baiThI thiiN| AcAryapravara ne kArya kI avagati lii| hamane nivedana kiyA samyaka dizAdarzana ke abhAva meM hameM isa kArya se saMtoSa nahIM hai| tatkAla AcAryapravara ne parama anugrahapUrvaka saptAha meM do dina isa kArya ke lie nirdhArita kiye| usa kAlAMza meM mUla pATha, anuvAda, viSaya aura upaviSaya se saMbaMdhita samasyAyeM sulajhAI jAtIM / AcAryapravara kI sannidhi meM hamArI dRSTi bhI spaSTa hotI calI gii| san 1994, sujAnagar3ha mahotsava ke bAda pUjya gurudeva aura AcAryapravara ne dillI yAtrA ke lie prasthAna kiyaa| munizrI dulaharAjajI kA lADanaM AnA haa| ve AcArAMga bhASya ke kArya meM saMlagna the| pUjya gurudeva aura AcAryapravara ne hameM unake dizA-nirdezana meM kArya karane kI anujJA pradAna kii| hama unakI kArya zailI se pUrva paricita thIM / dezI zabdakoza, nirukta koza aura ekArthaka koza unake nirdezana meM hI sampAdita kie gae the| hamane pUjya gurudeva evaM AcAryapravara dvArA nirdiSTa koza kArya kI bAta unheM khii| unhoMne kArya praNAlI kI avagati lI aura sahayoga kI svIkRti dii| kArya to cala hI rahA thA, aba usameM gati A gii| viSaya kA nirdhAraNa kara hama nirdhArita pAMca AgamoM tathA unake vyAkhyA granthoM kA anuzIlana karatIM aura jahAM jaisI sAmagrI milatI, usakI upayuktatA ke AdhAra para usakA saMgrahaNa ho jaataa| eka hI viSaya para aneka granthoM meM samAna yA asamAna sAmagrI milatI, to hama apanI mati se grAhya-agrAhya kA nirNaya kara, grAhya kA mUla pATha (prAkRta yA saMskRta) saMgrahIta kara, usakA upabiMduoM ke AdhAra para vibhAjana aura hindI meM anuvAda kara yathAsthAna yojita kara letii| yaha kArya durUha thaa| eka hI viSaya kI jAnakArI ke lie aneka vyAkhyAgraMtha par3hane hote aura vahAM usa viSaya ke jo nae tathya prApta hote, unhe saMkalita kara liyA jaataa|
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMpAdakIya viSayakoza kI paddhati : eka paricaya zabdakoza zabdoM ke artha aura prayoga dete haiM / kucheka koza zabdoM ke mUla srota kI jAnakArI bhI dete haiN| prastuta koza Agama viSaya koza hai| isameM zabdakoza kI bhAti pratyeka zabda kA artha nahIM hai, kintu viSayoM kA saMkalana aura unakI vistRta vivecanA hai| yaha saMpurNa AgamoM kA saMgrAhaka nahIM hai, mAtra pAMca AgamoM ke mukhya-mukhya viSayoM kA saMgrAhaka hai| prastuta koza meM pAMca Agama aura unake vyAkhyA-graMthoM kA samavatAra kiyA gayA hai| ve Agama aura vyAkhyA grantha ye haiM (1) Avazyaka-Avazyaka kI niyukti, cUNi (do bhAga), hAribhadrIyA vRtti (do bhAga), malayagirIyA vRtti / vizeSAvazyaka bhASya (do bhAga) aura usakI malayadhArIyA vRtti| kahIM-kahIM koTyA cArya kI vRtti kA bhI upayoga kiyA gayA hai / (2) dazavakAlika-dazavakAlika kI niyukti, bhASya, agastya caNi, jinadAsa caNi aura hAribhadrIyA vatti / uttarAdhyayana --uttarAdhyayana kI niyukti, cUNi, zAntyAcArya kI bRhadvRtti aura nemicandra kI sukhabodhA vRtti / nandI--nandI kI cUNi, hAribhadrIyA vRtti aura malayagirIyA vRtti| kahIM-kahIM zrIcandrasUrikRta TippaNaka kA bhI upayoga kiyA gayA hai| anuyogadvAra - anuyogadvAra kI cUNi, hAribhadrIyA vRtti aura malayadhArIyA vRtti / inake atirikta odhaniyaMkti aura piDaniryakti kA bhI upayoga kiyA gayA hai| lagabhaga 11000 pRSThoM vAle isa vipula sAhitya ke sabhI viSayoM ko hamane nahIM chaA hai / isa koza meM 178 viSayoM kA akArAdi krama se aMkana kiyA gayA hai| sarvaprathama gRhIta viSaya kA zabdArtha batAkara usameM vivecita biMduoM kI sUcI dI gaI hai| isase pAThaka daSTipAta meM hI viSayagata mahattvapUrNa biMduoM kI sUcanA mila jAtI hai| jaise "Abhinibodhika jJAna mUla viSaya hai / usameM usakA nirvacana, paribhASA, paryAya, bheda-prabheda Adi biMduoM kA vivecana hai| zabda ko anya zabdoM se saMbaddhatA (cross reference) ___ jahAM eka zabda dUsare zabda se saMbaddha hai, vahAM usa zabda kA vivecana eka upayukta sthAna para kara, dUsare sthAna para usakI saMbaddhatA sUcita kara dI gaI hai| isase pAThaka ko usa zabda kI pUrNa vivecanA usa sabaddha sthAna ke samAkalana se mila jAtI hai / hamane isake mAdhyama se zatAdhika zabdoM kI saMbaddhatA sUcita kI hai| isakA eka lAbha yaha bhI hai ki eka zabda dUsare zabda ke sAtha kisa prakAra, kaise, kyoM saMbaddha hai, isakA jJAna hotA hai tathA atyadhika punarAvartana se virAma mila jAtA hai / hamane isa paddhati meM 'dra0' (draSTavya) kA prayoga kiyA hai| jaise .... azruta nizrita mati ke prakAra (dra0 buddhi)| isakA tAtparya hai ki mUla viSaya 'buddhi' ke antargata azrata-nizrita mati ke prakAroM kI avagati prApta haiN| . jo viSaya adhika vistRta haiM, unake bhedoM meM kahIM sabhI ko, kahIM kucha bhedoM ko svataMtra viSaya ke rUpa se grahaNa kiyA hai / jaise astikAya meM pudgala aura jIva-ye do bheda svatantra rUpa se gahIta haiN| jJAna ke sabhI (pAMca) bheda svataMtra viSaya ke rUpa meM gahIta haiN| kraoNsa repharensa ke dvArA mUla viSaya ke sAtha unakI saMbaddhatA ghotita kara dI gaI hai| 0 jo mahattvapUrNa pAribhASika zabda apane mUla viSaya meM vyAkhyAta haiM, una zabdoM ko svatantra rUpa se grahaNa
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMpAdakIya kara kevala unakA zAbdika artha diyA hai aura zeSa jAnakArI ke lie draSTavya (dra0) likhakara usakI sUcanA dI gaI hai| jaise--avagraha (dra0 Abhinibodhika jnyaan)| anya jJAtavya tathya jahAM mUla pATha kI lambI saMlagnatA thI, vahAM use aneka upazIrSakoM meM bAMTa diyA gayA hai| jaise bhikSa kauna ? isakA pUrA vivaraNa do adhyayanoM (uttarAdhyayana 15 aura dazavakAlika 10) meM hai| use vibhinna upabinduoM meM vibhakta kara yathAsthAna yojita kiyA gayA hai| isase vaha viSaya vizada aura sahaja buddhigamya bana gayA hai| . kahIM-kahIM niryakti athavA bhASya kI gAthAoM kA saMgrahaNa kara viSaya kI vizadatA ke lie cUNi athavA vRtti ke AdhAra para unakA vistRta anuvAda diyA gayA hai aura anta meM usake saMdarbha-sthala kA nirdeza bhI kara diyA gayA hai| jaise ---AtmA (AtmA kI astitva siddhi), tIrthakara (saMgama ke upasarga), bAhabalI Adi / 0 apUrNa pATha ko hamane...."ina binduoM se dyotita kiyA hai| * vyAkhyA graMthoM meM kucheka viSaya aise haiM, jinameM sabhI manISI eka mata nahIM haiM / una viSayoM kI khaMDanamaMDanAtmaka carcA yatra-tatra upalabdha hai| hamane isa jaTilatA ko prastuta koza meM sthAna nahIM diyA hai| pariziSTa 2 meM ina viSayoM ke saMdarbho kA saketa kara diyA gayA hai, jisase jijJAsu pAThaka vahAM unako samagratA se dekha sake / 0 kucheka jaina pAribhASika zabdoM kA ina nirdhArita granthoM meM vivecana nahIM hai hamane una zabdoM kA saMgrahaNa kara unakI mAtra paribhASA, arthabodha athavA sAmAnya vivaraNa diyA hai| jaise--aspRzadgati, ISatprAgbhArA pRthvI Adi / isI prakAra kucheka zabdoM kI atisaMkSitta jAnakArI bhI isameM dI gaI hai, jaise- kAkiNI, chadmastha, chaviparya, bhUtiprajJa Adi / bAhubalI, bharata, marudevA, rAjImatI Adi ke saMkSipta jIvanavRtta bhI ullikhita haiN| 0 zabda ke nirvacana Adi meM hamane prAcInatama srota ko uddhRta karane kA prayatna kiyA hai| jahAM vyAkhyA-graMthoM ke bhinna-bhinna mata hoM to vahAM hamane sabhI ko kramazaH ullikhita kiyA hai| jahAM sabhI ekamata hoM vahAM prAcIna srota ko grahaNa kiyA hai| viSaya kI vivecanA meM jahAM kucha eka bhinnatA ke sAtha sabhI eka mata hoM to vahAM spaSTa vivecanA ko sthAna diyA hai / isameM gadya-padya kI subodhatA kA bhI dhyAna rakhA hai| kucheka vyAkhyAkAra eka hI viSaya ko kliSTatama zabdoM meM vivecita karate haiM to kucha usI vivecanA ko sahaja-sarala zabdoM meM prastuta karate haiN| hamane sahaja subodha uddharaNa ko prAthamikatA dI hai| 0 eka hI viSaya kI vivecanA meM yadi vyAkhyAkAra koI naI bAta prastuta karate haiM to hamane usa nae tathya ko cAhe choTA ho yA bar3A, samAdRta kiyA hai| __0 anuyogadvAra tathA nandI-ina do AgamoM tathA unake vyAkhyA-granthoM meM vivecita aneka viSayoM kA hamane prastuta koza meM isalie grahaNa nahIM kiyA ki abhI-abhI ye donoM grantha AcArya mahAprajJa dvArA susaMpAdita, vivecita aura vizleSaNAtmaka TippaNoM se yukta taiyAra hae haiN| anuyogadvAra prakAzita ho cukA hai aura nandI prakAzanAdhIna hai| unameM vivecita aMzoM ko puna: yahAM uddhata karane ke badale unhIM granthoM se una viSayoM kI avagati prApta karane kI sUcanA de dI gaI hai| . jina viSayoM kI vistRta jAnakArI sUyagaDo, ThANaM, samavAo Adi AgamagranthoM athavA unake TippaNoM meM hai, unakA saMbaMdha bhI prastuta koza ke sAtha yathAsthAna jor3a diyA gayA hai| jaise--avadhijJAna ke saMsthAna (dekheM-- bhagavatI 8 / 97-103 kA bhASya), lezyA (dekheM-paNNavaNA pada 17), vAda (dekheM -sUyagaDo 1 / 12 / 1 kA TippaNa) / viSaya kI spaSTatA ke lie kahIM-kahIM sasaMdarbha kathAeM bhI uddhRta haiN| jaise--pratikramaNa, buddhi, sAmAyika Adi / pariziSTa 1 meM kathAoM kA sasaMdarbha saketa diyA gayA hai /
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 saMpAdakIya pAThaka kI sugamatA ke lie jIvanavRtta Adi se saMbaMdhita AMkar3oM ke yaMtra (cArTa) koza meM saMlagna haiM / jaise - kulakara, gaNadhara cakravartI, tIrthakara, lezyA, vAsudeva / kahIM-kahIM sthApanAoM aura citroM kA bhI upayoga huA haiM, jaise--AnupUrvI, cAritra ( aThAraha hajAra zIlAMga), saMsthAna, kAkiNI, loka, saMkhyA (palya) aura saMhanana / prastuta koza meM 178 viSaya saMgRhIta haiN| pahalA viSaya hai 'aMgapraviSTa' aura antima viSaya haisvAdhyAya / koza ke aMta meM do pariziSTa haiM pariziSTa 1 : isameM lagabhaga 500 kathAoM ke saMketa haiM / isake tIna vibhAga haiM 1 prathama vibhAga meM kathAo aura dRSTAMtoM kA viSayagata vibhAjana, kathA-saMketa aura sandarbha-sthala nirdiSTa hai / jo kathA jisa viSaya ke prasaMga meM AI hai, use prAyaH usI viSaya ke antargata liyA gayA hai / jaise--anuyoga, eSaNA, parISaha, buddhi, yogasaMgraha Adi / kahIM-kahIM viSayoM kA nirdhAraNa svatantra rUpa se bhI kiyA gayA hai / jaise - aMguli -nirdeza, anugraha, anuzAsana, IrSyA, jugupsA, nirjarA Adi / yadi eka hI kathA saba vyAkhyA-graMthoM meM hai to una sabake saMdarbha graMtha ke kAlAnukrama se eka sAtha de diye gaye haiM / dvitIya vibhAga meM tIrthaMkara, cakravartI, pratyekabuddha, nihnava, nagaroM kI utpatti --inase saMbaddha jIvanavRttoM tathA ghaTanAoM ke sasaMdarbha saMketa haiM / tRtIya vibhAga meM AcArya, muni, rAjA tathA anya prasiddha kathAnAyakoM kA akArAdi krama se sasaMdarbha nAmAMkana hai / pariziSTa 2 : prastuta pariziSTa meM pAMca AgamoM Avazyaka, dazavekAlika, uttarAdhyayana, nandI aura anuyogadvAra tathA inake vyAkhyA -granthoM -niryukti, cUNi, vRtti Adi meM vizleSita dArzanika aura tAttvika carcA sthaloM kA sasaMdarbha saMketa hai / kahIM-kahIM AcAra sambandhI vimarza bhI saMgRhIta hai / viSayoM kA saMketa eka - eka grantha ke anusAra pRthakpRthak diyA gayA hai. isalie kucheka viSayoM kI punarAvRtti bhI huI hai / kRtajJatA ke svara AgamapuruSa gaNAdhipati pUjya gurudeva evaM prajJApuruSa AcAryapravara kI satata preraNA, mArgadarzana evaM samAdhAna ne hamArA patha prazasta kiyA hai| ina pUjyavaroM kI tIvra antaH abhIpsA kA hI eka paryAya hai - prastuta Agama viSaya koza | anya kucheka kAryoM ko gauNakara kevala isI kArya meM pramukha rUpa se saMlagna rahakara hamane isa alpakAlAvadhi meM yaha kArya sampanna kiyA - yaha saba mahAzramaNI sAdhvIpramukhA zrIkanakaprabhAjI ke anugraha kI hI phalazruti hai / isa koza ko samRddha aura suvyavasthita banAne meM ananya yoga rahA hai munizrI dulaharAjajI kA / vyavahArabhASya ke nirIkSaNa aura samAyojana meM tathA anya kAryoM meM saMlagna hote hue bhI unhoMne isa koza meM niSThApUrNa sahayoga kiyA, usI kA pariNAma hai ki yaha koza itanA zIghra prakAza meM A sakA / koza nirmANa kI saMpUrNa paddhati kA avabodha milA DaoN0 satya raMjana banarjI se / gaNita se saMbaMdhita viSayoM meM munizrI zrIcandajI evaM munizrI mahendrakumArajI kA sahayoga rhaa| sAdhvI saMcitayazAjI ne pratilipi, citra evaM cArTa banAne meM apanA pUrNa zrama evaM samaya lagAyA / samaNI ujjvala prajJAjI ne pratilipi prUphanirIkSaNa evaM pariziSTa nirmANa meM ananya sahayoga kiyaa| sAdhvI amRtayazAjI, sAdhvI darzanavibhAjI Adi sAdhviyAM, samaNiyAM
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMpAdakIya evaM mumukSu bahaneM, jinakA isameM yatkicit bhI ullekhanIya sahayoga rahA, una sabake prati maMgalabhAvanA / DaoN. nathamala TATiyA ne kozagrantha kA pArAyaNa kara usa para vidvattApUrNa bhUmikA likhI / unake prati hamArI maMgalabhAvanA / prastuta koza meM jinakI kRtiyoM kA hamane upayoga kiyA hai, una sabake prati AbhAra jJApana / isa koza nirmANa meM hama yat kiMcit yogabhUta bana sakIM - yaha hamArA parama saubhAgya haiM aura usakI pRSThabhUmi meM varadahasta rahA anupama trimUrti kA - gaNAdhipati pUjya gurudeva, AcAryapravara evaM mahAzramaNIjI / anugraha se hamArI zrutamayI saMyamayAtrA vividha AyAmoM ko udghATita karatI huI nirbAdha gati se cale - yahI AzaMsA hai| RSabhadvAra lADanUM 1-9-96 29 sAdhvI vimalaprajJA sAdhvI siddhaprajJA
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ grantha- paricaya' 1. Avazyaka sAdhu aura zrAvaka ke lie yaha avazya karaNIya hai, isalie isakA nAma Avazyaka hai / yaha eka zrutaskandha hai / isake chaha adhyayana aura pratyeka adhyayana kA eka-eka adhikAra viSaya-vastu hai 1. sAmAyika sAvadyayoga virati / 2. caturviMzatistava - utkIrtanA / 3. vaMdanA - guNavAn kI pratipatti / 4. pratikramaNa - skhalanA kI niMdA | 5. kAyotsarga - vraNa - cikitsA / 6. pratyAkhyAna - guNadhAraNa / saMbhava hai bhagavAn pArzva ke samaya taka eka sAmAyika Avazyaka thA aura use SaDAvazyaka kA rUpa bhagavAn mahAvIra ke zAsana meM milA / SaDAvazyaka ke viSaya kA pratipAdana mahAvIra ne kiyA aura usakA sUtra rUpa meM gumphana gaNadharoM ne kiyaa| isake mukhya rUpa meM nau vyAkhyA grantha haiM 1. Avazyaka niryukti 6. Avazyaka niyukti dIpikA 2. AvazyakabhASya 7. AvazyakavRtti 3. AvazyakacUrNa 4. Avazyaka hAribhadrIyA vRtti 5. Avazyaka malayagirIyA vRtti 8. Avazyaka vivaraNa 9. Avazyaka TippaNakam niyukti aura nirmuktikAra Agama kI mUlasparzI padyAtmaka vyAkhyA niryukti kahalAtI hai / vyAkhyA sAhitya meM niyukti sarvAdhika prAcIna aura prathama vyAkhyA hai, sUtroM kI anaMtara vyAkhyA hai| niyuktikAra AcArya bhadrabAhu haiM - yaha sarvasammata hai / ve prathama haiM athavA dvitIya- isameM mataikya nahIM hai / uttarAdhyayananiryukti, piNDaniryukti aura oghaniyukti kI vRttiyoM meM caturdazapUrvI bhadrabAhu prathama ko nirmuktikAra kahA gayA hai / fig dazakAlika niyukti (55) aura agastyasiMha kI cUrNi ke spaSTa ullekha ke AdhAra para caturdaza pUrvI bhadrabAhu niyuktikAra nahIM Thaharate ( Agamakoza pR 389 ) / yaha bahuta saMbhava hai ki prAcIna kAla meM laghukAya niyuktiyAM rahI hoM aura unake karttA bhadrabAhu prathama rahe hoM / uttarAdhyayananiyukti (123) meM Arya ASADha kA prasaMga yaha pramANita karatA hai ki niyuktikAra AcArya bhadrabAhu dvitIya haiM / unakA astitva kAla vikrama kI pAMcavIM chaThI zatAbdI hai / dazAzrutaskaMdhaniyukti aura paMcakalpaniryukti meM caturdazapUrvI bhadrabAhu ko namaskAra kiyA gayA hai / uttarAdhyayananiyukti gAthA 233 meM kahA gayA hai ki padArthoM kA sampUrNa aura vizada varNana to kevalI aura caturdazapUrvI hI kara sakate haiM ? 1. prastuta koza meM prayukta pAMca Agama tathA unake vyAkhyA - grantha |
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 grantha-paricaya Avazyakaniyukti AcArya bhadrabAha dvitoya (vi. chaThI zatAbdI) ne Avazyaka niyukti kA praNayana kiyaa| sAmAyika Adi chaha vibhAga vAle Avazyaka sUtra kI yaha prAkRta bhASA meM prathama padyabaddha vyAkhyA hai| isakI 1623 gAthAoM meM vividha viSayoM kA samAkalana hai| isake prAraMbha meM upodghAta hai, jisameM pAMca jJAna, sAmAyika, RSabha aura mahAvIra kA jIvana-caritra, gaNadharavAda, AryarakSita-caritra tathA nihnavamatoM kA vizada vivecana hai| upodghAta ke pazcAt namaskAra, caturvizati stava, vaMdanA, pratikramaNa, kAyotsarga, prAyazcitta, dhyAna, pratyAkhyAna Adi kI nikSepa-paddhati se vyAkhyA kI gaI hai| pratikramaNa ke prasaMga meM nAgadatta, mahAgiri, sthalabhadra, dhanvantarI Adi aitihAsika puruSoM ke nidarzana diye gaye haiN| cUrNi isameM niyukti ke sabhI viSayoM kA vistRta vivecana hai / yatra-tatra vizeSAvazyakabhASya-gAthAoM kI bhI vyAkhyA kI gaI hai| isameM oghaniyukti cUNi, goviMdaniyukti, vasudevahiMDi Adi graMthoM kA ullekha hai / yaha prAkRta meM hai, kintu isameM saMskRta ke aneka zloka uddhata haiM / viSaya-vistAra aura aitihAsika AkhyAnoM kA yaha durlabha dastAveja hai| sabhyatA evaM saMskRti kI mahattvapUrNa sAmagrI isameM upalabdha hai| jinadAsagaNimahattara kRta yaha caNi anya sabhI caNiyoM se vizAla aura do bhAgoM meM prakAzita hai| mudrita caNi ke anusAra isakA graMthAna 19 hajAra zloka parimANa hai| hAribhadrIyA vRtti isake kartA AcArya haribhadra (vi. 8-9 zatAbdI) haiN| isameM niyuktigAthAoM kA vistRta vivecana hai / yatra-tatra bhASya gAthAoM kA upayoga bhI kiyA gayA hai| isameM prAkRta bhASA meM aneka kathAnaka uddhata haiN| yaha ziSyahitA vRtti 22000 zloka pramANa hai / malayagirIyA vRtti yaha Avazyakaniyukti kI apUrNa vRtti hI upalabdha hai| 1099 niyukti gAthAoM kI yaha vRtti tIna bhAgoM meM prakAzita hai| sarasa evaM subodha bhASAzailI meM guMphita isa vRtti meM prajJAkaragupta, Avazyaka cUrNikAra, mUla TIkAkAra, mUla bhASyakAra, akalaMka, nyAyAvatAravivRtikAra Adi kA ullekha hai| vRtti ke samarthana ke rUpa meM vizeSAvazyaka bhASya kI gAthAeM uddhata haiN| prAkRta meM aneka kathAnaka bhI haiN| Avazyaka caNi aura donoM vRttiyoM meM aneka aitihAsika, rAjanItika aura sAMskRtika tathyoM kA samAkalana hai| pUrvo ke bAre meM bhI aneka navIna tathya ujAgara hue haiM, jo anyatra durlabha haiN| eka udAharaNa yahAM prastuta hai - "Arya vajra ne kahA-Arya rakSita ! aba tumane dasavAM pUrva paDhanA prAraMbha kiyA hai, ata: sabase pahale 'yavika' paDho, jo isa pUrva ke parikarma ke rUpa meM haiN| yavika sUkSma haiM, gaNitajJAna ke kAraNa ati gUr3ha haiN| caubIsa yavika par3hane ke pazcAta AryarakSita ne pUchA-aba dasaveM pUrva kA kitanA bhAga avaziSTa hai ? Arya vana ne kahAabhI to tumane biMdu athavA sarSapa jitanA bhAga par3hA hai, samudra athavA maMdara jitanA bhAga avaziSTa hai| "AryarakSita ke sAtha hI dasavAM pUrva aura ardhanArAca saMhanana-ye donoM vicchinna ho ge| eka bAra zakrendra sthavira ke rUpa meM upasthita ho AryarakSita se bole-maiM mahAna vyAdhigrasta haM, ataH mujhe anazana karAo aura yaha bhI batAo ki merI Ayu kitanI hai ? 1. AvacU 1 pR 404. hAvR 1 pR. 202, 203. mavR pa 395
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ grantha- paricaya 33 ArakSita 'yavikoM' ke jJAtA the / 'javiehi phira bhaNiyA AUseDhI' - yavikoM meM AyuzreNi prajJapta hai / ve yavikoM meM upayukta hue to jJAta huA ki isakI Ayu sau, do sau, tIna sau varSa se bhI adhika hai, yaha do sAgaropama kI sthiti vAlA deva hai / deva ne apanI vastusthiti batAkara nigodajIvoM ke bAre meM sunanA cAhA / AryarakSita ne nigoda kA svarUpa pratipAdita kiyA / " vizeSAvazyaka bhASya vikrama kI sAtavIM zatAbdI / AcArya jinabhadra ne Avazyaka sUtra ke prathama adhyayana ' sAmAyika' para vizeSAvazyaka bhASya likhA / 3603 gAthA pramANa yaha bhASya Avazyakaniyukti ke gUDha arthoM kI vistRta evaM vizada vivecanA hai / isameM jJAnavAda, nayavAda, AcArazAstra, karmazAstra Adi aneka Agamika viSayoM kI mahattvapUrNa carcA hai / dArzanika viSayoM kI yuktiyukta prastuti ke sAtha apara darzanoM kI mImAMsA bhI kI gaI hai / prAyaH sabhI uttaravartI Agamika vyAkhyAoM meM isakA upayoga kiyA gayA hai| svayaM bhASyakAra ne isakI svopajJa vRtti likhI, kiMtu vaha apUrNa raha gaI, jisakI saMpUrti koTyAcArya ne kii| vikrama kI bArahavIM zatI meM maladhArI hemacandra ne isa para subodha evaM sarasa zailI meM ziSyahitA vRtti likhI / 2. dazavekAlika isake dasa adhyayana haiM / yaha vikAla velA meM pUrNa huA, isalie isakA nAma dazavaikAlika rakhA gayA / isake karttA zrutavalI AcArya zayyaMbhava haiN| apane putra ziSya manaka ke lie unhoMne isakI racanA vIra saMvat 72 ke AsapAsa caMpA nagarI meM kii| isameM do cUlikAeM haiN| isakA samAveza caraNakaraNAnuyoga meM hotA hai / isakA pratipAdya hai muni kA aacaar| yaha eka niryUhaNa kRti hai| isake kucha adhyayanoM kA niryUhaNa pUrvI se huA hai / isake mukhya cAra vyAkhyA grantha haiM -niryukti, bhASya, cUrNi aura vRtti / niryukti dazarvakAlika niyukti kI 371 gAthAoM meM daza, maMgala, druma, dharma, zrAmaNya, pUrvaka, bhikSu, vinaya, rati ityAdi viSayoM ko nikSepa paddhati se samajhAyA gayA hai| prasaMgavaza hetu, udAharaNa, vihaMgama, pada, dhAnya, ratna, svarNa, kAma Adi viSayoM kA sUkSma vizleSaNa kiyA gayA hai| cUrNidvaya kAlika niyukti kA anusaraNa karane vAlI do cUrNiyAM haiM 1. agastya cUrNi - vajrasvAmI kI paramparA ke sthavira zrI agasyasiMha dvArA kRta yaha cUrNi sarala prAkR bhASA meM hai / yaha sabase prAcIna cUrNi hai / isa cUrNa meM tattvArtha sUtra, Avazyaka niyukti, oghaniryukti, vyavahArabhASya, kalpabhASya Adi granthoM kA ullekha hai / 2. jinadAsacUrNi - isameM anyAnya viSayoM ke sAtha jJAnAcAra, darzanAcAra, vIryAcAra, dharmakathA, arthakathA Adi viSayoM para vizeSa prakAza DAlA gayA hai / yaha saMskRta mizrita prAkRta meM hai| isakA racanAkAla vikrama kI 7vIM, 5vIM zatAbdI hai / hAribhadrayA vRtti haribhadrasUri saMvigna- pAkSika the| ye saMskRta ke prathama TIkAkAra (vi. 8-9 zatAbdI ) the / 1. AvacU 1 pR 411,412. hA 1 pR 206, 207. ma pa 399, 400
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ grantha- paricaya AcArya haribhadra ne dazarvakAlika niyukti para 'ziSyabodhinI' vRtti likhii| isameM dazavaikAlika sUtra kI racanA ke saMdarbha meM AcArya zayyaMbhava kA kathAnaka uddhRta hai| isake atirikta anya kathAnaka aura uddharaNa bhI haiM / tapa ke saMdarbha meM uddhRta pAMca saMskRta zlokoM meM dhyAna kA pUrA svarUpa ujAgara hai / ( patra 32 ) zrotA ke prasaMga meM nyAya ke avayavoM kA sAMgopAMga vivecana hai / ( patra 33 - 68 ) 34 SaDjIvanikA adhyayana meM jIva ke astitva kI siddhi, lakSaNa Adi se saMbaddha vistRta dArzanika carcA kI gaI hai / (patra 121 - 134 ) isa prakaraNa meM kucha bhASya gAthAeM bhI uddhRta haiM / 3. uttarAdhyayana jaina Agama cAra vargoM meM vibhakta haiM -aMga, upAMga, mUla aura cheda / uttarAdhyayana 'mUla' varga ke antargata parigaNita hotA hai| isameM do zabda haiM- - uttara aura adhyayana | yaha ekakartRka grantha nahIM, kintu saMkalita sUtra hai / isameM chattIsa adhyayana haiN| inameM pAMca adhyayana - 9, 16, 23, 25 aura 29 praznottara zailI meM likhe gae haiN| praznottara anya adhyayanoM meM bhI haiN| isakA prAraMbhika saMkalana vIra nirvANa kI pahalI zatAbdI ke pUrvArddha meM aura uttarArdha kA saMkalana devaddhigaNI ke samaya meM saMpanna huaa| isakI niyukti meM pratyeka adhyayana kA viSaya nirdiSTa hai / unatIsavAM adhyayana pUrNarUpeNa gadyamaya hai aura dUsare tathA solahaveM adhyayana meM gadya-padya donoM haiN| zeSa adhyayana padyAtmaka haiN| isake cAra vyAkhyA - grantha haiM -niryukti, cUNi, bRhadvRtti aura sukhabodhA vRtti / niryukti isakA prathama vyAkhyA-grantha hai - niryukti / isameM 607 gAthAeM haiM / sarvaprathama uttara zabda ke 15 nikSepa batAye gaye haiM / dravya zruta ke prasaMga meM nihnavoM kI carcA kI gaI hai| saMyoga ke saMdarbha meM paramANuoM ke paraspara saMbaMdha kI vizada jAnakArI dI gaI hai| paramANu saMyoga se jo saMsthAna nirmita hote haiM, unakI sthApanAeM bhI dI gaI haiM / cUrNi yaha prAkRta saMskRta meM likhI gaI uttarAdhyayana kI mahattvapUrNa vyAkhyA hai| aMtima aThAraha adhyayanoM kI vyAkhyA bahuta hI saMkSipta hai / granthakAra ne apanA nAma 'gopAlika mahattara ziSya' ke rUpa meM ullikhita kiyA hai / bRhadvRtti ( ziSyahitA yA pAiyaTIkA) isake kartA haiM - vAdivetAla zAntisUri / inakA astitva-kAla vikrama kI 11vIM zatAbdI hai / bRhadvRtti meM sthAna-sthAna para 'vRddhasaMpradAya' aisA ullekha milatA hai| 'vRddha' zabda se unako cUrNikAra abhipreta hai| isa cUrNi ke atirikta bhI koI prAcIna vyAkhyA rahI hai, aisA pratIta hotA hai| isameM avataraNAtmaka kathAeM prAkRta meM gRhIta haiN| uttarAdhyayana kI saMskRta vyAkhyAoM meM yaha sarvAdhika mahattvapUrNa hai / sukhabodhA vRtti yaha bRhadvRtti se samuddhRta laghu vRtti hai / isake karttA nemicandrasUrI haiM / sUripada prApti se pUrva inakA nAma devendra thA / isa vRtti kA racanAkAla vi. saM 1929 hai / yaha vRtti prAkRta kathAoM ke kAraNa bahuta hI mahattvapUrNa hai| prAkRta bhASA kI ina kathAoM kA praNayana vizeSa zailI meM huA hai| inameM sAMskRtika tathyoM kI bhI pUrNa abhivyakti huI hai / 4. nandI naMdI kA eka artha hai - Ananda / jJAna sabase bar3A Ananda hai / isameM jJAna kA sAMgopAMga varNana hai isalie
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ 35 grantha-paricaya isakA nAma nandI hai | Agama saMkalana kI cauthI vAcanA AcArya devaddhigaNI kSamAzramaNa ke samaya meM huii| ve hI naMdI ke kartA haiM / prastuta Agama kA racanAkAla vIra nirvANa kI dazavIM zatAbdI kA dasavAM dazaka hai / cUrNikAra ke anusAra isake kartA dUSyagaNa ke ziSya devavAcaka haiN| kucha vidvAn mAnate haiM ki devaddhagaNI kA apara nAma devavAcaka thA / isameM prAraMbha kI tIna gAthAoM meM mahAvIra kI stuti, caudaha gAthAoM meM saMgha kI stuti, do gAthAoM meM tIrthaMkarAvali, do gAthAoM meM gaNadharAvali, bAvIsa gAthAoM meM sthavirAvali aura zeSa kI eka gAthA meM pariSad ke svarUpa kA pratipAdana hai| yaha praznottara zailI kI racanA hai| isameM pAMcoM jJAna kA sAMgopAMga varNana hai| bAraha aMgoM kA svarUpa nidarzana isameM spaSTarUpa se huA hai / isameM 127 sUtra aura madhyagata aneka saMgrahaNI gAthAeM haiM / isake mukhya vyAkhyA grantha tIna haiM - 1. naMdI cUNi, 2. naMdI hAribhadrIyA vRtti, 3 naMdI malayagirIyA vRtti / jaina vizva bhAratI se prakAzita 'navasuttANi' meM naMdo ke sAtha usake do pariziSTa bhI mudrita haiM-1. anujJAnandI 2. yoganandI | cUrNi sUtrAnusArI nandI cUrNi prAkRta pradhAna hai| naMdIgata viSayoM kA sparza karate hue kahIM-kahIM vizada vyAkhya' bhI kI gaI hai| tIrthasiddha Adi siddhoM ke pandraha prakAroM kI vistRta jAnakArI isameM upalabdha haiM / cUrNikAra ne kevalajJAna aura kevaladarzana ke prasaMga meM tIna mata uddhRta kie haiM - 1. kevalajJAna aura kevaladarzana kA yaugapadya / 2. kevalajJAna aura kevaladarzana kA kramabhAvitva / 3. kevalajJAna aura kevaladarzana kA abheda / unhoMne dUsare mata - kevalajJAna aura kevaladarzana kA kramabhAvitva kA samarthana kiyA hai / isa prasaMga meM 'vizeSaNavatI' kI caubIsa gAthAeM bhI uddhRta haiM / (cU. pR 28-30 ) zrutajJAna kI vizada vivecanA meM 'akSara paTala' eka mahattvapUrNa prakaraNa hai / ( cU. pR. 52-56 ) / jinadAsagaNI ne sarvaprathama nandI cUrNi zaka saM. 598 meM likhI / ( zakarAjJo paMcasu varSazateSu vyatikrAMteSu aSTanavateSu nandyadhyayanacUrNI samAptA iti cU. pR: 83) / isake anusAra I. san 676 aura vi. saM. 733 meM yaha cUrNi likhI gaI / anuyogadvAracUrNi (pR. 1) meM naMdI cUNa kA ullekha hai isakA graMthAgra 1500 zloka hai / isa cUrNi meM aMgapraviSTa aura aMgabAhya kA aMtara bahuta suMdara DhaMga se pratipAdita hai (pR. 57 ) / kAlika zruta ke prasaMga meM aruNopapAta, utthAnazruta, samutthAnazruta Adi graMthoM kI saMkSipta jAnakArI bhI dI gaI hai| cUrNikAra ne prakIrNaka zruta ko bhI paribhASita kiyA hai| isameM citrAMtarakaMDikA ke saMdarbha meM pUrvAcAryoM kI 22 gAthAeM uddhRta haiM, jinameM varNita bhagavAn RSabha tathA ajita ke aMtarAla kAla meM unake jitane vaMzaja rAjA anuttaravimAnoM meM utpanna hue tathA mokSa meM gae, unakI saMkhyA kA yaMtra bhI diyA gayA hai / (cU. pU. 77-79) vRtti AcArya haribhadrakRta nandI vRtti bhI cUrNi kA anusaraNa karatI hai| isameM kevalajJAna aura kevaladarzana ke yaugapadya upayoga ke samarthaka siddhasena Adi kA kramika upayoga ke samarthaka siddhAMtavAdI jinabhadragaNa Adi kA tathA abheda ke samarthaka vRddhAcAryoM (siddhasena divAkara Adi) kA ullekha hai / AcArya malayagiri kRta nandI vRtti suspaSTa, suvizada, vistRta evaM sarasa hai / isameM jIva ke astitva kI siddhi, zAbdaprAmANya, apauruSeya vacana nirAsa, sarvajJasiddhi, nairAtmyanirAkaraNa, sAMkhyamuktinirasana, strImuktisiddhi Adi aneka dArzanika carcAeM pratipAdita haiM /
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 5. anuyogadvAra yaha cUlikAsUtra mAnA jAtA hai| cUlikA kA artha hai- varNita viSaya ke vyAkhyA sUtroM kA nirUpaNa / anuyogadvAra meM pUrvo kI adhyayana paddhati kA nirUpaNa hai, isalie yaha pUrvajJAna kA pariziSTa mAnA jA sakatA hai / isa Agama kA mUla granthAgra 2162 zloka pramANa / yaha bahulAMzataH gadyamaya / yatra-tatra padyoM kA bhI samAveza hai / isakI racanA praznottarI zailI pradhAna hai| isameM vividha viSaya carcita haiM / isake karttA pRthaktvAnuyoga ke pravartaka AryarakSita mAne jAte haiM / inakA astitva kAla hai-- vIra nirvANa kI pAMcavIM chaThI zatAbdI / isa para tIna mukhya vyAkhyA grantha haiM - cUrNi, hAribhadrIyA vRtti aura maladhArIyA vRtti / cUrNi grantha- paricaya isake karttA jinadAsagaNI mahattara haiN| isakA granthAgra 2265 zloka pramANa hai / isakI bhASA prAkRta hai / isameM anuyogavidhi ke vistRta vizleSaNa ke sAtha bhaugolika, sAMskRtika, rAjanaitika tathA sAmAjika viSayoM kA vivaraNa bhI prApta hai / jinabhadragaNi kSamAzramaNa ne 'zarIra pada' (pannavaNA, pada 12 ) para cUrNi likhI, jo isameM akSaraza: uddhRta hai / hArimanrIyA vRtti AcArya haribhadrakRta yaha vRtti saMkSipta aura cUrNi kI zailI meM likhI gaI hai / isa vRtti meM yatra-tatra cUrNi ke pATha prApta hote haiM / parantu yaha vRtti cUrNi se vistRta vivaraNa detI hai / malaghArIyA vRtti maladhArI hemacandra (vi. bArahavIM zatAbdI) ne isa vRtti ke mAdhyama se cUrNi aura hAribhadrIyA vRtti kI vyAkhyA ko sarasa zailI meM prastuta kiyA hai| isakA granthAgra 5900 zloka parimANa hai| isameM kucha naye tathya bhI haiN| isa TIkA kA AdhAragrantha bhI cUrNi hI rahA hai / 6. oghanirmukti yaha niyukti Avazyaka niryukti kA eka aMga hai / isameM ogha sAmAcArI kA nirUpaNa hai| isameM 811 gAthAeM haiM / prathama gAthA meM tIrthaMkara, caudahapUrvI, dasapUrvI aura ekAdazAMgadhara ko namaskAra kiyA gayA hai / tatpazcAt pratilekhanA, piNDa, upadhipramANa, anAyatana varjana, pratisevana, AlocanA aura vizodhi - ina sAta viSayoM kA sUkSmatA se pratipAdana kiyA gayA hai / upasaMhAra meM niyuktikAra ne batAyA hai ki jo niHzalya hokara mAraNAMtika ArAdhanA karatA hai, vaha utkRSTataH tIna bhavoM meM avazya mukta ho jAtA hai / oghaniryukti-laghubhASya meM karaNa, caraNa, anuyoga, sevA, vihAravidhi, bhikSAgrahaNavidhi, upakaraNa, yogyaayogya dAtA Adi viSaya pratipAdita haiM / isameM 322 gAthAeM haiN| isakA bRhad bhASya aprakAzita hai / oghaniryukticUrNi kA ullekha Avazyaka cUrNi (pUrvabhAga, pR 341 ) meM milatA hai, ata: yaha Avazyaka cUrNi se prAcIna hai / o niyukti aura usake laghu bhASya para droNasUri ne vRtti likhI hai / yaha vRtti sarala evaM subodha hai / isameM kahIM-kahIM saMskRta-prAkRta ke uddharaNa bhI haiN| isakA racanAkAla vikrama kI gyArahavIM-bArahavIM zatAbdI hai / vRtti kA graMtha-parimANa lagabhaga 7000 zloka hai / AcArya malayagirikRta vRtti anupalabdha hai /
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ andha-paricaya 7. piNDaniyukti yaha dazavakAlikaniyukti kA hI eka aMga hai| dazavakAlika ke piNDaiSaNA nAmaka pAMcaveM adhyayana kI niyukti graMthaparimANa meM vistRta thI, ataH niyuktikAra ne use piNDaniyukti ke rUpa meM pRthak kiyaa| isakI prathama gAthA meM hI niyukti ke sampUrNa adhikAroM kI sUcanA de dI gaI hai-piNDa, udgama, utpAdanA, eSaNA, saMyojanA, pramANa, aMgAra, dhUma aura kAraNa-ina nau adhikAroM kA vivecana aneka aitihAsika kathAnakoM Adi ke mAdhyama se kiyA gayA hai| piNDa zabda kI vyAkhyA meM dravya piMDa kA vistRta vivecana kiyA gayA hai| pRthvIkAya Adi jIvoM ke aneka bheda-prabheda-sacitta, acitta, mizra, vyavahAra sacitta, nizcata sacitta Adi tathA unakI upayogitA kI carcA 48 gAthAoM (9 se 54) meM kI gaI hai| AdhAkarma (bhikSAdoSa) ke prasaMga meM sArmika ke prakAra aura unakI kalpyAkalpya vidhi kA ullekha teIsa gAthAoM (137-159) meM hai| vRttikAra ne 22 pRSThoM meM inakI sAMgopAMga vyAkhyA kI hai| isameM 671 gAthAeM haiN| inhIM ke sAtha 46 bhASya gAthAeM bhI haiM, jinameM AdhAkarma, auddezika, vizodhi-avizodhi Adi viSayoM kA nirUpaNa hai| isakI AcArya malayagirikRta vRtti meM niyukti-bhASyagata kathAnaka saMskRta meM vyAkhyAyita haiN| isakA graMthaparimANa 7000 zloka hai|
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMdarbha-grantha : saMketa - vivaraNa saMketa anu anuc anumavR anuhAvR Ava AvacU 1 Ava 2 Avani Ava pari AvabhA AvamavR AvahAva 1 AvahAvR 2 u uc uzAvR usuvR oni onivR obhA graMtha dArA anuyogadvAracUrNi anuyogadvAra maladhArIyA vRtti anuyogadvAra hAribhadIyA vRtti Avazyaka (navasuttANi) AvazyakacUrNi (pUrvabhAga ) AvazyakacUrNa ( uttarabhAga ) Avazyaka niyukti Avazyaka pariziSTa (navasuttANi) AvazyakabhASya Avazyaka malayagirIyA vRtti Avazyaka hAribhadrayA vRtti ( bhAga 1 ) Avazyaka hAribhadrayA vRtti ( bhAga 2 ) uttarajjhayaNANi uttarAdhyayanacUrNi uttarAdhyayana zAntyAcArya bRhadvRtti uttarAdhyayana sukhabodhA vRtti oryukta niyukti vRtti o niyukti bhASya prakAzana jaina vizva bhAratI saMsthAna, lADanaM, san 1996 zrI RSabhadevajI kesarImalajI pravetAmbara saMsthA ratalAma, vi. saM. 1984 zrI kesarabAI jJAnamaMdira, pATana, san 1939 zrI RSabhadevajI kezarImalajI zvetAMbara saMsthA, ratalAma, vi. saM. 1984 jaina vizva bhAratI, lADanUM, san 1987 zrI RSabhadevajI kesarImalajI zvetAMbara saMsthA, ratalAma, san 1928 vahI, san 1929 zrI bherulAla kanaiyAlAla koThArI dhArmika TrasTa, muMbaI, vi. saM. 2038 jaina vizva bhAratI, lADanUM, san 1987 zrI bherulAla karnayAlAla koThArI dhArmika TrasTa, muMbaI, vi. saM. 2038 Agamodaya samiti bambaI, san 1928 zrI bherulAla kanaiyAlAla koThArI dhArmika TrasTa, muMbaI, vi.saM. 2038 vahI jaina vizvabhAratI saMsthAna, lADanUM ( rAjasthAna ) dvitIya saMskaraNa : san 1992 zrI RSabhadevajI kezarImalajI zvetAmbara saMsthA, ratnapura, san 1933 devacanda lAlabhAI jaina pustakoddhAra bhANDAgAra saMsthA, bambaI, saM. 1973 seTha puSpacandra khemacandra, bAlApura ( valAda), san 1937 Agamodaya samiti, bambaI, san 1919 vahI vahI
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMdarma-grantha : saMketa-vivaraNa saMketa praya daacU dajica dani dabhA vahI dahAvR nandI nandIcU prakAzana dasaveAliyaM jaina vizva bhAratI, lADanUM (rAjasthAna) dvitIya saMskaraNa, san 1974 dazavakAlika agastyasiMha sthavira caNi prAkRta TeksTa sosAyaTI ahamadAbAda-9, san 1973 dazavakAlika jinadAsa cUrNi zrI RSabhadevajI kezarImalajI zvetAmbara saMsthA, ratalAma, san 1933 dazavakAlika niyukti prAkRta TeksTa sosAyaTI ahamadAbAda-9, san 1973 dazavakAlika bhASya devacandra lAlabhAI jaina pastakoddhAra bhANDAgAra saMsthA, bambaI, san 1918 dazavakAlika hAribhadrIyA vRtti nandI (navasuttANi) jaina vizva bhAratI, lADanUM, san 1987 nandI cUrNi prAkRta TeksTa sosAyaTI, vArANasI-5, san 1966 nandI malayagirIyA vRtti zrI Agamodaya samiti, sUrata, san 1917 nandI hAribhadrIyA vRtti prAkRta TeksTa sosAyaTI, vArANasI-5, san 1966 nandI hAribhadrIyA vRtti Tippanakam / vahI piNDaniyukti deva canda lAlabhAI jaina pustakoddhAra, bambaI, san 1918 piNDaniyuktivRtti vahI vizeSAvazyakabhASya divyadarzana kAryAlaya, ahamadAbAda, vIra saMvat 2489 vizeSAvazyakabhASya koTyAcAryavRtti prAkRta vidyApITha, vaizAlI, san 1972 vizeSAvazyakabhASya maladhArIyA vRtti divyadarzana kAryAlaya, jahamadAbAda, vIra saMvat 2489 nandomavR nandIhAva nandIhAvaTi pini piniva vibhA vibhAkova vibhAmavR prayukta grantha sUcI AcArAMgabhASyam jaina vizva bhAratI, lADanUM san 1995 uttarAdhyayana : eka samIkSAtmaka adhyayana jaina zvetAmbara terApaMthI mahAsabhA, kalakattA-1, san 1968 ThANaM jaina vizva bhAratI, lADanaM, vi. saM. 2033 praznottara tattvabodha (jayAcAryakRta) jaina vizva bhAratI, lADanUM, san 1988 bhagavaI (khaNDa 1) jaina vizva bhAratI saMsthAna, lADanaM, sana 1994 jaina vizva bhAratI, lADanaM, sana 1984 sUyagaDo (1) jaina vizva bhAratI, lADanUM, san 1985 samavAo
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukhya viSaya : anukrama 1. aMgapraviSTa 2. aMgabAhya 3. aMgula 4. ajIva 5. ajJAna 6. anazana 7. anAcAra 8. anuprekSA 9. anumAna 10. anuyoga 11. arhat 12. avadhijJAna 13. aSTAMga nimitta 14. astikAya 15. aspRzadgati 16. asvAdhyAya 17. ahiMsA 18. Agama 19. AcAra 20. AcArya 21. AjIvaka 22. AtmA 23. AnupUrvI 24. Abhinibodhika jJAna (mati jJAna) 25. Ayatana 26. ArAdhanA 27. AlocanA 28. Avazyaka 29. AzAtanA 30. Azrava 31. AhAra 32. indriya 33. ISataprArabhArA 34. upadhi 35. upamAna 36. upasarga 37. UnodarI 38. eSaNA samiti 39. kathA 40. karaNa 41. karaNasattarI 42. karma 43. kaSAya 44. kAmabhoga 45. kAyakleza 46. kAyotsarga 47. kAla 48. kAla-vijJAna 49. kAvya-rasa 50. kutrikApaNa 51. kulakara 52. kevalajJAna 53. kevalI 54. kevalI-samudghAta 55. gaNadhara 56. guNasthAna
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukhya viSaya : anukrama 57. gupti 58. gocaracaryA 59. gaurava 60. cakravartI 61. cAritra 62. jAtismRti 63. jina 64. jIva 65. jIvanikAya 66. jJAna 67. tapha 68. tiyaMca 69. tIrtha 70. tIthaMkara 71. trasa 72. duHkha 73. dRSTivAda 74. deva 75. dravya 76. dvIpa 77. dharma 78. dhyAna 79. nakSatra 80. namaskAra mahAmaMtra 81. naya 82. naraka 83. nAtha 84 nikSepa 85. nidAna 86. niyukti 87. niSadyA 56. nihnava 89. parivaha 90. pariSad (zrotA) 91. parIta 92. parISaha 93. paryApti 94. palyopama 95. pASaNDa 96. pudgala 97. pudgalaparAvartana 98. pUrva 99. poTTaparihAra 100.pratikramaNa 101. pratimA 102. pratilekhanA 103. pratisaMlInatA 104. pratisevanA 105. pratyAkhyAna 106. pratyekabuddha 107. pramANa 108. pramAda 109. pravacana 110.prAyazcitta 111. bahuzruta 112. bAhubali 113. buddhi 114. brahmacarya 115. bhavya 116. bhAva 117. bhAvanA 118. bhASA 119. bhASA samiti 120. bhikSAcaryA 121. bhikSu
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ mukhya viSaya anukrama : 122. maMgala 123. maMtra-vidyA 124. mana 125. manaH paryavajJAna 126. manuSya 127. maraNa 128. mahAvrata 129. mAna 130. mokSa 131. yoga 132. yogasaMgraha 133. yoni 134. rasaparityAga 135. rAjImatI 136. rAtribhojanaviramaNa 137. la 138. liMga 139. lezyA 140. loka 141. vandanA (kRtikamaM) 142. varmaNA 143. bAda 144. vAsudeva 145. vinaya 146. vRddhazrAvaka 147. vaiyAvRtya 148. vyAkaraNa 149. vyutsarga 150. zakuna 151. zarIra 152. zAsana-bheda 153. zikSA 154. miSya 155. zramaNa 156. zrAvaka 157. zrutajJAna 158. saMkhyA 159. saMgha 160. saMjJA 161. saMyama 162. saMlekhanA 163. saMsthAna 164. saMhanana 165. samavasaraNa 166. samAdhi 167. samiti 168. samyaktva 169. sAdharmika 170. sAmAcArI 171. sAmAyika 172. siddha 173. sUtra (sUta) 174. stava-stuti 175. sthavirAvala 176. syAdavAda 177. svaramaMDala 178. svAdhyAya Va
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ Agama viSaya koza aMgapraviSTa-gaNadharoM dvArA racita bAraha aMga, bhAva ke yathArthadraSTA arhatoM ne jina arthoM kI prarUpaNA dvAdazAMga, gaNipiTaka / kI, unhIM arthoM ko arhatoM se sAkSAt prApta kara parama buddhisampanna tathA sarvAkSarasannipAtalabdhi se yukta gaNadharoM 1. aMgapraviSTa kI paribhASA ne saba prANiyoM ke hita ke lie sUtra rUpa meM upanibaddha 2. aMgapraviSTa ke prakAra kiyaa| yahI AcAra Adi dvAdazAMga aMgapraviSTa kahalAtA * aMgapraviSTa aura aMgabAhya : zrutajJAna ke bheda (dra. zrutajJAna) | 2. aMgapraviSTa ke prakAra * aMgapraviSTa aura aMgavAhya kI bhevrekhaa| aMgapaviTTha duvAlasavihaM paNNattaM, taM jahA-AyAro, (dra. aMgabAhya) sUyagaDo, ThANaM, samavAo, viyAhapaNNattI, nAyAdhamma3. gyAraha aMgoM kA nirvRhaNa kahAo, uvAsagadasAo, aMtagaDadasAo, aNattarovavAiya* bArahavAM aMga (dra. dRSTivAda) dasAo, paNhAvAgaraNAI, vivAgasuyaM, ditttthivaao| 4. aMgapraviSTa hI dvAdazAMga (nandI 80) 5.dvAdazAMga hI gaNipiTaka aMgapraviSTa bAraha prakAra kA hai6. dvAdazAMga hI zrutajJAna 1. AcAra 7. upAsakadazA 7. dvAdazAMga aura zrutapuruSa 2. sUtrakRta 8. aMtakRtadazA 8.dvAdazAMga kI zAzvatatA 3. sthAna 9. anuttaropapAtikadazA 9. dvAdazAMga kI pauruSeyatA 4. samavAya 10. praznavyAkaraNa * dvAdazAMga ke racanAkAra 5. vyAkhyAprajJapti 11. vipAkazruta * racanA kA prayojana 6. jJAtadharmakathA 12. dRSTivAda / 10.dvAdazAMga ke viSaya * dvAdazAMga : lokottara Agama (da. Agama) | AcArAMga * Agama-racanA kA AdhAra, nirUpaNa zailI aura AyAre NaM samaNANaM niggaMthANaM AyAra-goyara-viNaya (dra. Agama) veNaiya-sikkhA-bhAsA-abhAsA-caraNa-karaNa-jAyA-mAyA11. dvAdazAMga aura AjJA kI ekArthakatA vittIo aaghvijjti| se samAsao paMcavihe paNNatte, taM 12. AjJA kI virAdhanA-dvAdazAMga kI virAdhanA jahA-nANAyAre, saNAyAre, carittAyAre, tavAyAre, 13. ArAdhanA-virAdhanA ke pariNAma viiriyaayaare| AyAre NaM parittA vAyaNA, saMkhejjA aNuogadArA, 1. aMgapraviSTa kI paribhASA saMkhejjA veDhA, saMkhejjA silogA, saMkhejjAo nijjuttIo, je arahaMtehi bhagavaMtehiM aIyANAgayavaTTamANadavvakhetta- saMkhejjAo pddivttiio| kAlabhAvajathAvatthitadaMsIhiM atthA parUviyA te gaNaharehi se NaM aMgaTTayAe paDhame aMge, do suyakkhaMdhA, paNavIsa paramabuddhisannivAyaguNasaMpaNNehiM sayaM ceva titthagarasagAsAo abhayaNA, paMcAsII TemaNakAlA nAhI uvalabhiUNaM savvasattANaM hitaTThayAya sutatteNa uvaNibaddhA kAlA, aTThArasapayasahassANi payaggeNaM, saMkhejjA akkharA, taM aMgapaviThTha, AyArAi duvAlasavihaM |(aavc 1 pR8) aNaMtA gamA, aNaMtA pajjavA, parittA tasA, aNaMtA atIta, anAgata aura vartamAna ke dravya, kSetra, kAla, thAvarA, sAsaya-kaDa-nibaddha-nikAiyA jiNapaNNattA bhAvA pAjana bhASA
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgapraviSTa paNNavijjaMti parUvijjaMti daMsijjaMti AghavijjaMti nidaMsijjaMti / se evaM AyA, evaM nAyA, evaM viSNAyA, evaM caraNakaraNa - parUvaNA Aghavijjai / ( nandI 81 ) AcAra meM zramaNa-nirgranthoM ke AcAra, gocara, vinaya, vainayika, zikSA, bhASA-abhASA, caraNa - karaNa, yAtrAmAtrA, vRttiyoM kA nirUpaNa kiyA gayA hai| saMkSepa meM AcAra pAMca prakAra kA hai, jaise jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapa - AcAra, vIryAcAra | AcAra kI vAcanAeM parimita haiM, anuyogadvAra ( upakrama, adhyayana ) saMkhyeya haiM, veDhA (veSTaka chaMda) saMkhyeya haiM, zloka (anuSTup Adi vRtta ) saMkhyeya haiM, niryuktiyAM saMkhyeya haiM aura pratipattiyAM (matAMtara) saMkhyeya haiM / yaha aMga kI dRSTi se pahalA aMga hai / isake do zrutaskaMdha, paccIsa adhyayana, pacAsI uddezana-kAla, pacAsI samuddezana-kAla, pada-parimANa se aThAraha hajAra pada, saMkhye akSara, ananta gama ( artha - pariccheda) aura ananta paryava haiN| isameM parimita trasa jIvoM, ananta sthAvara jIvoM tathA zAzvata, kRta nibaddha aura nikAcita jinaprajJapta bhAvoM kA AkhyAna, prajJApana, prarUpaNa, darzana aura nidarzana kiyA gayA hai / isakA samyak adhyayana karane vAlA 'evamAtmA'AcAramaya, ' evaM jJAtA' aura 'evaM vijJAtA' ho jAtA / isa prakAra AcAra meM caraNa-karaNa - prarUpaNA kA AkhyAna kiyA gayA hai / ( noTa vAcanA, anuyogadvAra, veSTaka, zloka, niryukti, pratipatti, akSara, gama, paryaMva, trasa, sthAvarainakI saMkhyA sUtrakRtAMga Adi zeSa gyAraha aMgoM meM AcArAMga ke samAna hI jAna lenI cAhiye / ) sUtrakRtAMga .... sUyagaDe NaM loe sUijjai, aloe sUijjai, lolo ijjai / jIvA sUijjati, ajIvA sUijjaMti, jIvAjIvA sUijjati / sasamae sUijjai, parasamae sUijjai, sasamaya-parasamae sUijjai / sUyagaDe NaM AsIyassa kiriyAvAisayassa, caurA - sIie akiriyAvAINaM, sattaTTIe aNNANiyavAINaM, battIsAe veNaiyavAINaM - tinhaM tesadvANaM pAvAduya-sayANaM vUhaM kiccA sasamae ThAvijjai / ... 2 sthAnAMga seNaM aMgaTTayAe biie aMge, do suyakkhaMdhA, tevIsaM ajjhayaNA, tettIsaM uddesaNakAlA, tettIsaM samuddesaNakAlA, chattIsaM payasahassANi payaggeNaM / ( nandI 82) sUtrakRta meM loka kI, aloka kI tathA loka- AlokadonoM kI sUcanA dI gaI hai| jIvoM kI, ajIvoM kI tathA jIva - ajIva - donoM kI sUcanA dI gaI hai / svasamaya kI, parasamaya kI tathA svasamaya parasamaya donoM kI sUcanA gaI hai| sUtrakRta meM eka sau assI kriyAvAdiyoM, caurAsI akriyAvAdiyoM, sar3asaTha ajJAnavAdiyoM tathA battIsa vainayikavAdiyoM - isa prakAra tIna sau tirasaTha prAvAdukoManyatIrthikoM kA vyUha ( pratikSepa) kara svasamaya kI sthApanA kI gaI hai / yaha aMga kI dRSTi se dUsarA aMga hai / isake do zrutaskandha, teIsa adhyayana, tetIsa uddezanakAla, tetIsa samuddezanakAla haiM / padapramANa se isake chattIsa hajAra pada haiM / sthAnAMga .....ThANe NaM jIvA ThAvijjaMti, ajIvA ThAvijjaMti, jIvAjIvA ThAvijjaMti / sasamae ThAvijjai, parasamae ThAvijjai, sasamaya-parasamae ThAvijjai / loe ThAvijjai, aloe ThAvijjai, loyAloe ThAvijjai / ThANe NaM TaMkA, kUDA, selA, sihariNo, pabbhArA, kuMDAI, guhAo, AgarA, dahA, naIo Aghavijjati / ThANe NaM egAiyAe eguttariyAe vuDDhIe dasaTThANa - vivaDhiyANaM bhAvANaM parUvaNA Aghavijjai / '''' seNaM aMgaTTayAe taie aMge ege suyakbaMdhe, dasa abhayaNA, egavIsaM uddesaNakAlA, egavIsaM samuddesaNakAlA, bAvarttAraM payasahassAI payaggeNaM... | ( nandI 83 ) tathA jIvasvasamaya kI, sthAnAGga meM jIvoM kI, ajIvoM kI ajIva donoM kI sthApanA kI gaI hai / parasamaya kI tathA svasamaya-parasamaya- -donoM kI sthApanA kI gaI hai / loka kI, aloka kI tathA loka- alokadonoM kI sthApanA kI gaI hai / isameM TaMka, kUTa, zaila, zikharI, prAgbhAra, kuMDa, guphA, Akara, draha aura nadI - ina sabakA pratipAdana kiyA gayA hai / sthAnAMga meM eka-eka kI adhikatA se arthAt eka
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAtadharmakathA eka kI vRddhi se dasa sthAnoM taka vibhakta bhAvoM kA prarUpaNa kiyA gayA hai / yaha aMga kI dRSTi se tIsarA aMga hai / isake eka zrutaskandha, dasa adhyayana, ikkIsa uddezanakAla, ikkIsa samuddezanakAla haiM / padapramANa se isake bahattara hajAra pada haiN| samavAyAMga samavAe NaM jIvA samAsijjaMti, ajIvA samAsijjaMti, jIvAjIvA samAsijjati / sasamae samAsijjai, parasamae samAsijjai, sasamaya - parasamae samAsijjai / loe samAsijjai, aloe samAsijjai, loyAloe samAsijjai / samavAe NaM egAiyANaM eguttariyANaM ThANasayavivaDhiyANaM bhAvANaM parUvaNA Aghavijjai / duvAlasavihassa ya gaNipiDagassa pallavagge samAsijjai / ... seNaM aMgaTTayAe cautthe aMge ege suyakkhaMdhe, ege abhayaNe, ege uddesaNakAle, ege samuddesaNakAle, ege coyAle payasayasahasse payaggeNaM... | ( nandI 84 ) samavAya meM jIvoM kI, ajIvoM kI tathA jIvaajIva - donoM kI sUcanA dI gaI hai / svasamaya kI, parasamaya kI tathA svasamaya parasamaya- donoM kI sUcanA dI gaI hai| loka kI, aloka kI tathA loka alokadonoM kI sUcanA dI gaI hai / isameM padArthoM kI eka, do, tIna, cAra Adi se lekara sau kI saMkhyA taka eka-eka ke parimANa se vRddhimatarikA parivRddhi kA pratipAdana kiyA gayA hai / isameM dvAdazAMga gaNipiTaka kA pallava parimANa batalAyA gayA hai| yaha aMga kI dRSTi se cauthA aMga hai / isameM eka adhyayana, eka zrutaskandha, eka uddezanakAla, eka samuddezanakAla tathA padapramANa se eka lAkha cauvAlIsa hajAra pada haiM / vyAkhyAprajJapti .....viyAhe NaM jIvA viAhijjaMti, ajIvA viAhijjati, jIvAjIvA viAhijjeti / sasamae vihijjati, parasamae vihijjati, sasamaya - parasamae vihijjati / loe viAhijjati, aloe viAhijjati, loyAloe vihijjati / se NaM aMgaTTayAe paMcame aMge ege suyakbaMdhe, ege sAirege ajjhayaNasae, dasa uddesagasahassAI, dasa samuddesaga - sahassAiM, chattIsaM vAgaraNasahassAI, do lakkhA aTThAsI payasahassAiM payaggeNaM... / ( nandI 85 ) aMgapraviSTa vyAkhyAprajJapti meM jIva, ajIva tathA jIva-ajIvadonoM kI vyAkhyA kI gaI hai / svasamaya, parasamaya tathA svasamaya parasamaya -- donoM kI vyAkhyA kI gaI hai| loka, aloka tathA loka- aloka donoM kI vyAkhyA kI gaI hai / yaha aMga kI dRSTi se pAMcavAM aMga hai / isake eka zrutaskandha, kucha adhika sau adhyayana, dasa hajAra uddezaka, dasa hajAra samuddezaka, chattIsa hajAra vyAkaraNa tathA padapramANa se do lAkha aThAsI hajAra pada haiM / jJAtadharmakathA ''''nAyAdhammakahAsu NaM nAyANaM nagarAI, ujjANAI, ceyAI, vaNasaMDAI, samosaraNAiM, rAyANo, ammApiyaro, dhammAyariyA, dhammakahAo, ihaloiya-paraloiyA iDDhi - visesA, bhogapariccAyA, pavvajjAo, pariAyA, supariggahA, tovahANAI, saMlehaNAo, bhattapaccakkhANAI, pAovagamaNAI, devalogagamaNAI, sukulapaccAyAIo, puNabohilAbhA, aMtakiriyAo ya AghavijjaMti / dasa dhammakahANaM vaggA / tattha NaM egamegAe dhammakahAe paMca paMca akkhAiyAsayAI / egamegAe akkhAiyAe paMca paMca uvakkhAiyAsayAI / egamegAe uvakkhAiyAe paMca paMca akkhAiovakkhAiyAsayAiM - evameva sapubvAvareNaM aagri heroinoDIo havaMti tti makkhAyaM / .... seNaM aMgaTTayAe chaTThe aMge, do suyakkhaMdhA, egUNatIsaM ajjhayaNA, egUNatIsaM uddesaNakAlA, egUNatIsaM samuddesaNakAlA, saMkhejjAI payasahassAiM payaggeNaM / ( nandI 86) jJAtadharmakathA meM jJAtoM (dRSTAntabhUta vyaktiyoM) ke nagara, udyAna, caitya, vanaSaMDa, samavasaraNa, rAjA, mAtA-pitA, dharmAcArya, dharmakathA, ihaloka - paraloka kI Rddhi-vizeSa, bhogaparityAga, pravrajyA, dIkSAparyAya kA kAla, zruta-grahaNa, tapa-upadhAna, saMlekhanA, bhaktapratyAkhyAna, prAyopagamana anazana, devalokagamana, sukula meM punarAgamana, punaH bodhilAbha aura antakriyA kA AkhyAna kiyA gayA hai / dharmakathA ke dasa varga haiN| pratyeka dharmakathA meM pAMcapAMca sau AkhyAyikAeM haiN| pratyeka AkhyAyikA meM pAMcapAMca sau upa-AkhyAyikAeM haiN| pratyeka upa-AkhyAyikA meM pAMca-pAMca sau AkhyAyika - upAkhyAyikAeM haiM / isa prakAra kula milAkara isameM sADhe tIna karor3a AkhyAyikAeM haiM / yaha aMga kI dRSTi se chaThA aMga hai| isake do
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgapraviSTa anuttaropapAtikadazA bhUtaskandha, unatIsa adhyayana, unatIsa uddezanakAla, unatIsa sUtrapadoM kA parimANa gyAraha lAkha bAvana hajAra samuddezanakAla tathA padapramANa se saMkhyeya hajAra pada haiN| hai| sUtrAlApakapadoM kA parimANa saMkhyeya hajAra hai| uvasaggapadaM NivAtapadaM NAmiyapadaM akkhAtapadaM missa- ENT padaM ca, ete pade ahikicca paMcalakkhA chAvattari ca .."aMtagaDadasAsu NaM aMtagaDANaM nagarAiM, ujjANAI, sahassA padaggeNaM bhvNti| ahavA suttAlAvayapadaggeNaM ceiyAiM, vaNasaMDAI, samosaraNAI, rAyANo, ammAsaMkhejjAiM padasahassAI bhvNti| (nandIcU pR 66) jJAtadharmakathA kA padaparimANa saMkhyeya hajAra pada piyaro, dhammAyariyA, dhammakahAo, ihaloiya-paraloiyA iDhivisesA, bhogapariccAgA, pavvajjAo, pariAyA, ullikhita hai| yaha parimANa sUtrAlApakarUpa padoM kI apekSA se hai| upasarga, nipAta, nAma, AkhyAta aura suyapariggahA, tavovahANAiM, saMlehaNAo, bhattapaccakkhA NAI, pAovagamaNAI, aMtakiriyAo ya Aghamizra - ina padoM kI apekSA se isakA parimANa pAMca vijjati / " lAkha chihattara hajAra hai / se NaM aMgaTThayAe aTThame aMge, ege suyakkhaMdhe, aTThavaggA, upAsakadazA aTTha uddesaNakAlA, aTTha samuddesaNakAlA, saMkhejjAiM paya.."uvAsagadasAsu NaM samaNovAsagANaM nagarAiM, sahassAiM payaggeNaM ... / (nandI 88) ujjANAI, ceiyAiM, vaNasaMDAI, samosaraNAI, rAyANo, antakRtadazA meM antakRta jIvoM ke nagara, udyAna, ammApiyaro, dhammAyariyA, dhammakahAo, ihaloiya-para caitya, vanaSaMDa, samavasaraNa, rAjA, mAtA-pitA, dharmAcArya, loiyA iDhivisesA, bhogapariccAyA, pariAyA, suya dharmakathA, aihalaukika aura pAralaukika Rddhi-vizeSa, pariggahA, tavovahANAI, sIlavvaya-guNa-veramaNa-pacca bhogaparityAga, pravrajyA, dIkSA-paryAya kA kAla, zruta-grahaNa, kkhANa-posahovavAsa-paDivajjaNayA, paDimAo, uvasaggA, tapa-upadhAna, saMlekhanA, bhaktapratyAkhyAna, pAdopagamana, saMlehaNAo, bhattapaccakkhANAiM, pAovagamaNAI, devaloga aMtakriyA kA AkhyAna kiyA gayA hai| gamaNAI, sukulapaccAyAIo, puNa bohilAbhA, aMtakiriyAo ya Aghavijjati / / yaha aMga kI dRSTi se AThavAM aMga hai| isameM eka ___ se NaM aMgaThThayAe sattame aMge, ege suyakkhaMdhe, dasa ajjha- zrutaskandha, ATha varga, ATha uddezanakAla, ATha samUddezana zrutaska yaNA, dasa uddesaNakAlA, dasa samuddesaNakAlA, saMkhejjAI kAla tathA padapramANa se saMkhyeya hajAra pada haiN| payasahassAI payaggeNaM / (nandI 87) suttapadaggaM tevIsaM lakkhA caturo ya sahassA padaggeNaM / upAsakadazA meM upAsakoM ke nagara, udyAna, caitya, saMkhejjANi vA padasahassANi suttAlAvagapadaggeNaM / vanaSaMDa, samavasaraNa, rAjA, mAtA-pitA, dharmAcArya, (nandIcU pR 68) dharmakathA, aihalaukika aura pAralaukika Rddhi-vizeSa, sUtrapadoM kA parimANa tevIsa lAkha cAra hajAra hai| bhoga-parityAga, dIkSA-paryAya kA kAla, zruta-grahaNa, sUtrAlApakapadoM kA parimANa saMkhyeya hajAra hai| tapa-upadhAna, zIlavrata, guNavata, viramaNa, pratyAkhyAna, anuttaropapAtikadazA pauSadhopavAsa kA svIkaraNa,pratimA, upasarga, saMlekhanA, bhaktapratyAkhyAna, pAdopagamana, devalokagamana, sukula ""aNuttarovavAiyadasAsu NaM aNuttarovavAiyANaM meM punarAgamana, punaH bodhilAbha aura antakriyA kA nagarAiM, ujjANAI, ceiyAiM, vaNasaMDAiM, samosaraNAI, AkhyAna kiyA gayA hai| rAyANo, ammApiyaro, dhammAyariyA, dhammakahAo, yaha aMga kI dRSTi se sAtavAM aMga hai| isake eka ihaloiya-paraloiyA iDDhivisesA, bhogapariccAgA, pavvazrataskandha, dasa adhyayana, dasa uddezanakAla, dasa samUddezana- jjAo, pariAgA, suyapariggahA, tavovahANAI. paDikAla tathA padapramANa se saMkhyeya hajAra pada haiN| mAo, uvasaggA, saMlehaNAo, bhattapaccakkhANAI, pAosuttapadaggaM ekkArasa lakkhA bAvaNNaM ca sahassA vagamaNAI, aNuttarovavAiyatte uvavattI, sukulapaccAyApadaggeNaM / suttAlAvayapadehiM saMkhejjANi vA padasahassAiM Io, puNabohilAbhA, aMtakiriyAo ya AghapadaggeNaM / (nandIca pR 67) vijjati / ...
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazAMga gaNipiTaka aMgapraviSTa se NaM aMgaTTayAe navame aMge, ege suyakkhaMdhe, tiNNi sUtrAlApakapadoM kA parimANa saMkhyeya hajAra hai| vaggA, tiNNi uddesaNakAlA, tiNNi samuddesaNakAlA, vipAzrata saMkhejjAiM payasahassAI pyggennN"| (nandI 89) . "vivAgasue NaM sukaDa-dukkaDANaM kammANaM phalaanuttaropapAtikadazA meM anuttaravimAnoM meM utpanna vivAge Aghavijjai / tattha NaM dasa duhavivAgA, dasa vyaktiyoM ke nagara, udyAna, caitya, vanaSaMDa, samavasaraNa, suuhvivaagaa|.... rAjA, mAtA-pitA, dharmAcArya, dharmakathA, aihalaukika ora se gaM aMgaTTayAe ikkArasame aMge, do suyakkhaMdhA, pAralaukika Rddhi-vizeSa, bhogaparityAga, pravrajyA, dIkSA- vIsaM ajjhayaNA, vIsaM uddesaNakAlA, vIsaM samaddesaNaparyAya kA kAla, zrutagrahaNa, tapa-upadhAna, pratimA, upasarga, kAlA, saMkhejjAI payasahassAI payaggeNaM' / (nandI 91) saMlekhanA, bhakta-pratyAkhyAna, pAdopagamana, anuttaravimAna _ vipAkazruta meM sukRta aura duSkRta karmoM ke phalameM utpatti, sukula meM punarAgamana, punaH bodhilAbha aura vipAka kA AkhyAna kiyA gayA hai| vahAM dasa duHkhavipAka antakriyA kA AkhyAna kiyA gayA hai| aura dasa sukhavipAka haiN| yaha aMga kI dRSTi se navamAM aMga hai| isameM eka yaha aMga kI dRSTi se gyArahavAM aMga hai| isake do zrataskandha, tIna varga, tIna uddezanakAla, tIna samUddezana- zrutaskaMdha, bIsa adhyayana, bIsa uddezanakAla, bIsa samUddezanakAla tathA pada-pramANa se saMkhyeya hajAra pada haiN| kAla tathA pada-pramANa se saMkhyeya hajAra pada haiN| padaggaM chAtAlIsaM lakkhA aTTha ya sahassA, saMkhejjANi suttapadaggaM egA padakoDI culasIti ca lakkhA battIsaM vA padasahassANi / (nandIcU pR 69) ca sahassA padaggeNaM, saMkhejjANi vA padasahassAI sUtrapadoM kA parimANa chiyAlIsa lAkha ATha hajAra padaggeNaM / (nandIca pR71) hai| sUtrAlApakapadoM kA parimANa saMkhyeya hajAra hai| __ sUtrapadoM kA parimANa eka karor3a caurAsI lAkha praznavyAkaraNa battIsa hajAra hai| sUtrAlApakapadoM kA parimANa saMkhyeya "paNhAvAgaraNesu NaM aThThattaraM pasiNasayaM, aThThattaraM hajAra hai| apasiNasayaM, aThThattaraM pasiNApasiNasayaM, aNNe ya : 3. gyAraha aMgoM kA nirvRhaNa vicittA divvA vijjAisayA, nAgasUvaNNehiM saddhi divvA jaivi ya bhUtAvAe savvassa vaomayassa oyAro / saMvAyA Adhavijjati / ... ____ se NaM aMgaTThayAe dasame aMge, ege suyakkhaMdhe, paNayA nijjUhaNA tahAvi hu dummehe pappa itthI ya // (vibhA 551) lIsaM ajjhayaNA, paNayAlIsaM uddesaNakAlA, paNayAlIsaM yadyapi bhUtavAda-dRSTivAda meM samasta vAGamaya kA samuddesaNakAlA, saMkhejjAI payasahassAI payaggeNaM" / avataraNa ho jAtA hai, phira bhI mandabuddhi upAsaka aura (nandI 90) striyoM para anugraha kara zeSa zruta-- gyAraha aMgoM kA praznavyAkaraNa meM eka sau ATha prazna, eka sau ATha ni!haNa kiyA gayA hai| aprazna, eka sau ATha prazna-aprazna, anya vicitra aura divya vidyAtizaya tathA nAga aura suvarNa devoM ke sAtha hue / 4. aMgapraviSTa hI dvAdazAMga divya saMvAdoM kA AkhyAna kiyA gayA hai| zrutarUpasya paramapuruSasyAGgAnIvAGgAni dvAdazAGgAni yaha aMga kI dRSTi se dasavAM aMga hai| isameM eka AcArAGgAdIni yasmin tat dvaadshaanggm| zrutaskaMdha, paiMtAlIsa adhyayana, paiMtAlIsa uddezanakAla, (nandImat pa 193) paMtAlIsa samuddezanakAla tathA pada-pramANa se saMkhyeya hajAra zrutapuruSa ke aMgasthAnIya AcArAMga Adi bAraha aMga haiM / yahI dvAdazAMgI hai| __padaggaM bANauti lakkhA solasa ya sahassA padaggeNaM, 5. dvAdazAMga hI gaNipiTaka saMkhejjANi vA padasahassANi / (nandIcU pR70) gaNI-AcAryastasya piTakamiva piTakaM, sarvasvamityarthaH sUtrapadoM kA parimANa bAnave lAkha solaha hajAra hai| gaNipiTakam / athavA gaNizabdaH paricchedavacano'pyasti |
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgapraviSTa AyAraMmi ahIe jaM nAo hoi samaNadhammo u / tamhA AyAradharo bhannai paDhamaM gaNiTThANaM // tatazca gaNInAM piTakaM gaNipiTakaM paricchedasamUhaH ityarthaH / ( nadIma pa 193 ) jo gaNa yA gaccha kA adhipati hotA hai, vaha gaNI - AcArya kahalAtA hai / gaNI kA piTaka - sarvasva gaNipiTaka hai / athavA gaNI kA artha hai -- pariccheda, adhyAya, zAstravizeSa | zramaNadharma jJAta ho jAtA ko AcArAMgadhara kahA AcArAMga ke adhyayana se hai / AcArAMga ke dhAraka muni jAtA hai / yaha pahalA gaNisthAna arthAt dvAdazAMgI kA pahalA pariccheda 1 isa AdhAra para gaNipiTaka kA artha hai - paricchedoM kA samUha / 6. dvAdazAMga ho zrutajJAna bhAve khaovasamie duvAla saMgaMpi hoi suyanANaM / ( Avani 104 ) yadeva jinapraNItapravacanArthaparijJAnaM tadeva paramArthataH zrutajJAnaM na zeSam / ( nandIvRpa 250 ) vaha kSAyopazamika bhAva zrutajJAna dvAdazAMgAtmaka hai / hai / arhat dvArA praNIta pravacana ke hai, vahI paramArthataH zrutajJAna hai, zeSa nahIM / artha kA jo parijJAna 7. dvAdazAMga aura zrutapuruSa puruSasya dvAdazAGgAni bhavanti, tadyathA dvo pAdau dve jaGghe dve UruNI dve gAtrArddha dvau bAhU grIvA zirazca, evaM zrutarUpasyApi paramapuruSasyA''cArAdIni dvAdazAGgAni krameNa veditavyAni - 'pAdadugaM jaMghorU gAyadugaddhaM tu do ya bAhU ya / gIvA siraM ca puriso bArasa aMgo suyavisiTThI // zrutapuruSasyAGgeSu praviSTamaGgapraviSTam aGgabhAvena vyavasthitamityarthaH / (nandImavRpa 203 ) jaise puruSa ke hAtha-paira Adi bAraha aMga hote haiM, vaise hI zrutarUpa parama puruSa ke AcAra Adi bAraha aMga / jo zrutapuruSa ke aMgarUpa meM vyavasthita hai, vaha aGgapraviSTa hai / puruSa ke aMga do caraNa do jaMghA do Uru udara, pITha bhujAdvaya grIvA sira dvAdazAMga ke viSaya zrutapuruSa ke aMga AcAra, sUtrakRta sthAna, samavAya bhagavatI, jJAtadharmakathA upAsakadazA, antakRtadazA anuttaropapAtikadazA, praznavyAkaraNa vipAkazruta dRSTivAda 8. dvAdazAMga kI zAzvatatA bhavada icceiyaM duvAlasaMgaM gaNipiDagaM na kayAi nAsI, na kayAi na bhavai, na kayAi na bhavissai / bhuvi ca ya, bhavissai ya / dhuve niyae sAsae akkhae avvae aTThie nicce / ( nandI 126 ) dvAdazAMga gaNipiTaka kabhI nahIM thA, kabhI nahIM hai aura kabhI nahIM rahegA aisA nahIM hai / vaha thA, hai aura rahegA / vaha dhruva, niyata, zAzvata, akSaya, avyaya, avasthita aura nitya hai / C. dvAdazAMga kI pauruSeyatA zAstraM vacanAtmakam / vacanaM tAtvoSThapuTaparispandAdirUpapuruSavyApArAnvayavyatirekAnuvidhAyi / na khalu puruSavyApAramantareNa vacanamAkAze dhvanadupalabhyate / ( nandImavRpa 16 ) zAstra vacanAtmaka hai / vacana tAlu, oSTha Adi ke parispaMdana se utpanna hotA hai| puruSa kI vApravRtti ke sAtha usakA anvayavyatirekI saMbaMdha hai - jaba puruSa meM tAlu, oSTha Adi kI pravRtti hotI hai, taba vacana utpanna hotA hai, jaba puruSa kI pravRtti nahIM hotI, taba vaha utpanna nahIM hotA / puruSa kI pravRtti ke binA vacana AkAza meM dhvanita nahIM hotA / 10. dvAdazAMga ke viSaya vAlasaMge gaNifish anaMtA bhAvA, anaMtA abhAvA, anaMtA heU, anaMtA aheU, anaMtA kAraNA, anaMtA akAraNA, anaMtA jIvA, anaMtA ajIvA, anaMtA bhavasiddhiyA, anaMtA abhavasiddhiyA, anaMtA siddhA, anaMtA asiddhA paNNattA / ( nandI 124 )
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ ArAdhanA-virAdhanA kA pariNAma aMgabAhya dvAdazAMga gaNipiTaka meM ananta bhAvoM, ananta abhAvoM, niveseNa aNNahA paNNaveto tAe atthANAe suttaM virAananta hetaoM, ananta ahetuoM, ananta kAraNoM, ananta hettA tIte kAle aNaMtA jIvA saMsAra bhamitapUvvA, godAakAraNoM, ananta jIvoM, ananta ajIvoM, ananta bhava- mAhilavat / (nandIcU pR81) siddhikoM, ananta abhavasiddhikoM, ananta siddhoM, ananta dvAdazAMga gaNipiTaka ko sUtrataH svIkAra karate hae asiddhoM kA ullekha hai| bhI jo apane abhiniveza ke kAraNa usake artha kI anyathA 11. dvAdazAMga aura AjJA ko ekArthakatA prarUpaNA karate haiM, ve vAstava meM sUtra kI virAdhanA karate duvAlasaMga"ANA ya evaM egaTritA tahA vi abhidhANato hai| isase atIta kAla meM anaMta jIvoM ne saMsAra meM viseso kajjati-yadA AjJApyate ebhiH tadA AjJA bhramaNa kiyA hai, jaise AcArya AryarakSita kA ziSya bhavati / (nandIcU pR81) goSThAmAhila / dvAdazAMga aura AjJA ekArthaka haiN| phira bhI unameM jaM atthato duvAlasaMgaM gaNipiDagaM taM suttato abhiNikucha bheda hai| jaba dvAdazAMgI ke AdhAra para nirdeza diyA veseNa aNNahA paDhaMto tAe suttANAe atthaM virAhettA tIte kAle aNaMtA jIvA saMsAraM bhamitapuvvA, jamAlivat / jAtA hai, taba use AjJA kahate haiN| 12. AjJA kI virAdhanA-dvAdazAMga kI virAdhanA (nandIcU pR81) dvAdazAMga gaNipiTaka ko arthataH svIkAra karate hue paMcavihAyArAyaraNasIlassa guruNo hitovadesavayaNaM bhI jo apane abhiniveza ke kAraNa usake sUtra kA anyathA ANA, tamaNNadhA AyarateNa gaNipiDagaM virAdhitaM bhavati / pATha karate haiM, ve vAstava meM artha kI virAdhanA karate haiN| (nandIcU pR81) isase atItakAla meM anaMta jIvoM ne saMsAra meM bhramaNa pAMca AcAra kI sampadA se sampanna AcArya kA kiyA hai. jaise-bhagavAna mahAvIra kA ziSya jmaali| hitopadezavacana AjJA hai| jo usase viparIta AcaraNa karatA hai, vaha gaNipiTaka kI virAdhanA karatA hai| aMgabAhya-anaMgapraviSTa, AcAryoM tathA sthaviroM 13. ArAdhanA-virAdhanA ke pariNAma dvArA racita AgamagraMtha, upAMga / icce iyaM duvAlasaMgaM gaNipiDagaM tIe kAle aNaMtA 1. aMgabAhya kI paribhASA jIvA ANAe virAhittA cAurataM saMsArakaMtAraM aNu- | 2. aMgabAhya kI racanA kA uddezya pariyaTTisu / " * aMgabAhya : Agama kA eka bheda (dra. Agama) paDuppaNNakAle parittA jIvA"aNupariyati / " * aMgabAhya : zrutajJAna kA eka bheda (dra. zrutajJAna) aNAgae kAle aNaMtA jIvA "annupriyttttissNti| 3. aMgapraviSTa aura aMgabAhya kI bhedarekhA icceiyaM vAlasaMgaM tIe kAle aNaMtA jIvA ANAe | 4. vATA ArAhittA cAurataM saMsArakatAraM vIIvaiMsu / " * Avazyaka (da. Avazyaka) paDuppaNNakAle parittA jIvAvIIvayaMti / * Avazyakavyatirikta "aNAgae kAle aNaMtA jIvA""vIIvaissaMti / 5. Avazyakavyatirikta ke prakAra (nandI 125) * kAlikazruta atIta kAla meM anaMta jIva, vartamAna meM parimita * utkAlikazruta jIva aura bhaviSya meM anaMta jIva dvAdazAMga gaNipiTaka kI 6. kAlikazruta AjJA kI virAdhanA kara cAra gati vAle saMsArakAMtAra meM * paribhASA paribhramaNa kara cuke haiM, karate haiM, kreNge| * parimANa atIta kAla meM anaMta jIva, vartamAna meM parimita * prakAra aura paricaya jIva aura bhaviSya meM anaMta jIva dvAdazAMga kI ArAdhanA * kAlikazruta : agamikazruta (pra. zrutajJAna) kara bhavabhramaNa se mukta hue haiM, ho rahe haiM aura hoNge| * kAlikazruta aura naya (dra. naya) jaM suttato duvAlasaMgaM gaNipiDagaM taM atthato abhi- ! 7. utkAlikazruta
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgabAhya 0 paribhASA * prakAra aura paricaya 8. prakIrNaka 9. cUlA 10. aMgabAhya aura pUrvadhara 1. aMgabAhya kI paribhASA sthavirairbhadrabAhusvAmiprabhRtibhirAcAryairupanibaddhaM tadanaGgapraviSTam / taccAvazyaka niryuktyAdi / athavA..... gaNadhara - praznavyatirekeNa zeSakRta praznapUrvakaM vA bhagavato mutkalaM vyAkaraNaM, tadadhikRtya yanniSpannaM jambUdvIpaprajJaptyAdi, tadanaMgapraviSTaM yacca vA gaNadharavacAMsyevopajIvya dRbdhamAvazyakaniryuktyAdi pUrvasthaviraistadanaGgapraviSTam / yadi vA yat sarvatIrtha karatIrtheSvaniyataM tadanaGgapraviSTam / ( AvamavRpa 48 ) AcArya bhadrabAhu svAmI Adi sthaviroM dvArA racita Avazyaka niyukti Adi graMtha anaMgapraviSTa haiM / athavA gaNadharoM ke praznoM ke atirikta anya vyaktiyoM ke praznoM kA jo samAdhAna tIrthaMkara ne diyA, usa AdhAra para jambUdvIpaprajJapti Adi kI racanA huI / yaha anaMga - praviSTa hai / athavA gaNadharavANI ke upajIvI pUrva sthaviroM dvArA saMdRbdha Avazyaka niyukti Adi graMtha anaMgapraviSTa haiM / athavA saba tIrthaMkaroM ke tIrthoM meM jo aniyata zruta hai, vaha anaMgapraviSTa hai / dvAdazAGgAtmakasya zrutapuruSasya vyatirekeNa sthitamaGgabAhyatvena vyavasthitaM tadanaGgapraviSTam / athavA ( gaNadharAn vihAya ) zeSaiH zrutasthaviraistadekadezamupajIvya virAcitaM tadanaGgapraviSTam / athavA yad zrutamaniyataM tadanaGga praviSTam / ( nandImavRpa 203 ) bAraha aMgoM vAle zrutapuruSa ( dvAdazAMgI) ke atirikta jo bAhya aMgoM ke rUpa meM vyavasthita hai, vaha anaMgapraviSTa : hai / athavA gaNadharoM ke alAvA zeSa zrutasthaviroM dvArA racita zAstra anaMgapraviSTa hai / athavA aniyatazruta anaMgapraviSTa hai / 2. aMgabAhya kI racanA kA uddezya jaM puNa aNNehiM visuddhAgamabuddhijutte hi therehi appAmayA appabuddhisattINaM ca duggAhakaM ti gAUNa taM ceva AyArAisuyaNANaM paraMparAgataM atthato gaMthato ya kAlikazruta aba ti kAU aNukaMpANimittaM dasavetAliyamA di parUviyaM / taM aNegabhedaM agaMgapaviTTha / ( AvacU 1 pR 8 ) paramparA se prApta AcArAMga Adi zrutajJAnarAzi arthataH aura granthataH bahuta vizAla hai| vaha alpa AyuSya, alpamati aura alpazakti vAle manuSyoM ke lie durgrAhya hai / yaha jAnakara unakI anukampA ke lie gaNadharoM se atirikta vizuddha AgamajJAna se sampanna sthaviroM ne dazavaikAlika Adi aneka AgamagranthoM kI racanA kI, anaMgapraviSTa hai / 3. aMgapraviSTa aura aMgabAhya kI bhedarekhA gaNahara-therakayaM vA AesA mukkavAgaraNao vA / dhuvacalavisesao vA aMgANaMge nANattaM // ( vibhA 550 ) jo gaNadharakRta hai, Adeza - tripadI se niSpanna hai tathA niyata hai, vaha aMgapraviSTazruta hai / jo sthavirakRta hai, mukta pratipAdana se gRhIta hai tathA aniyata hai, vaha aMgabAhya ( anaMgapraviSTa ) zruta hai / 4. aMgabAhya ke prakAra aMgabAhira duvihaM paNNattaM taM jahA - Avassaya va AvasyavairittaM ca / ( nandI 74) aMgabAhya ke do prakAra haiM-- 1. Avazyaka 2. Avazyaka - vyatirikta / 5. Avazyakavyatirikta ke prakAra AvasyavairitaM duvihaM paNNattaM taM jahA kAliya ca ukkAliyaM ca / ( nandI 76) Avazyakavyatirikta ke do prakAra haiM- 1. kAlika 2. utkAlika / 6. kAlikata kI paribhASA kAliya jaM diNarAtINaM paDhijjati / paDhamacarimapo risIsu ( nandIca pR 57 ) zruta dina aura rAta ke prathama aura antima prahara meM par3hA jAtA hai, vaha kAlikazruta hai / parimANa kAliyasuyaparimANasaMkhA aNegavihA paNNattA, taM jahA - pajjavasaMkhA akkharasaMkhA saMghAya saMkhA payasaMkhA pAyasaMkhA gAhAsaMkhA silogasaMkhA veDhasaMkhA nijjuttisaMkhA aNu yogadArasaMkhA uddesagasaMkhA ajjhayaNasaMkhA suyabaMdhasaMkhA aMgasaMkhA / ( anu 571 )
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyAkhyAcUlikA aMgabAhya _____ kAlikazruta kI parimANa-saMkhyA ke aneka prakAra prajJapta uttarAdhyayana haiM, jaise-paryavasaMkhyA, akSarasaMkhyA, saMghAtasaMkhyA, pada- sarvANyapi cAdhyayanAni pradhAnAnyeva tathA'pyamUnyeva saMkhyA, pAdasaMkhyA, gAthAsaMkhyA, zlokasaMkhyA, veSTaka- rUDhayottarAdhyayanazabdavAcyatvena prasiddhAni / saMkhyA, niyuktisaMkhyA, anuyogadvArasaMkhyA, uddezakasaMkhyA, (nandImava pa 206) adhyayanasaMkhyA, zrutaskaMdhasaMkhyA aura aMgasaMkhyA / sAre adhyayana uttara/pradhAna hI haiN| phira bhI rUr3hi se prakAra uttarAdhyayana sUtra ke lie hI uttara zabda kA prayoga haA .. kAliyaM aNegavihaM paNNattaM, taM jahA--- 1. uttarajjhayaNAI 16. aruNovavAe kamauttareNa pagayaM AyArasseva uvarimAiM tu / 2. dasAo 17. varuNovavAe tamhA u uttarA khalu ajjhayaNA huMti NAyavvA / / 3. kappo 18. garulovavAe zayyambhavaM yAvadeSa kramaH, tadA''ratastu dazavakAliko4, vavahAro 19. dharaNovavAe ttarakAlaM ptthynte| (uni 3, zAvR pa 5) 5. nisIhaM 20. vesamaNovavAe prAcInakAla meM AcArAMga ke bAda uttarAdhyayana par3hA 6. mahAnisIhaM 21. velaMdharovavAe jAtA thaa| AcArAMga ke uttara meM hone ke kAraNa yaha 7. isibhAsiyAI 22. devidovavAe uttarAdhyayana hai| AcArya zayyambhava ke bAda isa krama meM 8. jaMbuddIvapaNNattI 23. uTThANasuyaM parivartana huA-uttarAdhyayana ke sthAna para dazavaikAlika 9. dIvasAgarapaNNattI 24. samuTThANasuyaM par3hA jAne lgaa| 10. caMdapaNNattI 25. nAgapariyAvaNiyAo aMgappabhavA jiNabhAsiyA ya patteyabaddhasaMvAyA / 11. khaDiyAvimANapavibhattI 26. nirayAvaliyAo baMdhe mukkhe ya kayA chattIsaM uttarajjhayaNA / / 12. mahalliyAvimANapavibhattI 27. kappavaDaMsiyAo (uni 4) 13. aMgacU liyA 28. pupphiyAo aMgappabhavA jahA parIsahA bArasamAo aMgAo kamma14. viyAhaculiyA 29. pupphacUliyAo ppavAyapuvAo nnijjuuddhaa| jiNabhAsiyA jahA dumapatta15. vaggacUliyA 30. vaNhidasAo gaadi| patteyabuddhabhAsiyANi jahA kAvilijjAdi / (nandI 78) saMvAo jahA NamipabvajjA ke sigoyamejjaM c| taM ete kAlikazruta aneka prakAra kA hai--- savveva baMdhappamokkhatthaM chattIsaM uttarajjhayaNA kyaa| . (1) uttarAdhyayana (16) aruNopapAta (uci pR 7) (2) dazAzrutaskandha (17) varuNopapAta uttarAdhyayana ke chattIsa adhyayana kartRtva kI dRSTi se (3) bRhatkalpa (18) garuDopapAta cAra vargoM meM vibhakta hote haiM(4) vyavahAra (19) dharaNopapAta 1. aGgaprabhava-karmapravAdapUrva se uddhRta parISaha adhyayana (5) nizItha (20) vaizramaNopapAta 2. jinabhASita--drumapatraka (6) mahAnizItha (21) velandharopapAta 3. pratyekabuddhabhASita-kApilIya .. ... (7) RSibhASita . (22) devendropapAta 4. saMvAda samutthita namipravrajyA aura kezigautamIya (8) jambUdvIpaprajJapti (23) utthAnazruta (9) dvIpasAgaraprajJapti (24) samupasthAnazruta .. aMgacUlikA (10) candraprajJapti (25) nAgaparijJApanikA __aMgassa cUlikA jahA AyArassa paMca cUlAto, (11) kSullikAvimAna- (26) nirayAvalikA diTTivAtassa vA cuulaa| (nandIcU pR 59) __ pravibhakti (27) kalpAvataMsikA aMgoM kI cUlikA aMgacUlikA hai| jaise --AcArAMga (12) mahAvimAnapravibhakti (28) puSpikA kI pAMca cUlAeM, dRSTivAda kI cuulaaeN| (13) aMgacUlikA (29) puSpacUlikA vyAkhyAcUlikA (14) vyAkhyAcUlikA (30) vRSNidazA viyAho bhagavatI / tIe cUlA viyaahcuulaa| (15) vargacUlikA (nandIcU pR59)
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgabAhya nirayAvalikA vyAkhyA kA apara nAma hai bhagavatI / usakI cUlikA se atyaMta ruSTa hokara jaba pUrI ekAgratA se 'utthAnazruta' vyAkhyAcUlikA kahalAtI 1 vargacUlikA adhyayana kA eka, do yA tIna bAra parAvartana karatA hai, taba vaha grAma, rAjadhAnI athavA kula ujar3a jAtA hai / samupasthAnazruta se ceva (ru) samaNe tassa gAmassa vA jAva rAyadhANI vA samANe pasaNNe pasaNNalesse suhAsaNatye samuTThAsutaM pariyaTTei ekkaM do tiNNi vA vAre tAhe se gAme vA jAva rAyahANI vA AvAseti / appaNA puvvuTThiyaM pikatasaMkaSpassa AvAseti / ( nandIcU pR 60 ) vivakhAvasAto ajjhayaNAdisamUho vaggo, jahA aMta dasANaM aTTha baggA, aNuttarovavAtiyadasANaM tiNNi baggA, tesi cUlA vaggacUlA / ( nandIca pR. 59 ) adhyayana Adi kA samUha varga kahalAtA hai / jaise--- antakRtadazA ke ATha varga haiM, anuttaropapAtikadazA ke tIna varga haiM, ina vargoM kI cUlA vargacUlA kahalAtI haiM / aruNopapAta aru NAmaM deve tassa samayanibaddhe abhayaNe, jAhe taM ajjhayaNaM uvautte samANe aNagAre pariyaTTeti tAhe se aruNe deve samayanibaddhattaNato calitAsaNe jeNeva se samaNe teNeva AgacchattA ovayati, tAhe samaNassa purato aMtaddhite kataMjalI uvautte suNemANe ciTThati, samatte ya bhaNati - subhAsitaM vareha varaM ti / ihalogaNippivAse se samaNe pabhiti - Na me vareNa aTTho tti / tAhe se padAhiNaM karettA NamaMsittA ya paDigacchati / ( nandI pR 59 ) aruNa nAmaka deva kI vaktavyatA kA pratipAdaka aruNopapAta nAmaka kAlikazruta hai / jaba anagAra tanmaya hokara usa adhyayana kA parAvartana karatA hai, taba usa aruNa deva kA Asana kampita ho jAtA hai / usI samaya deva vahAM upasthita ho jAtA hai, jahAM vaha anagAra zramaNa / usa zramaNa ke sAmane pracchanna rUpa meM baddhAMjali ho vaha deva dhyAna se sUtra sunatA hai| usakI samApti para kahatA hai mune ! Apane acchA sunAyA, aba varadAna maaNgo| isa loka se nispRha / vitRSNa zramaNa pratyuttara meM kahatA hai -- mujhe varadAna nahIM caahie| taba deva muni ko pradakSiNA de, namaskAra kara calA jAtA hai / utthAnazruta udvANasutaM ti abhayaNaM siMgaNAiyakajje jassa NaM gAmassa vA jAva rAyahANIe vA egakulassa vA samaNe Asurutte ruTThe uvautte taM uTThANasute tti ajjhayaNaM pariyaTTeti ekkaM do tiNi vA vAre tAhe se gAme vA jAva rAdhANI vA kulaM vA uTTheti / uvvasaitivRttaM bhavati / ( nandIca pR 60 ) saMgha saMbaMdhI kArya (surakSA, prabhAvanA ) upasthita hone para muni jisa grAma, nagara, rAjadhAnI athavA kula 10 kisI kAraNavaza grAma, rAjadhAnI athavA kula se ruSTa muni punaH tuSTa ho, prasanna mudrA meM, prazasta bhAvadhArA se sukhAsana meM sthita ho ekAgratA se jaba eka, do yA tIna bAra 'samupasthAnazruta' kA parAvartana karatA hai, taba vaha ujar3A huA gAMva, rAjadhAnI athavA kula punaH basa jAtA hai / athavA muni ne pahale kabhI ruSTa hokara grAma, nagara Adi ko vIrAna kara diyA ho, vaha unheM isa samupasthAnazruta se AbAda kara sakatA hai / nAgaparijJApanikA nAgatti nAgakumAre, tesu samayanibaddhaM ajjhayaNaM, taM jadA samaNe uvayukte pariyaTTeti tayA akatasaM kappassa vi nAgakumArA tatthatthA ceva pariyANaMti, vaMdaMti NamaMsaMti bhattibahumANaM ca kareMti / siMgaNAiyakajjesu ya varayA bhavaMti / ( nandIca pR 60 ) nAga kA artha hai - nAgakumAra deva / unakI vaktavyatA kA pratipAdaka adhyayana nAgaparijJApanikA hai / jaba zramaNa ekAgra ho isa adhyayana kA parAvartana karatA hai, taba cAhe vaha deva ko AhvAna kare yA na kare, apane sthAna para sthita nAgakumAra deva ise jAna lete haiM / ve vahIM se usa muni ko vandanA - namaskAra karate haiM, bhaktibahumAna karate haiM / ve saMgha Adi ke kAryoM ke lie varadAna bhI dete haiM / nirayAvalakA nirAvaliyAsu AvaliyapaviTThetare ya nirayA, tagAmiNo ya Nara- tiriyA pasaMgato vaNNijjaMti / ( nandIcU pR 60 ) nirayAvalikA meM praviSTa nArakoM aura narakagAmI nara- tiryaJcoM kA jisameM varNana hai, vaha nirayAvalikA sUtra hai /
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazavakA lika..... kalpAvataM sikA sohamIsA kappe je kappavimANA te kappavaDeMsayA te vaNNitA, tesu ya devIo jA jeNa tavoviseseNa vavaNNA tAvaNNitA, tAo ya kappavaDeMsiyA bhaNiyA / ( nandIca pR 60 ) saudharma aura IzAna kalpa meM jo kalpavimAna haiM, ve kalpAvataMsaka kahalAte haiM / tapa-vizeSa ke kAraNa vahAM utpanna hone vAlI deviyoM kA varNana jisa adhyayana meM hai, usa adhyayana kA nAma kalpAvataMsikA hai / puSpikA saMjamabhAvavigasito puphito, saMjamabhAvavitosvapuSpito, agArabhAvaM paridvavettA pavvajjAbhAveNa vigasito pacchA sIyai jo, tassa ihabhave parabhave ya vilaMbaNA daMsijjai jattha tA puphiyA / ( nandIcU pR 60 ) jo saMyamabhAvanA se vikasita hai, vaha puSpita hai / saMyama bhAva se cyuta hone vAlA avapuSpita hai / jo gRhastha bhAva ko chor3akara pravrajita ho gayA, pazcAt pravrajyAbhAva meM udAsIna ho gayA, usakI isa bhava aura parabhava saMbaMdhI viDambanA jisameM varNita hai, vaha puSpikA sUtra hai / vRSNidazA arrafort je kule te aMdhagasaddalovAto vahiNo bhagiyA / tesi cariyaM gatI sijjhaNA ya jattha bhaNitA tA vahidasAto / dasa tti avasthA ajjhayaNA vA / I ( nandIca pR 60 ) aMdhaka aura vRSNiye do kula haiM / aMdhakavRSNiisa pada meM aMdhaka kA lopa kara vRSNi kula gRhIta hai / isa kula meM utpanna hone vAloM ke cAritra, gati, siddhatva kI prApti Adi avasthAoM kA varNana hone se isa adhyayana kA nAma hai vRSNidazA / 7. utkAlikata kI paribhASA jaM kAlavelavajjaM paDhijjati taM ukkAliyaM / (nandIcU pR 57 ) jisa sUtra kA paThana-pAThana / adhyayana-adhyApana kAla kI maryAdA meM baMdhA huA nahIM hai, vaha utkAlika sUtra hai / 11 ukkAliyaM aNegavihaM paNNattaM taM jahA 1. dasaveyAliyaM 2. kappiyAkappiyaM 16. sUrapaNNattI 17. porisimaMDalaM 18. maMDalapaveso 19. vijjAcaraNaviNicchao 3. cullakappayaM 4. mahAkappayaM 5. ovAiyaM 6. rAyapaseNiyaM 21. bhANavibhattI 7. jIvAjIvAbhigamo 22. maraNavibhattI 20. gaNivijjA 8. paNNavaNA 23. Aya visohI 24. vIyarAgasuyaM 25. saMlehaNAsu 26. vihArakappo 9. mahApaNNavaNA 10. pamAyappamAyaM 11. naMdI 12. aNuogadArAI 27. caraNavihI 13. devidatthao 14. taMdula veyAliyaM 15. caMdagavijbhayaM utkAlika sUtra aneka prakAra kA hai 1. dazavekAlika 2. kalpika kalpika 3. kSullaka kalpazruta 4. mahAkalpazruta 5. aupapAtika 6. rAjapraznIya 7. jIvAjIvAbhigama 8. prajJApanA 9. mahAprajJApanA 10. pramAdApramAda 11. naMdI 12. anuyogadvAra 13. devendrastava 14. tandula vaicArika 15. candravedhyaka 28. AurapaccakkhANaM 29. mahApaccakkhANaM / aMgabAhya ( nandI 77 ) 16. sUrya prajJapti 17. pauruSImaMDala 18. maMDala praveza 19. vidyAcaraNavinizcaya 20. gaNividyA 21. dhyAnavibhakti 22. maraNavibhakti 23. Atmavizodhi 24. vItarAgazruta 25. saMlekhanA 26. vihArakalpa 27. caraNavidhi 28. AturapratyAkhyAna 29. mahApratyAkhyAna dazavekAlika racanA kA uddezya aura nirgrahaNa .....so pavvaio, pacchA AyariyA uvauttA - kevai kAlaM esa jIvati ? jAva chammAsA, tAhe AyariyANa buddhI samuppaNNA imassa thovayaM AuM ki kAyavvaMti ? taM codasapuvvI kahipi kAraNe samuppaNNe NijjUhai, dasavvI puNa apacchimo avassameva NijjUhai / mamaMpi
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgavA imaM kAraNaM samuppaNNaM, ahamavi nijjU hAmi, tAhe ADhato NijjU hiuM / te ya nijjU hijjatA viyAle nijjUDhA thovAvasese divase, teNa taM dasaveyAliyaM bhaNijjati tti / ( dajicU pR7 ) bAlaka manaka AcArya zayyaMbhava ( saMsArapakSIya pitA ) ke pAsa pravrajita huA / AcArya zayyaMbhava caturdazapUrvI the / unhoMne viziSTa jJAna se dekhA - yaha alpAyu hai, kevala chaha mAsa aura jiiegaa| mujhe isake lie kyA karanA cAhiye ? unhoMne socA - apazcima dazapUrvI avazya niryUhaNa karate haiM / vizeSa prayojana hone para caturdazapUrvI niryUhaNa kara sakate haiM / mere samakSa yaha vizeSa prayojana upasthita huA hai / isalie mujhe bhI niryUhaNa karanA cAhiye yaha soca unhoMne niryUhaNa prAraMbha kiyA / isa upakrama meM vikAla velA A gii| dina thor3A avaziSTa rahA / vikAla meM niryUhaNa hone ke kAraNa ( tathA dasa adhyayanoM ke kAraNa ) isa sUtra kI saMjJA dazavaikAlika huii| AyappavAyapuvvA NijjUDhA hoi dhammapaNNattI / kammappavAyapuvvA piMDassa tu esaNA tividhA || saccappavAtapuvvA NijjUDhA hoti vakkasuddhI u / avasesA NijjUDhA Navamassa u tiyavatthUto // (dani 5, 6 ) dazavaikAlika kA cauthA dharmaprajJapti (SaDjIvanikA) adhyayana AtmapravAdapUrva se, pAMcavAM piNDeSaNA adhyayana karmapravAda pUrva se, sAtavAM vAkyazuddhi adhyayana satyapravAda pUrva se aura zeSa sabhI adhyayana pratyAkhyAna pUrva kI tIsarI vastu se niryUDha (uddhRta ) kie gae I bitio va Adeso gaNipiDagAto duvAlasaMgAto / eyaM kira NijjU DhaM maNagassa aNuggahaTThAe / (dani 7 ) dUsarI mAnyatA ke anusAra dazarvakAlika ke dasa adhyayanoM kA niryUhaNa gaNipiTaka dvAdazAMga se manaka ke anugraha ke lie kiyA gayA hai / ( dazavaikAlika kI do cUlikAeM haiM rativAkyA aura viviktacaryA) | maMgalatthaM puoad satthAraMbho bhavati, bhagavayA puNa ajjasejjaM bhaveNaM kahamatri avarahakAle upayogo kato, nandI kAlAtivAyavigdhaparihAriNA ya nijjUDhameva, ato vigate kAle vikAle dasakamajjhayaNANa katamiti dasavekAliyaM / cauporisito sajjhAyakAlo tammi vigate vi paDhijjatIti vigayakAliyaM dasavekAliyaM / dasamaM vA vetAliyopajAtivRtehi niyamitamajjhayaNamiti dasavetAliyauM / ( daacU pR 3 ) pUrvAhna meM zAstra kA prAraMbha maMgala mAnA jAtA hai / kintu Arya zayyaMbhava ne aparAhna meM upayoga lagAyA -- dina ke tIsare prahara meM dasa adhyayanoM kA niryUhaNa kiyA / vikAla meM racanA hone ke kAraNa ise dazavaikAlika kahA gayA hai / svAdhyAya kA kAla cAra prahara ( dina aura rAta ke prathama aura caturtha prahara ) haiM / isa kAla ke atirikta vikAla meM bhI dazavaikAlika paDhA jAtA hai / isakA dasavAM adhyayana vaitAlika chaMda ( upajAti kA eka prakAra) meM racita hone ke kAraNa ise daMzavaitAlika bhI kahA gayA hai / nandI gaMdaMti aNayeti NaMdI, gaMdati vA gaMdI / pamodo hariso kaMdappo ityarthaH / ( nandI pR 1 ) jo Anandita karatA hai, vaha nandI hai / pramoda, harSa aura kandarpa- ye nandI ke paryAya haiM / nandanti samRddhimavApnuvanti bhavyaprANino'nayeti vA nandI | ( vibhAmavR pR 44 ) jisake adhyayana se bhavya prANI jJAna Adi se samRddha banate haiM, vaha Agama graMtha nandI sUtra hai / racanAkAra abhISTadevatAstavAdisampAditasakalasauhityo bhagavAn dUSyagaNipAdopasevI pUrvAntargata sUtrArthadhArako devavAcako yogyavineyaparIkSAM kRtvA sampratyadhikRtAdhyayanaviSayasya jJAnasya prarUpaNAM vidadhAti / ( nandImavRpa 65 ) nandI ke racanAkAra haiM -- AcArya devavAcaka / ve AcArya dRSyagaNI ke ziSya aura pUrvAntargata sUtra aura artha ke dhAraka the / davaNaMdI jAgo aNuvautto ahavA jANaga-bhaviyasarIravatiritto bArasavidho tUrasaMghAto imo --
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakIrNaka 13 aMgabAhya bhaMbhA mukadamahala kaDaMba jhallari huDukka kaMsAlA / gnnii| vijjatti NANaM / taM ca joisanimittagataM NAtaM kAhala talimA vaMso paNavo saMkho ya baarsmo|| pasatthesU ime kajje kareti, taM jahA -pabvAvaNA, sAmA (nandIcU pR 1) iyArovaNaM, uvaTThAvaNA, suttassa uddesa-samuddesA'NuNNAto, bhAvaNaMdI nnNdishovyuttbhaavo| ahavA imaM paMcaviha- gaNArovaNaM, disANaNNA, khettesu ya Niggama-pavesA, NANaparUvagaM NaMdi tti ajjhayaNaM / taM ca sutaMseNa savvasuta- emAiyA kajjA jesu tihi-karaNa-Nakkhatta-mahatta-jogesu aMtarabhUtaM / ya je jattha karaNijjA te jattha'jjhayaNe vaNijjati, naMdI ke do prakAra haiM ---dravya aura bhAva / nandI meM tamajhayaNaM gnnivijjaa| (nandIca pR 58) anupayukta jJAtA dravyanandI hai| athavA bhaMbhA, mukunda, AbAla-vRddhasabhI mumukSu vyaktiyoM kA gaccha gaNa mardala, kaDaMbA (karaTikA) jhallarI, huDukka, kaMsAla, kahalAtA hai| gaNa kA adhipati gaNI kahalAtA hai| kAhala, talimA, vaMza, zaMkha aura paNava ---ye bAraha prakAra vidyA kA artha hai jJAna / jyotiSa-nimitta-vidyA ke ke vAdya tadvyatirikta dravyanandI haiN| jJAtA gaNI prazasta kAla Adi meM ye kArya karate haiM ... nandI zabda meM upayukta jJAtA bhAvanandI hai| athavA pravrAjana (dIkSA denA), sAmAyika AropaNa, upasthApanA mati, zruta Adi pAMca jJAnoM kA pratipAdaka graMtha bhAva zruta kA uddeza-samaddeza-anujJAkaraNa, gaNa-AropaNa nandI hai / yaha nandI pAMca jJAna kA pratipAdaka hone ke (ziSya kI gaNipada para niyukti), dizAnujJA (yAtrA kA kAraNa Agamazruta kA aMza hai, ataH sampUrNa zruta meM samA- nirdeza), naye kSetra (grAma Adi) meM praveza-nirgama Adi / hita hai| jisa prazasta tithi-karaNa-nakSatra-mUharta-yoga meM jo kArya pauruSImaNDala jahAM karaNIya haiM -- ina sabakA jisa adhyayana meM pratipAdana porisipramANa uttarAyaNassa aMte dakSiNAyaNassa ya hai, vaha gaNividyA adhyayana hai| AdIe ekkaM diNaM bhavati / ato paraM aTTha ekasaTThi- Atura-pratyAkhyAna bhAgA aMgulassa dakkhiNAyaNe vaDDhaMti, uttarAyaNe ya Auro gilANo, taM kiriyAtItaM NAtuM gItatthA hassaMti / evaM maMDale maMDale aNNoNNA porisI jattha paccakkhAveMti / diNe diNe davahrAsaM kareMtA aMte ya savvaajjhayaNe daMsijjati tamajjhayaNaM porisimaMDalaM / davvadAtaNatAe bhatte veragga jaNetA bhatte nittaNhassa bhava(nandIcU pR 58) carimapaccakkhANaM kAreMti / evaM jattha'jjhayaNe savitthara uttarAyaNa ke aMta meM, dakSiNAyana ke prAraMbha meM vaNijjai tamajjhayaNaM Aura-paccakkhANaM / vaNijjaDa : pauruSIpramANa eka dina hotA hai| isake bAda isase Age (nandIca pR 58) dakSiNAyana meM aMgula kA ikasaThavAM bhAga bar3hatA hai, jaba Atura/glAna sAdhaka kArya karane meM akSama yA uttarAyaNa meM ghaTatA hai| isa prakAra hara maMDala meM udAsIna ho jAtA hai to gItArtha sAdhu usako AhAra anyonya/paraspara pauruSI kA jisa adhyayana meM pratipAdana kA pratyAkhyAna karAte haiN| pratidina khAdyapadArthoM kI hai, vaha pauruSImaNDala hai| saMkhyA sImita kara aMta meM AhAra ke prati virakti ke maNDalapraveza bhAva jagAkara use anazana karA dete haiN| isa vidhi kA caMdassa sUrassa ya dAhiNuttaresu maMDalesu jahA maMDa- jisa adhyayana meM vistRta varNana hai, vaha Atura-pratyAlAto maMDale paveso tahA vaNijjati jattha'jjhayaNe khyAnasUtra hai| tamajjhayaNaM mNddlpveso| (nandIcU pR58) 8.prakIrNaka jisa adhyayana meM candra aura sUrya kA dakSiNa aura caurAsIiM paiNNagasahassAI bhagavao arahao usahauttara maMDaloM meM -eka maNDala se dUsare maNDala meM praveza sAmissa aaititthyrss| tahA saMkhijjAI paiNNagasahakA varNana hai, vaha maNDalapraveza sUtra hai| ssAI majjhimagANaM jinnvraannN| coisa paiNNagasahagaNividyA ssANi bhagavao vddhmaannsaamiss| ahavA--- jassa sabAlavuDDhAulo gaccho gaNo, so jassa atthi so jattiyA sIsA uppattiyAe, veNaiyAe, kammayAe, pAri
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgabAhya AcAracUlA NAmiyAe-cauvvihAe buddhIe uvaveyA, tassa tattiyAI dazavakAlika calA paiNNagasahassAiM / patteyabuddhAvi tattiyA ceva / / do ajjhayaNA cUliya visIyayaMte thirIkaraNamegaM / (nandI 79) bitie vivittacariyA asIyaNaguNAtiregaphalA // prathama arhat RSabha ke caurAsI hajAra prakIrNaka the| (dani 12) madhyama bAIsa tIrthaMkaroM ke saMkhyAta hajAra prakIrNaka the| sesatthasaMgahatthaM mauDamaNitthANIyANi do cUlajjhayaarhat mahAvIra ke caudaha hajAra prakIrNaka the| NANi / (daacU pa 6) athavA jinake jitane ziSya autpattikI, vainayikI, dazavakAlika sUtra meM do cUlAeM haiM--- kAmikI aura pAriNAmikI buddhi se sampanna hote haiM, rativAkyA-viSAdagrasta asthira sAdhu ko saMyama meM unake utane hajAra prakIrNaka hote haiM aura pratyekabuddha bhI puna:sthira karane kA nirdezaka adhyayana / utane hI hote haiN| viviktacaryA--saMyama meM sthira rahane se samutpanna guNoM kA pratipAdaka adhyayana / aparimANA paiNNagA paiNNagasAmiaparimANattaNato, ____ graMtha ke avaziSTa artha kA saMgraha karane ke lie cUlA kiMca iha sutte patteyabuddhappaNItaM paiNNagaM bhANitavvaM / kA vahI sthAna hai, jo sthAna mukuTa meM maNi kA hai| kamhA? jamhA paiNNagaparimANeNa ceva patteyabuddhaparimANaM evaM ca vRddhavAda: kayAcidAryayA'sahiSNu: kuurkiiri| (nandIcU pR 61) gaDukaprAyaH saMyatazcAturmAsikAdAvupavAsaM kAritaH, sa prakIrNakakAra aparimita haiM, isalie prakIrNaka tadArAdhanayA mRta eva / RSighAtikA'hamityudvignA sA aparimita haiM / kintu isa sUtra meM prakIrNakoM ke parimANa tIrthakaraM pRcchAmIti guNAvajitadevatayA nItA zrIsImandharake AdhAra para pratyekabuddhoM kI saMkhyA kA niyamana kiyA svAmisamIpaM, pRSTo bhagavAna / aduSTacittA'ghAtiketyagayA hai, ataH yahAM pratyekabuddhoM dvArA praNIta adhyayana hI bhidhAya bhagavatemAM cUDAM grA hiteti / (dahAvR pa 279) prakIrNaka ke rUpa meM grAhya haiN| bhUkha ko sahane meM asamartha muni ne kisI sAdhvI kI paiNNagajhayaNA vi savve kAliya-ukkAliyA... preraNA se upavAsa kiyaa| usI dina usakI mRtyu ho gii| arahaMtamaggauvadi8 jaM sutamaNusarittA kiMci NijjUte ja matamaNasaritA kiMci Nijjate 'maiM RSi-ghAtikA hai'-isa cintana se vaha sAdhvI te savve paiNaggA / ahavA sutamaNussarato appaNo vayaNa-... udvigna ho gii| samAdhAna pAne ke lie deva-sahayoga se kosalleNa jaM dhammadesaNAdisu bhAsate taM savvaM pinnnngN| vaha arhata sImaMdhara ke samavasaraNa meM phuNcii| arhata ne (nandIcU pR60) kahA--tumhArA citta zuddha hai, tuma mArane vAlI nahIM ho prakIrNaka kAlikazruta aura utkAlika zruta--donoM -yaha kahate hue arhat ne use yaha cUlA adhyayana (dazavaprakAra ke hote haiN| kAlika sUtra kI dUsarI cUlikA-vivittacariyA) pradAna kiyaa| arhat ke dvArA upadiSTa zruta kA anusaraNa kara zramaNa jinakA ni!haNa karate haiM, ve prakIrNaka AcAracUlA kahalAte haiN| athavA zruta kA anusaraNa kara apane vANI- sirio pavvaito, abbhattaTTeNaM kAlagato, mahAvidehe kauzala se dharmopadeza Adi meM jisa viSaya kA pratipAdana ya pUcchikA gatA ajjA, dovi ajjhayaNANi bhAvaNA karate haiM, vaha prakIrNaka hai| vimottI ya ANitANi / (Ava 2 pR 188) zrIyaka muni kA anazana meM svargavAsa ho gyaa| 6. cUlA usakI bahina sAdhvI yakSA ne usa mRtyu meM apane ko pavvabhaNito abhaNio ya samAsato calAe arthoM nimitta mAnA aura samAdhAna lene hetu vaha mahAvideha meM bhnnyte| (nandIcU pR 59) arhat sImaMdhara ke samavasaraNa meM phuNcii| vahAM se vaha mUlagrantha meM pratipAdita-apratipAdita artha kA saMkSepa bhAvanA aura vimukti (AyAracUlA 15,16)-ye do meM nirUpaNa karane vAlI granthapaddhati kA nAma hai cuulaa| adhyayana lekara lauttii|
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmAMgula 10. aMgabAhya aura pUrvadhara dazapUrvadharA api zAsanasyopakArakA upAGgAdInAM saMgrahaNyuparacanena hetunaa| (onivR pa 3) dasa pUrvadhara bhI jinazAsana ke upakAraka hote haiN| ve aupapAtika Adi upAMgoM tathA saMgrahaNI kI racanA karate haiN| aMgavidyA-(dra. aSTAMga nimitta) aMgula-aMgulI, mApa kA eka sAdhana / 1. aMgula ke prakAra ___ * aMgula : kSetra pramANa kA eka bheda (dra. pramANa) 2. AtmAMgula kA svarUpa 0 AtmAMgula aura puruSa ko UMcAI * AtmAMgula aura pAda, vitasti Adi * AtmAMgula kA prayojana * AtmAMgala : indriyoM kA viSaya-parimANa (dra. indriya) * AtmAMgula ke prakAra--sUcI, pratara, ghana 3. utsedhAMgala kA svarUpa 0 utsedhAMgula aura pAda, vitasti Adi 0 utsedhAMgala se zarIra kI avagAhanA kA mApa 0 utsedhAMgula ke prakAra 4. pramANAMgula kA svarUpa * bhagavAna mahAvIra kI avagAhanA aura aMgala * utsedhAMgula aura pramANAMgula 0 pramANAMgula kA prayojana * pramANAMgula ke prakAra aMgula jisa kAla meM puruSa kA jo pramANa hotA hai, usa AdhAra para AtmAMgula kA pramANa mAnA gayA hai| puruSa kA pramANa anavasthita hone ke kAraNa AtmAMgula kA pramANa aniyata hotA hai| AyaMgule-je NaM jayA maNussA bhavaMti tesi NaM tayA appaNo aMguleNaM duvAlasa aMgulAI muhaM, navamuhAiM purise pamANajutte bhavai, doNIe purise mANajutte bhavai, addhabhAraM tullamANe purise ummANajutte bhavai / (anu 390) . AtmAMgula -jisa samaya jo manuSya hote haiM, unake apane aMgula se bAraha aMgula kA mukha hotA hai| nava mukha jitanA puruSa pramANa-yukta hotA hai| drauNika puruSa mAnayukta hotA hai / ardhabhAra jitane tola vAlA puruSa unmAnayukta hotA hai| drauNika puruSa drauNikaH puruSo mAnayukto bhavati / mahatyAM jaladroNyAM udakapUrNAyAM praveze jaladroNAsnAttAvanmAtronAyAM (anuhAvR pR77) pAnI se bharI huI bar3I kuNDikA ko droNI kahate haiM / usa kuNDikA meM eka vyakti ke praveza karane para droNI jitanA pAnI bAhara nikala jAe athavA utanI khAlI droNI meM praveza karane para vaha bhara jAe use drauNika puruSa kahate haiN| vaha puruSa mAnayukta hotA hai| vairamiva sArapoggalovaciyadehe tulArovite addhabhArummite omANajutte bhavati / (anucU pR 52) sArapudgalopacitatvAttulAropita: sannarddhabhAraM tulayan puruSa unmAnayukto bhvti| (anuhAvR pR 78) ___ sArayukta pudgaloM se nirmita hone se ardhabhAra (523 sera) vajana vAlA puruSa unmAna yukta kahalAtA hai| AtmAMgula aura puruSa kI UMcAI mANummANappamANajuttA, lakkhaNavaMjaNaguNe hiM uvaveyA / uttamakulappasUyA, uttamapurisA muNeyavvA / hoMti puNa ahyipurisA, aTThasayaM aMgulANa uvviddhA / chaNNaui ahamapurisA, cauruttarA majjhimillA u / (anu 390/1,2) mAna, unmAna aura pramANa se yukta, svastika, zaMkha Adi lakSaNa, tila Adi vyaJjana aura kSAnti Adi guNoM se upeta tathA uttama kula meM utpanna hone vAle uttama 1. aMgula ke prakAra aMgule tivihe paNNatte, taM jahA--AyaMgule, ussehaMgule, pmaannNgule| (anu 389) aMgula ke tIna prakAra haiM 1. AtmAMgula, 2. utsedhAMgula, 3. pramANAMgula / 2. AtmAMgula kA svarUpa je NaM jatA maNUsA tesiM jaM hoi mANarUvaM ti / taM bhaNiyamihAyaMgulamaNiyatamANaM puNa imaM tu // (vibhAkova pR 108)
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgula puruSa hote haiM / uttama puruSa kI UMcAI eka sau ATha (108) aMgula, adhama puruSa kI UMcAI chayAnave ( 96 ) aMgula aura madhyama puruSa kI UMcAI eka sau cAra (104) aMgula kI hotI hai / AtmAMgula aura pAda, vitasti Adi eeNaM aMgulappamANeNaM cha aMgulAI pAo, do pAyA vihatthI, do vitthao rayaNI, do rayaNIo kucchI, do kucchIo daMDaM dhaNU juge nAliyA akkhe musale, do dhaNu sahassAI gAuyaM cattAri gAuyAiM joyaNaM / ( anu 391 ) isa aMgula pramANa se chaha aMgula kA pAda, do pAda kI vitasti, do vitasti kI ratni, do ratni kI kukSi, do kukSi kA daMDa athavA dhanuSa, yuga, nAlikA, akSa aura musala hotA hai / do hajAra dhanuSa kA gavyUta ( eka kosa ) aura cAra gavyUta kA eka yojana hotA hai / Atmagula kA prayojana eeNaM AyaMgulappamANeNaM je NaM jayA maNussA bhavaMti tesi NaM tathA appaNI aMguleNaM agaDa-talAga-dahanadI - vAvI - pukkhariNI - dIhiyA - guMjAliyAo sarA sarapaMtiyAo sarasarapaMtiyAo bilapaMtiyAo ArAmujjANakANaNa-vaNa-vaNasaMDa-vaNarAIo devakula sabhA - pavA thUbha - khAiya- parihAo, pAgAra - aTTAlaya - cariya-dAra - gopurapAsAya- ghara - saraNa - leNa-AvaNa siMghADaga-tiga- caukka, caccara - caummuha - mahApaha paha-sagaDa-raha- jANa - juggagilli - thilli - sIya-saMdamANiyAo lohI - lohakaDAha - kaDucchya-AsaNa-sayaNa- khaMbha- bhaMDa- mattovagaraNa mAINi, ajjakAliyAI ca joyaNAI mavijjati // ( anu 392 ) isa AtmAMgula pramANa se jisa samaya jo manuSya hote haiM, usa samaya unake apane aMgula se kUpa, tAlAba, draha, nadI, bAvar3I, puSkariNI, dIrghikA, guJjAlikA, sara, sara-paMktikA, sara-sara- paMktikA, bila-paMktikA, ArAma, udyAna, kAnana, vana, vanaSaNDa, vana-rAji devakula, sabhA, prapA, stUpa, khAI, parikhA, prAkAra, aTTAlaka, carikA, dvAra, gopura, prAsAda, ghara, zaraNa, layana, ApaNa, zRMgATaka, trika, catuSka, catvara, caturmukha, mahApatha, patha, zakaTaM, ratha, yAna, yugya, gilli, thilli, zivikA, syandamAnikA, lohI, lohakaTAha, karachI, Asana, zayana, stambha, bhANDa, amatra Adi upakaraNa aura Ajakala ke 16 ghana aMguna (tatkAlIna ) yojana mApe jAte haiM / Atmagula ke prakAra se samAsao tivihe paNNatte, taM jahA--sUIaMgule paraMgule ghaNaMgule / aMgulAyayA egapaesiyA seDhI sUI - aMgule / sUI sUIe guNiyA payaraMgule / payaraM sUIe guNitaM ghaNaM / ( anu 393 ) vaha (AtmAMgula) saMkSepa meM tIna prakAra kA hai, jaisesUcI aMgula, pratara aMgula aura ghana aMgula / eka aMgula lambI eka pradeza vAlI zreNI sUcI aMgula hai / sUcI aMgula se guNita sUcI aMgula pratara aMgula hai / sUcI aMgula se guNita pratara aMgula ghana aMgula hai / sUcI aMgula eka aMgula lambI AkAza pradeza kI rekhA, jisakI caur3AI aura moTAI donoM eka AkAza pradeza jitanI hI ho, use sUcI aMgula kahate haiN| sUcI aMgula sarala rekhAtmaka hotA hai / tara aMgula eka aMgula lambI aura eka aMgula caur3I tathA eka AkAza pradeza jitanI moTAI vAlI samacaturasra AkRti pratara aMgula hai / yaha talAtmaka hotA hai / sUcI- aMgula eka hI AyAma meM phailA huA hotA hai, jabaki pratara aMgula do AyAmoM meM phailA huA hotA hai| sUcI -aMgula ko sUcI- aMgula se guNana karane para pratara-aMgula prApta hotA hai / isa prakAra -- pratara aMgula = ( sUcI aMgula ) x ( sUcI aMgula) = ( sUcI aMgula ) ' sUcI aMgula ke varga ko pratara aMgula kahate haiM / ghana aMgula eka aMgula lambI, eka aMgula caur3I aura eka aMgula moTAI vAlI ghana AkRti ghana aMgula kahalAtA hai / yaha ghanAtmaka hotA hai / yaha tInoM AyAmoM meM phailA huA hotA hai / pratara aMgula ko sUcI aMgula se guNA karane para ghana aMgula prApta hotA hai| isa prakAra - ghana aMgula = ( pratara aMgula ) x ( sUcI aMgula) - (sUcI aMgula ) ' = sUcI aMgula ke ghana ko ghana aMgula kahate haiM /
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ utsedhAMgula aMgula savvatthove sUIaMgule, payaraMgule asaMkhejjaguNe, ghaNaMgule bAlAgra kA pUrva videha aura apara videha ke manuSyoM kA eka asaMkhejjaguNe / (anu 394) bAlAna, pUrva videha aura apara videha ke manuSyoM ke ATha __ sabase alpa sUcI aMgula hai| pratara aMgula usase bAlAgra kA bharata aura airavata ke manuSyoM kA eka asaMkhyAta gunA tathA ghanaaMgula usase asaMkhyAta gunA hai|| bAlAgra, bharata aura airavata ke manuSyoM ke ATha bAlAgra 3. utsedhAMgula kA svarUpa kI eka likSA, ATha likSA kI eka yUkA, ATha yUkA ussehaMgule aNegavihe paNNatte, taM jahA kA eka yavamadhya aura ATha yavamadhyoM kA eka utsedha paramANU tasareNU, rahareNU aggayaM ca vAlassa / aMgula hotA hai| likkhA jUyA ya javo, aTTaguNavivaDhiyA kamaso // utsedhAMgula aura pAda, vitasti Adi (anu 395) eeNaM aMgulappamANeNaM cha aMgulAI pAdo, bArasa utsedha aMgula ke aneka prakAra haiM, jaise-paramANu, aMgulAI vihatthI, cauvIsaM aMgulAI rayaNI, aDayAlIsaM trasareNu, rathareNu, bAlAgra, likSA, yUkA aura yava / aMgulAI kucchI, channaui aMgulAI se ege daMDe i vA dhaNa ye kramazaH ATha-ATha gunA adhika haiN| __ i vA juge i vA nAliyA i vA akkhe i vA musale i vA, aNaMtANaM vAvahAriyaparamANapoggalANaM samUdaya-samiti- eeNaM dhaNuppamANeNaM do dhaNusahassAI gAuyaM, cattAri samAgameNaM sA egA usaNhasaNDiyA''aTra usaNhasaNhiyAo gAuyAiM joyaNaM / (anu 400) sA egA sahasaNhiyA, aTTha sahasaNhiyAo sA egA isa aMgula-pramANa se chaha aMgula kA pAda, bAraha uDDhareNU, aTTha uDDhareNUo sA egA tasareNU, aTTha tasa- aMgula kI vitasti, caubIsa aMgula kI ratni, aDatAlIsa reNUo sA egA rahareNU, aTTha rahareNUo devakuruuttarakuru- aMgula kI kukSi aura chayAnave aMgula kA eka daNDa athavA gANaM maNussANaM se ege vAlagge, aTTha devakuru-uttarakurugANaM dhanuSa, yuga, nAlikA, akSa athavA musala hotA hai| isa maNassANaM vAlaggA harivAsa-rammagavAsANaM maNussANaM se dhanuSa-pramANa se do hajAra dhanuSa kA eka gavyUta (kosa) ege vAlagge, aTTa harivAsa-rammagavAsANaM maNussANaM aura cAra gavyUta kA eka yojana hotA hai| vAlaggA hemavaya-heraNNavayANaM maNussANaM se ege vAlagge, utsedhAMgula se zarIra kI avagAhanA kA mApa aTTa hemavaya-heraNNavayANaM maNussANaM vAlaggA puvvavidehaavaravidehANaM maNussANaM se ege vAlagge, aTTha puvvavideha eeNaM ussehaMguleNaM neraiya-tirikkhajoNiyaavaravidehANaM maNussANaM vAlaggA bharaheravayANaM maNussANaM maNussa-devANaM sarIrogAhaNAo mavijjati / / se ege vAlagge, aTTha bharaheravayANaM maNussANaM vAlaggA sA (anu 401) likkhA, aTTha likkhAo sA egA jUyA, aTTha jUyAo se naNu bhaNiyamussayaMgulapamANao jIvadehamANAi / ege javamajhe, aTTa javamajhA se ege ussehaMgale / (vibhA 341) (anu 399) isa utsedha aMgula se hI nairayika, tiryakyonika, ananta vyAvahArika paramANu pudgaloM ke samudaya, manuSya aura devoM ke zarIra kI avagAhanA mApI jAtI samiti aura samAgama se eka utzlakSNazlakSNikA, haiN| ATha utzlakSNa-zlakSNikA kI eka zlaSNazla- se samAsao tivihe paNNatte, taM jahA-saIaMgale kSiNakA, ATha zlakSNazlakSiNakA kA eka UrdhvareNa, ATha payaraMgule ghaNaMgule / aMgulAyayA egapaesiyA seDhI saIUrdhvareNu kA (eka trasareNu, ATha trasareNa kA eka ratha- aMgule / sUI sUIe guNiyA payaraMgule / payaraM sUIe guNitaM reNu, ATha rathareNu kA devakuru aura uttarakuru ke manuSyoM ghaNaMgule / kA eka bAlAgra, devakuru aura uttarakuru ke manuSyoM ke utsedha aMgula ke saMkSepa meM tIna prakAra prajJapta haiM ATha bAlAgra kA harivarSa aura ramyak varSa ke manuSyoM kA -sUcI aMgula, pratara aMgula aura ghana aMgula / eka bAlAgra, harivarSa aura ramyak varSa ke manuSyoM ke ATha eka aMgula lambI eka pradezavAlI zreNI sUcI aMgula bAlAgra kA haimavata aura hairaNyavata ke manuSyoM kA eka hai / sUcI aMgula se guNita sUcI aMgula pratara aMgula hai| bAlAgra, haimavata aura hairaNyavata ke manuSyoM ke ATha sUcI aMgula se guNita pratara aMgula ghana aMgula hai / .
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. pramANAMgula kA svarUpa pamANaMgale -- egamegassa NaM raNNo cAuraMtacakkavaTTi - ssa aTThasovaNie kAgaNirayaNe chattale duvAla saMsie aTTakaNie ahigaraNisaMThANasaMThie paNNatte / tassa NaM egamegA koDI ussehaMgula vikkhaMbhA, taM samaNassa bhagavao mahAvIrassa addhaMgulaM, taM sahassaguNiyaM pamANaMgulaM bhavai / ( anu 408 ) pratyeka cAturaMta cakravartI rAjA kA kAkaNIratna ATha suvarNa jitane vajana vAlA, chaha tala, bAraha bhujA aura ATha koNa vAlA tathA aharana ke saMsthAna se saMsthita hotA hai / usakI pratyeka bhujA utsedha aMgula ke samAna caur3AI vAlI hotI hai / vaha zramaNa mahAvIra kA ardha aMgula hotA hai / vaha sahasra gunA hone para pramANa aMgula hai cattAri madhuratiNaphalA ego setasarisavo / te solasasarisavA dhannamAsaphalaM egaM / do dhannamAsaphalA egA guMjA | paMca guMjAto ego kammamAsago / solasakammamAsago ego suvaNNo / aTThasovaNNiyaM kAkaNIrayaNaM / etaM suvaNNapamANaM jaM bharahakAle madhuratiNaphalAdipamANaM tato ANetavvaM, jato savvacakkavaTTINaM kAkaNIrayaNaM egappamANaMti / ( anucU pR 55 ) 1 zveta sarSapa 4 madhuratRNaphala 16 sarSapa 2 dhAnyamASaphala 5 guMjA 16 karmamASaka saurvANaka 1 dhAnyamASaphala 1 guMjA 1 karma mASaka 1 suvarNa 1 kAkiNIratna saba cakravattiyoM kA kAkiNI ratna samAna pramANa vAlA hotA hai / ataH bharata cakravartI ke samaya jo suvarNapramANa thA, usI se madhuratRNaphala Adi kA pramANa jJAtavya hai / ( kAkiNIratna dra. cakravartI) bhagavAna mahAvIra kI avagAhanA aura aMgala vIro AdesaMtarato AyaMguleNa culasItimaMguluvviddho, ussehato puNa sattaTThasataM bhavati / ato do ussehaMgulA vIrassa AtaMgulaM / evaM vIrassa AyaMgulAto addhaM ussehaMgulaM diTTha / jesi puNa vIro AyaMguleNa aTThattara utsedhAMgula aura pramANAMgula maMgalasataM tesi vIrassa AyaMguleNa egaM ussehaMgulaM ussehaMgulassa ya paMca NavabhAgA bhavaMti / jesiM puNa vIro AyaMguleNa vIsuttaramaMgulasayaM tesi vIrassa AyaMguleNegamussehaMgulaM ussehaMgulassa ya do paMcabhAgA bhavaMti evametaM savvaM terAsiyakaraNeNa davvaM / ( anucU pR 55,56 ) bhagavAna mahAvIra kA zarIra utsedha aMgula se sAta hAtha pramANa thA / eka hAtha ke 24 utsedha aMgula hote haiM / isalie 7 hAtha ke utsedhAMgula 2447=168 hue / 18 1 utsedha aMgula - bhagavAna mahAvIra kA re aMgula 168 utsedha aMgula = 13 X 1 = 84 aMgula / bhagavAna mahAvIra kA zarIra AtmAMgula arthAt svayaM ke aMgula se 84 aMgula (33 hAtha ) kA thA / 84 + 24 = 33 hAtha | eka mata yaha hai ki bhagavAna kA zarIra AtmAMgula se 43 hAtha arthAt 2444 = = 108 aMgula kA thA / isa mata ke anusAra bhagavAna mahAvIra kA 1 aMgula utsedha aMgula 1 hai ke barAbara thA / 108 AtmAMgula = 168 utsedha aMgula 1 AtmAMgula = 166 ==1% eka mAnyatA yaha bhI rahI hai ki bhagavAna mahAvIra kA zarIra apane aMgula se 5 hAtha athavA 24x5=120 aMgula kA thA / 120 AtmAMgula=168 utsedhAMgula 1 AtmAMgula = 135 ==13 yaha saba trairAzika mata ke AdhAra para draSTavya hai / (noTa : 1. sattasadRsataM - isa pATha ke AdhAra para 167 aMgula hone cAhiye, kintu gaNita ke anusAra 168 aMgula hote haiM / ) utsedhAMgula aura pramANAMgula bharo AyaMguleNa vIsutaramaMgulasataM taM ca sapAdaM dhaNuyaM ussehaMgulamANeNa paMcadhaNusate labhAmi to egeNa get fi fresAmi ? AgataM cattAri dhaNusatANi seDhIe, evaM savve aMgulajoyaNAdayo daTThavvA / egaMmi seDhippamANaMgule cauro ussehaMgulasatA bhavaMti / taM pamANaMgulaM ussehaMgulappamANeNaM addhAtiyaMgulavitthaDaM jaM to seDhIe cauro satA aDDhAiyaMgulaguNitA sahassamussehaM
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ agamikazruta aMgula gulANa, taM evaM sahassaguNaM bhavati / (anucU pR 56) eesi NaM seDhIaMgula-payaraMgula-ghaNaMgulANaM kayare bharata cakravartI kA eka AtmAMgula eka pramANAMgula kayarehito appe vA bahue vA tulle vA visesAhie vA? ke samAna thaa| unakA zarIra apane AtmAMgula se savvatthove seDhIaMgule, payaraMgule asaMkhejjaguNe, ghaNaMgule 120 aMgula kA thaa| utsedha aMgula se ve 500 dhanuSa asNkhejjgunne| (anu 411,412) ke the| eka dhanuSa 96 aMgula ke samAna hotA hai| pramANa aMgula ke tIna prakAra haiM---- 500 dhanuSa ke 48000 aMgula hote haiN| zreNI aMgula, pratara aMgula aura ghana aMgula / 1 dhanuSa-96 aMgula asaMkhya koDAkor3a yojana kI eka zreNI hotI hai| 500 dhanuSa=500496-48000 aMgula zreNI ko zreNI se gaNita karane para pratara aura pratara ko bharata cakravartI AtmAMgula (pramANAMgula) se 12. zreNI se guNita karane para loka hotA hai| aMgala ke the aura utsedha aMgula se 48000 aMgula ke loka ko saMkhyeya se gaNita karane para saMkhyeya loka the| isalie eka pramANAMgula 48000120-400 aura asaMkhyeya se gaNita karane para asaMkhyeya loka hote utsedha aMgula kA hotA hai| utsedhAMgula kA bAhalya haiN| (moTAI) 23 aMgula hotA hai| isalie 400423= ina zreNI aMgula, pratara aMgula aura ghana aMgula meM 100. aMgula ho ge| 1000 utsedha aMgula kA eka kauna kisase alpa, adhika, tulya athavA vizeSAdhika hai ? pramANAMgula jo mAnA hai, vaha bAhalya (moTAI) kI apekSA zreNI aMgula sabase choTA hai, pratara aMgula usase se hai| asaMkhyeya gunA hai, aura ghana aMgula usase asaMkhyeya gunA pramANAMgula kA prayojana eeNaM pamANaMguleNaM puDhavINaM kaMDANaM pAtAlANaM bhava aMtaHzalyamaraNa-maraNa kA eka bhed| dra. maraNa) NANaM bhavaNapatthaDANaM nirayANaM nirayAvaliyANaM niraya- atakRtadazA--jaina Agama, AThavAM aNg| patthaDANaM kappANaM vimANANaM vimANAvaliyANaM (dra. aMgapraviSTa) vimANapatthaDANaM TaMkANaM kUDANaM selANaM siharINaM pabbhArANaM aMtarAyakarma-Atmazakti ke vikAsa aura prayoga vijayANaM vakkhArANaM vAsANaM vAsaharANaM pavvayANaM velANaM meM bAdhA DAlane vAlA karma / veiyANaM dArANaM toraNANaM dIvANaM samUhANaM AyAma " (dra. karma) vikkhaMbha-uccatta-uvveha-parikkhevA mavijjati / aMtapija-aMtarvIpoM meM utpanna hone vaale| (anu 410) (dra. manuSya) isa pramANa aMgula se ratnaprabhA Adi pRthviyAM, atamuhUtta-dA samaya se lekara ar3atAlIsa miniTa ratnakANDa Adi kANDa, pAtAla, bhavana, bhavana-prastaTa, meM eka samaya kama taka kA kAlamAna / naraka, narakAvali, naraka-prastaTa, kalpa, vimAna, (dra. kAla vimAna zreNI, vimAna-prastaTa, TaMka, kUTa, zaila, zikharI, akarmabhUmija-jahAM prAkRtika sAdhanoM se jIvikA prAgbhAra, vijaya, vakSaskAra, varSa, varSadhara parvata, velA, calAI jAtI hai, vaha akarmabhUmi vedikA, dvAra, toraNa tathA dvIpa-samudroM kI lambAI, hai / usameM utpanna hone vAle akarmacaur3AI, UMcAI, gaharAI aura paridhi mApI jAtI hai| bhUmija kahalAte haiN| (dra. manuSya) pramANAMgala ke prakAra akriyAvAda-(dra. vaad)| ___ se samAsao tivihe paNNatte, taM jahA -seDhIaMgule akSarazruta-pratipAdya bhAvoM kA akSaroM ke dvArA payaraMgule ghaNaMgule / asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo kathana karanA / zrutajJAna kA eka bheda / seDhI, seDhI seDhIe guNiyA payara, payaraM seDhIe guNiyaM (dra. zrutajJAna) logo, saMkhejjaeNaM logo guNito saMkhejjA logA, asaMkhe- agamikazruta-asadRza pATha vAlA zruta / zrutajJAna jjaeNaM logo guNito asaMkhejjA logaa| kA eka bhed| (dra. zrutajJAna)
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ ajJAna jJAna ajJAna kyoM? acakSudarzana-(dra. darzana) ajJAna-1. jJAnAvaraNIya karma ke udaya se hone acitta mahAskandha-kevalI-samudghAta ke pAMcaveM vAlA jJAna kA abhAva / 2. jJAnAvaraNIya samaya meM samUce loka meM vyApta karma ke kSayopazama se hone vAlA hone vAlA karmapudgalaskaMdha / mithyAtvI kA jnyaan| (dra. kevalIsamudghAta) 1. ajJAna AvaraNa hai svAbhAvika rU 2. jJAna bhI ajJAna meM vyApta hone vAlA pudgala * mithyAdaSTi : prathama guNasthAna (dra. guNasthAna) skandha / (dra. vargaNA) 3. jJAna ajJAna kyoM ? acela--(dra. zAsanabheda) 4. ajJAna bhI kSayopazamabhAva ajitanAtha-vartamAna caubIsI ke dUsare tIrthaMkara / 5. mati-zruta : jJAna, ajJAna donoM (dra. tIrthaMkara) 6. vibhaMgajJAna ajIva-acetana dravya / 7. ajJAna tIna hI kyoM ? ajIvadavvA''duvihA paNNattA, taM jahA---arUvi- * anuttara devoM meM ajJAna nahIM (da. deva) ajIvadavA ya rUviajIvadavvA y| (anu 442) ajIvadravya ke do prakAra haiM-arUpI ajIvadravya 1. ajJAna AvaraNa hai aura rUpI ajIvadravya / na hi svayaM svacchasphaTikavadati nirmalasya prakAza rUpasyAtmano'prakAzakatva kintu jJAnAvRtivazata eva / arUpI ajIvadravya ke prakAra uktaM hi-- arUviajIvadavvAdasavihA paNNattA, taM jahA ..... tatra jJAnAvaraNIyaM nAma karma bhavati yenAsya / dhammatthikAe dhammatthikAyassa desA dhammatthikAyassa tatpaJcavidhaM jJAnamAvRtaM raviriva meghaistathA / paesA, adhammatthikAe adhamma tthikAyassa desA adhamma (uzAvR pa 126) tthikAyassa paesA, AgAsasthikAe AgAsatthikAyassa AtmA svaccha sphaTika maNi kI taraha atyaMta nirmala desA AgAsatthikAyassa paesA, zraddhAsamae / (anu 443) aura prakAza svabhAva vAlI hai| jJAna ke AvaraNa ke arUpI ajIvadravya ke dasa prakAra haiM-dharmAsti kAraNa AtmA ajJAna kA anubhava karatI hai| jJAnAvaraNIya karma ke dvArA mati Adi pAMca jJAna kAya, dharmAstikAya ke deza, dharmAstikAya ke pradeza: vaise hI AvRta haiM, jaise bAdaloM se sUrya / adharmAstikAya, adharmAstikAya ke deza, adharmAstikAya ke pradeza: AkAzAstikAya, AkAzAstikAya ke deza. 2. jJAna bhA ajJAna AkAzAstikAya ke pradeza aura addhAsamaya-kAla / jaha duvvayaNamavayaNaM kucchiyasIla asIlamasaIe / (dra. astikAya) bhaNNai taha nANaM pi ha micchaDiTrissa aNNANaM / / (vibhA 520) rUpI ajIvadravya ke prakAra jaise durvacana ko avacana aura asatI ke kutsita rUviajIvadavvA'caunvihA paNNattA, taM jahA - zIla ko azIla kahA jAtA hai, vaise hI mithyAdaSTi ke khaMdhA, khaMdhadesA, khaMdhappaesA, paramANupoggalA / jJAna ko bhI ajJAna kahA jAtA hai| (anu 444) 3. jJAna ajJAna kyoM? rUpI ajIvadravya ke cAra prakAra haiM-skandha, sadasadavisesaNAo bhvheujdicchiovlNbhaao| skandhadeza, skandhapradeza aura paramANupudgala / nANaphalAbhAvAo micchahiTrissa aNNANaM // (dra. pudgala) (vibhA 115) mithyAdRSTi kA jJAna ajJAna kahalAtA hai| usake cAra hetu haiM -
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ atIthaMsiddha - ajJAna tattvoM 1. mithyAdRSTi meM sat-asat kA viveka nahIM hotaa| 4. ajJAna bhI kSayopazamabhAva 2. usakA jJAna bhavabhramaNa kA hetu hotA hai| khaovasamiyA maiannANaladdhI, khaovasamiyA 3. vaha apanI icchA ke anusAra mokSa ke hetubhUta ta suyaannANaladdhI, khaovasa miyA vibhNgnaannlddhii"| ko bhavabhramaNa kA hetu mAnatA hai| (anu 285) 4. usako jJAna kA phala (virati) prApta nahIM hotaa| matiajJAna, zrutaajJAna, vibhaMgajJAna-ye kSAyopa___ mithyAdRSTiH sarvamapyekAntapurassaraM pratipadyate, na zamikabhAva haiN| bhagavaduktasyAdvAdanItyA / tato ghaTa evAyamiti yadA brUte 5. mati-zrata : jJAna, ajJAna donoM tadA tasmin ghaTe ghaTaparyAyavyatirekeNa zeSAn sattvajJeya avise siyA maI..-mainANaM ca maiaNNANaM c| tvaprameyatvAdIn, sato'pi dharmAnapalapati, anyathA ghaTa visesiyA-sammahiTrissa maI mainANaM, micchaddiTrissa maI evaaymityekaantenaavdhaarnnaanupptteH| ghaTaH sanneveti ca / maiaNNANaM / (nandI 36) bravANaH pararUpeNa nAstitvasyAnabhyupagamAt pararUpatAma nivizeSaNamati matijJAna aura matiajJAna donoM satImapi tatra prtipdyte| tataH santamasantaM pratipadyate haiN| savizeSaNamati-samyagdaSTi kI mati matijJAna tathA asantaM ca santamiti sadasadvizeSaparijJAnAbhAvAdajJAne mithyAdaSTi kI mati matiajJAna kahalAtI hai| mithyAdRSTema tishrute| (nandImavR pa 143) avisesiyaM suyaM-suyanANaM ca suyaaNNANaM c| mithyAdRSTi pratyeka vastu ko ekAntadRSTi se visesiyaM -sammadiddhissa suyaM suyanANaM, micchadidvissa svIkAra karatA hai, bhagavAna mahAvIra dvArA pratipAdita sayaM sayaaNNANaM / (nandI 36) syAdvAdapaddhati se nhiiN| ghaTa-pratipatti ke samaya jaba vaha nivizeSaNazruta-zrutajJAna aura zrutaajJAna donoM kahatA hai-'yaha ghar3A hI hai' taba vaha ghar3e meM vidyamAna hai| savizeSaNazruta -samyakdaSTi kA zruta zrutajJAna sattva, jJeyatva, prameyatva Adi anya paryAyoM kA apalApa tathA mithyAdRSTi kA zruta zrutaajJAna kahalAtA hai| karatA hai| anyathA 'yaha ghaTa hI hai'-aisI aikAntika 6. vibhaMgajJAna avadhAraNA nahIM ho sktii| yaha ghaTa hI hai' .. isa __taM ceva ohiNANaM micchAdiTThissa vitahabhAvakathana meM ghaTa meM avidyamAna para-paryAyoM ke nAstitva ko gAhittaNeNa vibhaMgaNANaM bhnnnnti| (Avac 1 pR 64) svIkAra nahIM krtaa| isa prakAra vaha ghaTa meM avidyamAna viparIta tattvagrAhitA ke kAraNa mithyAdaSTi kA paryAyoM ko bhI svIkAra kara letA hai| vaha sat ko asat aura asat ko sat mAnatA hai| sad-asad ke ___ avadhijJAna vibhaMgajJAna kahalAtA hai| viveka se zUnya hone ke kAraNa mithyAdRSTi ke mati aura 7. ajJAna tIna hI kyoM? zruta jJAna ajJAna kahalAte haiN| (ekAntavAdI .."mai-ohivivajjAse vi hoi micchaM na uNa sese / / dRSTikoNa meM vastu kA samagratA se svIkAra nahIM hotA, (vibhA 534) isalie jJAna bhI ajJAna kahalAtA hai|) - matijJAna, zrutajJAna aura avadhijJAna kA viparyAsa - __ mithyAdRSTInAM matizrute yayAvasthitaM vstvvicaaryv| mana mati ajJAna, zruta ajJAna aura vibhaMgajJAna hotA hai| pravartate / tato yadyapi ca te kvacidraso'yaM sparzo'yamityA zeSa do jJAnoM-manaHparyavajJAna aura kevalajJAna kA dyavadhAraNAdhyavasAyabhAve saMvAdinI tathApi na te viparyAsa nahIM hotaa| ataH ajJAA tIna hI haiM...matisyAdvAdamudrAparibhAvanAtastathApravatteH, kinta yathA- ajJAna, zrutaajJAna aura vibhaMgajJAna / kathaJcid, ataste ajnyaane| (nandImava pa 143) ajJAnavAda-(dra. vAda) ___mithyAdRSTi kA matizrutajJAna vastu kI yathArthatA kA aticAra-AcAra kA atikramaNa / (dra. AcAra) cintana nahIM krtaa| yadyapi usase kahIM saMvAdI ava- atIrthakarasiddha -tIrthaMkara ke atirikta anya mukta dhAraNa bhI hotA hai, jaise--yaha rasa hai, yaha sparza hai| hone vaale| (dra. siddha) tathApi yaha syAdvAda kI maryAdA se paribhAvita nahIM hai, atIrthasiddha-tIrtha-sthApanA se pahale mukta hone isalie usake matijJAna aura zrutajJAna bhI ajJAna haiN| vaale| (dra. siddha) For Private & Personal use only
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ adharmalezyA adharmalezyA kRSNa, nIla aura kApota - ye tIna adharma (azubha) zyAyeM haiM / (dra. lezyA) adharmAstikAya - jIva aura pudgala kI sthiti meM sahAyaka dravya / (dra astikAya) adhigama samyaktva - guru ke upadeza athavA kisI anya bAhya nimitta se milane vAlA samyaktva | anaMta saMkhyA pramANa kA eka upabheda / anagAra -- zramaNa / anaMtanAtha - caudahaveM tIrthaMkara / anaMtAnubaMdha - (dra kaSAya ) anakSarazruta- zrutajJAna kA eka bheda / saMketAtmaka jJAnapaddhati / (dra zrutajJAna) agaraM gRhaM taM se Natthi aNagAro / 1. anazana (daacU pR 234) jisake svayaM kA agAra - ghara nahIM hotA, vaha anagAra hai / (dra. zramaNa ) anavasthApya - - tapasyApUrvaka punardIkSA / prAyazcitta kA eka bheda / (dra prAyazcitta) anazana - alpakAlika athavA yAvajjIvana AhAra kA parihAra | 0 paribhASA 0 prakAra 2. itvarika anazana paribhASA (dra. samyaktva ) 0 (dra saMkhyA) (dra tIrthaMkara) 0 prakAra 0 vidhi * prAyopagamana kA vaiziSTya 0 prakAra 3. yAvatkathika anazana : savicAra-avicAra.. 0 prakAra - prAyopagamana. iMginI, bhaktapratyAkhyAna | 4. prAyopagamana anazana 0 paribhASA 22 5. iMginI anazana 6. bhaktapratyAkhyAna 0 paribhASA 0 vidhi 7. anazana ke pariNAma * anazana kyoM ? * anazana : bAhya tapa kA bheda * anazana se pUrva saMlekhanA * anazana aura AlocanA * anazana aura pratikramaNa * prAyopagamana Adi anazana itvarika anazana ( dra. AhAra ) (dra. tapa) (dra. saMlekhanA ) ( dra. AlocanA ) (vra pratikramaNa ) maraNa ke prakAra ( vra. maraNa ) * tIrthaMkaroM ke prAyopagamana anazana (dra. tIrthaMkara) 1. anazana kI paribhASA asaNaM -- bhoyaNaM / tassa pariccAto aNasaNaM / ( acU pR 12 ) jaM na asijjai aNasaNaM, No AhArijjaitti vRttaM bhavati / ( dajicU pR 21 ) azana kA artha hai - bhojana / usakA parityAga karanA anazana hai / kisI bhI prakAra kA AhAra grahaNa na karanA anazana taM duvihaM ittiriyaM AvakahiyaM ca / hai / anazana ke prakAra ittiriyA maraNakAle, duvihA aNasaNA bhave / ittiriyA sAvakaMkhA, niravakakhA biijjiyA // ( u 3019) (daacU pR 12 ) anazana ke do prakAra haiM 1 . itvarika, 2. maraNa kAla athavA yAvatkathika / itvarika sAvakAMkSa ( anazana ke pazcAt bhojana kI icchA se yukta) aura yAvatkathika niravakAMkSa ( bhojana kI icchA se mukta ) hotA hai / 2. itvarika anazana kI paribhASA ittariyaM NAma parimitakAliyaM, taM cautthAu AraddhaM jAva chammAsA | ( dajicU pR 21 )
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAyopagamana 23 anazana sImita avadhi taka kiyA jAne vAlA alpakAlika zarIra kI paricaryA, zuzruSA kI jAtI hai, vaha saparikarma anazana itvarika kahalAtA hai| isakI avadhi hai -upavAsa anazana hai / / se chaha mAsa paryanta / jisameM zArIrika paricaryA, zuzrUSA nahIM kI jAtI, jo so ittariyatavo, so samAseNa chvviho| vaha aparikarma anazana hai| seDhitavo payaratavo, ghaNo ya taha hoi vaggo ya / yadvA parikarma-saMlekhanA sA yatrAsti tatsaparitatto ya vaggavaggo u, paMcamo chaTThao paiNNatavo / krm| vyAghAte giribhittipatanAbhighAtAdirUpe maNaicchiyacittattho, nAyavvo hoi ittrio|| saMlekhanAmavidhAyava bhaktapratyAkhyAnAdi kriyate tdprikrm| (u 30/10,11) (uzAvR pa 603) itvarika tapa saMkSepa meM chaha prakAra kA hai saMlekhanApUrvaka kiyA jAne vAlA anazana saparikarma 1. zreNitapa 4. vargatapa 2. prataratapa 5. vargavargatapa zilAkhaMDa, bhittipatana Adi kA vyAghAta hone para 3. dhanatapa 6. prakIrNatapa saMlekhanA kiye binA jo tatkAla anazana kiyA jAtA hai, itvarika tapa nAnA prakAra ke manovAMchita phala dene vaha aparikarma hai| vAlA hotA hai| (dra tapa) prakAra 3. yAvatkathika anazana : savicAra-avicAra... AvakahiyaM-jAvajjIvigaM, taM tivihaM.---. jA sA aNasaNA maraNe, duvihA sA viyAhiyA / pAdovagamaNaM iMgiNimaraNaM bhattapaccakkhANaM / saviyAraaviyArA, kAyaciTTha paI bhave / (daacU pR 12) ahavA saparikammA, aparikammA ya aahiyaa| yAvatkathika-yAvajjIvana anazana ke tIna prakAra nIhArimaNIhArI, AhAraccheo ya dosu vi // (u 30/12, 13) prAyopagamana, iMginImaraNa, bhaktapratyAkhyAna / kAyaceSTA ke AdhAra para yAvatkathika (yAvajjIvana) 4. prAyopagamana anazana kI paribhASA anazana ke do bheda hote haiM pAovagamaNaM NAma jo nippaDikammo pAdaubva jao savicAra-halana-calana sahita / paDio tao paDio ceva / (dajicU pR 21) avicAra --nizcala, sthira / prAyopagamana anazana niSpratikarma hotA hai| isako athavA isake do bheda hote haiM svIkAra karane vAlA sAdhaka jahAM anazana svIkAra karatA saparikarma-zuzrUSA yA saMlekhanA sahita / hai, vahIM vRkSa kI bhAMti nizceSTa hokara par3A rahatA hai| aparikarma --zuzruSA yA saMlekhanA rahita / taM ciya hoi tahacciya NavaraM calaNaM prppogaao| avicAra anazana ke do bheda hote haiM vAyAIhiM tarussa va paDiNIyAIhiM taha tassa / / nirhAri - upAzraya meM kiyA jAne vaalaa| (uzA pa 603) anirhAri-upAzraya ke bAhara girikandarA Adi para-prayoga ke dvArA hI usameM halana-calana hotI hai / ekAnta sthAnoM meM kiyA jAne vaalaa| jaise vAyu ke dvArA vRkSa prakaMpita hotA hai, vaise hI vaha AhAra kA tyAga donoM (savicAra, avicAra athavA sAdhaka pratyanIka -devakRta, manuSyakRta athavA anyakRta saparikarma, aparikarma) meM hotA hai / paristhitiyoM se hI prakampita hotA hai| saparikarma-aparikarma prakAra saha parikarmaNA -- sthAnaniSIdanatvagvartanAdinA taM duvihaM-vAghAtimaM nivAghAtimaM ca / vizrAmaNAdinA ca vartate yattatsaparikarma aparikarma ca (daacU pR 12) tadviparItam / (uzAvR pa 602) prAyopagamana anazana ke do prakAra haiMjisameM uThanA, baiThanA, sonA Adi kriyAeM hotI haiM, 1. savyAghAta 2. nirvyAghAta /
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ anazana prAyopagamana kA vaiziSTya sadhyAghAta samabhAvaMmi ThiyappA samma siddhatabhaNitamaggeNaM / vAghAtimaM jaM AuyaM pahappaMtaM balA uvakkAmeti, girikaMdaraM tu gaMtuM pAyavagamaNaM aha karei / / / / vAdhigahito veyaNANahitAse vehAsAdI vA kareti / savvatthApaDibaddho daMDAyayamAdiThANamiha ThAuM / yAvajjIvaM ciTThAi Niccidro pAyavasamANo / (daacU pR 12) kisI vyAghAta-bAdhA ke upasthita hone para Ayu (uzAvR pa 602) prAyopagamana anazana karane vAlA muni arhat karma kI udIraNA kara jo anazana kiyA jAtA hai, vaha aura guru ko yathAvidhi vaMdana kara unake pAsa cAroM savyAghAta prAyopagamana hai| athavA vyAdhigrasta sAdhu AhAra kA pratyAkhyAna karatA hai / vaha samabhAva meM sthita vedanA ke asahya ho jAne para vaihAyasa Adi maraNa ho sarvathA apratibaddha ho jAtA hai| phira Agamika vidhi prakAroM ko apanAtA hai, vaha savyAghAta anazana hai| .. se girikandarA meM jAkara, daNDAyata Adi meM se kisI nirvyAghAta eka AsanamudrA meM sthita ho jAtA hai| jIvanaparyanta vaha nivvAghAtaM sutta'ttha-tadubhayANi geNhiUNa avvo- pAdapa ke samAna nizceSTa hokara vahIM, usI mudrA meM sthita cchitti kAtuM jarApariNato kreti| (daacU pR 12) rahatA hai| __ muni apane guru ke pAsa sUtra, artha aura sUtrArtha kI prAyopagamana kA vaiziSTyasvayaM vAcanA letA hai tathA sUtrArtha paramparA kI avicchi bhattapariNNA iMgiNI pAovagamaM ca tiNi mrnnaaii| natA ke lie ziSyoM ko vAcanA detA hai, phira vRddhAvasthA kannasamajjhimajedrA dhiisaMghayaNeNa u visiTThA / / meM prAyopagamana anazana svIkAra karatA hai-yaha (uni 225) nirvyAghAta anazana hai| bhaktaparijJA, iMginI aura prAyopagamana - ye tInoM nirhArI-anihArI maraNa kramazaH viziSTa, viziSTatara aura viziSTatama haiN| tiNNi viNIhArimA anIhArimA vaa| dhati (citta-svAsthya) aura saMhanana (zarIra-sAmarthya ) kI (daaca pR 12) apekSA bhaktaparijJA jaghanya, iMginI madhyama tathA prAyopagamana - bhaktapratyAkhyAna, iMginI aura prAyopagamana-ye uttama maraNa hai| tInoM prakAra ke anazana nirhArI aura anirhArI-donoM paDhamaMmi ya saMghayaNe vaTTate selakuDDusamANe / prakAra ke hote haiN| tesipi ya voccheo codRsapUvINa vocchae / nirjharo-girikandarAdigamanena grAmAderbahirgamanaM (uzAvR pa 236) tadvidyate yatra tannirhAri / tadanyadanirhAri yadutthAtukAme zailakuDya ke samAna majabUta vajra RSabhanArAca saMhanana prajikAdau vidhIyate / etacca prakAradvayamapi pAdapopagamana vAlA muni hI prAyopagamana anazana kara sakatA hai| caudaha viSayam / (uzAva pa 603) pUrvI ke viccheda ke sAtha hI isa prathama saMhanana kA bhI ( viccheda ho gyaa| prAyopagamana anazana do prakAra kA hai--- nirhArI-upAzraya meM kiyA jAne vAlA anazana / pUvvabhaviyavereNaM devo sAharai ko'vi pAyAle / jisase mRtyu ke pazcAt usakA bAhara nirharaNa kiyA jA mA so carimasarIro na veyaNaM kiMpi pAvejjA / / sake bAhara le jAyA jA sake / devo neheNa nayai. devAraNNaM va iMdabhavaNaM vA / jahiyaM iTTA kaMtA savvasuhA hu~ti suhabhAvA / / anirhArI-grAma se bAhara giri, kaMdarA Adi uppaNNa uvasagge divve mANassae tirikkhe ya / ekAnta sthAnoM meM kiyA jAne vAlA anazana / savve parAjiNittA pAovagayA pariharaMti / / prAyopagamana kI vidhi : puvvAvarauttarehiM dAhiNavAehiM AvaDatehiM / abhivaMdiUNa deve jahAvihaM sesae ya gurumaaii| jaha navi kaMpai merU taha jhANAto navi calaMti // paccakkhAittu tato tayaMtie. savvamAhAraM / / (uzAva pa 236)
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ anazana ke pariNAma anazana - * pUrva janma ke vaira kI smRti hone para koI deva bhaktapratyAkhyAna anazana niyamataH sapratikarma hotA prAyopagamana anazana meM sthita muni kA saMharaNa kara use hai| pratikarma kA artha hai-udvartana-parivartana (karavaTa pAtAla meM le jAtA hai, taba bhI vaha caramazarIrI muni badalanA) Adi kriyAeM karanA / kisI vedanA kA saMvedana nahIM krtaa| vidhi . 0 koI deva snehavaza use devakAnana athavA indrabhavana meM le jAtA hai, jahAM saba prakAra ke sukha upalabdha haiM, vahAM bhaktapratyAkhyAne gacchamadhyavartI gurudattAlocano bhI vaha una kAmabhogoM meM lubdha nahIM hotaa| maraNAyodyato vidhinA saMlekhanAM vidhAya tatastrividhaM vaha daivika, mAnuSika aura tairazcika upasargoM se caturvidhaM vA''hAraM pratyAcaSTe / sa ca samAzritamRdusaMstAraka: abhibhUta nahIM hotaa| samutsRSTazarIrAdyupakaraNamamatvaH svayamevodgrAhitanamaskAraH pUrva, pazcima, uttara, dakSiNa --cAroM dizAoM se __ samIpavattisAdhudattanamaskAro vA / satyAM zaktau svymudvrttte| zaktivikalatAyAM cAparairapi kiJcitkArayati / Ane vAlI vAyu se jaise meru prakaMpita nahIM hotA, vaise hI upasarga Ane para vaha muni dhyAna se vicalita nahIM hotaa| (uzAvR pa 602) __ bhaktapratyAkhyAna anazana ke lie udyata muni saMgha meM 5. iGginImaraNa rahatA haA guru ke pAsa AlocanA kara vidhipUrvaka iMgiyamaraNavihANaM ApavvajjaM tu viyaDaNaM dAuM / saMlekhanA karatA hai| phira tInoM athavA cAroM AhAroM kA saMlehaNaM ca kAuM jahAsamAhI jahAkAlaM / tyAga karatA hai / vaha mRdu saMstAraka para sotA hai, zarIra paccakkhati AhAraM cauvvihaM Niyamao gurusagAse / aura upakaraNoM para mamatva nahIM karatA, namaskAra mahAmaMtra iMgiyadesaMmi tahA celaiMpi hu iMgiyaM kuNai // kA svayaM japa karatA hai tathA dUsaroM se sunatA hai / zakti uvvattai pariyattaikAiyAmAIsu hoi u vibhAsA / hone para svayaM apanA kArya karatA hai / zakti na hone para kiccaMpi appaNucciya muMjai niyameNa dhiiblio| dUsaroM se bhI apanA kArya karavAtA hai / (uzAt pa602) iMginImaraNa anazana ke lie udyata muni guru ke pAsa 7. anazana ke pariNAma AlocanA kara saMlekhanA prAraMbha karatA hai| phira avasara bhattapaccakkhANeNaM bhaMte ! jIve kiM jaNayai ? bhattadekhakara yathAsamAdhi guru ke samakSa niyamata: cAroM AhAroM paccakkhANeNaM aNegAiM bhavasayAI niruNbhi| (u 29/41) (azana-pAna-khAdya-svAdya) kA pratyAkhyAna karatA hai| vaha bhante ! bhaktapratyAkhyAna anazana se jIva kyA iMgita nirdiSTa sImita sthAna meM sImita pravRtti karatA prApta karatA hai ? bhaktapratyAkhyAna se jIva aneka saikar3oM hai| vaha dhutisampanna muni udvartana-parivartana Adi kriyAeM janma-maraNoM kA nirodha karatA hai| .. tathA apanI sArI Avazyaka pravRttiyAM svayaM karatA hai| tathAvidhadRDhAdhyavasAyatayA saMsArAlpatvApAdanAt / 6. bhaktapratyAkhyAna kI paribhASA (uzAva pa 589) / savvaM ca asaNapANaM cauvvihaM jA ya bAhirA uvhii| bhaktapratyAkhyAna anazana kA pariNAma hai-janma abhitaraM ca uhiM jAvajjIvaM ca vosire| paramparA kA alpIkaraNa / isakA hetu hai-AhAra-tyAga (uzAvR pa 235) tathA mamatvatyAga kA dRDha adhyvsaay|| bhattapaccakkhANaM niyamA sapaDikammaM / paDikamma eyaM paccakkhANaM aNupAleUNa suvihio samma / uvvattaNa-pariyattaNAdi / (daacU pR 12) vemANito va devo havejja ahavA'vi sijjhijjA // bhaktaparijJA anazana meM cAroM AhAra (azana-pAna (uzAva pa 236) khAdya-svAdya), bAhya tathA Abhyantara upadhi kA yAva- anazanapUrvaka jIvana yAtrA sampanna karane vAlA muni jjIvana ke lie tyAga kiyA jAtA hai| yA to vaimAnika deva hotA hai yA vaha siddha hotA hai|
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ pacAra anAcAra 26 bAvana anAcAra anAcAra-vihita AcAra kA atikramaNa / 1. auddezika-nirgrantha ke nimitta banAyA gayA AhAra Adi lenaa| 1. anAcAra ke artha 2. krItakRta-nirgrantha ke nimitta kharIdA gayA AhAra 2. bAvana anAcAra Adi lenaa| 3. anAcAra ke hetu 3. nityAgra-AdarapUrvaka nimantrita kara pratidina * auddezika Adi anAcAra : eSaNA ke doSa diyA jAne vAlA AhAra Adi lenaa|' (dra. eSaNA) * anAcIrNa kA pratikramaNa 4. abhihRta-nirgrantha ke nimitta dUra se sammukha lAyA (u. pratikramaNa) * AcAra ke sthAna (dra. AcAra) gayA AhAra Adi lenaa| 5. rAtri-bhakta-rAtri-bhojana krnaa| 1. anAcAra ke artha 6. snaan-nhaanaa| aNAyAro akaraNIyaM vatthu / (daacU pR 193) 7. gaMdha-gaMdha sUMghanA yA gaMdha-dravya kA vilepana aNAyAro ummaggotti vuttaM bhavai / krnaa| (dajicU pR 285) 8. mAlya-mAlA phnnaa| anAcAraM sAvadyayogam / (dahAvR pa 233) 9. vIjana-paMkhA jhlnaa| anAcAra ke tIna artha haiM.---akaraNIya kArya, 10. sannidhi-khAdyavastu kA saMgraha karanA--rAta-bAsI unmArga-gamana aura sAvadha pravRtti / / rkhnaa| 2.bAvana anAcAra 11. gRhi-amatra-gRhastha ke pAtra meM bhojana karanA / uddesiyaM kIyagaDaM, niyAgamabhihaDANi ya / 12. rAjapiNDa-mUrdhAbhiSikta rAjA ke ghara se bhikSA rAibhatte siNANe ya, gaMdhamalle ya vIyaNe / / lenA / sannihI gihimatte ya, rAyapiMDe kimicchae / 13. kimicchaka --'kauna kyA cAhatA hai ?' yoM pUchakara saMbAhaNA daMtapahoyaNA ya, saMpucchaNA dehapaloyaNA y|| diyA jAne vAlA bhojana Adi lenaa| aTThAvae ya nAlIya, chattassa ya dhAraNaDhAe / 14. saMbAdhana-aMga-mardana karanA / tegicchaM pANahA pAe, samAraMbhaM ca joiNo / / 15. daMta-pradhAvana-dAMta pakhAranA / sejjAyarapiMDaM ca, AsaMdIpaliyaMkae / 16. saMpracchana-gRhastha ko kuzala pUchanA / gihataranisejjA ya, gAyassuvvaTTaNANi ya / / 17 deha-pralokana-darpaNa Adi meM zarIra dekhnaa| gihiNo veyAvaDiyaM jA ya aajiivvittiyaa| 18. aSTApada- zataraMja khelanA / tattAnivvuDabhoittaM AurassaraNANi ya // 19. nAlikA-nalikA se pAsA DAla kara juA mUlae siMgabere ya, ucchukhaMDe anivvuDe / khelnaa| kaMde mUle ya saccitte, phale bIe ya Amae / 20. chatra-vizeSa prayojana ke binA chatra dhAraNa sovaccale siMdhave loNe, romAloNe ya Amae / krnaa| sAmudde paMsukhAre ya, kAlAloNe ya Amae / 21. caikitsya-roga kA pratikAra karanA, cikitsA dhavaNetti vamaNe ya, vatthIkamma vireyaNe / __ krnaa| aMjaNe daMtavaNe ya, gAyAbhaMgavibhUsaNe // 22. upAnat-jUte phnnaa| (da 32-9) 23. jyotiHsamArambha-agni jlaanaa| bAvana anAcAra jo nirgrantha ke lie anAcIrNa haiM ve 24. zayyAtarapiNDa-sthAna-dAtA ke ghara se bhikSA isa prakAra haiM lenaa|
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ anAcAra ke hetu 25. AsaMdI - maJcikA para baiThanA / 26. paryaMka -- palaMga para baiThanA / 27. gRhAMtara niSadyA - bhikSA karate samaya gRhastha ke ghara meM baiThanA / 28. gAtra - udvartana- ubaTana karanA / 30. AjIvavRttitA 29. gRhi-vaiyApRtya - gRhastha ko bhojana kA saMvibhAga denA, gRhastha kI sevA karanA / jAti, kula, gaNa, zilpa aura karma kA avalambana le bhikSA prApta karanA / 31. tapta - anirvRtabhojitva - ardha pakva sajIva vastu kA upabhoga karanA / 32. AturasmaraNa - Atura - dazA meM bhukta bhogoM kA smaraNa karanA / 33- 39. sajIva mUlI, adaraka, ikSukhaMDa, kaMda aura mUla; apakva phala aura bIja - inheM lenA va khAnA / 40-45. apakva sauvarcala namaka, saindhava namaka, rumA namaka, samudra kA namaka, USara bhUmi kA namaka tathA kAlA namaka -- inheM lenA va khAnA / 46. dhUma - netra - dhUmrapAna kI nalikA rakhanA / 47. vamana - roga kI saMbhAvanA se bacane ke lie tathA rUpa-bala Adi ko banAe rakhane ke lie vamana krnaa| 48. vastikarma - virecana - apAna-mArga se taila Adi car3hAnA aura virecana karanA / 49. aMjana - AMkhoM meM aMjana AMjanA / 50. daMtavaNa - dAMtoM ko datIna se ghisanA / 51. gAtra - abhyaMga - zarIra para taila-mardana karanA / 52. vibhUSaNa--- zarIra ko alaMkRta karanA / 3. anAcAra ke hetu uddesiyAdi vibhUsataM aNAyaraNakAraNANi uddesite sattavaho / kItakaDe gavAdiahikaraNaM / NItAe tadaTThamupakkhaDaNaM / AhaDe chakkAyavaho / rAtibhatte sattavirAhaNA / siNANe vibhUsA uppIlAvaNAdi / gaMdha-malle suhumaghAya - uDDAhA / vIyaNe saMpAdimavAyuvaho / saNihI e hiya NaTThe pipI liyAdivaho / gihimatte AukkAyavaho, ya davAvaNaM / rAyapiMDe saMbAheNa virAhaNA ukkosalaMbhe bAha suttatpalimaMtho ya esaNAghAta / 27 (a) tabbhAvaNaM ca daMtapadhovaNe daMta vibhUsA / saMpucchaNe pAvANumodaNaM / saMloyaNeNa baMbhapIDA / aTThAvaya-NAlIyAe haNAdato uDDAho ya / chatte uDDAho gavvo ya / tegicche sutta tyapamiMtho / uvAhaNAhi gavvAdi / jotisamAraMbhe kAya ho / sejjAtarapiMDe esaNAdosA / AsaMdI - paliyaM su susiradosA / gihaMtaraNisejjAe aguttI baMbhacerassa saMkAto / gAuvvaTTaNAe gAyavibhUsA / gihiNo vetAvaDie ahikaraNaM / AjIvavittI aNissaMgatA / tattAnivvuDabhoiyatte sattavaho / AurasaraNe upavvAvaNAdi / mUlA diggahaNe vaNassatighAto / sovaccalAdINaM puDhavikAya ho / dhUvaNAdi vibhUsA / ete dosA iti / (daacU pR 62, 63 ) anAcAra anAcAra ke hetu-- 1. audde zika - jIvavadha | 2. krItakRta - adhikaraNa / - 3. nityAya - muni ke lie bhojana kA samAraMbha / 4. AhRta - SaTjIvanikAya kA vadha / 5. rAtribhakta - jIvavadha / - vibhUSA aura utplAvana / 6. snAna - 7. gaMdhamAlya-sUkSma jIvoM kI ghAta aura lokApavAda / 8. vIjana - saMpAtima vAyu kA vadha / 9. sannidhi - pipIlikA Adi jIvoM kA vadha / 10. gRhastha kA bhAjana - apakAyika jIvoM kA vadha / koI usa pAtra kA haraNa kara le yA naSTa ho jAe to dUsarA dilAnA hotA hai / 11. rAjapiMDa - bhIr3a ke kAraNa virAdhanA / utkRSTa bhojana ke prApta hone se eSaNA kA ghAta / 12. saMbAdhana - sUtra aura artha kI hAni tathA zarIrAsakti kA vikAsa / 13 daMtadhAvana - daMta-vibhUSA / 14. saMprazna - pApa kA anumodana / 15. saMlokana - brahmacarya kA ghAta / 16. dyUta - nigraha Adi tathA lokApavAda / 17. nAlikAdyUta - nigraha Adi tathA lokApavAda /
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuprekSA bAraha anuprekSAeM 18. chatra-lokApavAda, ahaMkAra / anugama-vyAkhyA kA tIsarA dvaar| astitva, 19. cikitsA-sUtra aura artha kI hAni / nAstitva, dravyamAna, kSetra, sparzanA, kAla 20. upAnat-garva aadi| .. Adi aneka pahaluoM se vyAkhyA karanA / 21. agnisamAraMbha-jIvavadha / (dra. anuyoga) 22. zayyAtarapiMDa-eSaNA doSa / anuttaropapAtika-anuttara vimAna meM utpanna hone 23. AsandI aura parya -zuSira meM rahe jIvoM kii| vAle dev| (dra. deva) virAdhanA kI sNbhaavnaa| anuttaropapAtikadazA-jaina Agama, nauvAM aNg| 24. gRhAntaraniSadhA-brahmacarya kI agupti, zaMkA Adi (dra. aMgapraviSTa) doSa / anuprekSA--mana kI mUrchA ko tor3ane vAle viSayoM 25. gAtra-udvartana -vibhUSA / kA anucintana / 26. gRhivayApRtya-adhikaraNa / 1. bAraha anuprekSAeM 27. AjIvavRttitA--Asakti / 2. anitya anuprekSA 28. taptAniravatabhojitva...- jIvavadha / 3. azaraNa anuprekSA 29. AturasmaraNa-dIkSAtyAga Adi / 4. saMsAra anuprekSA 30. mUla Adi kA grahaNa-vanaspati kA ghAta / .. 5. ekatva anuprekSA 31. sauvarcala Adi namaka kA grahaNa-pRthvIkAya kA | 6. anyasva anuprekSA vighaat| 7. azauca anuprekSA 32. dhUpana aadi-vibhuussaa| 8. Azraya anuprekSA anAtha-(dra. nAtha) 9. saMvara anuprekSA 10. nirjarA anuprekSA manAdizruta-vaha zruta jo Adi rahita hai|| 11. dharma anuprekSA zrutajJAna kA eka bheda / (dra. zrutajJAna) | 12. loka anuprekSA anAnugAmika-avadhijJAna kA eka prakAra, jo | 13. bodhidurlabha anuprekSA / .. jJAtA kA anugamana nahIM krtaa| | 14. anuprekSA ke pariNAma (dra. avadhijJAna) * anuprekSA : svAdhyAya kA eka prakAra (i. svAdhyAya) anAnupUrvI-(dra. AnupUrvI) | * dharmazukla dhyAna kI anuprekSA (dra. dhyAna) / * anuprekSA aura bhAvanA (dra. mAvanA), anitya anuprekSA-padArthoM kI nazvaratA kA - anucintana / (dra. anuprekSA) 1. bAraha anuprekSAeM anivattikaraNa-graMthi-bheda hone para jisa pariNAma ........"aNiccAibhAvaNA.."AdizabdAdazaraNakatva se antarmahata , sthiti vAle saMsAraparigrahaH, etAzca dvAdazAnupaMkSA bhAvayitavyAH / mithyAtva dalikoM kA pUrNa upa a (AvahAva 2 pR.76) anuprekSA ke bAraha prakAra hai-- zamana kiyA jAtA hai / karaNa kA .. 1. anitya 7. Azrava tIsarA prkaar| (dra. karaNa) 2. azaraNa 8. saMvara anivRttibAdara-jisa jIva ke sthUla kaSAya kA thor3A 3. saMsAra 9. nirjarA aMza bAkI rahatA hai, usakI . 4. ekatva 10. dharma Atma-vizuddhi / nauvAM guNasthAna / / 5. anyatva 11. loka (dra. guNasthAna) 6. azauca 12. bodhidurlabha :
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ Mara-bhogoM kI anityatA 2. anitya anuprekSA saMgavijayanimittamaNiccatANuppehaM AramatesavvANAI asAsatAiM iha ceva devaloge ya / sura-asura-narAdINaM riddhivisesA suhAI vA // ( acU pR 18 ) sakti-vilaya ke lie anitya anuprekSA kA abhyAsa kiyA jAtA hai saba sthAna azAzvata haiM- cAhe ihaloka ho yA devaloka / sura, asura, manuSya Adi kI RRddhi, sukha saba anitya haiM / dumapatta paMDue jahA nivaDai rAigaNANa accae / evaM maNuyANa jIviyaM samayaM goyama ! mA pamAyae / kusagge jaha osa biMdue, thovaM ciTThai laMbamANae / evaM maNuyANa jIviyaM samayaM goyama ! mA pamAyae / ( u 10 / 1, 2) pakA huA pattA jisa prakAra manuSya kA jIvana isalie he gautama! tU rAtriyAM bItane para vRkSa kA prakAra gira jAtA hai, usI eka dina samApta ho jAtA hai, kSaNa bhara bhI pramAda mata kara / kuza kI noka para laTakate hue osa bindu kI avadhi jaise thor3I hotI hai, vaise manuSya kA jIvana bhI alpakAlika hai, isalie he gautama! tU kSaNa bhara bhI pramAda mata kara / jIviyaM ceva rUvaM ca vijjusaMpAyacaMcalaM / jattha taM mujjhatI rAtraM, peccatthaM nAvabujjhase / / (u 18 / 13) rAjan ! tU jahAM moha kara rahA hai, vaha jIvana aura saundarya bijalI kI camaka ke samAna caMcala hai / tU paraloka ke hita ko kyoM nahIM samajha rahA hai ? paDaMta nicchIraM / bhaNai gAhaM // hohihA jahA amhe / kisalayANaM // ( anu 569 / 2,3) vRnta se TUTate hue pIle pattoM ko dekha koMpaloM ne upahAsa kiyA, taba pattoM ne kahA - jarA Thaharo, eka dina tuma para bhI vahI bItegI jo Aja hama para bIta parijU riyapetaM, calaMtabeMTa pattaM vasaNappattaM kAlappattaM habbhe taha amhe tumhe vi a appA paDataM paMDuyapattaM rahI hai| 29 anuprekSA paribhavasi kimiti lokaM, jarasA parijarjarIkRtazarIram / acirAt tvamapi bhaviSyasi yauvanagarvaM kimudvahasi / / ( usuvR pa 160 ) dUsaroM ke jarA se jIrNa zarIra ko dekha upahAsa kyoM karate ho ? eka dina tuma bhI aise hI ho jAoge, isalie yauvana kA garva mata karo / parijUrai te sarIrayaM, kesA paMDurayA havaMti te / 'cakkhubale ya hAyaI... " jibbhabale ya hAyaI" " savvabale ya hAyaI, se soyabale ya hAya ..... ghANabale ya hAyaI" ...''phAsabale ya hAyaI" samayaM goyama ! mA pamAyae / / ( u 10 / 21-26) terA zarIra jIrNa ho rahA hai, keza sapheda ho rahe haiM / zrotra, cakSu, ghrANa, jihvA aura sparza - ina pAMcoM indriyoM kI zakti tathA pUrvavartI saba prakAra kA bala kSINa ho rahA hai, isalie he gautama! tU kSaNa bhara bhI pramAda mata kara / asAsayaM daTTu imaM vihAraM bahuantarAyaM na ya dIhamAuM / '''' (u 14 / 7) yaha manuSya-jIvana anitya hai / isameM bhI vighna bahuta haiM aura Ayu thor3I hai / zarIra kI anityatA asAsae sarIrammi ra novalabhAmahaM / pacchA purA va caiyavve pheNabubbuyasannibhe / / mANusatte asArammi vAhIrogANa Alae / jarAmaraNaghatthammi khaNaM pi na ramAmahaM || ( 19 / 13,14) isa azAzvata zarIra meM mujhe Ananda nahIM mila rahA hai / ise pahale yA pIche jaba kabhI chor3anA hai| yaha pAnI ke bulabule ke samAna nazvara hai / manuSya jIvana asAra hai, hai, jarA aura maraNa se grasta hai Ananda nahIM mila rahA hai / kAma-bhogoM kI anityatA accei kAlo tUraMti rAio uvicca bhogA purisaM cayaMti vyAdhi aura rogoM kA ghara / isameM mujhe eka kSaNa bhI na yAvi bhogA purisANa niccA / dumaM jahA khINaphalaM va pakkhI // ( u 13 / 31 )
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuprekSA jIvana bIta rahA hai| rAtriyAM daur3I jA rahI haiN| manuSyoM ke bhoga bhI nitya nahIM haiM / ve manuSya ko prApta kara use chor3a dete haiM, jaise kSINa phala vAle vRkSa ko pakSI / kusaggamettA ime kAmA sanniruddhami Aue / kassa heuM purAkAuM jogakkhemaM na saMvide ? // ( u 7/24) isa ati - saMkSipta Ayu meM ye kAma bhoga kuzAgra para sthita jala - bindu jitane haiM / phira bhI kisa hetu ko sAmane rakhakara manuSya yogakSema ko nahIM samajhatA ? jayA savvaM pariccajja gaMtavvamavasassa te / aNicce jIvalaga mmi kiM rajjammi pasajjasi ? / / (u 18 / 12) parAdhIna hai aura isalie saba kucha rAjan ! tU chor3akara tujhe cale jAnA hai, taba isa anitya jIva-loka meM tU kyoM rAjya meM Asakta ho rahA hai ? 3. azaraNa anuprekSA dhamme thiratANimittaM asaraNataM citayati - jamma-jarA-maraNa bhaeha'bhidute vivivAhitatte / logammi Natthi saraNaM jiNidavarasAsaNaM mottuM // ( daacU pR 18 ) dharmaniSThA ke vikAsa ke lie azaraNa anuprekSA kI jAtI hai janma, jarA aura mRtyu ke bhaya se pIr3ita tathA vividha vyAdhiyoM se saMtapta loka meM anya koI zaraNa nahIM hai / arhat-prajJapta dharma hI saccI zaraNa hai / bhajjA puttA ya orasA / luppaMtassa sakammuNA // (3 613) jaba maiM apane dvArA kie gae karmoM se chinna-bhinna hotA hUM, taba mAtA-pitA, putravadhU, bhAI, patnI aura putra- ye sabhI merI rakSA karane meM samartha nahIM hote / jaha sIho va miyaM gahAya, maccU naraM nei hu aMtakAle / mAyA piyA NhusA bhAyA, nAlaM te mama tANAya, na tassa mAyA va piyA va bhAyA kAlammi tammisaharA bhavaMti / / ( u 13 / 22) saMsAra anuprekSA jisa prakAra siMha hariNa ko pakar3a kara le jAtA hai, usI prakAra antakAla meM mRtyu manuSya ko pakar3akara le jAtI hai / usa samaya usake mAtA-pitA yA bhAI aMzadhara nahIM hote -- apane jIvana kA bhAga dekara use bacA nahIM pAte / 30 savvaM jagaM jai tuhaM savvaM vAvi dhaNaM bhave / savvaM pi te apajjattaM neva tANAya taM tava / / ( u 14139) yadi samUcA jagat tumheM mila jAe athavA samUcA dhana tumhArA ho jAe to bhI vaha tumhArI icchApUrti ke lie paryApta nahIM hogA aura vaha tumheM trANa bhI nahIM de sakegA / 4. saMsAra anuprekSA saMsAruvvegakaraNaM saMsArANuppehA dhI ! saMsAro jahiyaM juvANao paramaruvagavviyao / mariUNa jAyai kimI tattheva kalevare niyae || ( acU pR 18 ) dhikkAra hai isa saMsAra ko, jahAM apane saundarya para abhimAna karane vAlA yuvaka mRtyu ke pazcAt apane hI zarIra meM kRmi ke rUpa meM utpanna ho jAtA hai / isa prakAra saMsAra se virakta hone ke lie saMsAra anuprekSA kA abhyAsa kiyA jAtA hai / asAsayaMmi, saMsAraMmi ave dukkhapaurAe / kiM nAma hojjataM kammayaM, jeNAhaM doggaiM na gacchejjA // ( u 811) adhruva, azAzvata aura duHkha - bahula saMsAra meM aisA kauna-sA anuSThAna hai, jisase maiM durgati meM na jAUM ? jamma dukkhaM jarA dukkhaM rogA ya maraNANi ya / aho dukkho hu saMsAro jattha kIsaMti jaMtavo // janma duHkha hai, bur3hApA duHkha hai, mRtyu duHkha hai / aho ! yaha saMsAra jIva kleza pA rahe haiM / ( u 19 / 15) roga duHkha hai aura duHkhamaya hai / isameM samAvannANa saMsAre, nANAgottAsu jAisu / kammA nANAvihA kaTTu, puDho vissaMbhiyA payA // ( u 3/2) saMsArI jIva vividha prakAra ke karmoM kA arjana kara
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekatva anuprekSA anuprekSA vividha gotra vAlI jAtiyoM meM utpanna ho, pRthak-pRthak rahI hai, usameM merA kucha bhI nahIM jala rahA hai| rUpa se samUce vizva kA sparza kara lete haiM-sabhI sthAnoM saba bandhanoM se mukta, 'maiM akelA hUM, merA koI nahIM' meM utpanna ho jAte haiN| isa prakAra ekatvadarzI, gRhatyAgI evaM tapasvI bhikSu ko jArisA mANase loe, tAyA ! dIsaMti veyaNA / vipula sukha hotA hai| etto aNaMtaguNiyA, naraesu dukkhaveyaNA // eko'haM na ca me kazcina, nAhamanyasya kasyacit / (u 19/73) na taM pazyAmi yasyAhaM, nAsau dRzyo'sti yo mama // manuSya loka meM jaisI vedanA hai, usase anantagunI (uzA pa 307) duHkhadAyI vedanA naraka meM hai| maiM akelA hUM, merA koI nahIM hai / maiM kisI kA nahIM 1. savvabhavesu assAyA, veyaNA veiyA me| huuN| maiM usako nahIM dekhatA, jisakA maiM haiN| jo merA hai, nimesaMtaramittaM pi, jaM sAyA natthi veyaNA / / vaha dRzya nahIM hai| (u 1974) egabhUo araNNe vA, jahA u caraI migo| maiMne sabhI janmoM meM duHkhamaya vedanA kA anubhava kiyA evaM dhamma carissAmi, saMjameNa taveNa y|| hai| vahAM eka nimeSa kA antara par3e utanI bhI sukhamaya (u 19/77) vedanA nahIM hai| jaise jaMgala meM hariNa ekAkI vicaratA hai, vaise maiM bhI sArIramANasA ceva, veyaNAo annNtso| saMyama aura tapa ke sAtha ekAkI bhAva ko prApta kara dharma mae soDhAo bhImAo, asaI dukkhabhayANi ya / / kA AcaraNa kruuNgaa| (u 19545) na tassa dukkhaM vibhayaMtti nAio, maiMne saMsAra meM bhayaMkara zArIrika aura mAnasika na mittavaggA na suyA na baMdhavA / vedanAoM ko ananta bAra sahA hai aura aneka bAra duHkha ekko sayaM paccaNuhoi dukkhaM, evaM bhaya kA anubhava kiyA hai| kattAramevaM aNujAi kammaM / / 5. ekatva anuprekSA (u 13/23) saMbaMdhisaMgavijatAya egattamaNupeheti jJAti, mitravarga, putra aura bAndhava-koI duHkha nahIM baMTA sakatA / vyakti svayaM akelA duHkha kA anubhava karatA ekko kareti kammaM, phalamavi tassekkao samaNuhoi / hai| kyoMki karma kevala kartA kA hI anugamana karatA hai| ekko jAyai marai ya, paraloyaM ekkao jaai| (daacU pR 18) ceccA dupayaM ca cauppayaM ca, khettaM gihaM dhaNadhannaM ca savvaM / jIva akelA karma karatA hai, akelA usakA phala kammappabIo avaso payAi, paraM bhavaM suMdara pAvagaM vA // bhogatA hai, akelA janmatA hai, akelA maratA hai aura (u 13/24) akelA hI paraloka meM jAtA hai| isa prakAra pArivArika yaha parAdhIna AtmA dvipada, catuSpada, kheta, ghara mamatva-visarjana ke lie ekatva anuprekSA kA abhyAsa dhAnya, vastra Adi saba kucha chor3akara kevala apane kiye kiyA jAtA hai| karmoM ko sAtha lekara akelA hI sukhada yA duHkhada parabhava suhaM vasAmo jIvAmo, jesi mo natthi kiMcaNa / meM jAtA hai| mihilAe DajjhamANIe, na me Dajjhai kiMcaNa / / saMsAramAvanna parassa aTThA, sAhAraNaM jaM ca karei kamma / bahuM khu muNiNo bhaI, aNagArassa bhikkhuNo / kammassa te tassa u veyakAle, na baMdhavA baMdhavayaM uti / / savvao vippamukkassa, egNtmnnupsso|| (u 4/4) (u 9/14,16) saMsArI prANI apane bandhujanoM ke lie jo sAdhAraNa vairAgya se otaprota mahArAja nami abhiniSkramaNa ke karma (isakA phala mujhe bhI mile aura unako bhI-aisA samaya brAhmaNa ke rUpa meM upasthita devendra ko eka prazna ke karma) karatA hai, usa karma ke phala-bhoga ke samaya ve bandhujana uttara meM kahate haiM jinake pAsa apanA kucha bhI nahIM hai, bandhutA nahIM dikhAte-usakA bhAga nahIM bNttaate| karma ve sukhapUrvaka rahate haiM aura sukha se jIte haiM / mithilA jala karane vAle ko hI phala bhugatanA par3atA hai|
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuprekSA 6. anyatva anuprekSA dArANi ya suyA ceva, mittA ya taha baMdhavA / jIvaMta jIvaMta mayaM, nANuvvayaMti ya // (u 18314) strI, putra, mitra aura bAMdhava jIvita vyakti ke sAtha jIte haiM / kintu ve mRtaka kA anugamana nahIM karate / taM ikkagaM tucchasarIragaM se, cigayaM Dahiya u pAvageNaM / bhajjA ya puttAviya nAyao tha, dAyAramannaM aNusaMkamaMti // ( u 13 / 25 ) ( apane priya ke ) usa akele aura asAra zarIra ko agni se citA meM jalAkara strI, putra aura jJAti kisI dUsare dAtA (jIvikA dene vAle) ke pIche cale jAte haiM / nIharaMti mayaM puttA, piyaraM paramadukkhiyA / piyaro vi tahA putte, baMdhU rAyaM ! tavaM care // (u 18 / 15) putra apane 'mRta pitA ko parama duHkha ke sAtha zmazAna le jAte haiM aura isI prakAra pitA bhI apane mRta putroM aura baMdhuoM ko zmazAna le jAtA hai / (koI kisI kA nahIM hai / ) isalie he rAjan ! tU tapazcaraNa kara / 7. azauca anuprekSA imaM sarIraM aNiccaM, asuiM asuisaMbhavaM / asAsayAvAsa miNaM, dukkhakesANa bhAyaNaM // ( u 19/12) yaha zarIra anitya hai, azuci hai aura azuci se utpanna hai / yaha AtmA kA azAzvata AvAsa tathA duHkha aura klezoM kA bhAjana hai / araI gaMDaM visUiyA, AyaMkA vivihA phusaMti te / viass viddhaMsai te sarIrayaM samayaM goyama ! mA pamAyae / / ( u 10 / 27) pitta roga, phor3A - phunsI, haijA aura vividha prakAra ke zIghraghAtI roga zarIra kA sparza karate haiM, jinase yaha zarIra zaktihIna aura vinaSTa hotA hai / yaha zarIra narazIla hai / 32 8. Azrava anuprekSA ..... ajjhattha heDaM niyayassa saMsAraheuM ca vayaMti ( u 14/19) AtmA ke Antarika doSa (Azrava) hI usake bandhana ke hetu haiM aura bandhana hI saMsAra kA hetu hai / ahe vayai koheNaM, mANeNaM ahamA gaI / mAyA gaIpaDigghAo, lobhAo duhao bhayaM // ( u 9 / 54) manuSya krodha se adhogati meM jAtA / mAna se adhama gati hotI hai| mAyA se sugati kA vinAza hotA hai / lobha se donoM prakAra kA aihika aura pAralaukika bhaya hotA hai / saMvara anuprekSA evaM bhavasaMsAre, saMsarai suhAsuhehi kammehiM / jIvo pamAyabahulo, samayaM goyama ! mA pamAyae / ( u 10 / 15) pramAda - bahula jIva zubha-azubha karmoM dvArA janma - mRtyumaya saMsAra meM paribhramaNa karatA hai / isalie bhagavAn ne kahA gautama ! samaya mAtra kA bhI pramAda mata karo / baMdho / baMdhaM // jAvaMta vijjApurisA, savve te dukkhasaMbhavA / luppaMti bahuso mUDhA, saMsAraMmi anaMtae || jitane avidyAvAn ( mithyAtva haiM, ve saba duHkha ko utpanna karane kI bhAMti mUr3ha bane hue isa ananta lupta hote haiM / nahu pANavahaM aNujANe, 6. saMvara anuprekSA ( u 6 / 1) se abhibhUta ) puruSa vAle haiN| ve diGa mUDha saMsAra meM bAra-bAra muccejja kayAi savvadukkhANaM / (3515) prANa-vadha kA anumodana karane vAlA puruSa kabhI bhI duHkhoM se mukta nahIM ho sakatA / pANe ya nAivAjjA, se samie tti vuccaI tAI / tao se pAvayaM kammaM, nijjAi udagaM va thalAo // (u89) jo jIvoM kI hiMsA nahIM karatA, use 'samita' ( saMvarayukta ) kahA jAtA hai| usase pApa karma vaise hI dUra
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma anuprekSA anuprekSA ho jAte haiM, jaise unnata pradeza se paanii| jaba taka bur3hApA pIr3ita na kare, vyAdhi na baDhe aura pANavahamusAvAyA, adattamehuNapariggahA ghirao / indriyAM kSINa na hoM, taba taka dharma kA AcaraNa karane meM rAIbhoyaNavirao, jIvo bhavai aNAsavo // vyakti tatpara rhe| (u 3012) addhANaM jo mahaMtaM tu, sapAheo pvjjii| prANavadha, mRSAvAda, adatta-grahaNa, maithuna, parigraha gacchaMto so suhI hoi, chuhAtahAvivajjio / / aura rAtri-bhojana se virata jIva anAzrava hotA hai| evaM dhamma pi kAUNaM, jo gacchai paraM bhavaM / paMcasamio tigutto, akasAo jiiNdio| gacchaMto so sahI hoi, appakamme aveyaNe / / agAravo ya nissallo, jIvo hoi aNAsavo / / (u 19 / 20,21) (u 3013) jo manuSya pAtheya ke sAtha yAtrA kA lambA mArga pAMca samitiyoM se samita, tIna guptiyoM se gupta, letA hai, vaha bhUkha-pyAsa se pIr3ita nahIM hotA aura sukhaakaSAya, jitendriya, aizvarya Adi kA garva nahIM karane pUrvaka yAtrA karatA hai / / vAlA aura niHzalya jIva anAzrava hotA hai| isI prakAra jo manuSya dharma kI ArAdhanA kara 10. nirjarA anuprekSA parabhava meM jAtA hai, vaha alpakarma vAlA aura vedanA rahita hokara jIvana-yApana karatA haA sukhI hotA hai| jahA mahAtalAyassa, sanniruddha jalAgame / jahA sAgaDio jANaM, samaM hiccA mhaaphN| ussicaNAe tavaNAe, kameNaM sosaNA bhave / / visamaM maggamoiNNo, akkhe bhaggammi soyii| evaM tu saMjayassAvi, pAvakammanirAsave / evaM dhamma viukkamma, ahamma paDivajjiyA / bhavakoDIsaMciyaM kamma, tavasA nijjarijjai / / bAle maccamuhaM patte, akkhe bhagge va soyaI // (u 3015,6) jisa prakAra koI bar3A tAlAba jala Ane ke mArga (u 5 / 14,15) kA nirodha karane se, jala ko ulIcane se tathA sUrya ke jaise koI gADIvAna samatala rAjamArga ko jAnatA tApa se sUkha jAtA hai, usI prakAra saMyamI puruSa ke pApa haA bhI use chor3akara viSama mArga se cala par3atA hai, karmoM ke Ane ke mArga kA nirodha hone se karoDoM bhavoM vaha gAr3I kI dhurI TUTa jAne para zoka karatA hai| ke saMcita karma tapasyA ke dvArA nirjIrNa ho jAte haiN| isI prakAra dharma kA ullaMghana kara, adharma ko tavanArAyajutteNa, bhettUNaM kammakaMcuyaM / svIkAra kara, mRtyu ke mukha meM par3A huA ajJAnI dhurI muNI vigayasaMgAmo, bhavAo primucce|| TUTe hue gAr3IvAn kI taraha zoka karatA hai| (u 9 / 22) sohI ujjuyabhUyassa, dhammo suddhassa cidraI / tapa-rUpI loha-bANa se yukta dhanuSa ke dvArA karma- nivvANaM paramaM jAi, ghayasitta vva pAvae / rUpI kavaca ko bheda kara saMgrAma kA anta karane vAlA (u 3 / 12) muni saMsAra se mukta ho jAtA hai| zuddhi use prApta hotI hai, jo RjubhUta hotA hai| dharma usameM ThaharatA hai, jo zuddha hotA hai| jisameM dharma jA jA vaccai rayaNI, na sA pddiniyttii| ThaharatA hai, vaha ghRta se abhiSikta agni kI bhAMti parama dhammaM ca kuNamANassa, saphalA jaMti raaio|| nirvANa samAdhi kI tejasvitA ko prApta hotA hai| (u 14 / 24) ajjeva dhamma paDivajjayAmo, jo-jo rAta bIta rahI hai, vaha lauTakara nahIM aatii| jahiM pavanA na puNabbhavAmo / dharma kI ArAdhanA karane vAle kI rAtriyAM saphala bItatI aNAgaya neva ya atthi kiMci, saddhAkhamaM Ne viNaittu rAgaM // jarA jAva na pIlei, vAhI jAva na vaDDhaI / (u 14 / 28) jAvidiyA na hAyaMti, tAva dhamma samAyare // bhagupUtroM ne apane pitA se kahA-hama Aja hI usa (da 8 / 35) muni-dharma ko svIkAra kara rahe haiM, jahAM pahuMca kara phira 11. dharma anu
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuprekSA janma lenA na par3e / bhoga hamAre lie aprApta nahIM haiMhama unheM aneka bAra prApta kara cuke haiN| rAga-bhAva ko dUra kara zraddhApUrvaka zreya kI prApti ke lie hamArA prayatna yukta hai / jassatthi maccuNA sakkhaM, jassa vatthi palAyaNaM / jo jANe na marissAmi, sohu kaMkhe sue siyA || ( u 14/27 ) jisakI mRtyu ke baca kara palAyana kala kI icchA vahI kara sakatA hai, sAtha maitrI ho, jo mauta ke muMha se kara sake aura jo jAnatA ho-- maiM nahIM marUMgA / 12. loka anuprekSA paMcatthikAyamaiyaM, loga maNAiNihaNaM jiNakkhAyaM / NAmAibheyavihiyaM, tivihamaholoyabheyAI // ( AvahAvR 2 pR 63 ) jahAM dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, pudgalAstikAya aura jIvAstikAya ye pAMca astikAya haiM, vaha loka hai| usakI na Adi hai aura na aNt| usake tIna vibhAga haiM - Urdhvaloka, madhyaloka aura adholoka / 13. bodhidurlabha anuprekSA // bhrUNa vi mANusattaNaM, AriattaM puNarAvi dullahaM / bahave dasuyA milekkhuyA... laddhUNa vi AriyattaNaM, ahINapaMcidiyayA hu dullahA / vilidiyayA hu dIsaI" || ahINapaMcidiyattaM pi se lahe, uttamadhammasuI hu dullahA / kutitthinisevAe jaNe 11 lakSUNa vi uttamaM suI, saddahaNA puNarAvi dullahA / micchattanisevae jaNe " 11 dhammaM pi hu saddahaMtayA, dullahayA kAeNa phAsayA / iha kAmaguNehi mucchiyA, samayaM goyama ! mA pamAyae / / ( u 10 / 16-20 ) manuSya janma durlabha hai| usake milane para bhI Aryatva pAnA aura bhI durlabha hai| bahuta sAre loga manuSya hokara bhI dasyu aura mleccha hote haiM / Arya deza meM janma milane para bhI pAMcoM indriyoM se pUrNa svastha honA durlabha hai| bahuta sAre loga indriyahIna dIkha rahe haiM / pAMcoM indriyAM pUrNa hone para bhI uttama dharma kI anuprekSA ke pariNAma zruti durlabha hai| bahuta sAre loga kutIrthikoM kI sevA karane vAle hote haiM / uttama dharma kI zruti milane para bhI zraddhA honA aura adhika durlabha hai| bahuta sAre loga mithyAtva kA sevana karane vAle hote haiM / uttama dharma meM zraddhA hone para bhI usakA AcaraNa karane vAle durlabha haiM / isa loka meM bahuta sAre loga kAmaguNoM meM mUcchita hote haiM, isalie bhagavAn ne kahAhe gautama! tU kSaNa bhara bhI pramAda mata kara / iha jIviyaM aNiyamettA, panbhaTThA samAhijoehi / te kAmabhogarasagiddhA, uvavajjaMti Asure kAe // ( u 8 / 14) jo isa janma meM jIvana ko aniyaMtrita rakhakara samAdhi - yoga se paribhraSTa hote haiM, ve kAmabhoga aura rasoM meM Asakta bane hue puruSa asura-kAya meM utpanna hote haiM / 34 tatto vi uvaTTittA, saMsAraM bahuM aNupariyaDaMti / bahukammale lattANaM, bohI hoi sudullahA tesiM // ( u 8 / 15) vahAM se nikala kara bhI ve saMsAra meM bahuta paryaTana karate haiM / ve pracura karmoM ke lepa se lipta hote haiM / isalie unheM bodhi prApta honA atyanta durlabha hai / 14. anuprekSA ke pariNAma aNuhAe NaM AuyavajjAo sattakammappagaDIo afractureddhAo siDhilabaMdhaNabaddhAo pakarei, ohassakAlaTThiiyAo pakarei, tivvANubhAvAo maMdANubhAvAo pakarei, bahupaesaggAo appapaesaggAo pakarei, AuyaM ca NaM kammaM siya baMdhai siya no baMdhai | asAyAveyaNijjaM ca NaM kammaM uvaciNAi | aNAiyaM ca NaM aNavadaggaM saMsArakaMtAraM khippAmeva vIivayai / anuprekSA ke chaha pariNAma haiM1. karma ke gADha baMdhana kA zithilIkaraNa / 2. dIrghakAlIna karma- sthiti kA alpIkaraNa / 3. tIvra karma vipAka kA maMdIkaraNa / no bhujjo bhujjo dIhamaddhaM cAuraMtaM (u29/0 23) 4. pradeza - parimANa kA alpIkaraNa / 5 asAtAvedanIya karma ke upacaya kA abhAva / 6. saMsAra kA alpIkaraNa /
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ avayava se avayavI kA anumAna 35 anumAna anumAna hetu se hone vAlA sAdhya kA jJAna / kArya, kAraNa, guNa, avayava aura Azraya-ina pAMca se hone vAlA anumAna zeSavat anumAna hai / 1. anumAna ko paribhASA (nyAyabhASyakAra ne kArya se kAraNa ke anumAna ko 2. anumAna ke prakAra zeSavat kahA hai / avayava ke jJAna se saMpUrNa avayavI kA 0 pUrvavat jJAna zeSavat hai -yaha upAyahRdaya, mAThara aura gauDapAda * zeSavat kA mata hai / anuyogadvAra meM nirdiSTa zeSavat ke pAMca bhedoM * dRSTasAdharmyavat 3. pUrvavat anumAna kA mUla kyA hai - yaha kahA nahIM jA sktaa|) .. zeSavat ke prakAra aura dRSTAMta kArya se kAraNa kA anumAna 5. dRSTasAdharmyabat kajjeNaM --saMkhaM saddeNaM, bheri tAlieNaM, kabhaM 6. anumAna ke prakAra-sAdRzya Adi DhikieNaM, moraM kekAieNaM, hayaM hesieNaM, hatthi gu :*anumAna : jJAnaguNapramANa kA bheda gulAieNaM, rahaM ghaNaghaNAieNaM / (anu 522) zabda se zaMkha kA, tAr3anA se bherI kA, raMbhAne se 1. anumAna kI paribhASA vRSabha kA, kekA se mora kA, hinahinAhaTa se ghor3e kA, ""liMgamaNu maannN"|| (vibhA 469) ciMghAr3ane se hAthI kA aura jhaMkAra se ratha kA anumAna liMgagrahaNasaMbaMdhasmaraNAbhyAmanu pazcAd mAnamanumAnaM liMgajaM jnyaanmucyte| (vibhAmavR pR 219) liMga se hone vAlA jJAna anumAna hai| kAraNa se kArya kA anumAna liMga ke grahaNa aura saMbaMdha ke smaraNa se hone vAlA kAraNeNaM-taMtavo paDassa kAraNaM na paDo taMtukAraNaM, jJAna anumAna kahalAtA hai| vIraNA kaDassa kAraNaM na kaDo vIraNakAraNaM, mappiDo ghaDassa kAraNaM na ghaDo mappiDakAraNaM / (anu 523) 2. anumAna ke prakAra taMtu vastra ke kAraNa haiM, vastra taMtuoM kA kAraNa nahIM ____ aNumANe tivihe paNNatte, taM jahA-puvvavaM sesavaM hotaa| vIraNa (kuza Adi ke taNa) caTAI ke kAraNa haiM, diTThasAhammavaM / (anu 519) caTAI vIraNa kA kAraNa nahIM hotii| mRtpiNDa ghaTa kA anumAna ke tIna prakAra haiM - pUrvavat, zeSavat 1 kAraNa hai, ghaTa mRtpiNDa kA kAraNa nahIM hotaa| aura dRSTasAdharmyavat / guNa se gaNI kA anumAna 3. pUrvavat anumAna guNeNaM --suvaNaM nikaseNaM, puppha gaMdheNaM, lavaNaM raseNaM, mAtA puttaM jahA naLaM, juvANaM puNarAgataM / mairaM AsAeNaM, vatthaM phaasennN| kAI paccabhijANejjA, puliMgeNa kennii| (anu 524) nikaSa se suvarNa, gandha se puSpa, rasa se lavaNa, taM jahA-khateNa vA vaNeNa vA laMchaNeNa vA maseNa AsvAda se madirA aura sparza se vastra kA anumAna vA tilaeNa vA / se taM puvvavaM / (anu 520) kiyA jAtA hai| koI mAtA apane khoe hue putra ko yuvAvasthA meM lauTA haA dekhakara kisI pUrva liMga se pahacAna avayava se avayavI kA anumAna letI hai.---'merA putra hai' yaha anumAna kara letI hai, jaise ___avayaveNaM-mahisaM siMgeNaM, kukkuDaM sihAe, hatthi kSata se, vraNa se, cihna se, maSa se athavA tila se| visANeNaM, varAhaM dADhAe, moraM picheNaM, AsaM khureNaM, vagdhaM kAraNa ko dekhakara kArya kA anumAna karanA naheNaM, cariM vAlaguMcheNaM, dupayaM maNussayAdi, cauppayaM pUrvavat anumAna hai| gavamAdi, bahupayaM gomhiyAdi, vAnaraM naMguleNaM, sIhaM 4. zeSavat anumAna ke prakAra kesareNaM, vasahaM kakuheNaM, mahilaM valayabAhAe / gAhA----- sesavaM paMcavihaM paNNattaM, taM jahA-kajjeNaM kAraNeNaM pariyarabaMdheNa bhaDaM, jANejjA mahiliyaM nivasaNeNaM / guNeNaM avayaveNaM AsaeNaM / anU 521) sittheNa doNapAgaM, kaviM ca egAe gAhAe / (anu 525)
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ anumAna hAthI, sIMga se bhaiMsa, zikhA se kukkuTa, viSANa se daMSTrA se varAha, piccha se mora, khura se ghor3A, nakha se vyAghra, bAla- guccha se camarI gAya, dvipada se manuSya Adi, catuSpada se gAya Adi, bahupada se kanakhajUrA Adi, pUMcha se baMdara, ayAla se siMha, kakud se baila aura klaya vAlI bhujA se mahilA kA anumAna kiyA jAtA 1 " kavaca Adi hathiyAroM ke baMdhana se yoddhA, ghagharI se vivAhita strI, eka cAvala siktha se droNa-pAka aura eka gAthA se kavi jAnA jAtA hai / " Azraya se AzrayI kA anumAna AsaeNaM-- agga dhUmeNaM, salilaM balAgAhiM, vuTTi abbhavikAreNaM, kulaputtaM sIlasamAyAreNaM / iGgitA kAritaijJeyai:, netravaktravikAraizca, dhUma se agni, balAkA se pAnI, abhravikAra se varSA aura zIlasamAcaraNa se kulaputra kA anumAna kiyA jAtA haiM / sAmAnyadRSTa anumAna kriyAbhirbhASitena ca / gRhyate'ntargataM manaH // iMgita aura AkArarUpa jJeya kriyA, vacana, netra aura mukha ke vikAra se antargata mana kA grahaNa kiyA jAtA hai / 5. dRSTasAdharmyavat anumAna ke prakAra disAhammavaM duvihaM paNNattaM taM jahA - sAmannadiTTha ca visesadiTThe ca / ( anu 527 ) dRSTasAdharmyaMvat ke do prakAra - sAmAnyadRSTa aura vizeSadRSTa | ( anu 526 ) 1 sAmannadiTTha-jahA ego puriso tahA bahave purisA, jahA bahave purisA tahA ego puriso / ( anu 528 ) jaise aneka jaise eka puruSa hai, vaise aneka puruSa haiN| puruSa haiM, vaise eka puruSa hai - yaha sAmAnyadRSTa anumAna hai / vizeSadRSTa anumAna visesadiTTha -- se jahAnAmae kei purise bahUNaM purisANaM majbhe puNvadiTThe purisaM paccabhijANejjA - ayaM se purise|'''' ( anu 529 ) - jaise koI puruSa aneka puruSoM ke bIca upasthita pUrvadRSTa puruSa ko pahacAna letA hai 'yaha vaha puruSa hai' yaha vizeSadRSTa anumAna hai / 36 6. anumAna ke prakAra - sAdRzya Adi sArikkha-vivakkhobhaya-muvamA-gamameva savvamaNumANaM / ( vibhA 470 ) eka mAnyatA ke anusAra anumAna ke ye pAMca prakAra haiM 1. sAdRzya-sadRza AkRti ko dekhakara paricita vyakti kI smRti honA / 2. vipakSa - sarpa ko dekhakara usake pratipakSI nakula kI smRti honA / 3. ubhaya - vega ke AdhAra para azva aura khara kI smRti honA / 4. upamAna - gau ko dekhakara gavaya kI smRti honA / 5. Agama - Agama ke AdhAra para svarga-naraka Adi gatiyoM kA jJAna honA / - anuyoga - sUtra ke anurUpa artha kI yojanA / 1. anuyoga 0 nirvAcana aura paribhASA * paryAya: bhASA-vibhASA-vAtika * cAra dRSTiyAM 0 nikSepa 2. anuyoga ke pravezadvAra 0 upakrama * nikSepa * anugama * naya 0 upakrama - naya ke krama kA prayojana 3. upakrama / upodghAta 0 paribhASA 0 prakAra * AnupUrvI 0 nAma * pramANa 0 vaktavyatA * arthAdhikAra * samavatAra 4. anugama anuyoga 0 paribhASA 0 prakAra ( dra. nikSepa) ( dra. naya) ( dra. AnupUrvI) ( dra. pramANa )
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASaka, vibhASaka aura bhASyakAra 0 * sUtra - anugama : sUtra ke guNa niryukti- anugama upodghAtaniryukti sUtrasparzika niyukti * vyAkhyA ke lakSaNa O 0 5. anuyoga ke cAra vibhAga 6. apRthaktva anuyoga pRthaktva anuyoga 7. anuyogavidhi 1 anuyoga nirvAcana aura paribhASA - aNuoyaNamaNuogo, suyassa niyaeNa jamabhidheeNaM / vAvAro vA jogo, jo aNurUvo'NukUlo vA // ahavA jamatthao thova - pacchabhAvehi suyamaNuM tassa / abhidheye vAvAro, jogo teNa va saMbaMdho // ( vibhA 1386, 1387) sUtra kI artha ke sAtha yojanA karanA anuyoga hai / sUtra ke abhidheya kA kathana yoga hai / vaha sUtra ke anurUpa hone para anuyoga kahalAtA hai / 0 0 * sUtra kA artha ke bAda kathana hotA hai| sUtra saMkSipta hotA hai, isalie usakA nAma anu / usa anu kA apane abhidheya / pratipAdya ke sAtha saMyojana anuyoga hai / adhyayanArthakathanavidhiranuyogaH / ( anuhAvR pR 26 ) anuyoga kA artha hai -- adhyayana ke artha kI pratipAdana paddhati / paryAya aNuogo ya niyogo, bhAsa vibhAsA ya vattiyaM ceva / aNuogasa u ee, nAmA eA paMca // ( Avani 131 ) 0 anuyoga ke pAMca paryAya haiManuyoga, niyoga, bhASA, vibhASA aura vArtika / vArtika (bhASya) ke artha vittIe vakkhANaM vattiyamiha savvapajjavehiM vA / vittIo vA jAyaM jammi vajaha vattae sute || (vibhA 1422 ) vRtteH sUtravivaraNasya vyAkhyAnaM bhASyaM vArtikamucyate / yathA idameva vizeSAvazyakam / athavA utkRSTazrutavato gaNadharAderbhagavataH sarva paryAyairyad vyAkhyAnaM tad vArtikam / 37 vRttervA sUtravivaraNAd yadAyAtaM sUtrArthAnukathanarUpaM tad vArtikam / yadi vA yasmin sUtre yathA vartate sUtrasyaivopari guru pAramparyeNAyAtaM vyAkhyAnaM tad vArtikamiti // ( vibhAmavRpR 528 ) 1. sUtra kI vRtti kI vyAkhyA vArtika yA bhASya kahalAtA hai / jaise - vizeSAvazyaka bhASya / 2. utkRSTa zrutapAragAmI gaNadhara Adi vastu kA samagra paryAyoM se jo vyAkhyAna karate haiM, vaha vArtika kahalAtA hai / 3. sUtra kI vRtti (vivaraNa) se jo jJAta hotA hai, usake AdhAra para sUtra aura artha ke anurUpa kathana karanA vArtika kahalAtA hai / 4. jisa sUtra kA jo artha hai, usakI guru-paramparA se prApta jo vyAkhyA hai, vaha vArtika kahalAtA hai / vArtika ke adhikArI ukkosa suyanANI, nicchayao vattiyaM viyANAi / jo vA gappANo, taoM va jo girahae savvaM // ( vibhA 1423 ) vArtika ke adhikArI tIna haiN| 1. utkRSTa zrutajJAnI, jaise - gaNadhara / 2. yugapradhAna AcArya, jaise -- bhadrabAhusvAmI / 3. yugapradhAna se jo samagratA se zrutagrahaNa karate haiM, jaise - sthUlabhadrasvAmI / bhASaka, vibhASaka aura bhASyakAra UNaM samamahiyaM vA, bhaNiyaM bhAsaMti bhAsagAiyA / ahavA tiSNavi sAhejja kaTuka mAinAhiM || poMDa - desie ceva / kaTThe potthe citte, sirigharie bhAsaga - vibhAsae vA ya AharaNA || vattIkaraNe ( vibhA 1424, 1425 ) anuyogAcArya ziSya ko jitanA par3hAte haiM, usase kama mAtrA meM vaha dUsaroM ko batA pAtA hai, vaha bhASaka kahalAtA hai / AcArya jitanA par3hAte haiM, utanA hI dUsaroM ko batA detA hai, vaha vibhASaka hai / anuyogAcArya se prApta zruta ko jo apanI prajJA ke atizaya se adhika vistAra ke sAtha dUsaroM ko batA sakatA hai, vaha vArtikakAra / bhASyakAra kahalAtA hai / niryuktikAra ne bhASaka, vibhASaka aura vArtikakAra ke bheda ko chaha dRSTAMtoM se samajhAyA hai--
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ * anuyoga dravya anuyoga anuyoga ke sAta nikSepa haiM nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla, vacana aura bhAva / nAma anuyoga nAmassa jo'Nuogo ahavA jssaabhihaannmnnuogo| nAmeNa va jo joggo jogo nAmANaogo so|| (vibhA 1389) nAma anuyoga ke tIna rUpa haiM. vIra Adi nAmoM kA anuyoga/vyAkhyA karanA nAmAnu kASTha, pusta (lepya), citra, zrIgahika, pauNDa (kamala) aura pathadarzaka / paDhamo rUvAgAraM thalAvayavovadaMsaNaM viio| taio savvAvayave nihose savyahA kuNai // kaTusamANaM suttaM tadattharUvegabhAsaNaM bhaasaa| thulatthANa vibhAsA savvesi vattiyaM neyaM / / (vibhA 1426, 1427) eka vyakti kASThapaTTikA ko sAmAnya AkAra detA hai| dUsarA use sthUla avayavoM ke rUpa meM niSpAdita karatA hai| tIsarA suvyavasthita rUpa meM saMpUrNa aMgopAMgoM kA nirmANa kara sundara kRti ke rUpa meM prastuta karatA hai| prastuta saMdarbha meM kASTha ke samAna hai --sUtra / prathama vyakti ke samAna hai bhASaka, dUsare ke samAna hai vibhASaka aura tIsare ke samAna hai vArtikakAra / cAra dRSTiyAM davveNegaM davvaM sNkhaaiiyppesogaaddhN| kAle'NAi anihaNo bhAve nANAiyANaMtA / / (vibhA 1394) jIva dravya kA anuyoga cAra dRSTiyoM se kiyA gayA kisI vastu kA 'anuyoga' nAma rakhanA nAmAnuyoga 0 nAma ke sAtha jo koI yogya yoga-anurUpa saMbaMdha hai, vaha nAmAnuyoga hai| jaise-dIpa nAma kA anukUla dIpa ke sAtha saMbaMdha / sthApanA anuyoga ThavaNAe jo'Nuogo aNuoga iti vA Thavijjae jaM ca / jA veha jassa ThavaNA joggA ThavaNANuogo so|| (vibhA 1390) sthApanA anuyoga ke tIna rUpa haiM0 sthApanA kA anuyoga/vyAkhyAna karanA sthApanAnuyoga dravya se-eka dravya kSetra se asaMkhya pradezAvagADha kAla se-anAdi-ananta bhAva se-jJAna Adi ananta agurulaghu paryAya / dravya, kSetra Adi meM niyamA-bhajanA davve niyamA bhAvo na viNA te yAvi khetta-kAlehiM / khette tiNha vi bhayaNA kAlo bhayaNAe tIsu pi // (vibhA 1408) dravya meM bhAva/paryAya nizcita rUpa se hotA hai| kSetra aura kAla ke binA dravya-bhAva nahIM hote / kSetra meM dravyakAla-bhAva kI bhajanA hai-lokakSetra meM tInoM hote haiM, alokakSetra meM nahIM hote / dravya-kSetra-bhAva meM kAla kI bhajanA hai-kAla samayakSetravartI dravya-kSetra-bhAva meM hotA hai, usake bAhara nahIM / anuyoga ke nikSepa nAma ThavaNA davie khette kAle vayaNa-bhAve y| eso aNaogassa u nikkhevo hoi sttviho|| (vibhA 1388) 0 anuyoga karate hue AcArya Adi kI kASTha Adi meM sthApanA karanA sthApanAnuyoga hai| 0 anuyogakartA AcArya kI lepyakarma Adi meM tadAkAra sthApanA sthApanAnuyoga hai| dravya anuyoga davvassa jo'Na ogo davve davveNa davaheU vA / davvassa pajjaveNa va jogo davveNa vA joggo / / bahavayaNao vi evaM neo jo vA kahe aNavautto / davvANa oga eso evaM khettAiyANaM pi|| (vibhA 1391, 1392) 0 dravya kA anuyoga- vyAkhyA krnaa| 0 niSadyA Adi dravya para sthita (vyakti) kA anuyoga karanA / kSIra, prastarakhaNDa Adi karaNabhUta dravyoM ke dvArA anuyoga krnaa| ziSya-dravya ko pratibodha dene ke lie anuyoga karanA / 0 dravya kA paryAya ke sAtha yogya saMbaMdha karanA / * anupayukta/upayogazUnya avasthA meM anuyoga krnaa|
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ upakramanaya ke krama kA prayojana kSetra anuyoga pannattijaMbuddIve khettassemAi hoi aNuogo / ttANaM aNuogo dIva-samuddANa pannattI // ( vibhA 1399 ) jambUdvIpaprajJapti meM jambUdvIpa kSetra kA anuyoga hai / dvIpasAgaraprajJapti meM aneka dvIpoM aura sAgaroM kA anuyoga 1 khettaM mayamAgAsaM savvadavvAvagAhaNA liMgaM / taM davvaM ceva nivAsamettapajjAyao khettaM // ( vibhA 2088 ) AkAza ko kSetra kahate haiM / usakA lakSaNa hai saba dravyoM ko sthAna denA / vaha dravya hI hai kintu dravyoM kI avagAhanA kI apekSA vaha kSetra hai / kAla anuyoga kAlassa samayarUvaNa kAlANa tadAi jAva savvaddhA / .." ( vibhA 1402 ) utpalazatapatrabheda Adi dRSTAntoM se samaya kA prarUpaNa karanA tathA kAla ke samasta bheda-prabhedoM kI vyAkhyA karanA kAnuyoga hai / vacana anuyoga ..... vayaNassegavayAI vayaNANaM solasaNhaM tu / ( vibhA 1403 ) ligatiyaM vayartiyaM kAlatiyaM taha parokkha paccakkhaM / uvaNaya'vaNayacauddhA ajjhataM hoi solasamaM // ( vibhAmavR pR 515) ekavacana, dvivacana tathA bahuvacana kI vyAkhyA karanA vacana anuyoga hai / isake solaha aMga haiMliMga -1 strI, 2 puruSa, 3 napuMsaka liMgapradhAna vacana vacana- 4 eka vacana, 5 dvivacana, 6 bahuvacana kAla - 7 atIta, 8 vartamAna, 9 anAgata parokSa - 10 vaha pratyakSa - 11 yaha upanaya - 12 stutyAtmaka vacana apanaya --- 13 nindAtmaka vacana upanaya- apanaya - 14 stuti - nindAtmaka vacana apanaya - upanaya - 15 nindA - stutyAtmaka vacana adhyAtma - 16 AMtarika vacana / 39 bhAva anuyoga bhAvassegayarassa u aNuogo jo domAisaMnigAse aNuogo anuyoga hoi jahiTTio bhAvo / bhAvANaM // ( vibhA 1405 ) jo bhAva jisa rUpa meM avasthita hai, usakA usI rUpa saMyukta bhAvoM kA prarUpaNa karanA bhAva anuyoga hai / meM prarUpaNa karanA bhAva anuyoga hai| do, tIna Adi 2. anuyoga ke pravezadvAra '''' cattAri aNuogadArA bhavaMti, taM jahA - ubakkane, Nikkheve, aNugame, nae / ( anu 75) cattAri / aNuogaddArA mahApurasseva tassa aNuogoti tadattho dArAI tassa u muhAI // (vibhA 907) anuyoga ityadhyayanArthaH / dvArANi tatpravezamukhAni / yatheha puramadvAramadhigantumazakyam / ekadvAramapi ca kRccheNAdhigamyate kAryAtipattaye ca bhavati / catubhiH punarmUladvAraizca sukhenAdhigamyate na ca kAryAtipattaye bhavati / ( ucU pR8) anuyoga kA artha hai-- graMtha kA artha / usameM praviSTa hone ke mArga dvAra kahalAte haiM / anuyoga ke cAra dvAra haiM -upakrama, nikSepa, anugama aura naya / isa dvAracatuSTayI se zAstra ko sugamatA se samajhA jA sakatA hai, kAryAtipatti bhI nahIM hotI / dvArarahita nagara meM praveza nahIM kiyA jA sakatA / eka dvAra vAle nagara meM kaThinAI se praveza hotA hai aura kArya meM vilamba ho jAtA hai / cAra dvAra vAle nagara meM sukha se praveza kiyA jA sakatA hai aura kArya meM bAdhA nahIM aatii| isI prakAra zrutarUpa mahAnagara meM bhI arthAdhigama ke upAyarUpI dvAra ke binA praveza nahIM kiyA jA sakatA / kevala eka anugamadvAra se bhI praveza bar3I kaThinAI aura lambe samaya se ho sakatA hai / upakrama Adi cAroM dvAroM se sahaja hI alpakAla meM praveza kiyA jA sakatA hai / upakrama "naya ke krama kA prayojana dArakkamo'yameva u nikkhippai jeNa nAsamIvatthaM / aNugammai nANatthaM nAgamo nayamayavihUNo // saMbaMdhoaramao samI maNIya natthanikkhevaM / naehi nANAvihANe hi / satthaM tao'Nu gamma ( vibhA 915,916)
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuyoga anuyogadvAroM upakrama, nikSepa, anugama aura napa kA krama yahI hai kyoMki asamIpastha kA nikSepa nahIM kiyA jAtA / nikSepa kie binA vyAkhyA nahIM kI jAtI aura nayamata se rahita kA anugama nahIM hotA / upakrama saMbaMdha rUpa hotA hai usase prArambha kI bhUmikA banAkara usa pada ko nizcita artha meM sthApita kiyA jAtA hai, phira nAma, sthApanA Adi nikSepoM se yukta zAstra ke artha ko nAnA prakAra ke nayoM se vyAkhyAyita kiyA jAtA hai / 3. upakrama / upodghAta paribhASA satyasso bakkamaNaM ubanakamo teNa tasmi va tao vA / satthasamIvIkaraNaM ANavaNaM nAsasamma || (vibhA 911) ubakkamo NAsassa apattAvatvApAvaNaM / prakAra (AvacU 1 pR 50 50) zAstra kA prArambha karanA upakrama kahalAtA hai / vaha tIna prakAra se hotA hai 1 pratipAdana kA 2 ziSya kI jijJAsA 3 ziSya kI vinamratA / prArambhika bhUmikA batAkara grantha ko nikSepa ke yogya banA denA upakrama hai / - nikSepa kI aprApta avasthA kA prApaka hai upakrama / nAsassa va saMbaMdhaNamuvanakamo'yaM tu suttvkhaae| saMbaMdhovaraghAo bhaNNai jaM sA tadaMtammi // ( vibhA 994 ) adhyayana se saMbaMdhita nAma Adi nikSepoM kA sambandha jor3anA upakrama kahalAtA hai aura jaba sUtra kI vyAkhyA ke sAtha unakA sambandha jor3A jAtA hai taba use upod ghAta kahate haiN| uvogdhAto NAma uddesaniggamAdI NiruvaNaM / meghacchanno yathA caMdro na rAjati nabhastale / upodghAtaM vinA zAstraM na tathA bhrAjate vidhau // + ( AvaghU 1 pR 84) uddeza, nirgama Adi kA nirUpaNa upodghAta kahalAtA hai / jaise AkAza meM bAdaloM se AcchAdita candramA zobhita nahIM hotA, vaise hI upodghAta ke binA apane vidhi-vidhAna meM zAstra zobhita nahIM hotA / arthAdhikAra uvakkame chavvihe paNNatte taM jahA ANuputhvI nAmaM pamANaM vattavvayA atthAhigAre samoyAre / ( anu 100 ) upakrama ke chaha prakAra haiM AnupUrvI, -AnupUrvI, nAma, pramANa, vaktavyatA, arthAdhikAra aura samavatAra | vaktavyatA ajhayAisu suktapagAreNa tuttavibhAgeNa vA icchA parUvijjati sA vattavvayA bhavati / (anubU pR 85) eka viSaya kI prarUpaNA, pratiniyata artha kA pratipAdana vaktavyatA kahalAtA hai / battavvayA tivihA paNNattA, taM jahA sasamayavaMtavvayA parasamayavattavvayA sasamaya parasamayavattavvayA / vijjai / ( anu 605 ) vaktavyatA ke tIna prakAra haiM- svasamaya vaktavyatA, parasamaya vaktavyatA aura svasamaya-parasamaya vaktavyatA / "sasamayavattavvayA- - jattha NaM sasamae Agha( anu 606) ..... yatrAdhyayane sUtre dharmAstikAyadravyAdInAM AtmasamayasvarUpeNa prarUpaNA kriyate / (anubU pR 5) apane siddhAnta kA pratipAdana karanA svasamaya vaktavyatA hai / jaise - dharmAstikAya, adharmAstikAya Adi dravyoM ke svarUpa kA pratipAdana apane siddhAnta ke anusAra karanA / NaM aassvijji''''| parasamae ( anu 607 ) yatra punaradhyavanAdiSu jIvadravyAdInAM ekAntagrAheNa nityatvamanityatvaM vA parasamayarUpeNa prarUpaNA kriyate / ( anucU pR 85) anyatIthakoM ke siddhAnta kA pratipAdana parasamaya vaktavyatA hai / jaise jIva Adi dravya ekAnta nitya haiM athavA ekAnta anitya haiM / ...parasamayavattavvayA jattha Aghavijjai / sasamaya-parasamayavattavvayA jattha sasamae parasamae ( anu 608 ) apane tathA anyatIrthikoM ke siddhAnta kA pratipAdana karanA ubhayarUpa vaktavyatA hai / arthAdhikAra atthAhigAre jo jassa ajjhayaNassa atyAhigAro / ( anu 610 )
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ (anumavR pa 243) upodghAta niyukti-anugama anuyoga arthAdhikAro hyadhyayane AdipadAdArabhya sarva- 2. niyukti-anugama sUtra se saMpRkta artha kA padeSvanuvartate, pudgalAstikAye mUrttattvavad / .. . pratipAdana krnaa| (anuhAvR pR 118) sUtra-anugama : sUtra ke guNa jisa adhyayana yA grantha kA jo pratipAdya artha hai, vaha aSTAbhizca guNarupapetaM yattalakSaNayuktamiti vartate, usakA arthAdhikAra hai| te ceme guNAH___ jo zAstra ke Adi pada se lekara aMtima pada taka nidosaM sAravaMtaM ca, heujuttamalaMkiyaM / anuvRtta hotA hai, vaha arthAdhikAra hai| jaise --pudgalA uvaNIyaM sovayAraM ca, miyaM maharameva ya / stikAya meM muurttaa| (anumavR pa 243) samavatAra sUtra ke ATha guNasarva dravyANyAtmasamavatAreNAtmabhAve samavataranti / 1. nirdoSa 5. upanIta (anuhAvR pR 118) 2. sAravAn 6. sopacAra saba dravya apane-apane bhAva meM samavatarita hote haiM- 3. hetuyukta 7. mita aura yahI samavatAra (antarbhAva) hai| 4. alaMkAra yukta 8. mdhur| __."davvasamoyAre tivihe paNNatte, taM jahA-Ayasamo- appakkharamasaMdiddhaM sAravaM vissaomuhaM / yAre parasamoyAre tadubhayasamoyAre / savvadavvA vi NaM atthobhamaNavajjaM ca, suttaM savvaNNubhAsiyaM / / AyasamoyAreNaM AyabhAve samoyaraMti, parasamoyAreNaM jahA kuMDe badarANi, tadubhayasamoyAreNaM jahAM ghare thaMbho AyabhAve prakArAntara se sUtra ke chaha guNaya, jahA ghaDe gIvA AyabhAve y| (anu 613) 1. alpAkSara dravya samavatAra ke tIna prakAra haiM-- 2. asaMdigdha 1. Atma-samavatAra-saba dravya AtmasamavatAra ke 3. sAravAn dvArA AtmabhAva meM samavatarita hote haiN| 4. vizvatomukha (jisakA pratyeka sUtra anuyoga2. para-samavatAra--saba dravya parasamavatAra ke dvArA . catuSTaya se vyAkhyAta ho|) parabhAva meM samavatarita hote haiM, jaise-kuNDa meM ... 5. astobhaka (ca, vA Adi nipAta se viyukta / ) 6. anavadya 3. tadubhayasamavatAra- saba dravya tadubhaya samavatAra ka niryakti-anagama dvArA donoM meM samavatarita hote haiM, jaise --khaMbhA ghara nijjuttiaNugame tivihe paNNatte, taM jahA-nikkhevameM aura AtmabhAva meM samavatarita hai| jaise -grIvA / nijjuttiaNugame uvagghAyanijjuttiaNugame suttaphAsiyaghaTa meM aura AtmabhAva meM samavatarita hai| nijjuttiaNugame / (anu 711) 4. anugama kI paribhASA ___niyukti anugama ke tIna prakAra haiM -nikSepa .."aNuNo'NurUvao vA jaM suttatthANamaNusaraNaM // niyukti-anugama, upodghAta niyukti-anugama aura (vibhA 913) sUtraspazika niyukti-anugm| sUtra kA anusaraNa karanA--vyAkhyA karanA anugama upodghAta niyukti-anugama __ uvagghAyanijjuttiaNugame 'aNugaMtavve, taM jahAanugama ke prakAra uddese niddese ya, niggame, khetta kAla purise y| - aNugame vihe paNNatte, taM jahA-suttANugame y| kAraNa paccaya lakkhaNa, nae samoyAraNa nnume|| nijjuttiaNugame y| . (anu 710) ki kaivihaM kassa kahi, kesa kahaM kecciraM havai.kAlaM / / anugama ke do prakAra haiM kai saMtara mavirahiyaM, bhavA garisa phAsaNa niruttI / / 1. sUtra-anugama-sUtra kA kathana krnaa| (anu 713) bair|
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuyoga 42 apRthaktva anuyoga uddeza, nirdeza, nirgama, kSetra, kAla, puruSa, kAraNa, ye cAroM kramaza: mahaddhika (pratipAdana kI apekSA pratyaya, lakSaNa, naya, samavatAra aura anumata tathA kyA, pradhAna) haiN| kitane prakAra kA, kisakA, kahAM, kinameM, kaise, kitane caraNAnayoga kA prAdhAnya kAla taka, kitane, antara kAla, aviraha kAla, bhava, savisayabalavattaM puNa jujjai tahavi amahiDDhi caraNaM / AkarSa, sparzana, nirukti --ina 26 hetuoM se upodghAta cArittarakkhaNaTThA jeNiare tinni aNuogA / niyukti-anugama jAnA jAtA hai / (obhA 6) sUtraspazika niyukti-anugama ye cAroM anuyoga apane-apane viSaya meM sarvazakti.."suttaphAsiyanijjuttiaNugame sUttaM uccAreyavvaM sampanna hai| phira bhI caraNAnuyoga ina sabameM maddhika 1 hai / cAritra kI surakSA ke lie hI ye zeSa tIna anuyoga akkhaliyaM amiliyaM avaccAmeliyaM paDipUNNaM paDipUNNaghosaM kaMThovippamukkaM guruvAyaNovagayaM / tao najjihiti caraNapaDivattiheuM dhammakahA kaaldikkhmaaiiaa| sasamayapayaM vA parasamayapayaM vA baMdhapayaM vA mokkhapayaM vA sAmAiyapayaM vA nosAmAiyapayaM vaa"| (anu 714) davie dasaNasuddhI daMsaNasuddhassa caraNaM tu / / sUtraspazika niyukti-anugama meM askhalita, anya (obhA 7) tInoM anuyoga cAritra kI prApti ke kAraNa haiM - varNoM se amizrita, anya graMthoM ke aMzoM se amizrita, 1. dharmakathAnuyoga-AkSepaNI Adi dharma kathA ko pratipUrNa, pratipUrNa ghoSayukta, kaNTha aura hoTha se nikalA sunakara jIva cAritra prApta karatA hai| huA, guru kI vAcanA se prApta sUtra kA uccAraNa karanA 2. kAlAnuyoga (gaNitAnuyoga)----zubhari caahie| isase svasamaya pada, parasamaya pada, bandha pada, nakSatra Adi meM dIkSA dI jAtI hai| mokSapada, sAmAyika pada aura no-sAmAyika pada-ye saba 3. dravyAnuyoga se darzana kI vizuddhi hotI hai| darzana jAne jAte haiN| vizuddhi se hI cAritra kI prApti hotI hai / .."saMhitA ya padaM ceva, padattho pdviggho| anuyoga aura zrutagraMtha cAlaNA ya pasiddhI ya, chavvihaM viddhi lakkhaNaM / / ... (anu 714) jaM ca mahAkappasuyaM jANi a sesANi cheasuttANi / caraNakaraNANuogo tti kAliyatthe uvagayANi / / vyAkhyA ke chaha lakSaNa haiM -- (Avani 777) 1. saMhitA-askhalita padoccAraNa / kAliyasuyaM ca isibhAsiyAI taio ya sUrapannattI / 2. pada-eka-eka pada kA nirUpaNa / savvo ya diTThivAo cautthao hoi aNuogo // 3. padArtha -pratyeka pada kA artha / (AvabhA 124) 4. padavigraha ---samasta padoM meM samAsa vigraha / 1. caraNakaraNAnuyoga-kAlikazruta, mahAkalpasUtra, . 5. cAlanA sUtra ke artha meM prazna upasthita krnaa| chedasUtra / 6. prasiddhi-yukti purassara artha kI sthaapnaa| 2. dharmakathAnuyoga--RSibhASita / 5. anuyoga ke cAra vibhAga 3. gaNitAnuyoga - sUryaprajJapti / cattAri u aNuogA caraNe dhammagaNiyANuoge ya / 4. drvyaanuyog-dRssttivaad| daviyaNuoge ya tahA ahakkama te mahiDDhIyA // 6. apRthaktva anuyoga (obhA 5) apahattamegabhAvo sutte sUtte savitthara jattha / anuyoga ke cAra vibhAga haiM bhaNNaMtaaNuogA caraNa-dhamma-saMkhANa-davvANaM / / 1. caraNAnuyoga 3. gaNitAnuyoga (vibhA 2281) 2. dharmakathAnuyoga 4. dravyAnuyoga / apRthaktva kA artha hai ekiibhaav-avibhaag|
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ aparyavasitazruta anuyoga apRthaktva anuyoga meM eka sUtra kI vyAkhyA caraNakaraNAnu- anuyoga-vidhi ke tIna sthAna haiM-- yoga, dharmakathAnuyoga, gaNitAnuyoga, dravyAnuyoga-ina 1. sUtra aura artha ke pratipAdana kA krama / cAroM anuyogoM se kI jAtI hai| 2. niyukti sahita sUtra aura artha kA pratipAdana / pRthaktva anuyoga 3. niravazeSa-prasaMga-anuprasaMga sahita pratipAdana / jAvaM ti ajjavairA apuhattaM kAliyANuogassa / savve kAussagaM kareMti savve puNo'vi vaMdati / teNAreNa puhattaM kAliyasuya diTThivAe ya / / NAsaNNe nAidUre guruvayaNapaDicchagA hoti / / (Avani 763) NiddAvigahAparivajjiehiM guttehiM paMjaliuDehiM / AsI purA so niyao aNuogANamapuhuttabhAvammi / bhattibahumANapuvvaM uvauttehiM suNeyavvaM / / saMpai natthi puhutte hojja va purisaM samAsajja / abhikakhatehiM sUhAsiyAI vayaNAI atthsaaraaii| (vibhA 950) vimhiyamuhehiM harisAgaehiM harisaM jaNaMtehiM / / AryarakSita se pahale apRthaktva anuyoga thA- gurupariosagaeNaM gurubhattIe taheva viNaeNaM / kAlikazruta Adi pratyeka sUtra meM cAroM (caraNakaraNa, icchiya suttatthANaM khippaM pAraM samuvayaMti // dharmakathA, gaNita aura dravya) anuyogoM kA yugapat prayoga (Avani 706-709) hotA thA / Arya rakSita ne kAlikazruta aura dRSTivAda meM anuyoga ko prApta karane ke icchuka sabhI ziSya pRthaktva anuyoga kI vyavasthA kii| pRthaktva anuyoga meM kAyotsarga karate haiM, guru ko vaMdanA karate haiN| ve guru tra kI eka-eka anuyoga se vyAkhyA kI jAtI se na adhika nikaTa aura na ati dUra, maryAdita dUrI taka hai| yadi adhyetA prAjJa ho to cAroM anuyogoM aura saba baiThate haiN| nayoM se vyAkhyA kI jA sakatI hai| ziSya nidrA, vikathA ko chor3a kara, trigupta, karabaddha devidavaM diehi mahANa bhAvahiM rakkhiyajjehiM / tathA sAvadhAna hokara bhaktibahumAnapUrvaka guruvANI ko jugamAsajja vibhatto aNuogo to kao cuhaa|| sunate haiN| nAUNa rakkhiyajjo mai-mehA-dhAraNAsamaggaM pi| usa samaya ve jijJAsA se arthasAra bAle subhASita kiccheNa dharemANaM suyaNNavaM pUsa mittaM pi / / vacanoM ko sunate haiM aura unakA vadana vismaya aura harSa aisayakaovaogo mai-mehA-dhAraNAiparihINe / se praphullita ho jAtA hai| nAUNamessapurise khetta-kAlANurUvaM ca / / ve vinIta ziSya guru ke santuSTa hone para, gurubhakti (vibhA 2288, 2290) aura vinaya se sUtra aura artha ke avabodha kA zIghra hI pAra pA lete haiN| devendra dvArA vandita AryarakSita ne dekhA ki puSyamitra jaisA buddhi, medhA aura dhAraNA se sampanna prAjJa ziSya bhI aneka siddha-eka samaya meM aneka jIvoM kA siddha honaa| zrutarUpa samudra kA avagAhana kaThinAI se kara rahA hai, (dra. siddha) taba bhaviSya meM alpa buddhi, medhA aura zithila dhAraNA anyatva anuprekSA-maiM zarIra se bhinna haM aura zarIra vAle vyakti pUre zruta kA samagratA se avagAhana kaise kara mujha se bhinna hai-isa sacAI pAyeMge ? taba yuga, kSetra aura kAla ke anurUpa unhoMne kI anubhUti krnaa| ziSyoM para anugraha kara pRthaktva anuyoga kI vyavasthA (dra. anuprekSA) kii| anyaliMgasiddha-anya sAdhuoM ke veza meM mukta hone 7. anuyoga-vidhi vaale| (dra. siddha) suttattho khalu paDhamo, bIo nijjuttimIsao bhnnio| aparigraha-mamatva-visarjana / (dra. mahAvrata) taio ya niravaseso, esa vihI hoi aNuoge // aparyavasitazruta-vaha zruta jo aMtarahita hai| (nandI 127 / 5) ___(.zrutajJAna) hA hA
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai / apUrvakaraNa avagAhanA apUrvakaraNa-AtmA ke viziSTa pariNAma se rAga- iMdiya-visaya-kasAe parIsahe vetaNA uvassagge / dveSAtmaka granthi ko tor3ane kI ceSTA ete ariNo haMtA, arihaMtA teNa uccati // karanA / karaNa kA dUsarA prakAra / (vibhA 3562 kovR pR706) (dra. karaNa) iMdriya-viSaya, kaSAya, vedanA, parISaha aura upaapkAya-jIvanikAya kA dUsarA bheda / sarga-- ina zatraoM kA nAza karane vAle arihaMta kahalAte (da. jIvanikAya) arihanti vandaNa-NamaMsaNANi arahanti pUya-sakkAraM / apratipAti-avadhijJAna kA eka prakAra, jo siddhigamaNaM ca arahA arahantA teNa ducaMti / / utpanna hokara naSTa nahIM hotaa| devAsuramaNuANaM arahA pUyA suruttamA jamhA / (dra. avadhijJAna) ""arihaMtA teNa vuccaMti / / apratyakhyAnacatuSka- (dra. kaSAya) (vibhA 3564,3565 kovR pR 706) apramattasaMyata--jo pUrNa vratI aura apramAdI hotA jinameM siddhigamana kI arhatA hai, ve arhat haiN| hai, usakI Atma-vizuddhi / sAtavAM sura, asura, manuSya -ye saba jinakI vaMdanA, pUjAguNasthAna / (dra. guNasthAna) arcA karate haiM, ve arhat haiN| apramAda-jAgarUkatA (dra. pramAda) jassa na raho saMbhavati arhaa| abhavya-jisameM mukta hone kI yogyatA nahIM hai, (anucU pR 43) jisake lie koI rahasya nahIM hotA, ve araha/ vaha praannii| (dra. bhavya) arhat haiN| abhinandana--cauthe tIrthaMkara / (dra. tIrthaMkara) azokAdyaSTamahAprAtihAryAdirUpAM pUjAmarhantIabhyutthAna-gurupUjA, AcArya Adi garujanoM ke tyahantaH -- tiirthkraaH| (Avamava pa 79) Ane para khaDe honA, sammAna karanA / ____ jo azokavRkSa, puSpavRSTi, divyadhvani, devaduMdubhi, sphaTika siMhAsana, bhAmaMDala, chatra, cAmara-ina ATha sAmAcArI kA eka bhed| mahAprAtihAryoM ke atizaya se sampanna haiM, ve arhat-- (dra. sAmAcArI) tIrthaMkara haiN| (dra. tIrthaMkara) ayogikevalI-jisake sampUrNa yoga kA nirodha jaha naravaiNo ANaM aikkamaMtA pamAyadoseNaM / ho jAtA hai, jo zailezI avasthA pAvaMti baMdhavaharohachijjamaraNAvasANAI // ko prApta hai, usakI Atma- taha jiNavarANa ANaM aikkamaMtA pamAyadoseNaM / vizuddhi / caudahavAM guNasthAna / pAvaMti duggaipahe vinnivaayshsskoddiio|| (dra. guNasthAna) (obhA 54,46) aranAtha-aThArahaveM tIrthaMkara / (dra. tIrthaMkara) / jaise pramAdavaza rAjAjJA kA atikramaNa karane vAlA baMdha, vadha, rodha (nigraha), chedana aura anta meM mRtyu ko ariSTanemi -bAIsaveM tIrthaMkara / (dra. tIrthaMkara) __prApta karatA hai, vaise hI arhat-AjJA kA atikramaNa arthAvagraha --padArtha kA jAti, dravya, guNa Adi kI karane vAlA pramatta vyakti ananta duHkhoM ko prApta karatA kalpanA se rahita avabodha / (da. AbhinibodhikajJAna) aloka - AkAza kA vaha bhAga, jisameM kevala arhata-tIrthakara eka AkAza dravya ho| (dra. loka) ..."ariNo haMtA rayaM haMtA arihaMtA teNa vuccaMti // avagAhanA jIva aura pudgala ke dvArA vyApta (Avani 1076) kssetr| (dekheM-pannavaNA pada 21) jo karmazatru kA nAza karate haiM, karmoM ke upAdAna utsedhAMgula se zarIra kI avagAhanA kA mApa / kA nAza karate haiM, ve arihaMta --- arhat kahalAte haiM / (dra. aMgula)
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ avagAhanA vargaNA avadhijJAna . siddhoM kI avgaahnaa| (dra. siddha) 11. pratipAti avadhi avagAhanA vargaNA-(dra. bhASA) 12. apratipAti avadhi avagraha-indriya aura padArtha ke saMyoga se hone | 13. spardhaka avadhi kI paribhASA vAlA sAmAnya avabodha / . spardhaka avadhi : AnugAmika Adi (. Abhinibodhika jJAna)| . spardhaka : tIvra, maMda, mizra * spardhakoM ke sthAna avadhijJAna -indriya aura mana kI sahAyatA ke | 14. bAhya labdhi-AbhyaMtara labdhi avadhi binA AtmA se hone vAlA mUrta | 15. saMbaddha-asaMbaddha avadhi padArthoM kA jJAna / 16. avadhijJAna kI asaMkhyeyatA-anaMtatA . jJeya vastu meM avadhAna--ekAgratA se 17. avasthita-anavasthita avadhi hone vAlA atIndriya jJAna / 18. avadhijJAna ke saMsthAna 1. avadhijJAna : nirvacana aura paribhASA 19. avadhijJAna aura kSetramaryAdA | 2. avadhijJAna kA viSaya 0 vaimAnika devoM kA avadhikSetra 3. avadhijJAna ke do prakAra * devoM kA AyuSya aura avadhikSetra . bhavapratyayika * nArakoM kA avadhikSetra ..kSAyopazamika 20. tithaMca : utkRSTa-jaghanya avadhi 21. avadhijJAna aura dezavirati sAmAyika 4. avadhijJAna ke nikopa 22. avadhijJAna kI pUrvapratipannatA 5. avadhijJAna ke chaha prakAra 23. avadhijJAna ke prApti-sthAna AnugAmika avadhi kI paribhASA 24. avadhijJAna ke pazcAt avadhidarzana 0 prakAra-aMtagata, madhyagata / 0 aMtagata kI paribhASA 25. mati-zrutajJAna aura avadhijJAna meM sAdharmya / * manaHparyavajJAna aura avadhijJAna meM sAdharmya tathA aMtara 0 prakAra-purataH, pRSThataH, pArvataH (dra. manaHparyavajJAna) 0 madhyagata kI paribhASA * avadhijJAna aura kevalajJAna meM sAdharmya * aMtagata aura madhyagata meM aMtara (dra. kevalajJAna) 7. anAnugAmika avadhi kI paribhASA * avadhijJAna : jJAna kA eka bheda (dra. jJAna) * AnugAmika aura anAnugAmika ke adhikArI * avadhijJAna svArtha (dra. jJAna) 8. vardhamAna avadhi kI paribhASA * vibhaMgajJAna (dra. ajJAna) 0 vardhamAna avadhi : dravyacatuSTayI kI vRddhi-hAni * avadhidarzana . (dra. darzana) * vRddhi-hAni kA niyama 0 vRddhi hAni ke prakAra 1. avadhijJAna : nirvacana aura paribhASA 0 vardhamAna avadhi kA jaghanya kSetra : panaka kA teNAvahIyae tammi vA'vahANaM tao'vahI so ya mjjaayaa| dRSTAMta jaM tIe davAi paroppara muNai tao'vahitti / / 9. vardhamAna avadhi (paramAvadhi) kA utkRSTa kSetra: (vibhA 82) agni jIvoM kA dRSTAMta .. jo avadhAna se jAnatA hai, vaha avadhijJAna hai| * paramAvadhi kA viSaya . paramAvadhi nau pUrvajanmoM ko jAnatA hai aMgula ke asaMkhyeya bhAga kSetra ko jAnane vAlA avadhi. paramAvadhi kI pariNati-kaivalya prApti jJAnI AvalikA ke asaMkhyeya bhAga taka jAnatA hai isa prakAra jo paraspara niyamita dravya, kSetra, kAla Adi | 10. hIyamAna avadhi ko jAnatA hai, vaha avadhijJAna hai|
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhijJAna avadhijJAna kA viSaya avazabdo'dhaHzabdArthaH / ava adho'yo vistRtaM vastu ananta bhAvoM (paryAyoM) ko jAnatA-dekhatA hai| ve ananta dhIyate-paricchidyate'nenetyavadhiH / / - bhAva bhI saba bhAvoM kA anantavAM bhAga hI haiN| avadhirmaryAdA rUpiSveva dravyeSu paricchedakatayA .. teAbhAsAdavvANa, antarA ittha lahai pttttvo| pravRttirUpA tadupalakSitaM jJAnamapyavadhiH / gurulahuaagurulahuaM, taMpi a teNeva niTThAi / / avadhAnam-AtmanorthasAkSAtkaraNavyApAro'vadhiH / (Avani 38) (nandImat pa65) / paTTavao nAmAvahinANassAraMbhao tayAIe / ava zabda kA artha hai-adhaH / adho-adhovartI rUpI ubhayAjoggaM pecchai teyAbhAsaMtare davaM // dravyoM ko vizeSa rUpa se jAnatA hai, vaha avadhijJAna hai| gurulahu teyAsannaM bhAsAsannamaguruM ca pAse / / avadhi kA artha hai-maryAdA / jisa jJAna kI maryAdA AraMbhe jaM diTTha daNaM paDai taM ceka : hai kevala rUpI dravyoM ko jAnanA, vaha avadhijJAna hai / (vibhA 628,629) ___ artha ko sAkSAt karane kA jo Atmaprayatna hai, avadhijJAnI prArambha meM tejasavargaNA aura bhASAvargaNA avadhAna hai, vaha avadhijJAna hai| ke antarAlavartI gurulaghu aura agurulaghuparyAya vAle dravya2. avadhijJAna kA viSaya pudgaloM ko jAnatA hai| ve pudgala taijasa aura bhASA ke taM samAsao caunvihaM paNNattaM, taM jahA-davvao, ayogya hote haiN| unameM tejasadravyAsanna pudgala gurulaghu khettao, kAlao, bhaavo| tattha davao NaM ohinANI aura bhASAdravyAsanna pudgala agurulagha hote haiN| jahaNNeNaM aNaMtAI rUvidavvAiM jANai pAsai / ukkoseNaM avadhijJAnAvaraNa kA udaya ho jAne para pratipAti savvAiM rUvidavvAiM jANai pAsai / / avadhijJAna utane dravya ko jAnakara samApta ho jAtA khettao NaM ohinANI jahaNNaNaM aMgUlassa asaMkhejjaibhAgaM jANai pAsai / ukkoseNaM asaMkhejjAiM aloge teyakasarIrassa atithUrattaNeNa aggahaNapAuggANi loyamettAI khaMDAI jANai pAsai / / davvANi / bhAsAe ya atisuhamattaNeNa aggahaNapAuggANi kAlao NaM ohinANI jahaNNeNaM AvaliyAe asaMkhe davANi / tANi aMtarAle vaTTamANANi davvANi gurulahujjaibhAgaM jANai paasi| ukkoseNaM asaMkhejjAo yANi agurulahuyANi ya bhaNNaM ti| (Ava 1550) osappiNIo ussappiNIo aIyamaNAgayaM ca kAlaM atisthUla hone se taijasa zarIra ke dravya grahaNa prAyogya nahIM haiM aura atisUkSma hone se bhASA ke dravya jANai paasi| bhAvao NaM ohinANI jahaNNaNaM aNaMte bhAve jANai bhI grahaNaprAyogya nahIM haiN| taijasa aura bhASA ke antapAsai / ukkoseNa vi aNate bhAve jANai pAsai, savva rAlavartI dravya gurulaghu aura agurulaghu-donoM haiM aura ve bhAvANamaNaMtabhAgaM jANai paasi| hI avadhijJAna ke grahaNaprAyogya haiN| avadhijJAna kA viSaya cAra prakAra kA hai jati pasatthehiM ajjhavasANehiM vati tato visuddhadravya se -avadhijJAnI jaghanyataH ananta rUpI dravyoM pariNAmago ohiNA parivaDDhamANeNa uvariM jAva acittako tathA utkRSTataH saba rUpI dravyoM ko jAnatA-dekhatA mahAkhaMdho tAva pAsati / heTTAvi jAva paramANU poggalA tAva paasti| (AvacU 148) kSetra se--avadhijJAnI jaghanyataH aMgula kA asaMkhyA yadi prazasta adhyavasAya hote haiM to vizuddhapariNAmI tavAM bhAga tathA utkRSTata: aloka meM lokapramANa asaMkhya avadhijJAnI vardhamAna avadhijJAna se adhika se adhika khaNDoM ko jAnatA-dekhatA hai| acittamahAskandha taka aura kama se kama paramANu-pudgala kAla se--avadhijJAnI jaghanyataH AvalikA ke taka dekhatA hai| asaMkhyAtaveM bhAga ko jAnatA-dekhatA hai tathA utkRSTataH saMkhijja maNodavve, bhAgo logapaliyassa boddhvvo| atIta aura anAgata kAla ke asaMkhyAta avasarpiNI- saMkhijja kammadavve, loe thovaNagaM paliyaM / / utsarpiNI ko jAnatA dekhatA hai| (Avani 42) bhAva se-avadhijJAnI jaghanyataH tathA utkRSTataH manodravya ko dekhane vAlA avadhijJAnI kSetrataH loka
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSAyopazamika avadhijJAna 47 avadhijJAna (nandI 7) ke saMkhyeya bhAga ko tathA kAlataH palyopama ke saMkhyeya bhavapratyayika avadhijJAna bhAga ko jAnatA hai| karmadravya kI vargaNAoM ko dekhane duNhaM bhavapaccaiyaM, taM jahA ... devANa ya, neraiyANa ya / vAlA avadhijJAnI kSetrataH loka ke saMkhyeya bhAgoM ko aura kAlataH palyopama ke saMkhyeya bhAgoM ko jAnatA hai| devatA aura nAraka...... ina donoM kA avadhijJAna pUre loka ko dekhatA huA avadhijJAnI kAlata: kucha kama bhavapratyayika hotA hai| palyopama ko jAna letA hai| jahA pakkhINaM vijjAdisayAdikAraNavirahiyANavi teyAkammasarIre, teAdabve a bhAsadavve a| bhavapaccaeNa ceva AgAsagamaNaladdhI bhavati / evaM boddhavvamasaMkhijjA, dIvasamuddA ya kAlo a|| devaNeraiyANaM bhavapaccaiyA ohiNANaladdhI bhavati / (Avani 43) (AvacU 1 pR 37) taijasa zarIra, kArmaNa zarIra, tejasa dravya aura bhASA jaise pakSiyoM ko binA kisI vidyAtizaya ke AkAzadravya ko jAnane vAlA avadhijJAnI asaMkhyeya dvIpa-samudrAM gamana kI labdhi janma se hI prApta hotI hai, vaise hI deva aura asaMkhyeya kAla ko jAnatA hai| aura nArakoM ke avadhijJAna bhavapratyayika hotA hai| davAo asaMkhijje, saMkhejje Avi pajjave lahai / ohI khaovasamie bhAve bhaNio bhavo tahodaie / do pajjave duguNie, lahai ya egAu dvvaau| to kiha bhavapaccaio vottuM jutto'vahI donnhN|| (Avani 64) so vi hu khaovasamao kiMtu sa eva u khaovasamalAbho / egaM davvaM pecchaM khaMdhamaNaM vA sa pajjave tassa / tammi saha hoavassaM bhaNNai bhavapaccao to so|| ukkosamasaMkhijje saMkhijje pecchai koi / / (vibhA 573,574) do pajjave duguNie savajahaNNaNa pecchae te ya / avadhijJAna kSAyopazamika bhAva hai aura devagativaNNAIya cauro nANate pecchai kayAi / / narakagati audayika bhAva hai, taba deva aura nAraka kA (vibhA 761,762) avadhijJAna bhavapratyayika kaise ho sakatA hai ? deva-nAraka avadhijJAnI jaghanyata: pratyeka dravya ke varNa, gandha, ko avadhijJAna avadhijJAnAvaraNa ke kSayopazama se hI rasa aura sparza lakSaNAtmaka cAra paryAyoM ko jAnatA hai| prApta hotA hai, kintu usa bhava meM unake avazya hotA hai. madhyama avadhi meM vaha aneka bheda vAle saMkhyeya paryAyoM ko isalie vaha bhavapratyayika avadhi kahalAtA hai| jAnatA hai| kSAyopazamika avadhijJAna utkRSTa avadhijJAnI pratyeka dravya ke asaMkhyeya paryAyoM ko heU khovasamiyaM ? khaovasamiyaM-tayAvaraNiko jAnatA hai, ananta paryAyoM ko kabhI nahIM jaantaa| jjANaM kammANa udiNNANaM khaeNaM, aNadiNNANaM uvasameNaM ""khetta-kAladugaM / ohinANaM smuppjji| (nandI 8) rUvANagayaM pecchai na ya taM ciya taM jao'mRttaM / / yena kAraNena avadhijJAnAvaraNIyAnAM karmaNAmudIrNAnAM (vibhA 688) kSayeNa anudIrNAnAm -- udayAvalikAmaprAptAnAmupazamenaavadhijJAna kA viSaya rUpI-mUrta dravya hai, ataH vaha vipAkodayaviSkambhaNalakSaNenAvadhijJAnamutpadyate, tena amUrta kSetrakAla ko nahIM dekhtaa| mUrta dravya se sambaddha kAraNena kssaayopshmikmityucyte| (nandImat pa 77) kSetra-kAla ko dekhatA hai| udayAvalikA meM praviSTa avadhijJAnAvaraNa karma ke 3. avadhijJAna ke do prakAra kSaya se, anudIrNa avadhijJAnAvaraNa karma ke upazama se - AhinANapaccakkhaM duvihaM paNNattaM, taM jahA.- vipAkodaya ko roka dene se jo avadhijJAna prApta hotA bhavapaccaiyaM ca khaovasamiyaM ca / / (nandI 7) hai, vaha kSAyopazamika avadhijJAna hai| avadhijJAna pratyakSa do prakAra kA hai-- "ahavA-guNapaDivaNNassa aNagArassa ohinANaM 1. bhavapratyayika-bhavahetuka avadhijJAna / smuppjji| (nandI 8) 2. kSAyopazamika-avadhijJAnAvaraNakarma ke kSayo- guNapratipanna anagAra ko avadhijJAna kI prApti hotI pazama se utpanna avdhijnyaan| hai|
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhijJAna AnugAmika avadhi guNAH---mUlaguNAdayastaiH pratipanna:-gRhIto guNa- 3. saMsthAna kSetra ke AdhAra para avadhijJAna ke pratipanna iti| anena atizayapAtratAmAha"tasya saMsthAna / prazastAdhyavasAyasya tadAvaraNakarmakSayopazame satyavadhijJAnaM 4. AnugAmika - AnugAmika - anAnugAmika - mizra samutpadyate / (nandIhAvR pR 22) avadhi / guNapratipanna kA artha hai mUlaguNa aura uttaraguNoM se 5. avasthitalabdhi aura upayoga kI apekSA se avadhi pratipanna / yaha avadhijJAna kI atizayapAtratA hai| jo kA avsthaan| isase saMyukta aura prazasta adhyavasAya (bhAvadhArA) vAlA 6. cala-vardhamAna-hIyamAna avadhi / hotA hai, usako avadhijJAnAvaraNa karma kA kSayopazama 7. tIvra-maMda-vizuddha-avizuddha avadhi / hone para avadhijJAna kI prApti hotI hai| 8. pratipAta-utpAda -eka samaya meM avadhi kI utpatti khayovasamo guNamaMtareNa guNapaDivattito vA bhavati / aura vinaash| guNamaMtareNa jahA gagaNabbhacchAdite ahApavattito chiddeNaM diNakarakiraNa vva viNissitA davvamujjovaMti tahA'vadhi- 10. darzana- avadhidarzana / AvaraNakhayovasame avadhilaMbho adhApavattito vinnnneto| 11. vibhaMga --mithyAtvI kA avadhijJAna / guNapaDivattito-uttaruttaracaraNaguNavisujjhamANamavekkhAto yA dezA-sarva zAMpika-samparNa abhijJAna avadhiNANadaMsaNAvaraNANa khayovasamo bhvti| takkhayo 13. kSetra-saMbaddha-asaMbaddha Adi kSetrasaMbaMdhI avadhi / vasame ya avadhI uppajjati / (nandIcU pR 15) 14. gati -gati, indriya, kAya, lezyA Adi ke AdhAra kSayopazama do taraha se hotA hai para avadhi kA pratipAdana / 1. guNa kI pratipatti ke binA hone vAlA kSayopazama 15. Rddhi-avadhijJAna-Rddhi ke prasaMga meM anya RddhiyoM jaise bAdaloM se Acchanna AkAza meM koI chidra raha chidra raha kA varNana / jAye, usa chidra meM se svAbhAvika rUpa se niHsRta 5. avadhijJAna ke chaha prakAra sUrya kI kiraNa dravya ko prakAzita karatI hai, vaise hI avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama hone para yathApravRtta taM samAsao chavvihaM paNNattaM, taM jahA-ANugAmiyaM avadhijJAna kI prApti hotI hai| aNANugAmiyaM vaDDhamANayaM hAyamANayaM paDivAi appddivaai| 2. guNa kI pratipatti se hone vAlA kSayopazama---- ___ (nandI 9) uttarottara caraNaguNa kI vizuddhi se avadhijJAnadarzanA avadhijJAna ke chaha prakAra haiM-AnugAmika, anAnuvaraNa kA kSayopazama hone para avadhijJAna kI prApti gAmika, vardhamAna, hIyamAna, pratipAti, apratipAti / hotI hai| 6. AnugAmika avadhi kI paribhASA 4. avadhijJAna ke nikSepa aNugAmio'Nugacchai gacchaMta loyaNaM jahA purisaM / ohI khettaparimANe saMThANe ANugAmie / (vibhA 715) avaTrie cale tivva-maMdapaDivAuppAI y|| aNugamaNasIlo aNugAmito tadAvaraNakhayonANa-daMsaNavibhaMge dese khitte gaI iya / vasamA''tappadesavisuddhagamaNattAto loyaNaM v| (nandIcU pR15). iDDhIpattANuoge ya emeyA pddivttiio|| avadhijJAnAvaraNa ke kSayopazama se AtmapradezoM kI (Avani 27,28) vizuddhi ho jAne para jo jJAna eka sthAna se dUsare sthAna pandraha nikSepoM (dRSTiyoM) ke AdhAra para avadhijJAna kI mImAMsA kI gaI hai -- para jAte hue apane svAmI kA AMkha kI taraha anugamana karatA hai, vaha AnugAmika avadhijJAna hai| 1. avadhi...nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla, bhava, bhAva / AnugAmika avadhi ke prakAra 2. kSetra-parimANa--avadhi kA jaghanya-madhyama-utkRSTa ANugAmiyaM ohinANaM duvihaM paNNattaM, taM jahAkSetra-parimANa / aMtagayaM ca majhagayaM ca / (nandI 10)
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ pArzvataH aMtagata AnugAmika avadhi ke do prakAra haiM 1. aMtagata - zarIra ke paryaMta bhAgavartI caitanyakendroM se hone vAlA avadhijJAna / 2. madhyagata- zarIra ke madhyabhAgavartI caitanyakendroM se hone vAlA avadhijJAna / aMtagata avadhijJAna Atmano'nte --- paryante sthitamitikRtvA antagatamityucyate / taireva paryantavattibhirAtmapradezaH sAkSAdavadhirUpeNa jJAnena jJAnAt na zeSairiti / audArikazarIrasyAnte gataM sthitaM antagataM, kayAcidekadizopalambhAt / idamapi sparddhakarUpamavadhijJAnam / sarveSAmapyAtmapradezAnAM kSayopazamabhAve'pi audArikazarIrAntenaikayA dizA yadvazAdupalabhyate tadapyantagatam / ( nandImavRpa 83 ) aMtagata avadhijJAna kI vyAkhyA tIna prakAra se kI jA sakatI hai jo paryantavartI AtmapradezoM se sAkSAt jAnatA hai, vaha antagata avadhijJAna hai / jo audArika zarIra ke anta kisI eka bhAga se jAnatA hai, vaha spardhaka rUpa avadhijJAna hai / saba AtmapradezoM kA kSayopazama hone para bhI jo jJAna audArika zarIra ke eka bhAga se eka dizA meM jAnatA hai, vaha antagata avadhijJAna hai / aMtagata ke bheda 49 aMtagayaM tivihaM paNNattaM taM jahA -- purao aMtagayaM, maggao aMtagayaM, pAsao aMtagayaM / ( nandI 11 ) aMtagata avadhijJAna tIna prakAra kA hai-1. purata: aMtagata, 2. pRSThata: aMtagata, 3. pArzvataH aMtagata / purataH aMtagata purao aMtagayaM ---se jahAnAmae kei purise ukkaM vA cuDaliyaM vA alAyaM vA maNi vA joI vA paIvaM vA purao kAuM paNollemANe- pollemANe gacchejjA / ( nandI 12 ) jaise koI eka puruSa ulkA (dIpikA), mazAla ( paryanta bhAga meM jvalita tRNapUlikA), alAta (agrabhAga meM jvalita kASTha), maNi, jyoti (zarAva Adi meM sthita agni ) athavA pradIpa ko Age karake use pradIpta rakhatA huA avadhijJAna calatA hai, use Age ke padArtha dikhAI dete haiM / isI prakAra purataH aMtagata avadhijJAnI apane sAmane ke rUpI padArthoM ko jAnatA - dekhatA hai / purato aMtagayaM NAma tamohiNANi paDucca cakkhidiyamiva aggato darisaNasAmatthajuttaM / jattha jattha ohiNANI gaccha tattha tattha purato avaTTiyA rUvAvabaddhA atthA jANati pAsati ya / ( AvacU 1 pR 56 ) purataH aMtagata avadhijJAnI cakSuindriya kI taraha sAmane ke padArthoM ko dekhane meM samartha hotA hai / vaha avadhijJAnI jahAM-jahAM jAtA hai, vahAM-vahAM sAmane avasthita mUrta padArthoM ko jAnatA dekhatA hai / pRSThataH aMtagata maggao aMtagayaM - se jahAnAmae kei purise ukkaM yA cuDaliyaM vA alAyaM vA maNi vA joI vA paIvaM vA maggao kAuM aNuDDemA aNukaD DhemANe gacchejjA | jattha jattha so ohiNNANI saMpharisiyA phAsiMdiyamiva pito atthA ohiNA jANati pAsati / ( nandI 13 ) gacchati tattha tattha avaTTitA rUvAvabaddhA ( AvacU 1 pR 56 ) jaise koI eka puruSa dIpikA, mazAla, alAta, maNi, jyoti athavA pradIpa ko pITha pIche karake calatA hai, use pITha pIche ke padArtha dikhAI dete haiM / isI prakAra pRSThata: aMtagata avadhijJAnI jahAM-jahAM jAtA hai, vahAM-vahAM pITha pIche ke rUpI padArthoM ko sparzanaindriya se spRSTa kI taraha jAnatA dekhatA hai / pArzvataH aMtagata pAsao aMtagayaM se jahAnAmae kei purise ukkaM vA cuDaliyaM vA alAyaM vA maNi vA joI vA paIvaM vA pAsao kAuM parikaDDhemANe- parikaDDhemANe gacchejjA / ( nandI 14) jaise koI eka puruSa dIpikA, mazAla, alAta, maNi, jyoti athavA pradIpa ko dakSiNa pArzva aura vAma pArzva meM karake calatA hai to use pArzva bhAga ke padArtha dikhAI dete haiN| isI prakAra pArzvataH aMtagata avadhijJAnI pArzvavartI bhAga ke rUpI padArthoM ko jAnatA dekhatA hai / pAsato aMtagayaM NAma vAmato dAhiNato vatti / jattha jattha so ohiNANI gacchati tattha tattha soiMdiNamiva pAsato avatthitA rUvAvabaddhA atthA ohiNA jANati pAsati ya / ( AvacU 1 pR 56 ) pArzvata: aMtagata se tAtparya hai - bAMyeM dAyeM bhAga meM
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhijJAna anAnugAmika avadhijJAna avasthita padArtha kA jJAna / jahAM-jahAM pArvataH aMtagata saba dizAoM meM jAnatA hai, isalie madhyagata avadhijJAna avadhijJAnI jAtA hai, vahAM-vahAM zrotrendriya kI taraha ubhaya hai| pArzva meM avasthita rUpI padArthoM ko avadhi se jAnatA- saba AtmapradezoM kA kSayopazama hone para bhI jo jJAna dekhatA hai| audArika zarIra ke madhya bhAga se jAnatA hai, vaha madhyagata madhyagata avadhijJAna hai| majhagayaM-se jahAnAmae kei purise ukkaM vA saba dizAoM meM avadhijJAna se jitanA kSetra prakAzita cuDaliyaM vA alAyaM vA maNi vA joiM vA paIvaM vA matthae huA hai, avadhijJAnI usa kSetra ke madhya meM sthita hai, kAuM gcchejjaa| (nandI 15) isalie vaha madhyagata avadhijJAna hai| jaise koI eka puruSa dIpikA, mazAla, alAta, maNi, aMtagata aura madhyagata meM antara jyoti athavA pradIpa ko mastaka para rakhakara calatA hai, ____ aMtagayassa majjhagayassa ya ko paiviseso ? purao use cAroM ora ke padArtha dikhAI dete haiN| isI prakAra aMtagaeNaM ohinANeNaM purao ceva saMkhejjANi vA madhyagata avadhijJAnI saba ora ke rUpI padArtha jAnatA asaMkhejjANi vA joyaNAI jANai paasi| maggao dekhatA hai| aMtagaeNaM ohinANeNaM maggao ceva saMkhejjANi vA ____ majhagataM puNa orAliyasarIramajhe phaDDagavisuddhItA asaMkhejjANi vA joyaNAiM jANai paasi| pAsao savvAtappadesavisuddhIto vA savvadisovalaMbhattaNato majhagato aMtagaeNaM ohinANeNaM pAsao ceva saMkhejjANi vA tti bhaNNati / (nandIcU pR 16) asaMkhejjANi vA joyaNAI jANai pAsai / majhagaeNaM audArika zarIra ke madhyavartI spardhakoM kI vizuddhi ohinANeNaM savvao samaMtA saMkhejjANi vA asaMkhejjANi se athavA saba Atma-pradezoM kI vizuddhi se saba dizAoM vA joyaNAiM jANai paasi| (nandI 16) kA jJAna madhyagata avadhijJAna kahalAtA hai| ziSya ne pUchA-aMtagata avadhijJAna aura madhyagata ___majhagataM NAma jaM samaMtato atthggaahi| jahA phari ___ avadhijJAna meM kyA antara hai ? AcArya ne kahAsidieNaM samaMtao pharisie jIvo atthe uvalabhati, evaM purataH aMtagata avadhijJAnI sAmane sthita saMkhyAta sovi ohiNANI jattha-jattha gacchati tattha-tattha samaMtao athavA asaMkhyAta yojanoM ko hI jAnatA-dekhatA hai| pRSThataH rUvAvabaddhe atthe ohiNA jANati pAsati y| aMtagata avadhijJAnI pIche-pIche ke saMkhyAta athavA asaMkhyAta (Avaca 1 pR56,57) yojanoM ko hI jAnatA-dekhatA hai| pArzvataH aMtagata avadhimadhyagata avadhijJAnI cAroM ora ke padArthoM ko jJAnI pArzva bhAgoM meM sthita saMkhyAta athavA asaMkhyAta grahaNa karatA hai / jaise jIva sparzanendriya ke dvArA cAroM yojanoM ko hI jAnatA-dekhatA hai| madhyagata avadhijJAnI ora se sparza karake viSaya ko jAna letA hai, usI prakAra cAroM ora ke saMkhyAta athavA asaMkhyAta yojanoM ko vaha avadhijJAnI jahAM-jahAM jAtA hai, vahAM-vahAM cAroM jAnatA-dekhatA hai| ora ke rUpI padArthoM ko avadhi se jAnatA-dekhatA hai| madhyavartiSvAtmapradezeSu gataM --sthitaM madhyagatam / idaM ___7. anAnugAmika avadhi ko paribhASA ca sparddhakarUpamavadhijJAnaM sarvadigpalambhakAraNaM madhya- se jahAnAmae kei pUrise egaM mahaMtaM joiDrANaM kAuM vattinAmAtmapradezAnAmavaseyam / tasseva joidANassa pariperaMtehi-pariperatehiM parigholemANesarveSAmapyAtmapradezAnAM kSayopazamabhAve'pyaudArika- parigholemANe tameva joiTrANaM pAsai, aNNattha gae na zarIramadhyabhAgenopalabdhistanmadhye gataM madhyagatam / pAsai / evameva aNANugAmiyaM ohinANaM jattheva samuppa tenAvadhijJAnena yadudyotitaM kSetra sarvAsu dikSu, tasya jjai tattheva saMkhejjANi vA asaMkhejjANi vA saMbaddhANi madhyabhAge gataM --sthitaM madhyagatam, avadhijJAninaH tadu- vA asaMbaddhANi vA joyaNAI jANai pAsai, aNNattha gae dyotitakSetramadhyavartitvAt / (nandImar3a pa 83,84) Na pAsai / (nandI 17) madhyagata avadhi kI vyAkhyA ke tIna koNa haiM- jaise koI eka puruSa eka bahuta bar3A jyoti kuNDa yaha spardhakarUpa avadhijJAna madhyavartI AtmapradezoM se banAkara usake Asa-pAsa cAroM ora cakkara lagAtA huA
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ vardhamAna avadhijJAna usa jyotisthAna ko dekhatA hai / anyatra cale jAne para use nahIM dekhatA / isI prakAra anAnugAmika avadhijJAna jisa kSetra meM utpanna hotA hai, usI kSetra se sambaddha athavA asambaddha saMkhyeya athavA asaMkhyeya yojana taka jAnatA dekhatA hai, kSetra kA parivartana hone para nahIM dekhatA / iyaro ya nANugacchai ThiyapaIvo vva gacchaMtaM / ( vibhA 715 ) anAnugAmukaM nAvadhijJAninaM gacchantamanugacchati, saGkalApratibaddhapradIpavat / ( nandIhAvR pR 23 ) eka sthAna para sthita athavA sAMkala se pratibaddha dIpaka kI bhAMti jo jJAna gamanapravRtta avadhijJAnI kA anugamana nahIM karatA, vaha anAnugAmika avadhijJAna hai / anugAmika- anAnugAmika ke adhikArI aNugAmio u ohI, neraiyANaM taheva devANaM / aNugAmI aNaNugAmI, mIso ya maNussatericche // ( Avani 56 ) nAraka aura devoM kA avadhijJAna AnugAmika hotA hai | manuSya aura tiryacoM kA avadhijJAna AnugAmika, anugAmika aura mizra tInoM prakAra kA hotA hai / 8. vardhamAna avadhi kI paribhASA vaDDhamANayaM ohinANaM - pasatthesu ajjhavasANaTThANesu mANassa vaTTamANacarittassa visujjhamANassa visujjhamANacaritassa savvao samaMtA ohI vaDDhai / ( nandI 18 ) jo prazasta adhyavasAyoM meM vartamAna aura caritra meM vartamAna hai, jo vizuddhayamAna aura vizuddhyamAna caritra vAlA hai, usakA avadhijJAna saba ora se bar3hatA haiM / yaha vardhamAna avadhijJAna hai / puvvAvatthAto uvaruvari vaDDhamANaM ti / taM ca ussaNNaM caraNaguNaviddhimapekkha, tato pasatthajjhavasANaTThANA AdipasatthalesANugatA bhavaMti / pasatthadavvalesAhi aNuraMjitaM cittaM satthajbhavasANo bhaNNati / pasatthajbhavasANAto caraNAtavisuddha | caraNA''tavisuddhItoya caraNapaccataladvINaM vaDDhI bhavati / ( nandI cU pR 18 ) pUrva avasthA kI apekSA se jo uttarottara bar3hatA hai, vaha vardhamAna kahalAtA hai / vardhamAna avadhi prAyaH cAritraparyavoM kI vizuddhi se hotA hai / cAritravizuddhi se prazasta tejolezyA, padmalezyA aura zuklalezyA vAle prazasta avadhijJAna adhyavasAya hote haiM / prazasta adhyavasAyoM se caraNaguNasampanna AtmA kI vizuddhi hotI hai / isase caraNazuddhijanya labdhi ( avadhijJAna ) kI vRddhi hotI hai / utpattikAlAdArabhya pravarddhamAnam / 51 ( nandI hAvR pR 23 ) jo utpattikAla se nirantara baDhatA jAtA hai, vaha vardhamAna avadhijJAna hai / bahubahuta rendhanaprakSepAdibhirvarddhamAnadahana jvAlAkalApa pUrvAvasthAto yathAyogaM prazastaprazastatarAdhyavasAyabhAvato'bhivarddhamAnamadhijJAnaM varddhamAnakaM taccAsakRdviziSTaguNavizuddhisApekSatvAt / ( nandImavRpa 82 ) jaise pracura indhana DAlane se agni baDhatI hai, vaise hI prazasta-prazastatara adhyavasAyoM ke kAraNa uttarottara bar3hane vAlA avadhijJAna vardhamAna avadhijJAna hai / usakI bArabAra vRddhi guNa - vizuddhi sApekSa hotI hai / vardhamAna avadhi : dravyacatuSTayI kI vRddhi-hAni aMgulamA liyA, bhAgamasaMkhejja dosu saMkhejjA / aMgulamAvaliyaMto, AvaliyA aMgulapuhattaM // hatthammi muhuttato, divasaMto gAuyammi boddhavvo / joyaNadivasapuhattaM pakkhato paNavIsAo // bharahammi addhamAso, jaMbuddIvammi sAhio mAso / vAsaM ca maNuyaloe, vAsapuhattaM ca ruyagammi / / saMkhejjammi u kAle, dIvasamuddA vi huMti saMkhejjA / kAlammi asaMkhejje, dIvasamuddA u bhaiyavvA // ( nandI 18/3-6) aMgula ke asaMkhya bhAga kSetra ko dekhane vAlA kAla kI dRSTi se AvalikA ke asaMkhyeyabhAga taka dekhatA hai / aMgula ke saMkhyeya bhAga kSetra ko dekhane vAlA AvalikA ke saMkhyeyabhAga taka dekhatA hai / aMgula jitane kSetra hi dekhane vAlA bhinna (apUrNa) AvalikA taka dekhatA hai / kAla kI dRSTi se eka AvalikA taka dekhane vAlA kSetra kI dRSTi se aMgula pRthaktva ( do se nau aMgula) kSetra ko dekhatA hai / eka hAtha jitane kSetra ko dekhane vAlA antarmuhUrta jitane kAla taka dekhatA hai, eka gavyUta ( gAU) kSetra ko dekhane vAlA antadivasa kAla ( eka dina se kucha kama ) taka dekhatA hai / eka yojana kSetra ko dekhane vAlA divasa pRthaktva ( do se nau divasa ) kAla taka dekhatA hai / paccIsa yojana kSetra ko dekhane vAlA antaHpakSa kAla
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 avadhijJAna vRddhi-hAni ke prakAra (kucha kama eka pakSa) taka dekhatA hai| dravya kSetra se bhI sUkSma hotA hai| kyoMki eka bharata jitane kSetra ko devane vAlA arddha mAsa kAla AkAza pradeza meM bhI ananta skandhoM kA avagAhana ho taka dekhatA hai, jambUdvIpa jitane kSetra ko dekhane vAlA sakatA hai| paryAya dravya se bhI sUkSma haiN| eka hI dravya meM sAdhika mAsa (eka mahine se kucha adhika) kAla taka ananta paryAya hote haiN| dravya aura paryAya kI vRddhi hone hai, manuSyaloka jitane kSetra ko dekhane vAlA eka varSa para kSetra aura kAla kI vRddhi bhajanIya hai -hotI bhI hai taka dekhatA hai, rucaka dvIpa jitane kSetra ko dekhane vAlA aura nahIM bhI hotii| dravya kI vRddhi hone para paryAya kI varSa-pRthaktva (do se nau varSa) taka dekhatA hai| vRddhi nizcita hai| avadhijJAnI pratyeka dravya ke saMkhyeya saMkhyeya kAla taka dekhane vAlA saMkhyeya dvIpa-samudra aura asaMkhyeya paryAyoM ko jAnatA hai| paryAya kI vRddhi jitane kSetra ko dekhatA hai| asaMkhyeya kAla taka dekhane hone para dravya kI vRddhi kI bhajanA hai-vaddhi hotI bhI vAlA asaMkhyeya dvIpa-samudra jitane kSetra ko dekha sakatA hai, hai aura nahIM bhI hotii| eka dravya meM bhI paryAya viSayaka para niyAmakatA nahIM hai| avadhijJAna kI vRddhi honA saMbhava hai| vRddhi-hAni kA niyama vRddhi-hAni ke prakArakAle cauNha vuDDhI, kAlo bhaiyabbu khettvuddddhiie| vuDDhI vA hANI vA, caubihA hoi khittakAlANaM / vuDDhIe davvapajjava, bhaiyavvA khettakAlA u|| davvesu hoi duvihA, chavviha puNa pajjave hoi|| (nandI 187) (Avani 59) kAlavRddhi ke sAtha dravya, kSetra aura bhAva kI vRddhi meM avadhijJAna ke viSayabhUta kSetra aura kAla meM vRddhikAla vRddhi kI bhajanA hai| dravya aura paryAya kI vRddhi meM hAni cAra prakAra kI hotI hai| dravyoM meM vRddhi-hAni do kSetra aura kAla kI vRddhi kI bhajanA hai| prakAra kI aura paryAyoM meM vRddhi-hAni chaha prakAra kI suhumo ya hoi kAlo, tatto suhumayarayaM havai khettN| hotI hai| aMgUlaseDhImitte, osappiNio asNkhejjaa|| paisamayamasaMkhijjaibhAgahiyaM koi saMkhabhAgahiyaM / (nandI 18/8) anno saMkhejjaguNaM khittamasaMkhejjaguNamaNNo / / kAla sUkSma hotA hai, kSetra usase sUkSmatara hotA hai| pecchai vivaDDhamANaM hAyaMtaM vA taheva kAlaM pi / aMgulazreNi mAtra AkAzapradeza kA parimANa asaMkhyeya nANaMtavu DDhi-hANI pecchai jaM do vi nANate / / avasarpiNI kI samaya rAzi jitanA hotA hai| (vibhA 730, 731) kSetra hyatyantasUkSmam / kAlastu tadapekSayA pari- kSetra aura kAla kI vRddhi-hAni ke cAra prakAra ---- stharaH, tato yadi prabhUtA kSetravaddhistato varddhate zeSakAlaM 1. asaMkhyAta bhAga vRddhi 1. asaMkhyAta bhAga hAni neti / dravyaparyAyau tu niyamato varddhate / / 2. saMkhyAta bhAga vRddhi 2. saMkhyAta bhAga hAni dravyaM kSetrAdapi sUkSma, ekasminnapi nabhaHpradeze- 3. saMkhyAta guNa vRddhi 3. saMkhyAta guNa hAni 'nantaskandhAvagAhanAt / dravyAdapi sUkSmaH paryAyaH, eka- 4. asaMkhyAta guNa vRddhi 4. asaMkhyAta guNa hAni sminnapi dravye'nantaparyAyasambhavAt / tato dravyaparyAya- davvamaNataMsahiyaM anaMtaguNavaDhiyaM ca pecchejjA / vaddhau kSetrakAlau bhajanIyAveva bhavata: / dravye ca vardhamAne hAyaMtaM vA bhAvammi chavvihA vuddddhi-haanniio| paryAyA niyamato vardhante, pratidravyaM saMkhyeyAnAmasaMkhyeyAnAM (vibhA 732) cAvadhinA paricchedasaMbhavAt / paryAyato varddhamAne dravyaM dravya kI vRddhi-hAni ke do prakAra -- bhAjyaM, ekasminnapi dravye paryAyaviSayAvadhivRddhisambha- 1. ananta bhAga vRddhi 1. ananta bhAga hAni vAt / (nandImavR pa 95) 2. ananta guNa vRddhi 2. ananta guNa hAni / kSetra atyanta sUkSma hai / usakI apekSA kAla sthUla paryAya kI vaddhi-hAni ke chaha prakArahai / isalie yadi avadhijJAna kI kSetra-vRddhi pracura mAtrA 1. ananta bhAga vRddhi 1. ananta bhAga hAni meM hotI hai to kAlavRddhi hotI hai, anyathA nhiiN| 2. asaMkhyAta bhAga vRddhi 2. asaMkhyAta bhAga hAni dravya aura paryAya kI vRddhi nizcita rUpa se hotI hai| 3. saMkhyAta bhAga vRddhi 3. saMkhyAta bhAga hAni
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ vardhamAna avadhi (paramAvadhi) kA utkRSTa kSetra 53 avadhijJAna 4. saMkhyAta guNa vRddhi 4. saMkhyAta guNa hAni samaye sakala nijazarIrasambaddhamAtmapradezAnAmAyAma 5. asaMkhyAta guNa vRddhi 5. asaMkhyAta guNa hAni saMhRtyAGa gUlAsaMkhyeyabhAgabAhalyaM svadehaviSkambhAyAma6. ananta guNa vRddhi 6. ananta guNa hAni vistAraM prataraM karoti / tamapi dvitIyasamaye saMhRtyAGa gulAvuDDhIe ciya vuDDhI hANI hANIe na u vivjjaaso| saGkhyabhAgabAhalyaviSkambhAM matsyadehaviSkambhAyAmAtmabhAge bhAgo guNaNe guNo ya dvaaisNjoe|| pradezAnA sUci viracayati / tatastRtIyasamaye tAmapi (vibhA 733) saMhRtyAGa gulAsaGa khyeyabhAgamAtra evaM svazarIrabahiHpradeze dravya-kSetra-kAla-bhAva meM paraspara dravya kI vRddhi hone sUkSmapariNAmapanakarUpatayotpadyate / tasyopapAtasamayAdArabhya para kSetra Adi kI bhI vRddhi hotI hai aura eka kI hAni tRtIye samaye vartamAnasya yAvatpramANaM zarIraM bhavati hone para dUsare kI bhI hAni hotI hai| inameM se paraspara tAvatparimANaM jaghanyamavadheH kSetramAlambanavastubhAjanamaeka kI vRddhi aura dUsare kI hAni-yaha viparyAsa nahIM vaseyam / (nandImavR pa 91) hotaa| dravya Adi meM se eka kI bhAga rUpa meM vRddhi- isa viSaya kI guruparamparA yaha hai-eka matsya, hAni hone para dUsare kI vRddhi-hAni bhAga rUpa meM hI jo hajAra yojana lambA hai, jo apane hI zarIra ke bAhya hotI hai| eka kI vRddhi-hAni guNana rUpa meM hone para bhAga ke eka deza meM utpanna hone vAlA hai, vaha pahale samaya dUsare kI vRddhi-hAni guNana rUpa meM hI hotI hai| meM apane zarIra meM vyApta saba AtmapradezoM kI lambAI ko avadhijJAna kA jaghanya kSetra : panaka kA dRSTAMta saMkucita kara pratara banAtA hai| usa pratara kI moTAI jAvaiA tisamayAhAragassa sahamassa paNagajIvassa / aMgula ke asaMkhyeyabhAgapramANa tathA lambAI-caur3AI apane ogAhaNA jahaNNA, ohIkhettaM jahaNaM tu // dahapramANa hAtA hai| (nandI 1811) dUsare samaya meM vaha usa pratara ko saMkucita kara svatIna samaya ke AhAraka sUkSma panaka (vanaspati dehapramANa lambAI-caur3AI vAle AtmapradezoM kI sUcI vizeSa) jIva ke zarIra kI jitanI jaghanya avagAhanA banAtA hai| usa sUcI kI moTAI aura caur3AI aMgula ke hotI hai, utanA avadhi kA jaghanya kSetra hai| asaMkhyeyabhAgapramANa hotI hai| paDhama-biIe'tisaNho jamaitthUlo cautthayAIsu / tIsare samaya meM usa sUcI ko saMkucita kara aMgula ke taiyasamayammi joggo gahio to tismyaahaaro|| asaMkhyeyabhAgapramANa, apane zarIra ke bAharI pradeza meM (vibhA 595) sUkSma pariNati vAle panaka ke rUpa meM utpanna hotA hai| prathama aura dvitIya samaya meM 'panaka' kI avagAhanA utpatti ke tIsare samaya meM panaka ke zarIra kA jitanA atyanta sUkSma hotI hai| caturtha, paMcama Adi samayoM meM vaha pramANa hotA hai, utane hI pramANa vAlA jaghanya kSetra hai atisthUla ho jAtI hai| tRtIya samaya meM usakI jitanI ___avadhijJAna kaa| itane kSetra meM avasthita rUpI vastu avagAhanA hotI hai, utanA kSetra avadhijJAna kA viSaya avadhijJAnI kA viSaya banatI hai / banatA hai| isalie 'trisamayaAhAraka panaka' kA grahaNa 9. vardhamAna avadhi (paramAvadhi) kA utkRSTa kSetra ucita hai| jo joyaNasAhasso maccho niyae sarIradesammi / savvabaha agaNijIvA, nirantaraM jattiyaM bharijjas / uvavajjato paDhame samae saMkhivai AyAmaM // khettaM savvadisAgaM, paramohI khetaniTrio / payaramasaMkhijjaMgulabhAgataNuM macchadehavicchiNNaM / (nandI 1812) bIe taie sUI saMkhiviu hoi to paNao // jisa samaya agni ke sarvAdhika jIvoM ne nirantara uvavAyAo taie jaM dehamANameyassa / jitane kSetra ko vyApta kiyA thA, utanA saba dizAoM meM taNNeyadavvabhAyaNamohikkhittaM jahannaM taM / / paramAvadhi kA kSetra hotA hai| (vibhA 589-591) ukkosayA ya suhumA jayA tayA savvabahugamagaNINaM / atra cAyaM sampradAyaH-yaH kila yojanasahasraparimA- parimANaM saMbhavao taM chaddhA pUraNaM kuNai / / NAyAmo matsyaH svazarIrabAhya kadeza evotpadyamAnaH prathama (vibhA 600)
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhijJAna sUcIgrahaNa ke do guNa jaba sUkSma agnijIva utkRSTa rUpa meM utpanna hote 2. eka-eka AkAzapradeza meM eka-eka jIva kI sthApanA haiM, taba bAdara agnijIvoM ke sAtha milakara sarvabahu Agamaviruddha hai| kyoMki Agama meM asaMkhyeya agni jIvoM kA parimANa saMbhava hotA hai| yaha AkAzapradezoM ke binA jIva ke avagAha kA niSedha avasarpiNI meM dvitIya tIrthakara ke kAla meM haA thaa| isa saMbhAvanA ko chaha prakAra se vyavasthApita kiyA jA sUcIgrahaNa ke do guNa sakatA hai| sUcirekaikajIvasyAsaMkhyeyAkAzapradezAvagAhe vyavasthAekkekkAgAsapaesajIvarayaNAe sAvagAhe ya / pitatvAd bahutaraM kSetraM spRzati, ityeko gunnH| avagAhacauraMsaghaNaM payaraM seDhI chaTo suyaaeso|| virodhAbhAvastu dvitiiyH| (vibhAmavR pR 270) (vibhA 601) 1. sUcI meM eka-eka jIva asaMkhyeya AkAza pradezoM eka-eka AkAza-pradeza meM jIva racanA ke dvArA aura meM paMkti rUpa meM avagADha hotA hai, taba bahatara kSetra kI sva-avagAha (sthApanA) dvArA caturasra saMsthAna meM ghana, parNatA kamA pratara aura zreNi ke bheda se chaha prakAra ke Adeza saMbhava 2 isa avagAha kA Agama meM virodha nahIM hai| haiN| unameM kevala chaThA Adeza hI zrutAdeza hai / prathama pAMca isalie sUcIlakSaNAtmaka chaThe vikalpa kA hI Agama Adeza sadoSa haiM, ataH agrAhya haiN| meM Adeza --grahaNa hai| taiH sarvairapyagnijIvai: samacaturasro ghano yato dvibhedaH ghaNa-payaraseDhigaNiyaM naNa tullaM ciya vigappaNA kIsa / sthApyate |""ekaikaakaashprdesh ekaikAgnijIvaracanayA chaddhA kIrai bhaNNai parisaparikkhevao bheo| svAvagAhe cAsaMkhyeyAkAzapradezalakSaNa ekaikAgnijIva (vibhA 602) racanayeti / ... ekaikapradezAvagADhajIvadhano bhramyamANo yAvat kSetra evamekaikAkAzapradeze ekaikajIvasthApanayA'saMkhyeyapradezA- spRzati, tasmAdasaMkhyeyapradezAvagADhajIvaghano'saMkhyeyaguNaM tmakasvAvagAhasthApanayA ca prataro'pi dvibhedH| sUcirapi spRzati, tato'pyekaikapradezAvagADhajIvaprataro'saMkhyeyaguNaM, dvibhedA / tatra ghanapratarapakSazcaturbhedaH, paJcamazcaikaikAkAza- tasmAdapyasaMkhyeyapradezAvagADhajantuprataro'saMkhyeyaguNaM, tatopradezavyavasthApitakaikajIvalakSaNasUcipakSo'pi na grAhyaH, 'pyekaikapradezAvagADhajIvasUcirasaMkhyeyaguNaM, tasmAdapyadoSadvayAnuSaGgAt / tathAhi-paJcavidhayA'pyanayA saMkhyeyAkAzapradezAvagADhekaikAgnijIvasUciravadhijJAnina: sthApanayA sthApitA agnijIvAH SaTsvapi dikSvavadhi- sarvAsu dikSa bhramyamANA'saMkhyeyaguNaM kSetraM spRzati, jJAnino'satkalpanayA bhramyamANA: stokameva kSetraM spRzantI- taccA'loke lokapramANAnyasaMkhyeyAkAzakhaNDAni / ata tyeko doSaH / ekaikAkAzapradeze ekaikajIvasthApanAyA- etAvadevAvadherutkRSTaM kSetra vissyH| . mAgamavirodhazca dvitIyadoSaH, asaMkhyeyAkAzapradezAnanta (vibhAmavR pR 271) reNA'game jIvAvagAhaniSedhAt / eka-eka pradezAvagADha jIvadhana bhramaNa karatA huA (vibhAmavR pR 269, 270) jitanA kSetra sparza karatA hai, usase asaMkhyapradezAvagADha ghana, pratara, sUcI-ye do-do prakAra ke hote haiM- jIvaghana asaMkhyAta gunA sparza karatA hai| usase eka-eka pradezAvagADha jIvapratara asaMkhyAta gUnA sparza karatA hai| 1. eka-eka AkAza pradeza meM eka-eka jIva / usase asaMkhyeya pradezAvagADha jIvapratara asaMkhyAta gunA 2. asaMkhyAta-asaMkhyAta AkAzapradezoM meM eka-eka sparza karatA hai| usase eka-eka pradezAvagADha jIvasUcI ___ jIva / asaMkhyAta gunA sparza karatA hai| usase asaMkhyeya pradezAvaisa prakAra tInoM ke chaha prakAroM meM pAMca sadoSa gADha jIvasUcI asaMkhyAta gunA sparza karatA hai| yaha haiN| doSa ke do kAraNa haiM agnikAya ke jIvoM kI sUcI hai| 1. asatkalpanA se avadhijJAnI ke chahoM dizAoM meM ye sarva dizAoM meM bhramaNa karate hue asaMkhyAta gunA bhramyamANa ye jIva thor3e hI kSetra kA sparza karate haiN| kSetra-sparzana karate haiN| yaha aloka meM loka pramANa
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramAvadhi asaMkhyeya AkAzakhaNDa jitanA hai / yaha avadhijJAna kA utkRSTa kSetra hai / ThAi asaMkhejjAI niyayAvagAhaNAgaNijIvasarIrAvalI samaMte / bhAmijjai ohinnANidehapajjatao sA ya // aigaMtUNa alogaM logAgA sappamANamettAiM / idamohkheittamukkosaM / / ( vibhA 603, 604 ) loka ke asaMkhyeya pradezoM meM avagAhita paMktirUpa meM vyavasthita una agnijIvoM kI sUcI kAlpanika rUpa se avadhijJAnI ke zarIra ke cAroM ora ghumAi jAe to vaha loka jitane vyApaka asaMkhyeya AkAza khaMDoM kA atikramaNa kara Aloka meM jA Thahara jAtI hai / yaha avadhi - jJAnI kA utkRSTa kSetra hai / sAmatthamettameyaM jai daTThavvaM havejja pecchejjA / na ya taM tatthatthi jao se rUvinibaMdhaNo bhaNio // ( vibhA 605 ) yadi itane kSetra meM kucha bhI draSTavya rUpI padArtha ho to avadhijJAnI use dekha sakatA hai| yaha avadhijJAna kA mAtra sAmarthya batAyA gayA hai| avadhijJAna kA viSaya hai rUpI padArtha, jo Aloka meM nahIM hai / paramAvadhi kA viSaya paramohi asaMkhijjA, logamittA samA asaMkhijjA / rUvagayaM lahai savvaM, khittovamiaM agaNijIvA // ( Avani 45 ) paramAvadhi kSetrataH asaMkhyeya loka parimita khaMDoM ko jAnatA hai / kAlataH vaha asaMkhyeya utsarpiNIavasarpiNI ko jAnatA hai / dravyataH saba mUrtta dravyoM ko jAnatA hai / usakA kSetropamAna agni jIvoM ke samAna 1 vaDDhato puNa bAhi logatthaM ceva pAsaI davvaM / suhumayaraM suhumayamaM paramohI jAva paramANuM // ( vibhA 606 ) sAmarthya se loka ke bAhara bar3hatA huA vaha avadhijJAna loka meM sthita dravyoM ko hI dekha sakatA hai| vaha paramAvadhi sUkSmatara tathA sUkSmatama paramANu ko bhI dekha sakatA hai| 55 paramAvadhi nau pUrvajanmoM ko jAnatA hai| egapaesogADhaM paramohI lahai kammagasarIraM / lahai ya agurulaghuaM, teyasarIre bhavapuhattaM // ( Avani 44 ) yasarIraM pAsa pAsai so bhava huttamegabhave / suM bahutarae sarijja na u pAsae sabve || ( vibhA 677 ) pradeza meM avagADha paramANu kArmaNa zarIra aura gurulghu| jo avadhi taijasa zarIra ko dekhatA hai, vaha kAlataH bhavapRthaktva (do se nau) bhavoM ko dekhatA hai usa bhavapRthaktva ke madhya kisI bhava meM yadi use avadhijJAna utpanna huA ho to usa avadhijJAna se dRSTa pUrva bhavoM kI use smRti hotI hai, unakA sAkSAt nahIM hotA / egapaesogA bhaNie ki kammayaM puNo bhaNiyaM / ( vibhA 678 ) yaH sUkSmaM paramANvAdi pazyati tena bAdaraM kArmaNazarIrAdyavazyameva draSTavyam, yo vA bAdaraM pazyati tena sUkSmamavazyaM jJAtavyamityayaM na ko'pi niyamaH / (vibhAmavRpR 292 ) ziSya ne pUchA- eka pradezAvagADha paramANu Adi sUkSma vastuoM ko jAnane vAlA paramAvadhi karmazarIra Adi sthUla vastuoM ko to jAnatA hI hai, phira karmazarIra ko svataMtra rUpa se kyoM grahaNa kiyA gayA hai ? parama avadhijJAnI eka yAvat anaMtapradezI skandha, agurulaghu dravyoM ko dekhatA avadhijJAna guru ne kahA- yaha koI niyama nahIM hai ki jo sUkSma paramANu ko dekhatA hai, vaha bAdara kArmaNazarIra Adi ko avazya dekhatA hai athavA jo bAdara ko dekhatA hai, vaha sUkSma ko avazya dekhatA hai / ..... sahayaraM pecchaM to thUlayaraM na muNai ghaDAI // jaha vA maNovio natthi daMsaNaM sesae'tithUle vi / ( vibhA 680, 681 ) sUkSmatara padArthoM ko jAnane vAlA avadhijJAnI ghaTa Adi sthUla padArthoM ko nahIM jAnatA / jaise manaH paryavajJAnI sUkSma manodravya ko to jAnatA hai, para vaha zeSa atisthUla padArthoM ko nahIM jAnatA / parama avadhijJAnI ko kaMvalya paramohitrANavio kevalamaMtomuhuttamitteNa / ......... (vibhA 689 )
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhijJAna spardhaka avadhi paramohI aMtomuhattaM bhavati / tato paraM kevalanANaM yojanapRthaktva, yojanazata, yojanazatapRthaktva, yojanasamuppajjati / (Avaca1140) sahasra, yojanasahasrapRthaktva, yojanalakSa, yojanalakSapRthaktva parama avadhijJAna kA kAlamAna hai --antarmahata / yojanakoTi, yojanakoTipRthaktva, yojanakoTAkoTi, usake pazcAt kevalajJAna utpanna ho jAtA hai / yojanakoTAkoTipRthaktva, athavA utkRSTataH saMpUrNa loka ko 10.hIyamAna avadhijJAna dekhakara gira jAye-naSTa ho jAe, vaha pratipAti avadhijJAna hai| hAyamANayaM ohinANaM appasatthehiM ajjhavasANaTThANehi yadutpannaM sat kSayopazamAnurUpaM kiyatkAlaM sthitvA vaTTamANassa vaTTamANacarittassa, saMkilissamANassa pradIpa iva sAmastyena vidhvaMsamupayAti tatpratipAtItyarthaH / saMkilissamANacarittassa savvao samaMtA ohI parihAyai / (nandImavR pa 82) (nandI 18) jo avadhijJAna utpanna hone para kSayopazama ke anurUpa aprazasta adhyavasAyoM meM vartamAna, aprazasta kucha kAla taka avasthita rahakara bAda meM pradIpa kI taraha AcaraNavAle tathA uttarottara saMkleza ko prApta aura pUrNa rUpa se bujha jAtA hai, vaha pratipAti avadhijJAna hai| saMklizyamAna AcaraNavAle vyakti kA avadhijJAna cAroM ora se kSINa hotA hai| 12. apratipAti avadhijJAna udayasamayasamanantarameva hIyamAnaM dagdhendhanaprAyaHdhama- apaDivAi ohinANaM-jeNaM alogassa egamavi dhvjaacirvaatvdityrthH| (nandIhAvR pR 23) AgAsapaesaM pAsejjA, teNa paraM apaDivAi ohinANaM / utpattikAla ke sAtha hI jo bujhatI huI agni (nandI 21) jvAlA kI taraha kSINa hone lagatA hai, vaha hIyamAna jo avadhijJAna alokAkAza ke eka pradeza athavA avadhijJAna hai| usase Age dekhane kI kSamatA rakhatA ho, vaha apratipAti 11. pratipAti avadhijJAna avadhijJAna hai| na pratipAti-yat na kevalajJAnAdarvAk bhraMzamupayAti paDivAi ohinANaM-jaNNaM jahaNNeNaM aMgulassa tdprtipaatiityrthH| (nandImat pa 82) asaMkhejjayabhAgaM vA saMkhejjayabhAgaM vA, vAlaggaM vA vAlagga jo jJAna kevalajJAna kI prApti se pUrva naSTa nahIM puhattaM vA, likkhaM vA likkhapuhattaM vA, jUyaM vA jUyapuhattaM hotA, vaha apratipAti avadhijJAna hai| vA, javaM vA javapuhattaM vA, aMgulaM vA aMgulapuhattaM vA, 13. spardhaka avadhi : paribhASA aura svarUpa pAyaM vA pAyapuhattaM vA, vihatthi vA vihatthipuhattaM vA, rayaNi vA rayaNipuhattaM vA, kUcchi vA kRcchipRhattaM vA, jAlakaDagassa aMto dIvako pliivio| tao tassa dhaNuM vA dhaNapuhattaM vA, gAuyaM vA gAuyapUhattaM vA, joyaNaM paIvassa lesAto tahiM jAlaMtarehiM niggacchati / niggatAo vA joyaNapuhattaM vA, joyaNasayaM vA joyaNasayapuhattaM vA, ya samANIo bAhiM avaTTiyANi rUviddavvAiM ujjoveti / joyaNasahassaM vA joyaNasahassapuhattaM vA, joyaNalakkhaM vA evaM jIvassavi jesu AgAsapadesesu ohiNNANAvaraNijjANaM joyaNalakkhapuhattaM vA, joyaNakoDiM vA joyaNakoDipuhattaM kammANaM khaovasage bhavati, tesu ohiNNANaM samuppajjati / vA, joyaNa koDAkoDi vA joyaNakoDAkoDipuhattaM vA, jesu puNa AgAsapadesesu ohiNNANAvaraNakkhaovasamo ukkoseNaM logaM vA-pAsittANaM pddivejjaa| Natthi, tesu ohiNNANaM Na uppajjati / jesi jIvANaM (nandI 20) kesuvi AgAsapadesesu ohI uppaNNo, kesuvi na uppanno, jo avadhijJAna jaghanyata: aMgula kA asaMkhyAtavAM tattha jesu uppaNNo te phaDDagA bhaNNaMti / (AvacU 1 pR 61) bhAga, saMkhyAtavAM bhAga, bAlAgra, bAlAgrapRthaktva, likSA, eka dIpaka jala rahA hai| usa para jAlIdAra Dhakkana likSApRthaktva, yUkA, yUkApRthaktva, yava, yavapRthaktva, lagA huA hai| usase prakAza kI razmiyAM chidroM se bAhara aMgula, aMgulapRthaktva, pAda, pAdapRthaktva, vitasti, vita- AtI haiN| ve razmiyAM bAhara Akara bAhya rUpI padArthoM stipRthaktva, ratni, ratnipRthaktva, kukSi, kukSipRthaktva, ko prakAzita karatI haiM / isI prakAra jIva ke bhI jina dhanuSya, dhanuSyapRthaktva, gavyUta, gavyUtapRthaktva, yojana, AkAzapradezoM (AtmapradezoM) meM avadhijJAnAvaraNIya karma
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAhyalabdhi-Abhyataralabdhi avadhi avadhijJAna kA kSayopazama hotA hai, unameM avadhijJAna utpanna hotA hai| 2. anAnugAmika 3. mizra / inameM se pratyeka ke tIna-tIna jina AkAzapradezoM meM avadhijJAnAvaraNa kA kSayopazama nahIM prakAra hote haiM -1. pratipAti 2. apratipAti 3. mizra / hotA, unameM avadhijJAna utpanna nahIM hotA / jIvoM ke kucha ye spardhaka manuSyoM aura tiryaJcoM ke avadhijJAna meM ghaTita AkAzapradezoM meM avadhijJAna utpanna hotA hai, kucha meM nahIM hote haiN| hotaa| jina AkAzapradezoM meM avadhijJAna utpanna hotA spardhaka : tIva. maMda mizra hai, unheM spardhaka kahA jAtA hai| jAlaMtaratthadIvappahovamo phaDagAvahI hoi| ___ avadhirutpadyamAnaH ko'pi spardhakarUpatayotpadyate / / tivvo vimalo maMdo malImaso mIsarUvo y|| sparddhakaM ca nAmAvadhijJAnaprabhAyA gavAkSajAlAdidvAravini (vibhA 740) rgatapradIpaprabhAyA iva pratiniyato vicchedavizeSaH / tathA cAha jharokhe kI jAlI meM rakhe dIpaka kI prabhA ke samAna jinabhadrakSamAzramaNaH svopajJabhASyaTIkAyAM-'spardhakamavadhi spardhaka avadhi hotA hai| vizuddha kSayopazamajanya spardhakoM vicchedavizeSaH' iti / tAni caikajIvasya saGkhayeyAnya se utpanna nirmala avadhijJAna tIvra kahalAtA hai| avizuddha saGkhayeyAni vA bhavanti; yata uktaM mUlAvazyakaprathamapIThi kSayopazamajanya spardhakoM se hone vAlA malina avadhijJAna kAyAM -"phaDDA ya asaGkhejjA saGa khejjA Avi ega manda kahalAtA hai| madhyama kSayopazamajanya avadhijJAna mizra jiivss|" spaddhakAni vicitrruupaanni| (nandAmavRpa 83] (tIvra-maMda) kahalAtA hai| __ avadhijJAna ke aneka prakAra haiN| utpanna hotA huA spardhakoM ke sthAna koI avadhijJAna spardhaka rUpa meM utpanna hotA hai| jaise ___ kAnicit paryantavattiSvAtmapradezeSutpadyante, tatrApi jharokhe kI jAlI meM se nikalane vAlI dIpaka kI prabhA kAnicitpurataH kAnicitpRSThataH kAnicidadhobhAge kAnikA pratiniyata AkAra hotA hai, vaise hI spardhaka avadhi ciduparitanabhAge tathA kAnicinmadhyavattiSvAtmapradezeSu / jJAna kI prabhA kA pratiniyata viccheda karate haiM / ve spardhaka (nandImavR pa 83) eka jIva ke saMkhyeya athavA asaMkhyeya hote haiM / ve vicitra avadhijJAna ke kucha spardhaka paryantavartI AtmapradezoM meM (vibhinna) AkAra vAle hote haiN| utpanna hote haiM / kucha Age ke AtmapradezoM meM, kucha pRSThaasaMkhyeya spardhaka vartI AtmapradezoM meM, kucha adhobhAga meM, kucha uparitana bhAga meM tathA kucha madhyavatI AtmapradezoM meM utpanna hote phaDDA ya asaMkhijjA, saMkhejjA yAvi egajIvassa / egapphaDaDavaoge, niyamA savvattha uvautto / / (Avani 60) 14. bAhyalabdhi-AbhyaMtara labdhi avadhi .."uvaujjai jugavaM ciya jaha samayaM dohiM nayaNehiM / / / bAhiralaMbhe bhajjo, davve khitte ya kAlabhAve ya / (vibhA 741) uppA paDivAo'vi ya taM ubhayaM egasamaeNaM / / eka jIva ke asaMkhyeya ayavA saMkhyeya spardhaka hote haiM / bAhiralaMbho nAma jattha se Thiyassa ohiNNANaM samueka spardhaka kA upayoga karane vAlA jIva nizcita rUpa ppaNNaM tammi ThANe so ohiNNANI na kiMci pAsati / taM se eka sAtha saba spardhakoM kA upayoga karatA hai| puNa ThANaM jAhe aMtariyaM hoti, taM jahA-aMguleNa vA jaise ki eka AMkha kA upayoga karane vAlA vyakti donoM aMgulapuhatteNa vA evaM jAva saMkhejjehi vA asaMkhejjehi AMkhoM se upayukta hotA hai-eka sAtha dekhatA hai| vA jodhaNehi, tAhe pAsai / jesiM davvavettakAlabhAvANaM spardhaka : AnugAmika Adi kANivi egasamaeNa ceva puvvadiTrANi Na pAsati / kANii puNa adiTTapuvvANi pAsati / phaDA ya ANagAmI aNANagAmI ya mIsayA ceva / (Avani 62 ca 1 62,63) paDivAI apaDivAI mIsA ya maNussa-tericche / jisa sthAna para avadhijJAna utpanna haA hai, usI sthAna (Avani 61) para sthita avadhijJAnI kucha nahIM dekha paataa| usa sthAna spardhaka tIna prakAra ke hote haiM-1. AnugAmika se haTakara aMgula, aMgulapRthaktva yAvat saMkhyeya yojana 'paasaat|
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhijJAna 58 saMbaddha-asaMbaddha avadhi athavA asaMkhyeya yojana dUra jAne para dekha pAtA hai, yaha 15. saMbaddha-asaMbaddha avadhi bAhyalabdhi avadhijJAna hai| ___saMkhijjamasaMkhijjo, purisamabAhAi khitto ohii| isameM pUrvadaSTa dravya, kSetra, kAla aura bhAva ke kucha saMbaddhamasaMbaddho, logamaloge ya saMbaddho / hisse ko jisa eka samaya meM nahIM dekhatA, usI eka samaya (Avani 67) meM kucha adRSTapUrva ko dekha letA hai| isa prakAra eka hI saMbaddha aura asaMbaddha - donoM prakAra kA avadhi kSetra samaya meM jJAna kA utpAda aura pratipAta hotA hai| kI dRSTi se saMkhyeya athavA asaMkhyeya yojana taka jAnatA bAhirao egadiso phaDDohI vA'havA asNbddho|'' baahyaavdhirdeshaavdhirym| (vibhA 749 mava pR 312) avadhijJAnI apane jisa jJAna se eka dizA meM sthita puruSa Adi ke abAdhA (deha aura avadhijJAna se padArthoM ko jAnatA hai athavA kucha spardhaka vizuddha, kucha prakAzita kSetra kA antara) kA pramANa bhI saMkhyeya yA spardhaka avizuddha hone se aneka dizAoM meM aMtara sahita asaMkhyeya yojana hai| yaha antara asambaddha avadhi meM hI jAnatA hai athavA kSetrIya vyavadhAna ke kAraNa asaMbaddha hotA hai, sambaddha avadhi meM nhiiN| yaha avadhi loka aura jAnatA hai, vaha bAhyAvadhi kahalAtA hai| bAhyAvadhi ko aloka meM bhI sambaddha-asambaddha hotA hai / dezAvadhi kahA jAtA hai| ohI purise koI saMbaddho jaha pabhA padIvammi / abhitaraladdhIe u tadubhayaM natthi egasamaeNaM / dUraMdhayAradIvayadarisaNamiva koi vicchinnnno|| uppA paDivAo'viya, egayaro egasamaeNaM / (vibhA 773) abhitaraladdhI nAma jattha se Thiyassa ohinANaM kisI avadhijJAnI meM avadhijJAna pradIpa meM prabhA kI gAto Arabbha ohinANI niraMtara saMbaddhaM taraha sambaddha hotA hai -vaha jJAnI apane avasthiti kSetra saMkhejjamasaMkheja vA khettaM ohiNA jANai pAsai / se nirantara draSTavya vastu ko jAna letA hai| koI (Avani 63 ca 1 pR 64) avadhijJAna avadhijJAnI meM asambaddha hotA hai| jaise dUrI Abhyantaralabdhi meM utpAda aura pratipAta-donoM aura andhakAra ke kAraNa pradIpa kI prabhA vicchinna ho eka samaya meM nahIM hote| eka samaya meM utpAta athavA jAtI hai| pratipAta hotA hai| saMkhejjamasaMkhejja dehAo khittamaMtaraM kAuM / jisa sthAna meM avadhijJAna utpanna hotA hai, usa saMkhejjAsaMkhejja pecchejja tdNtrmbaahaa|| sthAna se avadhijJAnI nirantara sambaddha saMkhyeya athavA (vibhA 774) asaMkhyeya yojana kSetra ko avadhi se jAnatA-dekhatA hai| avadhijJAnI kI deha se kSetra kA antara saMkhyeya athavA ___ ayaM hyabhyantarAvadhiH pradIpaprabhApaTalavadavadhimatA " asaMkhyeya yojana hai / puruSa aura abAdhA kI dRSTi se ina jIvena saha sarvato nairantaryeNa saMbaddho'khaNDo dezarahita eka donoM ke cAra-cAra vikalpa banate haiMsvarUpaH, ata evAyaM sambaddhAvadhiradezAvadhizcocyate / 1. saMkhyeya yojana antara saMkhyeya avadhi (vibhAmavR pR 313) 2. saMkhyeya yojana antara asaMkhyeya avadhi pradIpaprabhA kI taraha AbhyaMtara avadhi avadhijJAnI se 3. asaMkhyeya yojana antara saMkhyeya avadhi niraMtara saMbaddha, akhaMDa, vibhAgarahita aura eka svarUpa hone 4. asaMkhyeya yojana antara asaMkhyeya avadhi se adezAvadhi (sarvAvadhi) kahalAtA hai| neraiyadevatitthaMkarA ya, ohissabAhirA hu~ti / saMbaddhA'saMbaddho nara-loyaMtesu hoi cubhNgo| pAsaMti savvao khalu, sesA deseNa pAsaMti / / saMbaddho u aloe niyamA purise vi saMbaddho / (nandI 22/2) (vibhA 775) nairayika, deva aura tIrthaMkara abAhya avadhijJAna vAle jo avadhi aloka meM sambaddha hai, vaha puruSa meM bhI hote haiM ve sarvataH dekhate haiM / zeSa (aMtagata avadhijJAna sambaddha hI hotA hai / lokAnta aura puruSa kI apekSA se vAle) manuSya aura tiryaca eka deza se dekhate haiN| cAra vikalpa banate haiM |
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ upayoga kI apekSA avasthAna 59 avadhijJAna 1. puruSa meM saMbaddha, lokAnta meM saMbaddha-loka pramANa AdhAra kSetra kI apekSA avadhijJAna utkRSTataH tetIsa avadhi / sAgaropama taka avasthita rahatA hai| 2. puruSa meM saMbaddha, lokAnta meM asaMbaddha-lokadezavartI khettagahaNaNaM bhavakhettassa gahaNaM kataM / taM ca paDucca Abhyantara avadhi / ohinnANaM jahanneNaM ekkaM samayaM hojjA, ukkoseNaM tettIsaM 3. puruSa meM asaMbaddha, lokAnta meM sambaddha-yaha bhaMga sAgarovamANi hojjaa| ettha ego samao tiriyassa vA zUnya hai| maNuyassa vA bhavati / jassa kassai ekkaMmi samae ohiNNANaM uppaNNaM bitie samae se AuyaM pahINaM ceva / 4. puruSa meM asaMbaddha, lokAnta meM asaMbaddha-bAhya devassa vA micchaddihissa egaM samayaM sammattaM paDivannassa avdhi| navaraM bitiyasamae AuyaM pahINaM ceva / ukkosayaM paNa 16. avadhijJAna kI asaMkhyeyatA-anaMtatA tettIsasAgarovamiyaM bhavakhettAvadANaM deve raie paDucca saMkhAIAo khalU, ohinANassa svvpyddiio| bhvijjaa| (AvacU 1 pR 58) (Avani 25) bhavakSetra (AdhAra kSetra) kI apekSA avadhijJAna kI kSetrakAlAkhyaprameyApekSayaiva saMkhyAtItAH, dravyabhAvAkhya- avasthiti jaghanya eka samaya aura utkRSTa tetIsa sAgarojJeyApekSayA caanntaaH| (AvahAva 1 pR 18) pama hai| kisI manuSya yA tiryaMca ko yadi prathama samaya meM kSetra aura kAla rUpa jJeya kI apekSA se avadhijJAna avadhijJAna utpanna hotA hai aura dUsare samaya meM usakI kI prakRtiyAM asaMkhya haiN| jJeya ke bheda ke AdhAra para jJAna Ayu kSINa ho jAtI hai to usake avadhijJAna kI sthiti ke bheda hote haiN| ataH dravya aura bhAva rUpa jJeya kI apekSA eka samaya kI hotI hai| se avadhijJAna kI prakRtiyAM anaMta haiN| koI mithyAdRSTi deva jaba prathama samaya meM samyaktva vitthareNa khayovasamavisesato asNkhejjvidhmodhinnnnaann| prApta karatA hai aura dUsare samaya meM usakI Ayu kSINa ho jAtI hai, taba eka samaya kA avadhijJAna hotA hai| avadhi (nandIcU pR 20) kA utkRSTa kSetra-avasthAna deva aura nAraka kI apekSA kSayopazama ke tAratamya ke AdhAra para avadhijJAna tetIsa sAgaropama kA hai| asaMkhya prakAra kA hai| upayoga kI apekSA avasthAna 17. avasthita-anavasthita avadhi davve bhiSaNa muhatto, pajjavalaMbhe ya sattaTU / dravyAdiSu kiyantaM kAlamapratipatita: sannupayogato (Avani 57) labdhitazcA''ste ? ityevamavasthito'vadhirvaktavyaH / tathA avadhijJAnI upayoga kI apekSA eka dravya meM antavardhamAnatayA hIyamAnatayA ca clo'nvsthito'vdhirvktvyH| muMhattaM aura eka paryAya meM sAta-ATha samaya taka avasthita (vibhAmavR pR. 262) raha sakatA hai| eka dravya athavA eka paryAya meM labdhi aura upayoga bhinnamuhuttaM ohiNNANI ekadavve NiraMtarovautto kI apekSA se avadhijJAna jitane samaya taka sthira rahatA acchejjA / tato pareNa nirohamasahamANo Na sabake ti taMmi hai, vaha avasthita avadhijJAna hai| davvami uvautto acchiuM / jaha koi puriso aIva saNhasUIe pAsachir3e NiraMtarovautto na saketi dIhaM kAlaM koI avadhijJAna prApti ke pazcAt kSetra Adi kI apekSA se bar3hatA hai aura koI avadhijJAna kSINa hotA acchituN| (AvacU 1 pR 58) avadhijJAnI kA eka dravya meM antarmaharta taka nirantara calA jAtA hai ---yahI cala athavA anavasthita avadhijJAna upayoga raha sakatA hai| usase Age nirodha ko sahana nahIM kara sakatA, isalie usa dravya meM antarmahata se adhika avadhijJAna kA avasthAna : AdhAra kSetra kI apekSA avasthita nahIM raha sktaa| jaise-koI vyakti atyanta khittassa avadANaM, tittIsaM sAgarA u kAleNaM / ... sUkSma sUI ke pArvachidra meM lambe samaya taka nirantara nahIM (Avani 57) dekha sktaa| avadhijJAnA upaya
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhijJAna bhAvao'vi avaTThANaM jahaNaNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM satta samayA / tivvayareNa uvaogeNa davvassa pajjavovalaMbho bhavati, ao tibvovaogeNa ya suTThataraM nirohamasahNo na sakketi taMmi pajjae sattaNhaM aTThaNhaM vA samayANaM uvari acchiuM / ( AvacU 1 pR 58 ) bhAva - paryAya kI apekSA avadhijJAnI kA upayoga jaghanyataH eka samaya, utkRSTataH sAta-ATha samaya taka avasthita raha sakatA hai / dravya ke paryAyoM kA jJAna tIvratara upayoga (gaharI ekAgratA ) se hotA hai / vaha avadhijJAna tIvratara upayoga se hone vAle saghana nirodha ko sahana nahIM kara sakatA / ataH vaha usa paryAya para sAta-ATha samayoM se adhika avasthita nahIM raha sakatA / jaha-jaha suhumaM vatyuM taha taha thovovaogayA hoi| Goa - guNa - pajjavesuM taha patteyaM pi nAyavvaM // ( vibhA 723 ) jitanI - jitanI sUkSma hotI hai, upayoga kA kAla utanA utanA kama hotA jAtA | dravya, guNa aura paryAya ke lie yaha eka sAmAnya niyama hai / vastu labdhi kI apekSA avasthAna addhAi avadvANaM, chAvaTThI sAgarA u kAleNaM / ukkosagaM tu eyaM, ikko samao jahaNeNaM // ( Avani 58 ) sA sAgarovamA chAvaTThi hojja sAiregAI / vijayAi do vAre gayassa narajammaNA samayaM // ( vibhA 725) avadhijJAna kA labdhitaH utkRSTa avasthAna kucha adhika chiyAsaTha sAgaropama hai| jo jIva utkRSTa sthiti vAle vijaya Adi anuttara vimAnoM meM do bAra utpanna hotA hai, usakI apekSA se avadhi kI avasthiti chiyAsaTha sAgaropama hai / manuSya janma kI sthiti sAtha milAne se yaha sAtireka hai / isakA jaghanya avasthAna eka samaya hai / carimasamayamma sammaM paDivajjaMtassa jaM ciya vibhaMgaM / taM hoi ohinANaM mayassa bIyammi taM paDai // (vibhA 727 ) jIvana ke antima samaya meM samyaktva prApta hone para vibhaMgajJAna avadhijJAna bana jAtA hai / tatkAla mRtyu hone para dUsare samaya meM vaha kSINa ho jAtA hai / 60 madhyama avadhi kA saMsthAna 18. avadhijJAna ke saMsthAna thibuyAyAra jahaNNo vaTTo ukkosamAyao kiMcI / '' ( Avani 54 ) savvakkosao ohI so vaTTo vaTTabhAvo so puNa logaM pa hucca kiMci Ayato bhavati / ( AvacU 1 pR 55 ) jaghanya avadhi kA saMsthAna jalabindu ke samAna hotA hai / sarvotkRSTa avadhi kA saMsthAna loka kI apekSA se kucha dIrghatA lie / Ayata vRttAkAra hotA hai / madhyama avadhi kA saMsthAna ....ajahaNNamaNukkoso ya khittao NegasaMThANo // tappAgAre pallaga paDahaga jhallari muiMga puppha jave / ... neraiya-bhavaNa-vaNayara- joisa kappAlayANamohissa / vijjaNuttarANa ya hotA giio jahAsaMkhaM // ( Avani 54, 55; vibhA 707 ) madhyama avadhi kA saMsthAna aneka prakAra kA hotA hai / nAraka jIvoM kA avadhijJAna taprAkAra hotA hai / bhavanapati devoM kA avadhi pallaka ( dhAnyakoSThaka) ke AkAra vAlA, vyantara devoM kA paTaha ke AkAra vAlA, jyotiSka devoM kA jhallarI ( AtodyavizeSa) ke AkAra vAlA, saudharma Adi kalpavAsI devoM kA mRdaMga ke AkAra vAlA, graiveyaka devoM kA puSpacaMgerI ke AkAra vAlA tathA anuttaravimAnavAsI devoM kA avadhijJAna yavanAlaka ( kanyA colaka / sarakaMcuka) ke AkAra vAlA hotA hai / nANAgAro tiriyamaNuesu macchA sayaMbhUramaNevva / tattha valayaM nisiddhaM tassiha puNa taM pi hojjAhi // ( vibhA 712 ) svayaMbhUramaNa samudra ke matsyoM kI bhAMti tiryaMca aura manuSyoM kA avadhijJAna nAnA saMsthAna vAlA hotA hai / una matsyoM meM valayAkAra matsya nahIM hote, kiMtu tiryaMca aura manuSya ke avadhijJAna kA saMsthAna valayAkAra bhI hotA hai / majjhimaohI so khettaM paDucca aNegavihasaMThANo bhavati / taM jahA tappAgArasaMThANasaMThiyaM khettaM paDucca tappAgArasaMThito bhavati hayasaMThANa-saMThiyaM khettaM paDucca hayasaMThio pavvayasaMThANasaMThiaM khettaM paDucca pavvayasaMThio bhavati / ( AvacU 1 pR 55 )
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaimAnika devoM kA avadhikSetra kSetra ke AdhAra para madhyama avadhijJAna aneka prakAra ke saMsthAna vAlA hotA hai| jaise taprAkAra saMsthAna - saMsthita kSetra kI apekSA se vaha taprAkAra saMsthAna vAlA hotA hai / azva saMsthAna - saMsthita kSetra kI apekSA azva ke saMsthAna vAlA hotA hai / parvata saMsthAna - saMsthita kSetra kI apekSA avadhijJAna kA saMsthAna parvata jaisA hotA hai / vizeSa - naMdI meM avadhijJAna kA jaghanya kSetra tIna samaya kA AhAraka sUkSma panaka jIva batalAyA gayA hai / Avazyakaniryukti meM jaghanya avadhijJAna kA saMsthAna jalabindu batalAyA gayA hai / avadhijJAna kA kSetraparimANa aura saMsthAna kA aMtara vimarzanIya hai / isa antara kA hetu hai - kSetra parimANa jJeya kI dRSTi se batalAyA gayA hai / saMsthAna jJAna ke AkAra kI dRSTi se batalAyA gayA hai / Avazyaka niryukti ke vyAkhyAkAroM ne avadhijJAna ke saMsthAnoM ko zarIragata saMsthAna nahIM mAnA / gommaTasAra aura dhavalA meM unheM zarIragata saMsthAna mAnA gayA hai / zarIragata saMsthAna vAlA mata adhika upayukta pratIta hotA hai / avadhijJAna kI razmiyoM kA nirgamana zarIra ke mAdhyama se hotA hai, aisA AvazyakavRtti aura naMdIcUrNi meM spaSTa ullekha milatA hai / zvetAmbara AcAryoM ne avadhijJAna kI prakAzarazmiyoM ke saMsthAna kA pratipAdana kiyA hai, kiMtu unake saMsthAna kA AdhAra zarIragata saMsthAna banate haiM, isakA ullekha nahIM kiyA hai / bhagavatI ( 81103 ) meM vibhaMgajJAna ke saMsthAnoM kA ullekha hai / jaise - vRSabha kA saMsthAna, haya kA saMsthAna, gaja kA saMsthAna Adi / (dekheM - bhagavatI 8 / 97-103 kA bhASya / ) 16. avadhijJAna aura kSetra maryAdA bhavaNavai-vaMtarANaM uDDhaM bahugo aho ya sesANaM / nAraga- joisiyANaM tiriyaM orAlio citto // ( vibhA 713 ) bhavanapati aura vyaMtara devoM kA avadhijJAna Urdhva loka ko adhika jAnatA hai / vaimAnika devoM kA avadhijJAna adholoka ko adhika jAnatA hai / jyotiSka aura nArakI jIvoM kA avadhijJAna tiryagloka ko adhika jAnatA hai / audArika avadhijJAna vividha prakAra kA hotA hai / tiryag - manuSyANAM tu sambandhI avadhiraudArikAvadhi avadhijJAna rucyate / ayaM punazcitro nAnAprakAraH anyeSAM tvadhaH, apareSAM tu tiryak; bhAvaH / keSAMcidUrdhvaM bahuH, keSAMcit svalpa iti ( vibhAmavR pR 301 ) tiryaMca aura manuSyoM kA avadhijJAna audArika avadhi kahalAtA hai / yaha nAnA prakAra kA hotA hai / kisI kA yaha avadhijJAna Urdhva loka ko adhika jAnatA hai, kisI kA adholoka ko aura kisI kA tirache loka ko / kisI kA avadhijJAna svalpa hotA hai / vemANiyANamaMgalabhAgamasaMkhaM jahaNNao hoi / uvAe parabhavio tabbhavajo hoi to pacchA // ukkosomaNue maNusa - tericchiesu ya jahaNNo / '''' ( vibhA 702, 703) saudharma Adi vaimAnika devoM meM jaghanya avadhijJAna aMgula ke asaMkhya bhAga jitanA hotA hai- yaha kathana pichale bhava kI apekSA se hai / upapAtakAla meM pArabhavika avadhijJAna itanA ho sakatA hai| upapAta ke anantara tadbhavika -- devabhavasaMbaMdhI avadhijJAna hotA hai / 61 utkRSTa avadhijJAna manuSyoM meM hI hotA hai, anya yoniyoM meM nahIM hotA / manuSyoM aura tiryaJcoM meM hI jaghanya avadhijJAna hotA hai / jahaNako savajjo majjhimaodhI bhaNNati / so ya uvi gatI bhavati / ( AvacU 1 pR 55 ) jaghanya aura utkRSTa ko chor3akara zeSa madhyama avadhi kahalAtA hai / yaha cAroM gatiyoM meM hotA hai / vaimAnika devoM kA avadhikSetra sakkIsANA paDhamaM duccaM ca saNakumAramAhiMdA / taccaM ca baMbhalaMtaga, sukkasahassAraya cautthi || ANapANayakappe, devA pAsaMti paMcami puDhavi / taM ceva AraNaccaya, ohInANeNa pAsaMti // chaTThi heTThimamajjhimage vijjA sattamaM ca uvarillA / saMbhiNNaloganAli pAsaMti aNattarA devA // ( Avani 485 - 50 ) saudharma aura IzAna kalpavAsI deva avadhijJAna se prathama ( ratnaprabhA) pRthvI ko dekhate haiM / sanatkumAra aura mAhendra kalpavAsI deva dUsarI (zarkarAprabhA) pRthvI ko dekhate haiM / brahma aura lAntaka kalpavAsI tIsarI (bAlukAprabhA) pRthvI ko dekhate haiN| zukra aura sahasrAra kalpavAsI deva caturtha ( paMkaprabhA ) pRthvI ko dekhate haiM / Anata aura
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhijJAna nAraka jIvoM kA avadhijJAna prANata kalpavAsI deva pAMcavIM (dhUmaprabhA) pRthvI ko dekhate sAgAramaNAgArA ohi-vibhaMgA jahaNNayA tullA / haiN| adhastana va madhyama praiveyaka vimAnavAsI deva chaThI (tamaH- uvarimagevejjesU pareNa ohI asaMkhejjo / prabhA) pRthvI ko tathA uparitana graiveyaka vimAnavAsI deva (vibhA 763) sAtavIM (tamastamaHprabhA) pRthvI ko dekhate haiN| anuttara- graiveyakavimAnebhyaH tu parato'nuttaravimAneSvadhijJAnAvimAnavAsI deva avadhijJAna se sampUrNa lokanAr3I ko vadhidarzanarUpo'vadhireva bhavati, na tu vibhaMgajJAnam, mithyAdekhate haiN| dRSTereva tatsadbhAvAt, anuttarasureSu ca mithyAdRSTerabhAjo jaM puDhavi devo ohiNA jANati pAsati, so tIe vAt / sa cA'nuttarasurAvadhiH kSetrataH kAlatazcA'saMkhyepUDhavIe sakAto sarIrAo Arabbha jAva hidvillo cari- yo'saMkhyAtaviSayo bhavati, dravyabhAvastvanantaviSaya iti / maMto tAva NiraMtaraM saMbhiNNaM pavvayakuDDAdIhiM NirAvaraNaM iha ca tiryag-manuSyANAM tulyasthitInAmapi kSayopazamaohiNA jANati paasti| (AvacU 1 pR 54) tIvramandatAdikAraNavaicitryAt kSetrakAlaviSaye'pyavadhi jo devatA jisa pRthvI ko avadhijJAna se jAnatA- vibhaGgajJAnadarzanayovicitratA, na punstulytaiv| . dekhatA hai, vaha apane zarIra se prArambha kara usa pRthvI ke (vibhAmavR pR 316, 317) adhastalavartI caramAnta taka jAnatA-dekhatA hai| usakA bhavanapati, vyantara, jyotiSka aura vaimAnika (veyaka jJAna nirantara paripUrNa hotA hai tathA usameM parvata, bhIta paryaMta) deva- inameM jinakI sthiti (Ayu) tulya hotI hai, Adi kA vyavadhAna nahIM hotaa| unakA avadhijJAna-avadhidarzana athavA vibhaMgajJAna-vibhaMgaeesimasaMkhijjA, tiriyaM dIvA ya sAgarA ceva / darzana viSaya, kSetra Adi kI apekSA se tulya hotA haibahuaaraM uvarimagA, uDDhaM sgkppthuubhaaii|| jaghanya sthiti vAle devoM kA avadhijJAna jaghanya, madhyama (Avani 51) sthiti vAle devoM kA madhyama aura utkRSTa sthiti vAle vaimAnika deva avadhijJAna se tiryagloka ke asaMkhyeya devoM kA utkRSTa hotA hai| dvIpoM aura samudroM ko dekha lete haiN| ye deva Urdhvaloka meM graMveyaka vimAnoM se Age pAMca anuttaravimAnoM meM apane kalpa ke hI stUpadhvajAparyaMta dekhate haiN| avadhijJAna hI hotA hai, vibhaMgajJAna nahIM hotaa| vibhaMgadevoM kA AyuSya aura avadhikSetra jJAna mithyAdRSTi ke hI hotA hai| anuttara vimAnoM ke deva samyagdRSTi hI hote haiN| anuttaravimAnavAsI deva avadhisaMkhejjajoyaNA khalu, devANaM addhasAgare UNe / teNa paramasaMkhejjA, jahaNNayaM paMcavIsaM tu // jJAna se asaMkhyeya kSetra aura kAla ko jAnate haiM, ananta (Avani 52) dravyoM aura paryAyoM ko jAnate haiN| tulya sthiti vAle paMcendriya aura manuSyoM kA avadhipaNavIsajoyaNAI dasavAsasahassiyA ThiI jesi / jJAna yA vibhaMgajJAna tulya nahIM hotaa| kSayopazama kI viho vi joisANaM saMkhijja ThiIviseseNaM / / tIvratA, mandatA Adi kAraNoM kI vicitratA se unakA (vibhA 701) avadhijJAna yA vibhaMgajJAna bhI vividha prakAra kA hotA hai| jina devoM kA AyuSya ardha sAgaropama se kucha kama nAraka jIvoM kA avadhijJAna hotA hai, unake avadhijJAna kA kSetra saMkhyeya yojana parimANa hai| jina devoM kA AyuSya pUrNa ardha sAgaropama ..."bhavapaccaio sa carimapuDhavIe / aura usase adhika hotA hai, unake avadhijJAna kA kSetra gAuyamukkoseNaM paDhamAe joyaNaM hoi / / asaMkhyeya yojana parimANa hai| dasa hajAra varSoM kI jaghanya cattAri gAuyAiM, addhadAiM tigAuyaM ceva / sthiti vAle bhavanapati aura vyaMtara devoM ke avadhijJAna aDDhAijjA, doNNi ya divaDhamegaM ca naraesu // kA jaghanya kSetra paccIsa yojana parimANa hai| adbhuTuMgAuyAI jahaNNayaM addhagAuyaMtAI / jyotiSka devoM kA jaghanya aura utkRSTa avadhikSetra jaM gAuyaM ti bhaNiyaM taM pai ukkosayajahaNNaM // saMkhyeya yojana hI hotA hai| (kyoMki unakA jaghanya (vibhA 692-694) AyuSya palyopama kA AThavAM bhAga tathA utkRSTa AyuSya sAta pRthviyoM ke nAraka jIva apane bhavapratyayika eka lAkha varSa adhika eka palyopama kA hotA hai|) avadhijJAna se jaghanya AdhA gavyUta (kosa) tathA utkRSTa
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ mati-zratajJAna aura avadhijJAna meM sAdharmya avadhijJAna cAra gavyUta (eka yojana) kSetravartI padArthoM ko jAnate samyagdRSTi tiryaMca aura manuSya jaba deva aura naraka gati meM utpanna hote haiM, taba unakA vadhijJAna pratipadyasAta pRthviyAM jaghanya avadhi-kSetra utkRSTa avadhi-kSetra mAna (naye sire se prApta) hotA hai| anAhAraka aura ratnaprabhA sADhe tIna gavyUta cAra gavyUta aparyApta avasthA me avadhijJAna matijJAna kI bhAMti pUrvazarkarAprabhA tIna gavyUta sADhe tIna gavyUta pratipanna ho sakatA hai| vikalendriya aura asaMjJI paMcendriya bAlukAprabhA DhAI gavyUta tIna gavyUta isa niyama ke apavAda haiM kyoMki inakA matijJAna pUrvapaMkaprabhA do gavyUta DhAI gavyUta pratipanna hai kintu avadhijJAna na pUrva pratipanna hai aura na dhUmaprabhA Der3ha gavyUta do gavyUta pratipadyamAna hai| tamaHprabhA eka gavyUta DeDha gavyUta 23. avadhijJAna ke prApti-sthAna mahAtamaHprabhA ardha gavyUta eka gavyUta je paDivajjati maI te'vahinANaM pi samahiA aNNe / 20. tithaMca kA utkRSTa-jaghanya avadhi veya-kasAyAIyA maNapajjavanANiNo ceva // orAliya-veubviya-AhAraga-teyagAiM tiriesu / (vibhA 777) ukkoseNaM pecchai jAiM ca tadaMtarAlesu // jo matijJAna kA pratipattA (prApta karane vAlA) hai, (vibhA 691) vahI avadhijJAna kA pratipattA hai| avadhijJAna ke lie tirikkhajoNiyA jahaNNeNa ohiNA orAliyaM kucha atirikta sthAna haiM aupazamika aura kSAyikazreNI sarIraM jANijjA |....."kmmgsriirN puNa Na ceva jANaMti kI avasthA meM avedaka aura akaSAyI ko avadhijJAna Na vA pAsaMti / (Avaca 1 pR 52) prApta hotA hai ye matijJAna se atirikta sthAna haiN| tiyaMcayonika jIva avadhijJAna se utkRSTataH jinheM manaHparyavajJAna pahale prApta ho jAtA hai, unheM avadhiodArika, vaikriya, AhAraka aura taijasa dravyoM tathA unake jJAna bAda meM prApta hotA hai| isa prakAra matijJAna se antarAlavartI dravyoM ko jAnate haiM tathA jaghanyataH audArika avadhijJAna ke tIna sthAna adhika haiMzarIra ko jAnate haiN| kintu karma zarIra ko na jAnate haiM, 1. avedaka, 2. akaSAyI, 3. manaHparyava ke na dekhate haiN| pazcAt / 21. avadhijJAna aura deza virati sAmAyika 24. avadhijJAna ke pazcAt avadhidarzana zrAvako'pyavadhijJAnaM prApya dezavirati pratipadyata sarvA labdhayaH sAkAropayogopayuktasyotpadyante / ityevaM n| kintu pUrvamabhyastadezaviratiguNaH pazcAdavadhi avadhirapi lbdhirupvrnnyte| tataH sa prathamamutpadyamAno pratipadyate, dezaviratyAdiguNaprAptipUrvakatvAdavadhijJAna- jJAnarUpa evotpadyate na drshnruupH| tataH krameNopayogapratipatterityetAvad gurubhyo'smAbhiravagatam / tattvaM tu pravRtterjJAnopayogAnantaraM darzanarUpo'pIti prathamato jJAnakevalino vidanti / (vibhA 2 mava' pR 158) muktaM pazcAddarzanam / (nandImat pa 97, 98) zrAvaka avadhijJAna kI prApti ke pazcAt dezavirati sArI labdhiyAM sAkAra upayoga kI avasthA meM hI ko prApta nahIM karatA / dezavirati Adi guNoM ke abhyAsa utpanna hotI haiN| avadhi bhI eka labdhi hai, isalie ke pazcAt hI avadhijJAna prApta hotA hai-yaha tathya hameM pahale jJAnarUpa meM hI utpanna hotI hai| upayoga kI guru-paramparA se jJAta huA hai| isakA rahasya to kevalI pravRtti kA krama hotA hai-pahale jJAna-upayoga aura jAnate haiN| pazcAt darzana-upayoga hotA hai, isalie pahale jJAna aura pazcAta darzana pratipAdita hai| 22. avadhijJAna kI pUrvapratipannatA sammA sura-neraiyA'NAhArA je ya hoNtpjjttaa| 25. matizrutajJAna aura avadhijJAna meM sAdhayaM te cciya puvvapavaNNA viyalA'saNNI ya motUNaM // kAla-vivajjaya-sAmitta-lAbhasAhammao'vahI ttto| (vibhA 778) (vibhA 87)
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ avadhimaraNa mati zrutajJAna aura avadhijJAna meM cAra bAtoM meM sAdharmya hai kAla -- eka jIva kI apekSA se jitanA kAla mati aura zruta jJAna kA hai utanA hI kAla avadhijJAna kA hai / viparyaya - mithyAtva kA udaya hone para mati aura zrutajJAna ajJAna meM badala jAte haiM, vaise hI avadhijJAna vibhaMgajJAna meM badala jAtA hai| svAmitva -mati aura zruta jJAna kA svAmI hI avadhi kA svAmI hotA hai / lAbha - kisI ko kabhI tInoM jJAna eka sAtha prApta ho jAte haiM / avadhimaraNa - (dra. maraNa) avamAna pramANa jisase lambAI, caur3AI aura gaharAI kA nApa kiyA jAe / (dra. mAnonmAna) avasarpiNI -- 1. kAla cakra kA eka vibhAga, jisameM padArthoM kI guNavattA kA kramazaH hrAsa hotA hai / 2. hrAsakAla - - sukha se duHkha kI ora agrasara hone vAlA kAla / (dra. kAla ) - kisI nizcita pramANa ke AdhAra para vastu kA nizcayAtmaka avabodha / avAya (dra Abhinibodhika jJAna ) avirata samyagdRSTi jo samyagdRSTi vratI nahIM hotA, usakI Atmavizuddhi | caturtha guNasthAna / (dra. guNasthAna) azaraNa anuprekSA- dUsaroM meM apanI atrANatA aura azaraNatA kA anucitana / (dra. anuprekSA ) azIca anuprekSA - zarIra kI azucitA kA anucintana | (dra. anuprekSA) azrutanizrita mati - (dra Abhinibodhika jJAna ) aSTAMganimitta aSTAMganimitta-ATha aMga vAlA nimittazAstra / 64 1. nimitta kA nirvacana 2. nimitta ke ATha aMga 3. sUtra Adi unatIsa bheda 4. aMganimitta - aMgavidyA O aMgasphuraNa ke pariNAma 5. svara nimitta 6. lakSaNa nimitta * lakSaNoM ke phala 7. svapna nimitta * svapnoM ke phala 0 svapna Ane ke kAraNa 8. chinna nimitta 9. bhauma nimitta 10. aMtarikSa nimitta 1. nimitta kA nirvAcana iM die hiMditthe hi samAhANaM ca appaNo / nANaM pavattae jamhA, nimittaM teNa AhiyaM // (pinivRpa 121 ) nimittazAstra kA artha hai - indriyoM aura indriyaviSayoM ke mAdhyama se atIta, vartamAna aura anAgata saMbaMdhI zubha-azubha kA pratipAdaka grantha / 2. nimitta ke ATha aMga aMgaM saro lakkhaNaM ca vaMjaNaM suviNo tahA / chinnaM bhomaMtalikkhA ya, ee aTTha viyAhiyA // ( pinivR pa 121 ) ATha aMga ye haiM 1. aMga - zArIrika avayavoM ke sphuraNa athavA spandana ke AdhAra para zubha-azubha phala kI udbhAvanA karane vAlA nimitta zAstra / 2. svara - jIva aura ajIva se saMbaddha svaroM ke phala kA pratipAdaka zAstra / 3. lakSaNa - lAMchana Adi lakSaNoM kA vyutpAdaka zAstra / 4. vyaMjana-maSa, tila Adi vyaJjanoM ke AdhAra para zubha-azubha phala kA upadarzaka zAstra / 5. svapna - svapna ke phala kA prarUpaka zAstra /
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ aMgasphuraNa ke pariNAma aSTAMganimitta 6. chinna-vastra Adi ke chidroM ke AdhAra para aMgaspharaNa ke pariNAma zubha-azubha kA nirUpaNa karane vAlA zAstra / siraphuraNe kira rajja, piyamelo hoi bAhapharaNammi / (kahIM-kahIM chinna ke sthAna para utpAta nimitta- acchiphuraNammi ca piyaM, ahare piyasaMgamo hoi / / rudhiravaSTi Adi ke AdhAra para zubha-azubha phala ke gaMDesaM thIlAbho, kannesu ya sohaNaM suNai sii| pratipAdaka zAstra kA ullekha hai|) nettaMte dhaNalAbho, uThe vijayaM viyANAhi / / 7. bhauma-bhUkampa Adi ke pariNAma kA pratipAdaka piDhe parAjao vi hu, bhogo aMse taheva kaMThe ya / zAstra / hatthe lAbho vijao, vacche nAsAe pII y|| 8. aMtarikSa-AkAzIya grahayuddha Adi ke pariNAma lAbho thaNesu hiyae, hANI aMtAsu kosaparivuDDhI / kA nirUpaNa karane vAlA zAstra / nAbhIe thANabhaMso, liMge puNa itthilAbho ya / / kullesu suuppattI, UrUhiM baMdhuNo aNiTheM tu / 3. sUtra Adi unatIsa bheda pAsesu vallahattaM, vAhaNalAbho phije bhnnio| suttaM vittI taha vittiyaM ca pAvasUya auNatIsavihaM / pAyatale phuraNeNaM, havai salAbhaM narassa addhANaM / gaMdhavvanaTTavatthu AuM dhaNuveyasaMjuttaM // uriM ca thANalAbho, jaMghAhiM thovamaddhANaM / / (uzAva pa 617) purisaMsayamahilAe, purisassa ya dAhiNA jhuttphlaa| ina ATha nimittoM ke tIna-tIna bheda hote haiM-satra. mAhalasapurisamahilANa hoti vAmA jahuttaphalA // vRtti aura vArtika / isa prakAra kula caubIsa bheda hue| (usuvR pa 130,131) zeSa pAMca bheda ye haiM - gAMdharva, nATya, vAstu, Ayurveda aura sira kA sphuraNa rAjya prApti aura bhujA kA sphuraNa priyamilana kA sUcaka hai| akSisphuraNa aura adharasphuraNa dhanurveda / priyasaMgama kA sUcaka hai| aSTAMga nimitta ke ina unatIsa bhedoM ko pApazruta kapola ke sphuraNa se strI kI prApti hotI hai| bhI kahA gayA hai| kAna kA sphuraNa hone para manojJa zabda sunane ko milate 4. aMganimitta-aMgavidyA haiN| netrAnta ke sphuraNa se dhana prApti aura hoTha ke sphuraNa se vijaya prApta hotI hai| aMgavidyA nAma ArogyazAstram / (ucU pR 175) pIThasphuraNa se parAjaya, kaMdhe aura kaMTha ke sphUraNa aMgavidyA kA artha hai -aarogyshaastr| se bhogoM kI prApti hotI hai| hAtha kA sphuraNa lAbha aMgavidyAM ca ziraHprabhutyaMgasphuraNataH zubhAzubha- aura vijaya kA sUcaka hai| vakSa aura nAsikA kA sacikA 'sirapharaNe kira rajjaM' ityAdikAM vidyAM praNava- sphUraNa prIti kA sUcaka hai| mAyAbIjAdivarNavinyAsAtmikA vaa| yad vA aMgAni __ stanasphuraNa lAbha kA, hRdayasphuraNa hAni kA aura aMgavidyAvyAvarNitAni bhaumAntarikSAdIni vidyA 'hali ! AMtoM kA sphuraNa kozaparivaddhi kA sUcaka hai| nAbhihali ! mAtaMginI svAhA' ityAdayo vidyAnuvAdaprasiddhAH / sphuraNa sthAnabhraMza kA aura liMgasphuraNa strI-lAbha kA (uzAva pa 295) sUcaka hai| aMgavidyA kA artha hai nitaMba ke sphuraNa se putrotpatti tathA Uru ke sphuraNa 0 zarIra ke avayavoM ke sphuraNa ke AdhAra para se bandhujana kA aniSTa hotA hai| donoM pAzvoM ke zubha-azubha batAne vAlA zAstra / sphUraNa se priyatA tathA TakhanoM ke sphUraNa se vAhana kA * praNava, mAyA bIja Adi varNa vinyAsa yukta vidyaa| lAbha hotA hai|| * aMgavidyA meM varNita bhauma, antarikSa Adi aMga, pairoM ke sphuraNa se paMtha-gamana lAbhadAyaka hotA hai| unake zubha-azubha ko batAne vAlI vidyA, vidyAnuvAda meM paroM ke upari bhAga ke sphuraNa se sthAnalAbha aura jaMghA prasiddha vidyAeM, jaise hali ! hali ! mAtaMginI ke sphuraNa se laghu viharaNa kA yoga hotA hai / svAhA / puruSa aura puruSatvapradhAna strI ke dAyeM aMgasphuraNa
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAMganimitta lakSaNanimitta tathA strI aura strItvapradhAna puruSa ke bAyeM aMgasphUraNa jisa vyakti ke hAtha aura paira ke talave meM padma, yathokta phala ke sUcaka haiN| vajra, aMkuza, chatra, zaMkha, matsya Adi cihna hote haiM, vaha 5. svaranimitta zrIsampanna hotA hai| puruSaH duMdubhisvaro kAkasvaro vA evamAdisvaravyA ubhare hue sthUla, snigdha, darpaNa ke samAna pAradarzI, karaNaM / (uca pR236) rakta AbhA vAle nakha saubhAgyazAlI vyaktiyoM ke hote haiM aura ve dhana, bhoga aura sukha prApti karAte haiN| __ amuka puruSa kA svara duMdubhi ke samAna mRdu hai / amuka puruSa kA svara kaue ke samAna karkaza hai isa ___zveta nakha zrAmaNya/sAdhutA ke sUcaka haiM / rUkSa tathA prakAra svaroM ko sunakara zubha-azubha kA jJAna kara lenA phUle hue nakhoM vAlA vyakti duHzIla hotA hai| svaranimitta hai| zuddha, samazreNi meM sthita, zikharI (tIkSNa, ubhare 6. lakSaNanimitta hae), snigdha aura saghana dAMta zubha hote haiN.| azuddha, lakSyate'neneti lakSaNaM, sAmudravat / viSamasthita, choTe, rUkSa aura virala dAMta duHkha ke hetu (ucU pR 175) ___ lakSaNaM ca zubhAzubhasUcakaM puruSalakSaNAdi, rUDhitaH battIsa dAMta vAlA rAjA hotA hai| ikatIsa dAMta tatpratipAdaka zAstramapi lakSaNam / (uzAva pR 295) vAlA bhogI tathA tIsa dAMta vAlA madhyama hotA hai| zarIra ke lakSaNoM--cihnoM ke AdhAra para zubha-azubha tIsa se kama dAMtoM vAlA suMdara nahIM hotaa| battIsa se phala kA pratipAdana karane vAle zAstra ko lakSaNazAstra kama athavA atirikta dAMta vAle, zyAma varNa ke dAMta (sAmudrikazAstra) kahA jAtA hai| vAle tathA cUhe ke samAna dAMta vAle vyakti pApI hote haiN| lakSaNoM ke phala ___ aMgUThe meM jau ke cihna RddhisampannatA ke sUcaka haiN| aMguSThamUla meM jau ke cihna putra-prApti ke sUcaka haiN| asthiSvarthAH sukhaM mAMse, tvaci bhogAH striyo'kSiSa / hathelI meM UrdhvarekhA dhana kA hetu hai| gatau yAnaM svare cA''jJA, sarva sattve pratiSThitam / / padma-vajrAMkuzacchatra-zaMkha-matsyAdayastale vAmAvartoM bhavedyasya, vAmAyAM dizi mastake / pANipAdeSu dRzyante, yasyA'sau zrIpatiH pumAn / / nirlakSaNaH kSudhAkSAmo, bhikSAmadyAt sa rUkSikAm / / dakSiNo dakSiNe bhAge, ysyaa''vtosti mastake / uttuGgAH pRthulAstAmrAH, snigdhA darpaNasannibhAH / nakhA bhavanti dhanyAnAM, dhanabhogasukhapradAH / / tasya nityaM prajAyeta, kamalA karavattinI / / sitaiH zramaNatA jJeyA, rUkSapuSpitakaH punaH / yadi syAikSiNe vAmo, dakSiNo vAmapAvake / jAyate kila duHzIlo, nakhairloke'tra mAnavaH / / pazcAtkAle tatastasya, bhogA nAstyatra saMzayaH / / zuddhAH samAH zikhariNo, dantAH snigdhaghanAH zubhAH / uromukhalalATAni, pRthani sukhabhAginAm / viparItAH punarjeyA, narANAM duHkhahetavaH // gambhIrANi punastrINi, nAbhiH sattvaM svarastathA / dvAtriMzaddazano rAjA, bhogI syAdekahInakaH / keza-danta-nakhAH sUkSmA, bhavanti sukhahetavaH / triMzatA madhyamo jJeyastato'dhastAnna sundaraH / kaNThaH pRSThaM tathA jaGgha, hrasvaM liGgazca pUjitam / / stokadantA'tidantA ye, zyAmadantAzca ye narAH / raktA jihvA bhaved dhanyA, pANipAdatalAni ca / mUSakaiH samadantAzca te pApAH parikIrtitAH / pRthalAH pANipAdAzca, dhanyAnAM dIrghajIvinAma / / aMguSThayavairADhyAH , sutavanto'Ga guSThamUlajaizca yavaiH / snigdhadantaH zubhAhAraH, subhagaH snigdhalocanaH / UrdhvAkArA rekhA, pANitale bhavati dhanahetuH / / naro'tihrasvadIrghAzca, sthUlAH kRSNAzca ninditAH / / (usuva pa 129) paJcabhiH zatamuddiSTaM, catubhirnavatistathA / asthi meM dhana, mAMsa meM sukha, tvacA meM bhoga, AMkhoM meM tribhiH SaSTiH samUhiSTA, lekhA lavatibhiH / striyAM, gati meM vAhana aura svara meM AjJA-isa prakAra catvAriMzat punaH proktaM, varSANi narajIvitam / sattvazIla puruSa meM saba kucha pratiSThita hai| tAbhyAM dvAbhyAM tathaikena, triMzadavarSANi jAyate //
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ svapnanimitta kuzIlA zyAmalolAkSI, romajaGghA ca bhartRhA / mahilonnatottaroSThI, nityaJca kalahapriyA // ( usuvR pa 129) jisake mastaka ke bAyeM bhAga meM vAmAvartta hotA hai, vaha lakSaNahIna puruSa bhUkha se klAnta banA rUkSa bhojana prApta karatA hai / jisa vyakti ke mastaka ke dAyeM bhAga meM dakSiNAvartta hotA hai, usake hAtha meM sadA lakSmI nivAsa karatI hai / yadi sira ke dAyeM bhAga meM vAmAvartta aura bAyeM bhAga meM dakSiNAvartta ho to usa vyakti ko jIvana ke sandhyAkAla meM bhoga prApta hote haiM / bhAgyazAlI vyakti kA hRdaya, muMha aura lalATa vizAla hotA hai / usakI nAbhi, sattva aura svara - ye tInoM gambhIra hote haiM / mahIna keza, sUkSma dAMta aura sUkSma nakha sukha ke hetu haiM / laghu kaNTha, pITha, jaMghA aura liMga zubha hote haiM / jo dhanya aura dIrghajIvI haiM, unakI jIbha, hathelI aura paira ke talave lAla hote haiM tathA hAtha-paira moTe hote haiM / dAMtoM aura AMkhoM kI snigdhatA, acche bhojana kI prApti aura subhagatA - ye manuSya ke zubha lakSaNa haiM / jo atyanta nATA, atyanta laMbA, sthUlakAya aura kAlA hotA baha nindanIya hai / jisake lalATa para pAMca rekhAeM hotI haiM, vaha zatAyu hotA hai / cAra rekhAoM vAlA nabbe varSa, tIna rekhAoM vAlA sATha varSa, do rekhAoM vAlA cAlIsa varSa tathA eka rekhA vAlA tIsa varSa taka jIvita rahatA hai / zyAmavarNa aura caMcala AMkhoM vAlI strI hotI hai / jisakI jaMghA para roma hote haiM, apane pati kA hanana karane vAlI hotI hai / vaha strI kalahapriya hotI hai, jisake uparitana hoTha moTe hote haiM / 7. svapnanimitta kuzIla vaha strI svapnaM cetyatrApi rUDhitaH svapnasya zubhAzubhaphalasUcakaM zAstrameva, tadyathA alaMkRtAnAM dravyANAM vAjivAraNayostathA / vRSabhasya ca zuklasya, darzane prApnuyAdyazaH // mUtraM vA kurute svapne, purISaM cApi lohitam / prabudhyeta tadA kazcillabhate so'rthanAzanam // ( uzAvR pa 295) svapna ke zubha-azubha phala kA sUcaka zAstra svapna - zAstra kahalAtA hai / aSTAMganimitta alaMkRta dravya, ghor3A, hAthI, zveta vRSabha - inake darzana se yaza prApta hotA hai / jo svapna meM mUtra athavA raktavarNa kA mala visarjita karatA hai aura phira jAga jAtA hai, usakA dhana naSTa ho jAtA hai / svapnoM ke phala 67 aNu-di- citiyavivajjiyaM savvameva jaM sumiNaM / jAyai avitaphalayaM satyasarIrehi jaM diTTha // paDhamammi vAsaphalayA, bIe jAmammi hoMti chammAsA / taiyammi timAsaphalA, carime sajjapphalA hoMti / / ArohaNaM go-visa- kuMja resuM, pAsAya - selagga - mahAdumesu / vidvANuleva ruiyaM mayaM ca, agammagammaM suviNesu dhannaM // turagAruNe paMtho, karaha khare seribhe havai maccU / siracheyammi ya rajjaM, sirappahAre dhaNaM lahai // dahi-chatta - sumaNa - cAmara - vattha 'nna phalaM ca dIva - taMbolaM / saMkha suvannaM maMtajhao ya laddho dhaNaM dei // gaya-vasaha - allamaMsANa daMsaNe hoi sokkhadhaNalAbho / rattavaDakhamaNayANaM, maraNaM puNa daMsaNe hoi // ( usuvR pa 130 ) hote haiM / eka yadi vaha dRzya usa vyakti kA svapna zubha-azubha phala ke sUcaka svastha vyakti svapna meM jo kucha dekhatA hai pUrva anubhUta, dRSTa aura ciMtita na ho to svapna avazya phalita hotA hai / rAtri ke pahale prahara meM meM phalita hotA hai / dUsare mahInoM meM, tIsare prahara kA prahara kA svapna tatkAla phala detA hai / gAya, baila, hAthI, prAsAda, parvatazikhara aura vizAla vRkSa para ArohaNa, viSThA - lepa, rudana karanA, mara jAnA, aprApta ko prApta kara lenA - aisA svapna dekhane vAlA dhanya hotA hai / svapna meM azva para ArohaNa kA phala hai - yAtrA / karabha, gardabha aura seribha para car3hane vAlA mRtyu prApta karatA hai / svapna meM ziraccheda hone para rAjya milatA hai| sira para prahAra hone para dhana prApta hotA hai / dahI, chatra, phUla, cAmara, vastra, anna, phala, dIpa, taMbola, zaMkha, svarNa aura mantradhvaja kI prApti kA svapnadarzana dhana detA hai / hAthI, vRSabha aura Ardra mAMsa kA svapna-darzana sukha For Private & Personal Use. Only dekhA gayA svapna varSa bhara prahara meM dRSTa svapna chaha tIna mahInoM meM aura cauthe
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAMganimitta aura dhana kA lAbha karAtA hai| svapna meM raktapaTa bhikSu ke darzana se mRtyu hotI hai / karaha turaMge ricchammi vAyase devahasiyakaMpe ya / maraNaM mahAbhayaM vA, suviNe diTThe viyANAhi // gAyaMtaM naccataM, hasamANaM coppaDaM ca appANaM / kuMkumalittaM daTTha, citesu uvaTTiyaM asuhaM // dAhiNa rammi seyA'hibhakkhaNe hoi rajjadhaNalAbho / nai - sarataraNaM surakhIrapANayaM havai suhaheU // sire sayasahassaM tu, sahassaM bAhubhakkhaNe / pAe paMcasao lAbho, mANussA misabhakkhaNe // dAraggala - sejjA - sAlabhaMjaNe bhAriyA viNassejjA / pii mAi- puttamaraNaM, aMgacchee viyANejjA // siMgI dADhI, uddavo kuNai nUNaM rAjabhayaM / putto va paTThA vA niyalabhuyApAsabaMdhesu / AsaNe sayaNe jANe, sarIre vAhaNe gihe / jalamANe vi bujbhejjA, sirI tassa samaMtao // AroggaM dhaNalAbho vA, caMdasUrANa daMsaNe / rajjaM samuddapiyaNe, sUrassa gahaNe tahA // ( usuvR pa 130 ) karabha (alpavaya hAthI yA UMTa ), ghor3A, bhAlU, kauA, devatAoM kA aTTahAsa aura bhUkaMpa - svapna meM yadi ye dikhAI deM to usa svapna kA phala hotA hai mahAn bhaya athavA mRtyu / svapna meM yadi apane Apako gAte hue, nAcate hue, haMsate hue, tailamardana karate hue yA kuMkuma kA lepa kie hue dekhe to samajhanA cAhie ki koI azubha hone vAlA hai / svapna meM yadi sapheda sarpa apane dAyeM hAtha ko Dase to rAjya aura vaibhava prApta hotA hai / svapna meM nadI aura sarovara meM saMtaraNa tathA deva darzana tathA kSIra-pAna sukha hotA hai / svapna meM manuSya ke sira kA mAMsabhakSaNa karate hue dekhe to lAkha gunA lAbha hotA hai| isI prakAra manuSya ke bAhu kA mAMsabhakSaNa hajAra gunA aura pairoM kA mAMsabhakSaNa pAMca sau gunA lAbhadAyaka hotA hai / svapna meM dvAra ko, argalA ko, makAna ko tathA prAkAra ko bharata dekhe to bhAryA kA vinAza hotA hai / svapna meM apanA aMgaccheda dikhe to mAtA-pitA aura putra kI mRtyu hotI hai / bhauma nimitta svapna meM sIMga vAle pazuoM aura suara, varAha Adi dADhA vAle hiMsra pazuoMke upadrava ko dekhane kA phala hairAjabhaya / sAMkala se apanI bhujAoM ko baMdhA huA dekhe to putra kI yA pratiSThA kI prApti hotI hai / 65 svapna meM Asana, zayana, yAna, zarIra, vAhana aura ghara - inheM prajvalita hote dekha jAga jAe to usako saba ora se lakSmI prApta hotI hai / svapna meM sUrya aura candra ke darzana se Arogya tathA dhana kI prApti hotI hai / svapna meM samudra kA pAna aura sUrya kA grahaNa dekhane para rAjya kI prApti hotI hai / svapna Ane ke kAraNa ahU - diTTha- citiya suya-payaiviyAra - devayA'NUyA / simiNassa nimittAnaM puNNaM pAvaM ca nAbhAvo // viSNANamayattaNao ghaDaviNNANaM va sumiNao bhAvo / ahavA vihiyanimitto ghaDo vva nemittiyattAo || ( vibhA 1703, 1704) svapna Ane ke kAraNa 1. anubhUta - pUrva anubhUta snAna, bhojana, vilepana Adi 2. dRSTa - pUrva dRSTa hAthI, azva Adi 3. cintita - pUrva cintita vaibhava Adi 4. zruta- pUrva zruta svarga Adi 5. prakRtivikAra-vAta-pittajanita vikAra Adi 6. devatA - anukUla yA pratikUla deva - sajala pradeza 7. anUpa - ye saba svapna meM nimitta banate haiM / puNyakarma aura pApakarma iSTa-aniSTa svapna meM nimitta banate haiM / svapna bhAva / padArtha hai / usake do hetu haiM1. vijJAnamaya hone se ghaTa jJAna kI taraha / 2. anubhUti Adi nimittajanya hone se / 8.chinnanimitta chinnamiti vastraccheda : zubhAzubhaM kASThAdInAM vA chedAn ( ucU pR 236) / vastra, kASTha, Asana, zayana Adi meM cUhe, zastra, kAMTe Adi se hue cheda ke dvArA zubhAzubha kA jJAna karanA chinnanimita hai / 6. bhaumanimitta bhImAditvAt bhaumaH / akAle jaM puSpaphalaM, sthirANAM calanaM, pratimAnAM jalpanAdi / ( ucU pR 236) bhUkampa, akAla meM hone vAle puSpa phala, sthira
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcAstikAya astikAya vastuoM ke calana evaM pratimAoM ke bolane se, bhUmi kI / 6. AkAzAstikAya snigdha-rUkSa Adi avasthAoM ke dvArA zubhAzubha kA jJAna nirvacana karanA bhaumanimitta hai| 0 lakSaNa 10. aMtarikSanimitta * bheda antarikSAddigudAhapAMzuvRSTyAdayaH, divyA grhyuddhaadi| 7. dharma-adharma-AkAza : kSetra kAla kI apekSA se (ucU pR 236) 8. dharmAstikAya Adi kA sapradezatva-apradezatva AkAza meM hone vAle gandharva nagara, digdAha, dhuli 9. arUpI astikAya meM utpAda-vyaya kI vRSTi Adi ke dvArA athavA grahoM ke yuddha tathA | 10. AkAza : paryAya-parimANa udaya-asta ke dvArA zubha-azubha kA jJAna karanA aMtarikSa * lokavibhAga kA hetu :dharma-adharma (dra. loka) nimitta hai| * AkAza ke bheda : loka-aloka (dra. loka) asaMkhyeya--saMkhyA pramANa kA eka upbhed| (dra. saMkhyA) 1. astikAya ke artha asaMjJizruta-binA mana vAle prANI kA avabodha / kAyA samudAyA atthI ya kAyA ya atthikAyA / (da. zrutajJAna) (daacU pR10) astikAya-kAlika sattA vAlA sAvayavI, atthi vejjati kAyA ya atthikAyA / sapradezo pdaarth| (dajicU pR 16) avayava eva samudAyazabdopacArAdastikAyadharmaH / 1. astikAya ke artha (dahAvR pa 22) 2. paMcAstikAya asti kA artha hai vidyamAnatA aura kAya kA artha dharmAstikAya hai-samudAya / avayavoM kA samudAya astikAya kahalAtA * adharmAstikAya * AkAzAstikAya astIti dhrauvyaM, Ayatti kAyaH utpAdavinAzo, * jIvAstikAya (va. jIva) | astizcAsau kAyazca astikAyaH / (anucU pR 29) * pudgalAstikAya (bra. pudgala) asti kA artha hai--dhrauvya aura kAya kA artha * paMcAstikAya dravya hai (pra. dravya) | hai-- utpAda aura vinaash| jisameM utpAda, vyaya aura 3. kAla astikAya nahIM dhrauvya ho, vaha astikAya hai| astizabdaH pradezavAcako'stitve vA / kAyazabdopyatra _ * kAla kA svarUpa (da. kAla) samUhavacanaH / samUhaH pradezAnAM sAvayavadravyasamrahavacano vaa| 4. dharmAstikAya (anucU pR 29,30) * lakSaNa asti zabda ke do artha haiM -pradeza aura astitva / meva kAya kA artha hai samUha / pradezoM ke samUha athavA sAvayava * dharmAstikAya kA astitva dravyoM ke samUha ko astikAya kahate haiN| * aloka meM dharmAstikAya nahIM 2.paMcAstikAya 0 pariNamana kI sadazatA .."asthikAyA, te ya ime paMca-dhammA'dhammA5. adharmAstikAya gaasjiivpogglaa| (daacU pR10) * lakSaNa astikAya pAMca haiM--- * bheda 1. dharmAstikAya 4. jIvAstikAya * paryAya 2.adharmAstikAya 5. pudgalAstikAya .dharmAstikAya aura adharmAstikAya kA bheda 3. AkAzAstikAya
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ astikAya adharmAstikAya kA lakSaNa .."atthitti bahupaesA teNaM paMcatthikAyA u|| tIna bhAga, cAra bhAga Adi ke rUpa meM vizeSa vivakSA (Avani 1436) hotI hai, vaha deza hai| astItyayaM trikAlavacano nipAtaH, abhUvan bhavanti pradezA:-dharmAstikAyAdisambandhino nivibhAgA bhaviSyanti ceti bhaavnaa| (AvahAva 2 pR 185) bhAgAH / (uzAvR pa 25) asti zabda trikAlavAcI hai-thA, hai aura rhegaa| dharmAstikAya Adi skaMdhoM ke niraMza bhAga pradeza jisakI kAlika sattA ho, jisake pracara pradeza hoM, vaha ___ kahalAte haiN| astikAya kahalAtA hai, ata: astikAya pAMca hI haiN| dharmAstikAya kA astitva 3. kAla astikAya nahIM atthi parimANakArI logassa pameyabhAvao'vassaM / NicchayaNatAbhippAyato eka eva vartamAnasamaya: nANaM piva neyassAlogatthitte ya so'vassaM // tassa egattaNato khaMdhadesAdikAyakappaNA Natthi, tItANA (vibhA 1855) gatANa ya viNaTrANappannattaNato abhaavo| AvalikAdi- __ jaise jJeya padArthoM kA pramAtA hai jJAna, vaise hI lokagrahaNaM saMvavahArassa heuM / (anuca pR 30) prameya kA pramAtA/loka kA parimANakArI dravya avazya nizcaya naya ke anusAra vartamAna kSaNa eka hI hai, hai aura vaha hai dhrmaastikaay| aloka ke astitva se ataH usameM skaMdha, deza Adi vibhAgoM kI kalpanA nahIM usakI upayogitA siddha hotI hai| kI jA sktii| aloka meM dharmAstikAya nahIM atIta ke kSaNa naSTa ho jAte haiM, anAgata kA kSaNa niraNaggahattaNAo na gaI parao jalAdiva jhasassa / utpanna nahIM hai| ataH kAla astikAya nahIM hai| kAla jo gamaNANuggahiyA so dhammo logaparimANo / / ke AvalikA, muhUrta Adi vibhAga sAMvyavahArika kAla (vibhA 1854) dharmAstikAya ke anugraha ke abhAva meM jIva kI loka 4. dharmAstikAya kA lakSaNa se pare gati nahIM hai| jaise jala ke abhAva meM machalI kI gailakkhaNo u dhmmo| (u 2819) gati nahIM hotI hai| gati meM anugraha karane vAlA dharmAdharma (dharmAstikAya) kA lakSaNa hai-gti| stikAya lokaparimANa hai| jIvapoggaladavvANa gatikiriyApariNayANa uvaggaha- dharmAstikAya : pariNamana kI sadRzatA karaNattaNao dhmmo| (anucU pR 29) dharmazcAsAvastikAyazca dharmAstikAyaH-sakaladezajo gatikriyA meM pariNata jIva aura pudgala kii| pradezAnugatasamAnapariNatimadviziSTa dravyam / gati meM upakAraka hai, vaha dharmAstikAya hai / (uzAvR pa 672) dharmAstikAya ke bheda dharmapradezoM kA samUha dharmAstikAya hai| yaha eka :dhammatthikAe taddese, tappaese ya aahie| viziSTa dravya hai-sampUrNa deza aura pradezoM se anugata (u 36 / 5) akhaNDa dravya hai| isameM pariNamana kI sadRzatA hai / dharmAstikAya ke tIna bheda haiM 5. adharmAstikAya kA lakSaNa dharmAstikAya aura usakA deza tathA pradeza / dizyate-pradezApekSayA samAnapariNatarUpatve'pi ahammo ThANalakkhaNo / ___ (u 28 / 9) dezApekSAyAM asamAnapariNatimAzritya viziSTarUpatayA adharma (adharmAstikAya) kA lakSaNa hai sthiti / / vivakSyate-upadizyata iti dezaH-tribhAgacaturbhAgAdi- ThitihetRttaNato adhammo jIvapoggalANa ThitipariNastaddezaH / (uzAvR pa 672) tANa uvaggahakaraNA vA adhmmoti| (anucU pR 29) pradeza kI apekSA samAna pariNati hone para bhI deza jo sthitikriyA meM pariNata jIva aura pudgala kI kI apekSA asamAna pariNati ke AdhAra para jisakI sthiti meM upakAraka hai, vaha adharmAstikAya hai|
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ arUpI astikAya meM utpAda vyaya adharmAstikAya ke bheda ahamme tassa dese ya, tappaese ya Ahie / adharmAstikAya ke tIna bheda haiMadharmAstikAya, usakA deza tathA pradeza / ( u 36 / 5) 71 adharmAstikAya ke paryAya adharmaH adharmAstikAyaH sthitiH sthAnaM gatinivRtti - rityarthaH / ( uzAvR pa559) adharma, adharmAstikAya, sthiti, sthAna aura gati - nivRtti - ye adharmAstikAya ke paryAya haiM / dharmAstikAya aura adharmAstikAya meM bheda dharmAdharmAstikAyau parasparaM lolIbhAvenaikasminnAkAzadeze vyavasthito, tathApi yo gatipariNAmapariNatayorjIvapudgalayorgatyupaSTambhaheturjalamiva matsyasya sa khalu dharmAstikAyaH / yaH punaH sthitipariNAmapariNatayorjIvapudgalayoreva sthityupaSTambhahetuH kSitiriva bhaSasya sa khalu adharmAstikAya iti lakSaNabhedAbhedo bhavati / ( nandImavRpa 140 ) dharmAstikAya aura adharmAstikAya paraspara ekIbhUta haiM, eka AkAzadeza meM avasthita haiM phira bhI donoM ke lakSaNa bhinna haiM / jo gamana meM pravRtta jIva aura pudgala kI gati kA upaSTambha - hetu banatA hai, vaha dharmAstikAya hai / jaise - matsya ke lie jala / jo sthiti pariNAma meM pariNata jIva aura pudgala kI sthiti kA upaSTambha hetu banatA hai, vaha adharmAstikAya hai / jaise machalI ke lie pRthvI / yahI inameM bheda hai / 6. AkAzAstikAya kA nirvacana AGiti maryAdayA - svasvabhAvAparityAgarUpayA kAzante - svarUpeNaiva pratibhAsante tasmin padArthA ityAkAzaM yadA tvabhividhAvAGa tadA aGiti - sarvabhAvAbhivyAptyA kAzata ityAkAzaM tadevAstikAya AkAzAstikAya: / ( uzAvR pa 672 ) jisameM rUpI padArtha apane-apane svabhAva kA tyAga kie binA hI apane svarUpa meM pratibhAsita hote haiM, vaha dravya hai - AkAza / athavA jo samasta padArthoM kI vyApti se zobhita hotA hai, vaha AkAza hai / vahI AkAzAstikAya hai / AkAzAstikAya kA lakSaNa bhAyaNaM savvadavvANaM, nahaM ogAhalakkhaNaM / (3 2518) AkAza sarva dravyoM kA bhAjana hai / usakA lakSaNa hai - avakAza denA / taddhyavagADhuM pravRttAnAmAlambanIbhavati, anenAvagAhakAraNatvamAkAzasyoktam / ( uzAvR pa 560 ) avagAha lene meM pravRtta dravyoM ko yaha Alambana detA hai / AkAza ke bheda 'astikAya AgAse tassa dese ya, tappaese ya Ahie / ( u 36 / 6 ) AkAzAstikAya ke tIna bheda haiM - AkAzAstikAya, usakA deza tathA pradeza / 7. dharma-adharma - AkAza : kSetra kAla kI apekSA dhamAdham ya dovee, logamittA viyAhiyA / logAloge ya AgAse // ( u 36 / 7 ) dharmAstA aura adharmAstikAya - ye donoM lokaAkAza loka aura aloka - donoM meM vyApta pramANa hai / dhammAdhammAgAsA, tinni vi ee aNAiyA / apajjavasiyA ceva, savvaddhaM tu viyAhiyA || (u 368) dharma, adharma aura AkAza - ye tIna dravya anAdi, ananta aura sArvakAlika hote haiM / 8. dharmAstikAya Adi kA sapradezatva - apradezatva arUvIajIvANaM tinhaM atthikAyANaM paranimittaM sapadesattaM vA apadesattaM vA / ( AvacU 2 pR 5 ) dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAza / stikAya arUpI ajIva haiM / ye para- nimitta se sapradezI yA apradezI hote haiM / 6. arUpI astikAya meM utpAda-vyaya arU vidavvANaM parapaccayA uppAyaThitibhaMgA bhaNNaMti / jahA ghaDAgAseNaM saMjuttassa AgAsassa ghaDAgAsasaMyogeNa uppAyo paDAgAsatteNa vigamo AgAsatteNa avaTTiI / ( dajicU pR 16 ) arUpI dravyoM meM utpAda-vyaya- dhrauvya kI tripadI para
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ asvAdhyAya 72. parasamuttha asvAdhyAya padArthoM ke nimitta se ghaTita hotI hai| jaise-AkAza 5. asvAdhyAya : mahAmArI, dubhikSa, yuddha eka dravya hai / usameM ghaTa ke saMyoga se ghaTAkAza ke rUpa meM 6. asvAdhyAya : candragrahaNa-sUryagrahaNa utpAda, paTAkAza ke rUpa meM vinAza aura AkAza ke rUpa 7. asvAdhyAya kI tithiyAM meM dhrauvya ghaTita hotA hai| 8. asvAdhyAya kAla kA nirdhAraNa 10. AkAza : paryAya-parimANa * svAdhyAya kA kAla (kra. svAdhyAya) kimaNaMtaguNA bhaNiyA jamagurulahupajjayA pesmmi| / * asvAdhyAya : jJAna kA aticAra (da. AcAra) ekkekkammi aNaMtA paNNattA viiyraagehiN|| 9. asvAdhyAya ke hetu (vibhA 491) / 10. asvAdhyAya se utpanna doSa saba AkAzapradezoM kA parimANa saba AkAzapradezoM se 1. asvAdhyAya ke prakAra anantaguNa hai / AkAzapradeza agurulagha haiN| unake paryAya bhI agurulaghu haiN| arhatoM dvArA prajJapta hai ki pratyeka asajjhAyaM tu duvihaM AyasamutthaM ca parasamUtthaM ca / " AkAzapradeza meM ananta agurulaghu paryAya haiN| (Avani 1322) asvAdhyAya ke do prakAra haiMaspRzadgati- sparza na karate hue gati krnaa| 1. Atmasamuttha-apane zarIra meM vraNa Adi se rakta aspRzadgatiriti nAyamartho yathA nAyamAkAza- jhrnaa| 2. parasamuttha-dUsare se saMbaMdhita / pradezAnna spRzati api tu yAvatsu jIvo'vagADhastAvata eva 2. parasamuttha asvAdhyAya ke prakAra spRzati na tu tato'tiriktamekamapi pradezam / (uzAvR pa 597) saMjamaghAu uppAe sAdivve vuggahe ya sArIre / .. aspRzad gati kA artha yaha nahIM hai ki isameM jIva (Avani 1323) AkAzapradezoM kA sparza nahIM krtaa| aspRzadgati meM parasamuttha asvAdhyAyika ke pAMca prakAra haiMjIva utane hI AkAzapradezoM kA sparza karatA hai, jitane 1. saMyamaghAtI, 2. autpAtika, 3. devaprayukta, AkAzapradezoM meM vaha avagADha/vyApta hai| usase atirikta 4. vyudgraha, aura 5. zarIra sNbNdhii| eka AkAzapradeza kA bhI sparza nahIM krtaa| saMyamaghAtI mukta jIva aspRzadgati se hI Upara jAte haiN| mahiyA ya bhinnavAse saccittarae ya saMjame tivihaM / (dra. siddha) davve khitte kAle jahiyaM vA jacciraM savvaM / / asvAdhyAya-svAdhyAya kA pratiSedha / (Avani 1327) """"ThANAibhAsa bhAve muttuM ussAsaummese / / 1. asvAdhyAya ke prakAra (AvamA 217) * Atmasamuttha saMyamaghAtI asvAdhyAya ke tIna bheda haiM0 parasamuttha 1. mahikA-kuharA, 2 bhinnavarSA-bubuda va 2. parasamuttha ke prakAra phuAra vAlI varSA, 3. sacitta raja / 0 saMyamaghAtI jisa kSetra meM jitane kAla taka kuharA Adi giratA 0 autpAtika * devaprayukta ho, usa kSetra meM utane kAla taka svAdhyAya nahIM karanA caahie| usa samaya kAyotsarga, saMbhASaNa, pratilekhana, 0 vyudgraha-saMbaMdhI * zarIra-saMbaMdhI gamanAgamana Adi kriyAeM bhI pratiSiddha haiN| kyoMki usa samaya saba kucha apkAya se bhAvita ho jAtA hai| 3. asthi saMbaMdhI asvAdhyAya ucchavAsa aura unmeSa-nimeSa kI kriyA niSiddha nahIM hai| 4. rAjA Adi kI mRtyu aura asvAdhyAya
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra saMbaMdhI asvAdhyAya 73 asvAdhyAya yuddha ho motpAtika unheM yUpaka kahA jAtA hai| kucha AcArya isameM paMsU a maMsaruhire kesasilAvuTThi taha raugghAe / asvAdhyAyika nahIM maante| jo mAnate haiM, unake maMsaruhire ahorattaM avasese jacciraM suttaM // anusAra yUpaka meM tIna prahara taka asvAdhyAyika (Avani 1331) rahatA hai| autpAtika asvAdhyAya ke chaha prakAra haiM 7. yakSAdIpta-AkAza meM kabhI-kabhI dikhAI dene vAlA 1. pAMzuvRSTi, 2. mAMsavRSTi, 3. rudhiravRSTi, vidyut jaisA prkaash| 4. kezavRSTi, 5. olAvRSTi, 6. rjodghaat| inameM gandharvanagara aura yakSAdIpta nizcita hI mAMsa aura rudhiravaSTi ke samaya eka ahorAtra aura devakRta hote haiM, zeSa digdAha Adi devakRta bhI hote zeSa cAroM meM jaba taka unakI vRSTi hotI ho, taba taka haiM aura svabhAvika bhii| gajita meM do prahara tathA zeSa sabameM eka-eka sUtra kA svAdhyAya varjita hai| prahara taka asvAdhyAyika rahatA hai| devaprayukta gaMdhavvadisAvijjUkkagajjie jUajakkhaAlitte / / myugraha saMbaMdhI ikkikka porisI gajjiyaM tu do porasI hnni|| seNAhivaI bhoiya mayaharapuMsitthimallajuddhe ya / disidAha chinnamUlo ukka sarehA pagAsajattA vaa| loTTAibhaMDaNe vA gujjhaga uDDAhamaciyattaM // saMjhAcheyAvaraNo u juvao sukki diNa tinni / / (Avani 1345) rAjA, senApati, grAmabhojika, grAmamahattara, malla, kesiMci huMti'mohA u jUvao tA ya hu~ti aainnaa| viziSTa strI-puruSa, vyaMtara deva-inameM paraspara kalahajesi tu aNAinnA tesi kira porisI tinni / yaddha ho jAne para. patharAva yA hAthApAI hone para jaba (Avani 1334-1336) taka vigraha zAMta na ho, taba taka asvAdhyAyika rahatA hai| devaprayukta asvAdhyAya ke sAta prakAra haiM vigrahakAla meM svAdhyAya karane para uDDAha-avahelanA 1. gandharva -gandharva dvArA nagara kA nirmaann| aura aprIti hotI hai| 2. digdAha-kabhI-kabhI dizAeM prajvalita jaisI ho uThatI haiN| usa samaya kA prakAza chinnamUla hotaa| zarIra saMbaMdhI asvAdhyAya hai-AkAza meM sthita dIkhatA hai, bhUmi para sthita sArIraMpiya duvihaM mANusa tericchiyaM smaasennN| nahIM diikhtaa| tericchaM tattha tihA jalathalakhahaja cauddhA u // 3. vidyut --bijalI kA cmknaa| kAle tiporasiddha va bhAve suttaM tu naMdimAIyaM / 4. ulkApAta --pucchala tAre Adi kA ttuuttnaa| kucha soNiya maMsaM cammaM aTThI viya hu~ti cattAri // ulkAeM rekhA khIMcatI huI giratI haiM aura kucha kevala mANussayaM cauddhA aDhei muttUNa sayamahorattaM / udyota karatI huI giratI haiN| pariAvannavivanne sese tiyasatta advaiva // 5. gajita--bAdaloM kA grjnaa| (Avani 1349, 1351, 1355; 6. yUpaka-sandhyA ke vibhAga kA AvaraNa athavA hAvR 2 pR 166-169) sandhyAprabhA aura candraprabhA kA mishrnn| zuklapakSa zarIra saMbaMdhI asvAdhyAya ke do prakAra haiMkI pratipadA, dvitIyA aura tRtIyA kA candramA manuSya saMbaMdhI-manuSya kA kalevara, rudhira aadi| sandhyAgata hone se sandhyA kA yathArtha jJAna nahIM hotA tiryaMca saMbaMdhI-matsya, gau, mayUra Adi ke rudhira Adi / ataH yaha asvAdhyAyika kAla hai| ___ dravya Adi dRSTiyoM se ina para vicAra kiyA gayA kaI AcAryoM kA abhimata hai ki zuklapakSa kI ina prathama tIna tithiyoM meM sUrya ke udaya aura asta dravya se-asthi, mAMsa, rakta, crm| ke samaya tAmravarNa jaise lAla aura kRSNa-zyAma amogha kSetra se manuSya saMbaMdhI ho to sau hAtha aura moghA (AkAza meM pralamba zveta zreNiyAM) hote haiM, tithaMca saMbaMdhI ho to sATha hAtha / ta prakAra hai1141336)
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ asvAdhyAya asvAdhyAya : candragrahaNa-sUryagrahaNa kAla se-manuSya saMbaMdhI mRtyu kA eka ahorAtra / rAjA, amAtya, senApati Adi viziSTa vyaktiyoM ke haDDiyAM yadi sau hAtha ke bhItara sthita hoM to manuSya mara jAne para athavA rAjya meM kisI prakAra kA kSobha kI matya ke dina se lekara bAraha varSoM tk| yadi haDDiyAM utpanna ho jAne para, jaba taka dUsare rAjA kI niyukti na citA meM dagdha yA varSA se pravAhita hoM to asvAdhyAyika ho athavA kSobha samApta na ho taba taka asvAdhyAyika nahIM hotaa| lar3akI utpanna ho to ATha dina / lar3akA rahatA hai| dUsare rAjA kI niyukti hone para bhI eka utpanna ho to sAta dina / tiryaMca saMbaMdhI ho to janma- ahorAtra taka asvAdhyAya-kAla rahatA hai| kAla se tIsare prahara tk| yadi billI cUhe Adi kA 5. asvAdhyAya : mahAmArI, dubhikSa, yuddha ghAta karatI ho to eka ahorAtra taka asvAdhyAya rahatA asivomAghayaNesuM bArasa avisohiyaMmi na karaMti / bhAva se-nandI, anuyogadvAra, tandulavaicArika Adi jhAmiya vaDhe kIrai AvAsiya sohie ceva / / sUtroM ke adhyayana kA vrjn| (Avani 1359) aMDagamujhiyakappe na ya bhUmi khaNaMti iharahA tinni / mahAmArI, durbhikSa athavA yuddha meM aneka vyaktiyoM kI asajjhAiyapamANaM macchiyapAo jahi na buudddde|| mRtyu ho gaI ho aura vaha sthAna agni, jala Adi dvArA (AvabhA 219) zuddha na kiyA gayA ho to bAraha varSa taka asvAdhyAyika sAdhu ke upAzraya se sATha hAtha kI dUrI taka koI rahatA hai| aMDA phaTa jAye to tIna prahara taka asvAdhyAdhika rahatA 6. asvAdhyAya : candragrahaNa-sUryagrahaNa hai| makkhI kA paMkha Dabe, utanA aMDe kA rasa ho to ukkoseNa duvAlasa caMdu jahanneNa porisI atttt| asvAdhyAya hotA hai| sUro jahanna bArasa porisi ukkosa do atttth|| 3. asthi saMbaMdhI asvAdhyAya (Avani 1342) daMte diTThi vigicaNa sesaTThI bAraseva vAsAI / caMdo udayakAle gahio saMdasiyarAIe cauro aNNaM jhAmiya vUDhe sIANa pANarudde ya mAyahare / / ca ahorattaM evaM duvaals| ahavA uppAyagahaNe savvarAiyaM (Avani 1357) gahaNaM, saggaho ceva nibuDDo saMdUsiyarAIe cauro aNNaM ca sIyANe jaM diTheM taM taM muttUNa'nAhanihayANi / ahorattaM evaM bArasa / ahavA ajANao, abbhachaNNe saMkAe ADaMbare ya rudde mAisu hiTThaTThiyA bAre // na najjai, kevalaM grahaNaM, parihariyA rAI, pahAe dilaiM (AvabhA 222) saggaho nibbuDo, aNNaM ca ahorattaM evaM duvAlasa / dAMta-asthi kahIM gira jAye to use prayatnapUrvaka sUrassa atthamaNagahaNe saggahanibbuDo, uvahayarAdIe khojakara sau hAtha kI dUrI para pariSThApita kre| yadi cauro aNNaM ca ahorattaM evaM bArasa / aha udayaMto vaha na mile to udghATana kAyotsarga kara svAdhyAya kre| gahio to saMdasie ahoratte aTa aNNaM ca ahorattaM zeSa asthiyoM kA bAraha varSa taka asvAdhyAya rahatA hai| pariharai evaM solasa / zmazAna meM asthiyoM ke dagdha ho jAne para athavA (AvahAva 2 pR165) jala-pravAha meM baha jAne para asvAdhyAya nahIM hotaa| candragrahaNa meM jaghanyata: ATha prahara (rAtri ke cAra zmazAna meM zava par3A ho, pANa-rudra-mAtR-gRha (yakSAyatana) prahara tathA dasare dina ke cAra pradara) aura utkaSTataH ke nIce mRta vyakti kI asthiyAM sthApita kI gaI hoN| bAraha prahara taka asvAdhyAyika rahatA hai| sUryagrahaNa meM aura vaha sthAna sau hAtha kI sImA meM ho to bAraha varSa jaghanyataH bAraha prahara aura utkRSTata: solaha prahara taka taka asvAdhyAyika rahatA hai| asvAdhyAyika rahatA hai| 4. rAjA Adi kI mRtyu aura asvAdhyAya candra ke udayakAla meM hI yadi grahaNa ho jAtA hai to voggaha daMDiyamAdI saMkhobhe daMDie ya kaalge| usa saMdUSita rAtrI ke cAra prahara tathA ahorAtra ke ATha aNarAyae ya sabhae jaccira niddocca'horattaM / / prahara- isa prakAra bAraha prahara kA asvAdhyAya-kAla (Avani 1344) hotA hai| athavA jaba utpAdagrahaNa-candra kA sArvarAtrika
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ asvAdhyAya ke utpanna doSa grahaNa hotA hai taba vaha pUrA chupa jAtA hai / usa saMdUSita rAtrI ke cAra prahara tathA ahorAtra ke ATha prahara - isa prakAra bAraha prahara kA asvAdhyAya- kAla rahatA hai / athavA candragrahaNa kI jAnakArI nahIM thii| cAMda bAdaloM se Acchanna thaa| kucha AzaMkA huii| usa rAtri meM cAra prahara taka asvAdhyAvika mAnA prabhAta meM dekhA ki pUrA cAMda grahaNa ke kAraNa DUba gayA hai| usa sthiti meM ahorAtra ke ATha prahara kI asvAdhyAyI rahegI / isa prakAra bAraha prahara kA asvAdhyAya-kAla rahA / yadi sUrya grahaNa kAla meM hI asta hotA hai to usa rAtri ke cAra prahara tathA dUsare dina rAta ke cAra-cAra prahara - isa prakAra jaghanyataH bAraha prahara asvAdhyAya ke hote haiN| yadi sUryagrahaNa prAtaHkAla hI prArambha ho jAtA hai to usa dina rAta ke pAra cAra prahara tathA dUsare dina rAta ke cAra-cAra prahara - isa prakAra utkRSTataH solaha prahara asvAdhyAya ke hote haiM / 7. asvAdhyAya kI tithiyAM AsADhI iMdamaho kattiya sugimhae ya boddhavve / ee mahAmahA khalu eesi ceva pADivayA // ( Avani 1338 ) caitra kI pUrNimA, ASADha kI pUrNimA, Asoja kI pUrNimA, kArtika kI pUrNimA tathA unake sAtha Ane vAlI pratipadA ko bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie / 8. asvAdhyAya kAla kA nirdhAraNa caMdimasUruvarAge nigdhAe gUMjie ahorataM / saMjhA ca pADieyA jaM jahi sugimhae niyamA // (Avani 1337 ) candragrahaNa, sUryagrahaNa tathA nirghAta (sAna yA nirana AkAza meM vyantarakRta mahAn garjana kI dhvani) meM eka dina-rAta taka asvAdhyAyika rahatA hai / cAra sandhyAoM sUryAsta hone para eka muhUrta taka, AdhI rAta meM sUryodaya se eka muhUrtta pUrva aura madhyAhna meM svAdhyAya varjita hai / 1 75 6. asvAdhyAya ke heta rAgeNa va doseNa va'sajjhAe jo karei sajjhAyaM / AsAyaNA va kA se ? ko vA bhaNio aNAyAro ? | ( Avani 1412 ) jo rAga aura dveSa se asvAdhyAya meM svAdhyAya karatA hai, vaha socatA hai amUrta jJAna kI kyA AzAtanA ? jJAna se kaunasA anAcAra hotA hai ? 10. asvAdhyAya se utpanna doSa ee sAmannare'jjhAe jo karei sajjhAyaM / so ANAaNavatthaM micchatta virAhaNaM pAve // suanAmi abhattI loaviruddhaM pamattachalaNA ya / vijjAsAhRNavaiguNNadhammayA eva mA kuNasu // ( Avani 1402, 1408 ) asvAdhyAya meM svAdhyAya karane se hone vAle doSa* AjJA kA atikramaNa | * anavasthA ( doSa - zRMkhalA kA prArambha ) / * midhyAtva kI prApti / * jJAna kI virAdhanA / * zrutajJAna kI abhakti / * lokaviruddha vyavahAra / asvAdhyAya * pramatta chalanA / * vidyA sAdhana kA vaiguNya / ke AcAra kI virAdhanA / - * zrutajJAna ummAyaM ca labhejjA rogAyaMkaM va pAuNe dIhaM / tityavarabhAsiyAo bhassai so saMjamAo yA // ihaloe phalameyaM paraloe phalaM na diti vijjAo / AsAyanA suvassa u kubbadda dIhaM ca saMsAraM // ( Avani 1414, 1415 ) unmAda, dIrghakAlika roga aura sadyocAti AtaMka, tIrthaMkara prajJapta dharma se cyuti aura cAritra dharma se vyuti ye ihaloka sambandhI doSa haiN| paraloka (bhaviSya) meM jJAnAvaraNIya karma ke udaya ke kAraNa vaha vyakti kisI vidyA ko nahIM sAdha sktaa| zruta kI AjJAtanA se vaha dIrghakAla taka saMsAra meM bhramaNa karatA hai|
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ ahiMsA 76 ahiMsA-saMyama | saba jIvoM ke prati samatA / avadha / 1. ahiMsA kI paribhASA 2. hiMsA-ahiMsA kA svarUpa 3. hiMsA ke prakAra 4. hiMsA se duHkha 5. hiMsA meM yogoM kI taratamatA aura karmabandha 6. hiMsaka kauna ? ahiMsaka kauna ? 7. avratI hiMsaka 8. apramatta niyamataH ahiMsaka 9. ahiMsA kA vyAvahArika hetu 10. hiMsA-ahiMsA aura naya 11. ahiMsA : zramaNa kA AcAra 12. ahiMsaka yajJa ahiMsA mahAvrata ahiMsA vrata * rAtribhojanaviramaNa aura ahiMsA + * * hiMsA ke dravya, kSetra ... 1. ahiMsA ko paribhASA .... ahiMsA niuNaM diTThA, savvabhUesa saMjamo // 2. hiMsA-ahiMsA kA svarUpa (dra. rAtribhojanaviramaNa ) ( bra. mahAvrata) (dra. mahAvrata) ( vra. Avaka ) saba jIvoM ke prati saMyama rakhanA ahiMsA hai / pamattajogassa pANavavarovaNaM hiMsA / pramAdayukta pravRtti se prANaviyojana maNavayaNakAehi joehi duppauttehiM jasA hiMsA | (da6/8) ( acU pR 12 ) karanA hiMsA hai / jaM pANavavarovaNaM ( dajicU pR 20 ) hiMsA kA artha hai- duSprayukta mana, vacana aura kAyA ke yogoM se prANavyaparopaNa karanA / pANAtivAtavajjaNaM / ( acU pR 9 ) ahiMsA nAma pANAtivAyaviratI | ( dajicU pR 15) prANAtipAta - prANa- viyojana na karanA ahiMsA hai / hiMsA meM yogoM kI taratamatA aura karmabaMdha aNumitto'vi na kassaI baMdho paravatthupaccao bhaNio / tahavi a jayaMti jaiNo pariNAmavisohimicchaMtA // (oni 57) bAhya vastu ke nimitta se kisI ke bhI svalpa mAtra bhI bandha nahIM hotA phira bhI pariNAmoM kI vizuddhi cAhane vAle ko pRthvI Adi jIvoM tathA samasta bAhya vastuoM ke prati saMyama rakhanA cAhie / 3. hiMsA ke prakAra pANAtivAduvihe - saMkappao ya AraMbhao ya / ( AvacU 2 pR281) prANAtipAta do prakAra se hotA hai1. saMkalpa se 2. AraMbha ( pravRtti) se / jANamANo nAma jesi citeUNa rAgaddosAbhibhUo ghAi / ajANamANo nAma apadussamANo aNuvaogeNaM iMdiyAiNAvI pamAteNa ghAtayati / ( dajicU pR 217 ) hiMsA do prakAra se hotI hai-jAna meM aura anajAna meN| jAna-bUjhakara hiMsA karane vAloM meM rAga-dveSa kI pravRtti spaSTa hotI hai aura anajAna meM hiMsA karane vAloM anupayoga yA pramAda hotA hai / 4. hiMsA se duHkha nahu pANavahaM aNujANe, muccejja kayAi savvadukkhANaM / (3515) prANavadha kA anumodana karane vAlA puruSa kabhI duHkhoM 'mukta nahIM ho sakatA / 5. hiMsA meM yogoM kI taratamatA aura karmabaMdha jo ya paogaM juMjai hiMsatthaM jo ya annabhAveNaM / amaNo u jo pauMjai ittha viseso mahaM vutto // hiMsatthaM juMjato sumahaM doso anaMtaraM iyaro / amaNo ya appadoso joganimittaM ca vinneo // (oni 755,756) jo hiMsA ke lie mana, vANI aura kAyayoga kA prayoga karatA hai, usake mahAn karmabandha hotA hai / jo anyabhAva (anyamanaskatA) se yoga kA prayoga karatA hai, usake aspatara karmabandha hotA hai / amana ( vItarAga ) ke alpatama karmabandha hotA hai / karmabandha yoganimittaja hai /
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ apramatta niyamata: ahiMsaka : 77 ahiMsA ekkaMmivi pANivahaMmi desiaM sumahadaMtaraM samae / jevi na vAvajjaMtI niyamA tesiM pahiMsao so u| emeva nijjaraphalA pariNAmavasA bahuvihIA // sAvajjo u paogeNa savvabhAveNa so jamhA // (oni 52) (oni 752,753) eka hI samaya meM samAna prANavadha hone para bhI usake jo pramatta puruSa apane pramatta yogoM ke prayoga se baMdha meM mahAn antara raha sakatA hai| eka jIva ati prANivadha karatA hai, vaha avazya hiMsaka hai| yadi usakI saMkliSTa pariNAma se prANavadha karatA huA sAtavIM naraka pravatti se prANivadha na bhI ho, taba bhI vaha nizcayataH meM utpanna ho sakatA hai| dUsarA jIva prANavadha karate samaya hiMsaka hai, kyoMki usake mana, vacana aura kAyA kA ati saMkliSTa pariNAma nahIM hone ke kAraNa dUsarI naraka prayoga sAvadya/sapApa hai| meM utpanna ho sakatA hai| nirjarA meM bhI pariNAmadhArA ke 7. avatI hiMsaka hai anusAra visadRzatA rahatI hai| yo yasmAdavirata: sa tadakurvannapi paramArthataH kurvanneva 6. hiMsaka kauna ? ahiMsaka kauna ? avaseyo yathA rAtribhojanAdanivRtto rAtribhojanam / paMcasamio tigutto nANI avihiMsao na vivriio| (pinivR pa 37) hou va saMpattI se mA vA jIvovaroheNaM // jo avirata-asaMyamI hai, vaha hiMsA na karatA huA (vibhA 1765) bhI vastataH hiMsA karatA hI hai| jaise rAtribhojana pAMca samiti se samita aura tIna gupti se gupta, jIva se jo nivRtta nahIM hai, vaha rAtribhojana na karatA huA bhI aura ajIva ke jJAtA muni dvArA yadi koI jIva-vadha ho rAtribhojI hotA hai| bhI jAe to bhI vaha ahiMsaka hai, kyoMki vaha apramatta 8. apramatta niyamataH ahiMsaka hokara calatA hai| ahaNato vi hu hiMso duTuttaNao mao ahimaro vva / nANI kammassa khayaTThamuTThio'NuTThito ya hiMsAe / bAhiMto na vi hiMso suddhattaNao jahA vijjo / / jayai asaDhaM ahisatthamuTrio avahao so u / (vibhA 1764) tassa asaMceayao saMceyayato ya jAI sttaaii| jisake pariNAma azuddha haiM, vaha na mAratA haA bhI jogaM pappa viNassaMti natthi hiMsAphalaM tassa // hiMsaka hai, jaise- gajaghAtaka / jisake pariNAma zuddha haiM, (oni 750,751) vaha prANivadha karatA huA bhI ahiMsaka hai, jaise-vaidya / jo jJAnI puruSa karmakSaya ke lie utthita aura hiMsA asubho jo pariNAmo sA hiMsA so u bAhiranimittaM / meM anutthita hai, vaha karmabandha nahIM krtaa| ahiMsA meM ko vi avekkhejja na vA jamhA'NegaMtiyaM bajhaM // utthita puruSa yadi zuddhabhAva se pravRtti karatA hai, usase (vibhA 1766) jAna yA anajAna meM sahasA prANivadha hone para bhI vaha jo azubha pariNAma hai, vaha hiMsA hai| hiMsA meM avadhaka hai, use hiMsA kA doSa nahIM lgtaa| bAharI nimitta anaikAntika hai-vahAM prANavadha hotA bhI ratto vA duTTho vA mUDho vA jaM pauMjai paogaM / hai aura nahIM bhI hotaa| hiMsAvi tattha jAyai tamhA so hiMsao hoi|| asubhapariNAmaheU jIvAbAho tti to mayaM hiMsA / na ya hiMsAmitteNaM sAvajjeNAvi hiMsao hoi / jassa u na so nimittaM saMto vina tassa sA hiMsA / / suddhassa u saMpattI aphalA bhaNiyA jiNavarehiM // (vibhA 1767) (oni 757,758) jisa jIvavadha kA hetu azubha pariNAma hai, vaha hiMsA rAga-dveSa aura mUr3hatA ke vazIbhUta ho jo mana, vacana, hai| jahAM prANavadha kA nimitta azubha pariNAma nahIM hai, kAyA kA prayoga karatA hai, use hiMsA kA doSa lagatA vahAM prANavadha hone para bhI hiMsA nahIM hai| hai, vaha hiMsaka hai| hiMsAmAtra se hiMsaka nahIM hotaa| jo jo ya pamatto puriso tassa ya jogaM par3acca je sttaa| rAgadveSa mukta zuddha hai, vaha hiMsA se hone vAle karmaphala kA vAvajjaMte niyamA tesiM so hiMsao hoi|| bhAgI nahIM hotA-aisA arhatoM ne kahA hai|
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ ahiMsA jA jayamANassa bhave virAhaNA suttavihisamaggassa / sA hoi nijjaraphalA ajjhatthavisohijuttassa || paramarahassamisINaM samaggaNipiDagabharitasArANaM / pariNAmiyaM pamANaM nicchayamavalaMbamANANaM // (oni 759,760 ) jo sUtra aura artha kA jJAtA hai, jisakI bhAvadhArA vizuddha hai, usa jAgarUka gItArtha muni dvArA hone vAlI virAdhanA bhI nirjarA phala vAlI hotI hai (eka samaya meM baddhakarma dUsare samaya meM kSINa ho jAte haiM ) - yaha dvAdazAMgavettA RSiyoM se prApta rahasya hai / nizcayanayAva - lambI ke lie pariNAmadhArA hI pramANa hai / nAsti tasya sAdhohiMsAphalaM - sAmparAyikam / yadi paramIyapratyayaM karma bhavati, taccaikasmin samaye baddhamanyasmin samaye kSapayati / ( onivR pa 220, 221) hiMsA ke phalasvarUpa sAMparAyika karmabaMdha hotA hai / usa apramatta muni ke sAmparAyika karmabandha nahIM hotA, pathika karmabandha hotA hai| prathama samaya meM baddha vaha karma dUsare samaya meM kSINa ho jAtA hai / avisiTThamiva jogaMmi bAhire hoi vihurayA iharA / suddhassa u saMpattI aphalA jaM desiA samae // (oni 51 ) gRhastha aura sAdhu ke prANAtipAta Adi bAhya kriyAyeM samAna hone para bhI unakA pariNAma asamAna hotA hai / vItarAga sAdhu ke prANAtipAta Adi kI kriyA aphala ho jAtI hai| usase bandha nahIM hotA, aisA siddhAMta meM kahA gayA hai| 6. ahiMsA kA vyAvahArika hetu savve jIvA vi icchaMti, jIviDaM na marijjiuM / tamhA pANavahaM ghoraM niggaMthA vajjayaMti NaM // (da 6 / 10) sabhI jIva jInA cAhate haiM, maranA nahIM / isIlie prANavadha bhayAnaka hai / nirgrantha usakA varjana karate haiM / ajjhatyaM savvao savvaM, dissa pANe piyAyae / na haNe pANiNo pANe, bhayaverAo uvarae / (u66) saba dizAoM se hone vAlA saba prakAra kA adhyAtma (sukha) jaise mujhe iSTa hai, vaise hI dUsaroM ko iSTa hai aura 78 ahiMsA : zramaNa kA AcAra saba prANiyoM ko apanA jIvana priya hai- yaha dekhakara bhaya aura vaira se uparata puruSa prANiyoM ke prANoM kI ghAta na kare / 10. hiMsA-ahiMsA aura naya AyA ceva ahiMsA AyA hiMsatti nicchao eso / jo hoi appamatto ahiMsao, hiMsao iyaro // (oni 754 ) nizcaya naya se AtmA hI ahiMsA hai aura vahI hiMsA hai| jo apramatta hai, vaha ahiMsaka hai / jo pramatta haiM, vaha hiMsaka hai / naigamasya jIveSvajIveSu ca hiMsA saMgrahavyavahArayoH SaTsu jIvanikAyeSu hiMsA, saMgrahazcAtra dezagrAhI draSTavyaH sAmAnyarUpazca naigamAntarbhAvI / vyavahArazca sthUla vizeSa - grAhI lokavyavaharaNazIlazcAyaM / RjusUtrazca pratyekaM pratyekaM jIve jIve hiMsAM vyatiriktAmicchatIti / zabdasamabhirUDhaivaMbhUtAzca nayA AtmaivAhisA Atmaiva hiMseti / (onivR pa 221) nagama naya ke anusAra hiMsA aura ahiMsA kA prayoga jIva aura ajIva - donoM se saMbaMdhita hai / saMgraha aura vyavahAra naya ke anusAra hiMsA chaha jIvanikAya se saMbaMdhita hai- yaha kathana dezagrAhI saMgraha kI apekSA se hai / sAmAnya saMgrahanaya naigama ke antarbhUta hai / vyavahAra sthUla vizeSagrAhI hai / RjusUtra naya ke anusAra hiMsA pratyeka jIva ke sAtha pRthak-pRthak rUpa se saMbaMdhita hai / zabda, samabhirUr3ha evaM evaMbhUta naya ke anusAra AtmA hI hiMsA hai aura AtmA hI ahiMsA hai | 11. ahiMsA : zramaNa kA AcAra puDhavikAyaM na hiMsaMti, maNasA vayasA kAyasA / tiviheNa karaNajoeNa, saMjayA susamAhiyA // puDhavikAyaM vihiMsaMto, hiMsaI u tayassie / tase ya vivihe pANe, cakkhuse ya akkhuse || (da 6 / 26, 27) susamAhita saMyamI mana, vacana, kAyA - isa trividha karaNa aura kRta, kArita evaM anumati - isa trividha yoga se pRthvIkAya kI hiMsA nahIM karatA / jo pRthvIkAya kI hiMsA karatA hai, vaha usake Azrita aneka prakAra ke
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ ahiMsaka yajJa ahiMsA cAkSuSa (dRzya), acAkSuSa (adRzya) trasa aura sthAvara acAkSuSa trasa aura sthAvara prANiyoM kI hiMsA karatA hai| prANiyoM kI hiMsA karatA hai| tasakAyaM na hiMsaMti, maNasA vayasA kaaysaa| AukAyaM na hiMsaMti, maNasA vayasA kaaysaa| tiviheNa karaNajoeNa, saMjayA susamAhiyA / / tiviheNa karaNajoeNa, saMjayA susamAhiyA // tasakAyaM vihiMsaMto, hiMsaI u tayassie / AukAyaM vihiMsaMto, hiMsaI u tyssie| tase ya vivihe pANe, cakkhuse ya ackkhuse| tase ya vivihe pANe, cakkhuse ya acakkhuse / (da 6143,44) (da 629,30) susamAhita saMyamI mana, vacana, kAyA-isa vividha sasamAhita saMyamI mana, vacana, kAyA-isa trividha karaNa tathA kRta, kArita aura anumati-isa vividha karaNa aura kRta, kArita evaM anumati-isa trividha yoga yoga se trasakAya kI hiMsA nahIM karate / jo trasakAya kI se apkAya kI hiMsA nahIM krtaa| jo apkAya kI hiMsA karatA hai, vaha usake Azrita aneka prakAra ke hiMsA karatA hai, vaha usake Azrita aneka prakAra ke cAkSuSa, acAkSuSa trasa aura sthAvara prANiyoM kI hiMsA cAkSuSa, acAkSuSa trasa aura sthAvara prANiyoM kI hiMsA karatA hai| karatA hai| tase pANe na hiMsejjA, vAyA aduva kammaNA / jAyateyaM na icchaMti pAvagaM jlitte| uvarao savvabhUesu, pAsejja vivihaM jagaM / / tikkhamannayaraM satthaM savvao vi durAsayaM / / (da 8 / 12) (da 6 / 32) muni vacana athavA kAyA se trasa prANiyoM kI hiMsA muni jAtateja agni jalAne kI icchA nahIM krte| na kare / vaha saba jIvoM ke vadha se uparata hokara vibhinna kyoMki agni dUsaroM zastroM se tIkSNa zastra aura saba ora prakAra vAle jagat ko dekhe--AtmaupamyadRSTi se dekhe| se durAzraya hai| aTTa suhumAI pehAe, jAI jANittu sNje| anilassa samAraMbha buddhA mannati tArisaM / dayAhigArI bhUesu, Asa ciTTha saehi vA // sAvajjabahulaM ceyaM neyaM tAIhiM seviyaM // siNehaM pupphasuhumaM ca, pANuttigaM taheva ya / tAliyaMTeNa patteNa sAhAvihuyaNeNa vA / paNagaM bIya hariyaM ca, aMDasuhamaM ca aTTamaM // na te vIiumicchanti vIyAveUNa vA prN| (da 8 / 13,15) (da 6 / 36,37) saMyamI muni ATha prakAra ke sUkSma zarIra vAle jIvoM tIrthaMkara vAyU ke samArambha ko agnisamArambha ke ko dekhakara baiThe, khar3A ho aura soe| ina sUkSma zarIra tulya hI mAnate haiN| yaha pracura pApayukta hai| yaha chahakAya vAle jIvoM ko jAnane para hI koI saba jIvoM kI dayA ke trAtA muniyoM ke dvArA Asevita nahIM hai|| kA adhikArI hotA hai| isalie muni vIjana, patra, zAkhA aura paMkhe se havA ve ATha sUkSma jIva isa prakAra haiMkaranA tathA dUsaroM se havA karAnA nahIM caahte| 1. sneha 5. kAI vaNassaI na hiMsaMti, maNasA vayasA kaaysaa| 2. puSpa 6. bIja tiviheNa karaNajoeNa, saMjayA susamAhiyA // 3. prANa 7. harita vaNassaI vihiMsaMto, hiMsaI u tayassie / 4. uttiga 8. aMDasUkSma tase ya vivihe pANe, cakkhuse ya acakkhuse // 12. ahiMsaka yajJa (da 6 / 40,41) tavo joi jIvo joiThANaM, susamAhita saMyamI mana, vacana, kAyA-isa trividha jogA suyA sarIraM kArisaMgaM / karaNa tathA kRta, kArita aura anumati -isa vividha ___kamma ehA saMjamajogasaMtI, yoga se vanaspati kI hiMsA nahIM karate / jo vanaspati kI homa haNAmI isiNaM pasatthaM // hiMsA karatA hai, vaha usake Azrita aneka prakAra ke cAkSuSa, (u 12 / 44)
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ Agama AgamaracanA aura tripadI tapa jyoti hai, jIva jyoti-sthAna hai| yoga (mana, 6. AgamavAcanA vacana aura kAyA kI sat pravatti) ghI DAlane kI 0 AcArya bhadrabAhu : pATaliputrIya vaacnaa| karachiyAM haiN| zarIra agni jalAne ke kaNDe haiN| karma iMdhana hai| saMyama kI pravRtti zAMti-pATha hai / isa prakAra maiM * AcArya skandila : mAthurI vAcanA RSi-prazasta (ahiMsaka) homa karatA huuN| * Agama vAcanA kI ahaMtA (dra. ziSya) * AgamagrahaNa-vidhi (dra. zikSA) yajJa kA adhikArI * Agama vyAkhyA ke cAra vibhAga (dra. anuyoga) chajjIvakAe asamArabhaMtA, mosaM adattaM ca asevmaannaa| AgamaH jJAnaguNapramANa kA bheda (dra. jJAna) parigaI ithio mANamAyaM. eyaM parinnAya caraMti dNtaa|| pravacana kA artha-Agama (dra. pravacana) (u 12 // 41) * Agama kA mUla : vinaya (dra. vinaya) mana aura indriyoM kA damana karane vAle chaha jIvanikAya kI hiMsA nahIM karate, asatya aura caurya kA 1. Agama kA nirvacana aura paribhASA sevana nahIM karate, parigraha, strI, mAna aura mAyA kA Agamo NAma attvynn| (AvacU 1 pR 28) parityAga karake vicaraNa karate haiM, ve hI yajJa ke adhikArI A-abhividhinA sakalazrutaviSayavyAptirUpeNa hote haiN| maryAdayA vA yathAvasthitaprarUpaNayA gamyante-paricchidyasusaMvuDo paMcahiM saMvarehiM, iha jIviyaM annvkkhmaanno| nte'rthA yena sa AgamaH / (nandImavR pa 249) vosaTThakAo suicattadeho, mahAjaya jayaI jannasiDheM // Aptavacana Agama kahalAtA hai| (u 12 / 42) samasta zrutagata viSayoM se jo vyApta hai, maryAdita hai, jo pAMca saMvaroM se susaMvata hotA hai, jo asaMyama ___yathArtha prarUpaNA ke kAraNa jisase artha jAne jAte haiM, vaha jIvana kI icchA nahIM karatA, jo kAya kA vyutsarga Agama hai / (kevalajJAnI, manaHparyavajJAnI, avadhijJAnI, karatA hai, jo zuci hai aura jo deha kA tyAga karatA hai, caturdazapUrvI, dazapUrvI aura bhinnadazapUrvI - inake dvArA vahI yajJa kA adhikArI hai aura vahI yajJoM meM zreSTha racita zAstra hI sUtra-Agama haiN|) mahAyajJa karatA hai| 2. Agama-racanA aura tripadI Agama-yathArtha jJAtA aura yathArtha vaktA AgamaracanA ke saMdarbha meM tIna abhimata prApta haiMAgama kahalAte haiM / upacAra se unake tIhiM nisejjAhiM coddasapuvvANi uppAditANi / vacana ko bhI Agama kahA jAtA kiM ca vAgareti bhagavaM! uppanne vigate dhuveetAo tinni nisejjaao| uppannetti je uppannimA bhAvA te uvAgacchati / vigatetti je vigatissabhAvA te 1. Agama kA nirvacana aura paribhASA vigacchati / dhuvA je avinnaasdhmminno| sesANaM aNi2. Agama-racanA aura tripadI yatA NimejjA / te ya tANi pucchiUNa egatamaM te suttaM * Agama-racanA aura gaNadhara (dra. gaNadhara) kareti, jArisaM jahA bhaNitaM / (AvacU 1 pR 370) 3. Agama racanAkAra gaNadhara gautama ne tIna niSadyAoM (praNipatya pRcchA 4. Agama kI bhASA aura nirUpaNa zailI niSadyA) se mahAvIravANI ko grahaNa kara caudaha pUrvo kA 5. Agama ke prakAra nirmANa kiyaa| prazna hai-bhagavAna mahAvIra ne kyA . laukika Agama vyAkaraNa kiyA ? bhagavAna ne tIna niSadyAoM meM tripadI * lokottara Agama (tIna padoM) kA vyAkaraNa kiyA--- + lokottara Agama ke prakAra (da. aMgapraviSTa, 1. utpanna-utpanna hone vAle paryAya / aMgabAhya) 2. vigata-vinaSTa hone vAle paryAya / * zAstra ke prakAra 3. dhruva-dhruva rahane vAlA dravya /
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ Agama ke prakAra Agama zeSa AgamanirmANa kI niSadyAeM aniyata haiM / gaNadhara karate haiN| usase sUtra kA pravartana hotA hai| una niSadyAoM se prazna pUchakara kisI eka sUtra kA nirmANa gaNadharadevA hi mUlabhUtamAcArAdikaM zrutamuparacayanti, karate haiM, jaisA bhagavAn batalAte haiN| teSAmeva sarvotkRSTazrutalabdhisampannatayA tadracayitumIzajadA ya gaNaharA savve pavvajitA tAhe kira egani- tvAt / (nandImat pa 203) sejjAe egArasa aMgANi, coddasahiM coddasa puvANi / gaNadharoM meM sarvotkRSTa zrutalabdhi hotI hai, usI evaM tA bhagavatA attho kahito, tAhe bhagavaMto egapAse se ve mUlabhUta AcAra Adi AgamoM kI racanA karane meM suttaM kareti, taM akkharehiM padehiM vaMjaNehiM samaM / samartha hote haiN| (AvacU 1 pR 337) arhatproktaM gaNadharadRbdhaM pratyekabuddhadRbdhaM ca / gaNadhara pravajita he| unhoMne eka niSadyA meM sthaviragrathitaM ca tathA pramANabhUtaM tridhA sUtram / / AcArAMga Adi gyAraha aMgoM ko tathA caudaha niSadyAoM (onivR pa 3) meM caudaha pUrvo ko grahaNa kiyaa| arhat mahAvIra ne artha- arhatoM dvArA pratipAdita, gaNadharoM dvArA sUtrita, vAcanA dI aura gaNadharoM ne eka sAtha use varNa, pada pratyekabuddha aura (pUrvadhara) sthaviroM dvArA racita AgamoM aura vyaM jana se paripUrNa sUtra rUpa meM gumphita kiyaa| --sUtrAgama, arthAgama aura tadubhayAgama ko pramANa mAnA gautamasvAminA niSadyAtrayeNa caturdazapUrvANi gRhI- gayA hai| tAni / "bhagavAMzcAcaSTe-uppaNNe i vA vigame i vA 4. Agama kI bhASA aura nirUpaNa zailI dhuve i vA-etA eva tisro niSadyAH / AsAmeva sakAzAd sarvamapi hi gaNabhRtAM 'utpAdavyayadhrauvyayuktaM saditi' pratItirupajAyate, pravacanamarddhamAgadhikabhASAtmakam , anyathA sattA'yogAta / tatazca te pUrvabhavabhAvitamatayo arddha mAgadhikabhASayA tIrthakRtAM deshnaaprvRtteH| dvAdazAGgamuparacayanti / (AvahAva 1 pR 185) (nandImavR pa 83) gaNadhara gautama ne tIna niSadyAoM se caudaha pUrvo ko (bhagavaM ca NaM addhamAgahIe bhAsAe dhammamAikkhai / ) grahaNa kiyaa| (samavAo 34 / 22) bhagavAn ne kahA--"uppaNNe i vA, vigame i vA, sArA pravacana (Agama) arddhamAgadhI bhASA meM nibaddha dhuve i vA'-.-ye hI tIna niSadyAeM haiN| inhIM ke AdhAra ___ hai, kyoMki tIrthaMkara arddhamAgadhI bhASA meM dharmadezanA dete haiN| hA para gaNadharoM ko 'sat utpAda-vyaya-dhrauvya se yukta hai'----- eehiM diTThivAe parUvaNA sutt-atthkhnnaae| isakI pratIti hotI hai| tatpazcAt ve dvAdazAMga kI racanA ___iha puNa aNabhuvagamo ahigAro tIhiM osannaM // karate haiN| unakI buddhi pUrvajanma meM prApta jJAna se bhAvita (vibhA 2275) hotI hai| dRSTivAda meM sUtra aura artha kA nirUpaNa naigama Adi ___ gaNabhRtaH sarve'pi tathAkalpatvAd bhagavadupadiSTaM bama sAta nayoM se hotA hai| kAlika zruta meM saba nayoM ke uppanne i vetyAdi mAtRkApadatrayamadhigamya sUtrataH sakala dvArA vyAkhyA Avazyaka nahIM hai| zrotA. ke AdhAra para mapi pravacanaM dRbdhavantaH / (nandImava pa 48) vahAM artha-nirUpaNa prAyaH naMgama, saMgraha, vyavahAra ina vahA atha-nirUpaNa prAra ahaMtoM dvArA upadiSTa tIna mAtakApadoM-.-.'uppanne tIna nayoM se hotA hai| i vA, vigame i vA, ve i vA' kI avadhAraNA kara gaNa- 5. Agama ke prakAra dhara samagra pravacana kA sUtra rUpa ma guphana karata ha' esA Agame tivihe paNNatte, taM jahA-suttAgame atthAgame karanA gaNadharoM kA AcAra hai| tdubhyaagme| ' (anu 550) 3. Agama racanAkAra ___ Agama ke tIna prakAra prajJapta haiM -sUtrAgama, arthAgama atthaM bhAsati arahA, suttaM gaMthaMti gaNadharA NiuNaM / aura tadubhayAgama / sAsaNassa hitaDhAe, tato suttaM pvtttii| Agame tivihe paNNattaM, taM jahA- attAgame aNaMtarAgame (Avani 92) paraMparAgame / titthagarANaM atthassa attAgame / gaNaharANa arhat artha kA prarUpaNa karate haiN| gaNadhara zAsana suttassa attAgame, atthassa aNaMtarAgame / gaNaharasIsANaM hita ke lie nipuNatA ke sAtha usakA sUtrarUpa meM guMphana suttassa aNaMtarAgame, atthassa paraMparAgame / teNa paraM suttassa
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ Agama Agama vAcanA vi atthassa vi no attAgame, no aNaMtarAgame, prNpraagme| zAstra ke prakAra (anu 551) . appakkharaM mahatthaM mahakkhara'ppattha dosu'vi mhtthN|| Agama ke tIna prakAra prajJapta haiM-AtmAgama, dosu'vi appaM ca tahA bhaNi satthaM cauvigappaM / / anantarAgama aura paramparAgama / tIrthaMkaroM ke lie artha AtmAgama hai| gaNadharoM ke sAmAyArI ohe nAyajjhayaNA ya diTTivAo ya / lie sUtra AtmAgama aura artha anantarAgama hai| gaNadhara loiakappAsAI aNukkamA kAragA curo|| ke ziSyoM ke lie sUtra anantarAgama aura artha paramparAgama (obhA 11,12) zAstra ke cAra prakAra haiMusake pazcAt sUtra aura artha donoM hI na AtmAgama 1. alpa akSara mahAn artha --jaise oghaniryakti / haiM, na anantarAgama haiM, kintu paramparAgama haiN| 2 mahAn akSara alpa artha-jaise jJAtadharmakathA / avivRtamatthato mukulakappaM suttaM / tadeva hi vivecitaM 3. mahAn akSara mahAn artha-jaise dRSTivAda / samutphullakamalakalpaM attha iti / 4. alpa akSara alpa artha-jaise kAsika Adi ' (AvacU 1 pR 107,108) laukika shaastr| ____ artha se avivecita sUtra mukUla -ardhavikasita kalikA ke samAna hotA hai| vahI sUtra arya se vivecita hokara 6. Agama vAcanA / vikasita kamala ke samAna ho jAtA hai| AcArya bhadrabAhu : pATaliputrIya vAcanA Agame duvihe paNNatte, taM jahA - loie loguttarie y| bArasa variso dukkAlo uvaTTito, (anu 547) saMjatA ito ito ya samuddatIre acchittA puNa ravi pADaliputte Agama ke do prakAra prajJapta haiM-laukika aura militaa| tesi aNNassa uddesao aNNassa khaMDa / evaM lokottr| saMghADitehiM ekkArasa aMgANi saMghAtitANi, didvivAdo laukika Agama natthi / loie Agame ---jaNNaM imaM aNNANiehi micchadi nepAlavattaNIe ya bhaddabAhussAmI acchaMti coddspuvii| TThIhi sacchaMdabuddhimaivigappiyaM, taM jahA- bhArahaM, rAmAyaNaM, tesi saMgheNaM patthavito saMghADao diTThivAdaM vAehitti / haMbhImAsuruttaM, koDillayaM, ghoDamUha, sagabhaddiyAo, gto| niveditaM saMghakajjaM taM / te bhaNaMti -- dukkAlakappAsiyaM, nAgasuhumaM, kaNagasattarI, vesiyaM, vaisesiyaM, nimittaM mahApANaM Na paviTTho mi, iyANi paviTTho mi, to buddhavayaNaM, kAvilaM, logAyataM, sadvitaMtaM, mADharaM, purANaM, na jAti vAyaNaM dAtuM / paDiniyattehiM saMghassa akkhAtaM / vAgaraNaM, naaddgaadi| ahavA-bAvattarikalAo cattAri tehi aNNovi saMghADao visajjito-jo saMghassa ANaM veyA sNgovNgaa| (anu 548) atikkamati tassa ko DaMDo? te gtaa| khitN| to ___ ajAnI, mithyAdRSTi aura svacchaMda buddhi-mati dvArA viracita Agama laukika haiN| jaise--mahAbhArata, rAmAyaNa, akkhAi-ugghADejjai / te bhaNaMti-mA ugghADeha, peseha bhaMbhI, Asurokta, kauTilya arthazAstra, ghoTakamukha, zaka mehAvI / satta pADipucchagANi demi-1. bhikkhAyariyAe bhadrikA, kAsika, nAgasUkSma, kanakasaptati (sAMkhya Agato, 2. kAlavelAe, 3. saNNAe Agato, 4. veyAkArikA), vaizika (kAmazAstra), vaizeSika, buddhavacana, liyAe, 5-7 Avassae paDipucchA tiNNi / kApila, lokAyata, SaSTitantra, mAThara, purANa, vyAkaraNa, tAhe thUlabhaddasAmippamukkhANi paMca mehAvINaM satANi nATaka Adi / athavA bahattara kalAeM aura aMga-upAMga gayANi / te ya papaDhitA, mAseNa ekkeNa dohiM tihiMti sahita cAra veda-ye laukika Agama haiN| savve osaritA, na taraMti pADipucchaeNaM paDhituM / lokottara Agama thUlabhaddasAmI tthito| thovAvasese mahApANe pucchito-na loguttarie Agame -jaNNaM imaM arahatehiM bhagavaMtehiM hu kilamasi ? na kilaMmAmi / khamAhi kaMci kAlaM, to .."paNIyaM duvAlasaMgaM gnnipiddgN..| (anu 549) divasaM savvaM vAyaNA hohiti / pucchati-kiM paDhitaM ? arhatoM dvArA praNIta dvAdazAMga gaNipiTaka lokottara kettiyaM vA acchati ? AyariyA bhaNaMti-adrAsIti Agama hai| suttANi siddhatthakeNa, maMdareNa ya upamANaM / bhaNio ya
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ Agama vAcanA UNatareNaM kAleNaM paDhihisi eto bacce jjAsi / mA visAdaM samate mahApANe kara paDhiyANi Nava paDipuNNANi, dasamakaM ca dohiM vatthUhiM UNakaM / etaMmi aMtare viharaMtA AgatA pADaliputtaM / thUlabhaddassa ya tAo bhagiNIo sattavi pavvaitikAo bhAMti - AyarikA ! bhAuka vaMdakA vaccAmo, ujjANe kira ThitellakA / Ayarie vaMdittA pucchaMti - kahiM jeTTabhAte ? bhaNati - etAe devakulikA guNati / teNa ya cititaM - bhagiNI iDDhi darisemitti sIharUvaM viuvvitaM, tAo sIhaM pecchati / tA va bhItA naTThAo, bhAMti - sIheNa khaiyo / AyarieNaM bhaNitaM - Na so sIho, thUlabhaddo / bitiya divase uddesaNakAlo uvaTThito / na uddisaMti / kiM kAraNaM ? ajogo / teNa jANitaM kallattaNakaM / bhaNati - Na kAhAmi / bhaNati - Na tumaM kAhisi, aNNe kAhiti / pacchA mahatA kileseNa paDivaNNA / uvarillANi cattAri puvvANi paDhAhi, mA aNNassa dejjAsi / te cattAri tato vocchiNNA, dasamassa ya do pacchimANi vatthUNi vocchiNANi / dasa puvvANi aNusajjaMti / ( AvacU 2 pR 187, 188 ) vIranirvANa kI dUsarI zatAbdI meM bAraha varSa kA durbhikSa huA / sAdhu-saMgha samudra ke kinAre calA gayA / subhikSa hone para pATaliputra meM punaH milA / durbhikSa ke samaya aneka zrutadhara muni svargavAsI ho ge| jo zeSa bace, unameM se kisI ko zruta kA uddezaka yAda rahA, kisI ko usakA eka aMza / saMgha ke agraNI muniyoM ne una sabako vyavasthita rUpa meM saMkalita kiyaa| isa prakAra gyAraha aMga saMkalita ho gae / dRSTivAda ko jAnane vAlA koI muni nahIM bacA / usa samaya AcArya bhadrabAhu nepAla deza meM the / ve caturdazapUrvI the| saMgha ne parAmarza kara eka saMghATaka (do muni) vahAM bhejA aura kahalavAyA Apa yahAM Akara dRSTivAda kI vAcanA deN| una muniyoM ne vahAM jAkara unake sAmane saMgha kA Avedana prastuta kiyA / bhadrabAhu ne kahA---' pahale duSkAla thA, isalie maiM mahAprANa kI sAdhanA meM praviSTa nahIM huaa| aba maiM usakI sAdhanA prAraMbha kI hai, ataH maiM vAcanA dene ke lie Ane meM asamartha hUM / ' muniyoM ne lauTakara sArA vRtta saMgha ko batalAyA / 83 Agama saMgha ne dUsarA saMghATaka bhejakara kahalavAyA - mahAmune ! jo saMgha kI AjJA kA atikramaNa karatA hai, usake lie kauna-sA daMDa hai ? AcArya bhadrabAhu ne kahA - 'saMgha kI AjJA ke atikramaNa kA artha hotA hai-saMgha se bahiSkAra | saMgha mujhe bahiSkRta na kare, isalie kucha medhAvI sAdhuoM ko bhejo| maiM pratidina sAta vAcanAeM dUMgA - 1. bhikSAcarI se Ane ke bAda 2. svAdhyAya ke samaya 3. zauca se Ane ke bAda 4. vikAla velA meM 5-7. Avazyaka ke bAda pratipRcchA ke lie tIna / ' saMgha ne saMghATaka se yaha saMvAda pAkara sthUlabhadra Adi pAMca sau medhAvI muniyoM ko vahAM bhejaa| unhoMne vAcanA prAraMbha kii| prAyaH sabhI muni na par3ha sakane ke kAraNa eka, do, tIna mahInoM meM pATaliputra lauTa ge| unhoMne kahA - 'hama pratipRcchaka se par3ha nahIM skte|' kevala sthUlabhadrasvAmI dRr3hatA se adhyayana meM saMlagna rahe / mahAprANa dhyAna kI sAdhanA thor3I zeSa rahI, taba bhadrabAhu ne sthUlabhadra se pUchA- 'tuma khinna to nahIM ho rahe ho ?' sthUlabhadra bole - 'maiM khinna nahIM ho rahA hUM / ' taba bhadrabAhu ne kahA - 'kucha dina pratIkSA karo, phira maiM tumheM pUre dina vAcanA duuNgaa|' sthUlabhadra ne pUchA- 'maiMne kitanA par3hA hai, kitanA zeSa rahA hai ?" bhadrabAhu bole'tumane abhI 88 sUtra hI par3he haiN| sarasoM jitanA par3he ho, maMdara parvata jitanA par3hanA zeSa hai| kiMtu viSAda mata kro| jitanA samaya lagA hai, usase kama samaya meM tuma par3ha loge / ' mahAprANa dhyAna saMpanna ho gayA / sthUlabhadra ne pratipUrNa nau pUrva par3ha lie| do vastuoM ( vibhAgoM) se nyUna dasavAM pUrva bhI par3ha liyA / bhadrabAhu aura sthUlabhadra nepAla se prasthAna kara pATaliputra A ge| sthUlabhadra kI sAta bahineM pravrajita huI thIM / ve AcArya bhadrabAhu aura apane bhAI sthUlabhadra ko vaMdana karane gaI / AcArya bhadrabAhu udyAna meM Thahare hue the| unhoMne vaMdana kara pUchA - 'bhaMte ! hamArA jyeSTha bhrAtA kahAM hai ? ' bhadrabAhu ne kahA 'isI devakula meM parAvartana - svAdhyAya kara rahA hai / ' bahineM sthUlabhadra ko vaMdanA karane gaIM / sthUlabhadra ne AtI huI
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAra 64 AcAra bahinoM ko dekhaa| unhoMne apanI jJAnalabdhi kA pradarzana skandilAcArya se sammata hone ke kAraNa ise skandila kA karane ke lie siMha kA rUpa banA liyaa| sAdhviyoM ne anuyoga kahA gyaa| eka mAnyatA hai ki duSkAla meM siMha ko dekhaa| ve Darakara lauTa AI aura AcArya se zruta naSTa nahIM huA thaa| jo viziSTa anuyogadhara sAdhu bolIM-'sthUlabhadra ko siMha khA gyaa|' bhadrabAhu bole -- the, ve kAlakavalita ho gye| ekamAtra skandilAcArya 'vaha siMha nahIM hai, sthUlabhadra hai|' hI anuyogadhara bce| unhoMne mathurA meM sAdhuoM ke lie dUsare dina vAcanA ke samaya sthUlabhadra bhadrabAhu ke punaH anuyoga kA pravartana kiyA aura isalie ise sAmane upasthita hue| bhadrabAhu ne vAcanA nahIM dii| mAthurI vAcanA kahA gayA tathA yaha skandilAcArya kA sthUlabhadra ne socA, kyA kAraNa hai jisase mujhe vAcanA ke anuyoga khlaayaa| yogya nahIM maanaa| unhoMne isa para dhyAna kendrita kiyA (jaina paraMparA meM cAra Agama-vAcanAeM vizruta haiMaura jAnA - isakA kAraNa kala kI ghaTanA hai| ve 1. AcArya bhadrabAhu kI pATalIputrIya vAcanA.. bole- 'maiM bhaviSya meM aisA nahIM kruuNgaa|' bhadrabAha vIra nirvANa dUsarI zatAbdI (Avazyaka cUrNi) bole . 'tuma nahIM karoge, para dUsare kara leNge|' bahuta 2. AcArya skandila kI mAthurI vAcanA- vIra prArthanA karane para bar3I kaThinAI se vAcanA denA svIkAra nirvANa nauvIM zatAbdI (naMdI caNi) kiyaa| unhoMne sthUlabhadra se kahA -- 'avaziSTa cAra pUrva 3. AcArya nAgArjuna kI ballabhI vAcanA - vIra tuma par3ho, para dUsaroM ko unakI vAcanA nahIM doge|' nirvANa nauMvI zatAbdI (bhadrezvarasUrI kRta sthUlabhadra ke bAda aMtima cAra pUrva vicchinna ho kahAvalI) ge| dasaveM pUrva kI aMtima do vastueM bhI vicchinna ho 4. AcArya devaddhigaNI kSamAzramaNa kI vallabhI gaIM / dasa pUrva kI paramparA unake bAda bhI clii| vAcanA-vIra nirmANa dasavIM zatAbdI (samayaAcArya skandila : mAtharI vAcanA suMdaragaNIkRta sAmAcArI shtk)| vartamAna meM bArasasaMvaccharie mahaMte dubbhikkhakAle bhattA . jo Agama upalabdha haiM, ve prAyaH devaddhigaNI aNNaNNato phiDitANaM gahaNa-guNaNA-'NuppehAbhAvAto sute kSamAzramaNa kI vAcanA ke haiN|) vippnntthe| puNo subhikkhakAle jAte madhurAe mahaMte sAhu AcAra-zAstravihita AcaraNa, mokSa ke lie samudae khaMdilAyariyappamuhasaMgheNa 'jo jaM saMbharati' tti kiyA jAne vAlA anuSThAna / evaM saMghaDitaM kAliyasutaM / jamhA ya etaM madhurAe kataM tamhA mAdhurA bAyaNA bhaNNati / sA ya khaMdilAyariya 1. AcAra kI paribhASA sammaya tti kAtuM tassaMtiyo aNuogo bhaNNati / aNNe 2. AcAra ke prakAra bhaNaMti jahA-sutaM Na NaTTha, tammi dubbhikkhakAle je ___* darzana ke AcAra (dra. samyaktva) aNNe pahANA aNuogadharA te viNaTThA, ege khaMdilAyarie 3. jJAna ke AcAra saMdhare, teNa madhurAe aNayogo pUNo sAdhaNaM pavattito 4. cAritra ke AcAra tti mAdhurA vAyaNA bhaNNati, tassaMtito ya aNiyogo 5. tapa ke AcAra bhaNNati / (nandIca pR 9) 6. vIrya ke AcAra bAraha varSa taka duSkAla rahA / sAdhu AhAra ke lie 7. zramaNa-AcAra ke sthAna dUra-dUra kSetroM meM jaate| samayAbhAva ke kAraNa ve sUtra * chaha vrata aura artha kA grahaNa, parivartana evaM anuprekSaNa nahIM kara (dra. mahAvata) pAte the, isalie sUtra vinaSTa/vismRta ho gye| duSkAla * chaha kAya-saMyama (dra. ahiMsA) * akalpa-varjana sampannatA ke bAda vizAla sAdhusamudAya mathurA meM ekatrita huA / AcArya skandila kI adhyakSatA meM AgamavAcanA 0 gRhastha-pAtra-varjana huii| jisako jo yAda thA, vaha saMkalita kiyA gyaa| 0 paryaka-varjana yaha mathurA meM hone kAraNa mAthurI vAcanA khlaaii| / 0 gRhaniSadyA-varjana
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIrya AcAra 0 snAna varjana 0 vibhUSA varjana 8. akalpa Adi ke varjana kA prayojana 9. AcAra-samAdhi ke prakAra 10. AcAra-sampannatA ke pariNAma 11. AcAra - atikramaNa ke cAra sthAna * atikrama * vyatikrama 0 aticAra * anAcAra 12. aticAra kyA ? 13. aticAra kA hetu 14. jJAna ke aticAra * darzana ke aticAra bhAvaka kA AcAra * zramaNa kA AcAra AcArapAlana meM pramatta: pApazramaNa 1. AcAra kI paribhASA ziSTAcarito jJAnAdyAsevanavidhiH / ( nandIhAva pR75 ) AcAro veSadhAraNAdiko bAhya kriyAkalApaH / ( uzAvRpa 499 ) (pra. anAcAra ) AcAra ke pAMca prakAra haiM 1. darzana AcAra AcAra kA artha hai ziSTa vyaktiyoM dvArA AcIrNa jJAna darzana Adi ke AcaraNa - abhyAsa kI vidhi / AcAra kA artha hai - veza dhAraNa Adi bAhya kriyA kalApa / 2. jJAna AcAra 3. cAritra AcAra (pra. samyaktva ) (dra dhAvaka ) (pra. bhramaNa) (dra. zramaNa ) 2. AcAra ke prakAra daMsaNa nANa carite tavabAyAre ya vIriyAyAre / eso bhAvAyAro paMcaviho hoi nAyavvo // (dani 66) 85 4. tapa AcAra 5. vIrya AcAra / 3. jJAna ke AcAra kAle viSaye bahumANe uvahANe tahA aniNhavaNe / vaMjaNa attha tadubhae aTTaviho nANamAyAro // ( dani 80 ) jJAnAcAra ke ATha prakAra kAla zruta kA adhyayana karane ke lie nirdiSTakAla meM zruta kA abhyAsa karanA / vinaya - jJAnaprApti ke prayatna meM vinamra rahanA / bahumAna jJAna ke prati Antarika anurAga rakhanA / upadhAna - zrutavAcana ke samaya Ayambila Adi vizeSa tapa kA anuSThAna karanA / anivana jJAna aura jJAnadAtA AcArya kA gopana na karanA / AcAra sUtra - sUtra kA vAcana karanA / artha - artha kA vAcana karanA / sUtrArtha sUtra aura artha donoM kA vAcana karanA / 4. cAritra ke AcAra --1 paNihANajogajuttA paMcahi samitIhi tihi ya guttIhi / esa caritAyAro aTuviho hoi NAyavvo / (dani 89) cAritrAcAra ke ATha prakAra pAMca samiti aura tIna gupti / ( dra samiti, gupti ) 5. tapa AcAra vArasavihammi vi tave sambhitara bAhire kusala diTThe / agilAe aNAjIvI NAyavvo so tavAyAro // ( dani 90 ) pUjA-pratiSThA kI AkAMkSA se vihIna, adInabhAva se bAraha prakAra ke bAhya aura AbhyaMtara tapa kA AcaraNa karanA tapa AcAra hai / ( dra. tapa ) 6. vIrya AcAra aNigUhitabala virio parakkamati jo jahuttamAusto / juMja ya jahAthAmaM NAvabbo vIriyAyAro // (dani 91 ) apanI zakti kA gopana na karate hue jJAna-darzanacAritra-tapa kI ArAdhanA meM parAkrama karanA vIryAcAra hai / usake chattIsa prakAra haiM jJAna ke ATha AcAra
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAra paryaka-varjana darzana ke ATha AcAra cUlA 2) kA adhyayana na kiyA ho, usake dvArA yAcita cAritra ke ATha AcAra vasati aura jisane 'vastraSaNA' (AyAracUlA 5) kA tapa ke bAraha AcAra adhyayana na kiyA ho, usake dvArA AnIta vastra, Rtu baddha kAla meM ayogya vyakti ko pravajita karanA tathA 7. zramaNa-AcAra ke sthAna varSAkAla meM kisI ko bhI pravrajita karanA- yaha 'zaikSa vayachakkaM kAyachakkaM, akappo gihibhAyaNaM / sthApanA akalpa' kahalAtA hai| paliyaMka nisejjA ya, siNANaM sohavajjaNaM // gRhasthapAtra-varjana (da 67) kaMsesu kaMsapAesu, kuMDamoesu vA puNo / zramaNa-AcAra ke aThAraha sthAna--- bhuMjato asaNapANAI, AyArA paribhassai / / 1. ahiMsA 10. vAyukAya-saMyama (da 6150) 2. satya 11. vanaspatikAya-saMyama jo gahastha ke kAMse ke pyAle, kAMse ke pAtra aura 3. acaurya 12. trasakAya-saMyama kuNDamoda (kuMDe ke AkAra kA kAMsya bhAjana) meM azana, 4. brahmacarya 13. akalpa varjana pAna Adi khAtA hai, vaha zramaNa ke AcAra se bhraSTa hotA 5. aparigraha 14. gRhi-bhAjana-varjana hai| 6. rAtri-bhojana tyAga 15. paryaka-varjana sIodagasamAraMbhe, mattadhoyaNachaDDaNe / 7. pRthvIkAya-saMyama 16. gahAntara niSadyA-varjana jAI channaMti bhUyAI, diTTho tattha asaMjamo // 8. apakAya-saMyama 17. snAna-varjana ..."pacchAkamma pUrekamma, siyA tattha na kappaI / / 9. tejaskAya-saMyama 18. vibhUSA-varjana (da 6151,52) akalpa-varjana bartanoM ko sacitta jala se dhone meM aura bartanoM ke dhoe hue pAnI ko DAlane meM prANiyoM kI hiMsA hotI paDhamaM uttaraguNo akppo| so duvidho, taM jahA hai| tIrthaMkaroM ne vahAM asaMyama dekhA hai| sehaTThavaNAkappo akappaTTavaNAvappo y| gRhastha ke bartana meM bhojana karane meM 'pazcAt karma' (dajicU pR0 226) aura 'puraHkarma' kI saMbhAvanA hai| vaha nirgrantha ke lie akalpa-varjana prathama uttaraguNa hai| akalpa ke do kalpya nahIM hai| bheda haiM zaikSasthApanA akalpa, akalpasthApanA akalpa / paryaka-varjana piMDa sejjaM ca vatthaM ca, cautthaM pAyameva ya / AsaMdIpaliyaMkesu, maMcamAsAlaesu vaa| akappiyaM na icchejjA, paDigAhejja kappiyaM // aNAyariyamajjANaM, Asaittu saittu vA // (da 6147) gaMbhIravijayA ee, pANA duppddilehgaa| muni akalpanIya piNDa, zayyA-vasati, vastra aura AsaMdIpaliyaMkA ya, eyamaThTha vivajjiyA / / pAtra ko grahaNa karane kI icchA na kare kintu kalpanIya (da 6 / 53,55) grahaNa kare / (yaha akalpasthApanA akalpa hai|) AryoM ke lie AsaMdI, palaMga, maMca aura AsAlaka sehaTavaNAkappo nAma jeNa piNDaNijjuttI Na sutA (avaSTaMbha sahita Asana para baiThanA yA sonA anAcIrNa tesu ANiyaM na kappai bhottuM / jeNa sejjAo Na suyAo teNa vasahI uggamitA Na kppii| jeNa vatthesaNA Na suyA AsaMdI Adi gaMbhIra chidra vAle hote haiN| inameM teNa vatthaM / uDubaddha aNalA Na pavvAvijjati, vAsAsu prANiyoM kA pratilekhana karanA kaThina hotA hai| isalie svve'vi| (dajicU pR 226) AsaMdI, palaMga Adi para baiThanA yA sonA vajita kiyA jisane piNDaniyukti kA adhyayana na kiyA ho, hai| usake dvArA lAyA huA bhaktapAna, jisane zayyA (AyAra
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAra samAdhi ke prakAra AcAra gRhaniSadyA-varjana zobhA-varjana vivattI baMbhacerassa, pANANaM avahe vaho / siNANaM aduvA kakkaM, loddhaM paramagANi ya / vaNImagapaDigghAo, paDikoho agaarinnN|| gAyassuvvaTTaNaTThAe, nAyaraMti kayAi vi / / aguttI baMbhacerassa, itthIo yAvi saMkaNaM / (da 6 / 63) kusIlavaDDhaNaM ThANaM, dUrao parivajjae / / muni zarIra kI zobhA bar3hAne ke lie gandhacUrNa, (da 6 / 57,58) kalka, lodhra, padmakesara Adi kA ubaTana na kare / gahastha ke ghara meM baiThane se brahmacarya -AcAra kA nagiNassa vA vi muMDassa, dIharomanahaMsiMNo / vinAza, prANiyoM kA avadhakAla meM vadha, bhikSAcaroM ke mehaNA uvasaMtassa, kiM vibhUsAe kAriyaM // antarAya aura ghara vAloM ko krodha utpanna hotA hai| vibhUsAvattiyaM bhikkhU, kammaM baMdhai cikkaNaM / brahmacarya asurakSita hotA hai tathA strI ke prati bhI zaMkA saMsArasAyare ghore, jeNaM paDai duruttare / / hotI hai| yaha (gRhAntara niSadyA) kuzIlavardhaka sthAna hai vibhUsAvattiyaM ceyaM, buddhA mannaMti tArisaM / isalie muni isakA dUra se varjana kre| sAvajjabahalaM ceyaM, neyaM tAIhiM seviyaM / / (da 6 / 64-66) gRhaniSadyA kA apavAda nagna, muNDa, dIrgha roma aura nakha vAle tathA maithuna tiNhamannayarAgassa, nisejjA jassa kppii| se nivRtta muni ko vibhUSA se kyA prayojana hai ? jarAe abhibhUyassa, vAhiyassa tvssinno|| vibhUSA ke dvArA bhikSu cikane karma kA bandhana (da 6 / 59) karatA hai| usase vaha dustara saMsAra-sAgara meM giratA hai / jarAgrasta, rogI, tapasvI-ina tInoM meM se koI bhI vibhaSA meM pravatta mana ko tIrthaDara vibhaSA ke talya sAdhu gRhastha ke ghara meM baiTha sakatA hai| hI cikane karma ke bandhana kA hetu mAnate haiN| yaha egateNa niseho jogesu na desio vihI vAvi / pracara pApayukta hai| yaha chahakAya ke trAtA maniyoM dvArA daliaM pappa niseho hojja vihI vA jahA roge / / Asevita nahIM hai| (oni 55) 8. akalpa Adi ke varjana kA prayojana gamanAgamana Adi yogarUpa vyApAra kA ekAnta rUpa se vidhi aura niSedha nahIM hai| roga meM pathya-apathya kI jahA paMcamahatvayANaM rakkhaNanimittaM patteyaM paMca paMca bhAvaNAo taha akappAdINi chadrANANi vayakAyANaM taraha prayojana ke anusAra hI vidhi aura niSedha hai| rakkhaNatthaM bhaNiyANi / jahA vA gihassa kuDukavADasnAna-varjana jattassavi padIvajAgaramANAdi rakkhaNAvisesA bhavanti vAhio vA arogI vA, siNANaM jo u ptthe| taha paMcamahanvayajuttassavi sAhuNo tesimaNupAlaNatthaM ime vokkato hoi AyAro, jaDho havai saMjamo // uttaraguNA bhvnti| (dajicU pR 226) (da 660) jaise pAMca mahAvratoM kI rakSA ke lie paccIsa sAdhu rogI ho yA nIroga, jo snAna karane kI (pratyeka mahAvrata kI pAMca) bhAvanAeM hotI haiM, vaise hI abhilASA karatA hai, usake AcAra kA ullaMghana hotA vrata aura chaha kAya kI rakSA ke lie ye chaha sthAna hai / vaha saMyama se cyuta ho jAtA hai| varjanIya haiM.... akalpagrahaNa, gaha-pAtra, paryaMka, niSadyA, snAna saMtime suhumA pANA, ghasAsu bhilugAsu ya / aura vibhuussaa| jisa prakAra bhIMta aura kivAr3a yukta gaha je u bhikkhU siNAyaMto, viyaDeNa ppilAvae / / ke lie bhI dIpaka aura jAgaraNa---ye do rakSA ke hetu (E ) hote haiM, vaise hI paMcamahAvrata yukta sAdha ke lie bhI polI bhUmi aura darArayukta bhUmi meM sUkSma prANI uttaraguNa mahAvratoM ke anupAlana ke hetu hote haiM / hote haiM / aprAsuka jala se snAna karane vAlA bhikSu unheM 6. AcAra samAdhi ke prakAra jala se plAvita karatA hai| cauvivahA khala AyArasamAhI bhavai, taM jahA
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcAra no halo gAe AyA ramahiTThejjA / no para logaTTayAe AyArama hiTThejjA / no kittavaNNasadda silogaTTayAe AyAra mahiTThejjA / nattharahaMtehi UhiM AyAramahiTThejjA | (da 9/4/7 ) AcAra-samAdhi ke cAra prakAraihaloka ke nimitta AcAra kA pAlana nahIM karanA cAhie / paraloka ke nimitta AcAra kA pAlana nahIM karanA cAhie / kIrti, varNa, zabda aura zloka ke nimitta AcAra kA pAlana nahIM karanA cAhie / Arhata hetu ke atirikta anya kisI bhI uddezya se AcAra kA pAlana nahIM karanA cAhie / 10. AcAra-sampannatA ke pariNAma jiNaaarrae atitiNe, paDipuNNAyayamAyayaTThie / AyArasamAhisaMvuDe, bhavai ya daMte bhAvasaMdhae / (da 9/4/5 ) jo jinavacana meM rata hotA hai, jo pralApa nahIM karatA, jo sUtrArtha se paripUrNa hotA hai, jo atyanta mokSArthI hotA hai, vaha AcArasamAdhi ke dvArA saMvRta hokara indriya aura mana kA damana karane vAlA tathA mokSa ko nikaTa karane vAlA hotA hai / 11. AcAra - atikramaNa ke sthAna - AhAkammanimaMtraNa paDisuNamANe aikkamo hoi / payabheyAi vaikkama gahie taieyaro gilie // (pini 182 ) sAdhu ke yogya AcAra kA atikramaNa karanA atikrama hai| jaise--- sAdhu ke lie AdhAkarma AhAra kA grahaNa niSiddha hai / usa AhAra kA nimantraNa svIkAra karanA atikrama, usako lAne ke lie prasthAna karanA vyatikrama, use grahaNa karanA aticAra tathA usakA paribhoga karanA anAcAra hai / 12. aticAra kyA ? sayaNAsaNaNapANe, ceiyajaisejjakAya uccAre / samitIbhAvaNaguttI, vitahAyaraNammi aiyAro // ( Avani 1498 ) AcArAMga zayana, Asana, anna, pAnI, caitya, yati, zayyA, uccAra- prasravaNa, samiti, bhAvanA aura gupti ina viSayoM meM viparIta AcaraNa karanA aticAra hai / 88 13. aticAra kA hetu savve ciya aiyArA saMjalaNANaM tu udayao hoMti / mUlachejjaM puNa hoi bArasahaM kasAyANaM // ( vibhA 1249 ) saba aticAra saMjvalana kaSAya ke udaya se hote haiM / mUla (saMyamaghAtI ) aticAra anantAnubandhI catuSka, apratyAkhyAna catuSka aura pratyAkhyAna catuSka ke udaya se hote haiM / 14. jJAna ke aticAra .....vAiddha vaccAmeliyaM, hINakkharaM, accakkharaM yahINaM, viNayahINaM, ghosahINaM, jogahINaM, suTThadinnaM duTTupaDicchiyaM, akAle kao sajjhAo, kAle na kao sajjhAo, asajjhAie sajjhAiyaM, sajjhAie na samjhAiyaM / ( Ava 418 ) jJAna ke caudaha aticAra haiM 1. vyAviddha - Agama pATha ko Age-pIche karanA / 2. vyatyAmreDita-mUla pATha meM anyapATha kA mizraNa ... karanA / 3. hInAkSara-akSaroM ko nyUna kara uccAraNa karanA / 4. atyakSara-akSaroM ko adhika kara uccAraNa karanA / 5 padahIna - padoM ko kama kara uccAraNa karanA / 6. vinayahIna - virAma - rahita uccAraNa karanA / 7. ghoSahIna - udAtta Adi ghoSa rahita uccAraNa karanA / 8. . yogahIna sambandha rahita uccAraNa karanA / 9. suSThudatta -- yogyatA se adhika jJAna denA / 10. duSThu pratIcchita- - jJAna ko samyag bhAva se grahaNa na karanA / 11. akAla meM svAdhyAya karanA / 12. svAdhyAya kAla meM svAdhyAya na karanA / 13. asvAdhyAya kI sthiti meM svAdhyAya karanA / 14. svAdhyAya kI sthiti meM svAdhyAya na karanA /
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya ke prakAra AcArAMga - prathama aMga / AcArya - jo svayaM AcAra kA aura dUsaroM se AcAra karavAte haiM / 0 jo ziSyoM ko sUtra aura artha kI vAcanA dete haiM / O * jo tIrthaMkara ke pratinidhi hote haiM / jo namaskAra mahAmaMtra meM tIsare pada ke vAcaka haiM | 1. AcArya paribhASA 0 prakAra 2. AcArya ke upamAna 3. AcArya kA dAyitva 4. AcArya kA vaiyAvRttya 5. AcArya ke prAyogya AhAra 6. AcArya kI ArAdhanA 7. AcArya kI AzAtanA ke pariNAma 8. AcArya - upAdhyAya 9. vAcanAcArya : vAcaka vaMza (dra. aMgapraviSTa) pAlana karate haiM kA pAlana * AcArya ke pAsa baiThane kI vidhi * AcArya ke sAtha bAtacIta kI vidhi * AcArya ke prati ziSya ke kartavya * AcArya kA anuzAsana : ziSya kI dRSTi (dra. ziSya ) * AcArya aura vinaya ( bra. vinaya ) 1. AcArya kI paribhASA * AcArya kI zuzrUSA se zruta-prApti * AcArya - upAdhyAya namaskAra kI niSpatti * AcArya : aMgabAhya ke racayitA * AcArya-paraMparA (dra. ziSya) ( dra. ziSya ) ( dra. ziSya ) jo pAMca AcAra- jJAna, darzana, vIrya kA anupAlana karate haiM, anurUpa (bra. zikSA ) ( dra. namaskAra ) (dra. aMgabAhya ) ( dra. sthavirAvali ) paMcavihaM AyAraM AyaramANA tahA pabhAsaMtA / AyAraM daMsaMtA AyariyA teNa vuccati // ( Avani 994 ) cAritra, tapa aura artha kI vyAkhyA 80 AcArya karate haiM aura dUsaroM ko AcAra kI kriyAoM kA sakriya prazikSaNa dete haiM, ve AcArya haiM / suttatthatadubhayAdiguNasampanno appaNo guruhi gurupade tthAvito Ayario / (daacU pR 219) jo vA anno'vi suttatthatadubhayaguNehi a uvaveo gurupae Na ThAvio so'vi Ayario ceva / ( dajicU pR 318 ) AcAryaM sUtrArthapradaM tatsthAnIyaM vAnyaM jyeSThAryam / ( dahAvR pa 252 ) 0 jo sUtra, artha aura tadubhaya kA jJAtA hai tathA apane guru dvArA gurupada para sthApita hai, vaha AcArya kahalAtA hai / 0 jo sUtra aura artha kA jJAtA hai kintu gurupada para sthApita nahIM hai, vaha bhI AcArya kahalAtA hai / sUtrArthadAtA athavA gurusthAnIya jyeSTha Arya AcArya kahalAtA hai / AcArya ke prakAra Ayariyo paMcaviho, taM jahA pavvAvaNAyariyo, disAriyo, suyassa uddisaNAyariyo, suyassa samuddisaNAyario, suyassa vAyaNAyario / ( acU pR 15 ) AcArya ke pAMca prakAra haiM pravAjanAcArya - dizAcArya - vyutpanna ziSya ko yAtrA kA nirdeza dene --- pravrajyA dene vAle / vAle / o uddezanAcArya -- sUtra - paThana kA nirdeza dene vAle / samuddezanAcArya - sUtra - sthirIkaraNa kA nirdeza dene vAle / vAcanAcArya - vAcanA dene vAle - paDhAne vAle / paMcavihe Ayarie pannatte, taM jahA- dhammAyarie pavvAvaNAyarie uvaTTAvaNAyarie vAyaNAyarie vakkhANAyarie / ( vibhAkovR pR 5 ) AcArya ke pAMca prakAra haiMdharmAcArya - dharma kA upadeza dene vAle / pravrAjanAcArya -- pravrajyA dene vAle / upasthApanAcArya - upasthApita karane vAle / vAcanAcArya - vAcanA dene vAle / vyAkhyAcArya - anuyoga karane vAle /
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya AcArya ke prAyogya AhAra 2. bhAcArya ke upamAna 4. AcArya kA vaiyAvRttya jahA nisaMte tavaNaccimAlI pabhAsaI kevalabhArahaM tu / jahAhiyaggI jalaNaM namase nANAhuImaMtapayAbhisittaM / evAyario sUyasIlabuddhie virAyaI suramajhe va iNdo|| evAyariyaM uvaciejjA aNaMtanANovagao vi sNto|| (da 9 / 1 / 14) (da 9 / 1 / 11) jaise dina meM pradIpta hotA huA sUrya sampUrNa bhArata jaise AhitAgni brAhmaNa vividha Ahuti aura mantra (bharatakSetra) ko prakAzita karatA hai, vaise hI zruta, zIla padoM se abhiSikta agni ko namaskAra karatA hai. vaise dI aura buddhi se sampanna AcArya vizva ko prakAzita krte| ziSya anantajJAna saMpanna hote hae bhI AcArya kI vinayahaiM aura jisa prakAra devatAoM ke bIca indra zobhita hotA pUrvaka sevA kre| hai hai, usI prakAra sAdhuoM ke bIca AcArya suzobhita hote AyariyaM aggimivAhiyaggI, sussUsamANo pddijaagrejjaa| AloiyaM iMgiyameva naccA, jo chaMdamArAhayai sa pujjo // jahA sasI komuijogajutto nakkhattatArAgaNaparivuDappA / __ (da 9 / 3 / 1) khe sohaI vimale abbhamUkke evaM gaNI sohai bhikkhumajjhe / / jaise AhitAgni agni kI zuzrUSA karatA huA (da 9 / 1215) jAgarUka rahatA hai, vaise hI jo AcArya kI zuzrUSA karatA jisa prakAra bAdaloM se mukta vimala AkAza meM nakSatra huA jAgarUka rahatA hai, jo AcArya ke Alokita aura aura tArAgaNa se parivata kArtika pUrNimA kA candramA iGgita ko jAnakara unake abhiprAya kI ArAdhanA karatA zobhita hotA hai, usI prakAra bhikSaoM ke bIca AcArya hai, vaha pUjya hai| zobhita hote haiN| 5. AcArya ke prAyogya AhAra AcArya : dIpa kA dRSTAMta suttatthathirIkaraNaM viNao gurupuuysehbhumaanno| jaha dIvA dIvasayaM, paippae so ya dippae diivo| dANavatisaddhava DDhI buddhibalavaddhaNaM ceva / / dIvasamA AyariyA, dippaMti paraM ca dIveMti / / eehiM kAraNehi u kei sahussavi vayaMti annukNpaa| (anu 643 / 1) eka dIpa saikar3oM dIpoM ko pradIpta karatA hai aura guruaNukaMpAe puNa gacche titthe ya aNukaMpA / / svayaM bhI pradIpta rahatA hai| AcArya bhI apane jJAna ke (oni 609, 610) AcArya ke prAyogya AhAra kI gaveSaNA ke lAbha --- Aloka se dUsaroM ko Alokita karate haiM aura svayaM bhI 1. manojJa AhAra se sUtra-artha kA sthirIkaraNa sukhaAlokita rahate haiN| pUrvaka hotA hai| 3. AcArya kA dAyitva 2. vinaya sAmAcArI kA pAlana hotA hai| je mANiyA sayayaM mANayaMti jatteNa kannaM va nivesyNti| 3. gurupajA sahaja saMpAdita hotI hai| te mANae mANarihe tavassI jiiMdie saccarae sa pujjo // 4. zaikSa ke mana meM AcArya ke prati bahamAna ke bhAva (da 9 / 3 / 13) utpanna hote haiN| abhyutthAna Adi ke dvArA sammAnita kie jAne para 5. dAtA ke mana meM zraddhAbhAva kI vRddhi hotI hai / jo ziSyoM ko satata sammAnita karate haiM - zrutagrahaNa ke 6. AcArya kA zArIrika bala aura buddhi-bala bar3hatA lie prerita karate haiM, pitA jaise apanI kanyA ko yatna ka yogya kula meM sthApita karatA hai, vaise hI jo 7. ziSyoM ke mahAn nirjarA hotI hai / AcArya apane ziSyoM ko yogya mArga meM sthApita karate haiM, --ina kAraNoM se jo ziSya guru ke prAyogya AhAra una mAnanIya, tapasvI, jitendriya aura satyarata AcArya kI gaveSaNA karatA hai, vaha gaccha aura tIrtha kI kA jo sammAna karatA hai, vaha pUjya hai| anukaMpA-- sevA karatA hai|
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya-upAdhyAya AcArya Ayariya gilANANa ya mailA mailA puNo'vi dhaavNti| bhasma kara DAlate haiM jisa prakAra agni IdhanarAzi ko| mA ha gurUNa avaNNo logaMmi ajIraNaM iyare / 'yaha sarpa choTA hai'-aisA jAnakara jo usakI (pini 27) AzAtanA (kadarthanA) karatA hai, vaha pravRtti usake ahita AcArya aura rugNa muni ke vastroM kA bAra-bAra ke lie hotI hai| isI prakAra alpavayaska AcArya kI prakSAlana vihita hai| kyoMki AcArya ke malina vastra bhI avahelanA karane vAlA DhITha muni saMsAra meM paribhramaNa logoM meM jugupsA paidA karate haiM, isase saMgha kI avahelanA karatA hai| hotI hai / rugNa sAdhu yadi malina vastra pahanatA hai to __ AzIviSa sarpa atyanta kruddha hone para bhI 'jIvanausake ajIrNa Adi rogoM kI saMbhAvanA rahatI hai| nAza' se adhika kyA kara sakatA hai ? parantu AcAryapAda 6. AcArya kI ArAdhanA ke aprasanna hone para bodhi-lAbha nahIM hotaa| unakI jo jeNa pagAreNaM tussai krnn-vinnyaa-'nnvttiihiN| AzAtanA se mokSa nahIM miltaa| ArAhaNAe maggo so cciya avvAhao tassa / / siyA hu se pAvaya no DahejjA (vibhA 932) AsIviso vA kuvio na bhakkhe / AcArya kI ArAdhanA ke upAya ---- siyA visaM hAlahalaM na mAre * guru dvArA AdiSTa kArya kA sampAdana karanA / na yAvi mokkho guruhIlaNAe / 0 vinaya ---Asana pradAna karanA, paryupAsanA krnaa| (da 9 / 1 / 7) * iMgita kA anuvartana krnaa| saMbhava hai kadAcit agni na jalAe, saMbhava hai 0 jisa upAya se guru prasanna hoM, usI kA AcaraNa ApIvila sarvapita bone para bhI na kATe aura yaha krnaa| bhI saMbhava hai ki halAhala viSa bhI na mAre, parantu guru 7. AcArya ko AzAtanA ke pariNAma kI avahelanA se mokSa saMbhava nahIM hai| je yAvi maMdi tti guruM viittA Dahare ime appasue tti nccaa| siyA hu sIseNa giri pi bhide hIlaMti micchaM paDivajjamANA kareMti AsAyaNa te gurUNaM // siyA hu sIho kuvio na bhakkhe / pagaIe maMdA vi bhavaMti ege DaharA vi ya je suybuddhovveyaa| siyA na bhidejja va sattiaggaM AyAramaMtA guNasuTTiappA je hIliyA sihiriva bhAsa kujjaa|| na yAvi mokkho guruhIlaNAe / je yAvi nAgaM DaharaM ti naccA AsAyae se ahiyAya hoi| (da 9 / 1 / 9) evAyariyaM pi hu hIlayaMto niyacchaI jAipahaM kha maMde / / saMbhava hai zira se parvata ko bhI bheda DAle, saMbhava hai AsIviso yAvi paraM suruTTo kiM jIvanAsAo paraM nu kujjaa| siMha kupita hone para bhI na khAe aura yaha bhI saMbhava hai AyariyapAyA puNa appasannA ki bhAle kI noka bhedana na kare, para guru kI avahelanA abohi AsAyaNa natthi mokkho|| se mokSa saMbhava nahIM hai| (da 9 / 112-5) 8. AcArya-upAdhyAya jo muni guru ko 'ye maMda (alpaprajJa) haiM' 'ye alpavayaska aura alpazruta haiM,'-aisA jAnakara unake upadeza AyAradesaNAo AyariyA vinnynnaaduvjjhaayaa| ko mithyA mAnate hae unakI avahelanA karate haiM, ve guru atthapadAyagA vA guravo suttassuvajjhAyA / / kI AzAtanA karate haiN| (vibhA 3200) kaI AcArya vayovRddha hote hue bhI svabhAva se hI AcArya AcAra kI dezanA dete haiN| upAdhyAya manda (alpaprajJa) hote haiM aura kaI alpavayaska hote hue zikSA kA kArya karate haiN| bhI zruta aura buddhi se sampanna hote haiM / AcAravAna aura . athavA AcArya arthapadoM kI vAcanA dete haiN| upAguNoM meM susthitAtmA AcArya, bhale phira ve manda hoM yA dhyAya sUtrapadoM kI vAcanA dete haiN| prAjJa, avajJA prApta hone para guNarAzi ko usI prakAra nAvazyamAcAryopAdhyAyabhinnaH bhvitvym| apitu
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya AjIvaka kvacidasAveva sUtraM ziSyebhyaH prayacchatyasAveva cArtham / para-hita ke upAya kA cintana karate haiM, ve upAdhyAya haiN| (oniva pa 3) 6. vAcanAcAya: vAcakavaMza yaha Avazyaka nahIM hai ki AcArya aura upAdhyAya vAyaNAyario nAma jo uvajjhAyasaMdiTro uddesAdi bhinna-bhinna vyakti hoN| kadAcid jo sutra kI vAcanA dete banA (AvacU 2 pR 217) haiM, ve hI artha kI vAcanA de dete haiN| jo upAdhyAya dvArA saMdiSTa uddeza-samaddeza-anujJAdhammovadesa dikkhA vaoadesa disa vAyagA gurvo| anuyoga kA saMpAdana karatA hai-sUtra aura artha kI ettheva uvajjhAo gahio suyvaaynnaayrio|| vAcanA detA hai, vaha vAcanAcArya hai| (vibhA 1818 kova 1393) vAyagavaMso NAma jehiM paraMparaeNaM sAmAiyAdi attho jo dharma kA upadeza dete haiM, ziSyoM ko dIkSita gaMtho ya vaadito| (AvacU 1 pR86) karate haiM, unheM upasthApita karate haiM, vAcanA dete haiM, jo paramparA se AcArAMga Adi AgamoM ke satra yAtrA kA nirdeza dete haiM, ve AcArya haiN| zrutavAcanAcArya aura artha kI vAcanA detA hai, vaha vAcaka vaMza hai| ko upAdhyAya kahA gayA hai| vAcakA upAdhyAyAsteSAM vaMzaH (vAcakavaMzaH) / bArasaMgo jiNakkhAo sajjhAo kahio buhehiM / (vibhAmavR pR 418) taM uvaisaMti jamhA uvajhAyA teNa vaccaMti / / vAcaka kA artha hai ... upAdhyAya / upAdhyAya kI (Avani 997) paraMparA ko vAcaka vaMza kahA jAtA hai| . ahaMta-praNIta dvAdazAMgI kA jo svayaM svAdhyAya vAyeti sissANaM kAliya-pUvvasutaM ti vAtagAkarate haiM aura ziSyoM ko vAcanA dete haiM, ve. upAdhyAya AcAryA ityrthH| gurusaNNihANe vA sissabhAveNa vAitaM sutaM jehiM te vaaygaa| vaMso tti purisapavvaparaMpareNa tthito| avidiNNadiso gaNaharapadajoggo uvjjhaato| (nandIcU pR9) (daacU pR 15) 1. jo ziSyoM ko kAlika zruta aura pUrvazrata kI vAcanA jo AcArya pada para pratiSThita nahIM haiM aura jo gaNa dete haiM, ve vAcaka athavA AcArya kahalAte haiM / dhara pada ke yogya haiM, ve upAdhyAya kahalAte haiN| 2. jinhoMne guru kI sannidhi meM ziSyabhAva se zrata kA vAcana kiyA hai, ve vAcaka haiN| utti uvaogakaraNe vatti a pAvaparivajjaNe hoi| jhatti a jhANassa kae utti a osakkaNA kamme / / unakI vaMzaparamparA vAcakavaMza kahalAtI hai| (Avani 999) AjIvaka-mahAvIrakAlIna eka zramaNa sampradAya / uvajjhAo (upAdhyAya) meM u kA artha upayoga, AjIvikA pAsaMDatthA gosaalpvttitaa| tesi va kA artha pApavarjana, jhA kA artha dhyAna aura o kA siddhatamateNa cutA'cutasahitA satta parikammA paNNaartha karma kA apanayana hai| . vijjati / ...."te tivihaM NayamicchaMti, taM jahAjo sUtrArtha meM upayogavAn haiM, pApabhIru haiM, dhyAna davvaTTito, pajjavaTTito ubhyttttito| kI gaharAiyoM meM jAte haiM tathA karma kA apanayana karane - (nandIcU pR 72,73) meM saMlagna haiM, ve upAdhyAya haiN| yaha zabda kA niruktArtha AjIvaka sampradAya gozAlaka dvArA pravartita hai| hai| jo sUtravAcanA dene meM apane sUkSma cintana kA unake siddhAMta ke anusAra sAta parikarma prajJApanIya haiN| upayoga karate haiM, ve upAdhyAya haiN| unheM tIna naya mAnya haiM - dravyAstika, paryAyAstika aura uvagamma jao'hIyai jaM covagayamajhayAviti / ubhayAstika / jaM covAyajhAyA hiyassa to te uvajjhAyA // . AjIvikA terAsiyA bhnnitaa| te sarva jagaM (vibhA 3199) tyAtmaka icchaMti, jahA -jIvo ajIvo jIvAjIvazca, ya jinake pAsa Akara par3hate haiM athavA jo saMte asaMte saMtAsaMte evamAdi / (nandIca pR73) samAgata ziSyoM ko par3hAte haiM, ve upAdhyAya haiN| jo sva- AjIvaka mata rAzika kahalAtA hai| vaha saMpUrNa
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMzaya Adi vijJAna 93 AtmA jagat ko vyAtmaka mAnatA hai| jaise -jIva, ajIva, AtmA sthUla zarIra ko chor3akara bhavAntara se AtI jIva-ajIva; sat, asat, sad-asat / hai, bhavAntara meM jAtI hai| usake sAtha do sUkSma zarIra AtmA-avinAzI cetana dravya, cetanAmaya asaMkhya (tejasa-kArmaNa) sadA rahate haiM, phira bhI vaha AtepradezoM kA avibhAjya piNDa / jAte dRggocara nahIM hotI, kintu usake lakSaNa avazya prApta hote haiN| tatkAla utpanna kITa meM bhI apane zarIra 1. AtmA ke astitva kI siddhi ke hetu ke prati pratibandha-moha hotA hai| vaha upaghAta karane * pUrvajanma-punarjanma vAle ko dekhakara palAyana kara jAtA hai| jisa 0 svasaMvedana jIva meM jisa viSaya kA pratibaMdha hotA hai, vaha pratibaMdha * saMzaya Adi vijJAna usI viSaya ke parizIlana ke satata abhyAsa se labdha hotA 2. AtmA kI adRzyatA ke hetu hai| sabhI jIvoM meM yaha spaSTa hai| jo jIva jisa vastu ke 3. AtmA kA kartRtva-bhoktRtva guNa-doSa se aparicita hai, usameM usa vastu ke prati kisI 4. AtmA kI nityatA-amUrtatA-anyatA prakAra kA pratibandha nahIM hotA / isalie janma ke prAraMbha meM hI jIva meM apane zarIra ke prati jo pratibaMdha hotA hai, 5. AtmA zarIravyApI vaha janma-janmAntara meM zarIra ke parizIlana ke satata * AtmA aura karma kA saMbaMdha (dra. karma) abhyAsa ke kAraNa hI hotA hai| isase AtmA kA janmA6. AtmA ke vividha stara ntara se Agamana svataH siddha hotA hai| 1. citta svasaMvedana 2. mana kayavaM karemi kAhaM vAhamahaM paccayA imAu ya / *. lezyA (dra. lezyA) appA sa ppaccakkho tikAlakajjovaesAo / / 3. pariNAma (vibhA 1555) 4. adhyavasAya maiMne kiyA, maiM karatA hUM, maiM karUMgA-isa trikAlavartI 7. Atma-jaya : parama jaya vyapadeza se hone vAle 'ahaM pratyaya' se AtmA pratyakSa siddha * mukta AtmA kI Urdhvagati (dra. mokSa) | hotI hai / * mukta AtmA (sisa) ke prakAra (dra. sina) saMzaya Adi vijJAna * saMsArI AtmA (jIva) ke prakAra) (dra. jIva) goyama ! paccakkho cciya jIvo jaM saMsayAivinnANaM / * pRthvI, apa, Adi meM jIvatva kI siddhi (dra. jIvanikAya) paccakkhaM ca na sajhaM jaha suha-dukkhA sadehammi / / (vibhA 1554) 1. AtmA ke astitva kI siddhi saMzaya, jijJAsA Adi vijJAna jIva meM hote haiM pUrvajanma-punarjanma isalie jIva pratyakSa siddha hai| jo pratyakSa siddha hai, use AntarazarIrayukto'pyAtmA Agacchan gacchana vA nopa- dUsare pramANoM se siddha karane kI apekSA nahIM rhtii| labhyate, liGgatastupalabhyate eva / tathAhi kRmerapi janto- jaise zarIra meM hone vAle sukha-duHkha ke saMvedana ko dUsare statkAlotpannasyApyasti nijazarIraviSayaH pratibandhaH, pramANoM se siddha nahIM kiyA jaataa| upaghAtakamupalabhya palAyanadarzanAt / yazca yaviSayaH phariseNa jahA vAU, gijjhaI kaaysNsio| pratibandhaH sa tadviSayaparizIlanAbhyAsapUrvakaH, tthaadrshnaat| nANAIhiM tahA jIvo, gijjhaI kaaysNsio| na khalvatyantAparijJAtaguNadoSavastuviSaye kasyApyAgraha (dabhA 33) upajAyate / tato janmAdau zarIrAgrahaH zarIraparizIlanA jaise zIta Adi ke sparza se deha-saMgata vAya kA bhyAsajanitasaMskAranibandhana iti siddhamAtmano janmAntarA- astitva jAnA jAtA hai, vaise hI jJAna, darzana, icchA dAgamanam / (nandImava pa 4,5) Adi ke dvArA dehastha AtmA kA astitva jAnA jAtA hai| fr
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA 2. AtmA kI adRzyatA ke hetu so jai dehAdanno to pavisaMto va nissaraMto vA / kIsa na dIsai, goyama ! duvihA'Nuvaladdhio sA ya // asao kharasaMgassa va sao vi dUrAibhAvao'bhihiyA / sumAmuttattaNao kammANugayassa jIvassa || ( vibhA 1682, 1683) yadi jIva zarIra se bhinna hai to usakA zarIra meM praveza aura nirgama dikhAI kyoM nahIM detA ? 1. asat kI anupalabdhi - jaise gadhe ke sIMga | 2. sat kI anupalabdhi jaise svarga / ( nandI mavR pa 3 ) jo mithyAtva Adi doSoM ke kAraNa vedanIya Adi anupalabdhi ( dikhAI na denA) do prakAra kI hotI karmoM kA karttA hai, karmaphala- sukha-duHkha kA bhoktA hai, karmodaya ke anusAra nAraka Adi bhavoM meM saMsaraNa karatA hai tathA samyak darzana, jJAna aura cAritra kI utkRSTa ArAdhanA se karmakSaya kara parinirvANa ko prApta karatA hai, vahI AtmA hai / padArtha kI sattA hone para bhI usake dikhAI na dene ke aneka kAraNa haiM / maladhArI hemacandra ne (vibhAmavR pR 617 ) isake ikkIsa kAraNa batalAye haiM 1. dUrI ke kAraNa jaise svarga / 2. atinikaTatA - jaise nayanatArikA / 3. atisUkSmatA -- jaise paramANu / 4. mana kI caMcalatA 5. indriyoM kI apaTutA 6. matimAndya 7. azakyatA 13. vismRti 14. durAgama 15. moha 16. vidarzana - janmAndhatA 17. vikAra 15. akriyA 10. sAmAnya 19. anadhigama 11. anupayoga 20. kAla - viprakarSa 21. svabhAva - viprakarSa 12. anupAya AtmA amUrta hai, ataH vaha dRzya nahIM hai / yadyapi saMsArI AtmA karmazarIra se anugata hai, kiMtu karmazarIra atyaMta sUkSma hone ke kAraNa AtmA dikhAI nahIM detI / 3. AtmA kA kartRtva-bhoktRtva 8. AvaraNa 9. abhinava 94 appA kattA vikattA ya, duhANa ya suhANa ya / appA mittamamittaM ca duppaTTayasupaTThio // ( u 20137 ) AtmA hI duHkha-sukha kI karane vAlI hai aura vahI unakA kSaya karane vAlI hai / satpravRtti meM lagI huI AtmA AtmA kI nityatA- amUrtatA - anyatA hI mitra hai aura duSpravRtti meM lagI huI AtmA hI zatru hai / yo mithyAtvAdikaluSitatayA vedanIyAdikarmaNAmabhinirvarta kastatphalasya ca sukhaduHkhAderupabhoktA, nArakAdibhaveSu ca yathAkarmmavipAkodayaM saMsarttA, samyagdarzanAdiratnatrayAbhyAsaprakarSa vazAccA zeSakammazApagamataH parinirvAtA, sa prANAn dhArayati sa eva cAtmetyabhidhIyate / appA naI veyaraNI, appA me kUDasAmalI / appA kAmaduhA gheNU, appA me naMdaNaM vaNaM // ( u 20 / 36) AtmA hI vaitaraNI nadI hai aura AtmA hI kUTazAlmalI vRkSa hai, AtmA hI kAmadughA dhenu hai aura AtmA hI nandanavana hai / 4. AtmA kI nityatA-amUrtatA anyatA kAraNa vibhAga - kAraNaviNAsa baMdhassa paccayAbhAvA / viruddhassa ya atthassApAdubbhAvAviNAsA ya / / nirAmayAmayabhAvA bAlakayANusaraNAduvaTThANA sotAhiM agahaNA jAisaraNA thaNabhilAsA // savvaNNavadiTThattA sakammaphalabhoyaNA amuttattA / jIvassa siddhamevaM NiccattamamuttamaNNattaM // (dani 132-134; acU pR 69, 70 ) AtmA kI nityatA Adi ke poSaka bindu -- 1. kAraNa - vibhAga kA abhAva - tantu paTa kA kAraNa hai aura usa tantu meM vibhAga hote haiN| parantu jIva ke AtmapradezoM ke samavAya meM vibhAga nahIM hotA / usake ghaTaka kA koI kAraNa nahIM hai / 2. kAraNa vinAza kA abhAva jaise ghaTa ke vinAza kA kAraNa mudgara Adi hai, vaise AtmA ke vinAzaka kAraNoM kA abhAva hai / isalie kAraNa ke vinAza kA prazna hI nahIM hotA / 3. baMdha - pratyaya kA abhAva - AtmA nitya hai / use
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ anyatA .95 AtmA kSaNasthAyI mAnane se baMdha aura mokSa ghaTita nahIM rUpa, rasa Adi indriya-viSaya AtmA ke guNa nahIM haiM hote| kyoMki AtmA amUrta hai| chadmastha vyakti carma cakSuoM se 4. viruddha padArtha kA aprAdurbhAva -jaise paTa kA vinAza amUrta AtmA ko nahIM jAna sktaa| sarvadarzI siddha kA prAdurbhAva hotA hai, vaise Atmadravya aura kevalI hI AtmA ko sAkSAta jAnate-dekhate haiN| kA vinAza hone para kisI viruddha dravya kA prAdurbhAva no iMdiyaggejma amuttabhAvA nahIM hotA, isalie AtmA nitya hai| amuttabhAvA vi ya hoi nicco|... (u 14/19) 5. avinAza-jaise AkAza kA vinAza nahIM hotA, jo amUrta haiM, ve indriyagrAhya nahIM hote| AtmA vaise hI AtmA kA vinAza nahIM hotaa| amUrta hai| jo amUrta haiM, ve nitya hote haiN| AtmA nitya 6. nirAmaya-sAmaya-AtmA ko nitya mAnane para hI hai| roga aura nirogatA saMbhava hai| saMpayamamuttada raM aiMdiyattA acheybheyttaa| 7. anusaMsmaraNa --AtmA nitya hai isalie vaha pUrva rUvAivirahao vA aNAipariNAmabhAvAo / ___ anubhUta kA smaraNa kara sakatA hai| (dabhA 40) 8. upasthAna - AtmA nitya hai, isalie zubha-azubha AtmA amUrta hai, ataH vaha dravya-indriya se grAhya __karma aura vibhutA-dInatA kA bhoktA hai| nahIM hai aura khaDga, zUla Adi dvArA usakA chedana-bhedana 9. indriyoM se agrAhya --- AtmA amUrta hai ataH vaha saMbhava nahIM hai| usakI amUrtatA anAdi-pariNAma-bhAva indriyoM se grAhya nahIM hai| 10. jAtismaraNa -AtmA nitya hai, ata: vaha pUrvajanmoM anyatA kA smaraNa kara sakatA hai| nANAdao na dehassa muttimattAio ghaDasseva / 11. stanAbhilASA-janmate hI bacce ko stanapAna karane tamhA nANAiguNA jassa sa dehAhio jIvo // ___ kI icchA hotI hai / yaha icchA pUrvaprerita hai| (vibhA 1562) 12. sarvajJa-upadiSTa -jIva nitya hai-aisA sarvajJa dvArA jJAna Adi deha ke guNa nahIM haiM, kyoMki deha ghaTa kI upadiSTa hai / sarvajJa mithyA upadeza nahIM dete / taraha mUttimAna hai| isalie jJAna Adi jisake guNa haiM, 13. svakarmaphala kA bhoga-AtmA nitya hai kyoMki vaha vaha deha se atirikta AtmA hI hai| svakRta karmoM kA bhoga karatA hai| ""anno dehA gihAu puriso vva / (daacU pR 69, 70) tajjIvatastarIriyamayaghAyatthaM imaM bhaNiyaM / / nityatA saMsArAo AloyaNAu taha paccabhinnabhAvAo / (dabhA 37) tajjIvataccharIravAdiyoM kA abhimata hai-jo AtmA khaNabhaMgavighAyatthaM bhaNi telokkdNsiihiN|| hai, vahI zarIra hai| arhata-darzana ke anusAra AtmA (dabhA 43) deha se anya hai| jaise---ghara meM rahane vAlA puruSa ghara se AtmA kSaNabhaMgura nahIM hai| vaha pariNAmInitya hai, isake tIna hetu haiM anya hai| 1. saMsaraNa -nAraka, tiryaMca Adi ke rUpa meM saMsaraNa / dehiMdiyAiritto AyA khalu taduvaladdhaatthANaM / 2. Alocana-trikAla sambandhI Alocana --maiMne kiyA, tavigame'vi saraNao gehagavakhehi pUrisovva / / - maiM karatA hUM, maiM kruuNgaa| (dabhA 38) 3. pratyabhijJAna-yaha vahI hai athavA maiM vahI haM- isa jaise gavAkSa se dekhe gaye padArtha kA smaraNa karane rUpa meM abheda kA grahaNa / vAlA puruSa hotA hai, vaise hI indriyoM dvArA upalabdha artha amUrtatA kA indriyoM ke na hone para bhI smaraNa hotA hai / (aMdhAaNidiyaguNaM jIvaM, dunneyaM mNsckkhunnaa| baharA vyakti pUrva anubhUta rUpa Adi kA smaraNa karatA siddhA pAsaMti samvannU, nANasiddhA ya sAhuNo // hai|) jo smaraNa karatA hai, vaha AtmA hai aura vaha zarIra (dabhA 34) tathA iMdriyoM se anya hai|
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA mana 5. AtmA zarIravyApI jo yoga-pariNAma bhinna-bhinna adhyavasAyoM se jovo taNamettattho jaha kaMbho tggunnovlNbhaao| aMtarita (vyavahita) hotA hai, vaha hai citta / ahavA'NuvalaMbhAo bhinnammi ghaDe paDasseva // cittaM tikAla visayaM........ // (dabhA 19) (vibhA 1586) jo atIta, anAgata aura vArtamAnika viSayoM kA AtmA zarIra-pramANa hai, vaha apane guNoM se zarIra meM grAhaka hai, vaha citta hai| upalabdha hotA hai| jaise ghaTa apane guNoM se ghaTa meM upa ....."jaM calaM tayaM cittaM " / (AvahAva 2 pR62) labdha hotA hai| jo asthira adhyavasAya hai, vaha citta hai| jaise bhinna svarUpa vAle ghaTa meM paTa kA abhAva hai, jaM hojja bhAvaNA vA aNa pehA vA ahava citA / / vaise hI zarIra ke bAhara AtmA kI anupalabdhi hai| (AvahAva 2 pR62) citta ke tIna rUpatamhA kattA bhottA baMdho mokkho suhaM ca dukkhaM ca / saMsaraNaM ca bahuttAsavvagayatte sujuttaaii|| 1. bhAvanA dhyAna ke yogya cetanA kA nirmANa, (vibhA 1587) dhyAnAbhyAsa kI kriyA / jIva meM kartRtva, bhoktRtva, bandha, mokSa, sukha, duHkha 2. anuprekSA -- dhyAna ke uttara kAla meM hone vAlI evaM saMsaraNa--ye saba yuktisaMgata tabhI hote haiM, jaba AtmA citta kI cessttaa| ko aneka aura asarvagata zarIravyApI mAnA jAe / 3. cintA --cintana, mAnasika ceSTA / ............"dehavvAvI mao'ggiuNhaM v| 2. mana jIvo na u savvagao dehe liMgovalaMbhAo / / maNNaM va mannae vA'NaNa maNo teNa davvao taM ca / (dabhA 51) tajjoggapoggalamayaM bhAvamaNo bhaNNae maMtA / / jaise agni kA liMga uSNatA agni meM hI hotA hai, (vibhA 3525) vaise hI AtmA ke liMga sukha Adi zarIra meM hI upalabdha jisase manana kiyA jAtA hai vaha mana hai| manoyogya hote haiM, ata: AtmA zarIravyApI hai, sarvavyApI nahIM hai| manovargaNA se gRhIta ananta pudagaloM se nirmita mana dravya6. AtmA ke vividha stara mana hai| dravyamana ke sahAre jo cintana kiyA jAtA hai vaha bhAvamana-- AtmA hai| 1. citta maNadavvANi jANi maNapAuggANi davvANi gahiyANi NicchayaNayAbhippAeNa citta ityAtmA / ahavA na tAva maNeti tANi maNadavvANi bhaNNaMti / jAhe ya matisUtaNANabhAve cittaM / ahavA AvassayakaraNakAle ceva manitANi bhavaMti tAhe maNo bhaNNati / aNNoNNasUttatthakiriyAloyaNaM cittaM / tadeva manodravyopa (AvacU 1 pR 50,51) raMjitaM manaH / tadeva cittaM dravyalezyoparaMjitaM leshyaa| grahaNa kie hae mana ke prAyogya dravya manana se pUrva (anucU pR 13, 14) manodravya kahalAte haiN| mananakAla meM unakI saMjJA hai mana / 0 nizcaya naya ke anusAra citta AtmA hai / manaH dvidhA--dravyarUpaM bhAvarUpaM ca / 0 matijJAna aura zrutajJAna se saMpanna AtmA citta hai| " manaHparyAptinAmakarmodayato yat manaHprAyogyavargaNA0 jo Avazyaka karane ke samaya sUtra, artha aura kriyA dalikamAdAya manastvena pariNamitaM tadadravyarUpaM manaH / ke paraspara saMbaMdha kA Alocana karatA hai, vaha citta dravyamano'vaSTambhena jIvasya yo mananapariNAmaH sa bhAvamanaH / (nandImat pa 174) 0 manovargaNA ke pUdagaloM se uparaMjita citta hI mana hai| mana ke do prakAra haiM-dravyamana, bhAvamana / / 0 dravyalezyA ke pudgaloM se uparaMjita citta kA nAma hai manaHparyAptinAmakarma ke udaya se mana ke prAyogya - lezyA / vargaNAoM ko grahaNa kara jo manarUpa meM pariNata hone vAlA jo puNa jogapariNAmo aNNoNNehiM ajjhavasANehiM dravya hai, vaha dravyamana hai / dravyamana ke sahAre jIva kA jo aMtarito so cittaM / (AvacU 2 pR 69) manana-pariNAma hai, vaha bhAvamana hai /
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnugAmika AtmA ........"maNassa na visayapamANaM / / se pravRtta hotA hai, jaise--vijJAna viSayabhUta padArtha ke poggalamittanibaMdhAbhAvAo kevalasseva // AlaMbana se pravRtta hotA hai / isalie mokSArthI ko zubha (vibhA 350) bAhya AlaMbana se pravRtta honA caahiye| mana kA viSaya pratiniyata nahIM hai vaha dUra-nikaTa, 4. adhyavasAya sarvatra pravRtta hotA rahatA hai| kevala pudgala hI mana kA sAmAnyato dravyalezyoparaJjitaM cittamadhyavasAyaviSaya nahIM hai| kevalajJAna kI taraha mUrta-amUrta saba sthAnamucyate, taccAnavasthitaM, tattallezyAdravyasAcivye padArtha mana ke viSaya banate haiM / vizeSasambhavAt / (nandImat pa 90) kevalI ke dravyamana sAmAnyataH dravyalezyA se uparaMjita citta ko adhyadravyamano'ntareNa bhAvamanaso'sambhavAt, bhAvamano vasAyasthAna kahA jAtA hai| adhyavasAyasthAna anavasthita vinApi ca dravyamano bhavati, yathA bhvsthkevlinH| haiM. nAnA prakAra ke lezyA dravyoM ke saMyoga se ve badalate (nandImat pa 174) rahate haiN| dravyamana ke binA bhAvamana nahIM hotA / kintu bhAva 7. Atmajaya : paramajaya mana ke binA bhI dravyamana ho sakatA hai / jaise-bhavastha kevalI ke dravyamana hotA hai, bhAvamana nahIM / jo sahassaM sahassANaM, saMgAme dujjae jiNe / ega jiNejja appANaM, esa se paramo jo| ekendriya meM avyakta mana appANameva jujjhAhi, kiM te jujjheNa bjjho| asaMjJI.."sa hi svalpasvalpataramanolabdhisampannatvAda appANameva appANaM, jaittA suhamehae // sphUTamasphUTataramathaM jAnAti / tathAhi-saMjJipaJcendriyA paMciMdiyANi kohaM, mANaM mAyaM taheva lohaM ca / pekSayA sammUcchimapaJcendriyo'sphuTamarthaM jAnAti, tato'pya- dujjayaM ceva appANaM, savvaM appe jie jiyaM / / sphuTaM caturindriyaH, tato'pyasphuTataraM trIndriyaH, tato'pya (u 9 / 34-36) sphuTatamaM dvIndriyaH, tato'pyasphuTatamamekendriyaH, tasya prAyo jo puruSa durjaya saMgrAma meM dasa lAkha yoddhAoM ko manodravyAsambhavAt, kevalamavyaktameva kiJcidatIvAlpataraM jItatA hai, usakI apekSA vaha eka apane Apako jItatA mano draSTavyaM, yadvazAdAhArAdisaMjJA avyaktarUpA hai, yaha usakI parama vijaya hai| prAduSSanti / (nandImavR pa 190) AtmA ke sAtha hI yuddha kara, bAharI yuddha se tujhe ___svalpa, svalpatara manolabdhi-mAnasika vikAsa hone kyA lAbha ? AtmA ko AtmA ke dvArA hI jItakara ke kAraNa asaMjJI (sambhUcchima paMcendriya Adi) jIva artha manuSya sukha pAtA hai| ko asphuTa, asphuTatara jAnatA hai| pAMca indriyAM, krodha, mAna, mAyA, lobha aura manasamanaska paJcendriya kI apekSA amanaska paJcendriya ye durjeya haiN| eka AtmA ko jIta lene para ye saba jIta artha ko asphUTa jAnatA hai, usase bhI asphuTa caturindriya, lie jAte haiN| usase asphuTatara trIndriya, usase asphuTatama dvIndriya, usase AtmAMgula-apanA aMgula / apane hAtha kA asphuTatama ekendriya jAnatA hai| ekendriya jIva ke mano caubIsavAM bhaag| (dra. aMgula) dravya prAyaH asaMbhava hai| usake kevala avyakta atyanta alpatara mana hotA hai| usase ekendriya meM AhAra Adi AtyatikamaraNa-maraNa kA eka prakAra / (dra. maraNa) saMjJAeM avyaktarUpa meM utpanna hotI haiN| AdAna nikSepa sAvadhAnIpUrvaka vastra-pAtroM ko 3. pariNAma lenA-rakhanA / samiti kA cauthA pariNAmo bajhAlaMbaNo sayA ceva cittadhammo tti| ____ prkaar| (dra. samiti) viNNANaM piva, tamhA suhbjjhaalNbnnpytto|| AnugAmika-avadhijJAna kA eka prakAra jo (vibhA 3286) svAmI kA anugamana karatA hai| - pariNAma citta kA dharma hai / vaha sadA bAhya AlaMbana (dra. avadhijJAna)
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnupUrvI aupanidhikI : paribhASA... AnupUrvI-dravyoM kI krm-vyvsthaa| padArtha-saMracanA AnupUrvI aura 10. bhAva AnupUrvI / aura usake krama kA siddhAnta / 3. dravyAnupUrvI ke prakAra 1. Anuparcha : paribhASA aura paryAya davvANa pUvI duvihA paNNattA, taM jahA-ovaNihiyA 2. AnupUrvI ke prakAra aNovaNihiyA ya / (anu 111) dravyAnupUrvI ke do prakAra prajJapta haiM3. dravyAnupUrvI ke prakAra 0 aupanidhikI 1. aupanidhikI-dravya kI kramavyavasthA kA bodha / * anaupanidhiko 2. anaupanidhikI-dravyoM kA naya ke AdhAra para vistAra se bodha / 4. aupanidhikI : paribhASA aura prakAra 5. AnupUvI-abhanupUrvI banAne kI vidhi 4. aupanidhikI : paribhASA aura prakAra 6. anaupanidhiko: paribhASA aura prakAra adhikRtAdhyayanapUrvAnupUrvyAdiracanAzrayaprastAropayo7. naigama-vyavahAra-naya-sammata anaupanidhiko ginI aupnidhikiityucyte| (anuhAvR pR 31) 8. arthapadaprarUpaNA aupanidhikI kA artha hai --vivakSita adhyayanoM kI 9. bhaMgasamutkIrtana pUrvAnupUrvI Adi ke krama se sthApanA krnaa| isase 10. bhaMgopadarzana viSayavastu kA bodha sugama ho jAtA hai| .. 11. samavatAra ovaNihiyA davvANupuvvI tivihA paNNattA, taM jahA--puvvANupuvvI pacchANupuvvI annaannupuvvii| 12. anugama (anu 147) 13. saMgrahanaya sammata anaupanidhiko aupanidhikI dravya AnupUrvI ke tIna prakAra haiM14. kSetrAnupUrvI pUrvAnupUrvI, pazcAnupUrvI aura anaanupuurvii|| 15. kAlAnupUrvI - prathamAtprabhRti AnupUrvI anukramaH paripATI pUrvAnu pUrvI / pAzcAtyAt-caramAdArabhya vyatyayenaivAnaparvI 1. AnupUrvI : paribhASA aura paryAya pazcAnupUrvI / na AnupUrvI anAnupUrvI yathoktaprakAradvayAti___ anupUrvabhAvaH AnupUrvI anukramo'nuparipATIti paryAyAH riktruupetyrthH| (anuhAvR pR 41) nyAdivastusaMhatiriti bhAvaH / (anuhAvR pR 30) 1. pUrvAnupUrvI -anulomakrama -prathama se gaNanA prArambha ___ anupUrvabhAva, AnupUrvI, anukrama aura anuparipATI krnaa| ye cAroM zabda ekArthaka hai / AnupUrvI kA artha hai-tIna, 2. pazcAnupUrvI pratilomakrama-antima se gaNanA cAra Adi pradezoM kI saMhati / prArambha krnaa| 2. AnupUrvI ke prakAra 3. anAnupUrvI-anulomakrama aura pratilomakrama ko ___ ANuputvI dasavihA paNNattA, taM jahA--nAmANuputvI, choDakara kahIM se bhI gaNanA prArambha krnaa| ThavaNANupubvI davvANupunvI khetANupuvvI kAlANupunvI puvvANa puvI-dhammatthikAe adhammatthikAe ukkittaNANuputvI gaNaNANuputvI saMThANANupunvI AgAsatthikAe jIvatthikAe poggalatthikAe addhAsamae / sAmAyAriyANupuvvI bhaavaannpuvvii| (anu 101) (anu 148) AnupUrvI ke dasa prakAra prajJapta haiM -1. nAma Anu- pUrvAnupUrvI-dharmAstikAya, adharmAstikAya, pUrvI, 2. sthApanA AnupUrvI, 3. dravya AnupUrvI, 4. kSetra AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya aura AnupUrvI, 5. kAla AnupUrvI, 6. utkIrtana AnupUrvI, adhvAsamaya / 7. gaNanA AnupUrvI, 8. saMsthAna AnupUrvI, 9. sAmAcArI pacchANupuvI- addhAsamae poggalatthikAe jIva
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnupUrvI banAne kI vidhi forare AgAsatthikAe adhammatthikAe dhammatthikAe / ( anu 149 ) pazcAnupUrvI - adhvAsamaya, pudgalAstikAya, jIvAstikAya, AkAzAstikAya, adharmAstikAya aura dharmAstikAya | eyAe ceva egAiyAe eguttariyAe chagacchagayAe seDhIe aNNamaNNabhAso durUvUNo / se taM aNANupuvvI / ( anu 150 ) prArambha meM eka aura uttarottara eka-eka vRddhi vAlI chaha samudAya vAlI zreNI ko paraspara guNana karane para jo prApta hotA hai, usase do (Adi aura anta) kama, vaha anAnupUrvI hai / 99 AnupUrvI jo jassa AdIe sa tassa jeTTho bhavati / jahA dugassa ego jeTTho, aNujeTTho tigassa ekko, jeTThANujeTTho jahA cakkasa ekko, ato paraM savve jeTTANujeTThA bhaNitavvA / ( anucU pR 31 ) vivakSita padoM kI kramazaH sthApanA pUrvAnupUrvI hai / usake nIce zeSa bhaMgoM kI yathAjyeSTha sthApanA kI jAtI hai / jo jisake Adi meM hotA hai, vaha jyeSTha hai / jaise do kA jyeSTha eka hai / tIna ke lie eka anujyeSTha hai / cAra, pAMca Adi ke lie eka jyeSThAnujyeSTha hai / uparitana aMka ke nIce jyeSTha aMka sthApita kiyA jAtA hai / yadi jyeSTha aMka na ho to anujyeSTha aura usake abhAva meM jyeSThAnujyeSTha kA nyAsa kiyA jAtA hai / vizeSa jJAtavya hai ki isa aMkanyAsa meM samayabheda kA varjana anivArya hai / samayabheda kA artha hai - eka hI bhaMga racanA meM do sadRza aMkoM kI sthApanA / karaNaM aNANupuvvINaM ego behi guNijjati jAtA na / donni tihi guNijjaMti jAtA cha / cauhi guNijjaM ti jAtA cauvvIsaM / cauvvIsA paMcahi guNijjati jAtaM sayaM vIsaM / taM chahiM guNettA jAvatio rAsI so do UNo kIrati / puvvANupuvvI ya pacchANupuvvI ya dovi avaNijjaMti, to aNNANupuvvIto hoMti / ( AvacU 1 pR 82 ) sthApita haiM--- 1,2,3, karane para do, do yahAM eka se chaha taka ke aMka 4,5,6 / eka ko do se guNana ko tIna se guNana karane para chaha, chaha ko cAra se guNana karane para caubIsa caubIsa ko pAMca se guNana karane para eka sau bIsa hote haiN| eka sau bIsa ko chaha guNana karane para sAta sau bIsa hote haiN| inameM se do kama karane para - - pUrvAnupUrvI aura pazcAnupUrvI kA apanayana karane para anAnupUrvI hotI hai / se ( dekheM - anuyogadvAra sUtra 150 kA TippaNa ) 5. AnupUrvI banAne kI vidhi puvvANapuvvi heTThA samayAbhedeNa kuNa jahAjeTTha / uvarimatullaM purao nasejja puvvakkamo sese || TThiti - paDhamAe puvvANupuvvilatAe aho bhaMgarayaNaM bitiyAdilatAsu / samayA iti iha aNANupuvvibhaMgarayaNavyavasthA samayo taM abhidamANotti taM bhaMgarayaNavyavasthaM aviNAsemANo / tassa ya viNAso jati sarisaMkaM egalatAe Thaveti, jati va tatiya lakkhaNAto uvakkameNaM paTTaveti tA bhiNNo samaya / taM bhedaM akuvvamANo, kuNasu jadhAjeTThatti dvitIya bhaMgaracanA kI paMkti meM aMtima aMkanyAsa prathama paMkti ke aMtima aMka ke sadRza hotA hai| zeSa aMka pUrvakrama se sthApita kiye jAte haiM / pUrvakrama kA artha hai - pahale choTI saMkhyA tatpazcAt bar3I saMkhyA arthAt eka ke bAda do puvvANupuvvI icchita jati vaNNA te paropparabbhatthA / aMtahiyabhAgaladdhA voccatthaM kANa Thate // Aditthesuvi evaM je jattha ThitA ya te tu vajjejjA / sesehi ya voccatthaM kamukkamA pUra sarisehi // bhAgahitaladdhaThavaNA dugAdi eguttarehiM abbhatthA / sarisaMkarayaNaThANA tigAdiyANaM muNeyavvA // paDhamadugaTThANesu jeTThAditigeNa attadito / aNulomaM paDilomaM pUre sesehi uvautto // ( anucU pR 31 ) pUrvAnupUrvI meM sthApita aMkoM kA paraspara guNana karane para jo saMkhyA AtI ho, utane hI vikalpa hote haiM / haiN| jaise - tIna saMkhyA ke vikalpa karane hoM to 1x2x3=6 aMtasthita kA bhAga dene para - 1 = 2 do vikalpoM meM aMtima aMka sadA aparivartita rhegaa| do vikalpoM ke bAda tIsare vikalpa meM tIsarA aMka parivartita hogA / prathama do sthAna sadA anuloma-vilomakrama se badalate raheMge / unake nIce sadRza aMka nahIM AyegA /
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnupUrvI 100 arthapadaprarUpaNA m lh lh sh lh m mh r ` m sh hy lh yh lsm ly llh mh isA udAharaNa ke lie yahAM tIna aMkoM kI sthApanA kI arthapadaprarUpaNa -saMjJA aura saMjJI ke saMbaMdha kI jA rahI hai -1 2 3 / inakA paraspara guNana karane para prarUpaNA / chaha bhaMga (14243=6) banate haiN| prathama bhaMga pUrvAnu- bhaMgasamutkIrtana-bhaMgoM (vikalpoM) kA nirdeza / pUrvI krama se, aMtima bhaMga pazcAnupUrvI krama se aura bhaMgopadarzana-dravya ke sAtha bhaMgoM kI yojanA / madhyavartI cAra bhaMga anAnuparvI krama se sthApita kie samavatAra---apanI jAti meM hone vAlA antarbhAva yA jAte haiM avataraNa / sthApanA anugama-AnupUrvI Adi kI sat, dravya, kSetra Adi aneka koNoM se vyaakhyaa| 8. arthapadaprarUpaNA negama-vavahArANaM aTupayaparUvaNayA-tipaesie ANuputvI caupaesie ANupuvvI jAva dasapaesie ANuputvI saMkhejjapaesie ANapuvvI asaMkhejjapaesie yahAM dUsare bhaMga meM eka kA jyeSTha nahIM hai| do kA ANupuvvI aNaMtapaesie aannupuvii| paramANapoggale jyeSTha hai eka, jo do ke nIce sthApita hai| eka ke Age annaannupuvii| dupaesie avttvve| tipaesiyA tIna sthApita hai, kyoMki yaha uparyukta aMka ke sadRza hai| ANupuvvI o jAva aNaMtapaesiyA ANupuvvIo paramANu poggalA annaannpuviio| dupaesiyA avttvvyaaii| eka ke pIche zeSa bacA aMka do sthApita hai| (anu 115) isI kramapaddhati se cAra, pAMca yAvat ananta padoM kI tripradezika AnupUrvI, catuSkapradezika AnupUrvI AnupUrvI kI racanA kI jA sakatI hai| yAvat dasapradezika AnupUrvI, saMkhyeyapradezika AnupUrvI, 6. anaupanidhiko : paribhASA aura prakAra asaMkhyeyapradezika AnupurvI, anantapradezika AnupUrvI / yA'sAvanopanidhikI sA nayavaktavyatAzrayaNAt paramANu pudgala anaanupuurvii| dvipradezika avaktavya / dravyAstikanayamatena dvividhA prajJaptA / tripradezika AnupUrviyAM yAvat anaMtapradezika AnupaviyAM (anuhAvR pR 31) paramANupudgala anAnupUrviyAM aura dvipradezika avaktavya anaupanidhakI dravyAnaparvI kA vicAra nayavaktavyatA (aneka) haiM-yaha naigama-vyavahAra-naya-sammata ke AdhAra para hotA hai| dravyAstika naya ke AdhAra para prarUpaNA hai| isake do bheda vivakSita haiN| AnupUrvI __ aNovaNi hiyA sA duvihA paNNatA, taM jahA yasmAtparamasti na pUrvaM sa AdiH, yasmAtpUrvamasti negamavavahArANaM saMgahassa y|| (anu 112) na paramantaH saH, tayoraMtaraM madhyamupacarati / tadetat trayamApa anaupanidhikI ke do prakAra prajJapta haiM-nagama- yatra vasturUpeNa mukhyamasti tatra gaNanAkramaH samparNa itivyavahAra naya kI anaupanidhikI aura saMgraha naya kI kRtvA pUrvasya pazcAdanupUrva tasya bhAva AnupUrvI / etaduktaM anopnidhikii| bhavati -- saMbandhizabdA hyate parasparasApekSAH pravartanta 7. naigama-vyavahAra naya sammata anaupanidhiko iti yatraSAM mukhyo vyapadezyavyapadezakabhAvo'sti ayama negama-vavahArANaM aNovaNihiyA davvANa pUvI syAdirayamasyAnta iti tatrAnupUrvIvyapadeza iti, tripradezApaMcavihA paNNattA, taM jahA --aTThapayaparUvaNayA bhaMgasamu- diSu saMbhavati nAnyatra / (anuhAvR pR 32) kkittaNayA bhaMgovadaMsaNayA samoyAre aNagame / jisa vastu meM Adi, madhya aura aMta-ye tInoM (anu 114) hote haiM, usI meM krama kI vyavasthA banatI hai| jisase naigama-vyavahAra naya sammata anaupanidhikI dravya- pahale koI nahIM hai, vaha Adi hai| jisake pahale koI hai, AnupUrvI ke pAMca prakAra prajJapta haiM para bAda meM nahIM hai, vaha antima hotA hai| Adi aura
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaMgasamutkIrtana 101 AnupUrvI anta ke bIca madhya upacarita hotA hai| yaha isakA Adi AnupUrvIdravyabahutvajJApanArthaM sthAnabahujJApanArtha hai, yaha isakA madhya hai, yaha isakA anta hai- isa prakAra cAdAvAnupUrvyA upanyAsaH / tato'lpataradravyatvAdavaktavyajahAM paraspara sApekSa kathana hotA hai, vahAM AnupUrvI ghaTita kasyeti / (anuhAvR pR 32,33) hotI hai| ata: AnupUrvI ke lie kama se kama tIna anAnupUrvI dravya eka paramANa se. avaktavya dravya do pradeza (tIna avayava) apekSita haiN| do avayavoM meM Anu- paramANuoM se tathA AnupUrvI dravya tIna, cAra Adi pUrvI athavA kramayojanA saMbhava nahIM hai| paramANuoM se niSpanna hote haiN| ata: krama kI dRSTi se anAnupUrvI pahale anAnupUrvI, phira avaktavya aura phira AnupUrvI hotI hai| kintu viSaya kI bahulatA aura alpatA ke yaH pUnarasaMsaktaM rUpaM kenacidvastvantareNa zuddha eva AdhAra para yaha krama-bheda huA hai| AnupUrvI dravya paramANustasya dravyataH anavayavatvAt AdimadhyAvasAna- anAnuparvI aura avaktavya dravyoM se adhika haiN| anAnatvAbhAvAt anAnupUrvItvam / (anuhAvR pR 32) pUrvI dravya alpa aura avaktavya dravya alpatara haiM / eka paramANu-pudgala meM AnupUrvI nahIM hotI / Anu 6. bhaMgasamutkIrtana pUrvI vahAM hotI hai, jahAM kama se kama tIna avayava hoMAdi, madhya aura aNt| paramANu niravayava hai, eka hai, negama-vavahArANaM bhaMgasamukkittaNayA ---1. atthi kisI anya vastu se asaMbaddha hai| ANupuvvI 2 atthi aNANupuvI 3. asthi avattabvae 4. atthi ANupuvvIo 5. asthi aNANupubIo 6. avaktavya atthi avttvvyaaiN| yastu dvipradezikaH skndhstsyaapyaadyntvypdeshH| parasparApekSayA'stItikRtvA anAnupUrvItvamazakyaM pratipattuM, ahavA 1. atthi ANupuvvI ya aNANupuvvI ya 7 athAnupUrvItvaM prasaktaM tadapi cAvadhibhUtavasturUpasyAsaMbha ahavA 2. atthi ANupuvvI ya aNANupuvvIo ya 8 ahavA 3. atthi ANupuvvIo ya aNANapuvvI ya 9 vAt aparipUrNatvAt na zakyate vaktumiti ubhAbhyAmavaktavyatvAt avaktavyakamucyate, yasmAnmadhye sati mukhya ahavA 4. asthi ANupuvvIo ya aNANapUvIo ya Adirlabhyate mukhyazcAntaH parasparAsaMkareNa, tadatra madhyameva 10. / nAstIti kRtvA kasyAdiH kasya vAnta iti kRtvA vyapadezA ahavA 1. atthi ANupuvI ya avattavvae ya 11 bhAvAt sphuTamavaktavyakam / (anuhAvR pR 32) ahavA 2 atthi ANapUvvI ya avattavvayAiM ca 12 dvipradezika dravya 'avaktavya' kahalAtA hai| isa dravya ahavA 3. atthi ANapuvvIo ya avattavvae ya 13 ke do pradezoM meM Adi, anta kA vyavahAra sApekSa hai| ahavA 4. atthi ANapuvvIo ya avattavvayAI ca 14 madhyavartI dravya kI apekSA Adi, anta mukhya hote haiN| ahavA 1. atthi aNANupuvI ya avattavvae ya 15 madhyabhAga hI nahIM hogA to Adi aura anta kA AdhAra ahabA 2. atthi aNANa puvvI ya aMvattavbayAI ca 16 kyA hogA? do pradezoM meM AnupUrvI aura anAnupUrvI ahavA 3. atthi aNANapuvvIo ya avattavvae ya 17 donoM ghaTita nahIM hotii| isalie ina donoM kI apekSA ahavA 4. asthi aNANapuvvIo ya avattavvayAI ca 18 / vaha avaktavya hai| ahavA 1. atthi ANuputvI ya aNANupuvvI ya avattavvae ya 19 ahavA 2. atthi ANupuvvI ya aNANupuvvI ya AnupUrvI Adi kA kramabheda avattavvayAiM ca 20 ahavA 3. atthi ANupubbI ya dravyavRddhyA pUrvAnupUrvIkramamAzritya prathamamanAnupUrvI aNANupuvvIo ya avattavvae ya 21 ahavA 4. atthi tato'vaktavyakaM tatazcA''nupUrvItyevaM nirdezo yujyate, ANapUvvI ya aNANapUvIo ya avattavvayAiM ca 22 pazcAnupUrvIkramAzrayeNa tu vyatyayena yuktaH, tat kathaM krama- ahavA 5. atthi ANu puvvIo ya aNANupuvvI ya dvayamullaGghyAnyathA nirdezaH kRta: ? avattavvae ya 23 ahavA 6. asthi ANupuvIo ya __..."tyaNukacaturaNukAdInyAnupUrvIdravyANyanAnupUrvya- aNANapuvI ya avattavvayAiM ca 24 ahavA 7. asthi vaktavyakadravyebhyo bahUni tebhyo'nAnupUrvIdravyANyalpAni ANupuvIo ya aNANupuvvIo ya avattavvae ya 25 tebhyo'pyvktvykdrvyaannylptraanni| (anumavR pa 49) ahavA 8. atthi ANupuvvIo ya aNANupuvIo ya
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnupUrvI 102 satpadaprarUpaNA avattavvayAiM ca 26 / (ee aTU bhNgaa)| evaM savve vi naigama aura vyavahAranaya-sammata bhaMgopadarzanachabbIsaM bhNgaa| se taM negama-vavahArANaM bhNgsmuukkittnnyaa| 1. tripradezika AnuparvI, 2. paramANa pudagala anAnuparvI, (anu 117) 3. dvipradezika avaktavya, 4. tripradezika AnupaviyAM, prastuta sUtra meM naigama-vyavahAra-naya-sammata AnupUrvI 5. paramANu pudgala anAnupUrviyAM, 6. dvipradezika avaktavya Adi dravyoM ke ekavacana, bahuvacana tathA asaMyogI, haiN|" dvikasaMyogI tathA trikasaMyogI bhaMga nirdiSTa haiN| ve kula 7 , 26 hote haiM - ekavacanAnta bhaMga- bahuvacanAnta bhaMga .."negama-vavahArANaM ANavvidavvAiM ANupubvi1. AnupUrvI 1 4. AnupUrviyAM 3 davvehi samoya raMti, no aNANupugvidavvehi samoyaraMti, 2. avaktavyaka 1 5. avaktavyaka 3 no avattavvayadavvehi samoyaraMti / (anu 120) 3. anAnupUrvI 1 6. anAnupaviyAM 3 naigama aura vyavahAranaya-sammata AnupUrvI dravya AnupUrvI dravyoM meM samavatarita hote haiM, ve anAnupUrvI dvikasaMyogI bhaMga dravyoM meM samavatarita nahIM hote, avaktavya dravyoM meM samavata7. AnupUrvI 1 anAnupUrvI 1 rita nahIM hote| 8. AnupUrvI 1 anAnupUrviyAM 3 9. AnupUrviyAM 3 anAnupUrvI 1 / 12. anugama AnupUrvI ke prakAra 10. AnupUrviyAM 3 anAnupUrviyAM 3 aNugame navavihe paNNatte, taM jahA- . 11. AnupUrvI 1 avaktavyaka 1 saMtapayaparUvaNayA davvapamANaM ca khetta phusaNA y| 12. AnupUrvI 1 avaktavyaka 3 kAlo ya aMtaraM bhAga bhAva appAbahuM ceva // 13. AnupUrviyAM 3 avaktavyaka 1 (anu 121) 14. AnupaviyAM 3 avaktavyaka 3 anugama AnupUrvI ke nau prakAra15. anAnupUrvI 1 avaktavyaka 1 1. satpadaprarUpaNA-dravya ke astitva aura nAstitva 16. anAnupUrvI 1 avaktavyaka 3 kA vicaar| 17. anAnupUrvI 3 avaktavyaka 1 2. dravyapramANa-vivakSita padArtha kI saMkhyA kA 18. anAnupUrvI 3 avaktavyaka 3 nirUpaNa / trikasaMyogI bhaMga 3. kSetra-padArtha ke AdhArabhUta kSetra kA nirUpaNa / 19. Anu. 1 anA. 1 ava. 1 4. sparzanA-padArtha dvArA kiye gaye AkAza pradezoM ke 20. Anu. 1 anA. 1 ava. 3 sparzana kA nirUpaNa / 21. Anu. 1 anAM. 3 ava. 1 22. Anu. 1 anA. 3 ava. 3 5. kAla-padArtha kI kAlAvadhi kA nirUpaNa / 23. Anu. 3 anA. 1 ava. 1 6. antara-virahakAla / 24. Anu. 3 anA. 1 ava. 3 7. bhAga-vivakSita padArtha zeSa padArthoM ke kitane bhAga 25. Anu. 3 anA. 3 ava 1 __ meM haiM, isakA nirUpaNa / 26. Anu. 3 anA. 3 ava. 3 8. bhAva-vivakSita padArtha meM audayika Adi bhAvoM kA 10. bhaMgopadarzana niruupnn| 9. alpabahatva-dravyoM kI paraspara dravyArtha Adi kI negama-vavahArANaM bhaMgovadaMsaNayA -1. tipaesie apekSA se alpatA aura bahulatA kA nirUpaNa / ANupuvvI 2. paramANupoggale aNANupuvvI 3. dupaesie avattavvae 4. tipaesiyA ANapuvvIo 5. paramANu- 1. satpadaprarUpaNA poggalA aNANupuvvIo 6. dupaesiyA avttvvyaaii| . negama-vavahArANaM ANupuvvidavvAiM ki atthi ? (anu 119) natthi ? niyamA atthi / ... (anu 122)
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ sparzanA 103 gama aura vyavahAra nayasammata AnupUrvI dravya haiM yA nahIM ? ve niyamataH haiM / 2. dravyapramANa gama-vavahArANaM ANupuvvidavvAI ki saMkhejjAI ? asaMkhejjAI ? anaMtAI ? no saMkhejjAI no asaMkhejjAI, aNatAI / evaM doNi vi / ( anu 123 ) naigama aura vyavahAra naya-sammata AnupUrvI dravya saMkhyeya haiM ? asaMkhyeya haiM ? yA ananta haiM ? ve saMkhyeya nahIM haiM, asaMkhyeya nahIM haiM, ananta haiM / isa prakAra anAnupUrvI dravya aura avaktavya dravya bhI ananta haiN| asaMkhyeyapradezAtmake ca loke'nantAnAmAnupUrvyAdidravyANAM sUkSmapariNAmayuktatvAdavasthAnaM bhAvanIyamiti / ( anuhAvR pR 34 ) sUkSma pariNati ke kAraNa ananta AnupUrvI dravya bhI asaMkhya - pradezAtmaka loka meM samA jAte haiM / 3. kSetra negama-vavahArANaM ANupuvvidavvAI logassa kati bhAge hojjA ? ... egadavvaM paDucca logassa saMkhejjaibhAge vA hojjA, asaMkhejjaibhAge vA hojjA, saMkhejjesu bhAgesu vA hojjA, asaMkhejjesu bhAgesu vA hojjA, savvaloe vA hojjA / nANAdavvAiM paDucca niyamA savvaloe hojjA / gama-vavahArANaM aApuvvidavvAI egadavvaM paDucca logassa no saMkhejjaibhAge hojjA, asaMkhejjaibhAge hojjA, no saMkhejjesu bhAgesu hojjA, no asaMkhejjesu bhAgesu hojjA, no savvaloe hojjA / nANAdavvAI paDucca niyamA savvaloe hojjA / evaM avattavvagadavvANi vi / ( anu 124 ) nagama aura vyavahAra naya- sammata AnupUrvI dravya loka ke kitane bhAga meM haiM ? AnupUrvI dravya eka dravya kI apekSA loka ke saMkhyAtava bhAga meM haiM, asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, saMkhyeya bhAgoM meM haiM, asaMkhyeya bhAgoM meM haiM athavA samUce loka meM haiM | aneka dravyoM kI apekSA ve niyamataH samUce loka meM 1 naigama aura vyavahAra naya-sammata anAnupUrvI dravya - eka dravya kI apekSA loka ke saMkhyAtaveM bhAga meM nahIM haiM, asaMkhyAtaveM bhAga meM haiM, saMkhyeya bhAgoM meM nahIM haiM, asaMkhyeya AnupUrvI bhAgoM meM nahIM haiM aura samUce loka meM nahIM haiM / aneka dravyoM kI apekSA ve niyamataH samUce loka meM haiM / isI prakAra avaktavya dravyoM kA pratipAdana karanA cAhie / savvaloe vA hojja tti yaduktaM tatrAcittamahAsamayAvasthAyI skandhaH sarvalokavyApaka: sakalalokapramANo'vaseyaH / (anuhAvR pR 34) svAbhAvika pariNamana se hone vAlA acitta mahAskaMdha saMpUrNa loka meM vyApta ho jAtA hai / usakA avasthAna eka samaya taka rahatA hai| usakI apekSA eka dravya ko sarvalokavyApI kahA gayA hai| - yasmAdekasminnA kAzapradeze sUkSmapariNAmapariNatAnyanantAnyAnupUrvIdravyANi vidyanta iti bhAvanA / anAnupUrvI - avaktavyakadravye tu ekaM dravyaM pratItyA saMkhyeyabhAga eva varttante, na zeSabhAgeSu / yasmAtparamANu reka pradezAvagADha eva bhavati, avaktavyakaM tvekapradezAvagADhaM dvipradezAvagADhaM ( anuhAvR pR 35) ca / eka-eka AkAzapradeza meM anaMta AnupUrvI dravya vidyamAna haiM / isakA hetu hai - pudgala dravya kI sUkSma pariNati / anAnupUrvI dravya athavA avaktavya dravya loka ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hI avasthita hote haiM, kyoMki paramANu eka pradeza kA hI avagAhana karatA hai / avaktavya dravya ( dvidezI skaMdha ) eka pradeza kA bhI avagAhana kara sakatA hai aura do pradezoM kA bhI avagAhana kara sakatA hai / 4. sparzanA negama-vavahArANaM ANupuvvidavvAiM logassa kati bhAgaM phusaMti ? ... egadavvaM paDucca logassa saMkhejjaibhAgaM vAsaMti, asaMkhejjaibhAga vA kusaMti, saMkhejje bhAge vA phusaMti, asaMkhejje bhAge vA phusaMti, savvalogaM vA saMti / nAdavvAiM paDucca niyamA savvalogaM phusati / I negama-vavahArANaM aNANupuvvidavvANaM pucchA / egadavvaM paDucca no saMkhejjaibhAgaM phusaMti, asaMkhejjaibhAgaM phusaMti, no saMkhejje bhAge phusaMti, no asaMkhejje bhAge phusaMti, no savvalogaM phusaMti / nANAdavvAiM paDucca niyamA savvalogaM saMti / evaM avatsavvagadavvANi vi bhANiyavvANi / ( anu 125 ) naigama aura vyavahAra naya-sammata AnupUrvI dravya loka ke kitane bhAga kA sparza karate haiM ?
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnupUrva pUrvI eka dravya kI apekSA AnupUrvI dravya loka ke saMkhyAtaveM bhAga kA sparza karate haiM, asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karate haiM, saMkhyeya bhAgoM kA sparza karate haiM, asaMkhyeya bhAgoM kA sparza karate haiM athavA samUce loka kA sparza karate haiM / 104 gama-vavahArANaM ANupuvvidavvAI kAlao kevacciraM hoMti ? egadavvaM paDucca jahaNaNeNaM evaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM / nANAdavvAiM paDucca niyamA savvaddhA / naigama aura vyavahAra naya-sammata anAnupUrvI dravya eka dravya kI apekSA loka ke saMkhyAtaveM bhAga kA sparza nahIM karate, asaMkhyAtaveM bhAga kA sparza karate haiM / saMkhyeya bhAgoM kA sparza nahIM karate, asaMkhyeya bhAgoM kA sparza nahIM karate, samUce loka kA sparza nahIM karate / kSetra aura sparzanA meM aMtara avagAhaNAiritaM piphusai bAhiM jahANuNobhihiyaM / egaesaM khetta sattapaesA ya se gama-vavahArANaM ANupuvvidavvANaM aMtaraM kAlao egadavvaM paDucca jahaNeNaM evaM samayaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM / nANAdavvAiM paDucca natthi aMtaraM / phusaNA // gama-vavahArANaM ( vibhA 432 ) terroraari egadavvaM kSetrasparzanayorayaM vizeSaH - kSetramavagAhamAtraM sparzanA paDucca jahaNaNeNaM evaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM / ( anu 127) tu svacatasRSvapi dikSu tadbahirapi veditavyeti / yatheha nANAdavvAiM paDucca natthi aMtaraM / paramANorekapradezaM kSetra saptapradezA sparzaneti / syAdetadnagama aura vyavahAra naya sammata AnupUrvI dravyoM meM evaM satyaNorekatvaM hIyata iti / uktaM ca 'digbhAgabhedo kAlakRta antara eka dravya kI apekSA jaghanyataH eka samaya yasyAsti, tasyaikatvaM na yujyate' - ityetadayuktaM, abhiprAyAparijJAnAt / nahya zataH sparzanA nAma kAcid, api nairantaryameva sparzanA brUma iti / ( anuhAva pR 35 ) kSetra padArtha dvArA avagAhita mAtra hotA hai aura sparzanA meM anantarita AkAza-pradezoM kA bhI grahaNa hotA hai / jaise paramANu dvArA avagAhita kSetra eka pradeza hai para vaha sparza sAta AkAza pradezoM kA karatA hai / cAra dizAoM meM cAra pradeza aura Urdhva va adha: do dizAoM meM do pradeza tathA eka pradeza vaha jisameM vaha avagADha haiisa prakAra sparzanA sAta pradeza kI ho jAtI hai / aura utkRSTataH ananta kAla kA hotA hai / aneka dravyoM kI apekSA unameM kAlakRta antara nahIM hotA / tu T prazna upasthita hotA hai yadi sAta AkAza pradezoM kI sparzanA ho to aNu kA ekatva yA avibhAjitva khaNDita ho jAtA hai, vaha niraMza nahIM raha pAtA / jisakA digbhAga hotA hai usakA ekatva yukti-saMgata nahIM hotaa| isakA samAdhAna yaha hai ki sparzanA ke dvArA paramANuoM ke aMzoM kA nirdeza nahIM kiyA gayA hai apitu unakA AkAza ke sAtha nirantara sparza kA nirdeza kiyA gayA hai / 5. kAla evaM doNi vi / ( anu 126 ) naigama aura vyavahAra naya-sammata AnupUrvI dravya kAla kI dRSTi se kitane samaya taka hote haiM ? eka dravya kI apekSA ve jaghanyataH eka samaya aura utkRSTataH asaMkhya kAla taka hote haiM / aneka dravyoM kI apekSA ve niyamata: sarvakAla meM hote haiM / isI prakAra anAnupUrvI aura avaktavya dravyoM ke kAla kA bhI pratipAdana karanA cAhie / 6. kAlakRta aMtara bhAva *** naigama aura vyavahAra naya-sammata anAnupUrvI dravyoM meM kAlakRta antara eka dravya kI apekSA jaghanyataH eka samaya aura utkRSTataH asaMkhyeya kAla kA hotA hai / aneka dravyoM kI apekSA unameM kAlakRta antara nahIM hotA / 7. bhAga negama-vavahArANaM ANupuvvidavvAI sesadavvANaM'''' niyamA asaMkhejjesu bhAgesu hojjA / negamavavahArANaM puvidavvAI sesadavvANaM asaMkhejjaibhAge hojjA / ""evaM avattavvagadavvANi vi / ( anu 128 ) naigama aura vyavahAra naya-sammata AnupUrvI dravya niyamataH zeSa dravyoM ke asaMkhyeya bhAgoM meM hote haiM / anAnupUrvI aura avaktavya dravya zeSa dravyoM ke asaMkhyAtaveM bhAga meM hote haiM / 8. bhAva gama-vavahArANaM ANupuvvidavvAiM .......niyamA sAipAriNAmie bhAve hojjA / evaM doNi vi / ( anu 129 ) naigama aura vyavahAra naya-sammata AnupUrvI dravya
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ alpabahutva aura usakA hetu niyamataH sAdi pAriNAmika bhAva prakAra anAnupUrvI aura avaktavya bhI jAnanA cAhie / meM hote haiM / isI dravyoM ke bhAva ko 9. alpabahutva aura usakA hetu 'savvatthovAI negama-vavahArANaM avattavvagadavvAI davvaTTayAe, aNANupuvvidavvAiM davvaTTayAe visesAhiyAI, ANupuvvidavvAiM davvaTTayAe asaMkhejjaguNAI / paesaTTayAe - savvatthovAI negama-vavahArANaM aApuvvidavvAI apaesaTTayAe, avattavvagadavvAI paesaTTayAe visesAhiyAI, ANupuvvidavvAI paTTayAe anaMtaguNAI / davvaTupae saTTayAe - savvatthovAI negamavavahArANaM avattavvagadavvAiM davvaTTayAe, aNANupuvvidavvAiM daTTayAe apaesaTTayAe visesAhiyAI, avattavvagadavvAiM paTTayAe visesAhiyAI, ANupuvvidavvAI davvaTTayAe asaMkhejjaguNAI, tAiM caiva parasaTTayAe anaMtaguNAI / ( anu 130 ) naigama aura vyavahAra naya-sammata avaktavya dravya dravyArtha kI apekSA sabase kama haiM, anAnupUrvI dravya dravyArtha kI apekSA avaktavya dravyoM se vizeSAdhika haiM, AnupUrvI dravya dravyArtha kI apekSA anAnupUrvI dravyoM se asaMkhyeya guNa haiM / pradezArtha kI apekSA - naigama aura vyavahAra naya sammata anAnupUrvI dravya apradezArtha kI apekSA sabase kama haiM / avaktavya dravya pradezArtha kI apekSA anAnupUrvI dravyoM vizeSAdhika haiM / AnupUrvI dravya pradezArtha kI apekSA avaktavya dravyoM se ananta guNa haiM / dravyArtha aura pradezArtha kI apekSA - naigama aura vyavahAra naya sammata avaktavya dravya dravyArtha kI apekSA sabase kama haiM, anAnupUrvI dravya dravyArtha aura apradezArtha kI apekSA avaktavya dravyoM se vizeSAdhika haiM / avaktavya dravya pradezArthaM kI apekSA anAnupUrvI dravyoM se vizeSAdhika haiN| AnupUrvI dravya dravyArtha kI apekSA avaktavya dravyoM se asaMkhyeya guNa haiM, pradezArtha kI apekSA ve hI ananta guNa haiN| 105 AnupUrvI dravyArthatA kI vivakSA meM eka-eka AnupUrvI dravya kI gaNanA hotI hai / pradezArthatA kI vivakSA meM pradezoM kI gaNanA hotI hai / dravyArthatA aura pradezArthatA kI vivakSA meM dravya aura pradeza donoM kI gaNanA hotI hai / avaktavvagadavvA davvato savvatthovA, kahaM ? ucyate; saMghAtabhedA uppattihetu appattaNato / tehito aNANupuvvidavA visesAhiyA, kahaM ? ucyate, bahutarAsayauppattihetuttaNato / tehito ANupuvvidavvA saMkhejjaguNA, kahaM ? ucyate, tigAdi egapadesuttaravuDhidavvaThANa bahuttaNato saMghAtabhedadavvabahuttaNato, ettha bhAvaNavihI imA - egaduticatupadese ya ThavitA 1-2-3-4, ettha saMghAtabhedayo paMca attavvagA davvA bhavaMti / dasa aNANupuvvidavvA bhedato bhavaMti / saMghAtato vA egakAle tinni ANupuvvidavvA bhavaMti / krameNa vA egadugAdisaMjogabhedato ettha caudasa ANupuvvidavvA bhavati / ( anucU 26 ) avaktavyaka dravya dravyArtha kI apekSA sabase alpa haiM / isakA hetu yaha hai - dvipradezI skandhoM ko saMghAta aura bheda ke nimitta kama milate haiM / isalie ye sabase kama hote haiN| anAnupUrvI dravya inakI apekSA vizeSAdhika hote haiM / isakA hetu yaha hai ki paramANu bahutara dravyoM kI utpatti meM nimitta banate haiM / AnupUrvI dravya inase asaMkhya guNA adhika hote haiM / isakA hetu hai dravya kI pracuratA / tIna pradeza se Age eka - eka pradeza bar3hAte-bar3hAte ananta pradeza taka cale jAte haiM / isa prakAra inake sthAna bahuta bana jAte haiM / inheM saMghAta aura bheda ke nimitta bhI bahuta milate haiM, isalie ye sabase adhika haiN| cUrNikAra ne ise sthApanA ke dvArA samajhAyA hai / 2 3 4 | kalpanA kareM, cAra dravya haiM - ekapradezI yAvat catuSpra dezI - 1 anAnupUrvI dravya-uparyukta dravyoM ke bheda se anAnupUrvI dravya dasa baneMge / avaktavyaka dravya - inhIM dravyoM ko yadi saMghAta aura bheda se sthApita kiyA jAe to avaktavyaka dravya pAMca baneMge / davyA gANe puggaladavvesu jadhAsaMbhavato padesaguNapajjAyAdha / rayA jA sA davvaTTatA bhaNNati, padesaTTayA puNa AnupUrvI dravya - inhIM dravyoM ke vividha prakAra ke saMghAta - tesu caiva davvesu pratipadesaM guNapajjAyAdhArayA jA sA bhedoM se ATha vikalpa karane para AnupUrvI padesaTTayA, ubhatarUvA ubhataTThayA / ( anucU pR 26 ) dravya caudaha baneMge /
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ AnupUrvI 13. saMgraha naya - sammata anaupani dhikI saMga aNohiyA davvANupubvI paMcavihA paNNattA, taM jahA - aTThapayaparUvaNayA bhaMgasamukkittaNayA bhaMgovadaMsaNayA samoyAre aNugame / ( anu 131) saMgraha naya - sammata anaupanidhikI dravya - AnupUrvI ke pAMca prakAra prajJapta haiM - arthapada prarUpaNa, bhaMgasamutkIrtana, bhaMgopadarzana, samavatAra aura anugama / saMgahassa aTThapayaparUvaNayA - tipaesiyA ANupuvvI caupaesiyA ANupuvvI jAva dasapaesiyA ANupubvI saMkhejjapaesiyA ANupubvI asaMkhejjapaesiyA ANupuvvI anaMtapaesiyA ANuputhvI / paramANupoggalA aNargyaat | dupaesiyA avattavvae / ( anu 132 ) saMgraha naya kA artha padaprarUpaNa - tripradezika AnupUrvI, cAra pradezika AnupUrvI, yAvat dasa pradezika AnupUrvI, saMkhyeya pradezika AnupUrvI, asaMkhyeya pradezika AnupUrvI, ananta pradezika AnupUrvI, paramANupudgala anAnupUrvI, dvidezika avaktavya hai / vizeSa naigama aura vyavahAra naya dravya ko aneka bhedayukta mAnatA hai / saMgraha naya sAmAnya ko svIkAra karatA hai / isIlie saMgraha naya kI anaupanidhikI dravya meM kevala eka vacana kA prayoga hotA hai| jitane tridezI skandha haiM ve tripradezikatva sAmAnya kA atikramaNa nahIM karate, isalie tripradezika AnupUrvI eka hI hogI / vizuddhatara saMgrahanaya kI apekSA AnupUrvItva kA sAmAnya hone ke kAraNa AnupUrvI eka hI hogI / pUrvI aura avaktavya ke lie bhI yahI niyama hai / bahutva kA abhAva hone ke kAraNa bahuvacana kA prayoga nahIM ho sakatA / 14. kSetrAnupUrvI davvAvagAdhovalakkhitaM khettaM khettANupuvvI | ahavA avagAhAvagAhI aNNoSNa siddhihetuttaNevi AgAsassAvagAhalakkhaNattaNato khettANupuvvI bhaNNati / ahavA davvANa ceva khettAvagAhamaggaNA khettANupuvvI / ( anucU pR 32 ) dravyoM ke avagAha se upalakSita kSetra kSetrAnupUrvI hai / athavA avagAha aura avagAhI paraspara saMbaddha hone para bhI avagAha lakSaNa ke kAraNa AkAza ko kSetrAnupUrvI kahA gayA hai / athavA dravyoM ke kSetrAvagAha kI mArgaNA hI kSetrAnupUrvI hai / 106 kSetrAnupUrvI kSetrAnupUrvI ke prakAra -ovaNahiyA khettANupuvI duvihA paNNattA, taM jahA - yogahiyA / ( anu 155) kSetrAnupUrvI ke do prakAra prajJapta haiM aupanidhikI aura naunidhikI / ovaNahiyA khettANupuvvI tivihA paNNattA, taM jahA -puvvANa puvI pacchANupuvvI aNANupuvvI / ( anu 176) nidhika kSetrAnupUrvI ke tIna prakAra haiM 1. pUrvAnupUrvI, 2. pazcAnupUrvI, 3. anAnupUrvI / offer hA paNNattA, taM jahA negamavavahArANaM saMgahassa ya / ( anu 157 ) anaupanidhika ke do prakAra prajJapta haiM- naigamavyavahAra naya sammata aura saMgraha naya-sammata / gama-vavahArANaM aNovaNihiyA khettANuputhvI paMcavihA paNNattA, taM jahA - 1. aTTapayaparUvaNayA 2. bhaMgasamukkitaNayA 2. bhaMgovadaMsaNayA 4. samoyAre 5. aNugame / ( anu 158 ) naigama aura vyavahAra naya-sammata anaupanidhikI kSetrAnupUrvI ke pAMca prakAra prajJapta haiM 1. arthapadaprarUpaNa, 2. bhaMga - samutkIrtana, 3. bhaMgopadarzana 4. samavatAra 5. anugama / ..... negama-vavahArANaM aTThapayaparUvaNayA-tipaesogADhe ANupuvI caupa sogADhe ANupuvvI jAva dasapaesogADhe ANapubvI saMkhejjapaesogADhe ANupuvvI asaMkhejjapaesogADhe ANupubbI / egapaesogADhe aNANupubvI / dupaesogADhe avattavvae / '''''''' ( anu 159 ) naigama aura vyavahAra naya sammata arthapadaprarUpaNa - tripradezAvagADha AnupUrvI, cAra pradezAvagADha AnupUrvI, yAvat dasa pradezAvagADha AnupUrvI, saMkhyeya pradezAvagADha AnupUrvI, asaMkhyeya pradezAvagADha AnupUrvI, eka pradezAvagADha anAnupUrvI, dvipradezAvagADha avaktavya hai / AnupUrvI dravyoM kA avagAha kSetra gama-vavahArANaM ANupuvvidavvAiM egadavvaM paDucca logassa saMkhejjaibhAge vA hojjA, asaMkhejjaibhAge vA hojjA, saMkhejjesu bhAgesu vA hojjA, asaMkhejjesu bhAge su vA hojjA, desUNe loe vA hojjA / nANAvvAI niyamA savvaloe hojjA / ( anu 168 ) nagama aura vyavahAra ke AnupUrvI dravya eka dravya kI
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ ApRcchanA aneka apekSA loka ke saMkhyeya bhAga meM haiM, asaMkhyeya bhAga meM haiM, saMkhyeya bhAgoM meM haiM athavA dezonaloka meM haiM / dravyoM kI apekSA ve niyamataH samUce loka meM haiM / kSetrAnupUrvI sAdi pAriNAmika gama-vavahArANaM ANupuvvidavvAI kayarammi bhAve hojjA ? niyamA sAipAriNAmie bhAve hojjA / ( anu 173 ) bhAvacintAyAmAnupUrvIdravyANi niyamAt sAdipAriNAmike bhAve, viziSTAdheyAdhArabhAvasya sAdipAriNAmikAtmakatvAd / ( anuhAvR pR 49 ) dravyAnupUrvI ke dravya sAdi pAriNAmika haiM / ve kisI na kisI kSetra meM rahate haiM / ataH kSetrAnupUrvI ke prakaraNa meM AnupUrvI Adi dravyoM ko AdhAra - Adheya saMbaMdha ke kAraNa sAdi pAriNAmika kahA gayA hai| 15. kAlAnupUrvI dravyaparyAyatvAtkAlasya tyAdisamayasthityAdyupalakSitadravyANyeva / ( anuhAvR pR 51 ) dravya kA eka paryAya hai kAla / tIna samaya, cAra samaya, pAMca samaya yAvat asaMkhyAta samaya se upalakSita dravya kAlAnupUrvI kahalAtA hai / kAlAnupUrvI ke prakAra 107 NihiyA ya aNovaNihiyA ya / pattA, taM jahA - ova - ( anu 196 ) kAlAnupUrvI ke do prakAra haiM- aupanidhikI aura anopnidhikii| aupanidhikI ke prakAra ovaNahiyA kAlANupuvvI tivihA paNNattA, taM jahA - puvvANupubvI pacchANupubvI aNANupubbI / ( anu 218 ) aupanidhika kAlAnupUrvI ke tIna prakAra haiM1. pUrvAnupUrvI 2 pazcAnupUrvI, 3. anAnupUrvI / anaupanidhiko ke prakAra ( aNovaNihiyA sA duvihA paNNattA, taM jahA -- negamavavahArANaM saMgahas ya / ( anu 198 ) 1 anopanidhika ke do prakAra haiM 1. nagama aura vyavahAra naya-sammata anaupanidhikI / 2. saMgraha naya-sammata anaupnidhikii| AnupUrvI naMgama-vyavahAra sammata negama-vavahArANaM aNovaNihiyA kAlANupuvvI paMcavihA paNNattA, taM jahA - aTThapayaparUvaNayA, bhaMgasamukki - taNayA, bhaMgovadaMsaNayA, samoyAre, aNugame / ( anu 199 ) naigama aura vyavahAra naya sammata anaupanidhikI kAlAnupUrvI ke pAMca prakAra haiM 1. arthapadaprarUpaNa, 2. bhaMga - samutkIrtana, 3. bhaMgopadarzana, 4. samavatAra, 5. anugama I arthapadaprarUpaNa ..... negama-vavahArANaM aTThapayaparUvaNayA - tisamaya TThaIe ANupuvI jAva dasasamayaTThiIe ANupuvvI saMkhejjasamayaTTiIe ANupuvvI asaMkhejjasamayaIe ANupuvvI / emaIe aNANupuvI / dusamapaTTiIe avattavvae / " ( anu 200 ) naigama aura vyavahAra naya-sammata arthapadaprarUpaNa - tIna samaya kI sthiti vAlA pudgala AnupUrvI yAvat dasa samaya kI sthitivAlA pudgala AnupUrvI, saMkhyeya samaya kI sthiti vAlA pudgala AnupUrvI asaMkhyeya samaya kI sthiti vAlA pudgala AnupUrvI / eka samaya kI sthiti vAlA pudgala anAnupUrvI / do samaya kI sthiti vAlA pudgala avaktavya hai / AnupUrvInAma - nAma-karma kI eka prakRti / AnupUrvI - vRSabhanAsikAnyastarajjU saMsthAnIyA, yayA karmapudgalasaMhatyA viziSTaM sthAnaM prApyate'sau / yayA vordhvottamAMgAdhazcaraNAdirUpo niyamataH zarIravizeSo bhavati sA''nupUrvI / ( AvahAvR 1 pR 56 ) AnupUrvInAma ke do artha haiM-1. baila kI nAsikA meM DAlI gaI rassI ke samAna karmapudgaloM kI vaha saMhati, jo jIva ko apane utpatti sthala para le jAtI hai, vaha AnupUrvInAmakarma hai / 2. nAmakarma kI jisa prakRti ke udaya se mastaka, caraNa Adi aMgoM kI racanA hotI hai, vaha AnupUrvInAmakarma hai / ApRcchanA - kArya karane ke lie guru kI svIkRti lenA | sAmAcArI kA eka bheda / (dra. sAmAcArI)
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ Abhinibodhika jJAna Aminibadhika jJAnamatijJAna, indriya aura mana ke mAdhyama se hone vAlA jJAna / 1. Abhinibadhika jJAna 0 nirvAcana 0 paribhASA * paryAya 0 kAlamAna 0 dRSTAnta 2. abhinibadhika jJAna ke prakAra zrutanizcita azrutanidhita 0 o 2. zrutanicita adhUtanidhita kI paribhASA adhutanidhita ke prakAra nidhita ke prakAra- avagraha, IhA..... 0 4. 5. avagrahacatuSTayI 0 paribhASA * utpatti kA krama 0 kAlamAna * aThAIsa prakAra * tIna sau chattIsa prakAra 6. avagraha kI paribhASA 0 paryAya prakAra - vyaMjanA vagraha, arthAvagraha 7. vyaJjanAvagraha 0 paribhASA 0 prakAra * malaka kA dRSTAMta 0 jJAna yA ajJAna * cakSu aura mana ke vyaMjanAvagraha nahIM 8. arthAvagraha * paribhASA 0 prakAra 9. IhA 0 paribhASA 0 paryAya 0 prakAra 0 IhA ajJAna nahIM IhA aura saMzaya meM antara 108 10. avAya o paribhASA 0 paryAya 0 prakAra * avAya aupacArika arthAvagraha 11. dhAraNA 0 paribhASA * paryAya 0 prakAra 12. abhinibodhikajJAna ho matijJAna 13. bhUtanirapekSa mati ho zuddha matijJAna 14. matijJAna kA viSaya 15. mati aura dhuta meM bheda zruta 16. mati aura zruta meM abheda 17. matipUrvaka zruta 18.pUrvaka mati 19. matijJAna kA kSetra 20. sAkAropayoga aura matijJAna Abhinibodhika kA nirvAcana 21. matijJAna se zUnya jIva 22. matijJAna kA virahakAla 23. jJAna- utpatti aura naya 24. matijJAna kI pratipatA pratipadyamAnatA * matijJAna parokSa hai * matijJAna svArthika pratyaya * mati-bhuta aura avadhi meM sAdha * * mati ajJAna * * (pra. avadhijJAna) (pra. ajJAna ) jJAna matijJAna kA eka bheda (pra. zrutajJAna) cakSu-acala darzana (dra darzana) samyaktva aura jJAna kI yugapat utpatti 1. Abhiniyodhika kA nirvAcana abhinivRtti AbhinivohiyanANaM / (pra. jJAna) (dra. jJAna) (pra. samyaktva ) ( nandI 35) atyAbhimuo niyao boho jo so mao abhinivoho / so caivA''bhiNivohiaM" // ( vibhA 80 ) arthAbhimukhI pratiniyata artha ko grahaNa karane vAlA jJAna abhinibodha hai, vahI abhinivodhika hai|
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutanizrita-azrutanizrita Abhinibodhika jJAna paribhASA vAle acyuta Adi vimAnoM meM tIna bAra utpanna hone vAle abhinibodha:--tadAvaraNakarmakSayopazamaH / tena nirvatta matijJAnI devoM kA labdhikAla chiyAsaTha sAgaropama hai| mAbhinibodhikam / indriyamanonimitto yogyadezAvasthita isameM manuSya bhava kA kAlamAna milAne para sAdhika ho vastuviSayaH sphUTapratibhAso bodhavizeSaH / jAtA hai| yaha kathana eka matijJAnI kI apekSA se hai| (nandImavR pa 65) aneka matijJAnI jIvoM kI apekSA matijJAna kA kAlamAna Abhinibodhika jJAna abhinibodhAvaraNa karma (mati sarvakAla hai| jJAnAvaraNa karma) ke kSayopazama se niSpanna hai| dRSTAnta yaha indriya aura mana ke nimitta se hone vAlA tathA ettha nidarisaNaM jahA-kassai maMdapagAsAe rayaNIe ucita kSetra meM avasthita vastu ko grahaNa karane vAlA pUrisappamANamettaM khANaM daTTaNa citA samuppajjati ki pUNa spaSTa avabodha hai| esa puriso bhavijja udAhu khANutti ? tato taM khANaM paryAya valliviNaddhaM daLUNa pakkhi vA tahiM NilINaM pAsiUNaM : IhA apoha vImaMsA maggaNA ya gavesaNA / AbhiNibodho bhavati jahA evaM khANutti / taM ca jai . saNNA saI maI paNNA savvaM AbhiNibohiyaM // abhimuhamatthaM jANati No vivarIyaM tato AbhiNibohiyaM (nandI 54 / 6) bhavati / abhimuhamatthaM NAma jo khANuM khANuM ceva abhiNiIhA, apoha, vimarza mArgaNA, gaveSaNA, saMjJA, smRti, bujjhati Na puNa khANuM purisaM maNNati, eyaM abhimuhamati aura prajJA - ye saba Abhinibodhika jJAna ke paryAya matthaM bhaNNati / (AvacU 1 pR 7, 8) rAtri meM maMda prakAza ke kAraNa puruSapramANa sthANu maipannAbhiNibohiyabuddhIo hoMti vynnpjjaayaa| ko dekhakara vyakti socatA hai - yaha puruSa hai athavA jA uggahAisaNNA te savve atthpjjaayaa| sthANu ? valliyoM se pariveSTita athavA pakSiyoM se yukta (vibhA 398) usa sthANu ko dekhakara yaha jJAta ho jAtA hai ki yaha mati, prajJA, Abhinibodhika aura buddhi-ye sthANu hai / jo abhimukha artha ko jAnatA hai, viparIta Abhinibodhika jJAna ke vacana-paryAya (sampUrNa vastu ke artha ko nahIM jAnatA, vaha Abhinibodhika hai| abhimukha pratipAdaka zabda) haiN| artha kA Azaya hai -sAmane dikhAI dene vAle padArtha kA avagraha, IhA, apoha Adi Abhinibodhika ke artha- sahI bodha honA / jaise -sAmane sthita sthANu ko sthANu paryAya (ekadeza pratipAdaka zabda) haiM / jAnanA, use puruSa nahIM jaannaa| kAlamAna 2. Abhinibodhika jJAna ke prakAra ""egassa aNegANa va uvogNtomuhttaao| AbhiNibohiyanANaM vihaM paNNattaM, taM jahA-suyaladdhI vi jahanneNaM egassevaM parA imA hoi / nissiyaM ca asuyanissiyaM ca / (nandI 37) aha sAgarovamAiM chAvaddhi sAtiregAiM // Abhinibodhika jJAna ke do prakAra haiMdo vAre vijayAIsu gayassa tinnaccue ahava tAI / 1. zrutanizrita / 2. azrutanizrita / airegaM narabhaviyaM nANAjIvANa savvaddhaM / (vibhA 434-436) 3. zrutanizrita-azrutanizrita ko paribhASA - AbhinibodhikajJAnI jaghanyataH aura utkRSTataH pUvvaM suyaparikammiyamaissa jaM saMpayaM suyAIyaM / antarmuharta taka upayukta raha sakatA hai| AvaraNakSayopazama taM nissiyamiyaraM pUNa aNissiyaM maicaukkaMtaM / / kI apekSA se jaghanya labdhikAla bhI antarmahata hI hai| (vibhA 169) utkRSTa kAla sAdhika chiyAsaTha sAgaropama hai| jo mati zruta se parikamita/saMskArita hai, kintu - taitIsa sAgaropama AyuSya vAle vijaya Adi anuttara vartamAna vyavahArakAla meM zruta se nirapekSa hai, vaha zrutavimAnoM meM do bAra athavA bAvIsa sAgaropama AyuSya nizrita mati hai|
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ Abhinibodhika jJAna 110 avagrahacatuSTayI : paribhASA zruta saMskAra se nirapekSa sahaja mati azrutanizrita vastu kA sAmAnya avagrahaNa avagraha hai| vastudharma mati hai / vaha autpattikI Adi buddhi catuSkarUpa hai| kA vicAra karanA IhA hai| Ihita vastu kA naizcayika zrutanizrita mati jJAna avAya hai| vastu ke nizcita jJAna kI avicyuti, vAsanA aura smRti dhAraNA hai| zAstraparikamitamaterutpAdakAle zAstrArthaparyAlocanamanapekSyaiva yadupajAyate matijJAnaM tat zrutanizritam / sAmaNNatthAvaggahaNamuggaho bheyamaggaNamahehA / (nandImat pa 144) tassAvagamo'vAo avicca I dhAraNA tassa / / (vibhA 180) jisakI mati zAstra ke adhyayana se pariSkRta ho gaI __vastu kA sAmAnya avagrahaNa avagraha, vastu ke bheda kI hai, usa vyakti ko jJAna kI utpatti ke samaya zAstra kI mArgaNA IhA, vastu kA nizcaya avAya aura usa nizcaya paryAlocanA ke binA jo matijJAna utpanna hotA hai, vaha kI avicyuti dhAraNA hai / zrutanizrita hai| utpatti kA krama azrutanizrita mati ukkamao'ikkamao egAbhAve vi vA na vatthussa / sarvathA zAstrasaMsparzarahitasya tathAvidhakSayopazama jaM sabbhAvAhigamo, to sabve niyamiyakkamA y|| bhAvata evameva yathAvasthitavastusaMspazi matijJAnamupajAyate (vibhA 295) tat azrutanizritam / (nandImavR pa 144) avagraha Adi cAroM kA krama niyamita hai| inakA zAstra-saMsparza se sarvathA rahita, tathAvidha kSayopazama utkrama yA vyatikrama hone para athavA eka kA bhI abhAva se jo yathArtha vastusaMsparzI matijJAna hotA hai, vaha azruta- hone para vastu ke svabhAva kA avabodha nahIM hotaa| nizrita mati hai| Ihijjai nA'gahiyaM najjai nANIhiyaM na yA'nAyaM / azrutanizrita ke prakAra dhArijjai jaM vatthu teNa kamo'vaggahAI u / asUyanissiyaM cauvvihaM paNNattaM, taM jahA (vibhA 296) uppattiyA veNaiyA, kammayA pAriNAmiyA / avagraha se agRhIta vastu meM IhA pravRtta nahIM hotii| anIhita (avicArita) kA avAya (nizcaya) nahIM buddhI cauvvihA vuttA, paMcamA novalabbhaI // hotA / anizcita athavA ajJAta artha kI dhAraNA nahIM (nandI 381) hotii| isalie avagraha Adi kramazaH hote haiN| azrutanizrita matijJAna ke cAra prakAra haiM eto cciya te savve bhavaMti bhinnA ya va samakAlaM / 1. autpattikI buddhi, 2. vainayikI buddhi , 3. karmajA na vaikkamo ya tesi na annahA neyasabbhAvo / buddhi, 4. pAriNAmikI buddhi / buddhi ke ye cAra prakAra (vibhA 297) haiM, pAMcavAM prakAra upalabdha nahIM hotaa| (dra. buddhi) avagrahacatuSTayI uttarottara vastu ke vizeSa paryAya ko 4. zrutanizrita ke prakAra grahaNa karatI hai, ataH yaha bhinna-paraspara asaMkIrNa hai| sUyanissiyaM cauvvihaM paNNattaM, taM jahA-uggahe IhA ye cAroM samakAlIna-yugapat nahIM hote kyoMki inakA avAo dhaarnnaa| (nandI 39) utpatti-kAla bhinna hai| inakA vyutkrama (yA utkrama) bhI zrutanizrita matijJAna ke cAra prakAra haiM - nahIM hotA / jJeya kA svabhAva aisA hI hai| vaha kevala avagraha, kevala IhA, kevala avAya yA kevala dhAraNA se 1. avagraha, 2. IhA, 3. avAya, 4. dhaarnnaa|| nahIM jAnA jA sktaa| 5. avagrahacatuSTayo : paribhASA kAlamAna atthANaM uggahaNaM, ca uggaha taha viyAlaNaM IhaM / uggahe ikkasAmaie, aMtomuhuttiyA IhA, aMtomuhuvavasAyaM ca avAyaM, dharaNaM puNa dhAraNaM biMti // ttie avAe, dhAraNA saMkhejja vA kAlaM asaMkhejjaM vA (nandI 5412) kaalN| (nandI 50)
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ avagrahacatuSTayI : paribhASA Abhinibodhika jJAna avagraha kA kAlamAna eka samaya, IhA aura avAya sparzanendriya, mana / kA eka-eka antarmuhUrta tathA dhAraNA kA saMkhyeya athavA avAya-zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, rasanendriya, asaMkhyeya kAla hai| sparzanendriya, mana / atthoggaho jahanno samayaM sesoggahAdao vIsaM / dhAraNA-zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, rasanendriya, aMtomuhuttamegaM tu vAsanAdhAraNaM mottuM // sparzanendriya, mana / arthAvagraho nizcaya-vyavahArabhedato dvidhaa| ati- tIna sau chattIsa prakAra stokakAlatvena jaghanyo naizcayiko'rthAvagraha ekasamayaM jaM bahubahuviha khippAnissiyanicchiya dhUveyaravibhinnA / bhavati / zeSAstu"vyaJjanAvagrahavyAvahArikArthAvagra- puNaruggahAdao to taM chattIsattisayabheyaM / / hehAvAyAvicyutismRtirUpA matibhedAste sarve'pi viSvaka (vibhA 307) pRthagekamevA'ntarmuhUttaM bhavanti / "avicyuti-smRti- zrutanizrita mati ke avagraha Adi aThAIsa bhedoM ko vAsanAbhedAd dhAraNA trividhaa|""smRterbiijbhuutaa vAsanAkhyA bahu-abahu, bahuvidha-abahuvidha, kSipra-akSita, anizritadhAraNA, sA saMkhyeyavarSAyuSAM sattvAnAM saMkhyeyaM kAlaM, nizrita, nizcita-anizcita, dhruva-adhrava-ina bAraha asaMkhyeyavarSAyaSAM ta palyopamAdijIvinAmasaMkhyeyaM kAlaM bhedoM se guNana karane para Abhinibodhika jJAna ke 28x bhvti| vibhA 334 mava 5 168) 12=336 bheda hote haiN| ___ arthAvagraha do prakAra kA hai -nizcaya aura vyvhaar| bahu-bahuvidha Adi avagraha kI paribhASA naizcayika arthAvagraha atyanta alpakAlika hotA hai| nANAsaddasamUhaM bahuM pihaM muNai bhinnajAIyaM / usakA kAlamAna eka samaya hai| bahuvihamaNegabheyaM ekkekkaM niddhamahurAI / zeSa -vyaJjanAvagraha, vyAvahArika arthAvagraha, IhA, khippamacireNa taM ciyaM sarUvao jaM aNissiyamaligaM / avAya tathA avicyuti aura smRti (dhAraNA ke prathama do nicchiyamasaMsayaM jaM dhuvamaccaMtaM na u kayAi / bheda)- inameM se pratyeka kA kAlamAna antarmuhUrta hai| (vibhA 308, 309) smRti kI jananI vAsanA (dhAraNA kA tIsarA bheda) kA bahu-yaha paTaha kA zabda hai, yaha bherI kA zabda hai, kAlamAna hai -saMkhyeya kAla (saMkhyAtavarSajIvI kI apekSA) yaha zaMkha kA zabda hai-ityAdi vibhinna vAdyoM ke nAnA aura asaMkhyeya kAla (palyopama Adi asaMkhyAta varSa prakAra ke zabdoM ko eka sAtha grahaNa krnaa| AyuSya vAle jIvoM kI apekssaa)| bahavidha-zaMkha, bherI Adi ke eka-eka zabda ke aThAIsa prakAra snigdhatva, madhuratva Adi aneka dharmoM ko eka sAtha grahaNa krnaa| . soiMdiyAibheeNa chavvihAvaggahAdao'bhihiA / kSipra-zIghra grahaNa krnaa| te hoMti cauvvIsaM caumvihaM vaMjaNoggahaNaM / / anizrita-hetu kA sahArA lie binA svarUpa ko aTThAvIsaibheyaM evaM suyanissiyaM samAseNaM... / jAna lenaa| (vibhA 300, 301) nizcita-asaMdigdha rUpa meM jaannaa| avagraha (arthAvagraha). IhA, avAya aura dhAraNA ke dhrava-jaise pahale bahu-bahuvidha Adi kA jJAna kiyA, chaha-chaha (pAMca indriyAM aura mana) bheda haiM / vyaJjanAvagraha vaise sarvadA jAnanA / yaha kAdAcitka nahIM hotaa| ke (cakSu aura mana ko chor3akara) cAra bheda haiN| isa prakAra zrutanizrita mati ke aThAIsa bheda hote haiM - meva kyoM ? vyaMjanAvagraha -zrotrendriya, ghrANendriya, rasanendriya, evaM bajjhanbhaMtaranimittavaicittao maibahattaM / sprshnendriy| kiMcimmettaviseseNa bhijjamANaM pUNo'NataM / / arthAvagraha -zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, tatra bAhya nimittaM matijJAnasya kAraNamAlokarasanendriya, sparzanendriya, mana / viSayAdikam |""aabhyntrnimittN punarAvaraNakSayopazamoIhA-zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANendriya, rasanendriya, payogopakaraNendriyANi / (vibhA 311 mavR pR 156)
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ Abhinibodhika jJAna 112 vyaJjanAvagraha : paribhASA matijJAna ke vividha bhedoM kA hetu hai--nimittoM kI 7. vyaJjanAvagraha : paribhASA vicitratA-- vaMjijjai jeNattho ghaDovva dIveNa vaMjaNaM taM ca / 1. bAhya nimitta --Aloka, viSaya Adi / uvagaraNidiyasaddAipariNayaddavvasaMbaMdho / 2. Abhyantara nimitta-AvaraNa kA kSayopazama, (vibhA 194) upayoga indriya tathA upakaraNa indriya / dIpaka se ghaTa kI bhAMti jisase artha abhivyaMjita ina nimittoM ke kiJcinmAtra bheda se matijJAna ke hotA hai, vaha vyaJjana hai| upakaraNa indriya aura zabda ananta prakAra hote haiM tathA matijJAna se yukta jIva ananta Adi rUpa meM pariNata dravya kA paraspara saMbaMdha honA hone ke kAraNa aura unake matijJAna ke kSayopazama kI vyaMjana hai| bhinnatA ke kAraNa bhI usakI anantatA hai| upakaraNendriya zabdAdipariNatadravyasambandhe prathama6. avagraha : paribhASA samayAdArabhyArthAvagrahAt prAk yA suptamattamUcchitAdirUpa-rasAdibhedaranirdezyasyA'vyaktasvarUpasya sAmA puruSANAmiva zabdAdidravyasambandhamAtraviSayA 'kAcidanyArthasyA'vagrahaNaM pricchednmvgrhH|" arthAnAM rUpA vyaktA jJAnamAtrA sA vyaJjanAvagrahaH / dInAM prathama darzanAnantaramevAvagrahaNamavagrahaM bravate / (nandImavR pa 169) (vibhAmavR pR 90) upakaraNa indriya aura zabda Adi rUpa meM pariNata jisameM rUpa, rasa Adi kA nirdeza na kiyA jA sake, dravya kA saMbaMdha hone para prathama samaya se lekara arthAvagraha jisakA svarUpa spaSTa na ho, usa sAmAnya mAtra artha kA se pUrva kA jo avyakta jJAna hai, vaha vyaJjanAvagraha hai| grahaNa avagraha hai| yaha avyakta jJAna supta-matta-macchita puruSa ke jJAna jaisA hotA hai| (indriya aura padArtha kA saMbaMdha rUpa yoga hone para astitva mAtra kA AbhAsa honA darzana hai|) darzana ke prakAra bAda sAmAnya rUpa se padArtha kA grahaNa avagraha hai| - vaMjaNuggahe cauvihe paNNatte, taM jahA-soiMdiyaparyAya vaMjaNuggahe, ghANidiyavaMjaNuggahe, jibhidiyavaMjaNuggahe; phAsidiyavaMjaNuggahe / (nandI 41) uggahassa NaM ime egaTThiyA nANAdhosA nANAvaMjaNA vyaJjanAvagraha ke cAra prakAra haiMpaMca nAmadhijjA bhavaMti, taM jahA-ogeNhaNayA uvadhAraNayA savaNayA avalaMbaNayA mehaa| (nandI 43) 1. zrIndriya vyaJjanAvagraha, 2. ghrANendriya vyaJjanAvagraha, 3. jihvandriya vyaJjanAvagraha, 4. sparzaneavagraha ke nAnA ghoSa aura nAnA paryAya vAle pAMca ndriya vyaJjanAvagraha / / ekArthaka haiM-- mallaka kA dRSTAMta 1. avagrahaNa, 2. upadhAraNa, 3. zravaNa, 4. avalambana, 5. medhaa| mallagadidruteNaM -se jahAnAmae kei purise AvAga sIsAo mallagaM gahAya tatthegaM udagabindu pakkhivijjA prakAra se naThe, aNNe pakkhitte se vi ntthe| evaM pakkhippauggahe duvihe paNNatte, taM jahA-atthuggahe ya mANesa-pakkhippamANesa hohI se udagabindu jeNaM taM vaMjaNuggahe y| (nandI 40) mallagaM rAvehiti, hohI se udagabindU jeNaM taMsi avagraha do prakAra kA hai-artha avagraha aura mallagaMsi ThAhiti, hohI se udagabiMdU jeNaM taM mallaga vya Jjana avgrh| bharehiti, hohI se udagabindU jeNaM taM mallagaM pavAhehiti / tatthuggaho durU vo gahaNaM jaM hojja vaMjaNatthANaM / ... evAmeva pakkhippamANehi-pakkhippamANehiM aNaMtehiM pugga - (vibhA 193) lehiM jAhe taM vaMjaNaM puriyaM hoi, tAhe 'hu~' ti karei, no - vyaMjana aura artha kA grAhaka hone ke kAraNa avagraha ceva NaM jANai ke vesa saddAi ? tao IhaM pavisai, tao do prakAra kA hai| jANai amuge esa sddaai| tao avAyaM pavisai, tao se
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ IhA: paribhASA Abhinibodhika jJAna uvagayaM havai / tao NaM dhAraNaM pavisai, tao NaM dhArei samae samae giNhai davAiM jeNa muNai ya tamatthaM / saMkheja vA kAlaM, asaMkhejja vA kaalN| (nandI 53) jaM cidiovaoge vi vaMjaNAvaggahe'tIte // hoi maNovAvAro paDhamAo ceva teNa samayAo / eka vyakti ne kuMbhakAra ke jalate Ave ke Upara se hoi tadatthaggahaNaM tadaNNahA na pavattejjA / / eka zarAva liyaa| usa para pAnI kI eka bUMda ddaalii| (vibhA 242, 243) vaha sUkha gaI / dUsarI bUMda DAlI aura vaha bhI sUkha gii| kisI padArtha ke cintana ke samaya samanaska jIva prati isa prakAra bUMdeM DAlate-DAlate eka aMtima bUMda aisI bhI samaya manodravya grahaNa karatA hai| grahaNa ke prathama samaya se girI jo zarAva meM tthhrii| eka-eka bUMda girate-girate hI mana kI pravRtti prArambha ho jAtI hai, use padArtha kA vaha zarAva pAnI se bhara gayA aura phira bUMda ke girane se arthabodha hone laga jAtA hai| ataH mana ke vyaJjanAvagraha usase pAnI bAhara bahane lgaa| nahIM hotaa| yadi prathama samaya meM mana ko arthabodha nahIM isI prakAra jaba vyaMjana (kAna) ananta pudgaloM se hotA hai to agrima kSaNoM meM bhI mana kI pravatti nahIM ho bhara jAtA hai taba vyakti 'hUM' aisA karatA hai| para vaha sktii| nahIM jAnatA ki ye zabda Adi kyA haiM ? taba vaha IhA meM indriyoM ke upayogakAla meM arthAvagraha se hI mana kI praveza karatA hai usa samaya vaha jAna jAtA hai ki yaha pravatti prArambha hotI hai, vyaJjanAvagrahakAla meM nahIM amuka zabda hai| phira avAya meM use zabda kA nizcaya ho hotii| jAtA hai / usake bAda dhAraNA meM praveza karatA hai| taba 8. arthAvagraha : paribhASA vaha jJAna saMkhyAta kAla athavA asaMkhyAta kAla taka banA raha sakatA hai| davvaM mANaM pUriyamidiyamApUriyaM tahA doNhaM / avaroppasaMsaggo jayA tayA giNhai tamatthaM / / jJAna hai yA ajJAna sAmannamaNiddesaM sarUva-nAmAikappaNAra hiyaM / '.. aNNANaM so bahirAiNaM va takkAlamaNavalaMbhAo / (vibhA 251, 252) na tadaMte tatto cciya uvalaMbhAo tao nANaM // ___ jaba vyaJjanAvagraha meM zrotra Adi indriyAM zabda (vibhA 195) Adi dravyoM se ApUrita hotI haiM, taba dravya aura indriya 'vyaJjanAvagraha ajJAna hai| isameM indriya aura viSaya kA paraspara sasaga hotA hai| usa saMsagaM ke pazcAt ke saMbaMdha kAla meM jJAna kI anubhUti nahIM hotI jaise sAmAnya, anirdezya (anabhilApya) tathA svarUpa, nAma, badhira vyakti ko prAraMbha meM jJAna kI anubhUti nahIM jAti Adi kI kalpanA se rahita artha kA grahaNa honA hotI'--yaha kathana ayukta hai| vyaJjanAvagraha ke anantara / arthAvagraha hai| arthAvagraha jJAna hotA hai| yadyapi vyaJjanAvagraha meM jJAna kI anubhUti nahIM hotI, kintu vaha jJAna kA kAraNa hai, atthuggahe chavvihe paNNatte, taM jahA-soiMdiya atthuataH vaha bhI jJAna hai| ggahe, cakkhidiyaatthuggahe, ghANidiyaatthuggahe, jibbhi diyaatthuggahe, phAsidiyaatthuggahe, noiMdiyaatthuggahe / cakSu aura mana kA vyaMjanAvagraha nahIM (nandI 42) nayana-maNovajji diya bheyAo vaMjaNoggaho cauhA / "" arthAvagraha ke chaha prakAra haiM-1. zrotrendriya arthAva (vibhA 204) graha, 2. vakSurindiya arthAvagraha, 3. dhrANendriya arthAvaloyaNamapattavisayaM maNo vva jamaNuggahAisuNNaM ti / ... graha, 4. jivhendriya arthAvagraha, 5. sparzanendriya arthAvagraha, (vibhA 209) 6. noindriya arthAvagraha / cakSu aura mana kA vyaMjanAvagraha nahIM hotaa| 6. IhA : paribhASA cakSa aura mana viSaya se asaMbaddha rahakara usakA jJAna iya sAmaNNaggahaNANaMtaramIhA sadasthavImaMsA / kara lete haiM, ata: ye aprApyakArI haiN| ye grAhya-vastu-kRta kimidaM saho'saho ko hojja va saMkhasaMgANaM / / bhanugraha-upaghAta se zUnya haiN| (vibhA 289)
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ Abhinibodhika jJAna avAya : paribhASA 'sAmAnya grahaNa ke anantara sata artha kI mImAMsA 3. citta kI jar3IbhUta avasthA-avastu kI karanA IhA hai| naizcayika arthAvagraha ke anantara yaha nishcaayktaa| mImAMsA hotI hai ki yaha zabda hai athavA azabda ? 4. supta kI bhAMti sarvAtmanA vastu kA anavabodha / vyAvahArika arthAvagraha ke anantara yaha mImAMsA hotI hai-yaha zabda zaMkha kA hai athavA sIMga kA ? 1. citta sadartha-vivakSita artha ke hetu aura upapatti paryAya (saMbhAvya vyavasthApana) kI pravRti meM saMlagna / tIse NaM ime egadiyA nANAghosA nANAvaMjaNA paMca 2. amithyA, amogha citta / 3. yathArtha ke grahaNa aura ayathArtha ke parityAga meM nAmadhijjA bhavaMti, taM jahA-AbhogaNayA, maggaNayA, gavesaNayA, citA, vImaMsA / (nandI 45) tatpara / 4. nishcyaabhimukhtaa| IhA ke nAnA ghoSa aura nAnA paryAya vAle pAMca . ekArthaka haiM na hi 'kimayaM sthANuH, puruSo vA' ityAdi rUpaH saMzaya 1. AbhoganatA, 2. mArgaNA, 3. gaveSaNA, 4. IhA'bhyupagamyate / anvayadharmaghaTana-vyatirekadharmanirAkara NAbhyAM nizcayAbhimukho bodha iihaa| na cAyaM saMzayaH, cintA, 5. vimrsh| nizcayAbhimukhatvAt / nApi nizcayaH, tatpratyAsattimAtraprakAra praapttvaat| (vibhAmavR pR 157) IhA chavvihA paNNattA, ta jahA-sAidiyaihA, 'yaha sthANu hai yA puruSa' isa prakAra kA saMzayAtmaka cakkhiAdayAhA, pANidiyaihA, rAjAbhAdayAhA, kAsidiya- jJAna IhA nahIM hai| anvayadharmoM ke svIkaraNa tathA IhA, noiM diyiihaa| (nandI 44) vyatireka dharmoM ke nirAkaraNa dvArA jo nizcayAbhimukhI IhA ke chaha prakAra haiM - bodha hai, vaha IhA hai / nizcaya ke abhimukha hone ke kAraNa 1. zrotrendriya IhA, 2. cakSurindriya IhA, 3. ghrANe yaha saMzaya nahIM hai| nizcaya ke pratyAsanna hone mAtra se ndiya IhA. 4. jivhendriya IhA, 5. spazenendriya ihA, yaha nizcaya bhI nahIM hai| 6. noindriya iihaa| 10. avAya : paribhASA IhA ajJAna nahIM maharAiguNattaNao saMkhasseva tti jana saMgassa / IhA saMsayamettaM keI, na tayaM tao jamannANaM / viNNANaM so'vAo aN gama-vairegabhAvAo / / mainANaM sA cehA, kahamannANaM taI juttaM ? (vibhA 290) (vibhA 182) yaha zabda madhura hai, snigdha hai, isalie yaha zaMkha kA kucha dArzanika mAnate haiM -IhA saMzayamAtra haiM / saMzaya hI honA cAhie, sIMga kA nahIM isa prakAra anvaya ajJAna hai, isalie IhA ajJAna hai -yaha kathana mithyA hai| dharmo aura vyatireka dharmoM ke AdhAra para kiyA jAne IhA matijJAna kA aMza hai| vaha jJAna hai| use ajJAna vAlA nizcayAtmaka jJAna avAya hai| mAnanA yukta nahIM hai| paryAya IhA aura saMzaya meM aMtara tassa NaM ime egaDiyA nANAghosA nANAvaMjaNA paMca jamaNegatthAlaM baNamapajjudAsaparikuMThiyaM cittaM / nAmadhijjA bhavaMti, taM jahA-AvaTTaNayA, paccAvaTTaNayA, seya iva savvappayao taM saMsayarUvamannANaM / / avAe, buddhI, viNNANe / (nandI 47) taM ciya sayatthaheUvavattivAvAratapparamamohaM / __ avAya ke nAnA ghoSa aura nAnA paryAya vAle pAMca bhUyAbhUyavisesAyANaccAyAbhimuhamIhA // ekArthaka haiM (vibhA 183, 184) 1. AvartanatA, 2. pratyAvartanatA, 3. avAya, 4. saMzaya hai buddhi, 5. vijJAna / 1. citta kI anekArtha avlNbntaa| prakAra. . / 2. aparyudAsa -niSedha kA abhAva / avAe chavihe paNNatte, taM jahA-soiMdiyaavAe,
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhAraNA : paribhASA 115 Abhinibodhika jJAna cakvidiyaavAe, ghANidiyaavAe, jibhidiyaavAe, stasyA'rthopayogasya yadAvaraNaM karma tasya kSayopazamena jIvo phAsidiyaavAe, noiNdiyavaae| (nandI 46) yujyate, yena kAlAntare indriyavyApArAdisAmagrIvazAta ___ avAya chaha prakAra kA hai-1. zrotrendriya avAya, punarapi tadarthopayogaH smRtirUpeNa samunmIlati / sA ceyaM 2. cakSarindriya avAya, 3. ghrANendriya avAya, tadAvaraNakSayopazamarUpA vAsanA nAma dvitIyastabhedo 4. jivhendriya avAya, 5. sparzanendriya avAya, bhavati / kAlAntare ca vAsanAvazAta tadarthasyendriyarupa6. noindriya avaay| labdhasya athavA tairanupalabdhasyA'pi manasi yA smRtiavAya aupacArika arthAvagraha rAvirbhavati, sA tRtiiystdbhedH| (vibhAmavR pR 145) . dhAraNA ke tIna rUpa haiM --- samvatthehAvAyA nicchayao mottumAisAmaNNaM / / saMvavahAratthaM puNa savvatthA'vaggaho'vAo / / 1. avicyuti -jaba taka apAya dvArA nirNIta artha meM (vibhA 285) upayoga kI dhArA kA sAtatya rahatA hai, usase nivRtti nahIM hotI hai, taba taka dhAraNA kA prathama bhedasarvatra viSayaparicchede kartavye nizcayataH paramArthata avicyuti hotA hai| IhA'pAyau bhavataH / IhA, punarapAya: punarIhA, punara 2. vAsanA-usa arthopayoga ke AvAraka karma ke pyapAyaH ityevaM krameNa yAvadantyo vizeSaH, tAvadIhA kSayopazama se jIva usa upayoga se yukta hotA hai| 'pAyAveva bhavataH, nA'rthAvagrahaH |'aadymvyktN sAmAnya isase kAlAntara meM indriya-pravRtti ke anukUla mAtrAlambanamekasAmayikaM jJAnaM muktvA'nyatrehA'pAyau sAmagrI milane para vaha arthopayoga punaH smRti ke bhavataH / idaM punarnehA, nA'pyapAya:, kintvarthAvagraha eveti rUpa meM vyakta hotA hai| yaha tadAvaraNa kA kSayopazama bhaavH| saMvyavahArAthaM vyAvahArikajanapratItyapekSaM pUnaH rUpa dhAraNA kA dUsarA bheda hai -- vAsanA / sarvatra yo yo'pAyaH sa sa uttarottarehA'pAyApekSayA, eSyavizeSApekSayA copacArato'rthAvagrahaH / (vibhAmava pR 142) 3. smRti --kAlAntara meM vAsanA ke kAraNa indriyoM ke dvArA upalabdha athavA anupalabdha usa artha kI mAnasanaizcayika dRSTi ke anusAra viSaya kA pariccheda ho paTala para smRti ubharatI hai / yaha dhAraNA kA tIsarA jAne para, sarvatra antima vizeSa taka punaH punaH IhA aura bheda hai| apAya hote rahate haiM, arthAvagraha nahIM hotaa| kevala AdisAmAnya isakA apavAda hai-prathama eka sAmayika avyakta tasyaivArthasya nirNItasya dharaNaM dhaarnnaa| sA ca sAmAnya mAtra ke jJAna meM arthAvagraha hotA hai, IhA aura tridhA-avicyutirvAsanA smRtizca / tatra tadupayogAdaapAya nahIM hote / sAMvyavahArika dRSTi ke anusAra vicyavanamavicyutiH / sA caantmhuurtprmaannaa| tatastayAuttarottara IhA aura apAya kI apekSA tathA bhAvI vizeSa ''hito yaH saMskAraH sa vAsanA / sA ca saMkhyeyamabodha kI apekSA apAya ko bhI aupacArika arthAvagraha saMkhyeyaM vA kAlaM yAvad bhavati / tata: kAlAntare kutazcittAkahA jA sakatA hai| dazArthadarzanAdikAraNAt saMskArasya prabodhe yajjJAnamudayate tadevedaM yat mayA prAgupalabdhamityAdirUpaM sA smRtiH / 11. dhAraNA : paribhASA (nandImavR pa 168) tayaNaMtaraM tayatthAviccavaNaM jo ya vaasnnaajogo| avAya dvArA nirNIta artha ko dhAraNa karanA dhAraNA kAlaMtare ya jaM puNaraNusaraNaM dhAraNA sA u|| hai| usake tIna prakAra haiM --1. avicyuti 2. vAsanA, __ (vibhA 291) 3. smRti / upayoga (jJAna kI pravRtti) kI dhArA kA apAya ke anantara usa nirNIta artha kI avicyuti, avicchinna rahanA avicyuti hai| isakA kAlamAna antatadAvaraNa karma ke kSayopazama se vAsanA rUpa meM artha kaa| mahata pramANa hai| isake dvArA Ahita/sthApita saMskAra upayoga aura kAlAntara meM punaH usakA anusmaraNa karanA kA nAma hai vAsanA / yaha saMkhyeya yA asaMkhyeya kAla taka dhAraNA hai| hotI hai / kAlAntara meM kahIM pahale jaisA padArtha dekhane se apAyena nizcite'rthe tadanantaraM yAvadadyApi tadarthopayoge saMskAra jAgata hone para 'yaha vahI hai, jise maiMne pahale ta tasmAda nivartate. tAvata tadarthopayo- upalabdha kiyA thA'-aisA jJAna udita hotA hai, yaha gAdavicyuti ma sA dhAraNAyAH prathamabhedo bhavati / tata- smRti hai|
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ Abhinibodhika jJAna matijJAna kA viSaya tIse NaM ime egaTriyA nANAghosA nANAvaMjaNA paMca ko jAnatA hai, dekhatA nhiiN| kSetra kI apekSA se vaha nAmadhijjA bhavaMti, taM jahA 1. dharaNA 2. dhAraNA sAmAnyatayA saba kSetroM ko jAnatA hai, dekhatA nhiiN| 3. ThavaNA 4. paidA 5. kotthe| (nandI 49) kAla kI apekSA se vaha sAmAnyatayA sarva kAla ko dhAraNA ke nAnA ghoSa aura nAnA paryAya vAle pAMca jAnatA hai, dekhatA nhiiN| bhAva kI apekSA se vaha ekArthaka haiM -dharaNA, dhAraNA, sthApanA, pratiSThA aura sAmAnyatayA saba bhAvoM ko jAnatA hai, dekhatA nhiiN| kosstth| Aeso tti pagAro, ohAdeseNa savvadavvAiM / dhAraNA chavvihA paNNattA, taM jahA-soiMdiyadhAraNA, dhammatthiAiyAI jANai, na u savvabheeNaM // cakkhidiyadhAraNA, jibhidiyadhAraNA, phAsidiyadhAraNA, khettaM logAloga, kAlaM savvaddhamahava tivihaM ti| noiNdiydhaarnnaa| (nandI 48) paMcodaiyAIe bhAve, jaM neyamevaiyaM / / dhAraNA ke chaha prakAra haiM-1. zrotrendriya dhAraNA, (vibhA 403, 404) 2. cakSurindriya dhAraNA, 3. ghrANendriya dhAraNA, AbhinibodhikajJAnI sAmAnya prakAra se dharmAsti4. jivhendriya dhAraNA, 5. sparzanendriya dhAraNA, 6. no kAya Adi saba dravyoM ko jAnatA hai, unake saba paryAyoM indriya dhaarnnaa| ko nahIM jaantaa| 12. Abhinibodhika jJAna hI matijJAna vaha lokAloka kSetra aura atIta-vartamAna-anAgata Abhinibodhikam -avagrahAdirUpaM mtijnyaanmev| kAla tathA udaya Adi pAMca bhAvoM ko jAnatA hai| jJeya (nandIhAvR pR 18) itanA hI hai| matizabdo'trAbhinibodhikasamAnArtho draSTavyaH / AdezaH -prakAraH, sa ca dvidhA -- sAmAnyarUpo AbhinibodhikaM hyautpattikyAdimatipradhAnatvAda matiritya vizeSarUpazca, tatreha sAmAnyarUpo grAhyaH / tata Adezena --- pyucyate / (vibhAmava pR 48) dravyajAtirUpasAmAnyAdezena sarva dravyANi-dharmAstikAyA__ avagraha Adi rUpa vAlA Abhinibodhika jJAna mati- dIni jAnAti, kiJcidvizeSato'pi / yathA dharmAjJAna hI hai| stikAyo dharmAstikAyasya pradezaH tathA dharmAstikAyo mati zabda Abhinibodhika ke samAna artha vAlA hai| gatyupaSTambhaheturamUrto lokAkAzapramANa ityAdi / na autpattikI Adi mati kI pradhAnatA ke kAraNa Abhi- pazyati sarvAtmanA dharmAstikAyAdInna pazyati, ghaTAnibodhika jJAna matijJAna bhI kahalAtA hai| dIMstu yogyadezAvasthitAna pazyatyapi / (nandImavR pa 184) 13. zrutanirapekSa mati hI zuddha matijJAna Adeza kA artha hai-prakAra / usake do bheda haiMje akkharANusAreNa maivisesA tayaM suyaM savvaM / / sAmAnya aura vizeSa / yahAM usakA sAmAnyarUpa grAhya je uNa suyaniravekkhA suddhaciya taM mainnANaM // (vibhA 144) matijJAna sAmAnyarUpa se dharmAstikAya Adi saba akSara (zruta-grantha) kA anusaraNa karane vAlI mati dravyoM ko jAnatA hai, kucha aMzoM meM vizeSarUpa se bhI vizeSa zrutajJAna hai| zrutanirapekSa mati hI zuddha matijJAna jAnatA hai| yathA-dharmAstikAya gatisahAyaka dravya hai| vaha amUrta aura lokAkAzapramANa hai| matijJAna ucita 14. matijJAna kA viSaya deza meM avasthita ghaTa Adi ko dekhatA bhI hai, kintu davvao NaM AbhiNibohiyanANI AeNaM savvadavvAI dharmAstikAya Adi ko sarvAtmanA nahIM dekhtaa| jANai, na paas| khettao NaM AbhigibohiyanANI Aeso tti va suttaM, suuvaladdhesu tassa mainANaM / AeseNaM savvaM khettaM jANai, na paasi| kAlao NaM pasarai tabbhAvaNayA viNA vi suttAnusAreNa // AbhiNibAhiyanANI AeseNaM savvaM kAlaM jANai, na (vibhA 405) paasi| bhAvao NaM AbhiNibohiyanANI AeseNaM savve Adeza kA artha hai---zruta / zruta se upalabdha artha meM bhAve jANai, na pAsa i| (nandI 54) matijJAna pravatta hotA hai| zratopayoga ke binA bhI zrata dravya kI apekSA se matijJAnI sAmAnyatayA saba dravyoM kI vAsanA mAtra se matijJAna usa artha kA svatantra
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ mati aura zruta meM bheda cintana karatA hai / sUtrAdezAtsarvadravyANi dharmAstikAyAdIni jAnAti, na tu sAkSAt sarvANi pazyati / zrutabhAvitamateH zrutopalabdheSvapi artheSu sUtrAnusAramAtreNa ye'vagrahehApAyAdayo buddhivizeSAH prAduSyanti te matijJAnameva, na zrutajJAnaM, sUtrAnusAranirapekSatvAt / ( nandImavRpa 184 ) matijJAna sUtrAdeza se ( sUtra ke AdhAra para ) dharmAstikAya Adi saba dravyoM ko jAnatA hai, unheM sAkSAt nahIM dekhatA / zruta se bhAvita mati vAlA puruSa zruta se kucha arthoM ko jAnatA hai, vaha mAtra zrutAnusArI hai, isalie usameM hone vAle avagraha, IhA Adi jJAna ke vizeSa prakAra matijJAna ke hI bheda haiM / zruta se nirapekSa hone ke kAraNa vaha zrutajJAna nahIM hai / 15. mati aura zruta meM bheda matthaM UhiUNa No niddisati taM AbhiNibohiyaNANaM bhaNati / ....jo puNa atthaM UhiUNa niddisai taM suNA bhaNNai / ( AvacU 1 pR7, 8) jo artha kA vimarza kara usakA nirdeza nahIM karatA, vaha matijJAna hai / jo vimarzapUrvaka artha kA nirdeza karatA hai, vaha zrutajJAna hai / lakkhaNabheA heU phalabhAvao bheyaindiyavibhAgA / vAga- kkhara - muMe-yara bheAbheo mai suyANaM // ( vibhA 97 ) matijJAna aura zrutajJAna meM nimna dRSTiyoM se bheda hai - 1. lakSaNa bheda - donoM ke lakSaNa bhinna-bhinna haiM / 2. hetu - phala - matijJAna hetu hai, zrutajJAna phala hai / 3. bheda-vibhAga- donoM ke vibhAga bhinna-bhinna haiM / avagraha Adi matijJAna ke vibhAga haiM, akSara zruta, anakSara zruta Adi zrutajJAna ke vibhAga haiM / 4. indriya-vibhAga -- zrutajJAna kevala zrotrendriya se saMbaMdhita hai, matijJAna zeSa indriyoM se saMbaMdhita hai / 5. kAraNa kArya - matijJAna kAraNa hai, zrutajJAna kArya hai / 6. anakSara-akSara - matijJAna anakSara hai, zrutajJAna akSara hai / 7. mUka amUka - matijJAna mUka hai, zrutajJAna amUka hai / 117 Abhinibodhika jJAna lakSaNa kI dRSTi se ....abhinibujjhai tti AbhiNibohiyaM, suNeDa tti suyaM / ( nandI 35 ) jo jAnA jAtA hai, vaha matijJAna hai / jo sunA jAtA hai, vaha zrutajJAna hai / dRSTazca parasparamanugatayorapi lakSaNabhedAbhedaH / abhimukhaM - yogyadeze vyavasthitaM niyatamarthamindriyamanodvAreNa budhyate AtmA yena pariNAmavizeSeNa sa pariNAmavizeSo jJAnAparaparyAya Abhinibodhikam / zRNoti vAcyavAcakabhAvapurassaraM zravaNaviSayena zabdena saha saMspRSTamarthaM paricchinattyAtmA yena pariNAmavizeSeNa sa pariNAmavizeSaH zrutam / ( nandImapR pa 140 ) paraspara anugata hone para bhI mati aura zruta apaneapane lakSaNa se bhinna haiN| jisa pariNAma vizeSa se AtmA indriya aura mana ke mAdhyama se yogya deza meM avasthita niyata artha ko jAnatI hai, vaha pariNAmavizeSa Abhinibodhika jJAna hai / AtmA jisa pariNAma vizeSa se vAcyavAcaka saMbaMdhayukta zabda se saMspRSTa artha ko suntI - jAnatI hai, vaha pariNAmavizeSa zrutajJAna hai / hetu-phala kI dRSTi se ma suyamuttaM na maI suyapuvviyA viseso'yaM / puvaM pUraNa- pAlaNabhAvAo jaM maI tassa // ( vibhA 105 ) zruta matipUrvaka hotA hai, mati zrutapUrvaka nahIM hotIyaha donoM meM bheda hai| zruta kI prApti tathA vaiziSTya sampAdana ke kAraNa matipUrvaka zruta kahA gayA hai / matyA pUryate prApyate zrutam / na khalu matipATavavibhavamantareNa zrutavibhavamuttarottaramAsAdayati jantuH / yacca yadutkarSApakarSavazAdutkarSApakarSabhAk tattasya kAraNaM, yathA ghaTasya mRtpiNDa: / pAlyate avasthiti prApyate matyA zrutaM zruteSvapi bahuSu graMtheSu yadviSayaM smaraNamIhApohAdi vA adhikataraM pravartate sa graMtha: sphuTataraH pratibhAti, na zeSAH / ( nandImavRpa 141 ) mati se zruta kI prApti hotI / matipATava ke vaibhava ke binA zruta kA vaibhava uttarottara prApta nahIM hotA / eka vastu kA utkarSa aura apakarSa jisa dUsare dravya ke adhIna hotA hai, vaha usakA kAraNa banatA hai /
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ Abhinibodhika jJAna ko jaise ghar3e kA kAraNa hai mRtpiNDa / matijJAna se hI zruta vizeSa avasthA prApta hotI hai| bahuta sAre zrutagraMthoM meM bhI jisa graMtha ke viSaya meM smaraNa, IhA, apoha Adi matirUpoM kA adhikatara prayoga hotA hai, vaha grantha atyanta spaSTa ho jAtA hai, zeSa utane spaSTa nahIM hote / bheda vibhAga kI dRSTi se bheyakayaM va visesaNamaTThAvIsa ivihaMgabheyAi / ( vibhA 116 ) matijJAna ke avagraha, IhA Adi aThAIsa bheda haiM aura zrutajJAna ke aMgapraviSTa, anaMgapraviSTa Adi caudaha bheda haiM / indriya-vibhAga kI dRSTi se sodiyaovaladdhI hoi suyaM sesayaM tu mainANaM / mottUNaM davvasuyaM akkharalaMbho yase // ( vibhA 117 ) zrotrendriya ke mAdhyama se hone vAlA jJAna zrutajJAna hai / cakSu Adi zeSa cAra indriyoM ke nimitta se hone vAlA jJAna matijJAna hai / dravyazruta ( pustaka Adi ) hI nahIM, zeSa cAroM indriyoM se jo akSara-lAbha hotA hai, vaha bhI zruta hai I kAraNa- kArya kI dRSTi se 'maI vaggasamA sumbasarisayaM sutaM // ( vibhA 154 ) matijJAna kAraNa hai | zrutajJAna kArya hai / mati valka ke samAna hai | zruta rajju ke samAna hai / ( valka kAraNa hai, rajju kArya hai / ) akSara-anakSara kI dRSTi se ......... aNakkharaM hojja vaMjaNakkharao / mainANaM, suttaM puNa ubhayaM pi aNakkharakkharao / / ( vibhA 170 ) vyaJjanAkSara kI apekSA se matijJAna anakSara hai / zrutajJAna akSara aura anakSara donoM prakAra kA hai / mUka amUka kI dRSTi se sapara paccAyaNao bheo jaM mUyaM mainANaM mUoyarANa vAbhihio / sapara paccAyagaM sutaM // ( vibhA 171 ) matijJAna mUka ke sadRza hai / vaha kevala apane ko hI mati aura zruta meM abheda prakAzita karatA hai| zrutajJAna amUka ke sadRza hai / vaha sva-para- donoM ko prakAzita karatA hai / 118 kAla kI dRSTi se vArtamAnikaM vastvabhinibodhikajJAnasya jJeyaM, trikAla - sAdhAraNaH samAnapariNAmo dhvanirgocaraH zrutajJAnasya / ( nandImavRpa 66 ) matijJAna kA viSaya hai - vartamAnavartI vastu / zrutajJAna kA viSaya hai-atIta, vartamAna aura anAgatatInoM kAloM meM samAna pariNamana vAlI dhvani / 16. mati aura zruta meM abheda jattha jatthA bhiNibohiyanANaM, tattha suyanANaM / suyanANaM, tatthA bhiNibohiyanANaM / dovi eyAI aNNamaNNa maNugAI | ( nandI 35 ) jahAM matijJAna hai, vahAM zrutajJAna hai aura jahAM zrutajJAna hai, vahAM matijJAna hai / ye donoM paraspara anugata haiM / jaM sAmikAla-kAraNa- visaya-parokkhattaNehiM tullAI / bhAve sesANi ya teNAIe mai suyAI // ( vibhA 85 ) svAmi-kAla- kAraNa -viSaya-parokSatvasAdharmyAt tadbhAve ca zeSajJAnabhAvAdAdAveva matijJAna - zrutajJAnayorupanyAsaH / ya eva matijJAnasya svAmI sa eva zrutajJAnasya / yAvAn matijJAnasya sthitikAlastAvAnevetarasya / yathA ca matijJAnaM kSayopazamahetukaM tathA zrutajJAna mapi / yathA / matijJAnamAdezataH sarvadravyAdiviSayamevaM zrutajJAnamapi / yathA matijJAnaM parokSaM evaM zrutajJAnamapIti tathA matizrutajJAnayoreva avadhyAdijJAnabhAvAditi / ( nandIhAvR pR 19 ) mati aura zruta meM nimna dRSTiyoM se sAdharmya hai1. adhikArI - jo matijJAna kA adhikArI hai, vahI zrutajJAna kA adhikArI hai / 2. kAla - jitanI sthiti matijJAna kI hai, utanI hI sthiti zrutajJAna kI hai / 3. kAraNa --- donoM jJAna kSayopazamahetuka haiM / 4. viSaya- donoM kA viSaya sarvadravya hai / 5. parokSatva -- indriya aura mana ke nimitta se hone ke kAraNa donoM parokSa haiM / 6. mati aura zruta hone para hI avadhi Adi zeSa jJAna hote haiM /
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAna kI pratipannatA... 17. matipUrvaka zruta maivvaM suyaM na maI suyapubviyA / ( nandI 35 ) zrutajJAna matipUrvaka hotA hai, matijJAna zrutapUrvaka nahIM hotA / iha laddhimaisuyAI samakAlAI, na maivaM suyamiha puNa suavaogo tUvaogo siM / maippabhavo // ( vibhA 108 ) zruta matipUrvaka hotA hai- yaha kathana upayoga kI apekSA se hai, na ki labdhi kI apekSA se / kyoMki mati aura zruta kI prApti (labdhi ) samakAlIna hotI hai, pahale pIche nahIM / zruta kA upayoga mati se prasUta hai / sarvatrApi pUrvamavagrahAdirUpaM matijJAnamudayate pazcAd zrutam / matipUrvaM ca zrutamucyate upayogApekSayA / na khalu matyupayogena saJcintya zrutagranthAnusAri vijJAnamAsA - dayati jantuH / samyaktvotpattikAle samakAlaM matizrute labdhimAtramevAGgIkRtya procyate, na tUpayogam / ( nandI mavR pa 70 ) pahale matijJAna hotA hai, phira zrutajJAna- yaha kathana upayoga kI apekSA se / mati ke upayoga ke binA granthAnusArI zrutajJAna prApta nahIM hotA / labdhi kI apekSA se samyaktva kI prApti ke samaya mati aura zruta ko samakAlIna kahA gayA hai| upayoga kI apekSA se mati aura zruta samakAlIna nahIM haiM / 18. dravyazrutapUrvaka mati soUNa jA mii....| sA davvasuyappabhavA bhAvasuyAo maI natthi // ( vibhA 109 ) kisI ke zabda ko sunakara jo mati utpanna hotI hai, vaha dravyazruta se prasUta hai / bhAvazrutapUrvaka mati nahIM hotI / 16. matijJAna kA kSetra 119 khettaM havejja codasabhAgA sattovara ahe paMca / iliAIe viggahagayassa gamaNe'havA''gamaNe // ( vibhA 430 ) loka caudaha rajju pramANa hai / matijJAnI kA kSetra hai - Urdhva loka meM sAta rajju tathA adholoka meM pAMca rajju / vigrahagatisamApanna jIva ilikAgati se anuttara vimAna meM jAtA hai athavA vahAM se AtA hai, taba sAta Abhinibodhika jJAna rajjupramANa kSetra kA sparza karatA hai tathA jo jIva chaThI naraka meM jAtA hai athavA vahAM se AtA hai, taba pAMca rajjupramANa kSetra kA sparza karatA hai / 20. sAkAropayoga aura matijJAna sAgAvautto paDivajjati, No aNAgArovautto / jammi samae paDavaNI AbhiNibohiyaNANaM taMmi samae so jIvo sAgA rovautto labbhati / ( AvacU 1 pR 19, 20 ) sAkAra upayoga meM upayukta jIva matijJAna prApta karatA hai, anAkAra upayoga meM nahIM / jisa samaya jIva matijJAna prApta karatA hai, usa samaya vaha sAkAropayoga meM upayukta hotA hai / 21. matijJAna se zUnya jIva egidiyajAIo sammAmiccho ya jo ya aparittA'bhavvA acarimA ya ee savvaNNU / sayA suNNA // ( vibhA 411 ) ekendriya jIva (pRthvI, pAnI, agni, vAyu, vanaspati), samyakmathyAdRSTi, sarvajJa, a-parIta, abhavya, a- carama - ye saba matijJAna se sadA zUnya hote haiM / 22. matijJAna : virahakAla egassa jahanneNaM poggalapariadRddhaM desUNaM eka vyakti kI apekSA samyaktva se pratipatita matijJAna kA antarakAla - virahakAla jaghanyataH antarmuhUrtta aura utkRSTataH dezona ardhapudgalaparAvarta hai / aMtaramantomuhuttamukkosaM / bahu // ( vibhA 437 ) 23. jJAna utpatti aura naya sammatta - nANarahiyassa nANamuppajjaitti vavahAro / necchAiyanao bhAsai uppajjai tehi sahiassa || ( vibhA 414 ) samyaktva aura jJAna se rahita mithyAdRSTi ajJAnI jIva meM jJAna utpanna hotA hai yaha vyavahAranaya kA abhimata hai / nizcayanaya ke anusAra samyaktva aura jJAna se sahita jIva meM hI jJAna utpanna hotA hai / 24. matijJAna kI pratipannatA pratipadyamAnatA vilA'visuddhalesA maNapajjavaNANiNo aNAhArA / asaNNI aNAgArovaogiNo afsaar ||
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ayatana sesA putrapavaNNA niyamA bhayaNA purvapavaNNA paDivajjamANayA bhaiyA / akasAyAsarat hoMti // ( vibhA 412, 413) vikalendriya ( dvIndriya, trIndriya, caturindriya), avizuddhalezya (kRSNa-nIla kApota), anAhAraka, asaMjJI, anAkAropayogI - ye saba yadi matijJAnI hoM to pUrvapratipanna hI hoMge / manaHparyavajJAnI pUrvapratipanna hI hote haiM / manuSya - ye saba nAraka, deva, paMcendriya tiryaMca aura jAti kI apekSA (samuccaya dRSTi se ) matijJAna se pUrva - pratipanna hote haiM / inameM pratipadyamAnatA vaikalpika hai / akaSAya aura avedaka meM pUrva pratipannatA vaikalpika hai chadmastha kI apekSA pUrva pratipanna hote haiM, kevalI kI apekSA pUrvapratipanna nahIM hote tathA ye donoM pratipadyamAna nahIM hote / Ayatana - vizuddhi ke yogya sthAna / 1. Ayatana anAyatana 0 paribhASA 0 paryAya 0 prakAra 2. anAyatana sevana kA niSedha 3. Ayatana - anAyatana sevana kI phalazruti 1. Ayatana - anAyatana: paribhASA jatya sAhammiyA bahave, sIlamaMtA bahussuyA / carittAyArasaMpannA, AyayaNaM taM viyANAhi // (oni 783) bahuta se sAdharmika sAdhu bahuzruta, zIlasaMpanna aura cAritrAcArasaMpanna hote haiM, vaha Ayatana hai / jattha sAhammiyA bahave, bhinnacittA aNAriyA / liMgavesapaDicchannA, aNAyataNaM taM viyANA hi // (oni 781) jahAM bahuta se sAdhu caMcala ( vyAkSipta, vyAkula) citta vAle, anArya, mAtra liMga aura vepavArI hote haiM, vaha anAyatana hai / evamiNa uvagaraNaM havati guNANAyataNaM 120 dhAremANo vihIsuparisuddhaM / avihiasuddhe aNAyaNaM / (oni 762 ) anAyatana sevana kA niSedha Agamokta vidhi se nirdoSa upakaraNa Adi dhAraNa karanA guNoM kA Ayatana hai / avidhi se azuddha upakaraNa Adi rakhanA anAyatana hai / aha louttariyaM puNa aNAyataNaM bhAvato muNeyavvaM / je saMjamajogANaM kareMti hANi samatthAvi // (oni 769) jahAM muni samartha hone para bhI saMyamayogoM kI hAni karate haiM, vaha lokottara bhAva anAyatana hai / paryAya sAvajjamaNAyataNaM asohiThANaM kusIlasaMsaggI / egaTThA hoMti padA ete vivarIya AyayaNA / / (oni 763) anAyatana ke paryAya - sAvadya (avizuddha, sapApa), anAyatana, azodhisthAna, kuzIlasaMsarga / Ayatana ke paryAya -- asAvadya ( nirdoSa, parizuddha ) Ayatana, zodhisthAna, suzIlasaMsarga / prakAra Ayayapi yaduvihaM davve bhAve ya hoi nAyavvaM / davvaMmi jiNagharAI bhAvaMmi ya hoi tivihaM tu // (oni 782) Ayatana ke do prakAra haiM 1. dravya Ayatana - jinamandira Adi / 2. bhAva Ayatana - jJAna, darzana, cAritra / 2. anAyatana - sevana kA niSedha khaNamavi na khamaM gaMtuM aNAyataNasevaNA suvihiyANaM / jaMgaMdha hoi varNa taMgaMdha mAruo vAi // (oni 767 ) suvihita muni kSaNabhara ke lie bhI anAyatana kA sevana nahIM karate / upavana jisa gaMdha vAlA hotA hai, usameM se pravAhita pavana bhI usI gaMdha vAlA hotA hai / nayA labhejjA niuNaM sahAya, guNAhiyaM vA guNao samaM vA / ekko vi pAvAiM vivajjayaMto, viharejja kAmesu asajjamANo || ( dacUlA 2 / 10 ) yadi kadAcit apane se adhika guNI samAna guNa vAlA nipuNa sAthI na mile karmoM kA varjana karatA huA kAma bhogoM meM akelA hI ( saMgha sthita ) vihAra kare / athavA apane to muni pApa anAsakta raha
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ayatana NANassa daMsaNassa ya caraNassa ya jattha hoi uvaghAto / vajjejja'vajjabhIrU aNAyayaNavajjao khippaM // (oni 778 ) jahAM jJAna - darzana - cAritra kI hAni ho, usa anAyatana kA pApabhIru muni varjana kare / na carejja vesasAmaMte, baMbharavasANue / bhayArisa daMtassa, hojjA tattha visottiyA // aNAyaNe caraMtassa, saMsaggIe abhikkhaNaM / hojja vayANaM pIlA, sAmaNNammiya saMsao // tamhA evaM viyANittA, dosaM duggaivaDDhaNaM / vajjae vesasAmaMtaM, muNI egaMtamassie | (da 51119-11) brahmacarya kA vazavartI muni vezyAbAr3e ke samIpa na jaaye| vahAM damitendriya brahmacArI ke bhI visrotasikA ho sakatI hai - sAdhanA kA srota mur3a sakatA hai / asthAna meM bAra-bAra jAne vAle ke ( vezyAoM kA ) saMsarga hone ke kAraNa vratoM kA vinAza aura zrAmaNya meM saMdeha ho sakatA hai / isalie ise durgati bar3hAne vAlA doSa jAnakara ekAnta (mokSa - mArga ) kA anugamana karane vAlA muni vezyA - bAr3e ke samIpa na jAye / 3. Ayatana - anAyatana sevana kI phalazruti aMbarasa ya nivasya duhaMpi samAgayAI saMsaggIe viNaTTo aMbo nittaNaM mUlAI / patto // (oni 770 ) AmravRkSa aura nImavRkSa kI jar3eM jaba Apasa meM mila jAtI haiM, taba usa saMsarga se AmravRkSa naSTa ho jAtA hai, nIma kI kaTutA ko prApta ho jAtA hai / vaha pAvai jaha nAma mahurasalilaM sAgarasalilaM kameNa saMpattaM / pAvai loNiyabhAvaM melaNadosANubhAveNaM / / evaM khu sIlato asIlamaMtehi melio saMto / guNaparihANI melaNadosANubhAveNaM / / (oni 776, 777 ) jaise madhurajala sAgara ke jala meM milakara khArA ho jAtA hai, apanI madhuratA ko kho detA hai, vaise hI zIlasaMpanna vyakti zIlahIna vyakti ke sAtha rahakara apane arjita guNoM ko kho detA hai| yaha kusaMgati kA anubhava hai / 121 suMdarajaNa saMsaggI sIladariddapi kuNai sIlaDDhaM / jaha merugirIjAyaM tapi kaNagattaNamuvei // (oni 784) acche vyakti kA saMsarga zIlahIna ko bhI zIlasaMpanna banA detA hai / jaise meruparvata para utpanna tRNa bhI svarNa bana jAtA hai / ArAdhanA suciraMpi acchamANo nalathaMbo ucchuvADamajjhami / kIsa na jAyai mahuro jai saMsaggI pamANaM te / / suciraMpi acchamANo verulio kAyamaNiyaomI se / na uvei kAyabhAva pAnnaguNeNa niyaeNa || bhAga bhAvugANi ya loe duvihAI huMti davvAI | verulio tattha maNI abhAgo annadavveNaM // UsayabhAgeNaM bibAI pariNamaMti tabbhAvaM / lavaNA garAisu jahA vajjeha kusIlasaMsaggI // (oni 771-774) ziSya ne pUchA- bhaMte! yadi saMsarga hI pramANa hai to vATikA meM dIrghakAla taka rahane para bhI nalastamba madhura kyoM nahIM hotA ? guru ne kahA do prakAra ke padArtha hote haiM - bhAvuka aura abhAvuka / vaiDUrya maNi bhAvuka (anya se prabhAvita ) dravya hai / vaha apane viziSTa guNa ke kAraNa kAcamaNiyoM ke sAtha rahane para bhI kAca nahIM banatA / kASTha, carma Adi bhAvuka dravya haiM / kASTha Adi kA sauvAM hissA bhI yadi namaka kI khAna kA sparza kara letA hai to vaha bhI namaka bana jAtA hai / ataH kuzIla kA saMsarga varjanIya hai / AyuSyakama - jIva kI bhavasthiti meM hetubhUta karma / ( dra. karma ) ArAdhanA svIkRta niyamoM kI samyak anupAlanA karanA / jJAna ke anukUla kriyA karanA / ArAdhaka : virAdhaka paMcidiehi gutto tavaniyamasaMjamaMmi a maNamAItivihakaraNa mAutto / jutto ArAdhao hoi // (oni 280 ) jo pAMca indriyoM se gupta, tIna guptiyoM meM jAgarUka, tapa, niyama, saMyama se yukta hotA hai, vaha ArAdhaka hotA hai / ArAdhayanti avikalatayA niSpAdayanti samyag - darzanAdIni ityArAdhakA bhavanti / ( uzAvRpa 233)
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ ArAdhanA 122 AlocanA kI paribhASA jo samyakadarzana, samyakajJAna, samyaka cAritra kI jo muni lajjA, gaurava aura bahazratatA ke abhimAna avikala ArAdhanA karate haiM, ve ArAdhaka haiN| ke kAraNa guru ke samakSa apane doSoM kI AlocanA nahIM ArAhaNAi jutto samma kAUNa suvihio kAlaM / / karate, ve ArAdhaka nahIM hote| ukkosaM tinni bhave gaMtUNa labhejja nivvANaM // ArtadhyAna-priya ke saMyoga aura apriya ke viyoga jaghanyata ekenaiva bhavena siddha yatIti tadvajrarSabhanA ke lie ekAgra honaa| (dra. dhyAna) rAcasaMhananamaGgIkRtyoktaM, chevaTTikAsaMhanano hi yadyatizayenArAdhanaM karoti tatastRtIye bhave mokSaM prApnoti / utkRSTa AlocanA -guru ke samakSa apane doSoM kA nivedana / zabdazcAtrAtizayArthe draSTavyo na tu bhavamaGgIkRtya / 1. AlocanA bhavAGgIkaraNe punaraSTabhirevotkRSTato bhave chevaTTikAsaMhanano sidhyatIti / (oni 808; va pa 227) 0 paribhASA jo utkRSTa ArAdhanA kara samAdhimaraNa karatA hai 0 paryAya vaha tIsare bhava meM avazya mukta ho jAtA hai| vajraRSabha 0 prakAra nArAca saMhanana vAlA uttama ArAdhaka eka bhava vidhi (usI janma) meM mukta ho jAtA hai| sevArtta saMhanana vAlA uttama ArAdhaka jaghanya tIna tathA utkRSTa ATha bhavoM meM 2. AlocanA kaba? mukta ho jAtA hai| 3. AlocanA kisase? parikkhabhAsI susamAhiiMdie, 4. AlocanA parasAkSI se caukkasAyAvagae aNissie / 5. AlocanA-kAla meM varjanIya doSa sa nidhuNe dhunnamalaM purekaDaM, ArAhae logamiNaM tahA paraM // 6. AlocanA-nindA-gardA ke pariNAma (da 7 / 57) | * AlocanA : prAyazcitta kA prakAra (dra. praayshcitt)| ___guNa-doSa ko parakha kara bolane vAlA, susamAhitaindriyavAlA, cAra kaSAyoM se rahita, anizrita (taTastha) __ * AhAra se pUrva AlocanA (da. AhAra) | bhikSa pUrvakRta pApa-mala ko naSTa kara vartamAna tathA bhAvI loka kI ArAdhanA karatA hai| 1. AlocanA kI paribhASA evaM tu guNappehI, aguNANaM ca vivjjo| AloyaNamarihaMti A majjA loyaNA gurusagAse / tAriso maraNate vi, ArAhei saMvaraM / / jaM pAva vigaDieNaM sUjjhai pacchittapaDhameyaM / Ayarie ArAhei, samaNe yAvi taariso|....... (uzAva pa 608) (da 5 / 2 / 44,45) AlocanA kA artha hai-guru ke samakSa apa guNa kI prekSA (AsevanA) karane vAlA aura aguNoM ko prakaTa karanA / jisa pApa kI zuddhi AlocanA se hI ko varjane vAlA, zuddha bhojI muni maraNAntakAla meM bhI ho jAtI hai, use AlocanAha prAyazcitta kahA gayA hai| saMvara kI ArAdhanA karatA hai| vaha AcArya aura zramaNoM yaha prAyazcitta kA pahalA bheda hai| kI ArAdhanA karatA hai| paropparassa vAyaNa-pariyaTraNa-loyakaraNa-vatthadANAdi....."tihiM virAhaNAhiM--nANavirAhaNAe, aNAloie gUrUNaM aviNayoti AloyaNArihaM / daMsaNavirAhaNAe, crittviraahnnaae| (Ava 48) (daacU pR 14) virAdhanA ke tIna prakAra haiM-jJAna virAdhanA, darzana paraspara adhyayana-adhyApana, parivartanA, kezaluMcana, virAdhanA, cAritra viraadhnaa| vastroM kA AdAna-pradAna Adi kArya guru-AjJA ke lajjAi gAraveNa ya bahussuyamaeNa vA'vi duccri| binA karane se guru kA avinaya hotA hai| isa pApa kI je na kahaMti gurUNaM na hu te ArAhagA huMti // zuddhi mAtra AlocanA se ho jAtI hai| (uni 218)
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ AlocanA kisase ? paryAya AloyaNA viyaDaNA sohI sabbhAvadAyaNA ceva / niMdaNa gariha viuTTaNa salluddharaNaMti egaTThA / (oni 791 ) AlocanaM vikaTanaM prakAzanamAkhyAnaM prAduSkaraNamityanarthAntaram / ( uzAvRpa 608 ) AlocanA, vikaTanA, zodhi, sadbhAvadarzana, nindA, garhA, vikuTTana, zalyoddharaNa, prakAzana, AkhyAna aura prA duSkaraNa--- ye AlocanA ke paryAya haiM / prakAra AloyaNA uduvihA mUlaguNe ceva uttaraguNe ya / (oni 790 ) AlocanA ke do prakAra haiM- mUlaguNoM kI AlocanA, uttaraguNoM kI AlocanA / vidhi jaha bAlo jaMpato kajjamakajjaM va ujjayaM bhaNai / taM taha AloejjA mAyAmayavippamukko ( oni 801 ) jaise eka bAlaka apane kArya akArya ko saralatA se batA detA hai, vaise hI sAdhaka ko mAyA aura ahaMkAra se mukta hokara AlocanA karanI cAhie / Ahacca caMDAliyaM kaTTu na niNhavijja kaDaM kaDe tti bhAsejjA, akaDaM to kaDe kayAi vi / ti ya / (1111) bhikSu sahasA caNDAlocita karma kara use kabhI bhI na chipAe / akaraNIya kiyA ho to kiyA aura nahIM kiyaa| ho to na kiyA kahe / 2. AlocanA kaba kare ? avvakkhittA uttaM uvasaMtamuvaTTiyaM ca aNunnavettu mehAvI AloejjA u / / jaba guru avyAkSipta/ aklAMta, upayukta, anAkula aura AlocanA sunane meM tatpara hoM, anujA prApta kara muni AlocanA kare / nAUNaM / susaMjae || (oni 515 ) upazAMtataba guru se kAle ya pahuppaMte uccAo vAvi ohamAloe / velA gilANagassa va aicchai gurU va uccAo // purakammapacchakamme, appessuddhe ya ohamAloe / turiyakaraNaMmi jaM se na sujjhaI tattiaM kahae // (oni 518,519) AlocanA AlocanAkAla paryApta na ho-AlocanA karatekarate yadi sUrya asta ho rahA ho, rogI kI paricaryA - velA kA atikramaNa ho rahA ho, Alocaka svayaM zrAnta ho yA guru zrAnta hoM to usa samaya saMkSepa meM hI AlocanA kare / yathA - pazcAtkarma, puraHkarma kA Asevana kiyA / AdhAkarma kA doSa lagA ityAdi / 123 anya zIghra karaNIya kArya ho to Asevita doSa saMbaMdhI bAta utanI hI batAnI cAhiye, jise binA batAye zuddhi na ho / 3. AlocanA kisase ? ..... ekkekkA caukannA duvagga siddhAvasANA ya // dvayorapi sAdhusAdhvIvargayorekaikasya catuSkarNA bhavati, eka AcAryo dvitIyazcAlocakaH sAdhuH evaM sAdhuvarge catuSkarNA bhavati / sAdhvIvarge'pi catuSkarNA bhavati, ekA pravartinI dvitIyA tasyA eva yA Alocayati sAdhvI dvayozca sAdhusAdhvIvarga yomilitayoraSTakarNA bhavati / katham ? AcArya AtmadvitIyaH pravartinI cAtmadvitIyA Alocayati yadA tadA'STakarNA bhavati, sAmAnyasAdhvI vA yadyAlocayati tadA'pyaSTakarNeveti / ahavA chakannA hojjA yadA vuDDho Ayario havai tadA egassavi sAhuNI dugaM Aloei evaM chakannA havati / savvahA sAhuNIe appabitiyAe AloeavvaM na uegAgiNIetti / evaM tAvadutsargata AcAryAya Alocayati, tadabhAve sarvadezeSu nirUpayitvA gItArthAyAlocayitavyaM, evaM tAvadyAvatsiddhAnAmapyAlocyate sAdhUnAmabhAve | (oni 790 ; vR pa 225) sAdhu-sAdhvIvarga kI AlocanA catuSkarNA hotI haisAdhuvarga - AcArya aura AlocanA karane vAlA sAdhu / sAdhvIvarga - pravartinI aura AlocanA karane vAlI sAdhvI / jaba pravartinI athavA anya sAdhvI AlocanA karatI hai, AlocanA aSTakarNA hotI hai - eka AcArya aura eka sAdhu, eka pravartinI aura eka sAdhvI / yadi vRddha AcArya ke pAsa AlocanA kare to vaha SaTkarNA bhI hotI hai eka AcArya, eka pravartinI aura eka sAdhvI / AcArya ke pAsa akelI sAdhvI AlocanA na kare, kama se kama do sAdhviyAM avazya hoM / sAmAnyataH AlocanA AcArya ke pAsa hI kare /
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ AlocanA 124 AlocanA ke pariNAma AcArya kA yoga na ho to gItArtha muni kI khoja kara DhaDDhara-ucca svara se AlocanA karanA-- usake pAsa AlocanA kre| gItArtha sAdhU Adi ke ina doSoM kA varjana karate hae guru ke samakSa abhAva meM siddhoM kI sAkSI se AlocanA karane kA saMsRSTa-asaMsRSTa hAtha, pAtra Adi saMbaMdhI tathA vidhAna hai| dAtA saMbaMdhI AlocanA karanI caahie| AhAra (vyavahAra sUtra ke anusAra--AcArya, upAdhyAya, Adi jisa rUpa meM grahaNa kiyA hai, usI rUpa meM bahuzruta sAdhamika sAdhu, bahuzruta anya sAMbhogika sAdhu, kramaza: guru ko nivedana karanA cAhiye / bahuzruta sArUpika, bahuzruta pazcAtkRta zramaNopAsaka, 6. AlocanA ke pariNAma samyak bhAvita caitya, arhat-siddha-- isa prakAra kramazaH eka ke abhAva meM dUsare ke pAsa AlocanA karanA vihita .."AloyaNAe NaM mAyAniyANamicchAdasaNasallANaM hai| dekheM- vyavahAra 113) mokkhamaggavigghANaM aNaMtasaMsAravaddhaNANaM uddharaNaM karei / 4. AlocanA : parasAkSI se ujjubhAvaM ca jaNayai / ujjubhAvapaDivanne ya NaM jIve amAi itthIveyanapuMsagaveyaM ca na baMdhai puvvabaddhaM ca NaM chattIsaguNasamannAgaeNa teNavi avassa kAyavvA / Nijjarei / (u 29 / 6) parasakkhiyA visohI sUTaThavi vavahArakUsaleNaM / / bhAvojanA jIta anna saMsAra ko bar3hAne vAle (Ani 790) mokSamArga meM vighna utpanna karane vAle mAyA, nidAna tathA jAti, kula, bala Adi chattIsa guNoM se sampanna mithyAdarzana zalya ko nikAla pheMkatA hai aura RjubhAva vyavahAra-kuzala muni ko bhI dUsaroM kI sAkSI se hI ko prApta hotA hai / vaha amAyI hotA hai, isalie vaha AlocanA karanI caahiye| strIveda aura napuMsakaveda karma kA bandha nahIM karatA aura jaha sukusalo'vi vijjo annassa kahei appaNo vaahii| yadi ve pahale baMdhe hue hoM to unakA kSaya kara detA hai| soUNa tassa vijjassa sovi parikammamArabhai / / uddhariyasavvasallo Aloiyanidio gurusagAse / evaM jANaMteNavi pAyacchittavihimappaNo samma / hoi atiregalahuo ohariyabharo vva bhAravaho / / tahavi ya pAgaDatarayaM AloetavvayaM hoi / / (oni 806) (oni 795, 796) jaise bhAravAhaka bhAra ko nIce utArakara jaise vaidya kuzala hone para bhI apanI vyAdhi dUsare halkepana kA anubhava karatA hai, vaise hI guru ke samakSa vaidya ko batAtA hai tathA usa vaidya dvArA nirdiSTa cikitsA AlocanA tathA nindA kara ni:zalya banA sAdhaka atirikta karatA hai, vaise hI svayaM prAyazcitta-vidhivettA hone para halkepana kA anubhava karatA hai| bhI muni ko apane doSoM kI prakaTa rUpa meM AlocanA navi taM satthaM va visaM va duppautto va kuNai veyaalo| anya bahuzrata ke pAsa karanI caahie| jaMtaM va duppauttaM sappo va pamAiNo kuddho // 5. AlocanA kAla meM varjanIya doSa jaM kuNai bhAvasallaM aNuddhiyaM uttamaTTakAlaMmi / naTTa valaM calaM bhAsaM mUyaM taha DhaDDharaM ca vjjejjaa| dullabhavohIyattaM aNaMtasaMsAriyattaM ca // Aloejja suvihio hatthaM mattaM ca vAvAraM // (oni 803, 804) eyaddosavimukkaM guruNA gurusammayassa vaa''loe| zastra, viSa, duHsAdhita vetAla, duSprayukta yantra aura jaM jaha gahiyaM tu bhave paDhamAo jA bhave carimA // Rddha sarpa utanA kaSTadAyaka nahIM hotA, f (oni 516, 517) Adi bhAvazalya / natya--aMgoM ko nacAte hue AlocanA krnaa| anazanakAla meM sazalya marane vAlA vyakti durlabhabodhi vala-zarIra ko mor3ate hue AlocanA karanA / aura anantasaMsArI ho jAtA hai| cala-aMgoM ko cAlita karate hae AlocanA krnaa| bhASA-asaMyata yA gRhastha kI bhASA meM AlocanA krnaa| nindA aura usake pariNAma mUka-mUka svara se 'guNamuNa' karate hue AlocanA krnaa| sappaccakkhadugaMchA taha niNdaa"| (vibhA 3575)
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ Avazyaka ke nirvacana nindanam - AtmanaivAtmadoSaparibhAvanam / ( uzAvR pa 579 ) svayaM hI apane doSoM kA cintana karanA nindA hai / .... niMdaNayAe NaM pacchANutAvaM jaNayai / pacchANutAveNaM virajjamANe karaNaguNaseDhi paDivajjai / karaNaguNaseDhi paDavanne ya NaM aNagAre mohaNijjaM kammaM ugdhAei / (u29|7) nidA se jIva pazcAttApa ko prApta hotA hai / usake dvArA virakta hotA huA moha ko kSINa karane meM samartha pariNAmadhArA ko prApta huA anagAra mohanIyakarma kAM kSINa kara detA hai / garhA aura usake pariNAma "gurupaccakkhadugaMchA gammai garihA garhaNena parasamakSAtmano ( uzAvR pa 580 ) gurusAkSI se athavA dUsaroM ke samakSa apane doSoM ko prakaTa karanA gardA hai / ...garahaNayAe NaM apurakkAraM jaNayai / apuraskAragae NaM ve apatye hato jogehito niyattei / patthajogapaDibanne ya NaM aNagAre aNaM taghAipajjave khavei / ( u29/8) gardA se jIva anAdara ko prApta hotA hai / anAdara prApta huA vaha aprazasta pravRttiyoM se nivRtta hotA hai aura prazasta pravRttiyoM ko aMgIkAra karatA hai / vaisA anagAra AtmA ke ananta vikAsa kA ghAta karane vAle jJAnAvaraNa Adi karmoM kI pariNatiyoM ko kSINa karatA hai / *** || ( vibhA 3575 ) doSodbhAvanena / 1. Avazyaka ke nirvAcana 0 paribhASA ekArthaka prakAra -- ( 1 ) sAmAyika Avazyaka - prAta: aura sAyaM - donoM saMdhyAoM meM avazyakaraNIya chaha adhyayana vAlA vidhisUtra | aMgabAhya Agama kA eka bheda / 0 * 125 (2) catuvizatistava (3) vaMdanA * arthAdhikAra 2. dravya Avazyaka 3. bhAva Avazyaka 4. Avazyaka ke nikSepa * Avazyaka : aMgabAhya kA bheda (4) pratikramaNa (5) kAyotsarga (6) pratyAkhyAna AvAsaka paribhASA Avazyaka 1. Avazyaka ke nirvAcana samaNeNa sAvaeNa ya avassakAyavvaM havai jamhA / aMto ahonisassa u, tamhA AvassayaM nAma // ( anu 28 gAthA 2 ) jadavassaM kAyavvaM teNAvassayamidaM guNANaM vA / AvasyamAhAro A majjAyAbhivihivAI // AvassaM vA jIvaM karei jaM nANa-daMsaNa-guNANaM / saMnijbha- bhAvaNa - cchAyaNehiM vAvAsayaM guNao // ( vibhA 874, 875) saMskRta rUpa prApta haiM / (dra saMbaddha nAma ) 'Avasya' zabda ke cAra unakA nirvacana isa prakAra hai| Avazyaka - jo zramaNoM aura zrAvakoM ke lie donoM saMdhyAoM meM avazya karaNIya hai / ApAzraya - jo guNoM kA AdhAra hai / Avazya - jo vyakti ko jJAna, darzana Adi guNoM kA vazavartI banAtA hai / (dra. aMgabAhya) " - jo guNoM kA sAnnidhya pradAna karatA hai, AtmA ko guNoM se vAsita / AcchAdita karatA hai / avazyakartavya sAmAyikAdikriyAnuSThAnaM tatpratipAdakaM zrutamapi Avazyakam / ( nadIma pa 204 ) avazya karaNIya sAmAyika Adi kriyAanuSThAna ko Avazyaka kahate / ina anuSThAnoM kA pratipAdaka zAstra bhI Avazyaka kahalAtA hai / AvazyakaM jJAnadarzanacAritratrayaprasAdhakapratiniyatakAlAnuSTheyayogaparamparApratisevanamityarthaH / ---------mukha strikA pratyupekSaNAdArabhya sakalAhorAtrAntarvyApyasapatnakarttavyatoktacakravAlasamAcAryAca raNamAvazyakamabhidhIyate / (vibhAkovR pR 2 )
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ Avazyaka jo jJAna, darzana, cAritra ina tInoM kA prasAdhaka hai aura pratiniyata kAla meM anuSTheya yogaparamparA kA Asevana hai, vaha Avazyaka hai / mukhavastrikA kI pratilekhanA se prAraMbha kara saMpUrNa dina-rAta meM karaNIya cakravAla sAmAcArI kA AcaraNa Adi samasta kriyAeM Avazyaka kahalAtI haiM / bhavvassa mokkhamaggA hilAsiNo Thiyaguruvaesassa / AIe joggamiNaM bAla gilANassa vA''hAraM // (vibhAkovR pR 5 ) jaise bAla aura glAna ke lie AhAra Avazyaka hai, vaise hI guru AjJA ke anupAlaka aura mokSAbhilASI bhavya ke lie 'Avazyaka' kA anuSThAna Avazyaka hai / ekArthaka Avastaya avassakara Nijja dhruvaniggaho visohI ya / abhaya chakka vaggo, nAo ArAhaNA maggo // ( anu 2811 ) AvassagaM -- avassakaraNijjaM jaM tamAvAsaM ahavA guNANamAvAsattaNato / kammamaduvihaM kasAyA iMdiyA vA dhuvA imeNa jamhA tesi Niggaho kajjai tamhA dhuvaNiggaho, avassaM vA Niggaho / kammamaliNo AtA visohijjatIti visohI / sAmAyikAdi gaNyamAnAni SaDadhyayanAni vaggo | NAyo samUhaH abhipretArthasiddhiH / ' yuktaH ArAdhanA mokkhassa savvapasatyabhAvANa vA / ladvINa paMtho mArga ityarthaH / ( anucU pR 14 ) Avazyaka ke ATha paryAyavAcI nAma haiM } 1- yaha avazyakaraNIya hai athavA yaha guNoM kA AvAsasthala hai / 3. dhruva - nigraha - Avazyaka se karma, kaSAya aura indriyoM kA nizcita rUpa se nigraha hotA hai / 4. vizodhi - isase karma se malina AtmA kI vizodhi hotI hai / 5. adhyayanaSaTkavarga -- yaha 1. Avazyaka 2. avazyakaraNIya sAmAyika Adi chaha adhyayanoM kA samUha hai / 6. nyAya -- isase abhipreta artha kI siddhi hotI hai / 7. ArAdhanA- isase mokSa athavA sarva prazasta bhAvoM kI ArAdhanA hotI hai / 8. mArga - yaha AtmAlocana aura AtmanirIkSaNa kI ora le jAne vAlA tathA upalabdhiyoM kA mArga hai / 126 prakAra Avassaya chavvihaM paNNattaM taM jahA - sAmAiyaM, cavIsatthao, vaMdaNayaM, pakkimaNaM, kAussaggo, paccakkhANaM / ( nandI 75 ) Avazyaka chaha prakAra kA hai 1. sAmAyika 2. caturviMzatistava 3. vandanA arthAdhikAra Avazyaka ke prakAra 4. pratikramaNa 5. kAyotsarga 6. pratyAkhyAna / sAvajjajogaviraI ukkittaNa guNavao ya paDivattI / khaliyassa niMdaNA vaNatigiccha guNadhAraNA caiva / / ( anu 74 ) paDhame sAmAdiyajjhayaNe pANAdivAyAdisavvasAvajjajogaviratI kAyavvA | bitie darisaNavisohiNimittaM bodhilAbhatthaM ca kammakhavaNatthaM ca titthagaraNAmukkitaNA katA / tatie caraNAdiguNasamUhavato vaMdaNaNamaMsaNAdiehiM paDivattI kAtavvA / cautthe mUluttarAvarAhakkhalAe kkhalito paccAgatasaMvege visujjhamANabhAvo pamAta karaNaM saMbharaMto appaNo NidaNagarahaNaM kareti / paMcame puNa sAdhU vaNavaNa dasavihapacchitteNa caraNAdiyAiyAravaNassa tigicchaM kareti / chaTThe jahA mUluttaraguNapaDivattI niratiyAradhAraNaM ca jadhA tesi bhavati tathA atthaparUvaNA / ( anucU pR 18 ) Avazyaka ke chaha arthAdhikAra haiM - sAvadyayogavirati, utkIrtana, guNavAna kI pratipatti, skhalita kI nindA, vraNacikitsA aura guNadhAraNA / 1. sAmAyika adhyayana kA pratipAdya hai - prANAtipAta Adi sAvadya sapApakArI pravRttiyoM se virati / 2. caturviMzatistava darzanavizodhi, punarbodhilAbha aura karmakSaya ke lie arhatoM kI utkIrtanA / 3. vandanA cAritra sampanna, guNasampanna vyaktiyoM kA vandanA - namaskAra dvArA sammAna - bahumAna karanA / 4. pratikramaNa mUlaguNoM-uttaraguNoM meM skhalanA hone para saMvegasampanna ho, vizuddhabhAvoM se pramAda kI smRti kara apanI nindA garhA karanA / 5. kAyotsarga cAritra Adi ke aticArarUpa vraNa kI AlocanA Adi dasa prakAra ke prAyazcitta dvArA cikitsA karanA /
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ Avazyaka ke nikSepa 6. pratyAkhyAna mUla aura uttaraguNoM kI pratipatti tathA unako niraticAra rUpa meM jaise dhAraNa kiyA jAe, usa rUpa meM artha kI prarUpaNA karanA / 2. dravya Avazyaka jaha savvadosarahiyaM pi nigadao suttamaNuvauttassa / davvasuyaM davvAvAsayaM ca taha savrvvAkariyAo || (vibhA 859) jaise upayogazUnya muni dvArA uccArita sarvadoSarahita sUtra bhI dravyazruta, dravyAvazyaka hotA hai, vaise hI upayogazUnya sArI kriyA dravyakriyA hotI hai| 3. bhAva Avazyaka 127 uvauttassa u khaliyAiyaM pi suddhassa bhAvao sutaM / sAhai taha kiriyAo sakhyAoM nijjaraphalAo / / (vibha) 860) upayogayukta muni kA skhalita Adi doSayukta sUtra bhI, bhAvanA kI zuddhi ke kAraNa bhAvasUtra hotA hai / isI prakAra usakI sArI kriyAeM karmanirjarA ke phalavAlI hotI haiM / 4. Avazyaka ke nikSepa 1 AvassayaM cauvvihaM paNNattaM taM jahA - nAmAvassayaM ThavaNAvastavaM davvAvastayaM bhAvAvastayaM / ( anu 8) Avazyaka ke cAra prakAra haiM-nAma Avazyaka, sthApanA Avazyaka, dravya Avazyaka, bhAva Avazyaka / nAma Avazyaka jassa NaM jIvassa vA ajIvassa vA jIvANa vA ajIvANa vA tadubhayassa vA tadubhayANa vA Avassae nAmaM kaNjai se taM nAmAvasyaM / ( anu 9) jisa jIva yA ajIva kA, jIvoM yA ajIvoM kA, jIva-ajIva donoM kA, jIvoM aura ajIvoM donoM kA 'Avazyaka' yaha nAma kiyA jAtA hai, vaha nAma Avazyaka hai / sthApanA Avazyaka jaNaM kaTukamme vA cittakamme vA potthakamme vA lepyakamme vA gaMdhime vA veDhime vA pUrime vA saMghAime vA akkhe vA varADae vA ego vA aNegA vA sabbhAvaThavaNAe vA asambhAvaThavaNAe vA Avassae ti ThavaNA Thavijjai / se taM vvabhAvasya / ( anu 10) Avazyaka kASThAkRti, citrAkRti pustaka meM aMkita citra, leppAkRti meM athavA gUMthakara veSTita kara bharakara yA jor3akara banAI huI putalI meM athavA akSa yA kaur3I meM eka yA aneka sadbhAva sthApanA ( vAstavika AkRti) athavA asadbhAva sthApanA (kAlpanika AropaNa) ke dvArA Avazyaka (Avazyaka kriyA karate hue vyakti) kA jo rUpAMkana yA kalpanA kI jAtI hai, vaha sthApanA Avazyaka hai / dravyAvazyaka ke nikSepa aarti duvihaM paNNattaM taM jahA - Agamao ya noAgamao ya / ( anu 12 ) dravya Avazyaka ke do prakAra haiM-AgamataH (jJAna kI apekSA se) aura noAgamataH (jJAnAbhAva aura kriyA kI apekSA se) / AgamataH dravyAvazyaka Agamao davvAvastayaM jassa NaM Avassae tti padaM sikkhiyaM ThiyaM jiyaM miyaM parijiyaM nAmasamaM ghosasamaM ahINakkharaM aNaccakharaM avvAidakbara akbaliyaM ami liyaM yAmeliyaM paDipuNNaM paDipuNNaghosaM kaMThodraviSya mukkaM guruvAyaNovayaM se NaM tattha vAyaNAe pucchaNAe pariyaTTAe dhamkAe, no aNuppehAe / ( anu 13 ) jisane 'Avazyaka' yaha pada sIkha liyA, sthira kara liyA, cita (smRti yogya) kara liyA, mita (zloka Adi kI saMkhyA se nirdhArita kara liyA, paricita kara liyA, nAma-sama (apane nAma ke samAna) kara liyA, ghoSasamasahI uccAraNayukta kara liyA, jise usane hIna, adhika aura viparyasta akSara rahita, askhalita, anya varNoM se amizrita anya grantha ke vAkyoM se amizrita pratipUrNa, pratipUrNa ghoSayukta, kaNTha aura hoTha se nikalA huA tathA guru kI vAcanA se prApta kiyA hai, vaha usa Avazyaka pada ke adhyayana, prazna, parAvartana aura dharmakathA meM pravRtta hotA hai, tada AgamataH dravya Avazyaka hai vaha anuprekSA (artha ke anucintana) meM pravRtta nahIM hotA kyoMki dravya nikSepa upayoga rahita (citta kI pravRtti se zUnya) hotA hai| noAgamataH dravyAvazyaka J - noAgamao davAvastayaM tivihaM paNNattaM taM jahA * jANa sarIradavvAvassayaM bhaviyasarIradavvAvastayaM jANaMgasarIra bhavipasarIra vatiritaM davvAvassamaM ( anu 15 ) - / -
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ Avazyaka 128 Avazyaka ke nikSepa noAgamataH dravyAvazyaka tIna prakAra kA hai - jJazarIra tIna prakAra haiM -laukika, kuprAvanika aura lokottadravyAvazyaka, bhavyazarIra dravyAvazyaka aura jJazarIra-bhavya- rika / zarIra-vyatirikta dravyAvazyaka / laukika dravyAvazyaka jJazarIra dravyAvazyaka je ime rAIsara-talavara "satthavAhappabhiio kallaM ""Avassae tti payatthAhigArajANagassa jaM sarIraya pAuppabhAyAe... mahadhoyaNa-daMtapakkhAlaNa" puppha-mallavavagayatya-cAviya-cattadehaM jIvavippajaDhaM"pAsittANaM koi gaMdha-taMbola-vatthAiyAI davAvassayAI kAuM tao pacchA vaejjA-aho NaM imeNaM sarIrasamussaeNaM jiNadilaiMNa rAyakalaM vA devakalaM vaa.."gcchti| se taM loiyadavvAvabhAveNaM Avassae ti paya AghaviyaM pnnnnviyN"| jahA ssayaM / (anu 19) ko diLaMto? ayaM mahakuMbhe AsI, ayaM ghayakuMbhe aasii| uSAkAla meM pau phaTane para rAjA, yuvarAja, kotavAla, se taM jANagasarIradavvAvassayaM / (anu 16) sArthavAha Adi mukha dhote haiM, dAMta pakhAlate haiM, phUla, 'Avazyaka' isa pada ke arthAdhikAra ko jAnane vAle mAlA, gandha, tAmbUla, vastra Adi kA prayoga karate vyakti kA jo zarIra acetana, prANa se cyuta, kisI haiM, ve ina sabhI dravya sambandhI Avazyaka kriyAoM ko nimitta se prANacyuta kiyA huA, anazana dvArA tyakta, sampanna kara rAjakula, devakUla Adi meM jAte haiN| vaha jIva-vipramukta hai, use dekhakara koI kahe Azcarya hai ! laukika dravya Avazyaka hai| isa paudgalika zarIra se arhata dvArA upadiSTa bhAva ke kuprAvanika dravyAvazyaka anusAra 'Avazyaka' isa pada kA AkhyAna-prajJApana kiyA hai| jaise - koI daSTAnta hai? (AcArya ne daSTAMta ...je ime caraga-cIriya-cammakhaMDiya-bhikkhoMDa... iMdassa vA khaMdassa vA "uvalevaNa-sammajjaNa''mallAibatAyA) yaha madhughaTa thA, yaha ghRtaghaTa thA / vaha jJa-zarIra yAI davAvassayAiM kreNti| se taM kuppAvayaNiyaM davvAvadravyAvazyaka hai| ssayaM / (anu 20) bhavyazarIra dravyAvazyaka jo caraka, cIrika, carmakhaNDika, bhikSAjIvI Adi je jIve joNijammaNanikkhaMte imeNaM ceva AdattaeNaM vibhinna dharma sampradAyoM ke anuyAyI indra, kArtikeya Adi sarIrasamussaeNaM jiNadiTheNaM bhAveNaM Avassae tti payaM ke (maMdira meM) upalepana, saMmArjana tathA dhUpa-gaMdha-mAlA seyakAle sikkhissai, na tAva sikkhi| jahA ko Adi dravya-sambandhI Avazyaka kriyAoM ko sampanna karate diLaMto? ayaM mahakaMbhe bhavissai, ayaM ghayakaMbhe bhavi- haiM, vaha kuprAvacanika dravya Avazyaka hai| ssai / se taM bhaviyasarIradavvAvassayaM / (anu 17) lokottara dravyAvazyaka ___garbha kI pUrNAvadhi se nikalA huA jo jIva isa prApta je ime samaNaguNamukkajogI chakkAyaniraNukaMpA hayA paudgalika zarIra se 'Avazyaka' isa pada ko arhat dvArA iva uddAmA gayA iva niraMkusA ghaTThA maTThA tuppoTThA paMDuraupadiSTa bhAva ke anusAra bhaviSya meM sIkhegA, vartamAna meM pAuraNA jiNANaM aNANAe sacchaMdaM vihariUNaM ubhaonahIM sIkhatA hai taba taka vaha bhavya-zarIra-dravya-Avazyaka kAlaM Avassayassa uvtthtthti| se taM loguttariyaM dvvaavhai| jaise--koI dRSTAnta hai ? (AcArya ne kahA-isakA ssayaM / (anu 21) dRSTAMta yaha hai) yaha madhughaTa hogA, yaha ghRtaghaTa hogaa| jo zramaNa zramaNaguNa se zunya pravRtti vAle, chahakAya vaha bhavyazarIra-dravya-Avazyaka hai| ke jIvoM ke prati anukampA rahita, ghor3e kI bhAMti uddAma, tavyatirikta dravyAvazyaka hAthI kI bhAMti niraMkuza, zarIra kA gharSaNa aura taila jANagasarIra-bhaviyasarIra-vatirittaM davAvassayaM Adi se mardana karane vAle, cupar3e hoTha vAle, zveta-pIta tivihaM paNNattaM, taM jahA-loiyaM kuppAvayaNiyaM logu- vastra pahanane vAle haiM, ve tIrthaMkaroM kI AjJA se bAhara ttriyN| (anu 18) svacchanda vihAra kara jo donoM samaya Avazyaka ke lie jJazarIra-bhavyazarIra-vyatirikta dravya Avazyaka ke upasthita hote haiM, vaha lokottarika dravya Avazyaka hai|
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ Avazyaka bhAva Avazyaka ke nikSepa 1 ..... bhAvAvasvaM duvihaM paNNattaM taM jahA - Agamao ya noAgamao ya / ( anu 22 ) bhAva Avazyaka ke do prakAra haiM-AgamataH aura noAgamataH / AgamataH bhAvAvazyaka ...Agamana bhAvAvastayaM - jANae unautte / ..." ( anu 23) jo Avazyaka ko jAnatA hai aura usameM upayukta ( dattacitta ) hai, vaha AgamataH bhAva Avazyaka hai / noAgamataH bhAvAvazyaka .....no Agamao bhAvAvassayaM tivihaM paNNattaM, taM jahA - loiyaM kuppAvayaNiyaM loguttariyaM / ( anu 24 ) noAgamataH bhAva Avazyaka ke tIna prakAra haiMlaukika, kuprAvacanika aura lokottarika / laukika bhAvAvazyaka loiyaM bhAvAvassayaM puNyaNhe bhArahaM avaraNhe rAmAyaNaM / ( anu 25 ) (vaktA aura zrotA) pUrvAhna meM bhArata aura aparAhna meM rAmAyaNa ke pATha meM upayukta hote haiM, vaha laukika bhAva Avazyaka hai / kuprAvacanika bhAvAvazyaka je ime caraga cIriya-cammakhaMDiya bhikkhoMDa ijjaMjali - homa-japa-durukka namokkAramAiyAI bhAvAvastayAI kareMti / se taM kuppAvayaNiyaM bhAvAvastayaM ( anu 26) jo caraka, cIrika, carmakhaNDika, bhikSAjIvI Adi vibhinna sampradAyoM ke anuyAyI deva pUjA, aJjali, homa, japa, deva Adi ke sAmane baila kI taraha raMbhAnA aura namaskAra Adi bhAvayukta Avazyaka kriyAoM ko sampanna karate haiM, vaha kuprAvanika bhAva Avazyaka hai / lokotarika bhAvAvazyaka 129 jaNaM imaM samaNe vA samaNI vA sAvae vA sAviyA vA taccite tammaNe aNNatya katthai maNaM akaremANe ubhao kAla AvasyaM kareti se taM loguttariyaM bhAvAdasvayaM / ( anu 27 ) jo sAdhu, sAdhvI, zrAvaka aura zrAvikA Avazyaka I meM eka citta, eka mana anyatra kahIM bhI mana kI pravRtti nahIM karate hue, donoM samaya (prAta: aura sAyaM) Avazyaka karate haiM, vaha lokottarika bhAva Avazyaka hai / Avazyakavyatirikta aMgabAhya kA eka bheda / / (dra. aMgabAhya) AvazyakI sAmAcArI kA eka bheda / upAzraya se bAhara jAte samaya 'Avassara' zabda kA uccAraNa karanA / (dra. sAmAcArI) AzAtanA - avmaannaa| jJAna Adi guNoM kA nAza karane vAlI kriyA / 1. AzAtanA kI paribhASA 2. AzAtanA ke prakAra AzAtanA 3. AzAtanA kI phalazruti 4. eka kI AzAtanA -- sabakI AzAtanA * AcArya kI AzAtanA ke pariNAma (dra AcArya) * anAzAtanA vinaya (dra. vinaya ) 1. AzAtanA kI paribhASA AsAyaNANAmaM nANAdiAyassa sAtaNA / ( AvacU 2 pR 212 ) samyaktvAdilAbhaM zAtayati - vinAzayatItyAzAtanA / ( uzAbU pa 578) samyaktva, jJAna Adi kI upalabdhi meM bAdhA athavA nyUnatA utpanna karane vAlI avajJApUrNa pravRtti AmAvanA kahalAtI hai / 2. (ka) AzAtanA ke prakAra 1. arahaMtANaM AsAyaNAe 2. siddhANaM AsAyaNAe 3. AyariyANaM AsAvaNAe 4 uvajjhAyANaM AsAyajAe 5. sAhUNaM AsAyaNAe 6. sAhUNINaM AsAyaNAe 7. sAvayANaM AsAyaNAe 8 sAviyANaM AsAyaNAe 9. devANaM AsAyaNAga 10. devINaM AsAyaNAe 11. ihalogassa AsAyaNAe 12. paralogassa AsAyaNAe 13. kevalipaNNattassa dhammassa AsAyaNAe 14. sadevamaNAsurassa 'logassa AsAyaNAe 15. savvapANabhUtajIvasattANaM AsAyaNAe 16. kAlassa AsAyaNAe 17. suyassa AsAyaNa e 18. suyadevayAe AsAyaNAe 19. vAyaNA
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ AzAtanA 130 AzAtanA ke prakAra yariyassa AsAyaNAe 20. jaM vAiddhaM 21. vaccAmeliyaM 29. duSThu-pratIcchita -jJAna ko samyag bhAva se grahaNa na 22. hINakkharaM 23. accakkharaM 24. payahINaM 25. viNaya- krnaa| hINaM 26. ghosahINaM 27. jogahINaM 28. suThudiNNaM 30. akAla meM svAdhyAya karanA / 29. dupaDicchiyaM 30. akAle kao sajjhAo 31. kAla meM svAdhyAya na karanA / 31. kAle na kao sajjhAo 32. asajjhAie sajjhAiyaM 32. asvAdhyAya kAla meM svAdhyAya karanA / 33. sajjhAie Na sajjhAiyaM / (Ava 4 / 8) 33. svAdhyAya kAla meM svAdhyAya na krnaa| AzAtanA ke tetIsa prakAra haiM1. arhantoM kI AzAtanA / (kha) AzAtanA ke prakAra2. siddhoM kI aashaatnaa| 1. sehe rAtiNiyassa purato gaMtA bhavati, AsAtaNA 3. AcAryoM kI AzAtanA / sehss| 4. upAdhyAyoM kI AzAtanA / 2. sehe rAtiNiyassa sapakkhaM gaMtA bhavati, AsAtaNA 5. sAdhuoM kI aashaatnaa| sehss| 6. sAdhviyoM kI aashaatnaa| 3. sehe rAtiNiyassa AsaNNaM gaMtA bhavati, AsAtaNA 7. zrAvakoM kI AzAtanA / sehss| 8. zrAvikAoM kI aashaatnaa| 4. sehe rAtiNiyassa purato ciTThittA bhavati, 9. devoM kI aashaatnaa| aasaatnnaa| 10. deviyoM kI AzAtanA / 5. sehe rAtiNiyassa sapakkhaM cidvittA bhavai, aasaatnnaa| 11. ihaloka kI aashaatnaa| 6. sehe rAtiNiyassa AsaNNaM ciTThittA bhavai, 12. paraloka kI aashaatnaa| aasaatnnaa| 13. kevalI prajJapta dharma kI AzAtanA / 7. sehe rAtiNiyassa purato nisIittA bhavati, 14. deva, manuSya aura asura sahita loka kI AzAtanA / aasaatnnaa| 15. sarva prANa, bhUta, jIva aura sattvoM kI AzAtanA / 8. sehe rAtiNiyassa sapakkhaM nisIittA bhavati, 16. kAla kI AzAtanA / aasaatnnaa| 17. zruta kI AzAtanA / 9. sehe rAtiNiyassa AsaNNaM nisIittA bhavati, 18. zruta devatA kI AzAtanA / aasaatnnaa| 19. vAcanAcArya kI aashaatnaa| 20. vyAviddha --vyatyAsita varNa-vinyAsa karanA - kahIM 1 10. sehe rAtiNieNa saddhi bahiyA viyArabhUmi nikkhaMte ke akSaroM ko kahIM bolnaa| samANe tattha puvAmeva sehatarAe Ayamati pacchA 21. vyatyAneDita-uccAryamANa pATha meM dUsare pAThoM kA rAtiNie, AsAyaNA mehss| mizraNa krnaa| 11. sehe rAtiNieNa saddhi bahiyA viyArabhUmi vA 22. hInAkSara-akSaroM ko nyUna kara uccAraNa karanA / vihArabhUmi vA nikkhaMte samANe tattha puvAmeva 23. atyakSara-akSaroM ko adhika kara uccAraNa sehatarAe Aloeti pacchA rAtiNie, AsAyaNA krnaa| sehss| 24. padahIna-padoM ko kama kara uccAraNa karanA / 12. keyI rAtiNiyassa puvvalattae siyA, taM puvAmeva 25. vinayahIna-virAma-rahita uccAraNa krnaa| sehatarAe Alavati pacchA rAiNie, AsAtaNA 26. ghoSahIna-udAtta Adi ghoSarahita uccAraNa sehss| krnaa| 13. sehe rAtiNiyassa rAto vA diyA vA vAharamANassa 27. yogahIna-sambandha-rahita uccAraNa krnaa| ajjo ! ke sutto ke jAgare ? tattha sehe jAgaramANe 28. suSThadatta-yogyatA se adhika jJAna denaa| rAtiNiyassa apaDisuNettA bhavati, AsAtaNA sehassa /
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ AzAtanA ke prakAra AzAtanA 14. sehe asaNaM vA pANaM vA khAimaM vA sAimaM vA 32. sehe rAtiNiyassa sejjAsaMthAragaMsi ciTTittA vA paDigAhettA taM puvAmeva sehatarAgassa Aloeti pacchA NisItittA vA tuyaTTitA vA bhavati, AsAtaNA rAtiNiyassa, AsAtaNA sehss| sehss| 15. sehe asaNaM vA... paDigAhettA taM puvAmeva sehata- 33. sehe rAtiNiyassa uccAsaNe vA samAsaNe vA rAgassa paDidaMseti, AsAtaNA sehassa / cidvittA vA nisItittA vA tuyadvittA vA bhavati, 16. sehe asaNaM vA.. paDigAhettA pavvAmeva sehatarAgaM AsAtaNA sehss| (Ava 2 pR 212-214) ___ uvaNimaMteti pacchA rAtiNiyaM, AsAtaNA sehassa / dainika vyavahAroM ke AdhAra para zaikSakRta 17. sehe rAtiNieNa saddhi asaNaM... paDigAhettA taM AzAtanA ke tetIsa vibhAga kie gae haiMrAtiNiyaM aNApucchittA jassa icchati tassa tassa 1. choTe sAdhu kA bar3e sAdhu ke Age clnaa| khalu khalu dalayati, AsAtaNA sehss|| 2. choTe sAdhu kA bar3e sAdhu kI samazreNi meM clnaa| 18. sehe rAtiNieNa saddhi asaNaM vA... AhAremANe 3. choTe sAdhu kA bar3e sAdhu se saTakara clnaa| tattha sehe khaddhaM khaddhaM " AhArettA bhavati, AsAtaNA 4. choTe sAdhu kA bar3e sAdhu ke Age khar3A rhnaa| sehassa / 5. choTe sAdhu kA bar3e sAdhu kI samazreNi meM khar3A 19. sehe rAtiNiyassa vAharamANassa apaDisuNettA bhavati, rhnaa| AsAtaNA sehss| 6. choTe sAdhu kA bar3e sAdhu se saTakara khar3A rhnaa| 20. sehe rAtiNiyassa vAharamANassa tattha gate ceva paDi- 7. choTe sAdhu kA bar3e sAdhu ke Age baitthnaa| suNettA bhavati, AsAtaNA sehassa / 8. choTe sAdhu kA bar3e sAdhu kI samazreNi meM baiThanA / 21. sehe rAtiNiyaM kiMti vattA bhavati, AsAtaNA 9. choTe sAdhu kA bar3e sAdhu se saTakara baiThanA / sehss| 10. choTe sAdhu kA bar3e sAdhu se pahale (eka jalapAtra ho, 22. sehe rAtiNiyaM tumati vattA bhavati, AsAtaNA usa sthiti meM) Acamana karanA- zuci lenaa| sehss| 11. choTe sAdhu dvArA sthAna meM Akara bar3e sAdhu se pahale 23. sehe rAtiNiyaM khalu khaddhaM vadati, AsAyaNA sehassa / gamanAgamana kI AlocanA krnaa| 24. sehe rAtiNiyaM tajjAeNaM tajjAtaM paDihaNettA bhavati, 12. jisa vyakti se bar3e sAdhu ko vArtAlApa karanA hai, AsAtaNA sehss| usake sAtha choTe sAdhu kA pahale hI vArtAlApa 25. kIsa ajjo! gilANassa na karesi ? bhaNai-tuma krnaa| kIsa na karesi ?... 13. bar3e sAdhu dvArA yaha pUchane para ki kauna jAgatA hai, 26. sehe rAtiNiyassa kahaM kahemANassa iti etaMti vattA kauna so rahA hai, choTe sAdhu kA jAgate hue bhI bhavati, aasaatnnaa| uttara nahIM denaa| 27 sehe rAtiNiyassa kahaM kahemANassa No sumaNase bhavati, 14. gRhastha ke ghara se bhikSA lA pahale choTe sAdhu ke AsAtaNA sehss| pAsa AlocanA karanA -kahAM se, kyA, kaise prApta 28. sehe rAtiNiyassa kahaM kahemANassa parisaM bhettA huA? --yaha btlaanaa| phira bar3e sAdhu ke pAsa bhavati, AsAtaNA sehss| AlocanA krnaa| 29. sehe rAtiNiyassa kahaM kahemANassa kahaM acchidittA 15. gRhastha ke ghara se bhikSA lA pahale choTe sAdhu ko bhavati, AsAtaNA sehassa / dikhAnA, phira bar3e sAdhu ko| 30. sehe rAtiNiyassa kahaM kahemANassa tIse parisAe 16. gRhastha ke ghara se bhikSA lA pahale choTe sAdhu ko aNudvitAe doccapi taccapi tameva kahaM kahettA bhavati, nimaMtrita karanA, phira bar3e sAdhu ko| AsAtaNA sehss| 17. gRhastha ke ghara se bhikSA lA bar3e sAdhu ko pUche binA 31 sehe rAtiNiyassa sejjAsaMthAragaM pAdena saMghaTettA apane priya-priya sAdhuoM ko pracura-pracura de denaa| hattheNaM aNaNaNNavettA gacchati, AsAtaNA sehss| 18. gRhastha ke ghara se bhikSA lA bar3e sAdhu ke sAtha
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ Azrava 132 Azrava bhojana karate hae sarasa AhAra khAne kI utAvala meM paribhramaNa karatA hai| karanA / 4. eka ko AzAtanA-sabako AzAtanA 19. bar3e sAdhu dvArA AmaMtrita hone para sunA-anasunA bharaheravayavidehe pannarasavi kammabhUmigA sAhU / krnaa| 20. bar3e sAdhu dvArA AmaMtrita hone para apane sthAna para ekkami hIliyamI savve te hIliyA huMti // baiThe hue uttara denaa| bharaheravayavidehe pannarasavi kammabhUmigA sAhU / 21. bar3e sAdhu ko anAdara-bhAva se 'kyA kaha rahe ho'---- ekkami pUiyaMmI savve te pUiyA huMti / / isa prakAra khnaa| nANaM va daMsaNaM vA tavo ya taha saMjamo ya sAhuguNA / 22. bar3e sAdhu ko tU khnaa| ekke savvesuvi hIliesu te hIliyA huMti / / 23. bar3e sAdhu ke samakSa uddhatatApUrvaka bolnaa| emeva pUiyaMmivi ekkamivi pUiyA jaiguNA u / ... 24. bar3e sAdhu kI, usI kA koI zabda pakar3a avajJA (oni 526, 527, 529, 530) krnaa| jJAna, darzana, tapa aura saMyama-ye sAdhu ke guNa haiN| 25. Arya ! glAna kI sevA kyoM nahIM karate ho? ye guNa jaise eka sAdhu meM hote haiM, vaise hI saba sAdhuoM meM rAtnika muni dvArA aisA kahe jAne para pratyuttara meM hote haiN| kahanA-- tuma kyoM nahIM karate ? eka guNa kI avamAnanA sabhI guNoM kI avamAnanA 26. bar3A sAdhu vyAkhyAna kara rahA ho, usa samaya 'yaha hai| eka guNa kI pUjA sabhI guNoM kI pUjA hai| eka sAdhu aise nahIM kintu aise hai'--isa prakAra kahanA / kI avamAnanA bharata, airavata aura videha kSetravartI sabhI . bar3A sAdhu vyAkhyAna kara rahA ho, usa samaya anya- sAdhuoM kI avamAnanA hai| eka sAdhu kI pUjA sabhI manaska honaa| sAdhuoM kI pUjA hai| 28. bar3A sAdhu vyAkhyAna kara rahA ho, usa samaya bIca Azrava-karma-grahaNa meM hetabhata AtmapariNAma / meM hI pariSad ko bhaMga krnaa| 29. bar3A sAdhu vyAkhyAna kara rahA ho, usa samaya / 1. Azrava kI paribhASA bIca meM hI kathA kA viccheda karanA--vighna 2. Azraya ke prakAra upasthita krnaa| * Azrava se karmabaMdha (dra. karma) 30. bar3A sAdhu vyAkhyAna kara rahA ho, usa samaya usI * pratyAkhyAna se Azrava-nirodha (5. pratyAkhyAna) viSaya meM apanI vyAkhyA dene kA bAra-bAra prayatna 3. Azrava-nirodha : saMvara krnaa| 4. Azrava-saMvara-hetu 31. bar3e sAdhu ke upakaraNoM ke paira laga jAne para 5. saMvara ke prakAra vinamratApUrvaka kSamAyAcanA na krnaa| 6. saMvara ke pariNAma 32. bar3e sAdhu ke bichaune para khar3e rahanA, baiThanA yA 7. anAdhava kauna ? sonaa| 8. Azrava : bhavabhramaNa kA hetu 33. bar3e sAdhu se UMce yA barAbara ke Asana para khar3e * gupti kA pariNAma : saMvara (dra. gapti ) rahanA, baiThanA yA sonaa| * indriyasaMvara (indriyanigraha) ke pariNAma 3. AzAtanA kI phalazruti (dra. indriya) titthayara pavayaNa suyaM AyariyaM gaNahara mahiDDhIyaM / / * Azrava-saMvara-bhAvanA (dra. anuprekSA) AsAyaMto bahuso aNaMtasaMsArio hoi|| (vibhAmavR 2 pR 172) 1. Azrava kI paribhASA tIrthakara, gaNadhara, AcArya, pravacana aura jinazAsana Azravati-Agacchatyanena karmatyAzrava:-karmokI AzAtanA karane vAlA jIva anaMta kAla taka saMsAra pAdAnahetuhiMsAdiH / (uzAvu pa 562)
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ anAzrava kauna ? 133 Azrava jisase karmoM kA Agamana hotA hai, vaha Azrava 5. saMvara ke prakAra hai / hiMsA Adi Azrava karmoM ke upAdAna hetu haiN| paJcAzravAdviramaNaM paJcendriyanigrahaH kaSAyajayaH / jIvassa kammabaMdhattAe pariNamamANANa poggalANa daNDatrayaviratizceti saMyamaH saptadazabhedaH / / Agamo Asavo tassa dArANi AsavadArANitti / (nandImavR pa 43) AsavadArehi pihitehiM jA ajjhavasAyataNhA sA saMvara ke sataraha prakAra haiM-prANAtipAtaviramaNa, vocchiNNA bhavati / taNhAe vocchiNNAe prazamo bhavati / mRSAvAdaviramaNa, adattAdAnaviramaNa, maithunaviramaNa, (Ava 2 pR314) parigrahaviramaNa, sparzanendriyanigraha, rasanendriyanigraha, AtmA meM karmabaMdha ke rUpa meM pariNata hone vAle ghrANendriyanigraha, cakSurindriyanigraha, zrotrendriyanigraha, pudgaloM ke Agamana ke dvAroM ko Azrava kahA jAtA hai| krodhaviveka, mAnaviveka, mAyAviveka, lobhaviveka, AzravadvAroM kA nirodha karane se tRSNA kA adhyavasAya manodaNDavirati, vacanadaNDavirati, kAyadaNDavirati / kSINa hotA hai, jisase prazama bhAva vikasita hotA hai| niyamo dvidhA -indriyaniyamo noindriyaniyamazca / 2. Azrava ke prakAra noindriyaniyama:-krodhAdikaH AdigrahaNAnmAnamAyApANAtivAtAdINi paMca AsavadArANi / lobhA gRhyante, eteSAM niyamo nirodhaH / (daacU pR63) (oni pa 113,114) AzravadvAra pAMca haiM-prANAtipAta, mRSAvAda, saMvara (niyama) ke do prakAra haiM 1. indriyaniyamana--pAMca indriyoM kA nirodha / adattAdAna, maithuna, parigraha / athavA 2. noindriyaniyamana--krodha, mAna, mAyA aura lobha mithyAtvAviratipramAdakaSAyayogA bandhahetavaH / __ kA nirodha / (vibhAmavR pR 685) Azrava pAMca haiM-mithyAtva, avirati, pramAda, 6. saMvara (vinivartanA) ke pariNAma kaSAya, yog| Azrava baMdha ke hetu haiN| viNiyadraNayAe NaM pAvakammANaM akaraNayAe abbhaThei / putvabaddhANa ya nijjaraNAe taM niyattei tao 3. Azravanirodha : saMvara pacchA cAuraMta saMsArakatAraM viiivyi| (u 2933) saMvaro nAma pANavahAdINa AsavANaM niroho bhnnnni| vinivartanA (saMvara) se jIva nae sire se pApakarmoM (dajicU pR 162) ko nahIM karane ke lie tatpara rahatA hai aura pUrvaajita saMvaraH guuptyaadibhiraashrvnirodhH| pApakarmoM kA kSaya kara detA hai- isa prakAra vaha pApakarma (uzAvR pa 562) kA vinAza kara detA hai| usake pazcAt cAra gati rUpa prANAtipAta Adi AzravoM kA nirodha savara hai| cAra aMtoM vAlI saMsAra aTavI ko pAra kara jAtA hai| gapti Adi kI sAdhanA ke dvArA AzravoM kA nirodha 7. anAva kauna ? karanA 'saMvara' hai| pANavahamusAvAyA, adattamehaNapariggahA viro| 4. Azrava-saMvara-hetu rAIbhoyaNavirao, jIvo bhavai annaasvo|| je jattiA a heU bhavassa te ceva tattiyA mUkkhe / " paMcasamio tigutto, akasAo jiiNdio| iriAvahamAIA je ceva havaMti kammabaMdhAya / agAravo ya nissallo, jIvo hoi aNAsavo / / ajayANaM te ceva u, jayANa nivvANagamaNAya / / (u 30 / 2,3) (oni 53.54) prANavadha, mRSAvAda, adatta-grahaNa, maithana, parigraha jitane saMsAra ke hetu haiM -Azrava haiM, utane hI mokSa aura rAtri-bhojana se virata jIva anAzrava hotA hai| ke hetu haiM saMvara haiM / ayatanA se kI gaI gamana-Agamana pAMca samitiyoM se samita, tIna guptiyoM se gupta, kI kriyA bandha kA kAraNa hai| vahI kriyA yatanA se akaSAya, jitendriya, Rddhi-rasa-sAta-isa gaurava-trika karane para mokSa kA kAraNa bana jAtI hai| se rahita aura niHzalya jIva anAthava hotA hai|
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ AhAra AhAra : sAta Aloka 8. Azrava : bhavabhramaNa kA hetu 16. sambhoja-pratyAkhyAna ke pariNAma .."ajjhatthaheuM niyayassa bandho / 17. muni kA AhAra saMsAraheuM ca vayaMti bandhaM / (u 14 / 19) 18. AhAralubdha vyakti ko vRtti AtmAnaM prati yad vartate tddhyaatm| tacca rAga * atimAtra aura praNIta AhAra : brahmacarya kA vighna dveSamohamithyAdarzanAviratipramAdakaSAyayogAH / (dra. brahmacarya) * AhAragrahaNa-vidhi (ucU pR 226) | (dra. gocaracaryA) * AhAra-prApti ke doSa (dra. eSaNA) rAga-dveSa, moha, mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya * AcArya ke prAyogya AhAra (da. AcArya) aura yoga---ye AtmA ke Antarika doSa hI usake baMdhana * alpa AhAra (dra. UnodarI) ke hetu haiM aura bandhana hI saMsAra kA hetu hai| Azrava bhAvanA--karmoM ke AkarSaNa ke hetabhata 1. AhAra ke prakAra sAdhanoM kA anucintana krnaa| asaNaM pANagaM ceva, khAimaM sAimaM tahA / eso AhAravihI, cauviho hoi nAyavyo / / __ (dra. anuprekSA) AsuM khuha sameI, asaNaM pANAvaggahe pANaM / AhAra bhojana / bhUkha-pyAsa ko zAMta karane khe mAi khAimaM ti ya, sAei guNe tao sAI / / vAle, zarIra ko poSaNa dene vAle padArthoM (Avani 1587,1588) kA grahaNa / yahAM muni se saMbaddha AhAra ke asijjai khuhitehiM jaM tamasaNaM jahA kUro evamAvidhi-niSedha kA Akalana hai| dIti / pijjatIti pANaM, jahA muddiyApANagaM evmaai| khajjatIti khAdimaM, jahA modao evamAdi / sAdijjati / 1. AhAra ke prakAra sAdimaM, jahA suNtthigulaadii| (dajicU pR 152) 2. AhAra : sAta Aloka AhAra ke cAra prakAra haiM - 3. AhAra se pUrva AlocanA 1. azana ... jo kSudhA kA zIghra zamana karatA hai, bhUkhe 0 kAyotsarga vyakti dvArA jise khAyA jAtA hai, use azana kahate 0 svAdhyAya haiN| jaise odana aadi| 0 sAmikoM ko nimantraNa 2. pAna ---jo prANoM kA upagraha karatA hai, jise pIyA * AhAra kA sthAna jAtA hai, use pAna kahate haiN| jaise-drAkSA kA 4. AhAra karane kI vidhi pAnaka aadi| 5. AhAra aura bhAvanA 3. khAdya-jo mukhavivara meM samA jAtA hai, jise 6. AhAra-viveka khAyA jAtA hai, use khAdima yA khAdya kahate haiN| 7. AhAra-parimANa jaise-modaka, khajUra Adi / 8. apeya varjana 4. svAdya-jisakA svAda liyA jAye, jo mukhavAsa 9. pariSThApanIya AhAra aura pariSThApana vidhi ke rUpa meM kAma Ae, use svAdima athavA svAdya 10. sAtvika AhAra kA phala kahate haiM / jaise -tAmbUla, soMTha Adi / 11. AhAra karane ke hetu 2. AhAra : sAta Aloka 12. AhAra na karane ke hetu ThANadisipagAsaNayA bhAyaNapakkhevaNe ya gurubhAve / 13. AhAra: mAMDalika doSa sattaviho Aloko sayAvi jayaNA suvihiyANaM // 14. saMbhojI aura asaMbhojI muni (oni 550) 15. maMDalI AhAra kA prayojana AhAra karate samaya sAta tathya vizeSa dhyAna dene
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ AhAra se pUrva AlocanA yogya haiM / ve sAta 'Aloka' kahalAte haiM -- 1. sthAna Aloka - jahAM AvAgamana na ho / 2. dizA Aloka - AhAra karate Age-pIche na baiThe, kintu guru Agneya dizA meM baiThe / samaya muni guru ke kI IzAna athavA 6. guru Aloka - AhAra Adi guru ko dikhAkara unake dRSTipatha meM baiThakara khAye / 7. bhAva Aloka --- jJAna, darzana, cAritra kI vRddhi aura unakI avyavacchitti ke lie AhAra kare / 3. AhAra se pUrva AlocanA viNaNa paTTavittA sajjhAyaM kuNai to muhuttAgaM / puvvabhaNiyA ya dosA parissamAI jaDhA evaM // (oni 521 ) kAyotsarga ke pazcAt svAdhyAya ko prasthApita kara 3. prakAza Aloka - AhAra kA sthAna prakAzayukta muhUrta bhara ke lie svAdhyAya kare ( jaghanyataH tIna ho / gAthAoM kA aura utkRSTataH sUkSma AnaprANa-labdhi sampanna muni antarmuhUrta meM caudaha pUrvo kA parAvartana kara letA hai) / isa kAlakSepa se zramajanya viSamatA, dhAtukSobha se utpanna doSa svataH zAnta ho jAte haiM / 4. bhAjana Aloka- pAtra saMkIrNa mukha vAlA na ho / 5. prakSepa Aloka - kavala pramANopeta ho / ujjuppanna aNuvviggo, avvakkhitteNa ceyasA / Aloe gurusagAse, jaM jahA gahiyaM bhave // (da 5 / 1 / 90 ) RjuprajJa, anudvigna saMyati vyAkSeparahita citta se guru ke samIpa AlocanA kre| jisa prakAra se bhikSA lI ho, usI prakAra se guru ko kahe / kAyotsarga tA durAlo bhattapANa esaNamaNesaNAe u / aTThassA ahavA aNuggahAdIu bhAejjA // ( obhA 274 ) bhikSAcaryA se lauTakara guru ke pAsa yadi bhalIbhAMti AlocanA na kI ho, bhaktapAna pUrA na dikhAyA ho, kadAcit sUkSma eSaNA doSa lagA ho, athavA anajAna meM eSaNA na kI ho to inakI vizuddhi ke lie zvAsocchvAsa ke sAtha ATha bAra namaskAra maMtra kA kAyotsarga kare athavA anugraha kA cintana kare / jaise aho jiNehi asAvajjA, vittI sAhUNa desiyA / makkhasAhaNaussa, sAhudehassa dhAraNA || (da 5 / 1192 ) aho ! arhatoM ne sAdhuoM ke mokSasAdhanA ke hetubhUta zarIra ko dhAraNa karane ke lie niravadya ( nirdoSa ) AhAravRtti kA pratipAdana kiyA hai / 135 svAdhyAya AhAra namokkAreNa pArettA, karettA jiNasaMthavaM / sajjhAyaM paTTavettANaM, vIsamejja khaNaM muNI // (da 5 / 1 / 93 ) isa cintanamaya kAyotsarga ko namaskAra maMtra ke dvArA pUrNa kara jinasaMstava ( tIrthaGkara - stuti ) kare, - phira svAdhyAya kI prasthApanA (prArambha ) kare / kSaNa-bhara vizrAma le / vIsamaMto imaM cite, hiyamaThThe lAbhamaTTio / jai me aNuggahaM kujjA, sAhU hAMjjAmi tArio // (da 5 / 1 / 94) vizrAma karatA huA mokSArthI muni isa hitakara artha kA cintana kare -- yadi AcArya aura sAdhu mujha para anugraha kareM to maiM nihAla ho jAUM mAnUM ki unhoMne mujhe bhavasAgara se tAra diyA / sAdharmikoM ko nimantraNa - iyarovi gurusagAsaM gaMtUNa bhagai saMdisaha bhaMte ! | pAhuNagakhavagataraM tabAlavuDDhANa sehANaM // diNe gurUhi tesi sesaM bhuMjejja guruaNunnAyaM / guruNA saMdiTTho vA dAu sesaM tao bhuMje || (AMni 523, 524) bhikSA lAne ke bAda AhAra karane se pUrva muni guru ko nivedana kare 'Arya vara ! mere dvArA AnIta yaha bhojana Apa atithi, kSapaka (tapasvI), rogI, bAla, zaikSa evaM vRddha muniyoM ko pradAna kreN|' isa nivedana para jaba guru dUsaroM ko bhojana de de, taba guru kI AjJA se zeSa bace bhojana ko svayaM khAe / athavA guru ke kahane para vaha muni svayaM atithi Adi sAdhuoM ko bhojana de to zeSa bace bhojana se apanA nirvAha kare /
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ AhAra AhAra karane kI vidhi sAhavA to ciyatteNaM, nimaMtejja jahakkama / surahIdoccaMgaTThA choDhaNa davaM tu piyai daviyarasaM / jai tattha kei icchejjA, tehiM saddhi tu bhuMjae / heTovari AmaTTha iya eso bhuMjaNe avihI / / aha koi na icchejjA, tao bhaMjejja ekko| jaha gahi taha nIyaM gahaNavihI bhoyaNe vihI iNamo / Aloe bhAyaNe sAha, jayaM aparisADayaM / / ukkosamaNukkosaM samakayarasaM tu bhujejjA // (da 511295,96) (obhA 296-298) AhAra ke lie muni premapUrvaka sAdhuoM ko yathAkrama kAka aura zRgAla kI taraha khAnA avidhibhukta hai| nimantraNa de| una nimantrita sAdhuoM meM se yadi koI jaise--- kAka gobara Adi meM chipe anAja ke dAnoM ko sAdhu bhojana karanA cAhe to unake sAtha bhojana kre| khAtA hai, zeSa ko idhara-udhara bikhera detA hai tathA khAte yadi koI sAdhu na cAhe to akelA hI khale pAtra meM samaya idhara-udhara dekhatA rahatA hai| zRgAla apane bhAjya yatanApUrvaka nIce nahIM DAlatA huA bhojana kre| ke bhinna-bhinna bhAgoM ko khAtA hai, kramazaH nahIM khaataa| icchijja na icchijja va tahaviya payao nimaMtae sAha / vaise hI manojJa-manojJa AhAra karanA, parizATana karate pariNAmavisuddhIe a nijjarA hoagahievi / / hue khAnA, pAtra meM rakhe AhAra ko uthala-puthala kara, (oni 525) idhara-udhara jhAMkate hue khAnA avidhi-bhukta hai| - muni sAdhuoM ko sadbhAva se AhAra ke lie surabhita tImana, odana Adi se milA huA ho to nimantrita kare / koI sAdhu icchAparvaka nimantraNa svIkAra odana ko chor3akara surabhita tImana ko pInA dravita rasa kare yA na kare, pariNAma vizuddhi ke kAraNa nimantraNakartA hai / yaha vidhisammata nahIM hai| ke to nirjarA hotI hI hai| jo AhAra gRhastha se jisa rUpa meM grahaNa kiyA, use usI rUpa meM lAnA tathA utkRSTa-anutkRSTa dravyoM ko AhAra kA sthAna . samIkRta kara khAnA vidhisammata hai| aNunavettu mehAvI, paDicchannammi saMvaDe / kaDapayaraccheeNaM bhottavvaM ahava sIhakhaieNaM / / hatthagaM saMpamajjittA, tattha bhuMjejja saMjae / (obhA 288) (da 51183) khaNDa-khaNDa karake khAnA, pratararUpa meM khAnA, siMha gocarAgra ke lie gayA haA medhAvI muni svAmI se kI taraha apane bhojya ke bhinna-bhinna bhAgoM ko kramaza: anujJA lekara, chAye hue evaM saMvata sthala meM baiThe, hastaka khAnA vidhisammata hai| (vastra-khaMDa) se zarIra kA pramArjana kara vahAM AhAra kre| sakASTAMta appapANe'ppavIyaM mi, paDicchannami saMva De / jahA sappo sara tti bilaM pavisati tahA sAhuNA samayaM saMjae bhuje, jayaM aparisADayaM / / arattaduDheNaM haNuyAo haNuyaM asaMkAmeMteNa bhottavyaM / (u 1135) (daacU pR8) saMyamI muni prANI aura bIja rahita, Upara se Dhake jaise sarpa bila meM sIdhA praviSTa hotA hai, vaise hI hae aura pArzva meM bhitti Adi se saMvata Azraya meM apane rAgadveSamukta muni AhAra ko sIdhA nigala jAe, svAda ke sahadharmI mUniyoM ke sAtha, bhUmi para na girAtA haA, lie eka jabar3e se dUsare jabar3e meM na le jaae| yatanApUrvaka AhAra kre| eso AhAravihI jaha bhaNio savvabhAvadaMsIhiM / 4. AhAra karane kI vidhi dhammAvassagajogA jeNa na hAyaMti taM kujjA / / kAgasiyAlakkhaiyaM daviarasaM savvao praamttheN| (pini 670) eso u bhave avihI, jahagahi bhoyaNammi vihI / / yaha AhAra-vidhi arhatoM dvArA pratipAdita hai| (oni 593) isake pAlana se zruta-adhyayana, cAritra aura Avazyaka ucciNai va viTThAo kAgo ahavAvi vikkhirai savvaM / yogoM kI hAni nahIM hotI-pratikramaNa Adi pravRttiyAM viprokkhai ya disAo siyAlo annonnahiM ginnhe|| nirbAdha calatI haiN|
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ AhAra-viveka AhAra bace hue AhAra kI vyavasthA eka vaNik jahAja ko bhANDa se bharakara le hojja siA uddhariyaM tattha ya AyaMbilAiNo hjjaa| gayA, para khAlI hAtha lauTA-sasAro gao, asAro paDidesi a saMdiTTho vAharai tao cautthAI / / aago| mohacigicchavigiTTha gilANa attaTTiyaM ca mottUNaM / ... eka vaNika khAlI jahAja lekara gayA para lauTate samaya jahAja ko bharakara lauTA--asAro gao, sasAro AhAra zeSa baca jAne para muni AcArya se anumati aago| prApta kara AyaMbila, laMghana Adi karane vAle muniyoM cauthA vaNik khAlI gayA aura khAlI loTAmeM usa AhAra kA vitaraNa kara de| moha-cikitsA ke asAro gao, asAro aago| lie upavAsa karane vAloM, vikRSTa tapa (telA Adi) 6. AhAra-viveka karane vAloM tathA glAna aura Atmalabdhika muni ko / niddhamahurANi puvvaM pittAipasamaNaTThayA bhuMje / bacA huA AhAra na de| buddhiblvddddhnntttthaa|| (obhA 284) 5. AhAra aura bhAvanA AhAra karate samaya sabase pahale snigdha aura madhura aha hoi bhAvadhAsesaNA u appANamappaNA ceva / padArtha khAne cAhie / inase pitta Adi kA zamana hotA sAhU bhujiukAmo aNusAsai nijjaraTThAe // hai, zakti aura buddhi kA saMvardhana hotA hai| bAyAlIsesaNasaMkaDaMmi gahaNaMmi jIva ! na hu chlio| 'ghRtena vardhate medhA'-ghRta se medhA bar3hatI hai| ehi jaha na chalijjasi bhujaMto rAgadosehiM // (oni 544,545) telladahisamAogA ahio khIradahikaMjiyANaM ca / maiM manojJa-amanojJa AhAra meM rAga-dveSa karatA huA patthaM puNa rogaharaM na ya heU hoi rogassa // AdhAkarma Adi eSaNA ke bayAlIsa doSoM ke gahana vana (pini 649) meM bhaTaka na jAUM- isa bhAvanA se AhArArthI muni virodhI athavA bemela dravyoM ko milAne se AhAra apane Apako bhAvita aura anuzAsita karatA hai-yaha ahitakara bana jAtA hai| dahI aura taila kA tathA dUdha, bhAva grAsaiSaNA hai| dahI aura kAMjI kA mizraNa ahitakara hai| isase aneka aMtataM bhokkhAmitti besae bhuMjae ya taha ceva / roga utpanna ho sakate haiN| aviruddha dravyoM kA mizraNa pathya AhAra kI koTi meM AtA hai| pathya AhAra ke esa saMsAraniviTTho sasArao uTrio sAha // emeva ya bhaMgatiaM joeyavvaM tu saarnaannaaii| sevana se purAnA roga naSTa ho jAtA hai, nayA roga utpanna teNa sahio sasAro samuddavaNieNa dilNto|| nahIM hotaa| __ (oni 571,572) asurasuraM acavacavaM aduyamavilaMbiaM aparisADi / 'maiM antaprAnta/rUkhA-sUkhA AhAra karUMgA'-isa maNavayaNakAyagutto, bhuMjai aha pakkhivaNasohiM / / pariNAma se AhAra karane vAlA muni 'sasAra upaviSTa' (obhA 289) aura 'sasAra utthita' arthAt jJAna-darzana-cAritra se sampanna muni AhAra karate samaya 'sura-sura' yA 'cavacava' hotA hai| isake cAra vikalpa haiM zabda na kre| bahuta jaldI-jaldI yA bahuta dhIre-dhIre na sasAra upaviSTa, sasAra utthita khAye / nIce girAtA huA na khAye / 'yaha AhAra manojJa sasAra upaviSTa, asAra utthita hai yA amanojJa'-isa viSaya meM na soce, mana-vacanaasAra upaviSTa, sasAra utthita kAyA kA saMyama kre| asAra upaviSTa, asAra utthita paDiggahaM saMlihittANaM, levamAyAe sNje| eka sAmudrika vyApArI apane jahAja ko mAla se dugaMdha vA sugaMdhaM vA, savvaM bhuMje na chaDDae / bhara kara le gayA aura lauTate samaya hiraNya, suvarNa kA (da 5 / 2 / 1) arjana kara lauTA-sasAro gao, sasAro aago| saMyamI muni lepa lagA rahe taba taka pAtra ko poMcha
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ AhAra kara saba khA le, zeSa na chor3e, bhale phira vaha durgandhayukta ho yA sugandhayukta / 7. AhAra - parimANa battIsa kirakavalA AhAro kucchipUrao bhaNio / purisassa mahiliyAe aTThAvIsaM bhave kavalA // ( pini 642 ) puruSa kA pUrA AhAra battIsa kavalapramANa tathA strI kA aTThAIsa kavalapramANa mAnA gayA hai / kavalANa ya parimANaM, kukkuDiaMDagapamANamettaM tu / jo vA avigiyavayaNo, vayaNaMmi chuhijja vIsattho || ( uzAvRpa 604 ) eka kavala kA parimANa murgI ke aNDe jitanA batalAyA gayA hai athavA eka bAra meM jitanA AhAra mukha meM DAlane se mukha vikRta na ho, vaha pramANopeta kavala hai / addhamasaNassa savvaMjaNassa kujjA davassa do bhAge / vAUpaviyAraNaTThA chanbhAyaM UNayaM kujjA | (pini 650 ) kalpanA se udara ke chaha bhAga kara tIna bhAga AhAra se tathA do bhAga pAnI se pUrita kare / chaThA bhAga vAyusaMcaraNa ke lie khAlI chor3e / sIe vassa ego bhatte cattAri ahava do pANe / usiNe davasa donni u tinni va esA u bhattassa // (pini 652 ) atyanta zItakAla meM pAnI ke lie eka bhAga tathA AhAra ke lie cAra bhAga kalpita haiN| madhyama zItakAla aura uSNakAla meM do bhAga pAnI aura tIna bhAga AhAra ke lie tathA atyanta uSNakAla meM tIna bhAga pAnI aura do bhAga AhAra ke lie kalpita haiM / chaThA bhAga sarvatra vAyu saMcaraNa ke lie hai / 8. apeya- varjana suraM vA meragaM vA vi, annaM vA majjagaM rasaM / sakkhaM na pibebhikkhU, jasaM sArakkhamappaNo // (da 5 / 2 / 36) apane saMyama kA saMrakSaNa karatA huA bhikSu surA, meraka yA anya kisI prakAra kA mAdaka rasa AtmasAkSI se na pIe / pariSThApanIya AhAra aura pariSThApana vidhi vaDDhaI soMDiyA tassa, mAyAmosaM ca bhikkhuNo / ayaso ya anivvANaM, sayayaM ca asAhuyA || (da 5 / 2 / 38 ) mAdaka rasa pIne vAle bhikSu ke unmattatA, mAyAmRSA, ayaza, atRpti aura satata asAdhutA - ye doSa bar3hate haiM / 6. pariSThApanIya AhAra aura pariSThApana vidhi 138 sA puNa jAyamajAyA jAyA mUlottarehi u asuddhA | lobhAti regagahiyA abhiyogakayA visakayA vA // Ayarie ya gilANe pAhuNae dullabhe sahasadANe / evaM hoi ajAyA // (oni 594,607 ) pariSThApanIya AhAra ke do prakAra haiM 1. jAtA (azuddha ) bhikSA prANAtipAta Adi mUla doSoM se, krIta Adi uttara doSoM se dUSita tathA lobha se dUSita aura vazIkaraNa cUrNa mizrita, maMtra se abhimaMtrita tathA viSamizrita AhAra pariSThApanIya hai| 2. ajAtA (zuddha) bhikSA - AcArya, glAna tathA atithi - inake lie lAyA gayA AhAra yadi atirikta ho, koI khAne vAlA na ho, to vaha pariSThApanIya hotA hai / dravya kI durlabhatA se atyadhika lAyA gayA ho yA dAna kI pracuratA se padArtha adhika A gayA ho to vaha pariSThApanIya hotA hai / etaNAvAe accitte thaMDile guruvaiTThe / Aloe egapuMjaM tidvANaM sAvaNaM kujjA | evaM vijjAjoe visasaMjuttassa vAvi gahiyassa / pANaccaevi niyamujjhaNA u vocchaM pariTThavaNaM // egaMtamaNAvAe accitte thaMDile ruTThe / chAreNa akkamittA tiTThANaM sAvaNaM kujjA // (oni 525,603,604) muni guru kI anujJA prApta kara ekAMta acitta sthAna meM jAtA hai| vahAM samabhUbhAga meM usa bhikSA kA pariSThApana kara 'vosire' ( vyutsRSTa ) zabda kA tIna bAra uccAraNa karatA hai / isI prakAra muni vidyA se abhimaMtrita, yogacUrNakRta athavA viSamizrita bhikSA A jAne para usameM rAkha milAkara usake tIna puMja kara ekAnta
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ vraNa kA dRSTAMta AhAra acitta sthAna meM 'vosire' 'vosire' kahatA huA visajita 11. AhAra karane ke hetu kara detA hai| veyaNaveyAvacce iriyaTTAe ya sNjmttttaae| tattha se bhuMjamANassa, aTThiyaM kaMTao siyA / taha pANavattiyAe chaTheM pUNa dhammaciMtAe / taNa-kaTra-sakkaraM vA vi, annaM vA vi thaavihN|| (u 26 / 32) taM ukkhivittu na nikkhive, AsaeNa na chdddde| AhAra karane ke chaha kAraNahattheNa taM gaheUNaM, egaMtamavakkame / / 1. vedanA. bhUkha kI pIDA miTAne ke lie| egatamavakkamittA, acittaM paDilehiyA / 2. vaiyAvRttya karane ke lie| jayaM paridRvejjA, pariThThappa paDikkame / / 3. IryAsamiti kA pAlana karane ke lie| (da 511184-86) 4. saMyama kI rakSA ke lie| bhojana karate hue muni ke AhAra meM guThalI, kAMTA, 5. prANa-dhAraNa ke lie| tinakA, kATha kA Tukar3A, kaMkar3a yA isI prakAra kI koI 6. dharma-cintA ke lie| dUsarI vastu nikale to use uThAkara na pheMke, muMha se na / natthi chuhAe sarisA viyaNA bhujejja tappasamaNaTrA / thUke, kintu hAtha meM lekara ekAnta meM calA jaae| chAo veyAvaccaM Na tarai kAuM ao bhuMje / / ekAnta meM jA acitta bhUmi ko dekha, yatanApUrvaka use iriaM na'vi soheI pehAIaM ca saMjamaM kAuM / pariSThApita kare / tatpazcAt sthAna para Akara pratikramaNa thAmo vA parihAyai guNa'NappehAs a asatto / / kre| (pini 663, 664) taM ca accaMbilaM pUI nAlaM taNhaM viNittae / bhUkha ke samAna koI vedanA nahIM hai| isalie bhUkha detiyaM paDiyAikkhe na me kappai tArisa / / ko zAMta karane ke lie bhojana karanA caahie| bhUkhA taM ca hojja akA meNaM vimaNeNa paDicchiyaM / sAdhu vaiyAvRttya nahIM kara sakatA, isalie vaiyAvRttya karane taM appaNA na pibe no vi annassa dAvae / / ke lie bhojana karanA caahie| egaMtamavakkamittA acittaM paDilehiyA / ___azaktatA ke kAraNa bubhukSita sAdhu na IryApatha kA jayaM parivejjA pariTuppa paDikkame / / zodhana kara sakatA hai aura na prekSA, upekSA Adi saMyama(da 51179-81) sthAnoM kA anupAlana kara sakatA hai| bhUkha ke kAraNa yadi jala bahuta khaTTA, durgandhayukta aura pyAsa bujhAne prANazakti kSINa ho jAtI hai, isalie bhojana karanA meM asamartha ho to detI hae strI ko muni pratiSedha kare--.. caahie| bhUkhA sAdhu graMthaparAvartana tathA anuprekSA nahIM isa prakAra kA jala maiM nahIM le sakatA / kara sakatA, isalie bhojana karanA caahie| yadi anicchA yA asAvadhAnI se pAnI liyA gayA jaha abbhaMgaNalevA sagaDakkhavaNANa juttio hoti / ho to use na svayaM pIe aura na dUsare sAdhuoM ko de parantu iya saMjamabharavahaNaTThayAe sAhUNa aahaaro|| ekAnta meM jA acitta bhUmi ko dekha, yatanA-pUrvaka use (oni 546) pariSThApita kare / pariSThApita karane ke pazcAt sthAna meM jaise bhAravahana ke lie gAr3I ke akSa (dhurA) ko na Akara pratikramaNa kare / adhika, na kama, kintu yuktipUrvaka taila Adi se cupar3A 10. sAtvika AhAra kA phala jAtA hai, vraNa para ucita mAtrA meM lepa kiyA jAtA hai, hiyAhArA miyAhAra, appAhArA ya je nraa| vaise hI kevala saMyamabhAra ko vahana karane ke lie muni na te vijjA tigicchaMti, appANaM te tigicchgaa| ucita mAtrA meM AhAra kare / (oni 578) vraNa kA dRSTAnta hita-mita-sAtvika AhAra karane vAle vyakti svayaM jahA 'vraNo mA phuTTihiti' tti makkhaNAdidANaM evaM apane cikitsaka hote haiN| unakI cikitsA ke lie anya jIvassa sarIradvitinimittamAhAro, Na rUvAdihetuM / vaidya kI AvazyakatA nahIM hotii| (daacU pR8)
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ AhAra 140 pramANAtireka AhAra vraNa phuTe nahIM athavA vikRta na ho-isa dRSTi se kAraNoM se AhAra na karatA huA bhI sAdhu dharma kI use ghI Adi se cupar3A jAtA hai| isI prakAra muni ArAdhanA karatA hai| zarIra ko TikAye rakhane ke lie AhAra kare, saundarya 13. AhAra : mAMDalika doSa vRddhi ke lie nhiiN| jattAsAhaNaheuM AhAreMti javaNaTThayA jaiNo / .."saMjoyaNA pamANaM ca / chAyAlIsaM dosehiM suparisuddhaM vigayarAgA / iMgAla dhUma kaarnn|| (pini 1) (oni 577) mAMDalika doSa pAMca haiM --- saMyama-yAtrA ke nimitta, zarIra-saMdhAraNa ke lie saMyojanA .. svAdavatti se khAdyapadArthoM ko paraspara mani anAsakta bhAva se AhAra karatA hai| vaha AhAra milAkara khAnA / udgama utpAdana, eSaNA Adi ke chayAlIsa doSoM se pramANAtireka-AhAra kI mAtrA kA atikramaNa krnaa| parizuddha hotA hai| aMgAra-dravya kI prazaMsA karate hue khaanaa| nANAisaMdhaNaTThA na bannabalarUvavisayaTThA / / dhUma-dravya kI nindA karate hue khAnA / (obhA 280) kAraNa - binA kAraNa AhAra karanA / jJAna-darzana-cAritra ke sandhAna/avicchinnatA ke saMyojanA lie AhAra karanA caahie| varNa, bala aura rUpa kI saMyoyaNAe doso jo saMjoei bhattapANaM tu| dIpti ke lie tathA viSaya-sevana ke lie AhAra nahIM davbAI rasaheuM vAghAo tassimo hoii|| karanA caahie| saMjoyaNA u bhAve saMjoeUNa tANi davvANi / AhAraMti tavassI vigaiMgAlaM ca vigayadhamaM ca / / saMjoyai kammeNaM kammeNa bhavaM tao dukkhaM / / jhANajjhayaNanimittaM esuvaeso pavayaNassa / / (pini 660) (pini 638,639) dhyAna aura svAdhyAya karane ke lie muni rAga-dveSa svAda ke lie anukUla dravyoM kI paraspara saMyojanA kara khAnA saMyojanA doSa hai| dravyoM kI saMyojanA se se uparata ho AhAra kare-yaha jinazAsana kA upadeza AtmA rasagaddhi ke aprazasta bhAva se saMyojita hotI hai| isa saMyojana se karmabaMdha aura karmabaMdha se du:khada bhava12. AhAra na karane ke hetu paramparA bar3hatI hai| AyaMke uvasagge titikkhayA baMbhaceraguttIsu / pramANAtireka AhAra pANidayA tavaheuM sriirvoccheynnttaae|| pagAmaM ca nigAmaM ca, paNIyaM bhattapANamAhare / (u 26 / 34) muni chaha kAraNoM se AhAra na kare aibahuyaM aibahuso, pamANadoso muNeyavvo // 1. AtaMka-Akasmika bImArI ho jAne pr| battIsAi pareNaM pagAma niccaM tameva u nikAmaM / jaM puNa galaMtanehaM paNIyamiti taM buhA veMti / / 2. rAjA Adi kA upasarga ho jAne pr| 3. brahmacarya kI titikSA (surakSA) ke lie / bahuyAtIyamaibaI aibahuso tinni tinni va pareNaM / taM ciya aippamANaM bhuMjai jaM vA atippNto|| 4. prANidayA ke lie| (pini 644,645,647) 5. tapasyA ke lie| 6. zarIra kA vyutsarga karane ke lie| pramANAtireka AhAra ke pAMca rUpa haiMchahiM kAraNehi sAdhu AhArito'vi Ayarai dhmm| prakAma... battIsa kavala se adhika khaanaa| chahiM ceva kAraNe hiM NijjUhito'vi Ayarai // nikAma---pratidina adhika khAnA / (pini 661) praNIta gariSTha yA atisnigdha AhAra krnaa| chaha kAraNoM se AhAra karatA huA bhI tathA chaha atibahuka apanI bhUkha se adhika khAnA /
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ sambhoja-pratyAkhyAna ke pariNAma 141 AhAra atibahuza:--dina meM aneka bAra yA tIna bAra se adhika (atithi)-ye maMDalI meM bhojana nahIM karate / inheM khaanaa| sarvaprathama paryApta AhAra parosa diyA jAtA hai| aibayaM aibahaso aippamANeNa bhoyaNaM bhottuM / prAyazcittavAhI, niryaDha (asAMbhojika) aura AtmahAejja va vAmijja va mArijja va taM ajIraMtaM / / labdhika bhI maMDalI meM bhojana nahIM karate / (pini 646) 15. maMDalI bhojana kA prayojana atyadhika khAne se, tIna bAra se adhika khAne se, ataraMtabAlavuDDhA sehAesA gurU ashuvggo| bAra-bAra khAne se vaha bhojana pacatA nahIM hai| na pacane sAhAraNoggahA'laddhikAraNA maMDalI hoi|| ke kAraNa atIsAra, vamana Adi roga tathA mRtyu taka ho (oni 553) sakatI hai| glAna, bAla, vRddha, zaikSa, atithi, guru, rAjaputra, aMgAra aura dhUma alabdhika Adi-inake lie bhojana-maMDalI kI vyavasthA kI jAtI hai, kyoMki ati glAna, bAla aura vRddha bhikSA taM hoi saiMgAlaM jaM AhArei mUcchio sNto| lAne meM asamartha hote haiN| zaikSa bhikSAvidhi nahIM jaantaa| taM puNa hoi sadhUmaM jaM AhArei nidNto|| atithi aura guru sammAnya hote haiM, unheM bhikSA ke lie (pini 655) nahIM bhejA jaataa| rAjaputra Adi muniyoM ko sukumAratA (pini 655) rAgabhAva yA Asakti se AhAra kI prazaMsA karate ke kAraNa bhikSA ke lie nahIM bhejA jAtA / alabdhika hai hae AhAra karane vAle kA saMyama aMgAre kI taraha dagdha aMtarAya karma ke udaya ke kAraNa jinheM sahajatayA AhAra ho jAtA hai-yaha aMgAra doSa hai| nIrasa-virasa AhAra prApta nahIM hotA, ve maMDalI meM AhAra karate haiN| kI nindA karatA huA dveSabhAva se khAne vAlA apane 16. sambhoja-pratyAkhyAna ke pariNAma saMyama ko dhUmila karatA hai-yaha dhUma doSa hai| sohI caukkabhAve vigaiMgAlaM ca vigayadhamaM ca / saMbhogapaccakkhANeNaM bhaMte ! jIve ki jaNayai? saMbhogapaccakkhANeNaM AlaMbaNAI khvei| nirAlaMbaNassa ya AhAra karate samaya cAra prakAra kI zaddhi rakhanI Ayaya TThiyAjogA bhavati / saeNaM lAbheNaM saMtussai, para. hotI hai-nAma, sthApanA, dravya aura bhAva / bhojana karate lAbhaM no AsAei no takkei no pIhei no patthei no samaya aMgAra, dhUma Adi doSoM se mukta rahanA bhAvazuddhi abhilasai / paralAbhaM aNAsAyamANe atakkemANe apIhe mANe apatthemANe aNabhilasamANe duccaM suhasejja uvasaMpajjittANaM viharai / (u 29 / 34) 14. saMbhojI aura asaMbhojI bhaMte ! sambhoja pratyAkhyAna se (maMDalI-bhojana kA duviho ya hoi sAhU maMDaliuvajIvao ya iyaro y| tyAga karane vAlA) jIva kyA prApta karatA hai ? .. maMDalimuvajIvaMto acchai jA piDiyA savve / / sambhoja-pratyAkhyAna se vaha parAvalambana ko chor3atA AgADhajogavAhI nijjUDhattaTThiA va paahunngaa| hai| usa parAvalambana ko chor3ane vAle muni ke sAre sehA sapAyachittA bAlA buDDhevamAIyA // prayatna mokSa kI siddhi ke lie hote haiN| vaha bhikSA meM (oni 522,548) svayaM ko jo kucha milatA hai, usI meM saMtuSTa ho jAtA sAdhu ke do prakAra haiM -- hai| dUsare muniyoM ko milI huI bhikSA meM AsvAda nahIM 1. maMDalI upajIvI-maMDalIbhojI muni bhikSA lAne ke letA, usakI tAka nahIM karatA, spRhA nahIM karatA, bAda taba taka pratIkSA karate haiM, jaba taka saba sAdhu prArthanA nahIM karatA aura abhilASA nahIM krtaa| dUsare ikaTThe nahIM ho jaate| ikaTThe hone para saba sAtha / ko milI huI bhikSA meM AsvAda na letA huA, usakI milakara khAte haiN| tAka na rakhatA huA, spRhA na karatA huA, prArthanA na 2. amaMDalI upajIvI-AgADha yogavAhI (gaNi- karatA huA aura abhilASA na karatA huA vaha dUsarI sukha yogastha), zaikSa, bAla, vRddha aura prAghUrNaka zayyA ko prApta kara vihAra karatA hai / Jain Education Internationel
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ AhAra 17. muni kA AhAra tittagaM va kaDuyaM va kasAyaM aMbilaM va mahuraM lavaNaM vA / eya laddhamannaTThapauttaM, mahughayaM va bhuMjejja saMjae // arasaM virasaM vA vi sUiyaM vA asUiyaM / ullaM vA jai vA sukkaM mandhu kummAsa - bhoyaNaM // uppaNNaM nAihIlejjA appaM pi bahu phAsUyaM / muhAla muhAjIvI bhuMjejjA dosavajjiyaM // (da 5 / 1 / 97 99 ) gRhastha ke lie banA huA tikta yA kaDuvA, kasailA yA khaTTA mIThA yA namakIna jo bhI AhAra upalabdha ho, use saMyamI muni madhughRta kI bhAMti khAe / dhajIvI (niSkAma bhAva se bhikSA lene vAlA) muni arasa yA virasa, vyaMjana sahita yA vyaMjana rahita, Ardra yA zuSka, manthu aura kulmASa kA jo bhojana vidhipUrvaka prApta ho usakI nindA na kare / nirdoSa AhAra alpa yA arasa hote hue bahuta yA sarasa hotA hai, isalie usa mudhAlabdha aura doSa-varjita AhAra ko samabhAva se khAye / paMtANi ceva sevejjA, sIryApiDaM purANakummAsaM / adu bukkasaM pulAgaM vA, javaNaTThAe nisevae maMthuM // ( u 8 / 12) bhikSu prAnta (nIrasa) anna-pAna, zIta-piNDa, purAne ur3ada, bukkasa ( sArahIna), pulAka ( rUkhA ) yA maMthu (baMra yA sattU kA cUrNa) kA saMyama-jIvana-yApana ke lie sevana kare / lUhavittI susaMtuTThe, appicche suhare siyA / " (da 8 / 25) muni rUkSavRtti, susantuSTa, alpa icchA vAlA aura alpAhAra se tRpta hone vAlA ho / atiti acavale, appabhAsI miyAsaNe / havejja uyare daMte, thovaM ladhuM na khisae | (da 8 / 29) 142 AhAra na milane para yA arasa AhAra milane para pralApa na kare, capala na bne| muni alpabhASI, mitabhojI aura udara kA damana karane vAlA ho / thor3A AhAra pAkara dAtA kI nindA na kare / 18. AhAra lubdha vyakti ko vRtti siyA egaio ladhuM, lobheNa viNigRhaI | mA meyaM dAiyaM saMtaM, daTThUNaM sayamAyae / / attaTThaguruo luddho, bahuM pAvaM pakuvvaI / duttosao ya se hoi, nivvANaM ca na gacchaI // (da 5 / 2 / 31,32) AhAra pAkara use, svayaM grahaNa na kara apane svArtha ko kadAcit koI eka muni sarasa AcArya Adi ko dikhAne para ve leM isa lobha se chipA letA hai, vaha pramukhatA dene vAlA aura rasalolupa muni bahuta pApa karatA hai / vaha jisa kisI vastu se saMtuSTa nahIM hotA aura nirvANa ko nahIM pAtA / icchAkAra siyA egaio ladhuM vivihaM pANabhoyaNaM / bhagaM bhaddaMga bhoccA, vivaNNaM virasamAhare // jANatA ime samaNA, AyayaTThI ayaM muNI / saMtuTTho sevaI paMtaM, lUhavittI sutosao // (da 5 / 2 / 33,34) kadAcit koI eka muni vividha prakAra ke pAna aura bhojana pAkara kahIM ekAnta meM baiTha manojJa- manojJa AhAra khA letA hai, vivarNa aura virasa AhAra ko jAneM ki yaha muni bar3A mokSArthI hai, santuSTa hai, sthAna para lAtA hai / vaha socatA hai ye zramaNa mujhe yoM (asAra) AhAra kA sevana karatA hai, rUkSavRtti aura jisa kisI bhI vastu se santuSTa hone vAlA 1 AhAraka zarIra - AhAraka labdhi se zarIra / AhAraparyApti- AhAra ke yogya pudgaloM kA grahaNa, pariNamana aura utsarga karane vAlI paudgalika zakti / (dra paryApti ) iMgino anazana anazana kA eka bheda / icchAkAra kArya karane yA karAne niSpanna (dra. zarora) ( dra. anazana ) meM icchAkAra kA prayoga | dasavidha sAmAcArI kA eka bheda / (dra. sAmAcArI)
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ indriya ke prakAra indrabhUti - gautama gaNadhara kA mUla nAma / 1. indriya kA nirvAcana 2. indriya kI paribhASA 3. indriya ke prakAra * dravyendriya 0 bhAvendriya indriya-cetanA ke vikAsa kA prAthamika stara / pratiniyata aura vartamAna artha ko grahaNa karane vAlI cetanA / 4. dravyendriya ke prakAra nivRtti 0 0 upakaraNa nirvRtti aura upakaraNa meM antara o 5. bhAvendriya ke prakAra 0 labdhi * upayoga labdhi Adi kA prApti krama 6. indriyaviSaya : grAhya grAhaka bhAva 7. viSaya grahaNa kI kSetra maryAdA 0 8. viSaya grahaNa kI kSamatA 9. zrotrendriya kI paTutA 10. dUrastha gaMdha-rasa sparza kA grahaNa 11. viSaya parimANa AtmAMgala se 15. indriya- Asakti ke pariNAma 16. indriya - nigraha ke pariNAma ( dra. gaNadhara ) 12. cakSu aura mana aprApyakArI * indriyoM ke AdhAra para jIva ke bheda ( dra. jIva ) 13. sabhI jIva ekendriya aura paMcendriya 14. ekendriya meM pAMcoM indriyoM kA astitva * pRthvI Adi ekendriya jIva ( . jIvanikAya) * zeSa indriya vAle jIva (dra. trasa ) * indriya-saMyama : brahmacarya * indriya vikAsa kA krama * indriyajJAna parokSa indriyajJAna sAMvyAvahArika pratyakSa * indriyajJAna : AbhinibodhikajJAna 183 (dra brahmacarya ) (dra. jJAna) ( dra. jJAna ) ( dra. jJAna ) (dra Abhinibodhika jJAna ) indriya 1. indriya kA nirvacana iMdo jIvo savvovaladdhi bhogaparamesa rattaNao / sottAibheyamidiyamiha talliMgAibhAvAo // (vibhA 2993) jIva saba vastuoM kI upalabdhi aura paribhoga rUpa aizvarya se sampanna hotA hai, isalie vaha indra hai / zrotra, cakSu, ghrANa, rasana aura sparzana jIva ke cinha haiM aura ye hI indriyAM kahalAtI haiM / indanAdindraH:- AtmA sarvadravyopalabdhirUpaparamaizvaryayogAt / tasya liMgaM - cihnamavinAbhAvi indriyam / ( nandImavRpa 75 ) AtmA sabhI dravyoM kI upalabdhi rUpa parama aizvarya se sampanna hai, isalie vaha indra hai / usakA jo avinAbhAvI cihna hai, vaha indriya hai / 2. indriyoM kI paribhASA soyarasa saddaM gahaNaM vayaMti / ( u 32 / 35) jo zabda kA grahaNa karatI hai, vaha zrotrendriya hai / cakkhussa rUvaM gahaNaM vayaMti / ( u 32 / 22) jo rUpa kA grahaNa karatI hai, vaha cakSuindriya hai / gaMdha ghANaM gahaNaM vayaMti / ( u 32 / 49) jo gandha kA grahaNa karatI hai, vaha ghrANendriya hai / jihAe rasaM gahaNaM vayaMti / ( u 32 / 61) jo rasa kA grahaNa karatI hai, vaha rasanendriya hai / kAyassa phAsaM gahaNaM vayaMti / ( u 32|74) jo sparza kA grahaNa karatI hai, vaha sparzanendriya hai / 3. indriya ke prakAra 'vvidiya- bhAvidiyasAmaNNAo kao bhiNNo // ( vibhA 3003) puggalehi saMThANaNivvattirUvaM davvidiyaM soiMdiyamAdiiMdiyANaM savvAtappadesehiM svAvaraNakkhatovasamAto jA laddhI taM bhAvidiyaM / ( nandIcU pR 14 ) indriya ke do prakAra haiM - 1. dravya - indriya -- indriya kI paudgalika AkAra- racanA (saMsthAna-racanA) / 2. bhAva - indriya-indriya-AvAraka karma ke kSayopazama se prApta zakti aura usakA upayoga / 4. dravya-indriya ke prakAra .....davvaM nivvitti uvagaraNaM ca / ... ( vibhA 2994 ) dravyendriya ke do prakAra haiM -nirvRtti aura upakaraNa /
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ indriya 144 upayoga indriya nivatti indriya nivRtti aura upakaraNa meM antara nivattirnAma prativiziSTa: saMsthAnavizeSaH / sApi upakaraNaM-khaDgasthAnIyAyA bAhyanivRtteryA khaDgadvidhA-bAhyA abhyantarA ca / tatra bAhyA karNaparpaTakAdi- dhArAsamAnA svacchatarapudgalasamUhAtmikA abhyantarA ruupaa| sApi vicitrA-na pratiniyatarUpatayopadeSTuM nivatti:-tasyAH zaktivizeSaH / idaM copakaraNarUpaM zakyate / tathAhi -manuSyasya zrotre bhrUsame netrayorubhaya dravyendriyamAntaranirvatteH kathaJcidarthAntaraM, zaktizaktipArzvataH saMsthite / bAjinoH mastake netrayorupariSTAda- matoH kathaJcidbhedAt / kathaJcibhedazca satyAmapi bhAvinI tIkSNe cAgrabhAge ityAdijAtibhedAnnAnAvidhAH / / tasyAmAntaranirvRttau dravyAdinopakaraNasya vighAtasambhavAt / AbhyantarA tu nirvRttiH sarveSAmapi jantUnAM samAnA / tathAhi-satyAmapi kadambapuSpAdyAkRtirUpAyAmAntarasparzanendriyanirvRtteH prAyo na bAhyAbhyantarabhedaH / nivRttAvatikaThorataraghanajitAdinA zaktyupaghAte sati na (nandImavR pa 75) paricchettumIzate jantavaH shbdaadikmiti| puppha kalaMbuyAe dhannamasUrAimuttacaMdo ya / / (nandImavR pa 75) hoi kharappo nANAgiI ya soiMdiyAINaM // talavAra ke samAna hai bAhya nirvatti / talavAra kI (vibhA 2995) dhAra ke samAna hai Abhyantara nirvatti / vaha svacchatara nivatti kA artha hai indriya kA apanA saMsthAna pudgalasamUha se niSpanna hai| Abhyantara nirvRtti kI zakti AkAra racanA / usake do prakAra haiM bAhya aura vizeSa kA nAma hai upakaraNa / zakti aura zaktimAn kisI apekSA se bhinna haiN| ata: Abhyantara nirvatti aura Abhyantara / karNa vivara Adi kA bAhya AkAra bhinnabhinna hotA hai, vaha pratiniyata nahIM hai| jaise manuSya ke upakaraNa bhI kisI dRSTi se bhinna haiN| isalie Abhyantara kAna bhauMhoM kI samarekhA meM netraya gala ke donoM pAvoM meM nivatti hone para kisI dravya Adi se upakaraNa indriya saMsthita haiM / ghor3e ke kAna AMkhoM se Upara mastaka para kA vighAta bhI ho sakatA hai| jaise-kadamba puSpa ke hote haiN| unakA agrabhAga tIkSNa hotA hai| isa prakAra samAna AkAra vAlI zrotra kI Abhyantara nirvatti bhinna-bhinna jAtiyoM meM indriyoM kI bAhya AkRti vidyamAna hai, para bhayaMkara garjArava Adi se upakaraNa zakti bhinna-bhinna hotI hai| Abhyantara nivRtti-bhItarI kA upaghAta ho jAne para prANI zabda kA pariccheda AkAra racanA saba jIvoM kI samAna hotI hai| sparzana nahIM kara sktaa| indriya kI nitti meM bAhya-Abhyantara kA bheda nahIM hai| 5. bhAvendriya ke prakAra zrotrendriya kA AbhyaMtara AkAra kadamba puSpa ke samAna, lavaogA bhaavidiyN....| (vibhA 2997) cakSarindriya kA masUra dhAnya ke samAna, ghrANendriya kA bhAvendriya ke do prakAra haiM-labdhi aura upayoga / atimuktaka puSpacandrikA ke samAna, rasanendriya kA kSurapra labdhi indriya ke samAna hotA hai| sparzanendriya kA AbhyaMtara AkAra nAnA prakAra kA hotA hai| ..'laddhitti jo khovsmo| hoi tadAvaraNANaM tallAbhe ceva sesaMpi // upakaraNa indriya (vibhA 2997) visayaggahaNasamatthaM uvagaraNaM iMdiyaMtaraM taMpi / labdhiH zrotrendriyAdiviSayaH sarvAtmapradezAnAM tadAjaM neha taduvaghAe giNhai nivvattibhAve vi // vrnnkssyopshmH| (nandImavR pa 75) (vibhA 2996) saba AtmapradezoM meM indriyoM ke AvAraka karma (indriyajo viSaya grahaNa karane meM samartha paudgalika zakti jJAnAvaraNa) kA jo kSayopazama hai, vaha labdhi-indriya hai / hai, vaha upakaraNa indriya hai| nirvRtti indriya ke hone upayoga indriya para bhI yadi upakaraNa indriya kA upaghAta ho jAtA hai to jo savisayavAvAro so uvaogo. // viSaya kA grahaNa nahIM ho sktaa| (vibhA 2998)
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSayagrahaNa kI kSetra maryAdA indriya zrotra Adi indriyoM kI apane-apane viSaya meM jo etadapi cAbhAsura dravyamadhikRtyocyate / bhAsuraMtu pravRtti hotI hai, vaha upayoga indriya hai| dravyamekaviMzatiyojanalakSebhyo'pi parataH pazyanti / yathA padIvadiLaMtasAmatthato, jahA catusAlabhavaNegadesa- puSkaravaradvIpAdhaiM mAnuSottaranagapratyAsannatinaH karkajAlito padIvo savvaM bhavaNamujjoveti tahA davidiyametta- saMkrAntau sUryabimbam / (nandImavR pR 186) padesavisayapaDibodhao savvAtappadesovayogatthapariccheyayo AMkha AtmAMgUla kI apekSA se utkRSTata: kucha adhika khayopasamasAphallayA ya bhavati / (nandIcU pR 15) eka lAkha yojana taka abhAsvara dravya ko tathA kucha adhika ghara ke eka kone meM athavA catuHzAla meM rakhA pradIpta ikkIsa lAkha yojana taka bhAsvara dravya ko dekha sakatI dIpaka pUre ghara ko prakAzita karatA hai| isI prakAra dravyendriya meM avasthita AtmapradezoM kA kSayopazama hone mAnUSottara parvata ke samIpa pUSkarArdhadvIpa hai| vahAM ke para bhI upayoga kI daSTi se sabhI AtmapradezoM se viSaya manuSya karkasaMkrAnti ke samaya kucha adhika ikkIsa lAkha kA bodha hotA hai| yojana kI dUrI para sthita sUrya ko dekha sakate haiN| labdhi Adi kI prApti kA krama saMkhejjaibhAgAo nayaNassa" .... // (vibhA 350) lAbhakkame u laddhI nivvattavagaraNa uvaogo ya / " ___ AMkha jaghanyataH aMgula ke saMkhyeya bhAgavartI rUpIdravya (vibhA 3003) ko dekhatI hai| labdhi indriya hone para hI nirvRtti, upakaraNa aura bArasahiMto sottaM sesAI navahiM joyaNehito / upayoga indriya hotI hai| giNDaMti pattamatthaM etto parao na giNhaMti // 6. indriya-viSaya : grAhya-grAhaka bhAva davvANa maMdapariNAmayAe parao na iMdiyabalaM pi / rUpasya cakSuH gRhNAtIti grhnnN""| cakSuSo rUpaM avaramasaMkhejjaMgulabhAgAo nayaNavajjANaM // gRhyata iti grahaNaM-grAhya" / anena rUpacakSuSo (vibhA 348, 349) grAhyagrAhakabhAva uktaH / tathA ca na grAhakaM vinA grAhyatvaM / zrotrendriya-kAna utkRSTataH bAraha yojana kI dUrI nApi grAhya binA grAhakatvamityanayoH parasparampa- se Ane vAle zabda ko suna sakatA hai| jaghanyataH aMgula kAryopakArakabhAva ukto bhavati / etena tvanayoH rAgadveSa- ke asaMkhyeya bhAga se samAgata zabda sunatA hai| janane sahakAribhAvaH khyApyate / tathA ca yathA rUpaM rAga- ghrANa, rasana, sparzana indriya-ye indriyAM utkRSTataH dveSakAraNaM tathA cakSurapi / (uzAva pa 630) nau yojana taka tathA jaghanyataH aMgula ke asaMkhyeyabhAgavartI ___ AMkha rUpa kA grahaNa karatI hai, isalie vaha grahaNa- apane-apane viSaya (gandha, rasa aura sparza dravya) ko grahaNa grAhaka hai| AMkha ke dvArA rUpa kA grahaNa hotA hai, kara sakatI haiN| isalie vaha grahaNa-grAhya hai| rUpa aura AMkha kA grAhya- indriyoM kI jo viSayagrahaNa kI utkRSTa kSamatA yA grAhaka saMbaMdha hai| grAhaka ke binA grAhya nahIM hotA, grAhya maryAdA batAI gaI hai, usakA kAraNa yaha hai ki isase ke binA grAhaka nahIM hotA, ata: inameM paraspara upakArya- adhika dUrI se Ane vAle zabda Adi dravyoM kI pariNati upakAraka bhAva hai| isase inakA rAgadveSa kI utpatti meM (frequency) manda ho jAtI hai, usa manda pariNamana sahakArI bhAva prakaTa hotA hai| jaise rUpa rAga-dveSa kA (low frequency) ko indriyAM grahaNa nahIM kara kAraNa hai, vaise hI AMkha bhI rAgadveSa kA kAraNa hai-yaha / sktii| inakA sahakArI bhAva hai| indriya jaghanya kSetra utkRSTa kSetra 7. viSayagrahaNa kI kSetramaryAdA zrotra aMgula kA asaMkhyeya bhAga bAraha yojana ""nayaNassa visayaparimANaM / cakSu aMgula kA saMkhyeya bhAga kucha adhika eka lAkha AyaMguseNa lakkhaM airittaM joyaNANaM tu / / yojana lakkhehiM ekkavIsAe sAiregehiM pukkharaddhammi / ghrANa aMgula kA asaMkhyeya bhAga no yojana udaye pecchati narA sUra ukkosae divase / / rasana (vibhA 340, 345) sparzana
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ indriya 146 . sabhI jIva ekendriya aura paMcendriya 8. viSayagrahaNa kI kSamatA prathama meghavRSTi hone para bahuta dUrI se Ane vAlI miTTI puDheM suNei saI, rUvaM puNa pAsai apu tu / Adi kI gaMdha kA bhI anubhava hotA hai| dUra se samAgata gaMdhaM rasaM ca phAsaM ca, baddhapuThaM viyAgare / gandha dravyoM kA koI na koI rasa bhI hotA hI hai| una (nandI 54 / 4) dravyoM ko cakhane para rasa kA grahaNa hotA hai| unheM cakhakara zrotra spRSTa zabda ko sunatA hai| cakSa aspRSTa rUpa vyakti kahatA hai-yaha gaMdha kisI kaDavI athavA tikta ko dekhatA hai| ghrANa, rasana aura sparzana indriyAM gaMdha, vastu kI hai| yaha kar3avAhaTa yA tiktatA rasa kA hI dharma/ rasa aura sparza ko baddhaspRSTa (nikaTatama saMbaMdha sthApita) guNa hai| isase spaSTa hai ki vastu kA jihvA se samparka hone para jAnatI haiN| hone para rasa kA bhI grahaNa hotA hai| zizira Rtu tathA spRSTa aura baddha dUrastha padmasarovara, saritA, samudra Adi se Ane vAle pavana puDheM reNuM va taNummi baddhamappIkayaM pesehiN| ke zIta sparza kA bhI anubhava hotA hai / (vibhA 337) 11. viSaya-parimANa bhAtmAMgula se zarIra para rajakaNa ke sparza kI bhAMti zabda Adi naNu bhaNiyamussayaMgulapamANao jIvadehamANAi / kA jo sparzamAtra hotA hai, vaha spaSTa hai / AtmapradezoM ke dehapamANaM ciya taM na u iMdiyavisayaparimANaM / / sAtha gADhatara AzleSa honA baddha kahalAtA hai| (vibhA 341) 6. zrotrendriya kI paTutA utsedhAMgula pramANa se deha kA parimANa meya hotA """chikkAI ciya giNhai saddadavvAiM jaM tAI // hai-aisA pratipAdita huA hai| yaha kevala deha kA bahu-suhuma-bhAvu gAiM jaM paDuyaraM ca sottaviNNANaM / " parimANa hai, na ki indriyoM kA viSaya-parimANa / indriyoM (vibhA 337, 338) kA viSaya-parimANa AtmAMgUla pramANa se meya hotA hai| zrotraindriya spRSTa zabda dravyoM ko grahaNa karatI hai| ghrANa Adi indriyoM kI apekSA zrotraindriya padatara hai| 1 mana aprApyakArI isake viSayabhUta zabda dravya anya viSayoM kI apekSA mAtrA appattakAri nayaNaM maNo ya"" || (vibhA 340) meM prabhUta, sUkSma tathA bhAvuka - saMvedanazIla haiN| AMkha aura mana-ye do indriyAM aprApyakArI haiM10. dUrastha gaMdha-rasa-sparza kA grahaNa ye apane viSayabhUta artha kA sparza kie binA hI usako jAna letI haiN| ___ nanu meghagajitAdiviSayaH zabdaH prathamaprAvRSi prathamameghavRSTau satyAM mRttikAdigandhazca dUrAdapyAyAto gRhya- 13. sabhI jIva ekendriya aura paMcendriyamANaH samanubhUyate; rasasparzI tu katham ? iti cet, .."egeNa ceva tamhA uvaogegidio savvo // ucyate-dUrAdAgatAnAM gandhadravyANAM raso'pi tAvat (vibhA 2998) kazcid bhavatyeva / sa ca teSAM jihvAsaMbandhe sati yathAsaMbhava kadAcita kenacida gahyata eva / tathA ca vktaaro| eka samaya meM eka indriya kA hI upayoga hotA hai, isalie upayoga kI dRSTi se sabhI jIva ekendriya haiN| bhavanti ---- 'kaTu kasya, tIkSNAdervA vastunaH saMbandhI ayaM gandhaH' iti / yacceha kaTakatvaM, tIkSNAditvaM cocyate, tad egeMdiyAibheyA paDucca seseMdiyAiM jIvANaM / rasasyaiva dharmaH / tatazca jJAyate-jihvAsaMbandhe teSAM ahavA paDucca laDidiyaM pi paMceMdiyA savve // kaTukAdiko raso'pi gRhIta iti / sparzo'pi zItAdirdUrA (vibhA 2999) dapi zizirapadmasara:-sarit-samudrAdemadhyenA''yAtasya ekendriya, dvIndriya Adi kA bheda nivatti, upakaraNa vAtAderanubhUyata eveti / (vibhAma1pR 174) aura labdhi indriya kI apekSA se hai| athavA labdhi indriya zrotra utkRSTata: bAraha yojana kI dUrI se samAgata kI apekSA sabhI jIva paMcendriya haiN| meghagarjana Adi zabda prathama prAvRTakAla meM suna sakatA hai|
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ indriya Asakti ke pariNAma 47 indriya 14. ekendriya meM pAMcoM indriyoM kA astitva prakaTa ho jAte haiN| isase usameM ghrANendriya jJAna kA jaM kira baulAINaM dIsai seseMdiovalaMbho vi / spaSTa cinha dikhAI detA hai| teNasthi tadAvaraNakkhaovasamasaMbhavo tesi / / rasanendriya-atizaya rUpa vAlI taruNa strI ke mukha paMcediu vva baulo naro bva svvvisovlNbhaao| se pradatta svaccha susvAdu zarAba ke kulle kA AsvAdana tahavi na bhaNNai paMceMdiu ti bjhNdiyaabhaavaa|| karane se bakula vRkSa para phUla nikala Ate haiN| isase (vibhA 3000. 3001) usameM rasanendriya jJAna kA spaSTa cinha dekhA jAtA hai| bakula, campaka, tilaka, virahaka Adi vakSoM meM sparza 15. indriya Asakti ke pariNAma ke atirikta zeSa indriyAM bhI pratIta hotI haiM kyoMki saddesu jo giddhimuvei tivvaM, unameM bhI indriya-jJAnAvaraNa kA kSayopazama saMbhava hai| ___ akAliyaM pAvai se viNAsaM / saba viSayoM ko grahaNa karane ke kAraNa bakUla manuSya rAgAure hariNamigeva muddhe, kI taraha paMceMdriya hai phira bhI bAhya indriya kA abhAva sadde atitte samuvei maccu / hone se use paMcendriya nahIM kahA jA sktaa| (u 32 / 37) ekendriyANAM zrotrAdidravyendriyAbhAve'pi bhAvendriya- jo manojJa zabdoM meM tIvra Asakti karatA hai, vaha jJAnaM kiJcid dRzyata eva, vanaspatyAdiSu spaSTatalliGgo- akAla meM hI vinAza ko prApta hotA hai| jaise zabda meM palambhAt / tathAhi-kalakaNThodgIrNamadhurapaJcamodgAra- atRpta banA huA rAgAtura mugdha hariNa nAmaka pazu mRtyu zravaNAt sadyaH kusuma-pallavAdiprasavo virahakavRkSAdiSu ko prApta hotA hai| zravaNendriyajJAnasya vyakta linggmvlokyte| tilakA- rUvesu jo giddhimuvei tivvaM, ditaruSu punaH kamanIyakAminI"locanakaTAkSavikSepAt akAliyaM pAvai se viNAsaM: kusumAdyAvirbhAvazcakSurindriyajJAnasya / campakAdyaMhipeSu tu rAgAure se jaha vA payaMge, vividhasugandhigandhavastunikurambonmizravimalazItalasalila Aloyalole samuvei maccuM // sekAt, tatprakaTanaM ghrANendriyajJAnasya / bakulAdibhUruheSu (u 32 / 24) tu rambhAtizAyipravararUpavarataruNabhAminImukhapradattasvaccha- jo manojJa rUpoM meM tIvra Asakti karatA hai, vaha susvAdusurabhivAruNIgaNDUSAsvAdanAt tadAviSkaraNaM rasane akAla meM hI vinAza ko prApta hotA hai| jaise-- ndriyajJAnasya / ."azokAdidrumeSu'AbharaNabhUSitabhavya- prakAza-lolupa pataMgA rUpa meM Asakta hokara mRtyu ko bhAminIbhujalatA'vagRhanasukhAd""jhagiti prasUna-palla- prApta hotA hai| vAdiprabhavaH sparzanendriyajJAnasya spaSTaM liGgamabhivIkSyate / gaMdhesu jo giddhimuvei tivvaM, (vibhAmavR 1 pR 59) akAliyaM pAvai se vinnaasN| ekendriya jIvoM meM zrotra Adi dravyendriya ke abhAva rAgAure osahigaMdhagiddhe, meM bhI bhAvendriya kA jJAna kucha aMzoM meM dekhA jAtA hai| sappe bilAo viva nikkhamaMte // vanaspati meM isake spaSTa cinha prApta hote haiM, jaise-- (u 32 / 50) zrotrendriya sundara kaNTha evaM madhura paJcama svara se jo manojJa gandha meM tIvra Asakti karatA hai, vaha udgIta gIta-zravaNa se virahaka vRkSa para puSpa uga Ate akAla meM hI vinAza ko prApta hotA hai| jaise -naaghaiN| isase zrotrendriya jJAna kA spaSTa cinha parilakSita damanI Adi auSadhiyoM kI gandha meM guddha bila se nikalatA hotA hai| huA rAgAtura sarpa / cakSurindriya-sundara strI kI AMkhoM ke kaTAkSa se rasesu jo giddhibhuvei tivvaM, tilaka vRkSa para phUla khila jAte haiN| isase cakSurindriya akAliyaM pAvai se viNAsaM / jJAna kA spaSTa cinha paribhAsita hotA hai| rAgAure baDisavibhinnakAe, ghrANendriya --vividha sugandhita padArthoM se mizrita macche jahA Amisabhogagiddhe / nirmala zItala jala ke siMcana se campaka vRkSa para phUla (u 32 // 63)
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ indriya jo manojJa rasoM meM tIvra Asakti karatA hai, vaha akAla meM hI vinAza ko prApta hotA hai / jaise mAMsa khAne meM gRddha banA huA rAgAtura matsya kAMTe se bIMdhA jAtA hai / phAsesu jo giddhamuvei tivvaM, rAgAure sIyajalAvasanne, akAliya pAvara se viNAsaM / gAhaggahIe mahiseva raNe // ( u 32|76) karatA hai, vaha / jo manojJa sparzo meM tIvra Asakti akAla meM vinAza ko prApta hotA hai ke dvArA pakar3A huA araNya - jalAzaya ke sparza meM magna banA rAgAtura bhaiMsA / jassa puNa duppaNihitANi, iMdiyAiM tavaM caraMtassa / so hIrati asahINehi, sArahI vA turaMgehi // (dani 200 ) tapa kA AcaraNa karane para bhI jisakI indriyAM asamAhita haiM, vaha sAdhaka una asvAdhIna indriyoM ke dvArA vaise hI apahRta hotA hai, jaise ucchRMkhala ghor3oM ke dvArA sArathi / jaise ghar3iyAla zItala jala ke 16. indriya - nigraha ke pariNAma soiMdriyaniggaNaM maNuSNAmaNuSNesu saddesu rAgadosanigga jaNayai, tappaccaiyaM kammaM na baMdhai, puvvabaddhaM ca nijjarei / diggiNaM maNAmaNuNNesu rUvesu rAgadosaniggahaM jaNayai, tappaccaiyaM kammaM na baMdhai, puvvabaddhaM ca nijjarei / 148 ghANidiyaniggaheNaM maNuNNAmaNuNNesu gaMdhesu rAgadosa - niggahaM jaNayai, tappaccaiyaM kammaM na baMdhai, puvvabaddhaM ca nijjarei / diggiNaM maNuNNAmaNuNNesu rasesu rAgadosaniggahaM jaNayai, tappaccaiyaM kammaM na baMdhai, puvvabaddhaM ca nijjarei / phAsiMdiyaniggaNaM maNuNNAmaNuNNesu phAsesu rAgadosaniggahaM jaNayai, tappaccaiyaM kammaM na baMdhai, puvvabaddhaM ca nijjarei / (u29/63-67 ) zrotrendriya ke nigraha se jIva manojJa aura amanojJa zabdoM meM hone vAle rAga aura dveSa kA nigraha karatA hai / vaha zabda sambandhI rAga-dveSa ke nimitta se hone vAlA karma - bandhana nahIM karatA aura pUrva baddha tannimittaka karma ISatprAgbhArA ko kSINa karatA hai / cakSu indriya ke nigraha se jIva manojJa aura amanojJa rUpoM meM hone vAle rAga aura dveSa kA nigraha karatA hai / vaha rUpa sambandhI rAga-dveSa ke nimitta se hone vAlA karmabandhana nahIM karatA aura pUrvabaddha tannimittaka karma ko kSINa karatA hai / ghrANa-indriya ke nigraha se jIva manojJa aura amanojJa gandhoM meM hone vAle rAga aura dveSa kA nigraha karatA / vaha gandha sambandhI rAga-dveSa ke nimitta se hone vAlA karmabandhana nahIM karatA aura pUrvabaddha tannimittaka karma ko kSINa karatA hai / jihvA - indriya ke nigraha se jIva manojJa aura amanojJa rasoM meM hone vAle rAga aura dveSa kA nigraha karatA hai / vaha rasa sambandhI rAga-dveSa ke nimitta se hone vAlA karmabandhana nahIM karatA aura pUrvabaddha tannimittaka karma ko kSINa karatA hai / sparza - indriya ke nigraha se jIva manojJa aura amanojJa sparzo meM hone vAle rAga aura dveSa kA nigraha karatA hai / vaha sparza sambandhI rAga-dveSa ke nimitta se hone vAlA karmabandhana nahIM karatA aura pUrvabaddha tannimittaka karma ko kSINa karatA hai / indriya paryApti - indriyoM ke yogya pudgaloM kA grahaNa, pariNamana aura utsarga karane vAlI paudgalika zakti / paryApti kA eka prakAra / (dra. paryApti) (dra. jJAna ) indriya pratyakSa - jJAna kA eka bheda / IrSyA samiti - zarIra pramANa bhUmi yatanApUrvaka clnaa| eka prakAra / ISatprAgbhArA-AThavIM pRthvI / isakA apara nAma siddhazilA hai / isake Urdhva bhAga meM siddha jIva avasthita haiM / bArasahiM joyaNehiM savvaTTassuvari bhave / IsIpa bhAranAmA u puDhavI chattasaMThiyA || paNayA lasayasahassA, joyaNANaM tu AyayA / tAvaiyaM caiva vithiNNA, tiguNo tasseva parirao // ajoyaNabAhallA, sA majjhammi viyAhiyA / parihAyaMtI carimaMte, macchiyapattA taNuyarI // ko dekhakara samiti kA (dra samiti )
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ ISatprAgbhArA 149 upadhAna utse ajjuNasuvaNNagamaI, sA puDhavI nimmalA sahAveNaM / utkAlika-Agama kA eka vibhAga / akAla aura uttANagachattagasaMThiyA ya, bhaNiyA jinnvrehiN|| asvAdhyAyI ke atirikta dina-rAta (u 36 / 57-60) ke sabhI bhAgoM meM par3he jAne vAle sarvArthasiddha vimAna se bAraha yojana Upara ISat aagm| (dra. aMgabAhya) prAgbhArA nAmaka pRthvI hai| vaha chatrAkAra meM avasthita utpAvana--AhAra-grahaNa se saMbaMdhita bhikSAdoSa / (dra. eSaNA) usakI lambAI aura caur3AI paitAlIsa lAkha yojana kI hai| usakI paridhi usa (lambAI-caur3AI) se tiganI utsaga samiti-vidhipUrvaka pariSThApana krnaa| samiti kA pAMcavAM prakAra / madhyabhAga meM usakI moTAI ATha yojana kI hai| vaha (dra. samiti) kramazaH patalI hotI-hotI antima bhAga meM makkhI ke paMkha utsapiNI-kAla cakra kA vaha vibhAga jisameM se bhI adhika patalI ho jAtI hai| padArthoM kI zakti meM kramaza: vRddhi vaha zveta-svarNamayI, svabhAva se nirmala aura uttAna hotI hai / vikAsa kAla, duHkha se sukha (sIdhe) chatrAkAra vAlI hai - aisA jinavara ne kahA hai| kI ora agrasara hone vAlA kAla / saMkhaMkakuMdasaMkAsA, paMDurA nimmalA suhA / (dra. kAla) sIyAe joyaNe tatto, loyaMte u viyaahio|| ---zarIra kI UMcAI kA mApana karane joyaNassa u jo tassa, koso uvarimo bhave / kA sAdhana / yaha bhagavAna mahAvIra ke tassa kosassa chabbhAe, siddhANogAhaNA bhave / / tattha siddhA mahAbhAgA, loyaggammi paiTThiyA / aMgula kA ardhabhAga hotA hai / bhavappavaMca ummukkA, siddhi varagaiM gayA / _(dra aMgula) (u 36 / 61-63) udgama-AhAra kI niSpatti se saMbaMdhita bhikSAvaha zaMkha, aMka-ratna aura kundapuSpa ke samAna zveta, doSa / (da. eSaNA) nirmala aura zuddha hai| usa sItA nAma kI ISat-prAgbhArA upakrama-upodghAta / isase zrotA aura pAThaka ko pRthvI se eka yojana Upara loka kA anta hai| usa graMtha ke abhidhAna, pratipAdya, vibhAga, yojana ke uparivartI kosa ke chaThe bhAga meM siddhoM prakaraNa Adi kI prArambhika jAnakArI kI avagAhanA hotI hai| mila jAtI hai / vyAkhyA kA prathama dvAra / bhavaprapaMca se unmukta aura sarvazreSTha gati (siddhi) ko (dra. anuyoga) prApta hone vAle ananta zaktizAlI siddha vahAM loka ke upadhAna tapomaya anaSThAna / agrabhAga meM sthita hote haiN| upadhAnam -aMgAnaMgAdhyayanAdau yathAyogamAcAmlAdiISatprAgbhArA pRthvI kA pramANa tapovizeSaH / (uzAvR pa 347) - atthIsIpabbhArovalakkhiyaM maNayalogaparimANaM / aMga, upAMga Adi ke adhyayana kAla meM karaNIya logagganabhobhAgo siddhikkhettaM jiNakkhAyaM / / Agama meM nidiSTa tapavizeSa upadhAna kahalAtA hai| usameM (vibhA 3162) AcAmla, upavAsa Adi tapa vihita haiN| ISatprAgbhArA pRthvI kA parimANa manuSyaloka jitanA hai / lokAgra kA nabhobhAga siddhi kSetra hai| IhA--yaha amuka vyakti yA amuka padArtha honA cAhie, aisI vitarkamUlaka vastu-dharma kI avdhaarnnaa| (dra. Abhinibodhika jJAna)
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadhi 150 audhika upadhi kI saMkhyA upadhi --muni ke upayoga meM Ane vAle vastra, pAtra paryAya Adi Avazyaka upakaraNa / uvahI uvaggahe saMgahe ya taha paggahuggahe ceva / bhaMDaga uvagaraNe yA karaNevi ya huMti egaTThA // 1. upadhi kA nirvacana (oni 666) 0 paryAya upadhi, upagraha, saMgraha, pragraha, avagraha, bhaMDaka, 0 prayojana upakaraNa, karaNa--ye ekArthaka zabda haiN| 2. upadhi ke prakAra prayojana 0 audhika saMjamanimittaM vA vatthassa gahaNaM kIrai mA tassa . aupagrahika abhAve aggisevaNAdidosA bhavissaMti / pAtAbhAve'vi 3. audhika upadhi kI saMkhyA saMsattaparisADaNAdI dosA bhavissaMti / kambalaM vAsakappAdI * jinakalpI kI upadhi taM udagAdirakkhaNA gheppti| lajjAnimittaM colapaTTako 0 sthavirakalpI kI upadhi gheppti| (dajicU pR 221) 0 sAdhvI kI upadhi zItakAla meM zIta se pIr3ita hokara muni saMyama ke 4. upadhi kA pramANa aura prayojana nimitta agni kA sevana na kare, isalie vastra rakhane kA, 0 rajoharaNa pAtra ke abhAva meM saMsakta aura parizATana doSa utpanna 0 mukhavastrikA hote haiM, isalie pAtra rakhane kA, pAnI Adi ke jIvoM kI * kalpa (pracchAdaka) hiMsA se bacane ke lie kambala (varSAkalpa) rakhane kA * colapaTTa tathA lajjA ke nimitta 'colapaTTaka' rakhane kA vidhAna 0 saMghATI kiyA gayA hai| 0 saMstAraka 0 pAtra 2. upadhi ke prakAra 0 pAtra-baMdha Adi ohe uvaggahami ya viho uvahI u hoi naayvvo| 5. sulakSaNa pAtra tathA alakSaNa pAtra ekkekkovi ya duviho gaNaNAe pamANato ceva / 6. aupagrahika upadhi (oni 667) 7. upadhi parigraha nahIM upadhi ke do prakAra haiM8. eSaNIya upadhi grahaNa 1. ogha upaghi-sadA pAsa meM rakhI jAne vaalii| * aneSaNIya vastu grahaNa kA duSpariNAma (dra. eSaNA) 2. upagraha upadhi-prayojana vizeSa se grahaNa kI jAne 9. upadhi-parityAga ke pariNAma vaalii| * upadhi-pratilekhana vidhi (dra. prtilekhnaa)| donoM prakAra kI upadhi gaNanA aura pramANa se do* upadhi-saMyama (dra. saMyama) | do prakAra kI hai| * upadhi aura boTikamata __ (dra. nihnava) | 3. audhika upadhi kI saMkhyA jiNA bArasarUvAI, therA cauddasarUviNo / 1. upadhi kA nirvacana ajjANaM pannavIsaM tu, ao uDDhaM uvaggaho / upadadhAtItyupadhiH / upa-sAmIpyena saMyamaM dhArayati (oni 671) poSayati cetyrthH| (onivR pa 12) jinakalpika muni bAraha, sthavirakalpika muni caudaha jo saMyama ke dhAraNa-poSaNa meM sahayogI hai, vaha tathA sAdhvI pacIsa prakAra kI ogha upadhi rakha sakatI upadhi hai|
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalpa jinakalpI ko upadhi pattaM pattAbaMdhI pAyaTTavaNaM ca pAyakesariyA / paDalAI rattANaM ca gucchao pAyanijjogo // tinneva ya pacchAgA rayaharaNaM caiva hoi muhapattI / esI duvAsaviho uvahI jiNakappiyANaM tu // (oni 668, 669) jinakalpika kI ogha upadhi ke bAraha prakAra haiMpAtra, pAtrabandha, pAtrasthApana, pAtrakesarikA ( pAtramukhavastrikA ), paTala, rajastrANa, gocchaga, tIna pracchAdaka ( kalpa), rajoharaNa aura mukhavastrikA | sthavirakalpo kI upadhi ee caiva duvAla mattaga airegacolapaTTo ya / eso cauddasaviho uvahI puNa therakappammi || ( oni 670 ) sthavirakalpI kI ogha upadhi ke caudaha prakAra haiMpAtra, pAtrabandha, pAtrasthApana, pAtrakesarikA, paTala, rajastrANa, gocchaga, rajoharaNa, mukhavastrikA, tIna pracchAdaka, colapaTTa aura mAtraka ( pAtra vizeSa ) / sAdhvI kI upadhi pattaM pattAbaMdho pAyavaNaM ca pAyakesariyA | paDalAiM rayattANaM ca gocchao pAyanijjogo // tinneva ya pacchAgA rayaharaNaM ceva hoi muhapattI / tatto ya mattago khalu caudasamo kamaDhago ceva // uggahata paTTo addhoruga calaNiyA ya boddhavvA / abhitara bAhiriyaM saniyaM taha kaMcuge ceva // ukkacchiya vekacchI saMghADI ceva khaMdhakaraNI ya / ohohama ee ajjANaM pannavIsaM tu // (oni 674-677) sAdhvI kI ogha upadhi ke paccIsa prakAra haiMpAtra, pAtrabaMdha, pAtrasthApana, pAtrakesarikA, paTala, rajastrANa, gocchaga, rajoharaNa, mukhapattI, mAtraka, kamaThaka ( bhojanapAtra), cAra saMghATI (pracchAdikA), upagrahaNaMtaka, paTTa, ardhoruka, calanikA, aupakakSikA (vastra vizeSa ), vaikakSikA (uttarAsaMga), kaMcuka, skandhakaraNI, aMtoniyaMsaNI, bAhya niyaMsaNI / 4. upadhi kA pramANa aura prayojana rajoharaNa daMDo se / battIsaMguladIhaM cauvIsaM aMgulAI aTThagulA dasAo egayaraM hINamahiyaM vA // (oni 708 ) 151 upadhi rajoharaNa kI dIrghatA battIsa aMgula pramANa, daNDa caubIsa aMgula tathA darzikA ATha aMgula pramANa hotI hai / yaha pramANa kadAcit nyUnAdhika bhI ho sakatA hai / uNayaM uTTiyaM vAvi, kaMbalaM pAyapuMchaNaM / tiparIyallamaNissaTTha, rayaharaNaM dhArae egaM // (oni 709 ) joharaNa ke tIna prakAra haiM auNika, auSTrika aura kaMbalamaya / muni ko tIna veSTana vAlA mRdu rajoharaNa dhAraNa karanA cAhie / AyANe nikkheve ThANanisIyaNa pubvaM pamajjaNaTTA liMgaTTA ceva (oni 710 ) vastu ko lene rakhane se pUrva, kAyotsarga, niSIdana, zayana aura hAtha-pairoM ke saMkoca - prasAra se pUrva rajoharaNa se, pramArjana karanA caahie| yaha muni kA liMga cihna hai / mukhavastrikA cauraMgulaM vihatthI evaM muhaNaMtagassa bitiyaM muhampamANaM gaNaNapamANeNa tuyaTTasaMkoe / rayaharaNaM // upamANaM / ekkekkaM // (oni 711) cAra koNa vAlI mukhavastrikA eka bAlizta cAra aMgula pramANa hotI hai / athavA vaha mukhapramANa hotI hai - sthAna pramArjana karate samaya jisase mukha DhakA jA sake tathA gardana ke pIche gAMTha lagAI jA sake, utane pramANa vAlI hotI hai / gaNanA kI dRSTi se pratyeka muni ekaeka mukhavastrikA rakha sakatA hai / saMpAtimarayareNU pamajjaNa vaTThAyaMti muhapatti | nAsaM muhaM ca baMdhai tIe vasahi pamajjato // (oni 712) bolate samaya saMpAtima jIvoM kI rakSA ke lie ( hiMsA se bacane ke lie) mukha para mukhavastrikA lagAI jAtI hai| sacitta rajoM tathA reNuoM ke pramArjana ke lie aura sthAna pramArjana ke samaya rajoM se surakSA ke lie nAka aura muMha ko bAMdhane hetu isakA upayoga kiyA jAtA hai / kalpa kappA AyapamANA aDDhAijjA u vitthaDA hatthA / do ceva sottiyA unnio ya taio muNeyavvo // (oni 705 )
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadhi jo kalpa (vastra) zarIra pramANa laMbA aura DhAI hAtha caur3A hotA hai, muni aise tona kalpa rakha sakatA hai - do sUtI aura eka UnI / taNagahaNAnalasevAnivAraNA diTTha kapparagahaNaM dhammasukkajhANaTThA / ceva // (oni 706 ) kalpa grahaNa ke prayojana * tRNa grahaNa ke nivAraNa ke lie / 0 agni sevana ke varjana ke lie / 0 dharma zukla dhyAna ke samaya zIta Adi se bacane ke lie / * glAna ke saMrakSaNa ke lie / * mRta gilANamaraNaTTayA ' ko AcchAdita karane ke lie / colapaTTa duguNo caugguNo vA hatthA cauraMsa colapaTTo u / thera juvANANaTThA saNhe thullaMmi ya vibhAsA // (oni 721) evaM zlakSNa tathA moTA colapaTTa sthaviroM ke lie do hAtha pramANa yuvA muni ke lie cAra hAtha pramANa evaM vihita hai / saMghATI ....saMghADIo cauro tattha duhatthA uvasayaMmi // doNi tihatthAyAmA bhikkhaTTA ega ega uccAre / osaraNA cauhatthA NisannapacchAyaNI masiNA // ( obhA 318,319 ) sAdhvI cAra saMghATI (pachevar3I) rakha sakatI hai / unakA pramANa aura upayoga isa prakAra hotA hai1. do hAtha lambI pachevar3I - upAzraya meM / 2. tIna hAtha lambI pachevar3I - bhikSA ke samaya / 3. tIna hAtha lambI pachevar3I - utsarga ke samaya / 4. cAra hAtha lambI pachevar3I - samavasaraNa ( pariSad) meM / saMstAraka- uttarapaTTa saMthAruttarapaTTo aDDhAijjA ya AyayA hatthA / dopi ya vitthAro hattho cauraMgulaM ceva // (oni 723 ) DhAI hAtha tathA saMstAraka aura uttarapaTTa kI lambAI caur3AI eka hAtha cAra aMgula hotI hai / 152 pAtrabandha Adi pAtra tiNi vihatthI cauraMgulaM ca bhANassa majjhimapamANaM / itto hINa jahannaM airegataraM tu ukkosaM // (oni 680 ) eka dhAge se 'vRtta aura samacaturasra pAtra ko adhaH, Urdhva tiryak mApane para yadi dhAgA tIna bAlizta cAra aMgula hotA hai to vaha pAtra madhyama pramANa hai / isase hIna hone para jaghanya aura atirikta hone para utkRSTa pramANa hai / chakkAyarakkhaNaTThA pAyaggahaNaM jiNehi pannattaM / je ya guNA saMbhoe havaMti te pAyagahaNevi / / ataraMtabAlabuDDha sehAesA gurU asahuvagge / sAhAraNoggahAladdhikAraNA pAdagahaNaM tu // (oni 691, 692 ) chaha jIvanikAya kI rakSA ke lie pAtragrahaNa vihita hai / maMDalI - saMbhoja meM jo lAbha haiM, ve pAtragrahaNa meM bhI haiM / glAna, bAla, zaikSa, guru, vRddha, asahiSNu aura alabdhimAn ina sabake upakAra ke lie pAtra grahaNa apekSita hai / maMDalI -saMbhoja (dra. AhAra ) Ayarie ya gilANe pAhuNae dullabhe sahasadANe / saMsattabhattapANe mattagaparibhoga aNunAo // (oni 716) AcArya, glAna aura atithi ke lie tathA durlabha dravya grahaNa, sahasA grahaNa evaM saMsakta bhaktapAna grahaNa ke lie mAtraka ( pAtravizeSa ) kA upayoga anujJAta hai / pAtrabandha Adi pattAbaMdha mANaM bhANapamANeNa hoi kAyavvaM / jaha gaThimi kayaMmi koNA cauraMgulA huMti // pattaTThavaNaM taha gucchao ya pAyapaDilehaNIA ya / tihaMpi yappamANaM vihatthi cauraMgulaM ceva // (oni 693,694 ) pAtrabandha --- yaha bhAjanapramANa hotA hai tathA gAMTha lagAne para donoM koNa cAra aMgulapramANa hote haiN| pAtrasthApana, pAtrakesarikA tathA gocchaga ye tInoM eka bAlizta cAra aMgula pramANa hote haiM / yamAdirakkhaTThA pattaTThavaNaM jiNehiM pannattaM / hoi pamajjaNaheuM tu gocchao bhANavatthANaM //
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ upadhi- parityAga ke pariNAma pAyapamajjaNaheuM kesariyA pAe pAe ekkekkA / gocchagapattaTTavaNaM ekke kkaM gaNaNamANeNaM // pAtrasthApana Adi kA prayojanapAtrasthApana - raja Adi kI surakSA ke lie / gocchaga - pAtra paTaloM ke pramArjana ke lie / pAtra kesarikA - pAtra pramArjana ke lie / pratyeka muni eka - eka gocchaga aura pAtrasthApana rakha sakatA hai / pratyeka pAtra kI eka-eka pAtrakesarikA hotI hai / sulakSaNa pAtra vRtta - samacaturasra sthira 5. sulakSaNa pAtra tathA alakSaNa pAtra ca vaTT samacauraMsa hoi thiraM thAvaraM ca vaNNaM ca / huMDavAyAiddhaM bhinnaM adhAra NijjAI || (oni 686 ) vRtta, samacaturasra, supratiSThita, dIrgha kAlasthAyI aura snigdha varNa vAlA pAtra sulakSaNa hotA hai, vaha grAhya hai / viSama, zuSka, saMkucita aura sacchidra pAtra apalakSaNayukta hotA hai, vaha agrAhya I saMThiyaMmi bhave lAbho, patiTThA nivvaNe kittimArogaM, vannaDDhe nizchidra snigdha varNa (oni 695, 696 ) alakSaNa pAtra viSama (nimnonnata) citakabarA asthira tathA kIla saMsthAna vAlA (dIrgha ucca) alakSaNa pAtra huMDe caritabhedo sabalaMmi ya cittavibhamaM jANe / duppate khIla ThANe gaNe ca caraNe ca no ThANaM / / savvaNe paumuppale akusalaM, varNamAdi se / aMta bahiM ca daMmi, maraNe tattha niddise // (oni 688, 689 ) upalabdhi - cAritravinAza - cittavibhrama / citta vilupti } gaNa aura cAritra meM asaMsthiti - akuzala padmotpala (nIce se sthAsakaAkAra vAlA) supatiTThite / nANasaMpayA // ( oni 687 ) upalabdhi 153 lAbha pratiSThA kIrti, Arogya jJAnasampadA savraNa (nakha Adi se kSata) bhItara yA bAhara se dagdha 6. aupagrahika upadhi eyaM caiva pamANaM savisesayaraM kaMtAre dubbhikkhe rogamAIsu upadhi daMDae laTThiyA ceva cammae cammakosae / cammacchedaNapaTTevi cilimilI dhArae gurU // (oni 728) sAdhu kI aupagrahika upadhi-- daNDa, yaSTi, viyaSTi / guru kI aupagrahika upadhi - carmakRti, carma koza, carmapaTTikA, carmacchedana ( kaiMcI Adi) yogapaTTa aura cilimilI (pardA) / veyAvaccagaro vA naMdIbhANaM dhare uvaggahiyaM / so khalu tassa viseso pamANajuttaM tu sesANaM // ( obhA 321 ) aNuggahapavattaM / bhaiyavvaM // ----vraNa -maraNa (oni 683 ) vaiyAvRtya karane vAlA sAdhu bRhattara pramANa vAlA nandIbhAjana ( pAtra vizeSa ) rakha sakatA hai / yaha aupagrahika upadhi hai / zatru dvArA nagara para AkramaNa kiye jAne para, dubhikSa, aTavIgamana Adi vizeSa prasaMgoM para hI isakA upayoga kiyA jAtA hai| zeSa sAdhuoM ke lie pramANayukta pAtra hI vihita hai / 7. upadhi parigraha nahIM atthavisohI uvagaraNaM bAhiraM pariharaMto / apariggahItti bhaNio jiNehi telukkadasIhiM // (oni 745 ) adhyAtma vizuddhi ke hetu se bAhya upakaraNa dhAraNa karane vAle muni ko vastra - pAtra Adi trilokadarzI arhatoM ne aparigrahI kahA hai / usake dharmopakaraNa parigraha nahIM haiM / 8. eSaNIya upadhi-grahaNa uggama uppAyaNAsuddhaM, esA dosavajjiyaM / uhi dhAra bhikkhU, jogANaM sAhaNaTTayA || (oni 743 ) muni saMyamayogoM kI sAdhanA ke lie udgama, utpAda aura eSaNA ke doSoM se rahita upadhi dhAraNa karatA hai / 6. upadhi-parityAga ke pariNAma .... uvahipaccakkhANeNaM apalimaMthaM jaNayai / niruvahie NaM jIve nikkakhe uvahimaMtareNa ya na saMkilissai / ( u 29/35 )
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ upamAna upadhi ke pratyAkhyAna se jIva hone vAlI kSati se baca jAtA hai / abhilASA se mukta hokara upadhi ke abhAva saMkleza ko prApta nahIM hotA / upabhoga - paribhoga-parimANa - bhojana, 1. upamAna ke prakAra * sAdhamyopanIta * vaidhamryopanIta ke AdhAra para upamAna-sAdRzya aura vaisAdRzya kiyA jAne vAlA jJAna sAdharmya athavA vaidharmya ke AdhAra para / prasiddha vastu ke aprasiddha vastu kA jJAna / 2. sAdharmyApanIta * kiMcita sAdharmyaM * prAyaH sAdharmya * sarvasAdharmya 3. vaidhayoMpanIta kicit vaidharmyaM o 0 prAyaH vaidharmya svAdhyAya, dhyAna meM upadhi rahita muni meM mAnasika vyavasAya Adi kA parisImana / zrAvaka kA chaThA vrata / ( dra. zrAvaka ) * sarva baMdhayaM * upamAna : jJAnaguNapramANa kA bheda ( bra. jJAna ) 1. upamAna ke prakAra ovam duvihe paNNatte, taM jahA sAhammovaNIe ya movIe ya / ( anu 538 ) upamAna ke do prakAra haiM-- sAdharmyApanIta aura vaidharmyApanIta | 2. sAdharmyApanIta sAhammovaNI tivihe paNNatte, taM jahA - kiMci - sAmme pAsa hamme savvasAhamme / ( anu 539 ) sAdharmyApanIta ke tIna prakAra haiM- kiMcit sAdharmya, prAyaH sAdharmya aura sarva sAdharmyaM / kicit sAdharmya kicisAhamme - jahA maMdaro tahA sarisavo, jahA vaidhamryopanIta sarisavo tahA mNdro| jahA samuddo tahA goppayaM, jahA gopyaM tahA samuddo | ( anu 540 ) kiMcit sAdharmya - jaisA meru hai vaisA sarSapa hai, jaisA sarSapa hai vaisA meru hai / jaisA samudra hai vaisA goSpada hai, jaisA goSpada hai vaisA samudra hai / prAyaH sAdhayaM 154 pAyasAhamme - jahA go tahA gavao, jahA gavao tahA go / ( anu 541) prAyaH sAdharmya -- jaisI gAya hai vaisA gavaya hai, jaisA gavaya hai vaisI gAya hai / sarvasAdharmya savvasAhamme ovammaM natthi, tahA vi tassa teNeva ovammaM kIrai, jahA arahaMtehiM arahaMtasarisaM kayaM / ( anu 542 ) sarvasAdharmya meM upamA nahIM hotI phira bhI usako usI se upamita kiyA gayA hai, jaise arhat ne arhat jaisA kArya kiyA / 3. vaidhamryopanIta hammovaNIe tivihe paNNatte, taM jahA- kiMci - vehamme pAyavehamme savvavehamme | ( anu 543 ) vaidharmyApanIta ke tIna prakAra haiM- kiMcit vaidharmya, prAyaH vaidharmya aura sarva vaidharmyaM / kiMcit vaidharmya kiMcivehamme - jahA sAmalero na tahA bAhulero, jahA bAhulero na tahA sAmalero / kicit vaidharmya -- jaisA zAbaleya vaisA bAhule (kAlA) nahIM hai, jaisA zAbaleya nahIM hai / ( anu 544 ) (citakabarA) hai bAhuleya hai vaisA prAyaH vaidhamyaM pAyavehamme - jahA vAyaso na tahA pAyaso, jahA pAyaso na tahA vAyaso / ( anu 545) prAyaH vaidharmya - jaisA vAyasa (kauA) hai vaisA pAyasa (khIra) nahIM hai, jaisA pAyasa hai vaisA vAyasa nahIM hai / sarvavaidhayaM savvavehamme ovammaM natthi, tahA vi tassa teNeva ovammaM kIrai, jahA - nIceNa nIcasarisaM kayaM, kAkeNa
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ upasarga 155 UnodarI kAkasarisaM kayaM / (anu 546) dveSa ke kAraNa 3. vimarza-pratijJA se calita karane sarvavaidharmya meM upamA nahIM hotI phira bhI usa ke lie| 4. vimizra-hAsya, pradveSa, vimarza Adi upameya ko usI upamAna ke dvArA upamita kiyA jAtA vividha prakAroM se| hai| jaise -- nIca ne nIca jaisA kArya kiyaa| kaue ne manuSya saMbaMdhI upasarga ke cAra kAraNa haiMkaue jaisA kArya kiyaa| 1. hAsya se 2. pradveSa se 3. vimarza se aura 4. kUzIla pratisevana ke lie| upazAMtamoha -gyArahavAM guNasthAna jahAM moha tiyaM ca sambandhI upasarga ke cAra kAraNa haiMupazAMta ho jAtA hai| 1. bhaya se 2. dveSa se 3. AhAra ke lie 4. saMtAna (dra. guNasthAna) aura apane sthAna kI surakSA ke lie| upasampadA-jJAna, darzana aura cAritra kI vizeSa AtmasaMvedanIya upasarga ke cAra kAraNa haiM prApti ke lie kucha samaya taka dUsare 1. AMkhoM meM tinakA giranA 2. aMgoM kA jar3IbhUta honA AcArya kA ziSyatva svIkAra 3. gaDDhe meM giranA 4. viguNita bAhu Adi kA paraspara karanA / samAcArI kA eka bhed| zleSa / (dra. sAmAcArI) divve ya je uvasagge, tahA tericchamANuse / upasaga updrv| je bhikkhU sahaI niccaM, se na acchai maMDale / / (u 31/5) uvasajjaNamuvasaggo teNa tao va uvasajjae jamhA / " jo bhikSa deva, tiryaMca aura manuSya saMbaMdhI upasargoM (vibhA 3005) ko sadA sahatA hai, vaha bhava-bhramaNa nahIM krtaa| upa ----sAmIpyena sRjyante-tiryagmanuSyAmaraiH karma bhagavAn mahAvIra ke upsrg| vazagenAtmanA kriyanta ityupsrgaaH| (uzAvR pa 109) upAdhyAya -- sUtradAtA, adhyayana-adhyApana meM karma ke vazIbhUta ho tiryaMca, manuSya aura deva dvArA kuzala / (da. AcArya) sAkSAt kRta upadrava upasarga kahalAte haiN| paMcaparameSThI meM caturtha pada para prati.."so divva-maNuya-tericchiyAyasaMveyaNAbheo // SThita / (dra. namaskAra) (vibhA 3005) upAsaka pratimA-zramaNopAsaka kI sAdhanA kA upasarga ke cAra prakAra haiM -- eka viziSTa prayoga / 1. divya --devkRt| 2. mAnuSa-- mnussykRt| 3. tairyagyaM nij-tiryNckRt| UnodarI-AhAra, upadhi, kaSAya Adi kI 4. AtmasaMvedanIya- svayaM ke zarIra se hone vaale| alpatA / bAhya tapa kA prkaar| (dra. tapa) upasarga catuSTayI ke hetu - hAsa-ppaosa-vImaMsao vimAyAe vA bhavo divyo| 1. UnodarI ke pAMca prakAra evaM ciya mANasso kuusiilpddisevnncuttho|| * dravya tirio bhayappaosAhArAvaccAirakkhaNatthaM vaa| 0 kSetra ghadra-tthaMbhaNa-pavaDaNa-lesaNao cAyasaMveo // * kSetra UnodarI ke prakAra (dra. bhikSAcaryA) _ (vibhA 3006, 3007) 0 kAla deva cAra kAraNoM se upasarga kara sakate haiM 0 bhAva 0 paryava .. 1. hAsya-krIDA ke lie 2. pradveSa-pUrva bhava sambandhI / __(dra. pratimA)
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ UnodarI 156 upakaraNa tathA bhaktapAna UnodarI tarI | divasa ke cAra praharoM meM jitanA abhigrahakAla ho 2. UnodarI ke do prakAra usameM bhikSA ke lie jAUMgA, anyathA nahIM-- isa prakAra * upakaraNa tathA bhaktapAna UnodarI caryA karane vAle muni ke kAla se avamaudarya tapa hotA * bhAva UnodarI * pUrNa AhAra kA pramANa hai / athavA kucha nyUna tIsare prahara (caturtha bhAga Adi (dra. AhAra) nyUna prahara) meM jo bhikSA kI eSaNA karatA hai, use kAla 1. UnodarI ke pAMca prakAra se avamaudarya tapa hotA hai| omoyariyaM paMcahA, samAseNa viyAhiyaM / bhAva UnodarI davvao khettakAleNaM, bhAveNaM pajjavehi y|| itthI vA puriso vA, alaMkio vANalaMkio vA vi / (u 30 / 14) annayaravayattho vA, annayareNaM va vattheNaM // anneNa viseseNaM, vaNNaNaM bhAvamaNamayaMte u| dravya, kSetra, kAla, bhAva aura paryava kI daSTi se evaM caramANo khalu, bhAvomANaM muNeyavvo / / UnodarI tapa pAMca prakAra kA hai| pravya UnodarI (u 30 / 22, 23) jo jassa u AhAro, tatto omaM tu jo kare / strI athavA puruSa, alaMkRta athavA analaMkRta, amuka jahanneNegasitthAI, evaM davveNa U bhave / / vaya vAle, amuka vastra vAle, amuka vizeSa prakAra kI (u 30 / 15) dazA, varNa yA bhAva se yukta dAtA se bhikSA grahaNa karUMgA, jisakA jitanA AhAra hai, usase jo jaghanyataH eka anyathA nahIM - isa prakAra caryA karane vAle muni ke bhAva siktha (dhAnya kaNa) aura utkRSTataH eka kavala kama khAtA hai, usake dravya se avamaudarya tapa hotA hai| paryava UnodarI kSetra UnodarI dave khette kAle, bhAvammi ya AhiyA u je bhAvA / gAme nagare taha rAyahANi nigame ya Agare pllii| eehi omacarao, pajjavacarao bhave bhikkha / / kheDe kavvaDadoNamuhapaTTaNamaDaMbasaMbAhe // (u 30 / 24) Asamapae vihAre, sannivese samAyaghose ya / dravya, kSetra, kAla aura bhAva meM jo paryAya kahe gae thaliseNAkhaMdhAre, satthe saMvaTTakoTTe y|| haiM, una sabake dvArA avamaudarya karane vAlA bhikSa paryavavADesu va racchAsu va, gharesu vA evamittiyaM khettaM // caraka hotA hai| kappai u evamAI, evaM khetteNa U bhave // 2. UnodarI ke do prakAra (u 30 / 16-18) sA duvihA--davve bhAve y| (daac pR 13) muni grAma, nagara, rAjadhAnI, nigama, Akara, pallI, UnodarI ke do prakAra haiM---dravya UnodarI aura bhAva kher3A, karbaTa, droNamukha, pattana, maMDapa, saMbAdha, Azramapada, uunodrii| vihAra, sanniveza, samAja, ghoSa, sthalI, senA kA zivira, sArtha, saMvarta, koTa, pAr3A, galiyAM, ghara-inameM athavA upakaraNa tathA bhaktapAna UnodarI isa prakAra ke anya kSetroM meM se pUrva nizcaya ke anusAra davve uvakaraNe bhattapANe ya / uvakaraNe egavatthadhArittaM nirdhArita kSetra meM bhikSA ke lie jA sakatA hai| isa evamAdi / bhattapANomodariyA appappaNo muhappamANeNa prakAra yaha kSetra se avamaudarya tapa hotA hai| kavaleNaM paMcavigappA-appAhAromodariyA, avaDDhokAla UnodarI modariyA, dubhAgomodariyA, pamANomodariyA, kiMcUNodivasassa porusINaM, cauNhaM pi u jattio bhave kaalo| modriyaa|| (daacU pR 13) evaM caramANo khalu, kAlomANaM munneyvvo|| dravya UnodarI ke do prakAra haiMahavA taiyAe porisIe, UNAi ghaasmesNto| 1. upakaraNa UnodarI-eka vastra dhAraNa karanA caubhAgUNAe vA, evaM kAleNa U bhave // aadi| (u 30 / 20, 21) 2. bhaktapAna UnodarI-apane mukhapramANa grAsa ke
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ eSaNA ke prakAra 157 eSaNAsamiti AdhAra para isake pAMca prakAra haiM 3. udgama-utpAdana kI paribhASA 1. alpAhAra-- ATha grAsa pramANa / 4. udgama boSoM ke prakAra aura vivaraNa 2. apArddha -- bAraha grAsa pramANa / 5. udagama : vizodhikoTi-avizodhikoTi 3. dvibhAga- solaha grAsa pramANa / 6. utpAdana doSoM ke prakAra 4. pramANopeta-caubIsa grAsa pramANa / 7. grahaNaSaNA kI paribhASA 5. kiMcita UnodarI- ikatIsa grAsa pramANa / 8. grahaNaSaNA ke prakAra aura vivaraNa bhAva UnodarI 9. navakoTi zuddha bhikSA bhAvomoyariyA cauNhaM kasAyANaM udayaniroho udaya- 10. aneSaNIya AhAra Adi ke duSpariNAma ppattaviphalIkaraNaM ca / (daacU pR 13) * eSaNA : samiti kA eka prakAra (dra. samiti) krodha Adi cAra kaSAyoM ke udaya kA nirodha aura * eSaNA ke sAta prakAra (dra. bhikSAcaryA) udayaprApta kA viphalIkaraNa bhAva UnodarI hai| * auddezika Adi anAcAra (dra. anAcAra) * nirdoSa AhAra grahaNa-vidhi (dra. gocaracaryA) Rjumati-manaHparyavajJAna kA eka bheda / * sadoSa bhikSA aura kAyotsarga (dra. kAyotsarga) (dra. manaHparyavajJAna) RjusUtra-vartamAna paryAya ko svIkAra karane vAlA 1. eSaNA ko paribhASA abhiprAya / vartamAna kSaNa ko grahaNa eSaNAsamiti ma gocaragatena muninA samyagupa karane vAlA dRssttikonn| (dra. naya) yuktena navakoTiparizuddhaM grAhyam / (AvahAvR 2 pR84) Rddhi-aishvry| (dra. labdhi gocaracaryA ke samaya mani sAvadhAnI se navakoTi ) RSabha-prathama tIrthaMkara dra. tIrthaMkara) parizuddha bhikSA grahaNa karatA hai, ise eSaNA samiti kahA jAtA hai| ekatva bhAvanA-apane ApameM akelepana kA anubhava ettha ya samaNasuvihiyA parakaDaparaniTThiyaM vigayadhUmaM / krnaa| (dra. anuprekSA) AhAraM esaMti jogANaM sAhaNaTThAe / ekasiddha-eka samaya meM eka jIva kA siddha honA / (dani 43) (dra. siddha) saMyamayogoM kI sAdhanA ke lie zramaNa dUsaroM ke lie ekendriya-ve jIva jinake kevala eka sparzanendriya kRta --niSpanna, dhUma Adi doSoM se mukta AhAra kI hI hotI hai| (dra. jIva) eSaNA karate haiN| evaMbhata-kriyA kI pariNati ke anarUpa hI zabda 2. eSaNA ke prakAra ke prayoga ko svIkAra karane vAlA gavasaNAe gahaNe ya, paribhogesaNA ya jaa| abhipraay| (dra, naya) AhArovahisejjAe, ee tinni visohae / / (u 24111) eSaNAsamiti-kalpanIya AhAra, pAnI Adi ko eSaNA ke tIna prakAra haiM--gaveSaNA, grahaNaSaNA aura gavaMSaNA krnaa| samiti kA paribhogaiSaNA / muni AhAra, upadhi aura zayyA ke viSaya tIsarA bhed| meM ina tInoM kA vizodhana kre| uggamuppayaNaM paDhame, bIe sohejja esaNaM / 1. eSaNA kI paribhASA paribhoyaMmi caukkaM, visohejja jayaM jaI / / 2. eSaNA ke prakAra (u 24/12) 0 gaveSaNA-udagama aura utpAdana ke doSa yatanAzIla yati prathama eSaNA meM udgama aura utpAdana * grahaNaSaNA-eSaNA ke doSa ke doSoM kA zodhana kre| dUsarI eSaNA meM eSaNA * paribhogaSaNA-mAMDalika doSa (dra. AhAra) ) sambandhI doSoM kA zodhana kare aura paribhogaiSaNA
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ eSaNAsamiti oddezika meM doSacatuSka (saMyojanA, apramANa, aMgAra-dhUma aura karma bAMdhatA huA pracura karmoM kA caya-upacaya karatA hai| kAraNa) kA zodhana kre| bhAvAvayAramAheumappage kiNcinuunncrnnggo| 3. udgama-utpAdana kI paribhASA AhAkammaggAhI aho aho nei appANaM / / (pini 100) solasa uggamadose gihiNo u samuTThie viyANAhi / AdhAkarma AhAra grahaNa karane vAlA upazAMta moha uppAyaNAe dose sAhUu samuTThie jANa // guNasthAnavartI muni bhI apane Apako hIna-hInatara adhya(pini 403) vasAyoM meM le jAtA huA naraka meM jAtA hai| sAmAnya udgama ke solaha doSa gRhastha dvArA samutthita haiN| muni kI to bAta hI kyA ? utpAdanA ke solaha doSa sAdhu ke dvArA samutthita haiN| tatthANaMtA u carittapajjavA hoti saMjamadrANa / 4. udgamadoSa ke prakAra aura vivaraNa saMkhAIyANi u tANi kaMDagaM hoi nAyavvaM / / AhAkammudde siya pUIkamme ya mIsajAe ya / saMkhAIyANi u kaMDagANi chadrANagaM viNihiTThaM / ThavaNA pAhuDiyAe pAoara kIya pAmicce / / chaTThANA u asaMkhA saMjamaseDhI muNeyavvA / / pariyaTTie abhihaDe ubbhinne mAlohaDe iy| kiNhAiyA u lesA ukkosvisuddhitthiivisesaao| acchijje aNisaThe ajjhoyarae ya solasame / / eesi visuddhANaM appaM taggAhago kuNai / / (pini 92, 93) (pibhA 28-30) udgama ke solaha doSa cAritra ke paryava ananta haiM / ve saMyama-sthAna kahalAte 1. AdhAkarma 9. prAmitya haiM / samudita asaMkhyeya saMyama-sthAnoM kI Agamika saMjJA 2. auddezika 10. parivarta hai 'kaNDaka' / asaMkhyeya kaMDaka SaTsthAnaka (chaha prakAra kI 3. pUtikarma 11. abhihRta vRddhi-hAni vAle) hote haiN| 4. mizrajAta 12. u bhinna asaMkhyeya lokAkAzapradezaparimANa SaTsthAnaka kI 5. sthApanA 13. mAlApahRta saMjJA hai-"sNym-shrenni| kRSNa, nIla Adi chaha lezyAeM 6. prAbhRtikA 14. Acchedya haiM / sarvotkRSTa sAtavedanIya Adi vizuddha karma prakRtiyoM 7. prAduSkaraNa 15. anisRSTa kI vizuddha sthiti 'sthiti vizeSa' kahalAtI hai| 8. krIta 16. adhyavataraka ina saMyama-sthAnoM Adi se saMbaMdhita zubha sthAnoM meM 1. AdhAkarma vartamAna muni AdhAkarmadoSayukta AhAra grahaNa kara apanI AtmA ko hIna-hInatara sthAnoM meM le jAtA hai| yaha orAlasarIrANaM uddavaNa tivAyaNaM ca jassaTThA / bhAva-adhaHkarma hai| maNamAhittA kIrai, AhAkammaM tayaM baiMti // (pini 97) 2. auddezika AdhAkarma kA artha hai-mana se sAdhu ke nimitta uddissa kajjai taM uddesiyaM, sAdhunimittaM AraMbhotti pacana-pAcana Adi kA saMkalpa kara AhAra Adi vRttaM bhavati / ___ (dajicU pR 111) niSpanna krnaa| uddezanaM sAdhvAdyAzritya dAnArambhasyetyuddezaH / AdhAkarma ke duSpariNAma (dahAva pa 116) baMdhai ahebhavAU pakarei ahomUhAI kmmaaii| uddeza:-yAvathikAdipraNidhAnaM tena nittamauTTeghaNakaraNaM tivveNa u bhAveNa cao uvacao ya // zikam / (pinivR pa 35) (pini 101) auddezika ke do artha haiMAdhAkarma AhAra grahaNa karane vAlA muni adhogati 1. nirgrantha ko dAna dene ke uddezya se AraMbha-samAraMbha kA AyuSya bAMdhatA hai| vaha kaTu phala vAlI anya karma- kara banAyA gayA AhAra Adi / prakRtiyAM tathA tIvra azubha pariNAmoM se nikAcita 2. parivrAjaka, zramaNa, nirgrantha Adi sabhI ko dAna
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ sthApanA dene ke uddezya se banAyA gayA bhojana, vastu athavA makAna Adi / vahaNaM tasathAvarANa hoi, puDhavitaNakaTThanissiyANaM / tamhA uddesiya bhuMje // (da 1014) muni audde zika bhojana na kare, kyoMki bhojana banAne meM pRthvI, tRNa aura kASTha ke Azraya meM rahe hue trasa - sthAvara jIvoM kA vadha hotA hai / 3. pUtikarma na samaNakaDAhAkammaM samaNANaM jaM AhAra uvahi vasahI savvaM taM kaDeNa mIsaM tu / pUiyaM hoi || (pini 269 ) jo AhAra Adi zramaNa ke lie banAyA jAe, vaha AdhAkarma kahalAtA hai / usa AdhAkarma se mizrita jo AhAra Adi hote haiM, ve pUtikarmayukta kahalAte haiM / paDhamadivasaMmi kammaM tinni u divasANi pUiyaM hoi / pUIsu tisu na kappara kappara taio jayA kappo // ( pini 268 ) jisa ghara meM jisa dina AdhAkarma AhAra bane usa dina aura usake bAda tIna dina taka usa ghara kA AhAra pUrti - doSa yukta hotA hai| isalie tIna dina taka muni usa ghara se bhikSA nahIM le sakatA / 4. mizrajAta mIsajjAyaM jAvaMtiyaM ca pAsaMDisAhumIsaM ca / sahasaMtaraM na kappai kappai kappe kae tiguNe // attaTThA raMdhate pAsaMDINapi biiyao bhaNai / niggaMthaTThA taio attaTThAe'vi raMdhate // ( pini 271 ) gRhastha apane lie bhojana pakAe, usake sAtha-sAtha sAdhu ke lie bhI pakA le, vaha 'mizrajAta' doSa hai / usake tIna prakAra haiM 1. yAvadarthika mizra - bhikSAcara aura kuTumba ke lie eka sAtha pakAyA jAne vAlA bhojana 'yAvadarthika' kahalAtA hai / 2. pAkhaNDimizra - pAkhaNDI aura apane lie eka sAtha pakAyA jAne vAlA bhojana 'pAkhaNDa-mizra' kahalAtA hai / 3. sAdhu - mizra - jo bhojana kevala sAdhu aura apane lie 159 eSaNAsamiti eka sAtha pakAyA jAe, vaha 'sAdhu mizra' kahalAtA hai / mizrajAta AhAra hajAra vyaktiyoM se aMtarita hone para bhI grAhya nahIM hai / jisa pAtra meM mizrajAta AhAra le liyA ho to use visarjita kara pAtra kA tIna bAra prakSAlana karane se zuddhi hotI hai / visaghAiya pisiyAsI marai tamannovi khAiuM marai / iya pAraMparamaraNe aNumarai sahassaso jAva // evaM mIsajjAyaM caraNappaM haNai sAhu suvisuddhaM / tamhA taM no kappai purisasaha saMtaragayaMpi // (pini 274, 275) eka vyaktivedhaka viSa khAkara maratA hai, usa mRta vyakti ke mAMsa ko khAne vAlA dUsarA vyakti bhI mara jAtA hai / dUsare mRta vyakti ke mAMsa ko khAne vAlA tIsarA vyakti bhI mara jAtA hai| yaha krama hajAra vyaktiyoM taka calatA hai / jaise vedhaka viSa kA prabhAva hajAraveM vyakti ko bhI mAra detA hai, vaise hI mizrajAta AhAra sahasra puruSAntara hone para bhI zuddha nahIM hotA aura usako bhogane vAle zramaNa ke cAritra kA hanana kara detA hai / 5. sthApanA ThavaNA bhikkhAyariyANa ThaviyA u / (AvahAvU 2 pR 57 ) bhikSAcaroM ke lie sthApita kI huI bhikSA lenA sthApanA doSa hai / sAdhubhyo deyamitibuddhyA deyavastunaH kiyantaM kAlaM vyavasthApanaM sthApanA / (pinivRpa 35 ) yaha vastu amuka sAdhu ke lie hai-isa buddhi se deya ko kucha samaya ke lie sthApita karanA sthApanA vastu doSa hai / 6. prAbhRtikA kasmaicidiSTAya pUjyAya vA bahumAnapurassarIkAreNa yadabhISTaM vastu dIyate tatprAbhRtamucyate / tataH prAbhRtamiva prAbhUtaM sAdhubhyo bhikSAdikaM deyaM vastu / ( pinivR pa 35 ) prAbhRta kA artha hai - apane iSTa athavA pUjanIya vyaktiko bahumAnapUrvaka abhISTa vastu denA / sAdhu ko upahArasvarUpa viziSTa vastu denA prAbhRtikA hai /
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ eSaNAsamiti ubhinna 7. prAduSkaraNa pAokaraNaM duvihaM pAgaDakaraNaM pagAsakaraNaM ca / pAgaDa saMkAmaNa kuDDadArapAe ya chinne vA // (pini 298) prAduSkaraNa ke do prakAra haiM1. prakaTakaraNa-deya vastu ko andhakAra se haTAkara prakAzita sthAna meM rkhnaa| 2. prakAzakaraNa-aMdhakAra yukta sthAna ko prakAzita karane ke lie dIvAra meM chidra karanA athavA maNi, dIpaka, agni Adi se use prakAzita krnaa| nIyaduvAraM tamasaM, koTTagaM parivajjae / acakkhuvisao jattha, pANA duppaDilehagA // (da 511120) jahAM cakSa kA viSaya na hone ke kAraNa prANI na dekhe jA sakeM, vaise nimna dvAra vAle aMdhakAramaya koSThaka kA muni parivarjana kre| 8. krIta krItaM yatsAdhvarthaM mUlyena parigRhItam / (pinivR pa 35) sAdhu ke nimitta kharIda kara bhikSA denA krIta doSa 12. udAbhinna pihiubbhinnakavADe phAsuya apphAsUe ya boddhavve / apphAsu puDhavimAI phAsuya chagaNAidaddarae / (pini 347) ubhinna doSa ke do prakAra haiM1. vihita udbhinna -capar3I Adi se baMda pAtra kA muMha khola kara bhikSA denaa| 2. kapATa ubhinna -baMda kivAr3a ko kholakara bhikSA denaa| dagavAraeNa pihiyaM, nIsAe pIDhaeNa vaa| loDheNa vA vi leveNa, sileseNa va keNai / / taM ca ubhidiyA dejjA, samaNaTThAe va dAvae / deMtiyaM paDiyAikkhe, na me kappai tArisaM / / (da 51145,46) jala-kuMbha, cakkI, pITha, zilAputra (loDhA), miTTI ke lepa aura lAkha Adi zleSa dravyoM se pihita (Dhake, lipe aura mUMde hue) pAtra kA zramaNa ke lie muMha kholakara, AhAra detI huI strI ko muni pratiSedha kare- isa prakAra kA AhAra maiM nahIM le sktaa| kyoMki yaha udbhinna doSayukta bhikSA hai| ubbhinne chakkAyA dANe kayavikkae ya ahigaraNaM / te ceva kavADaMmivi savisesA jaMtamAIsu // (pini 348) ubhinna doSayakta bhikSA lene se utpanna doSa1. chahakAyavirAdhanA-kuppI Adi ko kholate samaya aura punaH banda karate samaya sacitta pRthvI, pAnI Adi kI virAdhanA hotI hai| lAkha Adi dravyoM se mudrita karate samaya agni aura vAyu kI virAdhanA hotI hai tathA miTTI meM hone vAle cIMTI Adi prANiyoM kI bhI virAdhanA hotI hai| 2. adhikaraNa--ghI, taila Adi ko dete hue yA kraya vikraya karate hue hiMsA Adi doSa lagate haiN| 13. mAlApahRta doSa nisseNi phalagaM pIDhaM, ussavittANamAruhe / maMcaM kIlaM ca pAsAyaM, samaNaTThAe va dAvae / durUhamANI pavaDejjA, hatthaM pAyaM va luuse| puDhavijIve vi hiMsejjA, je ya tannissiyA jgaa|| (da 51167,68) zramaNa ke lie dAtA nisanI, phalaka aura pIDhe ko 9. prAmitya prAmityaM ---sAdhvarthamucchidya dAnalakSaNam / (dahAvR pa 174) prAmitya kA artha hai -sAdha ko dene ke lie koI vastu dUsaroM se udhAra lenaa| 10. parivarta parivartitaM yatsAdhunimittaM kRtaparAvarttam / (pinivR pa 35) sAdhu ko dene ke nimitta vastu kA vinimaya kara bhikSA denA parivartta doSa hai| 11. abhihRta abhihRtaM-yatsAdhudAnAya svagrAmAtparagrAmAdvA samAnItam / (pinivR pa 35) sAdhu ko dene ke lie dUra se arthAt apane grAma se athavA dUsare grAma se lAkara bhikSA denA abhihata doSa hai|
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ udgama : vizodhikoTi-avizodhi koTi 161 eSaNAsamiti UMcA kara, macAna, stambha aura prAsAda para car3ha bhaktapAna se eka nimantrita kare to muni vaha diyA jAne vAlA lAye to sAdhu use grahaNa na kre| nisainI Adi dvArA AhAra na le| dUsare ke abhiprAya ko dekhe-use denA car3hatI huI strI gira sakatI hai| hAtha-paira TUTa sakate haiN| apriya lagatA ho to na le aura priya lagatA ho to le le| usake girane se nIce dabakara pRthvI ke jIvoM kI tathA doNhaM tu bhuMjamANANaM, dovi tattha nimNte| pRthvI Azrita anya jIvoM kI virAdhanA ho sakatI hai| dijjamANaM paDicchejjA, jaM tatthesaNiyaM bhave / / 14. Acchedya (da 51138) acchijjapi ya tivihaM pabhU ya sAmI ya teNae ceva / / jisa AhAra ke do svAmI yA bhoktA hoM aura donoM acchijjaM paDikuTuM samaNANa na kappae ghettaM // hI nimantrita kareM to muni usa dIyamAna AhAra ko, govAlae ya bhayae'kharae putte ya dhUya sunnhaae| yadi vaha eSaNIya ho to le le / aciyatta saMkhaDAI kei paosaM jahA govo|| 16. adhyavatara (pini 366,367) ajhoyarao tiviho jAvaMtiya sagharamIsapAsaMDe / Acchedya ke tIna prakAra haiM mUlaMmi ya puvakaye oyaraI tiNha atttthaae| 1. prabhu - gRhasvAmI apane putra, putrI, naukara, gvAloM (pini 388) Adi kI vastu ko balAt chInakara sAdhu ko detA apane lie paka rahe bhojana meM sAdhu ke nimitta hai- yaha prabhu Acchedya doSa hai| adhika DAlakara pakAnA adhyavatara doSa hai| isake tIna 2. svAmI-grAmanAyaka kisI kuTumba Adi kI vastu prakAra haiMbalAt chInakara sAdhu ko detA hai-yaha svAmI 1. svagRhayAvadarthika mizra / Acchedya doSa hai| 2. svagRhasAdhu mizra / 3 stena .. cora kisI se vastu ko chInakara sAdhu ko , 3. svagRha pAkhaMDI mizra / detA hai-yaha stena Acchedya doSa hai| mizra aura adhyavatara meM aMtara balAt chInakara dI huI bhikSA lene se sAdhu ke taMdulajalaAyANe pupphaphale sAgavesaNe loNe / nimna doSoM kI saMbhAvanA rahatI hai-aprIti, kalaha, parimANe nANattaM ajjhoyaramIsajAe ya / / antarAya, pradveSa, Azraya yA grAma se niSkAzana, AhAra (pini 389) Adi kI aprApti Adi / mizrajAta meM cAvala, jala, phala, zAka Adi kA 15. anisRSTa parimANa sAdhu ke nimitta prAraMbha meM adhika kara diyA aNisiTThaM paDikuThaM aNunAyaM kappae suvihiyANaM / jAtA hai aura adhyavatara meM inakA parimANa madhya meM laDDuga collaga jaMte saMkhaDi khIrAvaNAIsu / / bar3hAyA jAtA hai / (pini 377) 5. udgama : vizodhikoTi-avizodhi koTi svAmI kI anumati ke binA AhAra Adi grahaNa eso solasabheo, duhA kIrai uggmo| karanA anisRSTa doSa hai / isake do bheda haiM - ego visohikoDI, avisohI u cAvarA // 1. collaka anisRSTa-bhojana smbndhii| AhAkammuddesiya caramatigaM pUi mIsajAe ya / 2. sAdhAraNa anisRSTa-modaka, kSIra, kolhU, vivAha, bAyarapAhuDiyAvi ya ajjhoyarae ya carimadugaM // dUkAna Adi se saMbaMdhita / koDIkaraNaM vihaM uggamakoDI visohikoDI ya / ananujJAta vastu grAhya nahIM hai| gRhastha dvArA anujJAta uggamakoDI chakkaM visohikoDI annegvihaa|| vastu suvihita muni ke lie grAhya hai| (pini 392,393,401) doNhaM tu bhuMjamANANaM, ego tattha nimaMtae / solaha udgama ke doSa do zreNiyoM meM vibhakta haiMdijjamANaM na icchejjA, chaMda se pddilehe|| avizodhikoTi aura vizodhikoTi / (da 5 / 1 / 37) 1. avizodhikoTi--isake chaha prakAra haiMjisa AhAra ke do svAmI yA bhoktA hoM aura unameM AdhAkarma, auddezika, pUtikarma, mizrajAta, bAdara
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ eSaNAsamiti prAbhRtikA tathA adhyavatara / auddezika, mizrajAta tathA adhyavatara ke kucha bheda avizodhikoTa meM tathA kucha bheda vizodhikoTi meM haiN| 2. vizodhikoTi - isake aneka prakAra haiM-- krIta, prAmitya Adi / 6. utpAdana doSoM ke prakAra dhAI dUi nimitte AjIva vaNImage timicchA ya / kohe mANe mAyA lobhe ya havaMti dasa ee // puvvi pacchA saMthava vijjA maMte ya cunna joge ya / dosA solasame mUlam // (pini 408, 409 ) upAyaNAi utpAdana ke solaha doSa haiM1. dhAtrI - dhAya kI taraha bAlaka ko khilAkara bhikSA lenA / 2. dUtI - dUtI kI taraha saMvAda batAkara bhikSA lenA / 3. nimitta bhAvI zubha-azubha batAkara bhikSA lenA / 4. AjIva --- apanI jAti, kula Adi kA paricaya dekara bhikSA lenA / 5. vanIpaka - bhikhArI kI taraha dInatA dikhAkara bhikSA lenA / 6. cikitsA -- vaidya kI taraha cikitsA kara bhikSA lenA / 7. krodha krodha kA pradarzana kara bhikSA lenA / 1 11 27 8. mAna mAna, 9. mAyA mAyA" 10. lobha - lobha ,, I 11. saMstava paraspara paricaya - prazaMsA kara bhikSA lenA / 12. vidyA -- vidyA ( devI adhiSThita ) kA prayoga kara bhikSA lenA / 13 "" 21 11 11 " , 11 13. maMtra - maMtra ( deva adhiSThita ) kA prayoga kara bhikSA lenA | 14. cUrNa - aMjana, iSTa kA cUrNa Adi kA prayoga kara bhikSA lenA / 15. yoga - AkAzagamana Adi ke niSpAdaka dravyasaMghAta kA prayoga kara bhikSA lenA / 16. mUlakarma - garbhapAta, vazIkaraNa Adi ke upAya batAkara bhikSA lenA / grahaNaSaNA ke prakAra aura vivaraNa dhammaka vAya khamaNaM nimitta AyAvaNe suyaTThANe / jAI kula gaNa kamme sippammi ya bhAvakIyaM tu // (pini 312 ) maiM dharmakathAkAra hUM, maiM vAdI hUM, maiM tapasvI hUM, maiM nimittajJa hUM, maiM AtApanA letA hUM, maiM AcArya hUM, maiM amuka jAti, kula aura gaNa kA hUM, merA amuka zilpakarma hai -- isa prakAra jo AtmabhAvoM ko khAdya-padArthoM ke lobha se beca detA hai - yaha bhAvakIta doSa hai / 162 ithiyaM purisaM vA vi, DaharaM vA mahallagaM / vaMdamANI na jAejjA, no ya NaM pharusaM vae / (da. 5/2029) muni strI yA puruSa, bAla yA vRddha kI vandanA (stuti) karatA huA yAcanA na kare, ( na dene para ) kaThora vacana na bole / 7. grahaNaSaNA kI paribhASA evaM tu gavissA uggamauppAyaNAvisuddhassa / gahaNa visohivisuddhassa hoi gahaNaM tu piMDassa || (pini 513) udgama aura utpAdana ke doSoM se rahita gaveSaNA karane ke pazcAt zaMkA Adi eSaNA ke doSoM se vizuddha AhAra kA grahaNa karanA grahaNaSaNA hai / .....gahaNe saNAi dose AyaparasamuTThie vocchaM // dona sAhasamutthA saMkiya taha bhAvao'pariNayaM ca / sesA aTThavi niyamA gihiNo ya samuTTie jANa // (pini 514,515) grahaNapaNA ke doSa sAdhu aura gRhastha- donoM se saMbaMdhita haiM / zaMkita aura bhAvataH apariNata- ye do doSa sAdhu se samutthita tathA zeSa ATha doSa gRhastha se samutthita haiN| 8. grahaNaSaNA ke prakAra aura vivaraNa saMkiya makkhiya nikkhitta pihiya sAhariya dAyagummI se / apariNaya litta chaDiya esaNadosA dasa havaMti // ( pini 520 ) grahaNaiSaNA ke dasa prakAra haiM 1. zaMkita - - AdhA karma Adi doSoM kI saMbhAvanA / 2. mrakSita - sacitta rajoM se yukta hAtha Adi / 3. nikSipta- sacitta vastu para sthApita deya vastu / 4. pihita - sacitta vastu se DhakI huI deya vastu /
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ mrakSita 163 eSaNAsamiti 5. saMhRta-deya pAtra se sacitta nikAlakara denA / * saMsnigdha-ISat Ardra hAtha / 6. dAyaka-avidhi se dene vAlA aMdhA, paMgU vyakti / 0 udakAI-gIle hAtha / 7. unmizra-sacitta aura acitta kA mizraNa / 3. vanaspatikAya - vanaspati ke pracara rasa tathA pratyeka 8. apariNata ..- jo pUrNa prAsuka na ho| aura sAdhAraNa vanaspati ke zlakSNakhaMDoM se lipta 9. lipta -kharar3A huA, dahI Adi se lipta pAtra haath| Adi se denaa| evaM udaolle sasiNiddhe, sasarakkhe maTTiyA Use / 10. chadita ---azana Adi ko bhUmi para girAte hae hariyAle hiMgulae, maNosilA aMjaNe loNe / / denA / geruya vaNNiya seDiya, soraTriya piTu kukkusakae y| 1. zaMkita ukkaTThamasaMsaThe, saMsaThe ceva bodhavve // jaM bhave bhattapANaM tu, kappAkappammi saMkiyaM / asaMsadruNa hattheNa, davvIe bhAyaNeNa vA / deMtiyaM paDiyAikkhe, na me kappai tArisaM // dijjamANaM na icchejjA, pacchAkammaM jahiM bhave / / (da 51144) (da 5 / 1 / 33-35) jo bhaktapAna kalpa aura akalpa kI dRSTi se zaMkA- jala se Ardra, sasnigdha, sacitta rajakaNa, mRttikA, yukta ho, use detI huI strI ko muni pratiSedha kare -isa kSAra, haritAla, hiMgula, mainazila, aJjana, namaka, gairika, prakAra kA AhAra maiM nahIM le sakatA / vaNikA, zvetikA, saurASTrikA, tatkAla pIse hue ATe yA kacce cAvaloM ke ATe, anAja ke bhUse yA chilake 2. mrakSita aura phala ke sUkSma khaNDa se sane hue (hAtha, kar3achI aura duvihaM ca makkhiyaM khalu saccittaM ceva hoi accittaM / bartana se bhikSA detI huI strI) ko mUni pratiSedha karesaccittaM puNaM tivihaM accittaM hoi duvihaM tu / / isa prakAra kA AhAra meM nahIM le sktaa| jahAM pazcAt (pini 531) karma kA prasaMga ho, vahAM asaMsaSTa (bhaktapAna se alipta) mrakSita ke do prakAra haiM hAtha, kar3achI aura bartana se diyA jAne vAlA AhAra 1. sacitta mrakSita--sacitta vastu se lipta hAtha muni na le| Adi / taheva sattucuNNAI, kolacuNNAI AvaNe / 2. acitta mrakSita ---acitta vastu se lipta hAtha sakkuliM phANiyaM pUrya, annaM vA vi tahAvihaM // Adi / vikkAyamANaM pasaDhaM, raeNa pariphAsiyaM / puDhavI Au vaNassai tivihaM saccittamakkhiyaM hoi| deMtiyaM paDiyAikkhe, na me kappai tArisaM // accittaM puNa duvihaM garahiyamiyare ya bhayaNA u / / (da 51171,72) sukkeNa sarakkheNaM makkhiya molleNa pUDhavikAeNa / sattu, bera kA cUrNa, tila-papar3I, gIlA gur3a, pUAsavvaMpi makkhiyaM taM etto AuMmi vocchAmi / / purapacchakamma sasiNiddhadaulle cauro aaubheyaao| isa taraha kI dUsarI vastueM bhI jo becane ke lie rakhI hoM, parantu na bikI hoM, raja se spRSTa ho gaI hoM to muni ukkiTTharasAlittaM paritta'NataM mahiruhesu // (pini 532-534) detI huI strI ko pratiSedha kare-isa prakAra kI vastueM sacitta mrakSita ke tIna prakAra haiM maiM nahIM le sktaa| 1. pRthvIkAya -zuSka yA Ardra sacitta rajoM se lipta / saMsadruNa hattheNa, dabIe bhAyaNeNa vaa| 2. apkAya- isake cAra prakAra haiM dijjamANaM paDicchejjA, jaM tatthesaNiyaM bhave // * puraHkarma -AhAra Adi dene se pUrva sAdhu ke (da 5 / 1136) nimitta jala se hAtha Adi dhonA / saMsRSTa (bhakta-pAna se lipta) hAtha, kar3achI aura * pazcAt karma-sAdhu ko dene ke pazcAt jala se bartana se diyA jAne vAlA AhAra, jo vahAM eSaNIya ho, - hAtha dhonaa| muni le le|
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ eSaNAsamiti purekammeNa hatthe, davvIe bhAyaNeNa vA / detiyaM paDiyAikkhe, na me kappai tArisaM // (da 5 / 1132 ) purAkarma kRta hAtha, kar3achI aura bartana se bhikSA detI huI strI ko muni pratiSedha kare - isa prakAra kA AhAra maiM nahIM le sakatA / saMsaTTheyara hattho matto viya davva sAvasesiyaraM / eesa aTTha bhaMgA niyamA gahaNaM tu oesu // (pini 626 ) dvitIyAdiSu bhaMgeSu dravye niravazeSe pazcAtkarmasambhavAnna kalpate, prathamAdiSu tu pazcAtkarmAsambhavAtkalpate / (pinivRpa 169 ) asaMsRSTa aura saMsRSTa ke ATha vikalpa hote haiM-1. saMsRSTa hasta saMsRSTa mAtra ( pAtra ) sAvazeSadravya / 2. saMsRSTa hasta saMsRSTa mAtra niravazeSadravya / 3. saMsRSTa hasta asaMsRSTa mAtra sAvazeSadravya / 4. saMsRSTa hasta asaMsRSTa mAtra niravazeSadravya / 5. asaMsRSTa hasta saMsRSTa mAtra sAvazeSadravya / 6. asaMsRSTa hasta saMsRSTa mAtra niravazeSadravya / 7. asaMsRSTa hasta asaMsRSTa mAtra sAvazeSadravya / 8. asaMsRSTa hasta asaMsRSTa mAtra niravazeSadravya / inameM dUsare, cIthe, chaThe aura AThaveM vikalpa meM pazcAt karma kI saMbhAvanA hone ke kAraNa una rUpoM meM bhikSA lene kA niSedha aura zeSa rUpoM meM usakA vidhAna hai / 3. mikSipta asaNaM pANagaM vA vi, khAimaM sAimaM tahA / udagama hojja nikkhittaM, uttigapaNagesu vA // ..... ummi hojja nikkhittaM taM ca saMghaTTiyA dae // taM bhave bhattapANaM tU saMjayANa akappiyaM / .... 164 (da 531 / 59,61,62) yadi azana, pAnaka, khAdya aura svAdya pAnI, uttiMga aura panaka para nikSipta ( rakhA huA ) ho, agni para nikSipta ho aura agni kA sparza kara de to vaha bhaktapAna saMyatI ke lie akalpanIya hotA hai / 4. pihita saccitte accitte mIsaga pihiyaMmi hoi caubhaMgo / Aitige paDiseho carime bhaMgaMmi bhayaNA u // saMhRta guru guruNA guru lahuNA lahuyaM gurueNa do'vi lahuyAI / accitte vi pihie caubhaMgo dosu aggejbhaM // (pini 558, 562) sacitta, acitta, mizra - ina tIna padoM ke AdhAra para pihita vastu kI tIna catubhaMgiyAM banatI haiM / prathama caturbhaMgI - 1. sacitta se pihita sacitta deya vastu 2. mizra se pihita sacitta deya vastu 3. sacitta se pihita mizra deya vastu 4. mizra se pihita mizra deya vastu ye cAroM vikalpa akalpanIya (agrAhya) haiM / dvitIya catubhaMgI 1. sacitta se pihita sacitta deya vastu 2. acitta se pihita sacitta deya vastu 3. sacitta se pihita acitta deya vastu 4. acitta se pihita acitta deya vastu inameM prathama tIna vikalpa akalpanIya haiM / caturtha vikalpa meM bhajanA hai| tRtIya catubhaMgI - 1. mizra se pihita mizra deya vastu 2. mizra se pihita acitta deya vastu 3. acitta se pihita mizra deya vastu 4. acitta se pihita acitta deya vastu inameM prathama tIna vikalpa akalpanIya / caturtha vikalpa meM bhajanA hai| isa caturtha vikalpa kI catubhaMgI banatI hai 1. bhArI vastu se pihita bhArI deya vastu 2. halkI vastu se pihita bhArI deya vastu 3 bhArI vastu se pihita halkI deya vastu 4. halkI vastu se pihita halkI deya vastu inameM prathama aura tRtIya bhaMga agrAhya hai, dvitIya aura caturtha bhaMga grAhya hai / 5. saMhRta matteNa jeNa dAhi tattha adijjaM tu hojja asaNAI / choDhu tayannahi teNaM deI aha hoi sAharaNaM // (pini 565 ) jisa pAtra se bhikSA dI jA rahI ho, usameM yadi
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ dAyaka koI adeya (sacitta Adi) vastu ho to use alaga nikAlakara deya vastu denA saMhRta doSa hai / sAhaTTa nikkhivittANaM, saccittaM ghaTTiyA ya / taheva samaNaTTAe, udagaM saMpaNolliyA // AgAhaittA calaittA, Ahare pANabhoyaNaM / detiyaM paDiyAikkhe, na me kappai tArisaM // (da 5 / 1 / 30, 31) eka bartana meM se dUsare bartana meM nikAlakara, sacitta vastu para rakhakara, sacitta ko hilAkara isI taraha pAtrastha sacitta jala ko hilAkara jala meM avagAhana kara, AMgana dule hue jala ko cAlita kara zramaNa ke lie AhAra pAnI lAe to muni usa detI huI strI ko pratiSedha kareisa prakAra kA Ahara maiM nahIM le sakatA / 6. dAyaka sammaddamANI pANANi, bIyANi hariyANi ya / asaMjamakari naccA, tArisaM parivajjae / (da 5 / 1 / 29) prANI, bIja aura hariyAlI ko kucalatI huI strI asaMyamakarI hotI hai yaha jAna muni usake pAsa se bhakta - pAna na le / guvviNIe navannatthaM vivihaM pANabhoyaNaM / bhujjamANaM vivajjejjA, bhuttasesaM paDicchae / (da 5 / 1 / 39) garbhavatI strI ke lie banA huA vividha prakAra kA bhaktapAna vaha khA rahI ho to muni usakA varjana kare, khAne ke bAda bacA ho, vaha le le / siyA ya samaNaTTAe, gubviNI kAlamAsiNI / yA vA nisIejjA, nisannA vA puNuTThae | thaNagaM pijjemANI, dAragaM vA kumAriyaM / taM nikkhivittu royataM, Ahare pANabhoyaNaM // (da 5 / 1/40, 42 ) kAlamAsavatI garbhiNI khar3I ho aura zramaNa ko bhikSA dene ke lie kadAcit baiTha jAe athavA baiThI ho aura khar3I ho jAe to usake dvArA diyA jAne vAlA bhaktapAna zramaNa ke lie akalpya hotA hai / bAlaka yA bAlikA ko stanapAna karAtI huI strI use rote hue chor3a bhaktapAna lAe to vaha bhaktapAna saMyati ke lie akalpanIya hotA hai / 165 evaM ussakkiyA osakkiyA ujjAliyA pajjAliyA nivvAviyA / ussi ciyA nissiciyA eSaNAsamiti ovattayA oyAriyA dae / (da 5 / 1 / 63) isI prakAra (cUlhe meM) IMdhana DAlakara, ( cUlhe se ) IMdhana nikAlakara, (cUlhe ko ) ujjvalita kara ( sulagA kara), prajvalita kara ( pradIpta kara), bujhAkara, agni para rakhe hue pAtra meM se AhAra nikAlakara, pAnI kA chIMTA dekara, pAtra ko Ter3hA kara utAra kara de to vaha bhaktapAna saMyati ke lie akalpanIya hotA hai / apAtra dAyaka bAle buDDhe matte ummatte thevire ya jarie ya / aMdhillae (ya) garie ArUDhe pAuyAhi ca // hatthiduniya baddhe vivajjie ceva hatthapAehiM / terAsi gubviNI bAlavaccha bhuMjaMti ghusulitI // bhajjatI ya dalaMtI kaMDatI ceva taha ya pIsaMtI / pIMjatI rucatI kattaMti pamaddamANI ya // chakkAyavaggahatthA samaNaTTA nikkhivittu te ceva / te cevogAhaMtI saMghaTTatArabhaMtI ya // saMsatteNa ya davveNa littahatthA ya littamattA ya / uvvattaMtI sAhAraNaM va ditI ya coriyayaM // pAhuDiyaM ca ThavaMtI sapaccavAyA paraM ca uddissa / AbhogamaNAbhogeNa dalaMtI vajjaNijjA e // bAlAdInAM dAyakAnAM madhye keSAJcinmUlata Arabhya paMcaviMzatisaMkhyAnAM grahaNaM bhajanIyaM keSAJcit SaTkAyavyagrahastAdInAM paMcadazAnAM hastAdagrahaNaM bhikSAyAH / (pini 572-577 vRpa 158 ) nimna cAlIsa vyaktiyoM ke hAtha se bhikSA lene kA niSedha - 1. bAla 2. ativRddha 3. unmatta 4. yakSAviSTa 5. kampamAnazarIra 6. jvaragrasta 7. andhA
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ niSedha ke hetu dAyaka 8. koDhI pandraha prakAra ke vyaktiyoM ke hAtha se bhikSA lene kA - 9. khar3AU pahane hue niSedha hai| 10. hathakar3I pahane hue niSedha ke hetu 11. ber3iyoM se baddha kabbaDhiga appAhaNa dinne annanna gahaNa pajjattaM / 12. hAtha-paira kaTe hue khaMtiya maggaNadinne uDDAha paosa cArabhaDA / / 13. napuMsaka thero galaMtalAlo kaMpaNahattho paDijja vA deMto / 14. garbhavatI strI apahutti ya aciyattaM egayare vA ubhayao vA // 15. stanapAna karAtI huI strI avayAsa bhANameo vamaNaM asuitti loga garihA ya / 16 bhojana karatI huI strI ee ceva u matte vamaNavivajjA ya ummatte / / 17. dadhimanthana karatI huI strI veviya parisADaNayA pAse va chabhejja bhANabheo vA / 18. cane bhunatI huI strI emeva ya jariyaMmivi jarasaMkamaNaM ca uddddaaho|| 19. gehUM Adi pIsatI huI strI uDDAha kAyapaDaNaM aMdhe bheo ya pAsa chahaNaM ca / 20. Ukhala meM cAvala Adi kUTatI huI strI taddosI saMkamaNaM galaMtabhisabhinnadehe ya / 21. zilA para tila Adi pIsatI huI strI pAuyadurUDhapaDaNaM baddha pariyAva asuikhisA ya / 22. rUI dhunatI huI strI karachinnAsui khisA te cciya pAye'vi paDaNaM ca / / 23. kapAsa loThatI huI (bInatI huI) AyaparobhayadosA abhikkhagahaNaM mi khobhaNa napuMse / 24. sabjI kATatI huI logaduguMchA saMkA erisayA nUNamee'vi // 25 carakhA calAtI huI gumviNi gabbhe saMghaTTaNA u uTheMtuvesamANIe / bAlAI maMsuMDaga majjArAI virAhejjA / / 26. hAtha meM sacitta jala, vanaspati Adi hoM bhuMjatI AyamaNe udagaM choTI ya logagarihA ya / 27. sacitta lavaNa Adi ko nIce rakhatI haI ghusulaMtI saMtatte karaMmi litte bhave rasagA / 28. chaha kAya ko pairoM se cAlita karatI huI dagabIe saMghaTTaNa pIsaNakaMDadala bhajjaNe uhaNaM / 29. chahakAya kA zarIra se sparza karatI huI piMjaMta rucaNAI dinne litte kare udagaM / / 30. chahakAya kI hiMsA karatI haI loNaM daga agaNi vatthI phalAi, macchAi sajiya hatthaMmi / 31. dahI Adi se lipta hAtha pAeNogAhaNayA saMghaTTaNa sesakAeNaM // 32. dahI Adi se lipta pAtra khaNamANI Arabhae majjai dhoyai va siMcae kiMci / 33. bar3e pAtra se nikAla kara detI huI cheyavisAraNamAI chidai chaThe phuruphurute // 34. dUsaroM kI vastu de saMsajjimammi dese saMsajjimadavvalittakaramattA / saMcAro oyattaNa ukkhippate'vi te ceva // 35. corI kI vastu de sAdhAraNaM bahUNaM tattha u dosA jaheva aNisiTThe / 36. agrakavala nikAlatI huI cAriyae gahaNAI bhayae suNhAi vA daMte / / 37. girane Adi kI sambhAvanA ho pAhuDi ThaviyagadosA tiriuD Dhamahe tihA avaayaao| 38. anya sAdhu ke lie sthApita kara detI haI dhammiyamAI ThaviyaM parassa parasaMtiyaM vAvi / / 39. jAna-bUjhakara azuddha detI huI aNukaMpA paDiNIyaTThayA va te kuNai jANamANo'vi / 40. anajAna meM azuddha detI huii| esaNadose biio kuNai u asaDho ayaannto|| inameM se bAla Adi paccIsa taka kI saMkhyA vAle (pini 579-590, 593-596) vyaktiyoM ke hAtha se bhikSAgrahaNa kI bhajanA hai-vizeSa yadi muni choTe bacce se (jo ghara meM akelA hai) prayojana hone para inase bhikSA lI jA sakatI hai| zeSa bhikSA letA hai to pradveSa aura janApavAda ho sakatA hai ki
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ niSiddhadAyaka saMbaMdhI apavAda 167 eSaNAsamiti yaha kaisA sAdhu, jo bacce se saba kucha le letA hai| vaha bar3A pAtra uThAkara usase bhikSA de to usake nIce vRddha, jisake lAra TapakatI ho, usake hAtha se bhikSA rahe kITikA Adi jantu mara sakate haiN| lene se loka meM jugupsA paidA ho sakatI hai| usake hAtha karmakara, putravadhU Adi corI se koI vastu de to kAMpate hoM, to deya vastu athavA vaha svayaM gira sakatA hai| use lene se grahaNa-bandhana-tAr3ana Adi doSa saMbhava hai| yadi ghara meM usakA prabhUtva na ho to parivAra meM aprIti bali Adi ke nimitta sthApita ayapiMDa kI bhikSA bhI utpanna ho sakatI hai| lene se pravartana Adi doSa lagate haiN| madirApAyI, unmatta Adi se bhikSA lene para anya sAdhu ke nimitta sthApita athavA glAna Adi AliMgana, pAtrabhedana, lokagardA Adi doSa utpanna ho ke nimitta se nirmita bhikSA lene se adattAdAna kA doSa sakate haiM / kAMpate vyakti se bhikSA lene para parizATana lagatA hai| Adi doSa saMbhava haiN| sAdhu kI anukampA athavA pratyanIkatA vaza jAnabUjha jvaragrasta athavA koDhI se bhikSA lene para rogasaMkramaNa azuddha bhikSA de to use lene se AdhAkarma Adi eSaNA ho sakatA hai| pAdukArUDha, beDiyoM se baddha, hAtha- ke doSa lagate haiN| paira kaTe hae-- ina vyaktiyoM se bhikSA lene para loka meM ina saba doSoM kI saMbhAvanA athavA anivAryatA ke nindA ho sakatI hai| inake girane Adi se pantiApa ho kAraNa bAlaka Adi ke hAtha se bhikSA lene kA niSedha sakatA hai| kiyA gayA hai| napaMsaka se nirantara bhikSA lene se kAma uddIpta ho niSiddhadAyaka saMbaMdhI apavAda ra sakatA hai| usase atiparicaya hone para logoM meM muni ke AcAra ke prati zaMkA ho sakatI hai| bhikkha mitte aviyAlaNA u bAleNa dijjamANami / stanapAna karAtI huI athavA garbhavatI strI se bhikSA saMdiThe vA gahaNaM aibahuya viyAlaNe'NunnA / / lene para bacce ko kaNTa ho sakatA hai| thera paha tharatharate dharie anneNa daDhasarIre vaa| bhojana karatI haI strI bhikSA de to bIca meM Acamana ..avvattamattasaDDhe avibhale vA asAgarie / suibhaddaga dittAI daDhaggahe vevie jaraMmi sive / Adi karane para jalajIvoM kI virAdhanA saMbhava hai| annadhariyaM tu sar3aDho deyaMdho'nneNa vA dharie / bilaunA karatI haI se bhikSA lene meM lipta-doSa saMbhava maMDalapasUtikuTThI'sAgarie pAuyAgae ayale / / dhAnya kA peSaNa, kaMDana yA dalana karatI huI strI se kamabaddhe saviyAre iyare viThe asAgarIe / bhikSA lene meM sacitta bIja Adi athavA hAtha dhone se paMDaga appaDisevI velA thaNajIvi iyara savvaMpi / ukkhittamaNAvAe na kiMci laggaM ThavaMtIe / jala Adi kI jIva-virAdhanA ho sakatI hai| pIsaMtI nippiTaThe phAsaM vA ghasUlaNe asaMsattaM / isI prakAra rUI Adi ke piMjana, ruMcana, kartana Adi ke samaya bhikSA dekara kharaMTita hAtha dhone se jala kattaNi asaMkhacanna cunnaM vA jA acokkhaliNI / / jIvoM kI virAdhoM hotI hai| gehUM Adi bhunane ke samaya udhvaTTaNi saMsatteNa vAvi aTThIllae na ghaTTei / bhikSA dene se gehaM Adi ke jalane kI saMbhAvanA rahatI hai| piMjaNapamaddaNesu ya pacchAkammaM jahA natthi // sesesu ya paDivakkho na saMbhavai kAyagahaNamAIs / lavaNa, udaka, agni, havA bharI huI mazaka, bIjayukta phala Adi ko nIce rakhatI haI, sacitta pRthvI Adi kA paDivakkhassa abhAve niyamA u bhave tayaggahaNaM // sparzana, khanana athavA saMghaTana karatI haI, sacitta jala (pini 597-604) se snAna, prakSAlana, siMcana Adi karatI haI strI bhikSA bAlaka, vRddha Adi ke hAtha se bhikSA lene kA niSedha de to isase chaha jIvanikAya ke AraMbha se hiMsA kA doSa vaikalpika hai- nimna sthitiyoM meM unake hAtha se bhikSA lagatA hai| lI jA sakatI haidahI Adi se saMsakta hAtha Adi se bhikSA lene se bAlaka ko mAM Adi se anujJA prApta hone para usase rasajIvoM kI hiMsA hotI hai| bhikSA lI jA sakatI hai|
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ eSaNAsamiti navakoTi zuddha bhikSA - vRddha vyakti yadi anya vyakti kA sahArA liye hue aura hariyAlI se unmizra ho to vaha bhaktapAna saMyati ke ho, sudRr3ha zarIra vAlA ho athavA ghara kA svAmI ho to lie akalpanIya hotA hai| usase bhikSA lI jA sakatI hai| 8. apariNata matta vyakti zrAvaka ho, paravaza na ho, vahAM anya kaMda mUlaM palaMbaM vA. AmaM chinnaM va sanniraM / gRhastha na ho to usase bhikSA lI jA sakatI hai| tuMbAgaM siMgaberaM ca, AmagaM parivajjae / unmatta, yakSAviSTa vyakti pavitra aura bhadra ho, kampamAna vyakti ke hAtha se vastu na gira rahI ho, jvarita (da 5 / 1 / 70) vyakti kA jvara utara gayA ho, andhA vyakti deya vastu muni apakva kaMda, mUla, phala, chilA huA pattI kA zAka, ghIyA aura adaraka na le| ko putra Adi ke hAtha ke sahAre de rahA ho-ina sabake hAtha se bhikSA lI jA sakatI hai| 9. lipta jharatA huA koDha na ho, sAmane anya gRhastha na ho ghettavvamalevakaDaM levakaDe mA ha pcchkmmaaii| to koDhI vyakti se bhikSA grAhya hai| na ya rsgehipsNgo|| (pini 613) pAdukArUDha vyakti sthira ho, sAMkala se baMdhA vyakti lepakRti gRhyamANe pazcAtkarmAdayo dadhyAdiliptacalane meM kaSTa kA anubhava na karatA ho, hAtha-paira kaTA hastAdiprakSAlanAdirUpA doSAH / AdizabdAt kITivyakti baiThA ho, pAsa meM anya gRhastha na ho to ina sabake . kAdisaMsaktavastrAdinA procchanAdiparigrahaH / hAtha kI bhikSA grAhya hai| (pinivR pa 166) apratisevI napuMsaka se bhikSA lI jA sakatI hai| kAlamAsa prApta garbhavatI strI se tathA stanopajIvI bAla muni ko alepakRta AhAra grahaNa karanA cAhiye / yakta strI se sthavirakalpI bhani bhikSA nahIM lete| jina- isase rasagRddhi kA prasaMga nahIM aataa| lepakRta AhAra kalpI mani garbhavatI strI mAtra se tathA jisakA ziza abhI lene se pazcAtkama Adi doSa lagate haiM-dahI Adi se bAla avasthA meM hai, usa strI se bhikSA nahIM lete / maMga lipta hAthoM ko sacitta jala se dhoyA jAtA hai| Adi kA kaMDana karatI huI strI muzala ko niravadya sthAna 10. chadita meM rakha bhikSA de sakatI hai / muzala para sacitta bIja na lagA ho to vaha bhikSA kalpanIya hai|| AharaMtI siyA tattha, parisADejja bhoyaNaM / deMtiyaM paDiyAikkhe, na me kappai tArisaM // ___ isI prakAra acitta dhAnya pIsatI huI, zaMkhacUrNa Adi se asaMsakta dadhi ko mathatI huI, sacitta cUrNa se (da 5 / 1 / 28) alipta hAthoM se sUta kAtatI huI strI se tathA jahAM bhI yadi sAdhu ke pAsa bhojana lAtI haI gahiNI use pazcAt karma Adi doSoM kI saMbhAvanA na ho to usake girAe to muni usa detI huI strI ko pratiSedha kare- isa hAtha se bhikSA lI jA sakatI hai| prakAra kA AhAra maiM nahIM le sktaa| jahAM chaha kAya ke jIvoM kI virAdhanA kA prasaMga 6. navakoTi zuddha bhikSA ho, vahAM koI apavAda nahIM hai, vaisI bhikSA agrAhya hI ... NavakoDIparisuddhaM uggama-uppAyaNesaNAsuddhaM / ... (dani 44) 7. unmitha prathamataH koTayo nava bhavanti, tadyathA-svayaM hananaasaNa pANagaM vA vi, khAimaM sAimaM tahA / manyena ghAtanamapareNa hanyamAnasyAnumodanaM, tathA svayaM pupphesa hojja ummIsaM, bIesu hariesu vA // pacanamanyena pAcanamapareNa pacyamAnasyAnumodanaM, tathA taM bhave bhattapANaM tu, saMjayANa akappiyaM / ... svayaM krayaNamanyena krAyaNamapareNa krIyamANasyAnumodanam / (da 5 / 1157,58) ihAdyAH SaDavizodhikoTayo'ntimAstu tisro vizodhiyadi azana, pAnaka, khAdya aura svAdya puSpa, bIja koTayaH / (pinivR pa 119)
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ aneSaNIya AhAra'''' koTi ke nau prakAra haiMhanana - 1. svayaM hiMsA karanA 2. dUsare se hiMsA karavAnA 3. hiMsA kA anumodana karanA pAcana - 4. svayaM pakAnA, 5. dUsaroM se pakavAnA 6. pacana - pAcana kA anumodana karanA krayaNa - 7. svayaM kharIdanA, 8. dUsaroM se kharIdavAnA 9. kharIdane kA anumodana karanA / inameM prathama chaha bheda avizodhikoTi ke aura aMtima tIna bheda vizodhikoTi ke haiM / ina nau koTiyoM tathA udgama - utpAda - eSaNA ke doSoM se rahita zuddha AhAra Adi muni ke lie grAhya hai / 10. aneSaNIya AhAra Adi kA duSpariNAma uddeyaM kIkaDaM niyAgaM, na muMbaI kiMci Ahesa NijjaM / aggI vivA savvabhakkhI bhavittA, io cuo gacchai kaTTu pAvaM // ( u 20/47) jo auddezika, krItakRta, nityAgra aura kucha bhI aupamya saMkhyA - saMkhyA pramANa kA cauthA prakAra / aneSaNIya ko nahIM chor3atA vaha agni kI taraha sarvabhakSI (dra.saMkhyA) hokara pApakarma kA arjana karatA hai aura yahAM se marakara aupazamika samyaktva - mohakarma ke upazamaM se prApta durgati meM jAtA hai / (dra. samyaktva ) athavA ghaTanAtmaka vacana samyaktva / je niyAgaM mamAyaMti kIyamudde siyAha / vahaM te samajaNaMti, ii vRttaM mahesiNA / / (da 6 / 48 ) 169 jo jisa rUpa meM grahaNa kiyA hai, use usI rUpa meM rakhanA - sAra - asAra bhojana ko vibhakta na karanA vidhigRhIta hai / kSamatA / sadoSa bhikSA lenA tathA sarasa, manojJa dravya ko nIrasa dravya se Dhaka denA avidhigRhIta hai / autpattikI buddhi - adRSTa tathA azruta artha ke viSaya meM tatkAla utpanna hone vAlI ( dra. buddhi ) audayika bhAva - karmoM ke udaya se hone vAlI AtmA kI avasthA / (dra bhAva ) audArika zarIra - sthUla pudgaloM se niSpanna tathA rasa Adi saptadhAtumaya zarIra / ( dra. zarIra ) auddezika-amuka-amuka sAdhu ko uddiSTa kara banAyA jAne vAlA AhAra Adi / eSaNA ( udgama ) kA eka doSa / (dra. eSaNA ) jo nityagra, krIta, audde zika aura AhRta (nirgrantha ke nimitta dUra se lAyA gayA) AhAra grahaNa karate haiM-ve prANivadha kA anumodana karate haiM - aisA maharSi mahAvIra ne kahA hai / solasa uggamadosA solasa uppAyaNAe dosA u / dasa esaNAe~ dosA saMjoyaNamAi paMceva // ( pini 669 ) eSaNA ke saiMtAlIsa doSa haiM - udgama ke solaha, utpAdanA ke solaha eSaNA ke dasa aura mAMDalika ke pAMca / . uggamadosAijaDhaM ahavA bIaM jahi jahApaDiaM / iya eso gahaNavihI asuddha pacchAyaNe avihI || (obhA 295) udgama Adi doSoM se rahita zuddha bhikSA lenA aura kathA - kAlpanika paddhati | 1. kathA kI paribhASA 2. kathA ke prakAra * arthakathA 0 kAmakathA 0 dharmakathA * mizrakathA 3. arthakathA ke aMga 4. kAmakathA ke aMga 5. dharmakathA ke prakAra * AkSepaNI * vikSepaNI 0 saMvejanI 0 nirvedanI kathA
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA 6. mizrakathA 7. kathA ke anya prakAra - kathA, akathA, vikathA * vikathA ke prakAra * dharmakathA : svAdhyAya kA eka bheva * dharmakathA ke pariNAma * strIkathA se brahmacarya kI hAni 1. kathA ko paribhASA tavasaMjamaguNadhArI jaM caraNarayA savvajagajjIvahiyaM sA u kahA kaheMti sambhAvaM / desiyA samae // ( dani 109 ) kathA vaha hai, jisameM sadbhAva / yathArthatA kA nirUpaNa ho aura jo saba jIvoM kA hita karane vAlI ho / 2. kathA ke prakAra 170 (vra. svAdhyAya) ( dra. svAdhyAya) (vra. brahmacaryaM) atthakahA kAmakahA dhammakahA ceva mIsiyA ya kahA / etto ekkekkA vi ya NegavihA hoi nAyavvA // (dani 92 ) kathA ke cAra prakAra haiM - arthakathA, kAmakathA, dharmakathA aura mizrakathA / inameM se pratyeka kathA ke aneka prakAra haiM / 3. arthakathA ke aMga vijjA sippamuvAo aNiveo saMcao ya dakkhattaM / sAmaM daMDo bheo uvappayANaM ca atthakahA || (dani 93 ) saMcaya, dakSatA, sAma, upArjana ke hetu haiM / vidyA, zilpa, upAya, anirveda daMDa, bheda aura upapradAna- ye artha inakI kathA karanA arthakathA hai / 4. kAmakathA ke aMga rUvaM vato va veso dakkhiNNaM sikkhiyaM ca visaesuM / diTTha suyamaNubhUyaM ca saMthavo caiva kAmakahA // (dani 95 ) rUpa, vaya, veza, dakSatA, viSayakalA kA zikSaNa, dRSTa, zruta, anubhUta tathA paricaya -- ye kAmakathA ke aMga I | 5. dharmakathA dhammakA bodhavvA cauvvihA dhIrapurisapaNNattA akkhevaNa faraafr saMvege ceva nivvee // (dani 96 ) jAe sotA raMjijjati sA akkhevaNI / vivihaM viSNANa - visayAdIhi khivati vikkhevaNI / saMvegaM saMsAradukkhehito jaNeti saMvedaNI / bhogehiMto nivvedaNI / ( acU pR 55 ) dharmakathA ke cAra prakAra haiM 1. AkSepaNI AkSepaNI kathA AkSepaNI kathA 2. vikSepaNI - sanmArga kI sthApanA karane vAlI kathA / 3. saMvejanI -- sAMsArika duHkhoM kA pratipAdana kara vairAgya utpanna karane vAlI kathA | 4. nirvedanI - bhogoM ke prati udAsIna banAne vAlI kathA / jJAna - cAritra Adi meM AkarSaNa utpanna karane vAlI kathA | jJAna, cAritra, tapa, vIrya, viSayoM se sambandhita prajJApana aura yahI AkSepaNa kathA kA rasa AkSipyante mohAt tattvaM ityAkSepaNI / vijjA caraNaM ca tato purisakkAro ya samitiguttIo / uvaissai khalu jahiyaM kahAi akkhevaNIi raso // ( dani 97 ) samiti aura gupti- -ina karanA AkSepaNI kathA hai - sAra hai / pratyanayA bhavyaprANina ( dahAvRpa 110 ) bhavya jIvoM ko moha se dUra kara tattva ke prati AkRSTa karane vAlI kathA AkSepaNI kathA hai / akkhevaNI catuvvihA, taM jahA - AyArakkhevaNI, hArakhevaNI, paNNattaakkhevaNI, diTThivAya akkhevaNI / 1. sAdhuNo aTThArasasIlaMgasahassadhArakA bArasa vihatavokammaratA dukkarakAraka tti AyArakkhevaNI / 2. akkhittama sotAresu evaM parUvijjati duraNucaratavojuttA vi sAdhuNo jadi kiMci aticaraMti to jahA avyavahArissa loe DaMDo kIrati tahA pAyacchittaM ti vavahArakkhevaNI / 3. saMdehasamugdhAte Nivvedakara - madhura - sauvAyapaNNattigatodAharaNehiM pattiyAvaNaM paNNattiakkhevaNI |
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMvejanI kathA 4. dava-jIvAticitA NipuNamatIsu sotAresu vividhabhaMgaNavAdasamupagUDhA diTTivAdaakkhevaNI | ( acU pR 56 ) --- AkSepaNI kathA ke cAra prakAra haiM1. AcAra AkSepaNI -- jisameM sAdhu ke AcAra aura tapa kA nirUpaNa ho / 2. vyavahAra AkSepaNI- jisameM vyavahAra prAyazcitta kA nirUpaNa ho / 3. prajJapti AkSepaNI- jisameM saMzayagrasta zrotA ko samajhAne ke lie nirUpaNa ho / 4. dRSTivAda AkSepaNI- jisameM zrotA kI yogyatA ke anusAra vividha nayadRSTiyoM se tattva kA nirUpaNa ho / vikSepaNI kathA 171 jA sasamayavajjA khalu hoi kahA loga - veyasaMjuttA / parasamayANaM ca kahA esA vikkhevaNI nAma // jA sasamaeNa puvvi akkhAyA taM chubhejja parasamae / parasAsaNavakkhevA parassa samayaM parikaheti // (dani 98,99 ) sva- siddhAnta se zUnya tathA rAmAyaNa, veda Adi laukika siddhAntoM se yukta aura para- siddhAnta kA kathana karane vAlI kathA vikSepaNI kathA hai / sva-siddhAnta kI bAta kA para- siddhAntoM meM kSepaNa karanA tathA kathyamAna parazAsana ke vyAkSepa ke dvArA parasamaya kA kathana karanA vikSepaNI kathA hai / vikSipyate'nayA sanmArgAt kumArge kumArgAdvA sanmArge zroteti vikSepaNI / ( dahAvRpa 111 ) jisa kathA ko sunakara zrotA sanmArga se kumArga meM athavA kumArga se sanmArga meM prasthita hotA hai, vaha vikSepaNI kathA hai| kahiUNa sasamayaM to kahei parasamayamaha vivaccAsA / micchA sammAvAe emeva havaMti do bheyA // ( dahAvRpa 110 ) vikSepaNI kathA ke cAra prakAra haiM1. apane siddhAMta kA pratipAdana kara phira dUsaroM ke siddhAMta kA pratipAdana karanA / 2. dUsaroM ke siddhAMta kA pratipAdana kara phira apane siddhAMta kI sthApanA karanA / 3. samyakavAda kA pratipAdana kara phira mithyAvAda kA pratipAdana karanA / 4. mithyAvAda kA pratipAdana kara phira samyagvAda kI sthApanA karanA / kathA kathA-kathana kA paurvAparya veNatitassa paDhamayA kahA u akkhevaNI kahetavvA / to sasamayagatitthe kahejja vikkhevaNI pacchA // akkhevaNiakkhittA je jIvA te labhaMti sammattaM / vikkhevaNIe bhajjaM gADhatarAgaM va micchattaM // ( dani 103, 104 ) sarvaprathama zrotA ko AkSepaNI kathA sunAnI cAhie / isase sva-siddhAMta kA artha jAna lene para vikSepaNI kathA karanI caahie| AkSepaNI kathA se AkRSTa zrotA samyaktva ko prApta karatA hai / vikSepaNI kathA meM samyaktva kI prApti vaikalpika hai / apane mithyA abhiniveza ke kAraNa zrotA isa kathA se saghana mithyAtva ko bhI prApta kara sakatA hai / saMvejanI kathA vIra - vivvaNiDDhI nANa-caraNa-daMsaNassa taha iDDhI / uvaissai khalu jahiyaM kahAi saMveyaNIi raso // ( dani 100 ) AkAzagamanajaGghAcAraNAdi'jJAnacaraNadarzanAnAM tathaddha:' coddasapuvvI ghaDAo ghaDaviuvvittae ?, haMtA pahU ( dahAvRpa 112 ) jisa kathA meM saMvega ke sArabhUta rasa kA pratipAdana hotA hai, vaha saMvejanI kathA hai| jaise vIryavaiMkriyaRddhiyaha tapa ke sAmarthya se utpanna hotI hai / isa labdhi vAlA vyakti meruparvata para jAne kI zakti arjita kara letA hai / isase AkAzagamana aura jaMghAcAraNa kI zakti ke sAtha vividha rUpoM ke nirmANa kI kSamatA bhI paidA ho jAtI hai / yaha Rddhi jJAna, darzana aura cAritra rUpa bhI hotI hai| caudahapUrvI muni eka ghaTa se hajAra ghaTa aura eka paTa se hajAra paTa banA sakatA hai - yaha jJAna Rddhi hai / tapaHsAmarthyodbhavA vIrya kriyanirmANalakSaNA tatra jJAnaddhaH 'pabhU NaM bhaMte ! sahassaM paDAo paDasahassaM viuvvittae / ' subhANaM kammANaM vipAkakahaNeNaM saMvegamuppAeti - jahA ihaloe ceva imAo laddhIo subhakammANaM bhavati / ( acU pR 57 )
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA 172 mizrakathA zubha karmoM ke pariNAmoM kA pratipAdana karane se saMvega nivvednnii| bitiyA nivvedaNI-ihaloe ducciNNA kummA utpanna hotA hai| jaise-isa loka meM vaikriya Adi paraloe duhavivAgasaMjuttA bhavanti / jahA Ne ratiyANaM iha labdhiyAM zubha karmoM ke phalasvarUpa hotI haiN| maNussabhave kataM kamma Nirayabhave phalati / tatiyA nivvesaMvegaNI catuvvihA, taM jahA-AtasarIrasaMvedaNI, gaNI-paraloe ducciNNA kammA ihalokaduhavivAgasaMjuttA parasarIrasaMvedaNI, ihalogasaMvedaNI, prlogsNvednnii| bhvNti| jahA bAlattaNe ceva daridkulasaMbhUtA khaya-kuTTha AyasarIrasaMvedaNI-jaM etaM amhaM tubhaM vA sarIrayaM jloyraabhibhuutaa| catutthI nivvegaNI-paraloe ducciNNA eyaM sukka-soNita-vasA-meta-saMghAtanipphaNNaM mutta-pUrIsa- __ kammA paraloe ceva duhavivAgasaMjuttA bhavati / jahA punvi bhAyaNattaNeNa ya asuti tti kahemANo sotArassa dukkaehi kammehiM caMDAlAdidugaMchitajAtIjAtA ekatANisaMvegamuppAdayati / ddhaMdhasA NirayasaMvattaNIyaM pUreUNaM Nirayabhave vedaMti / parasarIrasaMvedaNIe vi parasarIramevamevAsuti, ahavA (daacU pR 57) parato matato, tassa sarIraM vaNNemANo saMvegamappAeti / nivedanI kathA ke cAra prakAra haiM ihalokasaMvedaNI jahA-savvameva mANussamaNiccaM 1. ihaloka meM duzcIrNa karma isI loka meM phala dene kadalIthaMbhanissAraM evaM saMvegamuppAeti / vAle hote haiN| jaise-cora, pAradArika Adi ke paralokasaMvedaNI jahA- jati devesu vi erisANi krm| dukkhANi Naraga-tiriesa ko vimhato? (daaca pa 57) 2. ihaloka meM duzcIrNa karma paraloka meM duHkhamaya phala saMvejanI kathA ke cAra prakAra haiM-- dene vAle hote haiN| jaise-nairayikoM ko manuSya bhava 1. AtmazarIra saMvejanI-zarIra kI azuci kA varNana meM kRta karma naraka meM phala dete haiN| kara zrotA ke mana meM saMvega utpanna karane vAlI 3. pUrvabhava meM duzcIrNa karma ihabhava meM duHkhamaya phala dene kthaa| vAle hote haiN| jaise-daridrakula meM utpanna koI-koI 2. parazarIra saMvejanI-parazarIra athavA mRtaka ke jIva bacapana meM hI kSaya, koDha, jalodara Adi rogoM zarIra kI azuci kA varNana kara saMvega utpanna karane se abhibhUta ho jAtA hai| vAlI kthaa| 4. pUrvabhava meM duzcIrNa karma parabhava meM duHkhamaya phala dene 3. ihaloka saMvejanI-manuSya-jIvana kI asAratA vAle hote haiN| jaise-pUrvabhava meM kRta duSkarmoM ke dikhAne vAlI kthaa| dvArA caMDAla Adi jugupsanIya jAtiyoM meM utpanna / 4. paraloka saMvejanI-deva, tiryaMca aura naraka ke janmoM ho atyanta krUra karma kara naraka meM una karmoM kA vedana krnaa| kI mohamayatA va duHkhamayatA batAne vAlI kthaa| kathA se saMvega-nirveda nivedanI kathA siddhI ya devalogo sukuluppattI ya hoi sNvego| pAvANaM kammANaM asubhavivAgo kahijjae jattha / narago tirikkhajoNI kumANusattaM ca nnivveo|| iha ya parattha ya loe kahA uNivveyaNI NAma / / (dani 102) (dani 101) mukti, devaloka aura sukula meM janma-inakA nirUpaNa jisa kathA meM pApakoM ke azubha vipAkoM kA kathana karane se zrotA meM saMvega utpanna hotA hai / nAraka, tiryaMca ho, vaha nirvedanI kathA hai| jisa kathA meM yaha batAyA aura kumanuSyatva-inakA nirUpaNa karane se zrotA meM jAtA hai ki ihaloka meM kie hue karma ihaloka meM bhI udaya meM A sakate haiM, paraloka meM bhI udaya meM A sakate nirveda utpanna hotA hai| haiM, vaha nirvedanI kathA hai| 6. mizrakathA . nivvedaNIkahA cauvvihA, taM jahA-ihaloe dhammo attho kAmo uvaissai jattha sutta-kavvesu / ducciNNA kammA ihalogaduhavivAgasaMjuttA bhavaMti loge vede samae sA u kahA mIsiyA NAmaM // cubhNgo| paDhame bhaMge corapAradAriyANaM paDhamA (dani 105)
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ vikathA ke prakAra 173 kathA strIkathA sUtroM aura kAvyoM meM dharma, artha aura kAma-ina itthikahA bhattakahA rAyakahA corajaNavayakahA ya / tInoM kA jahAM eka sAtha nirUpaNa ho, vaha mizra kathA hai| naDanaTTajallamuTTiyakahA u esA bhave vikahA // laukika (mahAbhArata Adi), vaidika (yajJakriyA Adi) (dani 106) aura sAmayika (taraMgavatI Adi) kathA mizra kathA hai| strI, bhojana, rAjya, cora, janapada, nATya, nRtya, jalla, naTa, malla-inase saMbaMdhita kathA karanA vikathA 7. kathA ke anya prakAra etA ceva kahAto paNNavagaparUvarga samAsajja / akahA kahA va vikahA va hojja purisaMtaraM pappa // (dani 107) ithikathA catuvidhA-jAtikathA kulakathA rUvakathA nevtthkthaa| kathAkAra aura zrotA ke AdhAra para kathA ke tIna (AvacU 2 pR81) strIkathA ke cAra prakAra haiMprakAra haiM-~akathA, kathA aura vikathA / 1. striyoM kI jAti kI kathA, akathA 2. striyoM ke kula kI kathA, micchattaM vedeMto jaM aNNANI kahaM parikahei / 3. striyoM ke rUpa kI kathA, liMgattho va gihI vA sA akahA desiyA sme|| 4. striyoM kI vezabhUSA kI kathA / (dani 108) bhaktakathA mohAkula, mithyAjJAnI, ajJAnI, veSadhArI aura bhattakadhA caturvidhA-ativAve nivAve AraMbhe nidraanne| gRhastha jo kathA karatA hai, use akathA kahA gayA hai| ativAve ettiyA davvA sAgaghatAdIe uvuttaa| nivvAe vikathA ettiyA vaMjaNabhedAdI etth| AraMbhe ettilagA tittirajo saMjato pamatto rAga-ddosavasago prikhei| hiMgukaDumeMDhanethitaduddhadahiyataMdulA evamAdI / NihANe ettisA u vigahA pavayaNe paNNattA dhIrapurisehiM / / ehiM rUvehiM velAe saMbhattaM niTTitaM / (Ava 2 pR 81) (dani 110) bhaktakathA ke cAra prakAra haiMrAgadveSa ke vazIbhUta ho jo kathA, carcA, AlocanA .. 1. AvApakathA-rasoI kI sAmagrI-ghata, sAga Adi kI jAtI hai, vaha vikathA hai| kI carcA krnaa| viruddhA vinaSTA vA kathA vikthaa| 2. nirvApakakathA-anna va vyaJjana Adi kI carcA (AvahAva 2 pR 60) krnaa| kathAvipakSabhUtAM tyAjyAM vikathAmAha / 3. AraMbhakathA--isa jImanavAra Adi meM itane tittira. (dahAva pa 114) hiMga, kaTuka, meSa Adi tathA itanA dUdha, dahI aura jo kathA ke lakSaNoM se zUnya hai, jisase saMyama meM odana Avazyaka hogaa| bAdhA upasthita hotI hai, brahmacarya pratihata hotA hai, usa 4. niSThAnakathA-amuka bhoja meM itanI sAmagrI aura varjanIya kathA ko vikathA kahA jAtA hai| itanA dhana lagA- isa prakAra kI carcA karanA / vikayA ke prakAra dezakathA cauhiM vikahAhi-itthIkahAe, bhasakahAe, desa desakathA catavidhA-chaMdo vidhI vikappo nevttho| kahAe, raaykhaae| (Ava 48) desacchaMdo mAuladhItA gaMmA lADANaM, gollavisae bhagiNI, vikathA ke cAra prakAra haiM mAtisaMvittio viccANa gaMmA aNNesi agammA emAdi / - strIkathA-strI saMbaMdhI kathA krnaa| vidhI nAma bhoyaNavidhI vivAhavidhI evmaadi| vikappo bhaktakathA-bhojana saMbaMdhI kathA krnaa| parisA gharA devakulANi nagaranivesA gAmAdINa evamAdi / dezakathA--deza sabaMdhI kathA krnaa| nevattho itthINaM purisANaM sAbhAvio viuvio vaa| rAjyakathA-rAjya saMbaMdhI kathA krnaa| (Ava 2 pR81)
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa 174 karaNa kI paribhASA dezakathA ke cAra prakAra haiM moha kI vRddhi ho, vaisI kathA zramaNa ko nahIM karanI 1. dezacchaMda kathA-vibhinna dezoM meM pracalita vivAha caahie| saMbaMdhI rItirivAjoM kI kathA krnaa| jaise-lATa vairAgya rasa se paripUrNa, tapa aura niyama saMbaMdhI kathA deza meM mAmA kI beTI ke sAtha aura golla deza meM karanI cAhie, jise sunakara vyakti saMvega aura nivedako bahina ke sAtha vivAha sammata hai| mAtA kI sapatnI prApta hotA hai| bunakaroM ke lie vivAha yogya hai, dUsaroM ke lie mahAn artha vAlI kathA bhI yadi aklezakArI ho to usakA niSedha hai| kahanI caahie| 2. dezavidhi kathA-bhojana vidhi, vivAha vidhi Adi vyakti, deza, kSetra, kAla aura apanI zakti ko jAnakara nirdoSa prAsaMgika kathA kahanI caahie| kI kathA krnaa| 3. dezavikalpa kathA-pariSad, gRha, devakula, nagara- karaNa-jIva ke pariNAma-vizeSa / kriyA / niveza, grAma Adi kI kathA krnaa| 4. dezanepathya kathA-vibhinna dezoM ke pahanAve kI kathA 1. karaNa kI paribhASA krnaa| 2. karaNa ke prakAra aura adhikArI 3. tIna karaNa : cIMTI kA dRSTAMta rAjakathA 4. yathApravRttikaraNa rAyakathA catuvidhA-nijjANakathA atijANa kathA * dhAnyapalya kA dRSTAMta balakathA koskthaa| nijjANakathA erisIriddhIe nIti, *girisaridadmAvagholanA nyAya atijANakathA - erisiyAe atIti, balakathA-ettiyaM 5. graMthibheda aura samyaktva prApti balaM, kosakathA-ettio koso| (Ava 2 pR81) | 6. prathama bAra samyaktva prApti:tIna abhimata rAjakathA ke cAra prakAra haiM * samyaktva ke prakAra (dra. samyaktva) 1.niryANakathA-rAjA ke niSkramaNa kI kathA krnaa| 7. graMthi bheda : bhavya-abhavya 2. atiyAnakathA-rAjA ke nagara Adi ke praveza kI 1 . mahAjvara kA dRSTAMta kathA krnaa| * coroM kA dRSTAMta 3. balakathA-rAjA kI senA aura vAhanoM kI kathA 8. karaNa (kriyA) kI paribhASA __ krnaa| 9. karaNa ke nikSepa 4. kozakathA-rAjA ke koza aura koSThAgAra * nAmakaraNa sthApanAkaraNa anAja ke koThoM kI kathA krnaa| 0 dravyakaraNa kathA-viveka 0 kSetrakaraNa * kAlakaraNa (dra. kAlavijJAna) siMgArarasuggutiyA mohakuvitaphuphugA hasahaseM ti| * bhAvakaraNa jaM suNamANassa kahaM samaNeNa Na sA kaheyavvA / / samaNeNa kahetavvA tava-NiyamakahA virAgasaMjuttA / 1. karaNa kI paribhASA jaM soUNa maNusso vaccai saMvega-nivvegaM // ................"karaNaM ti prinnaamo|| atthamahaMtI vi kahA apariksabahulA kahetavvA / haMdi mahayA caDagarattaNeNa atthaM kahA haNai / / kriyate karmakSapaNamaneneti karaNaM, sarvatra jIvapariNAma desaM khettaM kAlaM sAmatthaM gha'ppaNo viyaannettaa| evocyte| (vibhA 1202 mavR pR 458) samaNeNa u aNavajjA pagayammi kahA kaheyavvA // karaNa kA artha hai-jIva ke pariNAma / (dani 111-114) jIva ke ve pariNAma, jinase karma kSINa hote haiM, jise sunane se zRMgAra rasa kI utkaTa udbhAvanA ho, karaNa kahalAte haiN| .
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ yathApravRttikaraNa: dhAnyapatya kA dRSTAMta 2. karaNa ke prakAra aura adhikArI karaNaM ahApavattaM apuvvamaniyaTTiyameva bhavvANaM / iyaresi paDhamaM ciya bhannai ******** *******|| anAdikAlAt karma kSapaNa pravRtto'dhyavasAyavizeSo yathApravRttakaraNam / aprAptapUrvaM mapUrvaM sthitighAtarasaghAtAdyapUrvArtha nirvarta kaM vA pUrvam / nivartanazIlaM nivarti, na nivarti anivarti -- A samyagdarzanalAbhAd na nivartate / ( vibhA 1202 ; mavR pR 458 ) karaNa ke tIna prakAra haiM1. yathApravRttikaraNa - anAdi kAla se karmakSINa karane pravRtta adhyavasAya | 2. apUrvakaraNa - jo pahale prApta nahIM huA, aisA adhyavasAya / athavA apUrva sthitighAta aura rasaghAta karane vAlA AtmapariNAma | 3. anivRttikaraNa - jisa pariNAma kI zreNI meM samyaktva kI abhimukhatA hotI hai| usake anaMtara samyaktva prApta hotA hai / bhavya jIvoM ke tInoM kAraNa hote haiN| abhavya jIvoM ke kevala yathApravRttikaraNa hotA hai / jAgaMThI tA paDhamaM gaMThi samaicchao apuvvaM tu / aniTTIkaraNaM puNa sammattapurakkhaDe jIve // 175 anAdikAlAdarabhya yAvad granthisthAnaM tAvat prathamaM yathApravRttakaraNaM bhavati / karmakSapaNanibandhanasyAdhyavasAyamAtrasya sarvadaiva bhAvAt, aSTAnAM karmaprakRtInAmudayaprAptAnAM sarvadeva kSapaNAditi / granthi tu samatikrAmato bhindAnasya pUrvakaraNaM bhavati, prAktanAd vizuddhatarAdhyava - sAyarUpeNa tenaiva grantherbhedAditi / anivartikaraNaM punaH samyaktvaM puraskRtamabhimukhaM yasyAsau samyaktvapuraskRtaH" tata eva vizuddhatamAdhyavasa / yarUpAdanantaraM samyaktvalAbhAt / ( vibhA 1203 ; mavR pR 459 ) anAdikAla se lekara granthidezaprApti taka prathama yathApravRttikaraNa hotA hai / karmakSaya kA hetubhUta yaha adhyavasAya niraMtara rahatA hI hai| isI adhyavasAya ke kAraNa udaya prApta karma prakRtiyoM kA kSaya hotA rahatA hai / granthibheda ke samaya apUrvakaraNa hotA hai / isI adhyavasAya se granthi kA bhedana hotA hai| jisake samyaktva abhimukha hotA hai, usa jIva ke anivRttikaraNa hotA hai / isa adhyavasAya ke anantara hI samyaktva prAptaH karaNa hotA hai / yathApravRtti karaNa vizuddha, apUrvakaraNa vizuddhatara aura anivRttikaraNa vizuddhatama adhyavasAya hai / 3. tIna karaNa : cIMTI kA dRSTAnta khiigamaNaM piva paDhamaM thANUsaraNaM va karaNamapuvvaM / uppayaNaM piva tatto jIvANaM karaNamaniya // ( vibhA 1209 ) cIMTI ke pRthvI para sahaja gamana ke samAna hai - yathApravRttikaraNa | usake sthANu ArohaNa ke samAna hai - apUrvakaraNa / cIMTI ke kIlikA - utpatana ke samAna hai anivRttikaraNa / ( isa karaNa meM mithyAtva se samyaktva kI ora prasthAna hotA hai) 4. yathApravRttikaraNa: dhAnyapatya kA dRSTAMta jo palle'timahalle dhaNNaM pakkhivai thovathovayaraM / sohei bahubahutaraM bhijjai thoveNa kAle || taha kammadhannapalle jIvo'NAbhogao bahutarAgaM / sohaMto thoktaraM giNhaMto pAvae gaMThi // ( vibhA 1205, 1206 ) eka bahuta bar3e dhAnya ke koThe meM thor3A dhAnya DAlA jAye, adhika mAtrA meM bAhara nikAlA jAe to kAlAMtara meM dhAnya samApta ho jAtA hai / isI prakAra jIva karma rUpI dhAnya ke koThe se sahaja svabhAva se bahuta karmoM kA zodhana karatA hai aura thor3e karmoM ko usameM DAlatA hai, taba vaha granthi deza taka pahuMcatA hai / palle mahaimahalle kuMbhaM pakkhivai sohae assaMjae avirae bahu baMdhae nijjare palle mahaimalle kuMbhaM sohae pakkhive nAti / je saMjae patte bahu nijjare baMdhae thovaM // palle mahaimahalle kuMbhaM sohei pakkhive na kiMci / saM apatte bahunijjare baMdhae na kici // nAli / thovaM // prAyovRttireSA yat asaMyatasya bahutarakarmaNa upacayaH, alpatarasya cApacaya iti / yadi punaritthameva sarvadaiva syAt, tadopacitabahukarmaNAM jIvAnAM kadApi kasyApi samyaktvAdilAbho na syAt na caitadasti / iha trayo bhaGgA draSTavyAH / tadyathA kasyacid bandhahetunAM prakarSAt, pUrvopacitakarmakSapaNa hetu nAmapakarSAccopacayaprakarSaH / kasya cittu bandhahetUnAM kSapaNahetUnAM ca sAmyAdupacayApacaya - sAmyam / kasyacit punarbandha hetUnAmapakarSAt kSapaNahetunAM
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa 176 prathama bAra samyaktva prApti ca prakarSAdapacayaprakarSaH / tadiha tRtIyabhaMge yadA'sau mithyA- ke dvArA svAbhAvika rUpa se karmasthiti ke kSINa hone para daSTirapi vartate tadA granthidezaM prApnoti / jIva granthi ke samIpa pahuMcatA hai / (vibhAmavR 1 pR 460) 5. granthibheda : samyaktva prApti eka bahuta bar3e dhAnya ke koThe meM bahuta dhAnya DAlA aMtimakoDAkoDIe savvakammANamAuvajjANaM / jAtA hai, thor3A dhAnya nikAlA jAtA hai| isI prakAra paliyAsaMkhijjaime bhAge khINe bhavai gaMThI / / asaMyata avirata mithyAdRSTi ke bahu karmabaMdha hotA hai, gaMThi tti sudubbheo kakkhaDaghaNarUDhagUDhagaMThi vva / alpa nirjarA hotI hai| jIvassa kammajaNio ghnnraaghosprinnaamo|| eka bahuta bar3e dhAnya ke koThe meM bahata dhAnya (vibhA 1194, 1195) nikAlA jAtA hai, thor3A dhAnya DAlA jAtA hai| isI jaba Ayuvajita zeSa sAta karmaprakRtiyoM kI utkRSTa prakAra pramattasaMyata ke bahuta nirjarA hotI hai aura karma- sthiti kSINa ho jAtI hai, mAtra eka-eka sAgaropama baMdha alpa hotA hai| koTi-koTi kI sthiti zeSa rahatI hai, isakA bhI jaba eka bahuta bar3e dhAnya ke koThe meM bahuta dhAnya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga kSINa ho jAtA hai, taba nikAlA jAtA hai, nayA dhAnya nahIM DAlA jAtA / isI granthibhedana kI prakriyA prAraMbha hotI hai| prakAra apramattasaMyata ke bahuta nirjarA hotI hai, karmabaMdha DAbha Adi kI rassI meM durbhadya granthi kI taraha nahIM hotaa| AtmA kA saghana rAga-dveSa kA pariNAma granthi kahalAtA yaha sApekSa kathana hai-asaMyata ke bahuta karmoM kA hai| granthi bhinna hone para samyaktva prApta hotA hai| upacaya aura alpa karmoM kA apacaya hotA hai| yadi aisA 6. prathama bAra samyaktva prApti : tIna abhimata nirantara hotA rahe to kabhI kisI bhI bahulakarmI jIva ko samyaktva prApta nahIM hogA / kintu aisA nahIM hai| anAdimithyAdRSTi: ko'pi tathAvidhasAmagrIsadbhAveisa saMdarbha meM tIna vikalpa draSyavya haiM pUrvakaraNena puJjatrayaM kRtvA zuddhapuJjapudgalAn vedayannau1. jisa jIva ko karmabaMdha ke hetu adhika aura karmakSaya pazamikaM samyaktvamalabdhvava prathamata eva kSAyopazamika smygdRssttirbhvti| ke hetu kama prApta hote haiM, usake karmoM kA upacaya kArmagranthikAstvidameva manyante yaduta-sarvo'pi adhika hotA hai| anAdimithyAdRSTi: prathamasamyaktvalAbhakAle yathAprava2. jisa jIva ko karmabaMdha aura karmakSaya ke samAna hetu tyAdikaraNa trayapUrvakamantarakaraNaM karoti, tatra caupazamikaM prApta hote haiM, usake karmoM kA upacaya aura apacaya samyaktvaM labhate, puJjatrayaM cA'sau vidadhAtyeva / ata bhI samAna hotA hai| evaupazamika samyaktvAccyUto'sau kSAyopazamika3. jisa jIva ko baMdha ke hetu kama aura kSaya ke hetu samyagdRSTiH, mizraH, mithyAdRSTirvA bhavati / adhika prApta hote haiM, usake karmoM kA adhika anyastu yathApravRttyAdikaraNatrayakrameNAntarakaraNe apacaya (bahunirjarA) hotA hai| aupazamikaM samyaktvaM labhate, pUjatrayaM tvasau na karotyeva / isa tIsare vikalpa vAlA mithyAdRSTi granthideza taka tatazcaupazamikasamyaktvAccyuto'vazyaM mithyAtvameva pahuMcatA hai| gcchti| (vibhAmavR 1 pR 242), girisarigrAvagholanA nyAya saiddhAMtika mAnyatA anAdikAlIna mithyAdaSTi girinaivattaNipattharaghaDaNovammeNa paDhamakaraNeNaM / jIva anukUla sAmagrI ke prApta hone para aupazamika jA gaMThI kammaThitikkhavaNamaNAbhogao tassa / / samyaktva ko prApta kie binA hI apUrva karaNa ke dvArA (vibhA 1207) mithyAtva dalikoM ke tIna puJja karake zuddha puJja pudgaloM jaise pahAr3I nadI ke prastarakhaNDa aura mArgavartI kA vedana karatA huA sarvaprathama kSAyopazamika samyaktva prastarakhaNDa paraspara gharSaNa (ghaJcanagholanAnyAya) se prApta karatA hai| anAyAsa hI gola, trikoNa, catuSkoNa, choTe, bar3e Adi kArmagraMthika mAnyatA-mithyAdaSTi jIva prathama bAra aneka AkAra vAle ho jAte haiM, vaise hI yathApravRttikaraNa samyaktva prApti ke samaya yathApravRtti Adi tInoM karaNoM
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa ke nikSepa 177 karaNa ke bAda antarakaraNa meM aupazamika samyaktva prApta karatA coroM kA dRSTAMta hai| vaha mithyAtva dalikoM ke tIna puJja karatA hai, jaha vA tinni maNasA jaMta'DavipahaM sahAvagamaNeNaM / isalie aupazamika samyaktva se cyuta hokara vaha kSAyo velAikkamabhIA turaMti pattA ya do corA // zamika samyagdRSTi, mizradRSTi athavA mithyAdRSTi bhI ho daTuM maggataDatthe te ego maggao pddiniytto| sakatA hai| bitio gahio taio samaikkataM pUraM patto / ____ anya mAnyatA-yathApravRtti Adi karaNatraya ko aDavI bhavo maNUsA jIvA kammaTTiI paho dIho / kramazaH karatA huA jIva antarakaraNa meM aupazamika gaMThI ya bhayavANaM rAga-dosA ya do corA // samyaktva prApta karatA hai| vaha mithyAtva dalikoM ke bhaggo ThiiparivaDDhI gahio paNa gaMThio gao tio| tIna puJja nahIM karatA, isalie aupazamika samyaktva se sammattapuraM evaM joejjA tiNNi karaNANi // cyuta hokara nizcita hI mithyAtva ko prApta hotA hai| (vibhA 1211-1214) 7. granthibheda : bhavya-abhavya tIna manuSya eka sAtha yAtrA karate hue aTavI mArga je bhaviyA te taM gaThiM kevi samaticchati / kevi tato se jA rahe the| samaya ke atikramaNa ke bhaya se unhoMne ceva paDiNiyattaMti / je abhaviyA te niyamA tato ceva tvaratA kii| vahAM unheM do cora mile| unameM se eka paDiNiyattaMti / jahA pipIliyAo bilAoddhAiyAo vyakti mArga meM sthita cora ko dekhakara lauTa gyaa| samANIo egaM khANuyaM vilaggeti, tattha jAsi pakkhA dUsarA coroM dvArA pakar3A gyaa| tIsarA gantavya atthi tA ur3aDeMti, jAsi natthi tA tato ceva paDiNiya- sthAna para pahuMca gyaa| taMti / (Ava 1 pR 99) aTavI ke samAna hai bhava / manuSya ke samAna hai jIva / granthibheda ke yogya karma sthiti hone para jo bhavya lambA mArga hai karma sthiti / bhaya sthAna ke samAna hai granthi / jIva hote haiM, unameM se kucha granthibhedana karate haiM, kucha na rAga aura dveSa ke tulya haiM cora / jo cora lauTa gayA, usake tulya hai-karma sthiti kI punaH lauTa jAte haiM, granthibhedana nahIM kara pAte / vRddhi / jo pakar3A gayA, usake tulya hai-granthi-sthAna kI __abhavya jIva nizcita hI granthibheda nahIM kara paate| prApti / jisane gantavya sthAna ko prApta kara liyA, jaise-cIMTiyAM bila se nikala kara sthANa para car3hatI haiN| usake samAna hai--samyaktva kI prApti / unameM se jinake paMkha hote haiM, ve ur3a jAtI haiM, jinake paMkha nahIM hote, ve gira jAtI haiN| 8. karaNa (kriyA) ko paribhASA mahAjvara kA dRSTAMta karaNaM kiriyA bhAvo saMbhavao veh...........|| bhesajjeNa sayaM vA nassai jarao na nassae koi / kRtinirvRttirvastunaH karaNamucyate / bhavvassa - gaMThidese micchattamahAjaro cevaM // (vibhA 3301; mavR pR 301) (vibhA 1216) karaNa kA artha hai -kriyaa| jo kiyA jAtA hai, vaha jvaragrasta kisI vyakti kA jvara svataH calA jAtA karaNa hai / athavA jisake dvArA, jisase yA jisameM kiyA hai, kisI kA auSadhi sevana se calA jAtA hai aura kisI jAtA hai, vaha karaNa hai| kisI bhI vastu kA nirvartana kA jvara naSTa nahIM hotaa| vaise hI bhavya prANI ke karanA karaNa kahalAtA hai| mithyAtva rUpa mahAjvara kI ye tInoM sthitiyAM hotI hai. karaNa ke nikSepa nAma ThavaNA davvaM khitte kAle taheva bhAve ya / kisI kA mithyAtva granthibheda se svataH calA jAtA eso khalu karaNaMmI Nikkhevo chanviho hoi / / (uni 183) __ kisI kA mithyAtva guru ke upadeza rUpa bheSaja se karaNa ke chaha nikSepa haiMcalA jAtA hai| nAma, sthApanA, dravya , kSetra, kAla aura bhAva / kisI kA mithyAtva naSTa nahIM hotaa|
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaNa nAmakaraNa sthApanAkaraNa nAmaM nAmassa va nAmao va karaNaM ti nAmakaraNaM ti / ThavaNA karaNannAso karaNAgAro va jo jassa // ( vibhA 3302 ) nAma hI nAmakaraNa hai athavA kisI kA priyaMkara zubhaMkara Adi nAma rakhanA nAmakaraNa hai / akSa Adi kA nyAsa athavA jisa karaNa kA jo AkAra hai, vaha sthApanAkaraNa hai / dravyakaraNa aaNaM tu duvihaM sannAkaraNaM ca no ya sannAe / kaDakaraNamakaraNaM velUkaraNaM ca sannAe || nosannA karaNaM puNa paogasA vIsasA ya boddhavvaM / sAI amaNAIaM duvihaM puNa vissAkaraNaM // ( uni 184, 185 ) dravya karaNa ke do prakAra haiM1. saMjJAkaraNa - dravya kA niSpAdana athavA dravya kI kriyA ko hI rUr3hi se saMjJAkaraNa kahA jAtA hai| isake aneka bheda haiM kaTakaraNa -kaTanirvartaka ojAra Adi kA nirmANa / arthakaraNa - sikkA banAne ke lie adhikaraNI Adi kA nirmANa | velUkaraNa - rUI kI pUNI kAtane ke lie veNuzalAkA kA nirmANa / 2. nosaMjJAkaraNa - kriyA hone para bhI jisakI karaNasaMjJA rUr3ha nahIM hai, vaha nosaMjJAkaraNa hai / isake do bheda haiM prayogakaraNa aura visrasAkaraNa / visrasA karaNa ke do prakAra haiM- sAdikaraNa aura anAdikaraNa / dhamAdhammAgAsA evaM tivihaM bhave aNAIyaM / '''' ( uni 186 ) .....annonnasamAhANaM jamihaM karaNaM na nivvatI // ahava parapaccayAo saMjogAi karaNaM nabhAI / sAiyamuvAo pajjAyAdesao vAvi // cakkhusamacakkhusaM ciya sAIaM rUvivIsasAkaraNaM / abhANupabhi bahuhA saMghAbheyakayaM // ( vibhA 3309 - 3311 ) visAkaraNa anAdivisAkaraNa ke tIna prakAra haiM-dharmAstiadharmAstikAya aura AkAzAstikAya / kAya, 178 inakI paraspara vyavasthita anAdikAlIna pradezasaMhati ke artha meM yahAM karaNa zabda kA prayoga huA hai, kriyAtmakakaraNa ke artha meM nahIM / athavA upacAra se inameM kriyAtmaka karaNa bhI ghaTita hotA hai / jaise - AkAza ke sAtha ghaTa Adi kA saMyoga / yaha sAdikaraNa hai / paryAya kI apekSA se bhI inameM sAdikaraNa hotA hai / rUpI ajIva dravyoM meM sAdi visrasAkaraNa do prakAra kA hai cAkSuSa - abhra, - prayogakaraNa bhAvakaraNa pariNamana / indradhanuSa Adi meM hone vAlA acAkSuSa --- paramANu - skandhoM meM hone vAlA bheda aura saMghAta / hoi ogo jIvavvAvAro teNa jaM viNimmANaM / sajjIvamajIvaM vA paogakaraNaM tayaM bahuhA || ( vibhA 3312 ) hotA hai, jIva kI pravRtti se dravya kA jo nirmANa vaha prayogakaraNa hai / usake do bheda haiM 1. jIvaprayogakaraNa 2. ajIvaprayogakaraNa kSetrakaraNa khittarasa natthi karaNaM AgAsaM jaM akittimo bhAvo / vaMjaNapariAvannaM tahAvi puNa ucchukraraNAI // ( Avani 1017 ) kSetra kA karaNa nahIM hotA kyoMki AkAza akRtrima - akRtaka hai / kintu kSetra ke abhivyaMjaka pudgaloM kI apekSA se kSetrakaraNa hotA hai / jaise--- ikSukSetrakaraNa, zAlIkSetrakaraNa Adi / kSetra ke paryAyoM kA avasthAntara hI kSetrakaraNa hai / ( dra. zarIra ) (dra. pudgala) bhAvakaraNa bhAvakaraNaM tu duvihaM jIvAjIvesu hoi nAyavvaM / ' jIvakaraNaM tu duvihaM suyakaraNaM ceva no ya suyakaraNaM / ' ( uni 201, 203 ) bhAvakaraNa ke do prakAra haiM- jIvabhAvakaraNa aura attartarraNa / ajIvabhAvakaraNa (dra. pudgala ) jIvakaraNa ke do prakAra haiM- zrutakaraNa aura nozrutakaraNa / zrutakaraNa (dra. zrutajJAna)
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma 179 karma nosuyakaraNaM duvihaM guNakaraNaM taha ya muMjaNAkaraNaM / guNa tavasaMjamajogA jaMjaNa maNavAyakAe ya / / (uni 204) karaNa (kriyA) nozrutakaraNa ke do prakAra haiM1. guNakaraNa - tapoyoga, saMyamayoga / 2. yojanAkaraNa-manoyoga, vacanayoga, kAyayoga / nAma sthApanA dravya kSetra kAla bhAva -- |- saMjJA nosaMjJA ajIva -| vitrasA visrasA prayoga prayoga zruta nozruta --- - - cAkSuSa acAkSuSa jIva ajIva baddha abaddha guNa yoga karaNasattarI-prayojana hone para kiyA jAne vAlA 5. darzanAvaraNa karma anuSThAna / isake sattara aMga haiM- 6. vedanIya karma piMDavisohI samiI bhAvaNa paDimA ya iMdiyaniroho / 7. mohanIya karma paDilehaNaguttIo abhiggahA ceva karaNaM tu / / 0 darzana mohanIya ke prakAra (obhA 3) 0 cAritra mohanIya ke prakAra cAra prakAra kI piMDavizodhi, pAMca samiti, bAraha * kaSAya mohanIya (dra. kaSAya) bhAvanA, bAraha pratimA, pAMca prakAra kA iMdriyanigraha, nokaSAya mohanIya paccIsa prakAra kI pratilekhanA, tIna gupti aura cAra * mohakarma ke kSaya Adi se samyaktva prApti prakAra kA abhigraha (piMDa, zayyA, vastra, pAtra)---inheM (dra. samyaktva) karaNasattarI kahA jAtA hai| 8. AyuSya karma karma-jIva kI zubha-azubha pravRtti se AkRSTa * AyuSya kA baMdha kaba? sukha-duHkha evaM AvaraNa ke hetubhUta pudgala- 0 AyuSyabaMdha aura AkarSa skandha / 0 sopakrama-nirupakrama AyuSya 1. karma kA nirvacana * AyuSya ke upakrama 2. karma baMdha kA hetu aura prakAra * zIrSaprahelikA : AyuSya kA mApana (dra. kAla) 3. karma ke prakAra 9. nAma karma 4. jJAnAvaraNa karma * zubha nAmakarma kI prakRtiyAM *jJAnAvaraNa kA kSayopazama saba jIvoM meM (dra . jJAna) 0 azubha nAmakarma kI prakRtiyAM * svAdhyAya se jJAnAvaraNIya karma kA kSaya 10. gotra karma (dra. svAdhyAya) ___* vandanA se nIca gotra karma kA kSaya (5. vandanA)
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma 180 jJAnAvaraNa karma 11. antarAya karma | 2. karmabandha kA hetu aura prakAra ____ * sevA se lAbhAntarAya karma kA kSaya (dra. vaiyAvRtya) rAgo ya doso vi ya kmmbiiyN| 12. karma-prakRtiyoM kA upakrama (u 327) 13. karma ekakSetrAvagAhI rAga aura dveSa karma ke bIja haiN| 14. saba AtmapradezoM se karma baMdha karmaNAM catuHprakAro baMdho bhavati-prakRtibaMdha: 15. Atmapradeza-karmapradeza-parimANa sthitibaMdha anubhAgabaMdhaH prdeshbNdhH| (ucU pR 277) 16. karma-anubhAga kA pradeza-parimANa karmabaMdha ke cAra prakAra haiM17. eka samaya meM gRhIta karmapradeza-parimANa 1. prakRtibaMdha-karmoM kA svabhAva aura karma ke 18. karmabandha: sUcIkalApa kI upamA bhed| 19. udaya se pUrva karma kI avasthAeM 2. sthitibaMdha-karmoM kA AtmA ke sAtha baMdhe rahane 20. karmabhoga kI prakriyA kA kAlamAna / 21. karma-saMkramaNa kI prakriyA 3. anubhAgabaMdha- karmoM kA zubha-azubha vipAka / 22. karmoM kI sthiti 4. pradezabaMdha-jIvapradeza aura karmapudgaloM kA 23. abAdhA kAla saMbaMdha / 24. saMkliSTa pariNAma aura sthitibaMdha jogA payaDipaesaM ThitiaNubhAgaM kasAyao kuNai / 25. puNyakarma, pApakarma, nokarma (uzAva pa 190) 26. vItarAga ke karmabaMdha yoga se karmoM kA prakRtibaMdha aura pradezabaMdha hotA 27. kama aura zarIra kA anAdi saMbaMdha hai| kaSAya se karmoM kA sthitibaMdha aura anubhAgabaMdha 28. AtmA aura karma kA anAdi saMbaMdha hotA hai| 29. anAdi saMbaMdha kA anta kase? 3. karma ke prakAra 30. saMsArI AtmA kaMcit mUrta nANassAvaraNijja, daMsaNAvaraNaM tahA / 31. karma kI mUrtatA ke hetu veyaNijja tahA mohaM, AukammaM taheva ya / / 32. mUtaM se amUtta kA anugraha-nigraha nAmakammaM ca goyaM ca, aMtarAyaM taheva ya / 33. AtmA aura karma sahagAmI evameyAi kammAiM, advaiva u samAsao / / 34. jIva kI vividhatA kA hetu : karma (u 33 / 2,3) * karma ke astitva kI siddhi (va. gaNadhara) | jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, Ayu, * Azrava se karmabaMdha (da. Azrava) | nAma, gotra aura antarAya-ye ATha prakAra ke karma haiN| * karmabaMdha aura gaNasthAna (dra. guNasthAna) 4. jJAnAvaraNa karma * karma ke upazama-kSaya kI prakriyA (dra. guNasthAna) * karmakSaya se guNoM kI prApti jJAyate'neneti jJAnam--avabodhastasya Aviyate --- (dra. siddha) sadapyAcchAdyate'nena paTeneva vivasvatprakAza ityAvaraNIyam / (uzAvR pa 641) 1. karma kA nirvacana jisake dvArA jAnA jAtA hai, vaha jJAna hai| jaise kriyate -mithyAtvAviratikaSAyayogAnugatenAtmanA vastra sUrya ke prakAza ko Avata karatA hai, vaise hI jo nirvartyata iti karma / (uzAva pa 72) pudgala-skandha jJAna ko AvRta karatA hai, vaha jJAnAvaramithyAtva, avirAta, kaSAya aura yoga-ina AzravoM NIya kama hai| se anugata AtmA dvArA jo kiyA jAtA hai, vaha karma nANAvaraNaM paMcavihaM, suyaM AbhiNibohiyaM / ohinANaM taiyaM, maNanANaM ca kevalaM // (u 33 / 4) / - ..
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ styAnaddhi ke pAMca udAharaNa jJAnAvaraNa pAMca prakAra kA hai (1) matijJAnAvaraNa (2) zrutajJAnAvaraNa (3) avadhijJAnAvaraNa manojJAnAvaraNa (5) kevalajJAnAvaraNa / 'jJAnasya jJAninAM caiva nindApradveSamatsaraH / upaghAtazca vighnezca, jJAnaghnaM karma badhyate // ' ( uzAvR pa 126 ) jJAnAvaraNIya karmabaMdha ke hetujJAna tathA jJAnI kI nindA karanA / jJAna tathA jJAnI ke prati dveSa rakhanA / jJAna tathA jJAnI ke prati matsara bhAva rakhanA / jJAna tathA jJAnI kA upaghAta karanA / jJAna tathA jJAnI ke mArga meM vighna DAlanA / 5. darzanAvaraNa karma dRzyate'neneti darzanaM - sAmAnyAvabodhastadA vriyate vastuni pratIhAreNeva nRpatidarzanamaneneti darzanAvaraNam / ( uzAvR pa 641 ) jisake dvArA dekhA jAtA hai, vaha darzana hai / yaha sAmAnya avabodha hai / jaise dvArapAla rAjA ke darzana meM CTET DAlatA hai, vaise hI jo pudgala skaMdha darzana ko AvRta karatA hai, vaha darzanAvaraNIya karma hai / niddA tava payalA, niddAniddA ya payalapayalA ya / tatto ya thI giddhI u, paMcamA hoi nAyavvA // camacakkhuohissa, daMsaNe kevale ya AvaraNe / evaM tu navavigappaM nAyavvaM daMsaNAvaraNaM // ( u 33 / 5, 6) darzanAvaraNa karma ke nau prakAra haiM1. nidrA 181 2. pracalA 3. nidrA-nidrA 6 cakSudarzanAvaraNa 7. acakSudarzanAvaraNa 8. avadhidarzanAvaraNa 9. kevaladarzanAvaraNa / 4. pracalApracalA 5. styAnaddha nidrA Adi pAMca prakAra nidrA - sukhapratibodhocyate / pracalA -- nidrAvat kiJcicchubharUpatAtmakena prakAreNa pracalatyasyAmAsIno'pIti calA / nidrAnidrA - atizayanidrA duHkhapratidhAtmikA / pracalApracalApracalA'tizAyinI, sAhi karma caMkramyamANasyApi bhavati / styAnaddhi:- prakRSTatarAzubhAnubhAvatayA tAbhya uparivartinI styAnA saMhatopacitetyarthaH RddhiddhirvA yasyAM sA styAnaddhiH styAnagRddhirvA / etadudaye ca vAsudevabalArddhabalaH prabalarAgadveSodayavAMzca janturjAyate, ataeva paricintitArthasAdhanyasAvucyate / ( uzAvRpa 642 ) 1. nidrA - jo sahajatA se TUTa jAye, vaha nidrA hai / 2. pracalA - jo baiThe-baiThe nIMda AtI hai, vaha pracalA hai / 3. nidrAnidrA - jo kaThinAI se TUTe, vaha nidrAnidrA hai / 4. pracalApracalA jo calate-calate nIMda AtI hai, vaha gaharI nIMda pracalApracalA hai / 5. styAnaddhi - yaha nidrA prakRSTatara azubha anubhAva vAlI hai| isameM cetanA pragADha mUrcchA se jama jAtI hai| isa prakRti kA udaya hone para vyakti ke rAgadveSa kA prabala udaya hotA hai aura usa samaya usameM vAsudeva ke bala se AdhA bala jAga jAtA hai / vyakti jo socatA, use vaha isa nIMda meM siddha kara letA hai| isalie use cintita artha ko siddha karane vAlI nidrA kahA jAtA hai| styAna ke pAMca udAharaNa poggala - moyaga daMte pharasagavaDasAlabhaMjaNe ceva / thIddhissa ee AharaNA hoMti nAyavvA // tadudaye ca vajraRSabhanArAcasaMhananavataH kezavArdha balasaMpannatA samaye nigadyate / ( vibhA 235, mavR pR 117,118) 1. pudgala (mAMsa) - eka muni ke mana meM mAMsabhakSaNa kI abhilASA jagI / vaha rAta ko soyA huA thA / usake styAnaddhi nidrA kA udaya huaa| vaha uThA aura gAMva ke bAhara jAkara eka bhaiMse ko mArakara usakA mAMsa khAkara lauTa AyA, upAzraya meM Akara punaH so gayA / usane subaha guru ke pAsa duHsvapna kI AlocanA kI / upAzrayadvAra para gire mAMsa ko dekha jJAta huA ki isake styAnaddhi nIMda kA udaya huA hai / ata: use munisaMgha se bahiSkRta kara diyA gayA / 42. modaka - eka muni ke mana meM modaka khAne kI
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma 182 mohanIya karma icchA jgii| styAnaddhi ke udaya se vaha rAtri meM banate haiM, unakA nAma hai vedanIya karma / uThA, dina meM jisa ghara meM modaka dekhe the, usI ghara veyaNIyaM pi ya duvihaM, sAyamasAyaM ca AhiyaM / meM pahuMcA, manaicchita modaka khAkara zeSa bace sAyassa u bahU bheyA, emeva asAyassa vi / / modakoM ko pAtra meM DAla, upAzraya meM Akara so (u 337) gayA / punaH jagane para guru ke pAsa Alocana kii| vedanIya do prakAra kA hai-sAta vedanIya aura asAta use saMgha se bahiSkRta kara diyA gyaa| vedanIya / ina donoM ke aneka prakAra haiN| 3. gajadaMta - eka dina eka hAthI ne muni ko utpIDita kiyA / pratizodha kI Aga meM jalatA huA vaha muni rAta ko uThA / nagarakapAToM ko tor3akara hAthI ko mohayati jAnAnamapi madyapAnavadvicittatAjananeneti mAra, usake dAMta ukhAr3a lAyA / una dAMtoM ko mohaH / (uzAvR pa 641) upAzraya dvAra para rakhakara so gyaa| prAtaH guru ke jaise madirApAna kie hue manuSya kI cetanA vikRta pAsa apane duHsvapna kI AlocanA kii| styAddhi yA macchita ho jAtI hai, vaise hI jo karma pudagala cetanA ke udaya ke kAraNa use saMgha se bahiSkRta kara diyA ko mUcchita aura vikRta banAtA hai, vaha mohakarma hai| gyaa| mohaNijjaM pi duvihaM, daMsaNe caraNe tahA / 4. pharusaga (kuMbhakAra) - eka 'kuMbhakAra muni banA / (u 338) usase pUrva vaha mRtpiDoM ko kUTa-pITa kara ghar3e banAtA mohanIya karma do prakAra kA hai--darzanamohanIya thaa| usa pUrvAbhyAsa kI smRti huii| rAta ko aura cAritramohanIya / styAnaddhi nidrA kA udaya hone se usane kaI sAdhuoM darzanamohanIya kI kapAlakriyA kara dii| use bhI saMgha se visarjita kara diyA gyaa| sammattaM ceva micchattaM, sammAmicchattameva ya / 5. vaTavRkSazAkhA -eka bAra eka muni grAmAntara se eyAo tinni payaDIo, mohaNijjassa daMsaNe / / bhikSA lekara A rahA thaa| garmI kI bhayaMkaratA ke (u 33 / 9) kAraNa chAyAbhilASI muni mArga meM eka vaTavRkSa ke darzanamohanIyavaividhyaM tathA''ha-samyagbhAvaH samyanIce baiThA / usakI eka zAkhA se usakA sira ktvaM zuddhadalikarUpaM yadudaye'pi tattvaruciH syAt / mithyATakarAyA, bar3A paritApa huaa| mana krodha se prajva- bhAvaH mithyAtvam -- azuddhadalikarUpaM yatastattve'tattvamalita ho utthaa| vaha rAta ko so rahA thaa| styAnaddhi tattve'pi tattvamiti buddhirutpdyte| samyagmithyAtvameva nidrA kA udaya huaa| rAtri meM hI vaha usa ca-zuddhAzuddhadalikarUpaM yata ubhysvbhaavt| jantIrbhavati / vaTazAkhA ko tor3akara le AyA aura punaH so (uzAva pa 643) gyaa| saMgha ne use liMga-apanayana kara visajita kara darzanamoha ke tIna prakAra haiM - diyaa| 1. samyaktvamoha-isake dalika (pudgala) zuddha hote styAnaddhi nidrA ke samaya vajraRSabhanArAca saMhanana haiN| isake udayakAla meM bhI tattvaruci banI rahatI vAle vyakti meM vAsudeva ke bala se AdhA bala jAga jAtA 2. mithyAtvamoha-mithyAbhAva / galata dRSTikoNa 6. vedanIya karma mithyAtva hai / yaha azuddhapudgalarUpa hai / isakA udaya vedyate -- sukhaduHkhatayA'nubhUyate lihyamAnamadhuliptAsi- hone para tattva meM atattva aura atattva meM tattva kI dhArAvaditi vedanIyam / (uzAvR pa 641) buddhi utpanna hotI hai| jaise madhu se lipaTI talavAra kI dhAra ko cATane se 3. samyaktva-mithyAtva- isake pudgala zuddha-azuddhasvAda bhI AtA hai aura jIbha bhI kaTa jAtI hai, vaise hI mizra-rUpa hote haiN| inake udaya se prANI kI tattvajo pudagala sukha aura duHkha-donoM ke saMvedana meM hetubhUta ruci/zraddhA sandigdha avasthA meM rahatI hai|
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma AyuSyabandha aura AkarSa 183 darzanamohaM saptabhedaM anantAnubandhinaH krodhamAnamAyA- rati, arati, bhaya, zoka, jugupsA aura ved| dUsarI lobhAH samyaktvaM samyagmithyAtvaM mithyAtvaM / gaNanA ke anusAra ve nau haiM-hAsya, rati, arati, bhaya (ucU pR 278) zoka, jugupsA, puruSaveda, strIveda aura napuMsakaveda / darzanamoha ke sAta prakAra haiM-anantAnubaMdhI krodha, 8. AyuSya karma anantAnubaMdhI mAna, anantAnubaMdhI mAyA, anantAnubaMdhI AyAti-Agacchati svakRtakarmAvAptanarakAdilobha, samyaktva, samyagamithyAtva aura mithyAtva / kugateniSkramitumanaso'pyAtmano nigaDavatpratibandhakatAcAritramohanIya mityAyuH tadeva karma AyuHkarma / carittamohaNaM kammaM, duvihaM tu viyAhiyaM / (uzA pa 641) kasAyamohaNijjata, nokasAyaM taheva ya / / jaise ber3I se baMdhA huA AdamI niyata sthAna se (u 3310) pratibaddha rahatA hai, vaise hI AyuSya ke pudgala naraka Adi cAritramohanIya ke do prakAra haiM-kaSAyamohanIya kisI eka gati se prANI ko pratibaddha karate haiN| aura nokaSAyamohanIya / neraiyatirikkhAu, maNussAu taheva ya / caritamohanIyaM ekaviMzatibhedaM apratyAkhyAnA devAuyaM cautthaM tu, AukammaM caumvihaM / / krodhAdayazcatvAraH pratyAkhyAnAvaraNAkrodhAdayazcatvAraH (u 33 / 12) saMjvalanakrodhAdayazcatvAraH hAsyaratyaratibhayazokajugupsA AyuSya karma cAra prakAra kA hai-1. nairayika striipuNnpuNskvedaaH| (ucU pR 278) Ayu, 2. tithaMca Ayu, 3. manuSya Ayu, 4. deva Ayu / cAritra mohanIya ke ikkIsa prakAra haiM AyuSya kA bandha kaba ? apratyAkhyAna catuSka-krodha, mAna, mAyA, lobha / devA NArayA asaMkhejjavAsAuyA ya chammAsasesApratyAkhyAna catuSka-krodha, mAna, mAyA, lobha / uyA AugANi baMdhati, parabhaviAyuANi / sesA saMjvalana catuSka-krodha, mAna, mAyA, lobha / tibhAgasesAuyA niruvakkamA / je te sovakkamA te siyA nokaSAya nau-hAsya, rati, arati, bhaya, zoka, tibhAgasesAuA parabhaviAyUaM pakareMti siya tibhAgati jugupsA, strIveda, puruSaveda aura bhAgAvasesAuA sia tibhAgatibhAgatibhAgasesAuA napuMsakaveda / pakareMti / (AvacU 1 pR 366) nokaSAya mohanIya deva, nAraka tathA asaMkhyeya varSajIvI manuSya aura tiryaca vartamAna jIvana kA chaha mAha AyuSya zeSa rahane nokaSAya:-kaSAyasahavattino hAsyAdayastadrUpeNa para agale janma kA AyuSya bAMdhate haiN| nirupakrama Ayu ydvdyte| (uzAvR pa 643) vAle manuSya aura tiryaca vartamAna bhava kI bhAga Ayu jo kaSAya ke sahavartI haiM, mUlabhUta kaSAyoM ko utte zeSa rahane para agale bhava kA AyubaMdha karate haiM / sopakrama jita karate haiM, hAsya Adi ke rUpa meM jinakA vedana Ayu vAle jIva 3 bhAga Ayu zeSa rahane para athavA hotA hai, ve nokaSAya haiN| uttarottara tIsare bhAga kA tIsarA bhAga (chaThA, nauvAM, nokaSAya ke prakAra sattAIsavAM) zeSa rahane para AyubaMdha karate haiN| .."sattavihaM navavihaM vA kammaM nokasAyajaM // AyuSyabandha aura AkarSa (u 33 / 11) yattu SaDbhiH paJcabhizcatubhirvA AkarSeH AgRhItaM saptavidhaM hAsyaratya ratibhaya zokajugupsA: SaD vedazca dalikaM tadapavartanAkaraNenopakramyate iti sopakramam / sAmAnyavivakSayaka eveti / yadA tu vedaH strIpuMnapuMsakabhedena (uzAva pa 237) tridhe ti vivakSyate tadA SaDabhistrayo mIlitA nava bhvnti| AkarSa kA artha hai- karma padagaloM kA grahaNa / cAra. (uzAvR pa 643) pAMca athavA chaha AkarSoM se AyuSya ke pudgaloM kA eka gaNanA ke anusAra nokaSAya sAta haiM- hAsya, grahaNa hotA hai, vaha sopakrama AyuSya hai| isameM
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma 184 nAmakarma apavartanAkaraNa ke dvArA AyuSya kA apavartana ho sakatA AyuSya ke upakrama ajjhavasANanimitta AhAre veyaNA praaghaae| saptabhiraSTabhirvA''kargavAmiva maruSu jalagaNDUSa- phAse ANApANu sattavihaM jhijjae AuM / / grahaNarUpairyatpudgalopAdAnaM tadanubhAgo'tidRDha ityapavarta (Avani 724) yitumazakyatayA nirupkrmmucyte| (uzAvR pa 237) AyuSya kSINa hone ke sAta kAraNa --- jaise marubhUmi meM gAya jalAzaya meM bAra-bAra muMha adhyavasAna-rAga-sneha-bhayAtmakavicAra / DAlakara jala pItI hai, eka sAtha nahIM pItI vaise hI nimitta-daNDa, zastra Adi kA prahAra / sAta-ATha AkarSoM se AyuSya ke padgaloM kA grahaNa AhAra-ati alpa mAtrA meM yA adhika mAtrA meM hotA hai, eka sAtha nahIM, vaha nirupakrama AyuSya hai, bhojana krnaa| kyoMki usakA anubhAga atyanta dRr3ha hotA hai, usakA vedanA-AMkha, kAna Adi kI pIr3A / apavartana saMbhava nahIM hai| parAghAta--gaDDhe Adi meM girnaa| sopakrama-nirupakrama AyuSya sparza-sAMpa Adi se DasA jaanaa| sovakkamo a niruvakkamo a duviho'NubhAvamaraNaMmi / .... AnApAna-ucchvAsa-niHzvAsa kA nirodha ho (uni 226) jaanaa| jaM jIviyasaMvaTTaNamajhavasANAiheusaMjaNiyaM / anya kAraNa sovakkamAuyANaM sa jIviuvakkamaNakAlo / / daMDakasasattharajjU aggI udagapaDaNa visaM vaalaa| sa jIvitopakramaNakAlo yatha yUkopakramaNakAlo'bhi sIuNhaM arai bhayaM khuhA pivAsA ya vAhI ya / dhIyata ityarthaH yat kim ? ityAha-yajjIvitasya munapurIsanirohe jiNNAjiNNe ya bhoyaNe bhuso| yathAbaddhasya dIrghakAlavedyasyAyuSkasya saMvartanaM svalpasthiti ghaMsaNagholaNapIlaNa Aussa uvakkamA ee| katvApAdanam / keSAm ? sopakramAyuSAM jIvAnAm / (Avani 725,726) nirupakramAyuSAM nikAcitAvasthasyaiva baddhatvAdapavartanA daNDa, kaza, zastra, rajju (phAMsI lagAnA), agni, yogAt / (vibhA 2045 mavR pR 721,722) udakapatana, viSa, vyAla (sarpa, duSTa gaja), zIta, uSNa, __ AyuSya (anubhAvamaraNa) ke do prakAra haiM -sopakrama __ arati, bhaya, kSudhA, pipAsA, vyAdhi, mala-mUtra kA nirodha maraNa aura nirupakrama maraNa / sopakrama AyuSya vAle jIva karane para, adhika bhojana karane para, ajIrNa hone para adhyavasAna, bhaya Adi nimitta milane para dIrghakAla taka tathA gharSaNa-gholana-pIDana se AyuSya kSINa hotA haibhoge jAne vAle apane baddha AyuSya ko alpa kAla meM ye AyuSya ke upakrama haiN| hI bhoga lete haiM - ise yathAyuSkaupakramakAla kahA jAtA nAmakarma hai| nirupakrama Ayu vAle jIvoM kA AyUSya nikAcita rUpa meM baddha hotA hai, ata: usakA apavartana-hasvIkaraNa gatijAtyAdibhiH prakAramiyatIti nAma / nahIM hotaa| (ucU pR 277) ke puNa sovakkamA niruvakkamA ? neraiyA devA jA gati, jAti Adi se prANI-vizeSa ko nirdiSTa asaMbajjavAsAugA tiriyA maNayA ya uttamaparisA karatA hai, vaha hai nAma karma / carimasarIra tti / sesA bhAtayA / (Avaca 1 pR 366) namayati-gatyAdivividhabhAvAnubhavanaM pratyAtmAnaM nairayika, deva, asaMkhyeyavarSajIvI tiryaMca aura manuSya, pravaNayati citrakara iva karituragAdibhAva prati rekhAkRtiuttama puruSa (tirasaTha zalAkApUruSa) tathA caramazarIrI- miti naamkrm| (uzAva pa 641) ina sabakA AyuSya nirupakrama hotA hai| inake atirikta jaise citrakAra hAthI, ghor3e Adi kA rekhAMkana karatA zeSa saba jIvoM kA AyuSya sopakrama aura nirupakrama- hai, vaise hI jIvoM ko gati, jAti Adi vividha bhAvoM donoM prakAra kA ho sakatA hai| kA anubhava karAne vAlA karmavizeSa nAma karma hai|
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ gotra karma 185 karma _' nAmaM kammaM tu duviha, suhamasuhaM ca AhiyaM / azubhanAma karma kI prakRtiyAM suhassa u bahU bheyA, emeva asuhassa vi // azubhanAmno'pi vimadhyamavivakSayA catustrizajhedAH, (u 33613) tadyathA-narakagatiH tiryaggatiH ekendriyajAti: dvIndriya__ nAmakarma do prakAra kA hai zubhanAma aura azubha- jAtiH trIndriyajAtiH caturindriyajAti: RSabhanArAcaM nAma / ina donoM ke aneka prakAra haiN| nArAcaM ardhanArAcaM kIlikA sevAtaM nyagrodhamaNDalaM sAti zubha nAmakarma kI prakRtiyAM vAmanaM kubja huNDam aprazastavarNagandharasasparzacatuSTayaM zubhanAmno'nantabhedatve'pi vimadhyamavivakSAtaH sapta narakAnupUrvI tiryagAnupUrvI upadhAtam aprazastavihAyogatiH trizad bhedAH, tadyathA--manuSyagatiH devagatiH paJcendriya- sthAvaraM sUkSma sAdhAraNam aparyAptam asthiram azubhaM jAti: audArikavaikriyaAhArakartajasakArmaNazarIrANi durbhagaM duHsvaram anAdeyaM ayaza-kIttizceti etAni paJca, samacaturasrasaMsthAnaM vajrarSabhanArAcasaMhananama audA- cAzubhanArakatvAdinibandhanatvenAzubhAni / rikavaikriyaAhArakaaGgopAGgAni trINi, prazastavarNa (uzAvR pa 644) gandharasasparzAzcatvAraH, manuSyAnupUrvIdevAnupUrvI cetyAnu- azubha nAmakarma ke cauMtIsa bheda haiMpUrvIdvayamagurulaghu parAghAtam ucchvAsa: AtapaH 1. naraka gati 18. aprazasta gaMdha udyotaH prazasta vihAyogatiH tathA trasabAdaraM pajjattaM pratyeka 2. tiryaMca gati 19. aprazasta rasa sthiraM zubha subhaga susvaram AdeyaM yazakIttizceti nirmANa 3. ekendriya jAti 20. aprazasta sparza tIrthakaranAma ceti etAzca sarvA api zubhAnubhAvAt 4. dvIndriya jAti 21. narakAnupUrvI zubham / (uzA pa 644) 5. trIndriya jAti 22. tiryaMcAnupUrvI ___ zubha nAmakarma ke anaMta bheda haiM, kiMtu mukhya bheda 6. caturindriya jAti 23. upaghAta saiMtIsa haiM 7. RSabhanArAca saMhanana 24. aprazasta vihAyogati 8. nArAca saMhanana 1. manuSyagati 25. sthAvara 19. devAnupUrvI 9. ardhanArAca saMhanana 2. devagati 26. sUkSma 20. agurulaghu 10. kIlikA saMhanana 27. sAdhAraNa 3. paMcendriya jAti 21. parAghAta 11. sevAta saMhanana 28. aparyApta 4. audArika zarIra 22. ucchvAsa 12. nyagrodhaparimaMDala saMsthAna 29. asthira 5. vaikriya zarIra 23. Atapa 13. sAti saMsthAna 30. azubha 6. AhAraka zarIra 24. udyota 14. vAmana saMsthAna 31. durbhaga 7. taijasa zarIra 25. prazasta vihAyogati 15. kubja saMsthAna 32. duHsvara 8. kArmaNa zarIra 26. trasa 16. huNDaka saMsthAna 33. anAdeya 9. samacaturasra saMsthAna 27. bAdara 17. aprazasta varNa 34. ayaza:kIrti nAma 10. vajraRSabhanArAca saMhanana 28. paryApta 10. gotra karma 11. audArika aMgopAMga 29. pratyeka 12. vaikriya aMgopAMga 30. sthira pradhAnamapradhAnaM vA karotIti gotraM / (ucU pR 277) 13. AhAraka aMgopAMga jo pudgala AtmA kI pratiSThA yA apratiSThA meM 31. zubha 14. prazasta varNa nimitta banate haiM, vaha hai gotra karma / 32. subhaga 15. prazasta gaMdha 33. susvara gIyate-zabdyate uccAvacaiH zabdaH kulAlAdiva 16. prazasta rasa 34. Adeya mRdravyamata Atmeti gotram / (uzAvR pa 641) 17. prazasta sparza 35. yazaHkIrti jaise kumbhakAra miTaTI se bane choTe-bar3e ghar3oM ko 18. manuSyAnupUrvI 36. nirmANa vibhinna nAmoM se pukAratA hai vaise hI AtmA vibhinna 37. tIrthaMkara nAma uccAvaca zabdoM se pukArI jAtI hai, vaha gotra karma hai| na
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma sopakrama karma ke duSDAMta goyaM kammaM duvihaM, ucca nIyaM ca AhiyaM / 4. upabhogAntarAya-vastra, alaMkaraNa Adi kI prApti ucca avihaM hoi, evaM nIyaM pi AhiyaM / / hone para bhI vyakti unakA upabhoga nahIM kara paataa| gotra karma do prakAra kA hai-ucca gotra aura nIca 5. vIryAntarAya- vyakti balavAn hai, svastha hai, taruNa hai gotra / ina donoM ke ATha-ATha prakAra haiN| phira bhI vaha eka tinake ko bhI tor3a jAti, kula, bala, tapa, aizvarya, jJAna, lAbha aura nahIM sktaa| rUpa kI uccatA se ucca gotra tathA ina AThoM kI nimnatA se nIca gotra / 12. karma prakRtiyoM kA upakrama 11. antarAya karma savvapagaINamevaM pariNAmavasAduvakkamo hojjA / pAyamanikAiyANaM tavasA u nikAiyANaM pi / antarA-dAtRpratigrAhakayorantarbhANDAgArikavadvighna (vibhA 2046) hetatayA'yate-gacchatItyantarAyam / (uzAva pa641) zubha-azubha pariNAmavaza jJAnAvaraNIya Adi saba jaise koSAdhyakSa rAjA ke dvArA pradatta rAzi ko dene karma prakRtiyoM kA apavartanAkaraNa ke dvArA upakrama hotA meM bAdhA upasthita karatA hai, vaise hI jo karma dAna, lAbha, hai| yaha upakrama prAyaH anikAcita prakRtiyoM kA hI hotA bhoga, upabhoga aura zakti -inameM bAdhaka banatA hai, vaha hai| tapasyA ke dvArA nikAcita prakRtiyoM kA bhI upakrama hai antarAya krm| hotA hai| dANe lAbhe ya bhoge ya, uvabhoge vIrie thaa| udaya-khaya-khayovasamovasamA jaMca kammaNo bhaNiyA / paMcavihamaMtarAyaM, samAseNa viyAhiyaM / davvAipaMcayaM pai juttamUvakkAmaNamao vi / / (u 33/15) (vibhA 2050) dAnAntarAyaM yatsati viziSTe grahItari deye ca vastuni karmoM kA udaya, kSaya, kSayopazama aura upazama dravya tatphalamavagacchato'pi dAne prvRttimuphnti| yatpunarvi- kSetra, kAla, bhava aura bhAva ke Azrita hotA hai| ziSTe'pi dAtari yAvannipuNe'pi yAcitari upalabdhiupa- hasalA karmoM kA upakrama yaktiyakta hai| ghAtakRtatallAbhAntarAyaM / bhogAntarAyaM tu sati vibhavAdau jeNovakkAmijjai samIvamANijjae jao jaMtu / sampadyamAne ca AhAramAlyAdau yadvazAnna bhuGakta / upa- sa kilovakkamakAlo kiriyaaprinnaambhittro| bhogAntarAyaM tu yasyodayAtsadapi vastrAlaGkArAdi nopa (vibhA 2039) bhaGa kte / vIryAntarAyaM yadvazAbalavAnnIrugvayaHsthaH atha ca jisa kriyA vizeSa se dUrastha ko samIpa lAyA jAtA tRgkubjiikrnne'pysmrthH| (uzAvR pa 645) hai, vaha upakrama hai| isameM kriyA-pariNAma (upakrama kI antarAya karma ke pAMca prakAra haiM hetubhUta kriyAoM) kI bahulatA hai / 1. dAnAntarAya-dAna lene vAlA aura deya vastu sopakrama karma ke dRSTAnta viziSTa hai tathA dAtA dAna ke phala se jaha vA dIhA rajju Dajhai kAleNa puMjiyA khippaM / abhijJa hai, kintu dAna kI pravRtti meM viyao paDo va sussai piMDIbhUo ya kAleNaM // bAdhA AtI hai| (vibhA 2061) 2. lAbhAntarAya-dAtA bhI viziSTa hai aura yAcaka jaise phailI haI rajjU ko jalane meM samaya lagatA hai bhI nipuNa hai kintu yAcaka kI upa- aura puMjIbhUta rajjU zIghra jala jAtI hai, phailA huA labdhi meM bAdhA A jAtI hai| gIlA vastra jaldI sUkha jAtA hai aura piMDIbhUta vastra ko 3. bhogAntarAya----sampadA hone para bhI vyakti ke bhoga sUkhane meM samaya lagatA hai, vaise hI vedanakAla meM karmoM kA meM bAdhA AtI hai| vaha AhAra, udvartana aura apavartana hotA hai| mAlA Adi kA bhoga nahIM kara kiMcidakAle vi phalaM pAijjai paccae ya kAleNaM / paataa| taha kamma pAijjai kAleNa vipaccae vaNNaM / /
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ karmabaMdha : sUcIkalApa kI upamA 187 karma bhiNNo jaheha kAlo tulle vi pahammi givisesaao| karma-paramANa bandha-kAla meM AtmA ke sabhI pradezoM ke sAtha satthe va gahaNakAlo mai-mehAbheyao bhinno| sambaddha hote haiN| taha tullammi vi kamme prinnaamaaikiriyaavisesaao| 15. Atmapradeza-karmapradeza-parimANa bhiNNo'NubhavaNakAlo jeTro majho jahanno y|| (vibhA 2058-2060) .....AugakammapaesaggaNataNaMtA paesehiM / / phaloM kA paripAka do taraha se hotA hai| jaise vakSastha Atmapradezo hi ekaikastatpradezairanantAnantairAveSTitaH Amraphala samaya Ane para hI pakatA hai, kintu garta meM DAla saMveSTitaH / (uni 226 zAva pa 237) palAla se Dhaka dene para vaha samaya se pahale hI paka jAtA eka-eka Atmapradeza anaMtAnaMta karmapUdagaloM se aavehai| vaise hI karma kA phala adhyavasAna Adi hetu milane STita-pariveSTita hai| AyuSya karma kA pradezaparimANa para zIghra bhoga liyA jAtA hai| (sau varSa meM bhogA jAne anaMtAnaMta hai, jisase eka-eka Atmapradeza AveSTita hai| vAlA AyuSya antarmuhUrta meM bhoga liyA jAtA hai) anyathA 16. karma anubhAga kA pradeza-parimANa yathAkAla sampUrNa rUpa se bhogA jAtA hai| mArga kI dUrI tulya hone para bhI gati kI mandatA siddhANaNaMtabhAgo ya, aNubhAgA havaMti u / aura tIvratA ke kAraNa pathika bhinna-bhinna kAla meM apane savvesu vi paesaggaM, savvajIvesu'icchiyaM / / gantavya para pahuMcate haiN| grantha kA parimANa samAna hone (u 33/24) para bhI grahaNa-avadhAraNa zakti kI taratamatA ke kAraNa karmoM ke anubhAga siddha AtmAoM ke anantaveM bhAga vidyArthI bhinna-bhinna kAla meM usa graMtha kA pAra pAte haiN| jitane hote haiN| saba anubhAgoM kA pradeza parimANa-- isI prakAra baddha karmoM kI sthiti tulya hone para bhI pari- rasavibhAga kA parimANa saba jIvoM se adhika hotA hai| NAma, bAhya nimitta, kriyA Adi kI bhinnatA ke kAraNa 17. eka samaya meM gahIta karmapradezoM kA parimANa karmoM kA anubhavakAla bhinna-bhinna hotA hai| savvesiM ceva kammANaM, paesaggamaNaMtagaM / 13. karma eka kSetrAvagAhI gaMThiyasattAIyaM, aMto siddhANa AhiyaM / / giNhai tajjogaM ciya reNu puriso jahA kayabbhaMgo / (u 33/17) egakkhettogADhaM jIvo savvappaesehiM // eka samaya meM gRhIta saba karmoM kA pradezAgra ananta ekakSetrAvagADhameva galAti, na ta svAvagADhapradezebhyo hai| vaha abhavya jIvoM se ananta gunA adhika aura siddha bhinnapradezAvagADham / (vibhA 1941; mavR pR687) AtmAoM 6) AtmAoM ke anantaveM bhAga jitanA hotA hai| ___ jIva karma ke yogya karmavargaNA ke pudgaloM ko hI 18. karmabaMdha : sacIkalApa kI upamA grahaNa karatA hai / vaha eka kSetrAvagAhI pudgaloM ko grahaNa karatA hai-apane AtmapradezoM se avagAhita kSetra se kammappavAyapUve baddhaM puThaM nikAiyaM kamma / bhinna kSetra meM avagADha pudgaloM kA grahaNa nahIM karatA / yaha jIvapaesehiM samaM suuiiklaavovmaannaao| grahaNa saba AtmapradezoM se hotA hai| jaise tela Adi se ayaM ca vividho'pi bandhaH sUcIkalApopamAnAd snigdha zarIra para rajakaNa cipakate haiM, vaise hI rAga-dveSa bhAvanIyaH, tadyathA-guNA''veSTitasUcIkalApopamaM baddhase saMkliSTa AtmA para karma cipakate haiN| mucyate, lohapaTTabaddhasUcIsaMghAtasadRzaM tu baddhaspRSTamitya14. saba AtmapradezoM se karmabaMdha bhidhIyate, baddhaspRSTanikAcitaM tvagnitaptaghanAhatikroDIsavvajIvANa kammaM tu, saMgahe chaddisAgayaM / kRtasUcInicayasaMnibhaM bhAvanIyamiti / / savvesu vi paesesu, savvaM samveNa baddhagaM / / (vibhA 2513 ma pa 93) (u 33/18) karma jIva-pradezoM ke sAtha baddha , spRSTa aura nikaa| saba jIvoM ke saMgraha-yogya pudagala chahoM dizAoM- cita hote haiM --aisA karmapravAda pUrva meM prarUpita hai| isa AtmA se saMlagna sabhI AkAzapradezoM meM sthita haiM / ve saba baMdha ko sUcI-kalApa kI upamA se upamita kiyA gayA
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma 188 karmabhoga avazyaMbhAvI hai| sUcI-kalApa se upamita karmabandha ke tIna prakAra anudita karma kI nirjarA nahIM hotI, asat kA udaya nahIM hotA, isalie pradeza karma kA vedana hone para hI 1. dhAge se baMdhe hae sUcI-kalApa ke samAna karmoM kI jIva karmoM kA nirjaraNa karatA hai| baddha avasthA hai| kiriyAe kuNai rogo maMdaM pIlaM jahA'vaNijjato / 2. lohapaTTa se baddha sUcI-samUha ke samAna baddhaspRSTa kiriyAmettakayaM ciya paesakammaM tahA tavasA / / se avasthA hai| (vibhA 1299) 3. agni meM tapAkara ghana se pITakara sUcI-samUha ko auSadha sevana ke dvArA apanIyamAna roga kI pIr3A ekameka kara dene ke samAna hai baddhaspRSTa nikAcita manda ho jAtI hai| cikitsAkAla meM jo kucha kriyAeM kI avasthA / jAtI haiM, mAtra utanI sI pIr3A hotI hai| vaise hI tapasyA 16. udaya se pUrva karma ko cAra avasthAeM ke dvArA apanIyamAna pradezakarma se guNoM kA vighAta nahIM hotA, mAtra tapaHkriyA se thor3A kaSTa hotA hai / joggA baddhA bajhaMtayA ya pattA uIraNAvaliyaM / narakagatyAdikAH karma prakRtayastadbhavasiddhikAnAmapi aha kammadavvarAo cauvvihA poggalA haMti // munInAM sattAyAM vidyanta eva, na cAnanubhUtAstAH kadA(vibhA 2962) cidapi kSIyante, na ca tadbhavasiddhiko narakAdijanmavipA1. yogya-jo karma pUdgala baMdhapariNAma ke abhimukha kena tAH samanubhavati, kintu tapasA pradezarUpatayA samanubhUya tAH kSapayati / (vibhAmavR pR487) 2. badhyamAna-jina karma pudgaloM kI baMdha-kriyA prAraMbha usI bhava meM siddha gati ko prApta karane vAle maniyoM ho cukI hai| ke bhI narakagati Adi karma prakRtiyAM sattA meM rahatI haiN| 3. baddha-jina karma pudgaloM kI baMdha-kriyA sampanna ho unakA anubhava kie binA ve kabhI kSINa nahIM hotii| ___ cukI hai| tadbhavasiddhika jIva naraka Adi janmoM ke vipAkodaya ke 4. udIraNAvalikA prApta--jo karmapadagala udIraNA - rUpa meM unakA anubhava nahIM karatA, kintu pradezodaya meM karaNa dvArA udIraNAvalikA ko prApta haiM, unakA anubhava kara tapasyA se unako kSINa kara detA hai| lekina udayAvalikA ko prApta nahIM hue haiN| karmabhoga avazyaMbhAvI 20. karmabhoga kI prakriyA savvaM suciNNaM saphalaM narANaM pAvANaM ca khalu bho! kaDANaM kammANaM puTvi ___kaDANa kammANa na mokkha atthi / ... (u 13/10) ducciNNANaM duppaDikkaMtANaM veyaittA mokkho, natthi aveyaittA, tavasA vA jhosittaa| ___manuSyoM kA saba sucIrNa (sukRta) saphala hotA hai| (dacU 1/sUtra 18). kie hae karmoM kA phala bhoge binA mokSa nahIM hotA / duzcaritra aura duSTa parAkrama ke dvArA pUrvakAla meM ......."kammasaccA ha paanninno| (u 7/20) ajita kie hue pApa-karmoM ko bhoga lene para athavA tapa prANI karma-satya hote haiM-apane kiye hue kA phala ke dvArA unakA kSaya kara dene para hI mokSa hotA hai| avazya pAte haiN| . bhaNiyaM ca sue jIvo veei na vA'NabhAvakammaM ti / puNya-pApalakSaNamubhayamapi savipAkamavipAkaM ca mantajaM puNa paesakamma niyamA veei ta savvaM // vyam-yathAbaddhaM tathaiva vipAka.: kiJcid vedyate, nANa diyaM nijjIrai nAsaMtamudei jaM tao'vassaM / kiJcittu mandarasaM nIrasaM vA kRtvA pradezodayenAvipAka savvaM paesakammaM veeuM muccae svvo|| vedyate / (vibhAmavR 1 pR 690) (vibhA 1295, 1296) puNya karma aura pApakarma savipAkI, avipAkI-- Agama zruta meM kahA gayA hai - jIva anubhAva karma donoM taraha ke hote haiM / kucha karma savipAkI hote haiMkA vedana karatA bhI hai, nahIM bhI krtaa| pradeza karma kA jisa rUpa meM baMdhe haiM, usI rUpa meM bhoge jAte haiN| kucha vedana niyamata: hotA hai| karma avipAkI hote haiM-jinheM maMdarasa athavA nIrasa kara
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ karmoM kI sthiti - karma pradezodaya ke rUpa meM bhogA jAtA hai, unakA vipAkodaya baMdhane vAlI) prakRti meM saMkrAMta hotI hai| badhyamAna prakRti nahIM hotaa| pUrvabaddha prakRti meM saMkrAMta nahIM hotI / jaise-pUrvabaddha 21. karma-saMkramaNa kI prakriyA asAta vedanIya badhyamAna sAta vedanIya meM saMkrAMta hotA hai kintu badhyamAna sAta vedanIya pUrva baddha asAta vedanIya mottUNa AuyaM khalu daMsaNamohaM carittamohaM ca / meM saMkrAMta nahIM hotA--yaha prakRti-saMkramaNa kA niyama sasANa pagaiNa uttarAvAhasakamA bhajjA // hai| sthiti, anubhAga aura pradeza ke saMkramaNa kA niyama ' jJAnAvaraNAdimUlaprakRtInAmanyonyaM saMkramaH kadApi na isase bhinna hai / vaha vedyamAna avasthA meM hotA hai / bhavatyeva, uttaraprakRtInAM tu nijanijamUlaprakRtyabhinnAnAM pubbagahiyaM ca kammaM pariNAmavaseNa mIsayaM nejjaa| parasparaM saMkramo bhavati / .... bhajanA caivaM draSTavyA-yAH iyareyarabhAvaM vA sammA-micchAI na u gahaNe // kila jJAnAvaraNapaJcaka-darzanAvaraNanavaka-kaSAyaSoDazaka (vibhA 1938) mithyAtva-bhaya-jugupsA - taijasa - kArmaNavarNAdicatuSkAguru pUrvagRhIta sattAvartI karma kA saMkramaNa hotA hai| yaha laghUpadhAtanirmANA'ntarAyapaJcakalakSaNAH saptacatvAriMzad __ saMkramaNa -parivartana pariNAmadhArA kI tIvratA-maMdatA aura dhruvabandhinya uttaraprakRtayaH / tAsAM nijakamUlaprakRtyabhinnA zuddhi-azuddhi ke AdhAra para hotA hai| jaise-pUrvabaddha nAmanyonyaM saMkramaH sadaiva bhavati / yathA jJAnAvaraNapaJca mithyAtva ke pudagala vizuddha pariNAmoM se zodhita hone para kAntarvatini matijJAnAvaraNe zrutajJAnAvaraNAdIni, teSvapi samyaktva meM saMkrAMta ho jAte haiN| isI prakAra azuddha matijJAnAvaraNaM saMkrAmatItyAdi / yAstu zeSA adhruvabandhi pariNAmoM kI tIvratA ke kAraNa samyaktva ke pudgala nyastAsAM nijakamalaprakRtyabhedavatinInAmapi badhyamAnAyAma mithyAtva meM saMkrAMta ho jAte haiM / badhyamAnA saMkrAmati, na tvabadhyamAnAyAM badhyamAnAH yathA sAte badhyamAne'sAtamabadhyamAnaM saMkrAmati, na ta badhyamAna- 22. kamA kI sthiti mabadhyamAne ityAdi vAcyamiti / eSaH prakRtisaMkrame udahIsarinAmANaM, tIsaI koddikoddio| vidhiH / zeSastu pradezAdisaMkramavidhiH mUlaprakRtyabhinnAsu ukkosiyA ThiI hoi, aMtomuhuttaM jahanniyA // vedyamAnAsu saMkramaH bhavati / AvaraNijjANa' duhaM pi, veyaNijje taheva ya / . (vibhA 1939; mavR pR 686, 687) aMtarAe ya kammammi, ThiI esA viyaahiyaa| karma kI jJAnAvaraNa Adi mUla ATha prakRtiyoM kA (u 33 / 19,20) paraspara saMkramaNa kabhI bhI nahIM hotaa| sajAtIya uttara jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya aura antarAya prakRtiyoM kA paraspara saMkramaNa ho sakatA hai, anivArya -ina karmoM kI utkRSTa sthiti tIsa koTi-koTi sAgara niyama nahIM hai| AyuSya karma kI cAroM prakRtiyoM kA tathA aura jaghanya sthiti antarmuhurta kI hotI hai| darzanamoha aura cAritramoha kA paraspara saMkramaNa nahIM ......"veaNIe bArasa muhattA // (vibhA 1188) hotaa| vedanIya kI jaghanya sthiti bAraha muhUrta kI hai| jJAnAvaraNa kI pAMca, darzanAvaraNa kI nau, kaSAya kI (vedanIya karma bandha ke do prakAra haiM-sAmparAyika solaha, mithyAtva kI eka, bhaya kI eka, jugupsA kI eka aura Ipithika / sAmparAyika bandha sakaSAyI ke hotA tejasa kI eka, kArmaNa kI eka, varNa, gaMdha, rasa, sparza, hai, usakI jaghanya sthiti hai bAraha muhUrta / Ipithika agurulaghu, upaghAta, nirmANa aura aMtarAya kI pAMca-..- bandha vItarAga ke hotA hai, usakI jaghanya sthiti hai ina 47 dhruvabandhinI uttara prakRtiyoM kA apanI sajAtIya antarmuhUrta (do smy)|) prakRti ke sAtha saMkramaNa hotA hai| jaise--matijJAnAvaraNa mohanIya karma kA zrutajJAnAvaraNa Adi ke sAtha, zrutajJAnAvaraNa kA mati- udahIsarinAmANaM, sariM koddikoddio| jJAnAvaraNa Adi ke sAtha saMkramaNa hotA hai| mohaNijjassa ukkosA, antomuhuttaM jahaniyA // zeSa adhruvabaMdhinI prakRtiyoM ke saMkramaNa kA niyama . (u 33121) yaha hai ki pUrvabaddha sajAtIya prakRti badhyamAna (vartamAna meM mohanIya karma kI utkRSTa sthiti sattara koTi-koTi
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma sAgara kI aura jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hotI hai / AyuSya karma tettIsa sAgarovamA ukkoseNa viyAhiyA / ThiI u Aukammassa, antomuhuttaM jahanniyA // ( u 33 / 22) Ayu - karma kI utkRSTa sthiti tetIsa sAgara kI aura jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hotI hai / nAma - gotra-karma udahIsarinAmANaM, vIsaI koDikoDio | nAmagottANaM ukkosA, aTTha muhuttA jahanniyA // ( u 33 / 23) nAma aura gotra karma kI utkRSTa sthiti bIsa koTikoTi sAgara aura jaghanya sthiti ATha muhUrtaM kI hotI hai / uttara prakRtiyoM kI utkRSTa sthiti uttaraprakRtiviSayA (sthiti) pradarzyate - tatrotkRSTA strIveda-sAtavedanIyamanujagatyAnupUrvINAM catasRNAmuttaraprakRtInAM paJcadaza sAgaropamakoTI koTyaH / kaSAyaSoDazakasya catvAriMzannapuMsakAratizokabhayajugupsAnAM paJcAnAM viMzatiH / puMvedahAsya ratideva gatyAnupUrvIdvayAdyasaMhananasaMsthAnaprazasta vihAyogatisthirazubhasubhagasusvarAdeyayazaH kIrtyaccairgotrANAM paJcadazAnAM daza / nyagrodhasaMsthAna dvitIya saMhananayordvAdaza / sAtisaMsthAnanArAcasaMha - nanayozcaturdaza / kubjArddhanArAcayoH SoDaza / vAmanasaMsthAna kIlikA saMhanana dvitricaturindriyajAtisUkSmAparyAptatiryagmanuSyAyuSoH palyopamatrayaM / avaziSTAnAM tu mUlaprakRtivadutkRSTA sthitiH / ( uzAvR pa 647) utkRSTa sthiti kasAdhAraNAnAmaSTAnAmaSTAdaza / pandraha koTAkoTi sAgaropama karma kI uttara prakRtiyAM strIveda, sAta vedanIya, manuSyagati manuSya gati AnupUrvI solaha kaSAya napuMsakaveda, arati, zoka, bhaya jugupsA puruSa veda, hAsya, rati, devagati, devagatyAnupUrvI, prathama saMhanana, prathama saMsthAna, prazasta vihAyoga ti 190 cAlIsa koTAkoTi sAgaropama bIsa koTAkoTi sAgaropama dasa koTAkoTi sAgaropama sthira, zubha, subhaga, susvara, Adeya, yazokIrti, uccagotra, nyagrodha saMsthAna, RSabhanArAca saMhanana sAdi saMsthAna, nArAca saMhanana kubja, ardhanArAca saMhanana vAmana saMsthAna, kIlikA saMhanana, dvIndriya, trIndriya, caturindraya jAti, sUkSma, paryApta, sAdhAraNa tiryaJca zeSa prakRtiyoM kI sthiti uttara prakRtiyoM kI jaghanya sthiti uttara prakRtiyoM kI jaghanya sthiti dasa koTAkoTi sAgaropama bAraha koTAkoTi sAgaropama karma kI uttara prakRtiyAM nidrA paJcaka asAta vedanIya sAta vedanIya mithyAtva anantAnubandhI catuSka apratyAkhyAna catuSka pratyAkhyAna catuSka caudaha koTAkoTi sAgaropama solaha koTAkoTi sAgaropama jaghanyA tu nidrApaJcakAsAtAvedanIyAnAM SaNNAM sAgaropama saptabhAgAstrayaH patyopamamAsaMkhyeyabhAganyUnAH / sAtasya tu dvAdaza muhUrttAH / mithyAtvasya patyopamAsaMkhyeyabhAgonaM sAgaropamam / AdyakaSAyadvAdazakasya catvAraH sAgaropamasaptabhAgAstAvataiva nyUnAH / krodhasya saMjvalanasya mAsadvayaM / mAnasya mAso / mAsArddha mAyAyAH / puMvedasyASTau varSANi / zeSanokaSAyamanuSya tiryaggatijAtipaJcakaudArikazarI ratadaGgopAGgatai jasakArmaNasaMsthAnaSaTkasaMhananaSaTkavarNa catuSka tiyaM gmanuSyAnupUrvya gurulaghUpaghAtaparAghAtocchvAsAtapodyotaprazastAprazasta - vihAyogatiyaza:kIrtivarjana sAdiviMzatinirmANanIcairgotrANAM SaTSaSTyuttaraprakRtInAM sAgaropamasaptabhAgau dvau palyopamAsaMkhyeyabhAganyUnau / vaiyiSaTkasya sAgaropamasahasrabhAgI ho palyopamAsaMkhyeyabhAganyUnau / AhArakatadaGgopAGgatIrthakara nAmnAmantaH sAgaropamakoTIkoTI / ( uzAvR pa 647, 648 ) jaghanya sthiti patyopama kA asaMkhyeya bhAga nyUna sAgaropama bAraha muhUrta palyopama kA asaMkhyeya bhAga nyUna eka sAgaropama aThAraha koTAkoTi sAgaropama tIna palyopama mUla prakRtivat patyopabha kA asaMkhyeya bhAga kama sAgaropama
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkliSTa pariNAma aura sthitibaMdha karma nAma saMjvalana krodha do mAsa do hajAra varSa saMjvalana mAna eka mAsa gotra do hajAra varSa saMjvalana mAyA pandraha dina AyuSya karma kA abAdhAkAla nahIM hotaa| saMjvalana lobha antarmuhUrta 24. saMkliSTa pariNAma aura sthitibaMdha puruSa veda ATha varSa mohassukkosAe ThiIe sesANa chnnhmukkosaa| puruSavedajita nokaSAya) palyopama kA asaMkhyeya bhAga AussukkosA vA majjhimiyA vA na u jahaNNA / / se nIca gotra paryaMta 66 / kama 3 sAgaropama (vibhA 1189 mata pR 454) prakRtiyAM moha karma kA sthiti baMdha utkRSTa ho to zeSa chaha vaikriya SaTaka palyopama kA asaMkhyeya bhAga (AyuSya vajita) karmoM kA sthiti baMdha bhI utkRSTa hI kama do sAgaropama hotA hai| saMkliSTa pariNAmoM kI utkRSTatA isa dIrgha AhAraka zarIra sthitibaMdha meM nimitta banatI hai| AhAraka aMgopAMga antaHkoTikoTi sAgaropama utkRSTa sthiti vAle moha karma ke sAtha utkRSTa tIrthakara nAma AyuSya baMdha hone para jIva narakagati kA AyuSya bAMdhaAhAraka'"utkRSTa-jaghanya sthiti kara sAtavIM pRthvI meM utpanna hotA hai| usakI utkRSTa nanatkRSTA'pi etAvatyevAsAM tisRNAM sthiti- sthiti tetIsa sAgaropama hotI hai| jaba jIva chaThI Adi rabhihitA, satyaM, tathA'pi tata: saMkhyeyaguNahInatvenAsyA pRthviyoM meM utpanna hotA hai, taba madhyama sthitibaMdha hotA jaghanyatvamiti sampradAyaH / (uzAva pa 648) hai. jaghanya nhiiN| atyadhika saMkliSTa pariNAmoM vAlA jIva AhArakazarIra, AhArakazarIraaMgopAMga aura naraka meM hI utpanna hotA hai| vaha jaghanya Ayu-sthiti jIta hotA hai| tIrthakara nAma- ina tIna prakRtiyoM kI utkRSTa sthiti vAle kSallaka bhava meM utpa vAle kSullaka bhava meM utpanna nahIM hotaa| jaba narayika bhI jaghanya sthiti kI taraha antaHkoTAkoTi sAgaropama aura deva saMkliSTa pariNAmoM se utkRSTa mohasthiti kA hI hai| kintu vaha jaghanya sthiti utkRSTa sthiti se baMdha kara tiryaMcagati meM utpanna hote haiM, taba bhI unakA saMkhyeyaguNa hIna hotI hai yaha tathya paramparA se prApta hai| jaghanya sthiti vAlA AyuSya nahIM hotaa| deva aura 23. abAdhAkAla narayika kSullaka bhava meM utpanna nahIM hote| NANAvaraNIyasya trINi ca varSasahasrANi AbAdhA mohavivajjukkosayaThiIe mohassa sesiyANaM c| aMtaraM bhavati |...'n bAdhA abAdhA, tatra udayo na bhavatI ukkosa majjhimA vA kAsai va jahaNiyA hojjA // tyarthaH, taizca satsthitirUnA bhavati, evaM darzanAvaraNIyA (vibhA 1190 mavR pR 455) ntarAyayoH / vedanIyasthitiH tadeva...''darzanamohanIyaM" jaba jIva mohavajita utkRSTa sthiti vAlA jJAnAcatvAri varSasahasrANyAbAdhA antaraM bhavati "cAritra- varaNa Adi karma bAMdhatA hai, taba moha tathA zeSa karmoM kI mohanIyasya""saptavarSasahasrANi AbAdhA antaraM bhvti| utkRSTa athavA madhyama sthiti kA baMdha karatA hai| nAmagotrayoH... varSasahasradvayaM AbAdhA aMtaraM bhavati / mohanIya, darzanAvaraNa Adi karmoM kI jaghanya sthiti (ucU pR 278) kA baMdha anivRtti bAdara aura sUkSmasamparAya-ina do karma abAdhAkAla guNasthAnoM meM hI hotA hai| ina donoM guNasthAnoM meM jJAnAvaraNa tIna hajAra varSa jJAnAvaraNa Adi karmoM kI utkRSTa sthiti kA baMdha kabhI darzanAvaraNa tIna hajAra varSa nahIM hotaa| utkRSTa sthiti kA baMdha mithyAdRSTi ke hI vedanIya tIna hajAra varSa hotA hai| jJAnAvaraNa Adi kI utkRSTa sthiti meM mohanIya aMtarAya tIna hajAra varSa Adi kI jaghanya sthiti saMbhava nahIM hai| kintu kisIdarzanamohanIya cAra hajAra varSa kisI ke Ayu karma kI jaghanya sthiti saMbhava hai / jaisecAritramohanIya sAta hajAra varSa jJAnAvaraNa Adi kI utkRSTa sthiti kA baMdha karatA huA
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma tithaMca athavA manuSya jaghanya kSullaka bhava kA AyuSya bAMdha letA hai / nAma, mohanIya karma kI jaghanya sthiti kA baMdha karate haiManivRtti bAdara nAmaka guNasthAnavartI jIva / AyuSya karma kI jaghanya sthiti kA baMdha karate haiM - mithyAdRSTi tiyaMca aura manuSya / jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, gotra aura antarAya karma kI jaghanya sthiti kA baMdha karate haiM - sUkSmasamparAya nAmaka dasaveM guNasthAnavartI jIva / yaha jaghanya sthitivandha kaSAyapratyayika hai| yogapratyayika jaghanya sthitibandha upazAMtamoha Adi guNasthAnoM meM hotA hai / 25. puNyakarma pApakarma 192 sohaNavaNNAguNaM subhANubhAvaM ca jaM tayaM puNNaM / vivarIyamao pAvaM na bAyaraM nAihumaM ca // ( vibhA 1940 ) jisake varNa, gandha, rasa, sparza Adi zubha tathA jisakA vipAka zubha hai, vaha puNya karma hai / jisake varNa, gandha Adi azubha haiM aura jisakA vipAka azubha hai, vaha pApa karma hai / ye donoM pudgala na paramANu ke samAna ati sUkSma haiM aura na atisthUla haiM / karma kI puNya prakRtiyAM purisa - i - subhAu - nAma - gottAiM / pAvaM neyaM taha nAme | ya paraghAyaM // sAyaM sammaM hAsaM puNNaM, sesaM savivAgamavivAgaM // ( sAyaM uccAgoyaM nara- tiri devAuyAI paNidijAI devadugaM maNuyadugaM aMgovaMgANa tigaM paDhamaM saMghayaNameva subhavaNNAicakkaM agurulahU taha ya UsAsaM AyAvaM ujjoya vihagagaI vi ya tasa bAyara pajjattaM patteya thiraM subhaM subhagaM // sussara Aejja jasaM nimmiNa titthayarameva eyAo / bAyAlaM pagaIo puNNaM ti jiNehi bhaNiAo || ) bhaNitazeSAstu dvayazItiprakRtayastat sarvamazubhatvAt pApaM vijJeyam / pasatthA / taNupaNagaM // saMThANaM / anye tu mohanIyabhedAn sarvAnapi jIvasya viparyAsahetutvAt pApameva manyante / tataH samyaktva - hAsya- puruSavedarativarjA dvicatvArizadeva prakRtayaH puNyam / ( vibhA 1946 mava pR 689, 690 ) sAtAvedanIya, samyaktvamohanIya, hAsya, puruSaveda pApa prakRtiyAM rati mohanIya, tiryaMca AyuSya, manuSya AyuSya, deva AyuSya, devagati, deva AnupUrvI, manuSyagati, manuSya AnupUrvI, paMcendriya jAti, pAMca zarIra ( audArika, vaikriya, AhAraka, taijasa, kArmaNa), tIna aMgopAMga AhAraka), vajra RSabhanArAca ( audArika, vaikriya, saMhanana, samacaturasra saMsthAna, zubha varNa, zubha gaMdha, zubha rasa, zubha sparza, agurulaghu, parAghAta, ucchvAsa, Atapa, udyota, prazasta vihAyogati, trasa, bAdara, paryApta, pratyeka, sthira, zubha, subhaga, susvara, Adeya, yaza, nirmANa aura tIrthaMkara nAma tathA ucca gotra - ye chiyAlIsa puNya karma kI prakRtiyAM haiM / eka mAnyatA yaha hai ki mohanIya karma kI sarva aThAIsa prakRtiyAM viparyAsa kA hetu hone se pApa hI haiM / usa mAnyatA ke anusAra samyaktva moha, hAsya, puruSaveda aura rati- ina cAra prakRtiyoM ko chor3a zeSa bayAlIsa puNya prakRtiyAM haiM / samyaktvaM zodhitamithyAtvapudgalarUpam, tacca zaGkAdyarthaM hetutvAdazubhameva azubhatvAcca pApam / ( vibhAmavR 1 pR 690 ) yadyapi samyaktvamohanIya mithyAtva ke pudgaloM kA zodhitarUpa hai phira bhI zaMkA Adi doSoM kA hetu hone se azubha hI hai aura azubha hone se yaha pApa prakRti hai / pApa prakRtiyAM jJAnAvaraNa - 5 darzanAvaraNa - 9 vedanIya - 1 mohanIya 26 ( cAritramoha 25, darzana moha 1 ) AyuSya - 1 nAma - 34 gotra - 1 antarAya - 5 bayAsI pApa prakRtiyAM haiN| darzanamohanIya kI tIna prakRtiyAM mAnI jAeM to caurAsI pApa prakRtiyAM hotI haiM / darzanamohanIya kI mUla prakRti eka mithyAtva hI hai / samyaktva mohanIya aura mizramohanIya prakRti kA svataMtra bandha nahIM hotA / ye donoM prakRtiyAM mithyAtva ke pudgaloM kA zodhita rUpa haiM /
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ anAdi saMbaMdha kA anta kaise ? puNya pApa apanA-apanA taM puNNaM pAvaM vA ThiyamattaNi bajjhapaccayA vikkhaM / kAlaMtarapAgAo dei phalaM na parao labbhaM // ( vibhA 3238 ) bAhya nimittoM puNya aura pApa Atmasthita haiM kintu kI apekSA rakhate haiM, kAla-paripAka se phala dete haiM / puNyapApa kA phala svataH prApta hotA hai, dUsaroM se nahIM / patteyaM puNNapAvaM / puNya aura pApa apanA-apanA hotA hai / no karma (dacU 1 sUtra 15 ) nokarma --- grahaNaprAyogyAni muktAni dravyANi / (uc pR 277) karmagrahaNa ke prAyogya pudgaladravya tathA karmarUpa meM bhogane ke bAda AtmA se chUTe hue karma pudgaladravya nokarma kahalAte haiM / 26. vItarAga ke karmabandha 193 IriyAvahiyA sA appamattasaMjatassa vItarAgacha umatthakevalassa vA / AutaM gacchamANassa vA AuttaM ciTThamANassa vA AuttaM nisIdamANassa vA AuttaM tuyaTTamANas vA AuttaM bhuMjamANassa vA AuttaM bhAsamANassa vA AuttaM vatthaM paDiggahaM kaMbalaM pAdapuMchaNaM mANasa nikkhevamANassa vA jAva cakkhupamhanivAtamavi atthi mAtA humA kiriyA iriyAvahiyA kajjati / sA paDhamasamaye yA bitiyasamaye veditA tatiyasamaye nijjiNNA / sA baddhA puTThA uditA veditA nijjiNNA, seakAle akammaM vAvi bhavati / ( Ava 2 pR92) apramattasaMyata chadmastha vItarAga athavA kevalI vItarAga ke IryApathika karma kA bandha hotA hai / jaba kevalI saMyama pUrvaka calate haiM, khar3e hote haiM, baiThate haiM, sote haiM, AhAra karate haiM, bolate haiM, vastra pAtra kambala - pAdaproJchana leterakhate haiM athavA AMkha kA unmeSa nimeSa karate haiM, taba unake IryApathika sUkSma kriyA hotI hai / usa baMdha kI sthiti do samaya kI hotI hai| prathama samaya meM vaha karma - baddha - spRSTa hotA hai, dUsare samaya meM vedita hotA hai aura tIsare samaya meM nirjIrNa ho udita, vedita aura nirjIrNa karma aMta meM akarma bhI ho jAtA hai / 27. karma aura zarIra kA anAdi saMbaMdha saMtANo'NAI paropparaM dehassa ya kammassa ya goyama ! u karma bhAvAo / kurANaM va // ( vibhA 1639 ) pravAha rUpa se anAdikAlIna karma aura deha meM paraspara hetu hetumadbhAva hai / karma se zarIra aura zarIra se karma utpanna hote haiM / jaise- bIja se aMkura aura aMkura se bIja paidA hotA hai / 28. AtmA aura karma kA anAdi saMbaMdha naya kammassa vi puvvaM katturabhAve samubbhavo jutto / nikkAraNao soviya taha jugavappatti bhAve ya / / na hi kattA kajjaM ti ya jugavatpattIe jIvakammANaM / jutto vavaeso'yaM jaha loe govisANA // ( vibhA 1809, 1810 ) 1. kyA pahale karma aura bAda meM jIva huA ? nahIM / karma kA karttA jIva hai isalie jIva ke abhAva meM karma nahIM hote / 2. karma niSkAraNa nahIM hote / niSkAraNa hote haiM aisA mAnane se ve niSkAraNa hI vinaSTa ho jAyeMge / 3. jIva aura karma kI utpatti yugapat bhI nahIM hotI / yugapad utpanna hone para 'yaha jIva karttA hai' aura 'yaha jJAnAvaraNIya Adi karma - samUha usakA kArya hai - aisA vyapadeza nahIM ho sakatA / jaise- gAya ke do sIMgoM meM eka sIMga dUsare kA karttA yA kArya nahIM hotA / to ki jIva- nahANa va ahajogo-kaMcaNovalANaM va / jIvarasa ya kammassa ya bhaNNai duviho vi na viruddho // paDhamo'bhavvANaM ciya bhavvANaM kaMcaNovalANaM va / ... ( vibhA 1820, 1821 ) kyA jIva aura karma kA saMbaMdha jIva aura AkAza kI taraha anAdi - ananta hai yA svarNa aura upala kI taraha anAdi- sAnta hai ? jIva aura karma meM donoM prakAra kA saMbaMdha hai / jaise- abhavya prANI meM jIva aura karma kA saMbaMdha anAdi-ananta hai aura bhavya prANI meM jIva aura karma kA saMbaMdha anAdi- sAnta hai / 26. anAdi saMbaMdha kA anta kaise ? jaM saMtANo'NAI teNANato'vi NAyamegaMto / dIsaha saMto vi jao katthai bIyaM- kurAINaM //
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ karma 194 jIva kI vividhatA kA hetu- karma jaha veha kNcnnovelsNjogo'nnaaisNtigovi| 4. pariNAmitva ---zarIra Adi ke rUpa meM karma kA vocchijjai sovAyaM taha jogo jIva kammANaM / / pariNAmitva parilakSita hotA hai| jaise---dahI kA (vibhA 1817, 1819) takra ke rUpa meM pariNamana hone se dUdha kA pariNAjIva aura karma ke saMyoga kI santati (pravAha/ mitva jAnA jAtA hai| paramparA) anAdi hai, ata: vaha ananta hai -- yaha bAta 32. mUrta se amUrta kA anugraha-nigraha ekAntika nahIM hai / jaise-bIja aura aMkura kA anAdi mutteNAmuttimao uvaghAyA'NuggahA kahaM hojjA ? kAlIna saMbaMdha bhI sAnta hotA hai / jaise svarNa aura miTTI jaha viNNANAINaM mairApANosahAIhiM / kA anAdikAlIna saMyoga saMtAnagata hone para bhI agni Adi upAyoM se vicchinna hotA hai, vaise hI jIva aura yathA'mUrtAnAmapi vijJAna-vividiSA-dhati-smRtyAdikarma kA santAnagata/pravAha rUpa se anAdi saMbaMdha tapa, saMyama jIvadharmANAM mUtairapi madirApAna-hRtpUra-viSa-pipIliAdi upAyoM se vicchinna hotA hai / kAdibhirbha kSitairupaghAta: kriyate, payaHzarkarA-ghRtapUrNabheSa jAdibhistvanugraha ityevamihApIti / etacca jIvasyAmUrta30. saMsArI AtmA kathaMcit mUrta tvamabhyupagamyoktam / (vibhA 1637 mavR pR 601) ahavA negaMto'yaM saMsArI savvahA amutto tti / karma mUrta hai, jIva amUrta hai| isa sthiti meM karma jamaNAikammasaMtaipariNAmAvannarUvo so // jIva kA anugraha-nigraha kaise kara sakatA hai ? isakA vahnayayApiNDanyAyena...... mRtakarmaNaH kathaJci samAdhAna yaha hai-jaise madirApAna aura viSabhakSaNa Adi dananyatvAd mUrto'pi kathaJcijjIvaH / se vijJAna, jijJAsA, dhRti, smRti Adi jIva ke amUrta (vibhA 1638 mata pR601) guNoM kA upaghAta tathA dUdha, zarkarA, ghatapUrNa, bheSaja Adi ekAnta rUpa se saMsArI jIva sarvathA amUrta nahIM hai| se unakA anugraha hotA hai, vaise hI mUrtta karma se amUrta anAdikAla se karmasaMtati jIva ke sAtha vaise hI ekameka jIva kA upaghAta aura anugraha hotA hai / hai, jaise lohapiNDa meM agni / mUrtta karma ke sAtha jIva kA kathaMcit ananya saMbaMdha hone se jIva kathaMcit mUrta hai| 33. AtmA aura karma sahagAmI 31. karma ko mUrtatA ke hetu ceccA dupayaM ca cauppayaM ca, khettaM gihaM dhaNadhannaM ca savvaM / taha suhasaMvittIo saMbaMdhe veyaNubbhavAo ya / kammappabIo avaso payAi, paraM bhavaM suMdara pAvagaM vA / / bajjhabalAhANAo pariNAmAo ya viNNeyaM // (u 13 / 24) AhAra ivAnala iva ghaDavva nehAikayabalAhANo / yaha parAdhIna AtmA dvipada, catuSpada, kheta, ghara, khIramivodAharaNAI kmmruuvittgmgaaii|| dhana, dhAnya, vastra Adi saba kucha chor3akara kevala apane (vibhA 1626, 1627) kie karmoM ko sAtha lekara sukhada yA duHkhada parabhava meM karma kI mUrtatA ke cAra hetu jAtA hai| 1. sakha saMvitti-karma kA saMbaMdha hone para sukha kA teNAvi jaM kayaM kammaM suhaM vA jai vA duhaM / saMvedana hotA hai| (jisake saMbaMdha se sukha kA saMvedana kammuNA teNa saMjuttA, gacchaI u paraM bhava // hotA hai. vaha mRta hai) jaise-AhAra se kSudhAzAnti (u 18 / 17) rUpa sukha kA saMvedana hotA hai| marane vAle vyakti ne bhI jo karma kiyA- sukhakara 2. vedanA kA udbhava-karma ke saMbaMdha se vedanA kA yA duHkhakara, usI ke sAtha vaha parabhava meM calA jAtA udabhava hotA hai| jaise -agni se tApa kA udbhv| 3. bAhya bala kA AdhAna --mithyAtva Adi kI hetubhata 34. jIva ko vividhatA kA hetu-karma bAhya sAmagrI se karma kA upacaya hotA hai, isase samAnayonikA api vicitravarNasaMsthAnA dRzyante karma kI zakti bar3ha jAtI hai| jaise-sneha se abhi- prANinaH / tathAhi-gomayAdyekayonisambhavino'pi Sikta ghaTa paripakva hotA hai| kecinnIlatanavo'pare pItakAyA anye vicitravarNAH /
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya kA nirvacana saMsthAnamapyeteSAM parasparaM vibhinnameva / tadyadi bhUtamAtranimittaM caitanyaM tata ekayonikAH sarvve 'pyekavarNasaMsthAnA bhaveyuH, na ca bhavanti / tasmAdAtmana eva tattatkarmmavazAt tathotpadyante iti pratipattavyam / ( nandImavRpa 4 ) samAna yoni vAle prANI bhI vicitra varNa aura saMsthAna vAle hote haiM / jaise- gobara Adi kI eka hI yoni meM utpanna koI prANI nIla varNa vAle aura koI pIta varNa vAle hote haiM / yadi caitanya ko bhUtamAtra se hone vAlA mAnA jAye to eka yonika prANiyoM ke samAna varNa aura samAna saMsthAna honA cAhiye, para aisA hotA nahIM hai / isalie yaha siddha hai ki AtmA hI apane-apane karma ke anusAra utpanna hotI hai| kammassa vi pariNAmo suhamma ! dhammo sa poggalamayassa / U citto jagao hoI sahAvo tti ko doso ? // ( vibhA 1793 ) 195 paudgalika karma kA svabhAva hai- pariNamana / yaha vividha prakAra kA hotA hai / jagat kI vicitratA kA yahI hetu hai / karmabhUmi- pAMca bharata, pAMca airavata aura pAMca videha - ye pandraha karmabhUmiyAM haiM / yahAM karma - asi, maSi, kRSi se AjIvikA calAI jAtI hai / (dra. manuSya ) karmasampadA - dasa vidha sAmAcArI kI sampadA / kammasaMpayati karma - kriyA dazavidhacakravAlasAmAcArIprabhRtiritikarttavyatA / tasyAH sampat - sampannatA / ..... karma sampadA - yatyanuSThAnamAhAtmya samutpannapulAkAdilabdhisampattyA / (uzAvR pa 66) akkhINamahANasIyAdiladdhijutto / ( ucU pR 44) karmasampadA ke do artha haiM - 1 dasa prakAra kI cakravAla sAmAcArI Adi kI sampadA / 2. muni ke anuSThAna ke mAhAtmya se utpanna pulAka, akSINamahAnasa Adi yogaja vibhUtiyoM kI sampadA / karmAMza - vidyamAna karma 'kammaMsa' tti satparyAyatvAt satkarmANi grAhINi kSapayati / kArmagranthikaparibhASayAM'zazabdasya kevalisatkarmANi - bhavopa ( uzAvU pa 589 ) karma grantha kI paribhASA ke anusAra karmAza kA artha hai - vidyamAna karma ( aMza = sat = vidyamAna ) / zukladhyAna ke caturtha caraNa meM kevalI ke jo bhavopagrAhI cAra aghAtya karma vidyamAna rahate haiM, ve kSINa ho jAte haiM / kalpAtIta - jinameM svAmI sevaka kA bheda nahIM hotA, saba ahamindra - samAna hote haiM, ve deva | (dra deva ) kalpopaga - jinameM svAmI sevaka, choTe-bar3e Adi kA bheda hotA hai, ve deva / (dra. deva) kaSAya - mohajanita AMtarika uttApa / 1. kaSAya kA nirvacana * kaSAya : mohanIya karma kA eka bheda 2. kaSAya ke prakAra 3. kaSAya se hone vAle abhighAta 4. kaSAya kI sthiti aura utpattisthala 5. kaSAya ke udAharaNa 6. kaSAya : punarjanma kA hetu 7. kaSAya patana kA hetu 8. kaSAya-vijaya ke upAya 9. kaSAya pratyAkhyAna ke pariNAma 10. kaSAya ke dravya Adi anya prakAra * kaSAya pratisaMlInatA * kaSAya upazama-kSaya kI prakriyA * kaSAyanirodha bhAva UnodarI * kaSAya aura lezyA * kaSAya : zikSA kA bAdhaka tattva kaSAya ( dra. karma ) (dra pratisaMlInatA) (dra. guNasthAna ) (dra. UnodarI) (dra. lezyA) (dra zikSA ) 1. kaSAya kA nirvacana kammaM kasa bhavo vA kasamAo siM jao kasAyA to / kasamAyayaMti va jao gamayaMti kasaM kasAyati // ( vibhA 2978 ) 1. jisase prANI pIr3ita hote haiM vaha hai kaSa arthAt karma yA bhava / jinase karma yA bhava kI prApti hotI hai, vaha hai kaSAya / 2. jo kaSa- saMsAra ko prApta karAte haiM, ve haiM kaSAya /
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya kaSAya ke udAharaNa 3. jo kaSa-saMsAra ke upAdAna kAraNa haiM, ve haiM savvaM deso va jao paccakkhANaM na jesimadaeNaM / kaSAya / te appaccakkhANA savvanisehe mo'kaaro|| 2. kaSAya ke prakAra (vibhA 1232) apratyAkhyAna kaSAya ke udaya se deza (AMzika) solasavihabheeNaM kammaM tu kasAyajaM |"(u 33 / 11) aura sarva-donoM prakAra ke pratyAkhyAna nahIM hote| yahAM SoDazavidhatvaM cAsya krodhamAnamAyAlobhAnAM caturNA 'akAra' sarvapratiSedha kA vAcaka hai| mapi pratyekamanantAnubandhyapratyAkhyAnapratyAkhyAnAvaraNa taiyakasAyANudae paccakkhANAvaraNanAmadhijjANaM / sNjvlnbhedtshcturvidhtvaat| (uzAvR pa 643) desikkadesaviraiM carittalaMbhaM na u lahaMti / / __ kaSAya-mohanIya karma ke 16 prakAra haiM (Avani 110) anantAnubandhI-(1) krodha, (2) mAna, (3) mAyA jo sarvapratyAkhyAna ko AvRta karate haiM, aMza ko aura (4) lobha / apratyAkhyAnI-(5) krodha, (6) mAna, nahIM, ve pratyAkhyAnAvaraNa kaSAya haiN| (7) mAyA aura (8) lobha / pratyAkhyAno-(9) krodha, mUlaguNANaM labhaM na lahai mUlaguNaghAiNaM udae / (10) mAna, (11) mAyA aura (12) lobha / saMjvalana udae saMjalaNANaM na lahai caraNaM ahakkhAyaM // (13) krodha, (14) mAna, (15) mAyA aura (16) (Avani 111) lobha / mUla guNoM (mahAvrata Adi) kA ghAta karane vAle 3. kaSAya se hone vAle abhighAta pratyAkhyAnakaSAyacatuSka Adi kA udaya rahane para mUla paDhamilluyANa udae niyamA saMjoyaNA kasAyANaM / guNoM kI prApti nahIM hotii| saMjvalana kaSAya kA udaya sammaiMsaNalabhaM bhavasiddhIyAvi na lahaMti // hone ke kAraNa yathAkhyAta cAritra prApta nahIM hotaa| (Avani 108) Isi sayarAhaM vA saMpAe vA parIsahAINaM / anantAnubandhI kaSAyacatuSka ke udayakAla meM bhavya alaNAo sNjlnnaa"|| jIva bhI samyaktva prApta nahIM kara skte| (vibhA 1246) saMjvalana kaSAya kA artha hai-alpadIpta, zIghra dIpta biiyakasAyANudae apaccakkhANanAmadhejjANaM / athavA parISaha Adi ke kAraNa dIpta kaSAya / sammaiMsaNalabha virayAviraiM na u lahati / / (Avani 109) 4. kaSAya kI sthiti aura utpattisthala apratyAkhyAnakaSAyacatuSka ke udayakAla meM samyak pakkha-caummAsa-vacchara-jAvajjIvANugAmiNo kmso| darzana prApta hotA hai, viratAvirati-zrAvakatva prApta nahIM deva-nara-tiriya-nArayagaisAhaNaheyavo neyA // hotaa| (vibhA 2992) apratyAkhyAnAvaraNa pratyAkhyAnAvaraNa sthiti utpattisthala anantAnubaMdhI | apratyAkhyAnAvaraNa | yAvajjIvana saMvatsara narakagati tiryaJcagati cAra mAsa saMjvalana eka pakSa - manuSyagati devagati 5. kaSAya ke udAharaNa jala-reNu-bhUmi-pavvayarAIsariso cauvviho koho / tiNisalayAkaTriyaselatthaMbhovamo mANo / / mAyAvalehi-gomutti-meMDhasiMga-ghaNavaMsimUlasamA / loho haridda-khaMjaNa-kaddama-kimirAgasAmANo / (vibhA 2990,2991)
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya-vijaya ke upAya kaSAya __anantAnubaMdhI apratyAkhyAnAvaraNa | pratyAkhyAnAvaraNa | sajvalana krodha | zaila kI rekhA ke samAna | bhUmi kI rekhA ke samAna | reNu kI rekhA ke samAna | jala kI rekhA ke samAna mAna | zaila stambha ke samAna | asthi stambha ke samAna | kASTha stambha ke samAna | tinizalatA stambha ke samAna mAyA | vaMzImUla ke samAna / meSa-viSANa ke samAna , gomUtrikA ke samAna / avalekhanikA ke samAna lobha / kRmirAga ke samAna | kardamarAga ke samAna khaMjanarAga ke samAna / haridrArAga ke samAna RNa, vraNa, agni aura kaSAya-inakI alpatA para bhI vizvAsa nahIM karanA caahie| ye alpamAtrA meM hote hue bhI bahuta hote haiN| uvasAmaM uvaNIA guNamahayA jiNacarittasarisaMpi / paDivAyaMti kasAyA ki puNa sese sarAgatthe ? // (Avani 118) kaSAyoM kA upazamana karane vAle tathA mahAn guNoM se arhata ke samAna cAritra vAle vyakti ko bhI kaSAya nIce girA dete haiM, phira sarAgI vyaktiyoM kI to bAta hI kyA ? 6. kaSAya : punarjanma kA hetu koho ya mANo ya aNiggahIyA __ mAyA ya lobho ya pvddddhmaannaa| cattAri ee kasiNA kasAyA siMcaMti mUlAI puNabbhavassa / / (da 8 / 39) anigahIta krodha aura mAna, pravardhamAna mAyA aura lobha-ye cAroM saMkliSTa kaSAya punarjanma rUpI vRkSa kI jar3oM kA siMcana karate haiN| 7. kaSAya : patana kA hetu ahe vayai koheNaM, mANeNaM ahamA gii| mAyA gaIpaDigghAo, lobhAo duhao bhayaM / / (u 9 / 54) manuSya krodha se adhogati meM jAtA hai| mAna se adhama gati hotI hai| mAyA se sugati kA vinAza hotA hai| lobha se donoM prakAra kA-aihika aura pAralaukika bhaya hotA hai| koho pIiM paNAsei, mANo viNayanAsaNo / mAyA mittANi nAsei, loho savvaviNAsaNo / (da 8 / 37) krodha prIti kA nAza karatA hai, mAna vinaya kA nAza karane vAlA hai, mAyA maitrI kA vinAza karatI hai aura lobha saba kA nAza karane vAlA hai| sAmannamaNucaraMtassa, kasAyA jassa ukkaDA hoti| mannAmi uccha phullaM va, niphphalaM tassa sAmannaM / / (dani 203) jisa zramaNa kA kaSAya prabala hotA hai, usakA zrAmaNya ikSapuSpa kI bhAMti niSphala hotA hai| isalie zramaNa ko kaSAya kA nigraha karanA caahie| aNathovaM vaNathovaM aggIthovaM kasAyathovaM ca / Na hubhe vIsasiyavvaM thevapi hu taM bahuM hoi / / (Avani 120) 8. kaSAya-vijaya ke upAya uvasameNa haNe kohaM, mANaM maddavayA jinne| mAyaM cajjavabhAveNa, lobhaM saMtosao jiNe / / (da 8 / 38) upazama se krodha kA hanana kare, mRdutA se mAna ko jIte, RjubhAva se mAyA ko aura saMtoSa se lobha ko jIte / kasAyA aggiNo vRttA, suyasIlatavo jalaM / suyadhArAbhihayA saMtA, bhinnA huna DahaMti me / / (u 23 / 53) gautama ne kezIkumAra zramaNa se kahA- kaSAyoM ko agni kahA gayA hai| zruta, zIla aura tapa jala hai| zruta kI dhArA se Ahata kie jAne para nisteja banI huI ve agniyo mujhe nahIM jlaatiiN| bArasavihe kasAe khaie uvasAmie va jogehiM / labbhai crittlNbho...|| (Avani 113) prazasta dhyAnayoga ke dvArA bAraha prakAra ke kaSAyoM kA kSaya, upazama athavA kSayopazama hotA hai, taba cAritra kI prApti hotI hai|
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAya Adeza kaSAya hai. kaSAya-pratyAkhyAna ke pariNAma dravya kaSAya "kasAyapaccakkhANeNaM vIyarAgabhAvaM jaNayai / vIya viho davvakasAo kammadavve ya no ya kammammi / rAgabhAvapaDivanne vi ya NaM jIve samasUhadukkhe bhavai / kammaddanvakasAo caubvihA poggalANuiyA / / (u 29 / 37) (vibhA 2981) kaSAya ke pratyAkhyAna se jIva vItarAgabhAva ko dravya kaSAya ke do prakAra haiMprApta hotA hai / vItarAgabhAva ko prApta huA jIva sukha 1. krm-drvy-kssaay| duHkha meM sama ho jAtA hai| 2. nokarma-dravya-kaSAya / __ ""kohavijaeNaM khaMti jaNayai / kohaveyaNijja kamma karma-dravya-kaSAya ke cAra prakAra ke pudgala hote na baMdhai puvabaddhaM ca nijjarei / haiM-yogya---baMdhapariNAmAbhimukha, badhyamAna, baddha tathA ""mANavijaeNaM mahavaM jnnyi| mANaveyaNijjaM udAraNAvAlakA meM prApta / / kammaM na baMdhai, puvvabaddhaM ca nijjarei / sajjakasAyAio nokammadavvao kasAo'yaM / ..."mAyAvijaeNaM ujjUbhAvaM jgyi| mAyAveyaNijjaM (vibhA 2982) kammaM na baMdhai, puvvabaddhaM ca nijjarei / sarja (sAkhU kA per3a), behar3A, harItakI Adi kaSAya guNa vAlI vanaspatiyAM nokarma-dravya-kaSAya hai| ..."lobhavijaeNaM saMtosIbhAvaM jaNayai / lobhaveyaNijja kammaM na baMdhai, puvabaddhaM ca nijjarei / (u 29 / 68-71) ' utpatti kaSAya krodha-vijaya se jIva kSamA ko utpanna karatA hai| khettAi samuppattI jattoppabhavo kasAyANaM / / vaha krodhavedanIya karma kA baMdhana nahIM karatA aura pUrvabaddha (vibhA 2982) tannimittaka karma ko kSINa karatA hai| jisa kSetra yA dravya Adi se kaSAya kI utpatti mAna-vijaya se jIva mRdutA ko utpanna karatA hai| hotI hai, vaha utpatti-kaSAya hai| vaha mAnavedanIya karma kA bandhana nahIM karatA aura pUrva- pratyaya kaSAya baddha tannimittaka karma ko kSINa karatA hai| hoi kasAyANaM baMdhakAraNaM ja sa pccyksaao| mAyA-vijaya se jIva RjutA ko utpanna karatA hai| sahAiu tti keI na samppattIe bhinno so // vaha mAyAvedanIya karma kA baMdhana nahIM karatA aura pUrvabaddha (vibhA 2983) tannimittaka karma ko kSINa karatA hai| jo kaSAyabaMdha kA Antarika kAraNa avirati Adi ____lobha-vijaya se jIva santoSa ko utpanna karatA hai| hai, vaha pratyaya kaSAya hai| vaha lobhavedanIya karma kA baMdhana nahIM karatA aura pUrvabaddha kucha AcArya zabda Adi bAhya kAraNoM ko pratyayatannimittaka karma ko kSINa karatA hai| kaSAya mAnate haiM, lekina yaha yukta nahIM hai, kyoMki zabda Adi bAhya kAraNoM kA utpatti-kaSAya meM samAveza ho 10. kaSAya ke dravya Adi prakAra jAtA hai| nAma ThavaNA davie uppattI paccae ya Aese / Adeza kaSAya rasa-bhAva-kasAe" Aesao kasAo kiyvkybhiuddibhNguraagaaro| (vibhA 2980) keI cittAigao ThavaNANatthaMtaro so'yaM / / kaSAya ke ATha prakAra -- (vibhA 2984) 1. nAma kaSAya 5. pratyaya kaSAya antaraMga kAraNa ke binA naTa Adi ke dvArA kapaTa 2. sthApanA kaSAya 6. Adeza kaSAya yukta krodha Adi dikhAyA jAtA hai, vaha Adeza kaSAya hai / 3. dravya kaSAya 7. rasa kaSAya kucha mAnate haiM, citra Adi meM jo krodha Adi kaSAya 4. utpatti kaSAya 8.bhAva kaSAya dikhAI detA hai, vaha Adeza-kaSAya hai, lekina isakA sthApanA-kaSAya meM samAveza ho jAtA hai|
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAmabhoga kI paribhASA kAmabhoga rasa aura bhAva kaSAya kAmabhoga-zabda Adi indriyaviSayoM kA rasao raso kasAo kasAyakammodao ya bhaavmmi|... aasevn| (vibhA 2985) 1. kAmabhoga kI paribhASA harItakI Adi kA jo kasailA rasa hai, vaha rasa 2. dravyakAma-bhAvakAma kaSAya hai| 3. divya kAmabhoga mohanIya karma ke udaya se hone vAlA kaSAya kA 4. kAmabhoga : upamAeM pariNAma bhAva-kaSAya hai| 5. kAmabhoga ke pariNAma rAga kaSAya ke prakAra 6. kAmabhoga-parityAga ke pariNAma jaM rAyaveyaNijjaM samuiNNaM bhAvao tao raao| 7. padArtha : AdhyAtmika dRSTikoNa so diTThi-visaya-nehANurAyarUvo abhissaMgo / 8. kAmabhoga-virati kA upAya kuppavayaNesu paDhamo biio saddAiesu visaesu / 1. kAmabhoga kI paribhASA visayAdanimitto vi hu siNeharAo suyAIsu // te iTA saharasarUvagaMdhaphAsA kAmijjamANA visaya__ (vibhA 2964,2965) / pasattehiM kAmA bhavaMti |"bhogaa sahAdayo visyaa| rAga-vedanIyakarma ke udaya se hone vAlA jIva-pari (dajicU pR 75,82) NAma bhAvarAga hai| viSayAsakta manuSyoM dvArA kAmya-- iSTa zabda, rUpa, usake tIna prakAra haiM - gandha, rasa tathA sparza kAma kahalAte haiN| 1. dRSTirAga-kupravacana meM anurAga / indriya-viSaya .... zabda, rUpa, gaMdha, rasa aura sparza 2. viSayarAga-zabda Adi indriya-viSayoM meM ma kA Asevana bhoga kahalAtA hai| anurAga / kAmyante iti kaamaaH| bhujyante iti bhogaaH| 3. sneharAga-viSaya Adi ke nimittoM ke abhAva ....kAmau ca zabdarUpAkhyau / bhogAzca sparza rsgndhaakhyaaH| meM bhI putra, svajana Adi ke prati hone vAlA (uzAvR pa 243) anurAga / jinakI kAmanA kI jAtI hai ve kAma haiM aura kAkiNI-1. cakravartI ke caudaha ratnoM meM eka jinakA upabhoga kiyA jAtA hai ve bhoga haiM / rtn| (dra. cakravartI) (5. cakravartI) zabda aura rUpa kAma kahalAte haiM / sparza, rasa aura 2. eka prakAra kA sikkaa| gaMdha bhoga kahalAte haiN| kAgiNI NAma rUvagassa asItimo bhaago| vIsova visayasuhesu pasattaM abuhajaNaM kAmarAgapaDibaddhaM / ukkAmayaMti jIvaM dhammAto teNa te kAmA / / gassa ctubhaago| (ucapR 161) aNNaM pi ya siM NAma kAmA roga tti paMDiyA baeNti / eka rupaye ke assIveM bhAga tathA vizopaka ke cauthe kAme patthemANo roge pattheti khalu jaMtU / / / bhAga ko kAkiNI kahA jAtA hai| kaakinniH-viNshtikprdkaaH| (uzAva pa 272) (dani 71,72) bIsa kaur3iyoM kI eka kAkiNI hotI hai| viSaya sukha meM Asakta aura kAma-rAga meM pratibaddha ajJAnI jIva ko jo dharma se utkramaNa karAte haiM, ve kAma kApota lezyA-aprazasta bhAvadhArA tathA usakI haiN| jJAnI kAma ko roga kahate haiN| jo kAmoM kI utpatti meM kApota varNa pArthanA karatene pAra kI prArthanA karate haiM, ve prANI nizcaya hI rogoM kI prArthanA vAle pudgala / (dra. lezyA) karate haiN| viSIdanti-dharma prati notsahanta eteSviti viSayAH / yadvA''sevanakAle madhuratvena pariNAme cAti For Private & Personal. Use Only
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ rhtaa| kAmabhoga 200 kAmabhoga : upamAeM kaTakatvena viSasyopamA yAntIti vissyaaH| 4. kAmabhoga : upamAeM _ (uzAvR pa 190) jahA ya kipAgaphalA maNoramA viSaya ve haiM, jinake kAraNa dharma ke prati utsAha nahIM raseNa vaNNaNa ya bhujjmaannaa| te khuDue jIviya paccamANA viSaya ve haiM, jo AsevanakAla meM madhura haiM aura eovamA kAmaguNA vivAge / / pariNAma meM kaTu hone se viSa kI upamA se upamita haiM / (u 32 / 20) 2. dravyakAma-bhAvakAma jaise kiMpAka phala khAne ke samaya rasa aura varNa se manorama hote haiM aura paripAka ke samaya kSadra jIvana kA saharasarUvagaMdhAphAsA udayaMkarA ya je davvA / anta kara dete haiM, kAmaguNa bhI vipAka kAla meM aise hI duvihA ya bhAvakAmA, icchAkAmA mayaNakAmA / / / hote haiN| (dani 69) kAma ke do prakAra haiM-- uvalevo hoi bhogesu, abhogI novalippaI / dravyakAma-mohodaya meM hetubhUta dravya-zabda, rasa bhogI bhamai saMsAre, abhogI vippamuccaI / / Adi viSaya / ullo sukko ya do chUDhA, golayA maTTiyAmayA / do vi AvaDiyA kUDaDe, jo ullo so tattha lggii| bhAvakAma icchAkAma --abhilASArUpa kAma aura madanakAma-viSayabhoga kI pravRtti / evaM laggati dummehA, je narA kAmalAlasA / 3. divya kAmabhoga virattA u na laggati, jahA sukko u golao // (u 25 // 39-41) jahA kAgiNi heuM, sahassaM hArae nro| bhogoM meM upalepa hotA hai| abhogI lipta nahIM apatthaM ambagaM bhoccA, rAyA rajjaM tu hArae / hotaa| bhogI saMsAra meM bhramaNa karatA hai / abhogI usase evaM mANussagA kAmA, devakAmANa aMtie / mukta ho jAtA hai| miTTI ke do gole-eka gIlA aura sahassaguNiyA bhujjo, AuM kAmA ya digviyA / / eka sUkhA-pheMke gae / donoM bhIMta para gire| jo gIlA aNegavAsAnauyA, jA sA pannavao tthiii| thA vaha vahAM cipaka gyaa| jANi jIyaMti dummeha, UNe vaassyaaue| isI prakAra jo manuSya durbaddhi aura kAmabhogoM meM (u 7 / 11-13) Asakta hote haiM, ve viSayoM se cipaTa jAte haiN| jo virakta Asa jaise koI manuSya kAkiNI ke lie hajAra kArSApaNa hote haiM, ve usase nahIM cipaTate, jaise sUkhA golA / gaMvA detA hai, jaise koI rAjA apathya Ama ko khAkara """duhao malaM saMciNai, sisaNAgu vva maTriyaM // rAjya se hAtha dho baiThatA hai, vase hI jo vyakti mAnavIya (u 5 / 10) bhogoM meM Asakta hotA hai, vaha devI bhogoM ko hAra jAtA kAmabhogoM meM Asakta vyakti AcaraNa aura cintana-donoM se usI prakAra karmamala kA saMcaya karatA devI bhogoM kI tulanA meM manuSya ke kAmabhoga utane hai, jaise zizunAga mukha aura zarIra-donoM se miTTI kA / hI nagaNya haiM, jitane ki hajAra kArSApaNoM kI tulanA meM eka kAkiNI aura rAjya kI tulanA meM eka Ama / divya __ accei kAlo tUraMti rAio Ayu aura divya kAmabhoga manuSya kI Ayu aura kAma na yAvi bhogA purisANa niccaa| bhogoM se hajAra gunA adhika haiN| uvicca bhogA purisaM cayaMti, prajJAvAn puruSa kI devaloka meM aneka varSa nayuta dumaM jahA khINaphalaM va pakkhI / / (asaMkhyakAla) kI sthiti hotI hai--yaha jJAta hone para (u 13 / 31) bhI mUrkha manuSya sau varSa jitane alpa jIvana ke lie una jIvana bIta rahA hai / rAtriyAM daur3I jA rahI haiM / dIrghakAlIna sukhoM ko hAra jAtA hai / manuSyoM ke bhoga bhI nitya nahIM haiN| ve manuSya ko prApta
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAmabhoga ke pariNAma 201 kAmabhoga ko| kara use chor3a dete haiM, jaise kSINa phala vAle vRkSa ko parivvayaMte aNiyattakAme aho ya rAo paritappamANe / pakSI / annappamatte dhaNamesamANe pappoti maccu purise jaraM ca / / bhogAmisadosavisaNNe, hiyanisseyasabuddhivoccatthe / (u 14 / 14) bAle ya maMdie mUDhe, bajjhaI macchiyA va khelaMmi / / jise kAmanAoM se mukti nahIM milI, vaha puruSa dupariccayA ime kAmA, no sujahA adhiirpurisehiN| atRpti kI agni se saMtapta hokara dina-rAta paribhramaNa aha saMti suvvayA sAhU, je taraMti ataraM vaNiyA va // karatA hai / dUsaroM ke lie pramatta hokara dhana kI khoja (u 856) meM lagA huA vaha jarA aura mRtyu ko prApta hotA hai / AtmA ko dUSita karane vAle bhogAmiSa meM nimagna, je giddhe kAmabhogesu, ege kUDAya gcchii| hita aura zreyas meM viparIta buddhi vAlA ajJAnI, manda na me diTTe pare loe, cakkhudiTThA imA raI / / aura mUr3ha jIva usI taraha baMdha jAtA hai jaise zleSma meM hatthAgayA ime kAmA, kAliyA je annaagyaa| mkkhii| ye kAmabhoga dustyaja haiM, adhIra puruSoM dvArA ko jANai pare loe, atthi vA natthi vA puNo // ye sutyaja nahIM haiM / jo suvratI sAdhu haiM, ve dustara kAma- jaNeNa saddhi hokkhAmi, iha bAle pagabbhaI / bhogoM ko usI prakAra tara jAte haiM, jaise vaNik samudra kAmabhogANurAeNaM, kesaM saMpaDivajjaI // (u 5 // 5-7) nAgo jahA paMkajalAvasanno, jo koI kAmabhogoM meM Asakta hotA hai, usakI gati daLu thalaM nAbhisamei tiirN| mithyAbhASaNa kI ora jAtI hai| vaha kahatA hai-paraloka evaM vayaM kAmaguNesu giddhA, to maiMne dekhA nahIM, yaha rati (Ananda) to cakSu-dRSTa haina bhikkhuNo mggmnnuvvyaamo|| AMkhoM ke sAmane hai / ye kAmabhoga hAtha meM Ae hue haiM, (u 13 / 30) bhaviSya meM hone vAle saMdigdha haiN| kauna jAnatA hai---paraloka jaise daladala meM phaMsA huA hAthI sthala ko dekhatA hai yA nahIM? maiM lokasamudAya ke sAtha rhuuNgaa| aisA haA bhI kinAre para nahIM pahuMca pAtA, vaise hI kAma- mAnakara bAla ajJAnI manuSya dhRSTa banatA hai| kAmabhoga guNoM meM Asakta bane hue hama zramaNadharma ko jAnate hae ke anurAga se kleza (saMkliSTa pariNAma) ko prApta karatA bhI usakA anusaraNa nahIM kara paate| 5. kAmabhoga ke pariNAma tao se daMDaM samArabhaI, tasesu thAvaresu ya / aTThAe ya aNaTThAe, bhUyaggAmaM vihiMsaI // sallaM kAmA visaM kAmA kAmA aasiivisovmaa| hiMse bAle musAvAI, mAille pisuNe saDhe / kAme patthemANA akAmA jaMti doggaI / / bhuMjamANe suraM maMsaM, seyameyaM ti mannaI // (u 9 / 53) (u 528,9) kAmabhoga zalya haiM, viSa haiM aura AzIviSa sarpa phira vaha trasa tathA sthAvara jIvoM ke prati daNDa kA ke tulya haiN| kAmabhoga kI icchA karane vAle, unakA prayoga karatA hai aura prayojanavaza athavA binA prayojana sevana na karate hue bhI durgati ko prApta hote haiN| hI prANI samUha kI hiMsA karatA hai| hiMsA karane vAlA, iha kAmANiyaTTassa, attaDhe avrjjhii| jhUTha bolane vAlA, chala-kapaTa karane vAlA, cugalI khAne soccA neyAuyaM maggaM, jaM bhujjo paribhassaI // vAlA, veza parivartana kara apane Apako dUsare rUpa meM prakaTa (u 725) karane vAlA ajJAnI manuSya madya aura mAMsa kA bhoga karatA isa manuSya bhava meM kAmabhogoM se nivRtta na hone vAle hai aura yaha zreya hai' - aisA mAnatA hai| puruSa kA Atma-prayojana naSTa ho jAtA hai| vaha pAra savvaM vilaviyaM gIyaM, savvaM na viDaMbiyaM / le jAne vAle mArga ko sunakara bhI bAra-bAra bhraSTa hotA savve AbharaNA bhArA, savve kAmA duhAvahA // (u 13 / 16)
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAmabhoga 202 kAyakleza saba gIta vilApa haiM, saba nATya viDambanA haiM, saba hai / viSayoM ke prati anutsuka jIva anukampA karane vAlA, AbharaNa bhAra haiM aura saba kAmabhoga duHkhakara haiN| prazAnta aura zokamukta hokara cAritra ko vikRta karane khaNamettasokkhA bahukAladukkhA vAle mohakarma kA kSaya karatA hai| pagAmadukkhA aNigAmasokkhA / kAmaskandha-manojJa pudgalasamUha / saMsAramokkhassa vipakkhabhUyA kAmyatvAt kAmAH- manojJazabdAdayaH / taddhetavaH khANI aNatthANa u kaambhogaa| skandhAH-pudgalasamUhAH tataH kAmaskandhAH / (u 14 / 13) (uzAvR pa 188) ye kAmabhoga kSaNa bhara sukha aura cirakAla duHkha dene kAmaskandha kA artha hai-manojJa zabda Adi ke hetuvAle haiM, bahuta duHkha aura thor3A sukha dene vAle haiM, saMsAra bhUta pudgalasamUha / mukti ke virodhI haiM aura anarthoM kI khAna hai| khettaM vatthu hiraNNaM ca, pasavo dAsaporusaM / 6. kAmabhoga-parityAga ke pariNAma cattAri kaamkhNdhaanni..|| (u 3317) iha kAmaNiyadRssa, attaThe nAvarajjhaI / kSetra-vAstu, svarNa, pazu aura dAsapauruSeya-ye cAroM pUidehaniroheNaM, bhave deva tti me suyaM // kAmaskandha kahalAte haiN| iDDhI juI jaso vaNNo, AuM suhamaNuttaraM / kAyakleza-Asana, AtApanA, kezaloca Adi bhujjo jattha maNussesu, tattha se uvavajja I / / niravadya pravRttiyoM dvArA zarIra ko (u 7 / 26,27) sAdhanA / bAhyatapa kA eka bheda / isa manuSya bhava meM kAmabhogoM se nivRtta hone vAle (dra. tapa) puruSa kA Atma-prayojana naSTa nahIM hotaa| vaha pUtideha ThANA vIrAsaNAIyA, jIvassa u suhAvahA / kA nirodha kara deva hotA hai-aisA maiMne sunA hai| uggA jahA dharijjaMti, kAyakilesaM tamAhiyaM / (devaloka se cyuta hokara) vaha jIva vipula Rddhi, (u 30 / 27) dyuti, yaza, varNa, Ayu aura anuttara sukha vAle manuSya AtmA ke lie sukhakara vIrAsana Adi utkaTa kuloM meM utpanna hotA hai| AsanoM kA jo abhyAsa kiyA jAtA hai, use kAyakleza 7. padArtha : AdhyAtmika dRSTikoNa kahA jAtA hai| na kAmabhogA samayaM uti na yAvi bhogA vigaI uti / kAyakileso loyaa''taavnnaatii| (daaca 114) je tappaosI ya pariggahI ya so tesu mohA vigaI uvei|| kezoM kA luMcana karanA, AtApanA lenA Adi kAya (u 32 / 101) kleza tapa hai| kAmabhoga samatA ke hetu bhI nahIM hote aura vikAra kAyakileso nAma vIrAsaNaukkuDugAsaNabhUmIke hetu bhI nahIM hote| jo puruSa unake prati dveSa yA rAga sejjAkaTusejjAloyamAdiyAu bhANiyavvAu / karatA hai, vaha tadviSayaka moha ke kAraNa vikAra ko (dajicU pR 24) prApta hotA hai| vIrAsana, utkaTukAsana, bhUmizayana, kASThapaTTazayana, .. kezaloca Adi kAyakleza ke mukhya prakAra haiN| 8. kAmabhoga-virati kA upAya kezaloca ke guNa ""suhasAeNaM aNussuyattaM jnnyi| aNussuyAe NaM jIve aNukaMpae aNubbhaDe vigayasoge carittamohaNijjaM kesaloo ya daarunno"|| kamma khvei| (u 29 / 30) (u 19 / 33) sukha kI spRhA kA nivAraNa karane se jIva viSayoM NissaMgayA ya pacchApurakammavivajjaNaM ca loaguNA / (kAmabhogoM) ke prati anutsuka bhAva ko prApta karatA dukkhasahattaM naragAdibhAvaNAe ya nivveo / /
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAyotsarga kI paribhASA pura: karma ryApa parigrahaH / pazcAtkarma doSA hyete parityaktAH, zirolocaM prakurvatA // ( dahAvRpa 28, 29) bAloM ko ukhAaneka guNa prApta kezaloca - hAtha se sira Adi ke r3anA bahuta dAruNa hotA hai| loca se hote haiM- nirlepatA, pazcAtkarma - varjana, kaSTasahiSNutA, virakti, municaryA kI anupAlanA pura: karma - varjana, Adi / kAyakleza kI fropatti ..... kAyakileso saMsAravAsaNivveyautti / / kAyasya klezo - bAdhanaM kAyakleza: saMsAryAtmanaH kAyAnugatatvena tatkleze yadyapyavazyaM klezasambhavastathA'pi bhAvitAtmanAmasau sannapyasatsama eveti / ( uzAvRpa 607 ) kAyakleza saMsAra-virakti kA hetu hai / zarIra ko tapAnA kAyakleza hai / yadyapi zarIra ko tapAne yA sAdhane meM saMsArI AtmA ko kaSTa hotA hai, phira bhI jisane AtmA ko bhAvita kara liyA hai, usake lie vaha kaSTa nahIM jaisA hai / kAyagupti - zarIra kI pravRtti kA nirodha tathA asat pravRtti se nivartana / (dra. gupti) kAyotsarga - zArIrika pravRtti aura zArIrika mamatva kA visarjana / 1. kAyotsarga kI paribhASA 0 kAya - utsarga ke paryAya 2. kAyotsarga ke prayojana * amaMgala - nivAraNa * kAyotsarga : Avazyaka kA eka vibhAga 3. kAyotsarga ke prakAra 0 dravya bhAva kAyotsarga * ceSTA-abhibhava kAyotsarga 203 4. ceSTA kAyotsarga : ucchvAsa- logassa parimANa 5. abhibhava kAyotsarga - kAlamAna 6. kAyotsarga ke adhikArI 7. kAyotsagaM vidhi ( dra. Avazyaka ) 8. kAyotsarga-pratijJA sUtra 9. kAyotsarga ke doSa 10. kAyotsarga ke pariNAma 11. kAyotsarga cikitsA * AhAra se pUrva kAyotsarga * gocaracaryA ke pazcAt kAyotsarga 1. kAyotsarga kI paribhASA kAyotsarga ( dra. AhAra ) (dra gocaracaryA) sayaNAsaNaThANe vA, je u bhikkhU na vAvare / kAyassa viussaggo.... [! ( u 30/36) sone, baiThane yA khar3e rahane ke samaya jo bhikSu vyApRta nahIM hotA ( kAyA ko nahIM hilAtA - DulAtA) usake kAyA kI ceSTA kA jo parityAga hotA hai, use vyutsarga/ kAyotsarga kahA jAtA hai / asaI vosaTThacattadehe / '''' (da 10 / 13) jo bAra-bAra zarIra kA vyutsarga aura tyAga karatA hai, use vyutsRSTa- tyaktadeha kahA jAtA hai / DimAdisu vinivRttakriyo / ( acU pR 240 ) abhigraha aura pratimA svIkAra kara zArIrika kriyA kA tyAga karanA vyutsarga hai / vo vyutsRSTo bhAvapratibandhAbhAvena tyakto vibhUSAkaraNena dehaH / ( dahAvR pa 267 ) zarIra ke prati pratibaMdha kA abhAva vyutsarga hai / zarIra kI vibhUSA na karanA tyAga hai / kAyaH - zarIraM tasyotsargaH - AgamoktanItyA parityAgaH kAyotsargaH / ( uzAvRpa 581 ) AgamoktanIti ke anusAra zarIra kA tyAga ( kriyAvisarjana aura mamatva-visarjana) karanA kAyotsarga hai / kAya - utsarga ke paryAya kAe sarIra dehe buMdIya caya uvacae ya saMghAe / ussaya samussae vA kalevare bhattha taNa pANU // ussagga vissaraNujjhaNA ya avagiraNa chaDaNa vivego / vajjaNa cayaNummuaNA parisADaNa sADaNA ceva || ( Avani 1446, 1451 )
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAyotsarga 204 kAyotsarga ke prakAra kAya ke ekArthaka---kAya, zarIra, deha, bondI, caya, tiryaJca / unakA abhibhava karane ke lie kAyotsarga nahIM upacaya, saMghAta, ucchraya, samucchya, kiyA jAtA / bhaya ko miTAne ke lie kAyotsarga karane kalevara, bhastrA, tanu, pANu / kA niSedha nahIM hai| utsarga ke ekArthaka-utsarga, vyutsarga, ujjhanA, kAussaggaM mokkhapahadesiyaM jANiUNa to dhiiraa| avakiraNa, chardana, viveka, varjana, divasAiyArajANaNaTTayAi ThAyaMti ussaggaM / / tyAga, unmocanA, parizAtanA, (Avani 1497) shaatnaa| kAyotsarga mokSamArga ke rUpa meM upadiSTa hai-aisA 2. kAyotsarga ke prayojana jAnakara dhatimAna muni devasika Adi aticAroM kI pAvugghAI kIrai ussaggo maMgalaMti uddeso / smati karane ke lie ceSTA kAyotsarga karate haiN| aNuvahiyamaMgalANaM mA hujja kahiMci Ne vigdhaM // amaMgala nivAraNa (AvAna 1537) kajjaNimittaM gacchaMto avakkhalito aTTa ussAse kAyotsarga maMgala hai| pApa (aniSTa yA amaMgala) kAussaggo kAtavvo, tAhe gaMmati, jadi bitiyapi to kA nirAkaraNa karane ke lie yaha kiyA jAtA hai| solasa ussaasaa| tatiyaM jadi avasauNo to acchati maMgala kA anuSThAna na karane para hamAre kArya meM khiiN| aNNaM sobhaNaM sauNaM paDicchaMto, sutakkhaMdhapariyaTTaNe paNuvighna na A jAe, isa dRSTi se kArya ke prArambha meM vIsaM ussaasaa| (Ava 2 pR. 266,267) maMgala kA anuSThAna (kAyotsarga) karaNIya hai| kisI kArya ke nimitta sthAna se bAhara jAte samaya annaM imaM sarIraM anno jIvRtti eva kybuddhii| dukkhaparikilesakaraM chida mamattaM sriiraao|| apazakuna ho jAye to ATha ucchvAsa kA kAyotsarga kara phira jaae| dUsarI bAra phira apazakuna ho jAye to solaha (Avani 1552) ucchvAsa kA kAyotsarga kare / tIsarI bAra apazakUna zarIra bhinna hai aura AtmA bhinna hai-isa prakAra hone para Thahara jAye, zubha zakUna kI pratIkSA kre| kI buddhi kA nirmANa kara tU duHkhada aura klezakArI zarIra ke mamatva kA chedana kara / 3. kAyotsarga ke prakAra jAvaiyA kira dukkhA saMsAre je mae smnnubhuuyaa| kAussaggo davvato bhAvao ya bhavati / davvato itto duvvisahatarA naraesu aNovamA dukkhA // kAyaceTThAniroho, bhAvato kAussaggo jhANaM / tamhA u nimmameNa muNiNA uvaladdhasuttasAreNaM / (Avaca 2 pR. 249) kAussaggo uggo kammakkhayaTThA kAyavyo / kAyotsarga ke do prakAra haiM(Avani 1553,1554) dravya kAyotsarga-kAyaceSTA kA nirodha, zarIra kI saMsAra meM maiMne jitane duHkhoM kA anubhava kiyA hai, sthirtaa| unase ati duHsahya aura anupama duHkha naraka ke hote bhAva kAyotsarga-prazasta dhyAna / haiM-yaha socakara nirmamatva kI sAdhanA karane vAlA tathA usiussio ya taha ussio a ussianisannao ceva / / sUtra ke sAra ko upalabdha muni apane karmoM ko kSINa karane nisanassio nisanno, nisannaganisannao ceva // ke lie kAyotsarga kre| nivannusio nivanno, nivannanivannago a naayvvo|... mohapayaDIbhayaM abhibhavittu jo kuNai kAussaggaM tu / (Avani 1459,1460) bhayakAraNe ya tivihe, nAbhibhavo neva paDiseho / kAyotsarga ke nau prakAra (Avani 1454) 1. ucchrita-ucchita 6. niSaNNa-niSaNNa mohanIyakarma kI bhaya Adi prakRtiyoM kA abhibhava 2. ucchita 7. nipanna-ucchita karane ke lie abhibhava kAyotsarga kiyA jAtA hai, bAhya 3. ucchita-niSaNNa 8. nipanna (supta) kAraNoM kA parAbhava karane ke lie nhiiN| bhaya utpanna 4. niSaNNa-ucchita 9. nipanna-nipanna hone ke tIna bAhya kAraNa haiM-deva, manuSya aura 5. niSaNNa
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ ceSTA kAyotsarga 205 kAyotsarga ucchitaH""dravyataH bhAvataH dhamma sukkaM ca duve, jhAyai jhANAi jo Thio sNto| eso kAussaggo, usiusio hoi naayvvo| (Avani 1479) khar3e hokara dharma aura zukla-ina do dhyAnoM meM pravRtta honA ucchita-ucchrita kAyotsarga hai|| khar3e hokara kAyotsarga karanA-dravyataH ucchita kAyotsarga hai| dharma-zukla dhyAna karanA-bhAvataH ucchita kAyotsarga dhamma sukkaM ca duve, na vi jhAyai na vi ya attttruddaaii| eso kAussaggo, davussio hoi naayvvo|| aTTa rudaM ca duve, jhAyai jhANAI jo Thio sNto| eso kAussaggo, davassio bhAvao nisanno / dhamma sukkaM ca duve, jhAyai jhANAI jo nisanno a| eso kAussaggo nisanusio hoi nAyavvo / / dhamma sukkaM ca duve, na vi jhAyai na vi ya ajharuddAI / eso kAussaggo, nisannao hoi nAyavvo // aTeM ruI ca duve, jhAyai jhANAI jo nisanno ya / eso kAussaggo, nisannaganisannago nAma / dhamma sukkaM ca duve, jhAyai jhANAiM jo nivanno ya / eso kAussaggo, nivanusio hoi naayvvo|| dhamma sukkaM ca duve, na vi jhAyai na vi ya attttruddaaii| eso kAussaggo, nivannao hoi naayvvo|| aTTa rudaM ca duve, jhAyai mANAijo nivanno u / eso kAussaggo, nivannaganivannago nAma / / (Avani 1480, 1489-1495) * khar3e hokara dharma, zukla, Arta aura raudra-kisI dhyAna meM pravRtta nahIM honA, yaha dravya-ucchita kAyotsarga hai| khar3e rahakara kAyotsarga karanA-dravyataH ucchrita, dhyAna kA abhAva-bhAvataH zUnya / * khar3e hokara Arta aura raudra-ye do dhyAna karanA dravyata: ucchita aura bhAvataH niSaNNa kAyotsarga . baiThakara dharma-zukla athavA Artta-raudra --kisI dhyAna meM saMlagna nahIM honA-niSaNNa kAyotsarga hai| baiThakara kAyotsarga karanA-dravyataH niSaNNa / dhyAna kA abhAva-bhAvataH zUnya / baiThakara Arta aura raudra dhyAna meM saMlagna honA niSaNNa niSaNNa kAyotsarga hai| baiThakara kAyotsarga karanA-dravyataH niSaNNa / Ata-raudra dhyAna karanA-bhAvataH niSaNNa / deg sokara dharma aura zukla dhyAna meM saMlagna honA nipanna-ucchita kAyotsarga hai| sokara kAyotsarga karanA--dravyataH nipanna / dharma-zukla dhyAna karanA-bhAvataH ucchita / * sokara dharma-zakla athavA Ata-raudra-kisI dhyAna meM saMlagna nahIM honA nipanna kAyotsarga hai| sokara kAyotsarga karanA-dravyataH nipnn| dhyAna kA abhAva-bhAvataH zUnya / 0 sokara Artta aura raudra dhyAna meM saMlagna honA nipanna-nipanna kAyotsarga hai| sokara kAyotsarga karanA-dravyataH nipnn| Ata-raudra dhyAna karanA-bhAvataH nipanna / uDDhanisIyatuyaTTaNa ThANaM tivihaM tu hoi nAyavvaM / " (obhA 152) sthAna (kAyotsarga) ke tIna prakAra1. Urdhva -- khar3e-khar3e kAyotsarga karanA / 2. niSIdana-baiThe-baiThe kAyotsarga karanA / 3. tvakavartana-soe-soe kAyotsarga karanA / so ussaggo duviho, ciTThAe abhibhave ya NAyavvo / bhikkhAyariyAi paDhamo, uvasaggabhijaMjaNe biio| (Avani 1452) kAyotsarga ke do prakAra1. ceSTA--bhikSAcaryA Adi kI pravRtti ke pazcAt kAyotsarga krnaa| 2. abhibhava--prApta upasargoM ko sahana karane ke lie kAyotsarga krnaa| ceSTA kAyotsarga viosaggo-kAussaggo, gamaNAgamaNa suviNa-NaisaMtaraNAdisu / (daacU pR 14) * baiThaka ra dharma aura zukla dhyAna meM saMlagna honA niSaNNa-ucchita kAyotsarga hai / baiThakara kAyotsarga karanA-dravyataH niSaNNa / dharma-zukla dhyAna karanA--bhAvata: ucchit|
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAyotsarga ceTThAussaggo cedvAto niSkaNNo jathA gamanAgamaNAdisu kAussaggo kIrati / ( AvacU 2 248) ceSTA se niSpanna kAyotsarga ceSTA kAyotsarga hai / gamana - Agamana, svapna nadI - saMtaraNa Adi-ye ceSTA kAyotsarga ke sthAna haiM / abhibhava kAyotsarga avipaya kammaM aribhUyaM teNa tajjayaTThAe / abhuTTiyA u tavasaMjamaMmi kuvvaMti niggaMthA // ( Avani 1456 ) abhibhavo NAma abhibhUto vA pareNaM paraM vA abhibhUya kuNati / pareNAbhibhUto, jathA hUNAdIhi abhibhUtoM savvaM sarIrAdi vo sirAmitti kAussaggaM kareti / paraM vA abhibhUya kAussaggaM kareti / jathA titthagaro devamaNuyAdiNo aNulomapaDilomakAriNo bhayAdI paMca abhibhUya kAussagaM kAtuM pratijJAM pUreti / ( AvacU 2 pR 248) aSTavidha karmazatru ko abhibhUta karane ke lie nigraMtha abhibhava kAyotsarga karate haiM / abhibhava kAyotsarga ke do prakAra haiM 1. parAbhibhUta- hUNa, zaka Adi AkrAmaka logoM se abhibhUta hokara 'maiM zarIra Adi sabakA vyutsarga karatA hUM'- isa saMkalpa ke sAtha kAyotsarga karanA / 2. parAbhibhava - anuloma- pratiloma upasarga karane vAle deva, manuSya Adi ko tathA bhaya, kSudhA, ajJAna, mamatva aura parISaha - ina pAMcoM ko abhibhUta kara kAyotsarga kA saMkalpa karanA / 4. ceSTA kAyotsarga : ucchvAsa aura logassaparimANa sAya sayaM gosa'ddhaM tinneva sayA havaMti pakkhami / paMca ya cAummAse aTTasahassaM ca vArisae || cattAri do duvAla vIsaM cattA ya huMti ujjoA / desiya rAiya pakkhiya cAummAse a varise ya // ( Avani 1530, 1531 ) 206 sAyaMkAlIna kAyotsarga meM zvAsocchvAsa kA parimANa sau, prAtaHkAlIna meM pacAsa, pAkSika meM tIna sau, cAturmAsika meM pAMca sau aura vArSika meM daivasika kAyotsarga - sau zvAsocchvAsa / devasika pratikramaNa ke cAra, rAtrika ke do, 1008 hai / isa prakAra pAkSika ke kAyotsarga : ucchvAsa aura ''''' bAraha, cAturmAsika ke bIsa aura vArSika pratikramaNa ke cAlIsa udyotakara (logassa) hote haiM / gamaNAgamaNa vihAre sutte vA sumiNadaMsaNe rAo / nAvAna isatAre iriyAvahiyA DikkamaNaM // ( Avani 1533 ) gamana, Agamana vihAra, zayana, svapnadarzana tathA naukA Adi se nadIsaMtaraNa karane para IryApathikI pratikramaNa meM paccIsa zvAsocchvAsa kA kAyotsarga kiyA jAtA hai / uddesasamudde se sattAvIsaM aNunnavaNiyAe / aTTheva ya UsAsA paTThavaNapa DikkamaNabhAI // akAla paDhiyA esu duTTu a paDicchiyAIsu / samaNunnasa mudde se kAussaggassa karaNaM tu // ( Avani 19534, 1535 ) sUtra ke uddeza aura samuddeza ke samaya sattAvIsa zvAsocchvAsa kA kAyotsarga tathA anujJA, prasthApanA evaM kAla-pratikramaNa meM ATha zvAsocchvAsa kA kAyotsarga karanA hotA hai / isI prakAra akAla meM svAdhyAya karane, avinIta ko vAcanA dene tathA dUsaroM ko par3hAne aura artha kI vAcanA dene meM bhI kAyotsarga karanA hotA hai / pANavaha musAvAe adattamehuNapariggahe ceva / sayamegaM tu aNUNaM UsAsANaM havijjAhi // ( Avani 1538 ) svapna meM prANivadha, mRSAvAda, adattAdAna, maithuna aura parigraha kA sevana karane para pUre sau zvAsocchvAsa kA kAyotsarga karanA hotA hai / mehuNe diTThIvippariyA siyAe sataM, itthIe saha ( AvacU 2 pR 267) svapna meM maithuna - dRSTiviparyAsa hone para sau ucchvAsa tathA strI- viparyAsa hone para eka sau ATha ucchvAsa kA kAyotsarga kiyA jAtA hai| asayaM / AyaMbila visajjaNe vigayavisajjaNe ya sattAvIsaM uvasyadevayAe ya sattAvIsaM kAlaggahaNe paTThavaNe ya aNesaNAe paDikkamaNe aTTha usAsA / ( AvacU 2 pR 266 ) AyaMbila aura nirvikRti ke pAraNe meM upAzrayadevatA hetu 27 ucchvAsa kA kAyotsarga 27 31 31
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAyotsarga-pratijJA sUtra 207 kAyotsarga aneSaNIya vastu grahaNa avasthA aura bala ke anurUpa sthANu kI bhAMti niSprakaMpa pratikramaNa hetu 8 ucchavAsa kA kAyotsarga khar3e hokara kAyotsarga kre| vaha paMjoM ke bIca cAra kAlapratilekhana-svAdhyAya aMgula kA aMtara rakhakara, dAeM hAtha meM mukhavastrikA aura prasthApana meM bAeM hAtha meM rajoharaNa dhAraNa kara zarIra kI pravRtti kA zrutaskandhaparivartanA visarjana aura parikarma kA tyAga kara kAyotsarga kre| ke samaya 25 // niyamA asamatthattaNeNaM jAvatio udvitao sakketi ucchvAsa kA kAlamAna kAtuM tAvatie tathA kareti, sese uvaviTTho kareti / jatie sakketi uvaveTTho kAtuM tettikaM kareti / sese pAyasamA UsAsA kAlapamANaNaM haMti nAyavvA / / eyaM kAlapamANaM ussaggeNaM tu nAyavvaM // ___asamattho saMviTTho kreti| (AvacU 2 pR 250) (Avani 1539) zArIrika asAmarthya ke kAraNa jaba taka khar3A raha eka ucchvAsa kA kAlamAna hai eka caraNa (zloka sake, taba taka khar3e-khar3e kAyotsarga kare, tatpazcAt baiTha ke eka pAda) kA smaraNa / isa prakAra kAyotsarga se kara kAyotsarga kre| isameM bhI asamartha ho to leTakara kAyotsarga kre| kAlapramANa jJAtavya hai| 8. kAyotsarga-pratijJA sUtra 5. abhibhava kAyotsarga-kAlamAna . tassa uttarIkaraNaNaM pAyacchittakaraNeNaM visohIkarasaMvaccharamukkosaM, aMtamuhuttaM ca abhibhavussagge / .. NaNaM visallIkaraNeNaM pAvANaM kammANaM nigghAyaNaTTAe vAhabalinA saMvatsaraM kAyotsargaH kRtaH / ThAmi kAussaggaM.""jAva arahaMtANaM bhagavaMtANaM namokkA(Avani 1458 hAvR 2 pR 188) reNaM na pAremi tAva kAya ThANeNaM moNeNaM jhANeNaM appANaM abhibhava kAyotsarga kA jaghanya kAlamAna antarmuhUrta vosiraami| (Ava 5 / 3) tathA utkRSTa kAlamAna eka varSa kA hotA hai| arhat RSabha ke putra bAhabali eka varSa taka kAyotsarga kI mudrA maiM avidhikRta AcaraNa ke pariSkAra, prAyazcitta, meM rhe| vizodhana aura zalya-vimocana dvArA pApakarmoM ko naSTa karane ke lie kAyotsarga karatA huuN| 6. kAyotsarga kA adhikArI ___ jaba taka maiM arhat bhagavAn ko namaskAra kara, use vAsIcaMdaNakappo jo maraNe jIvie ya smsnnnno| sampanna na karUM taba taka maiM sthira mudrA, mauna aura zubhadehe ya apaDibaddho kAussaggo havai tassa // dhyAna ke dvArA apane zarIra kA visarjana karatA hai| (Avani 1548) ___."annattha UsasieNaM nIsasieNaM khAsieNaM chIeNaM jo muni vasaule se kATane yA caMdana kA lepa karane para samatA rakhatA hai, jIvana aura maraNa meM sama rahatA jaMbhAieNaM uDDueNaM vAyanisaggeNaM bhamalIe pittamucchAe suhumehiM aMgasaMcAlehiM suhumehiM khelasaMcAlehiM suhumehiM hai tathA deha ke prati apratibaddha hai, usI ke kAyotsarga hotA hai| diTThisaMcAlehiM evamAiehiM AgArehiM abhaggo avirAhio hojja me kaaussggo"| (Ava 513) 7. kAyotsarga vidhi ucchvAsa, niHzvAsa, khAMsI, chIMka , jamhAI, DakAra, nikkaDaM savisesaM vayANurUvaM balANurUvaM ca / adhovAyu, cakkara, pittajanitamUrchA, zArIrika avayavoM khANuvva uddhadeho kAussaggaM tu ThAijjA // kA, kapha aura dRSTi kA sUkSma saMcAlana-ye pravRttiyAM cauraMgula muhapattI ujjue Dabbahattha rayaharaNaM / / kAyotsarga meM bAdhaka nahIM bneNgii| isa prakAra kI anya vosaTThacattadeho kAussaggaM karijjAhi // svAbhAvika aura vikArajanita bAdhAoM ke dvArA bhagna (Avani 1541,1445) aura virAdhita nahIM hogA merA kAyotsarga-ye kAyomuni mAyArahita hokara, vizeSa rUpa se apanI tsarga ke apavAda haiN|
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAyotsarga 6. kAyotsarga ke doSa ghoDaga lAi khaMbhe kuDDe mAle a savari bahu niyale / laMbuttara thaNa uddhI saMjaya khali vAyasakaviTThe // sukkaMpi sUI ( a ) aMgulibhamuhA ya vAruNI pehA / ... ( Avani 1546, 1547 ) kAyotsarga ke ikkIsa doSa haiMghoTaka - azva kI bhAMti pairoM ko viSama sthiti meM rakhanA / 208 latA - havA se prerita latA kI taraha prakaMpita honA / staMbha } khaMbhe yA bhIMta kA sahArA lekara khar3A honA / kuDya mAla - Upara kI chata se sira ko saTAkara khar3A honA / zabarI - nagna bhIlanI kI taraha apane guhya pradeza ko hAthoM se Dhakakara khar3A honA / bahU - kulavadhU kI taraha sira ko namAkara khar3A rahanA / nigaDa - pairoM ko saTAkara yA caur3A kara khar3A honA / lambottara - colapaTTa ko nAbhi ke Upara bAMdhakara nIce use ghuTanoM taka rakhanA / stana - daMza-mazaka se bacane ke lie athavA ajJAna se colapaTTako stanoM taka bAMdhakara khar3A honA / uddhi - er3iyoM ko saTAkara, paMjoM ko phailAkara khar3e honA / yaha bAhya uddhikA hai / donoM pairoM ke aMgUThoM ko saTAkara, er3iyoM ko phailAkara khar3e honA, yaha Abhyantarika uddhikA hai / saMyaMtI - sUta ke kapar3e yA kambala se zarIra ko sAdhvI kI bhAMti DhaMkakara khar3e honA / khalIna - rajoharaNa ko Age kara khar3e honA / vAyasa - kauve kI bhAMti dRSTi ko idhara-udhara ghumAnA / kapittha - jUM ke bhaya se kapittha kI bhAMti golAkAra meM jaMghAoM ke bIca kapar3A rakhakara khar3e honA / zISa prakaMpana --yakSAviSTa vyakti kI bhAMti sira ko dhunate hue kAyotsarga karanA / mUka- pravRtti ke nivAraNa ke lie kAyotsarga meM 'hUM hUM' aise zabda karanA / bhU-bhauhoM ko nacAnA / vAruNI- kAyotsarga meM madirA kI bhAMti budabudAnA / prekSA- baMdara kI bhAMti hoThoM ko cAlita karanA / 10. kAyotsarga ke pariNAma kAyotsarga ke pariNAma kAussaggeNaM bhaMte! jIve kiM jaNayai ? kAussaggeNaM tIyapaDuppannaM pAyacchittaM visohei / visuddhapAyacchitte ya jIve nivduyahiyae ohariyabhArovva bhAravahe pasatthajjhANovagae suhaMsuheNaM viharai / ( u 29 / 13) bhaMte! kAyotsarga se jIva kyA prApta karatA hai ? kAyotsarga se jIva atIta aura vartamAna ke prAyazcittocita kAryoM kA vizodhana karatA hai / aisA karane vAlA vyakti bhAra ko nIce rakha dene vAle bhAravAhaka kI bhAMti svastha hRdaya vAlA arthAt halkA ho jAtA hai aura prazasta dhyAna meM lIna hokara sukhapUrvaka vihAra karatA hai / dehama jaDasuddhI, suhadukkhatitikkhayA aNuppehA / bhAi ya suhaM bhANaM, egaggo kAussaggami // ( Avani 1462 ) kAyotsarga ke pAMca lAbha nirdiSTa haiM-1. dehajADyazuddhi - zleSma Adi doSoM ke kSINa hone se deha kI jar3atA naSTa hotI hai / 2. matijADyazuddhi- - jAgarUkatA ke kAraNa buddhi kI jar3atA naSTa hotI hai / 3. sukha-duHkha- titikSA - sukha-duHkha ko sahana karane kI zakti kA vikAsa hotA hai / 4. anuprekSA - bhAvanAoM se mana ko bhAvita karane kA avasara prApta hotA hai / 5. ekAgratA - ekAgracitta se zubhadhyAna karane kA avasara prApta hotA hai / aMguli - AlApakoM ko ginane ke lie aMguliyoM ko tor3a detA hai / cAlita karanA / kAussagge jaha suTTiyassa bhajjaMti aMgamaMgAI / iyabhidati suvihiyA aTThavihaM kammasaMghAyaM // ( Avani 1551 ) lambe samaya taka khar3e hokara kAyotsarga karane vAle muni ke aMgopAMga TUTane lagate haiM, usI prakAra kAyotsarga karane vAlA muni apane ATha prakAra ke karmasaMghAta ko
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla : jIva- ajIva kA paryAya kAyotsarga cikitsA kAussaggeNa timicchA avassaM kAtavvA caritAdINa uttarIkaraNAdiNA pAvakammaNigdhAtatvaM kAusammo kAtavvo davvavaNo osahAdIhi tigicchijjati / bhAvavaNo saMjamAtiyAro tassa pAyacchitteNa tigicchaNA / ( AvacU 2 pR 245, 246) muni ko kAyotsarga se cikitsA avazya karanI cAhie cAritra Adi kI vizuddhi ke dvArA pApakarma ko naSTa karane ke lie kAyotsarga kiyA jAtA hai| zArIrika vraNa ( dravyavaNa ) kI auSadhi Adi se cikitsA kI jAtI hai | bhAvavraNa haiM saMyama ke aticaar| unakI cikitsA prAyazcitta se hotI hai| kArmaNa zarIrakarmavargaNA se niSpanna zarIra / (dra. zarIra ) kArmikI buddhikarma abhyAsa se utpanna kSamatA / (dra. buddhi) kAla-cetana aura acetana ke pariNamana meM hetubhUta kAlpanika dravya | 1. kAla kA nirvAcana 2. kAla kI paribhASA kAla : eka dravya * kAla astikAya nahIM 3. kAla : jIva-ajIva kA paryAya 4. kAla kA kSetra - kAla- bhAva sUkSma kyA- kAla yA kSetra ? 5. kAla ke prakAra 6. dravya kAla (nizcayakAla) 7. addhA kAla (vyavahArakAla) 8. aDhAkAla ke prakAra samaya zIrSa prahelikA .. 9. zIrSaprahelikA (gaNita) kA prayojana * asaMkhya anaMta 209 10. yathAyukakAla 11. upakramakAla 12. dezakAla 13. kAlakAla (K. HOU) (dra. astikAya) ( dra. saMkhyA) 14. pramANakA la 15. varNakAla 16. bhAvakAla * kAla: pramANa kA eka bheda 17. kAlapramANa ke prakAra 0 pradeza niSpanna 0 vibhAganiSpana samaya pudgalaparAvarta 18. aupamika kAla * kAlapratilekhanA } * kAla (da. pramANa ) 1. kAla kA nirvacana kalaNaM pajjAyANaM kalijjae teNa vA jao vatthu / kalayaMti tayaM tammi va samayAikalAsamUho vA // ( vibhA 2028 ) jisase vastu ke paryAya kA kalana / jJAna kiyA jAtA hai, vaha kAla hai athavA samaya Adi kalAoM ke samUha ko kAla kahate haiN| ( dra. kAlavijJAna ) sUkSmAmapi kalAM kalayati iti kAlaH / sakalayati bhUtAni vA kAlaH / (upR29) jo sUkSma vibhAga kA bhI Akalana karatA hai, vaha kAla hai / jo prANiyoM ke AyuSya ko pUrNa karatA hai, vaha kAla hai| 2. kAla ko paribhASA -- vattaNAlakkhaNo kAlo...* ( u 28110) varttante --- bhavanti bhAvAstena tena prayojakatvaM varttanA sA lakSaNaM rUpeNa tAn prati liGgamasyeti vartanA lakSaNaH kAlaH / ( uzAbU pa 561) kAla kA lakSaNa hai-vartanA padArtha apane-apane rUpa meM rahate haiM, unake prati jo prayojaka tattva hai, vaha hai vartanA / 3. kAla : jIva ajIba kA paryAya jIvAjIvapajjAyattaNato kAlassa NiyamA AheyattaNato ya aMte addhAsamayaH / ( anuca pR 30) kAla jIva aura ajIva kA paryAya hai| yaha AdhAra nahIM, Adheya hai -- jIva-ajIva ke Azrita hai / dravyoM meM yaha aMtima dravya hai| ataH SaD
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 210 addhAkAla 4. kAla kA kSetra-kAla-bhAva "samae samayakhettie / (u 367) samaya (kAlavibhAga) samayakSetra-manuSyaloka meM hI hotA hai| samae vi santaiM pappa, evameva viyAhie / AesaM pappa sAIe, sapajjavasie vi y|| (u 369) kAla pravAha kI apekSA anAdi-ananta hai| eka-eka kSaNa kI apekSA se vaha sAdi-sAnta hai| .."addhAsamae ceva arUvI // (u 3616) bhAva kI apekSA se kAla arUpI hai| sUkSma kyA-kAla yA kSetra ? aMgulappamANamette AgAse jAvatiyA AgAsapadesA te buddhIe samae samae egamegaM AgAsapadesaM gahAya avahIramANA avahIramANA asaMkhejjAhiM ussappiNIhi avahiyA bhavaMti / ato kAlato khettaM sahamatarAgaM bhavati / (AvacU 1 pR 44) aMgUlapramANa AkAza meM jitane AkAza pradeza haiM, unameM se yadi eka-eka samaya meM eka-eka AkAza pradeza kA avaharaNa kiyA jAye to usa kSetra ko khAlI hone meM asaMkhyAta utsapiNI kAla bIta jaaegaa| ataH kAla se kSetra sUkSmatara hai| 5.kAla ke prakAra dave addha ahAuyaM uvakkame desakAlakAle ya / taha ya pamANe vaNNe bhAve pagayaM tu bhAveNaM / / (Avani 660) 1. dravyakAla-vartanA Adi / 2. addhAkAla-sUrya aura candra dvArA pravartita DhAI dvIpa samudra meM vartana karane vAlA kAla (samaya aadi)| 3. yathAyuSkakAla-deva Adi kA AyuSya / 4. upakramakAla-sAmAcArI aura yathAyuSka / 5. dezakAla-abhISTa vastu prApti kA avasara / 6. kAlakAla-maraNakAla / 7. pramANakAla--addhAkAla-vizeSa, divasa Adi / 8. varNakAla-kAlA Adi varga / 9. bhAvakAla-audayika Adi bhAva / 6. dravyakAla so vattaNAirUvo kAlo davvassa ceva pjjaao| kicimmettaviseseNa davvakAlAivavaeso // (vibhA 2029) vartana Adi rUpa kAla dravya kA hI paryAya hai| kiMcit vizeSa vivakSA se dravyakAla, addhAkAla Adi kA vyavahAra hotA hai| gai siddhA bhaviyAyA abhaviya poggala aNAgayaddhA ya / tIyaddha tinni kAyA jIvAjIvaTTiI cauhA // (Avani 662) cetana-acetana kI sthiti dravyakAla hai| cetana dravyakAla ke cAra vikalpa sAdi saparyavasita-deva, manuSya Adi gati sAdi aparyavasita -siddha anAdi saparyavasita-kucha bhavya jIva anAdi aparyavasita-abhavya jIva acetana dravyakAla ke cAra vikalpa sAdi saparyavasita - pudgala sAdi aparyavasita-anAgata kAla anAdi saparyavasita-atIta kAla anAdi aparyavasita-dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzAstikAya nicchayanayassa davvapariNAmo ceva kAlo bhannati / (AvacU 1 pR 42) nizcayanaya kI daSTi se dravya kA pariNAma hI kAla hai| Nicchayanayassa puNa Na ceva davAvabaddhAto khettAto kAlo aNNo bhavati / jacceva sA tassa davAvaddhassa khettassa pariNatI so kAlo bhaNNati / (AvacU 1 pR42) nizcayanaya kI dRSTi se dravya se sambaddha kSetra se kAla anya nahIM hai / jo dravya se avabaddha kSetra kI pariNati hai, vahI kAla hai| 7. addhAkAla addhAsamayetti addhA iti kAla: samUhavacanataH tadvisesa: samayaM / ahavA AdiccAdidhAvaNakiriyA ceva parimANa- / visiTThAvatthagatA addhA evaM kAla ubhayathAvi tassa samayaH / (anucU pR 30)
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ addhAkAla ke prakAra -- samaya... samaya pada addhA pada sAmAnya kAla kA vAcaka hai / viziSTa kAla kA vAcaka hai / athavA sUrya-candra Adi kI gatikriyA kA jo viziSTa parimANa hai vaha addhAsamaya hai 211 sUrakiriyAvisiTTho godohAi kiriyAsu niravekkho / addhAkAlo bhaNNai samayavakhettammi samayAI // ( vibhA 2035) sUrya kI gatikriyA ke AdhAra para addhAkAla hotA hai / yaha gatikriyA godohikA Adi kriyAoM se nirapekSa hai / samayakSetra ( manuSya kSetra) meM samaya, AvalikA Adi kA pravartana addhAkAla hai / 8. addhAkAla ke prakAra - samaya asaMkhejjANaM samayANaM samudaya samiti-samAgameNaM sA egA AvaliyA tti vuccai / saMkhejjAo AvaliyAo UsAso, saMkhejjAo AvaliyAo nIsAso / silogA - haTThassa aNavagalassa, niruvakkiTThassa jaMtuNo / vuccai // se lave / ege UsAsa - nIsAse, esa pANu tti satta pANUNi se thove, satta thovANi lavANaM satahattarie esa muhutte tiNi sahassA satta ya, sayAI tehattari ca UsAsA / esa muhutto bhaNiyo, savvehiM anaMtanANIhi // viyAhie || eeNaM muhuttamANe tIsaM muhuttA ahorattaM, paNNarasa ahorattA pakkhoM, do pakkhA mAso, do mAsA uU, tiNNi uU ayaNaM, do ayaNAI saMvacchare, paMca saMvaccharAI juge, vIsaM jugAI vAsasyaM, dasa vAsasayAI vAsasahassaM, sayaM vAsa sahastANaM vAsasayasahassaM, caurAsIiM vAsasyasahassAI se ege puvvaMge, caurAsIiM puvvaMgasayasahassAiM se ege puvve, caurAsIiM puvvasayasahassAiM ege tuDiyaMge, caurAsIiM tuDiyaMgasaya sahassAiM se ege tuDie, caurAsIiM tuDisayasahassAiM se ege aDaDaMge, caurAsIiM aDaDaMgasaya sahassA iM se ege aDDe, evaM avavaMge avave, huhuyaMge huhue, uppalaMge uppale, paumaMge paume, naliNaMge naliNe, atthaniuraMge atthaniure, ayaMge aue, nauyaMge nae, pauyaMge paue, cUliyaMge cUliyA, sIsapaheliyaMge sIsapaheliyA / etAvatAva gaNie, etAvae ceva gaNiyassa visae, ato paraM rafmie / ( anu 417 ) samaya ke avabodha kI tAlikA asaMkhyeya samaya - AvalikA saMkhyAta AvalikA - eka ucchvAsa- niHzvAsa / Ana prANa - rogarahita svastha vyakti ko eka ucchvAsa aura eka niHzvAsa meM jo samaya lagatA hai, usako 'Ana prANa' kahate haiM / sAta prANa- stoka sAta stoka - lava 77 lava (3773 ucchvAsa - niHzvAsa ) - muhUrtta 30 muhUrtta - ahorAtra 15 ahorAtra -- pakSa 2 pakSa- mAsa 2 mAsa Rtu 3 Rtu-ayana 2 ayana - saMvatsara 5 saMvatsara - yuga 20 yuga - zata varSa 10 zatavarSa - sahasra varSa 100 sahasravarSa - lAkha varSa 84 lAkha varSa pUrvAMga 84 lAkhapUrvI pUrva 84 lAkhapUrva truTitAMga 84 lAkha truTitAMga - truTita 84 lAkha truTita aTaTAMga 84 lAkha aTaTAMga--aTaTa 84 lAkha aTaTa - ayavAMga 84 lAkha ayavAMga- ayava 84 lAkha ayava - hUhUkAMga 84 lAkha hUhUkAMga - hUhUka 84 lAkha hUhUka - utpalAMga 84 lAkha utpalAMga- utpala 84 lAkha utpala - padmAMga - 84 lAkha padmAMga - padma 84 lAkha padma nalinAMga 84 lAkha nalinAMga - nalina 84 lAkha nalina - arthanikurAMga 84 lAkha arthanikurAMga - arthanikura 84 lAkha arthanikura - ayutAMga 84 lAkha ayutAMga - ayuta 84 lAkha ayuta -- nayutAMga 84 lAkha nayutAMga - nayuta kAla
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 84 lAkha nayuta - prayutAMga 84 lAkha prayutAMga - prayuta 84 lAkha prayuta cUlikAMga 84 lAkha cUlikAMga - cUlikA 84 lAkha cUlikA - zIrSa prahelikAMga 84 lAkha zIrSa prahelikAMga - zIrSaprahelikA . yahAM taka gaNita (saMkhyA) hai, yahAM taka hI gaNita kA viSaya hai, isake pazcAt aupamika kAla pravRtta hotA hai / pUrvAMga, pUrva zIrSa prahelikA icchiyamANeNa guNa paNasuNNaM caurAsItiguNitaM vA / kAUNa tattivArA puvrvagAdINa muNa saMkhaM // puvvaMge parimANaM paNa suNA caurAsItI ya / etaM egaM puvvaM gaM culasItIe sayasahassehi guNitaM egaM puvvaM bhavati / tassimaM parimANaM- dasa suNNA chappaNNaM ca sahassA koDINaM sattari lakkhA ya sIsapaheliyAe cattAlaM suNNatayaM tato cha Nava do ti aTTha ekko suNNaM aTTha suNaM aTTha catu aTTha cha cha Nava aTTha ekko do cha suNNaM catu cha Nava cha paNa satta Nava Nava cha paNa ti satta Nava satta paNa ekko ekko catu do suNNaM ekko suNaM ti sattaNaM tipaNa doti cha do aTTha paNa satta ya ThavejjA / (anucU pR 37-40) vivakSita saMkhyA ko caurAsI lAkha se guNita karane para jo phalita Aye, vaha pUrvAMga Adi hai / pUrvAMga kA saMkhyAparimANa hai 8400000 / isa eka pUrvAMga (84 lAkha) ko eka pUrvAMga ( 84 lAkha) se guNana karane para eka pUrva hotA hai- pUrvAMga x pUrvAMga = pUrva 8400000X8400000 70560000000000 / isI prakAra truTitAMga Adi saMkhyAeM uttarottara caurAsI lAkha se guNita hone para hotI haiN| aMtima saMkhyA 'zIrSa prahelikA' meM 54 saMkhyAMka aura 140 zUnya - kula 194 aMka hote haiM / ve saMkhyAMka ye haiM - 7582632530 730102411579735699756964062189668 48080183296 / inake Age 140 zUnya lagAne se eka zIrSaprahelikA hotI hai / ( mAthurI vAcanA meM yaha saMkhyA svIkRta hai / vallabhI vAcanA ke anusAra zIrSaprahelikA kI saMkhyA 250 aMkoM (70 aMka aura 180 zUnya ) kI hai / isakA ullekha jyotiSkaraMDa meM huA hai / ) 212 6. zIrSaprahelikA ( gaNita ) kA prayojana totA diyA jAva puvvakoDIetti - etAni dharmacaraNakAlaM paDucca NaratiriyANa AuparimANakaraNe uvajujjati / NAragabhavaNavaMtarANaM dasavarisasahassAdi uvajujjati / AucitAe tuDiyAdiyA sIsapaheliyaMtA ete prAyaso puvvagatesu javiesu AuyaseDhIe uvaujjaMti / anyatra yadRcchAtaH etAva tAva gaNiyaM aMkavaNAe / ......... jAvayaM aMka vANAdiTThA tAva gaNitajJAnamapi dRSTaM DigAdi sIsapaheliyaMtaM / ( anucU pR 57 ) antarmuhUrtta se pUrva koTi taka kI saMkhyA kA upayoga manuSyoM aura tiryaMcoM ke dharmAcaraNakAla ke saMdarbha meM AyuSyaparimANa ke lie kiyA jAtA hai| nAraka, bhavanapati aura vyaMtara devoM ke AyuSya kA mApana dasa hajAra varSa Adi meM hotA hai / truTita se lekara zIrSa prahelikA taka kI saMkhyA kA upayoga prAyaH pUrvagata-yavikoM meM AyuSya zreNI ke lie kiyA jAtA thA / anyatra bhI icchAnusAra isakA upayoga kiyA jAtA thA / jahAM taka aMkasthAna sthApita kiye jA sakate haiM, vahAM taka gaNita ke jJAna kA nirUpaNa kiyA gayA hai| zIrSa prahelikA kA prayojana sI paheliyA catuNatuyaM ThANasayaM jAva tAva saMvavahArakAlo / jAva saMvavahArakAlo tAva saMvavahArakAla visae, teNa ya paDhamaDhaviNeraiyANaM bhavaNavaMtarANa bharaheravatesu ya susamadUtamAe pacchime bhAge NaratiriyANaM AU uvamijjati / kiM ca sIsapaheliyAe ya parato atthi saMkhejjo kAlo soya aNatisaINaM avavahAriuttikAuM ovammi pakkhitto / ( anucU pR 40 ) zIrSaprahelikA ke aMkoM kI saMkhyA 194 hai- yahAM taka saMvyavahArakAla hai / isa saMvyavahArakAla se prathama pRthvI ke nairayikoM, bhavanapatiyoM, vyaMtaroM, bharata tathA airavata kSetra ke suSama - duHSamA kAla ke pazcima bhAga ke manuSyoM aura tiryaMcoM ke AyuSya kA mApa kiyA jAtA hai / zIrSaprahelikA se Age bhI saMkhyeya kAla hotA hai kintu usakA upayoga atizayajJAnI hI kara sakatA hai / anatizayajJAnI ke lie vaha vyavahArya nahIM isalie aupamya kAla meM usakA samAveza kiyA gayA hai /
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlapramANa ke prakAra kAla 10. yathAyuSkakAla 15. varNakAla neraiyatiriyamaNuyAdevANa ahAuyaM tu jaM jenn| paMcaNhaM vaNNANaM jo khalu vaNeNa kAlao vaNNo / nivvattiyamaNNabhave pAleMti ahAukAlo so|| so hoi vaNNakAlo vaNijjai jo va jaM kAlaM / / (Avani 664) (Avani 731) narayika, tiryaMca, manuSya aura deva apane-apane bhava pAMca varSoM meM jo kAlA varNa hai vaha varNakAla hai| meM jo AyUSya karma kA vedana karate haiM, vaha yathAyuSkakAla athavA jisa kAla meM jIva Adi padArthoM kA varNana kiyA kiyA jAtA hai, vaha varNakAla hai| 11. upakramakAla 16. bhAvakAla sAdIsapajjavasio caubhaMgavibhAgabhAvaNA etthaM / duvihovakkamakAlo sAmAyArI ahAuyaM ceva / / odaiyAdIyANaM taM (Avani 665) jANasu bhAvakAlaM tu // (Avani 732) upakramakAla ke do prakAra haiM jisase audayika Adi bhAvoM kI sAdi-saparyavasita 1. sAmAcArI-ogha, padavibhAga Adi / Adi cAra vikalpa vyavasthA ko jAnA jAtA hai, vaha (dra. sAmAcArI) bhAvakAla hai| 2. yathAyuSka-sopakrama aayussy| (dra. karma) 17. kAlapramANa ke prakAra / 12. dezakAla __ kAlappamANe duvihe paNNatte, taM jahA-paesanipphaNNe jo jassa jayA'vasaro kajjassa subhAsUbhassa sopaayN| ya vibhAganipphaNNa ya / (anu 413) bhaNNai sa deskaalo........|| kAlapramANa ke do prakAra prajJapta haiM(vibhA 2063) pradezaniSpanna aura vibhAganiSpanna / paesanipphaNNe-egasamayaTTiIe jo jisa zubhAzubha kArya kA avasara hai, vaha dezakAla dusamayaTTiIe hai / vaha sopAya hai| tisamayaTThiIe jAva dasasamayaTTiIe saMkhejjasamayaTTiIe asNkhejjsmyttttiiie| (anu 414) 13. kAlakAla eka samaya kI sthiti, do samaya kI sthiti, tIna kAlo ti mayaM maraNaM jaheha maraNaM gau tti kaalgo| samaya kI sthiti yAvat dasa samaya kI sthiti, saMkhyeya tamhA sa kAlakAlo jo jassa mao sa maraNakAlo // samaya kI sthiti, asaMkhyeya samaya kI sthiti ---yaha (vibhA 2066) pradezaniSpanna kAla hai| loka meM mRta vyakti ke lie kahA jAtA hai ki vaha vibhAganipphaNNekAladharma ko prApta ho gyaa| lokarUr3hi se yahAM prathama samayAvaliya-muhuttA, divasamahorattapakkhamAsA y|| kAla kA artha hai-maraNa / ataH kAlakAla kA artha hai saMvacchara-juga-paliyA sAgara-osa ppi-priydd'aa| maraNakAla / (anu 415) samaya, AvalikA, muhUrta, divasa, ahorAtra, pakSa, 14. pramANakAla mAsa, saMvatsara, yuga, palyopama, sAgaropama, utsarpiNI, addhAkAlaviseso patthayamANaM va mANase khitte| avasarpiNI aura pUdagalaparAvartta-yaha vibhAganiSpanna so saMvavahAratthaM pamANakAlo ahorattaM // kAla hai| (vibhA 2068) samaya manuSyakSetra meM ahorAtra Adi addhAkAla vizeSa samayaH paramanikRSTaH kAlavibhAga:, sa ca pravacanapratipramANakAla hai| prasthakamAna kI taraha vyavahAra kA pravartana pAditAtpalapatrazatavyatibhedodAharaNAt jaratpadRzATikAisakA prayojana hai| pATanadaSTAntAccAvaseyaH / (nandImavR pa 185)
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla 214 pudgalaparAvarta kAla kA sabase sUkSma bhAga samaya kahalAtA hai| puvvaNhakAlo bhaNNati / tasseva gatipariNayassa ja Nahamajjhe AgamapratipAdita kamalazatapatrabhedana aura jIrNazATikA- darisaNaM so majjhaNhakAlo bhaNNati / tasseva gatipariNapATana dRSTAMta se use jAnA jA sakatA hai| yassa jaM paccatthimeNa gamaNaM so avaraNhakAlo bhannai / sUkSmastAvatkAlo bhavati yasmAtpalapatrazatabhede (Avaca 1 pR 42) pratipatramasaMkhyeyAH samayAH pratipAdyante tata: sUkSmaH kAlaH dina ke tIna vibhAga haiM - 1. pUrvAhna kAla 2. madhyAhna tasmAdapi kAlAta sUkSmataraM kSetraM bhavati, yasmAdaMgUlamAtre kAla 3. aparAhna kAla / kSetre-pramANAMgurlakamAtre zreNirUpe namaHkhaNDe pratipradezaM ye tInoM vibhAga sUrya kI gati ke AdhAra para haiN| samayagaNanayA asaMkhyeyA avasappiNyastIrthakRddhirA- jaba sUrya pUrva dizA meM dikhAI detA hai taba pUrvAhna kAla khyAtAH / (nandImavR pa 95. 96) kahalAtA hai| vahI gatipariNata sUrya jaba nabha ke madhya meM kamala ke sau pattoM kA bhedana karate samaya pratyeka patte dikhAI detA hai, taba madhyAhna kAla kahalAtA hai| jaba ke bhedana meM asaMkhya samaya lagate haiM, isase spaSTa hai ki usakI gati pazcima kI ora hotI hai, taba aparAhna kAla kAla sUkSma hai| kAla se bhI sUkSmatara hai -kssetr| kyoMki kahalAtA hai| eka aMgUlapramANa mAtra AkAzakhaNDa ke pratyeka pradeza para avapiNIkAla samaya kI gaNanA ke AdhAra para asaMkhya avasapiNiyAM avasarpanti- pratisamayaM kAlapramANaM jantUnAM vA vartana karatI haiN| zarIrAyuHpramANAdikamapekSya hrAsamanubhavantyavazyamityavase jahaNAmae tuNNAgadArae taruNe balavaM NiuNasippovagayAdiguNajutte paDasADiyaM vA paTTasADiyaM vA gahAya sarpiNyo dazasAgaropamakoTIkoTiparimANAH / sayarAhaM hatthamettaM osArejjA / jamhA saMkhejjANaM pamhANaM (uzAvR pa 657) samAgameNa taMtU Nipphajjati / uvarille ya pamhaMmi aNi jisa kAlakhaNDa meM prANiyoM ke zarIra aura AyuSya cchaNNami hedville pamhe Na chijjati / aNNami kAle ke pramANa kA kramazaH hrAsa hotA hai, vaha avasarpiNI kAla uvarille pamhe chijjati / aNNaM mi kAle hedille pamhe haiN| yaha kAla dasa koTikoTi sAgaropama pramANa hotA chijjati / ato se'vi samae na bhavati / eteNa suhumatarAe h| samae pnnnntte| (Ava 1 pR 43, 44) utsapiNI kAla eka nipuNa, balavAna aura taruNa julAhA zATikA meM tatparimANAnAmeva utsarpanti-uktanyAyato vaddhimanase eka hAtha pramANa kapar3A zIghra phAr3a detA hai / saMkhyeya bhavantyavazyamityutsapiNyaH / (uzAva pa 657) pakSmoM se taMtu niSpanna hotA hai| isalie prathama kSaNa meM jisa kAlakhaNDa meM zarIra, AyuSya Adi ke parimANa Upara kA pakSma chinna hone para hI dUsare kSaNa meM nIce kA kA kramazaH vikAsa hotA hai, vaha utsarpiNI kAla hai| vaha pakSma chinna hotA hai -itanA kAla bhI samaya nahIM hai| dasa koTikoTi sAgaropamapramANa hotA hai| samaya isase bhI sUkSmatara hai / pudgalaparAvarta antarmuhUrta savvapoggalA jAvatieNa kAleNa sarIraphAsaazanAmuhUrto ghaTikAdvayapramANaH kAlavizeSaH tasyAddhaM dIhiM phAsejjati so pogglpriytttto| (ucU pR 189) mahartAddhaM vyavahArApekSayA etanmuhArddhamityucyate, para- eka jIva ko zarIra, AhAra Adi ke rUpa meM saba mArthataH punarantarmuhUrtamavaseyam / (nandImavR pa 185) pudgaloM kA sparza karane meM jitanA samaya lagatA hai, vaha __do ghar3I pramANa kAla ko muhUrta kahate haiM / vyavahAra- eka pudgalaparAvarta hai| dRSTi se muharta ke ardhabhAga (eka ghar3I) ko muhartArddha anantA utsapiNyavasapiNyaH pUdagalaparAvartaH / kahA jAtA hai / vAstava meM vaha antarmuhUrta hI hai| (anumavR pa 91) anaMta utsapiNI aura avasarpiNI kA eka pudgalaraviNo gaipariNayassa NaM puvvadisAdarisaNaM so parAvarta hotA hai| divasa
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlagrahaNa-vidhi 215 kAlavijJAna 18. aupamika kAla 2. kAlapratilekhaka kI arhatA ovamie duvihe paNNatte, taM jahA-paliovame ya piyadhammo daDhadhammo saMviggo ceva'vajjabhIrU ya / sAgarovame ya / (anu 418) kheyanno ya abhIrU kAlaM paDilehae sAha // (oni 647) aupamika kAla ke do prakAra haiM--palyopama aura jo priyadharmA, dRr3hadha rmA, saMvegaprApta, pApabhIrU, sAgaropama / (dra. palyopama) gItArtha aura sattvasampanna hai, vaha kAlapratilekhanA ke kAlavijJAna- samaya ko jAnane kA vijnyaan| yogya hai| svAdhyAya Adi ke upayukta samaya 3. kAlagrahaNa-vidhi kA jJAna / kAlajJAna ke prAcIna AvAsagaM tu kAuM jiNovadiLeM gurUvaeseNaM / sAdhanoM meM 'dika-pratilekhana' aura tinithuI paDilehA kAlassa vihI imo tattha / / 'nakSatrAvalokana' pramukha the| muni nisIhiyA namokkAre kAussagge ya pNcmNgle| svAdhyAya se pahale kAla kI prati- puvAuttA savve paTTavaNacaukkanANattaM / / lekhanA karate the| nakSatravidyA meM (oni 638,649) kuzala muni isa kArya ke lie muni Avazyaka (pratikramaNa) ko sampanna kara tIna niyukta hote the| stutipATha karatA hai| phira svAdhyAya ke yogya kAla kI pratilekhanA hetu guru ke pAsa jAkara niSadyApUrvaka vandanA1. kAlapratilekhanA namaskAra karatA hai| vaha guru se anujJA prApta kara ATha 2. kAlapratilekhaka kI arhatA ucchvAsa pramANa kAyotsarga ko paMca maMgala (namaskAra 3. kAlagrahaNa-vidhi mahAmaMtra) se pUrNa kara kAlagrahaNa ke lie jAtA hai| kAla0 dika-pratilekhana grahaNa ke pazcAt sabhI muni svAdhyAya kI prasthApanA karate 0 nakSatra-avalokana haiN| rAtrikAlIna svAdhyAya ke cAra bhAga haiM--prAdoSika, 4. kAla ke vyAghAta ardharAtrika, vairAtrika aura praabhaatik| 5. svAdhyAyakAla thovAvase siyAe saMjhAe ThAi uttraahutto| * gocarakAla (dra. gocaracaryA) cauvIsagadumapupphiyapuvvaga ekkekkayadisAe / / 6. pratilekhanA kAla (oni 650) 0 pauruSI kA kAlamAna kAlapratilekhaka muni sandhyA kA thor3A bhAga avaziSTa * pauruSI kA pramANakAla rahane para kAla-maNDala meM praviSTa ho uttaradizA meM muMha 7. kAlakaraNa kara kAyotsarga karatA hai| 8. kAlapratilekhanA ko niSpatti vaha paMca namaskAra evaM ATha ucchvAsa ke kAyotsarga ke pazcAta eka-eka dizA meM maunabhAva se caviMzatistava, 1.kAlapratilekhanA dazavaikAlika sUtra kA pahalA aura dUsarA adhyayana inakI askhalita anuprekSA karatA hai| kAla:-prAdoSikAdistasya pratyUpekSaNA-AgamavidhinA yathAvannirUpaNA grahaNaM prati jAgaraNarUpA kAla dika-pratilekhana prtyupekssnnaa| (uzAvR pa 583) pAosiyaaDDha ratte uttaradisi puvva pehae kAlaM / Agamokta vidhi ke anusAra svAdhyAya Adi ke kAla verattiyaMmi bhayaNA puvvadisA pacchime kAle / / kA grahaNa-nirdhAraNa aura prajJApana karanA kAlapratilekhanA/ (oni 662) kAlavijJAna hai| kAlapratilekhaka muni prAdoSika aura ardharAtri meM sarvaprathama uttara dizA kI, vairAtra (rAtri ke tIsare prahara)
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlavijJAna svAdhyAya kAla meM uttara athavA pUrva dizA kI tathA prabhAtakAla meM pUrva velA prApta hai ataH sabako garjana Adi ke prati sAvadhAna dizA kI pratyupekSA karatA hai, tatpazcAt dakSiNa Adi ho jAnA hai| dizAoM kI pratyupekSA kara kAyotsarga karatA hai| daMDadhArI ke dvArA ghoSaNA kara die jAne para yadi nakSatra-avalokana usa ghoSaNA ko bahuta muniyoM ne sunA hai, kucheka ne nahIM jaM nei jayA ratti nakkhattaM taMmi nahacaubbhAe / sunA hai to ve kucheka na sunane vAle daMDa ke bhAgI hote haiM saMpatte viramejjA sajjhAyaM paosakAlammi / / aura yadi kucheka ne ghoSaNA sunI hai, bahutoM ne nahIM sunI tammeva ya nakkhatte, gayaNaca ubbhAgasAvasesaMmi / hai to vaha daMDadhArI daMDa kA bhAgI hotA hai| verattiyaM pi kAlaM, paDilehittA mUNI kUjjA / nisIhiyA namukkAraM AsajjAvaDapaDaNajoikkhe / (u 26 / 19,20) apamajjiyabhIe vA chIe chinneva kAlavaho / jo nakSatra jisa rAtri kI pUrti karatA ho, vaha nakSatra (oni 653) jaba AkAza ke caturtha bhAga meM Ae (prathama prahara samApta kAlagrAhaka ke kAlagrahaNa kara guru ke pAsa niSI dhikA, ho) taba muni pradoSa-kAla (rAtri ke prArambha) meM prArabdha namaskAra aura grahaNa vidhi kA pAlana nahIM karane se, kisI svAdhyAya se virata ho jaae| sAdhu kA saMghaTTana karane se, patthara yA svayaM ke girane se, agni kA sparza hone para, pramArjanA na karate hue praveza vahI nakSatra jaba AkAza ke caturtha bhAga meM zeSa rahe karane para, trasta hone para, chIMka Ane para athavA billI, taba vaigatrika kAla (rAta kA caturtha prahara) AyA huA kutte Adi dvArA mArga kATane para kAla kA vyAghAta jAna phira svAdhyAya meM pravRtta ho jaae| hotA hai| 4. kAla ke vyAghAta 5. svAdhyAya kAla ApucchaNa kiikamma aavssiykhliypddiyvaaghaao| prAdoSike kAle gRhIte sati sarva eva sAdhavaH prathamaiMdiya disA ya tArA vAsamasajjhAiyaM ceva // yAmaM yAvatsvAdhyAyaM kurvanti, dvau tvAdyau yAmau vRSabhANAM sajjhAyamacitaMtA kaNagaM daThThaNa to niyttNti| bhavato gItArthAnAM bhavato gItArthAnAM / te hi sUtrArtha cintayaMtastAvattiSThanti velAe daMDadhArI mA bolaM gaMDae uvamA // yAvatpraharadvayamatikrAntaM bhavati, tRtIyA ca paurussyvtrti| Aghosie bahahiM sayaMmi semesU nivaDai dNddo| tataste caiva kAlaM gaLanti aDaDharattiyaM uvajhAyAINa aha taM bahahiM na suyaM daMDijjai gaMDao tAhe // saMdisAvettA tato kAlaM ghettaNaM AyariyaM udveti, vaMdaNayaM (oni 641,644 645) dAUNa bhaNanti -- suddho kaalo| AyariyA bhaNaMti -- guru kI AjJA ke binA jAnA, kRtikarma na karanA, tahatti / pacchA te vasabhA sUyaMti, Ayariovi bitiyaM AvassaI Adi kA uccAraNa na karanA, jAte-jAte / udAvettA kAlaM pddiyraavei| tAhe egacitto suttatthaM skhalita honA, gira jAnA, amanojJa indriya-viSayoM kI cioTa jArI citei jAva verattiyassa kAlassa bahudesakAlo, tAhe taiyasaMprApti honA, digmoha honA, tArAoM kA TUTanA, varSA pahare atikkaMte so kAlapaDilehago Ayariyassa paDihonA, asvAdhyAyika honA-ye sAre kAla ke vyAghAta haiN| saMdesAvettA verattiyaM kAlaM gehai Ayariovi kAlassa kAlavelA ke nirUpaNa ke lie gayA huA muni paDikkamittA sovti| tAhe je soiyallayA sAhU AsI svAdhyAya na karatA huA kAlavelA kA nirUpaNa kre| te uTheUNa verattiyaM sajjhAyaM kareMti jAva pAbhAiyakAlakanaka (rekhAyukta jyotipiMDa) ko dekhakara lauTa aae| (onivR pa 206) kAlagrahaNa velA prApta ho jAne para daMDadhArI guru ko prAcIna vidhi ke anusAra rAtri ke prathama prahara meM nivedana karatA hai tathA anyAnya muniyoM ko mauna aura sAvadhAna rahane ke lie kahatA hai| jaise grAma-udghoSaka sabhI muni svAdhyAya karate the| jaba dUsarA prahara prAraMbha prayojana hone para avakara para khar3A hokara gAMva meM yaha hotA, taba anyAnya muni so jAte, kevala gItArtha aura ghoSaNA karatA hai-Aja prAtaH yaha kArya karanA hai| vRSabha muni svAdhyAya (sUtra-artha kA cintana) karate / isI prakAra yaha daMDadhArI bhI kahatA hai-aba kAlagrahaNa- dUsarA prahara atikrAMta hone para tIsare prahara ke prAraMbha meM
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ pauruSI kA kAlamAna 217 kAlavijJAna hI ve kAla kI pratilekhanA kara upAdhyAya ko jJApita kara uttarAyaNassa aMte dakkhiNAyaNassa ya AdIe ekkaM diNaM AcArya ko jagAte / AcArya ekAgracitta ho svAdhyAya bhavati / ato paraM aTTha ekasaTibhAgA aMgulassa dakkhikarate / vRSabha aura gItArtha sAdhu so jaate| tIsare prahara NAyaNe vaDDhaMti, uttarAyaNe ya hrassaMti / ke atikrAMta hone para tathA cauthe prahara ke prAraMbha hone para (nandIcU pR 58) kAlapratilekhaka vairAtrika kAla kI pratilekhanA kara AcArya pauruSI ke prakaraNa meM 'puruSa' zabda ke do artha haiMko jJApita krte| AcArya kAla kA pratikramaNa kara so (1) puruSa-zarIra aura (2) zaMku / puruSa dvArA usakA jAte aura zeSa soe hae sabhI sAdhuoM ko jAgata kara mApa hotA hai, isalie use 'pauruSI' kahA jAtA hai| diyA jaataa| ve sabhI vairAtrika svAdhyAya meM rata ho (zaMku 24 aMgula pramANa kA hotA hai aura paira se jAna jaate| taka kA pramANa bhI 24 aMgula hotA hai|) jisa dina vastu 6. pratilekhanA kAla kI chAyA usake pramANopeta hotI hai, vaha dina uttarAyaNa kA antima dina va dakSiNAyana kA prathama dina hotA hai| ""aruNAvAsaga puvvaM paropparaM pANipaDilehA / / pauruSI kA chAyA pramANa dakSiNAyana meM pratidina ete u aNAesA aMdhAre uggaevi hu na diise| he aMgula baDhatA hai aura uttarAyaNa meM pratidina ghaTatA muharayanisijjacole kappatigadupaTTathuI suuro|| (oni 269,270) prabhAtakAlIna pratilekhanA kAla ke cAra abhimata pauruSI kA kAlamAna 1. sUryodaya kA samaya-prabhAsphATana kA samaya / porisImANamaniyayaM divsnisaavddhihaannibhaavaao| 2. sUryodaya ke pazcAt-prabhAsphATana hone ke pazcAt / / hINaM tinni muhattaddhapaMcamA mANamukkosaM // 3. paraspara jaba mukha dikhAI de| vuDDhI bAvIsuttarasayabhAgo paidiNaM muhattassa / 4. jisa samaya hAtha kI rekhA dikhAI de| evaM hANI vi mayA, ayaNadiNabhAgao neyA / / . ye anAdeza mAne gae haiN| nirNAyaka pakSa yaha hai ki (vibhA 2070,2071) muni pratikramaNa ke pazcAt jJAna, darzana, cAritra kI tIna divasa athavA rAtri kA cauthA bhAga pauruSI hai| stuti kare, phira mukhavastra, rajoharaNa, do niSadyAeM, pauruSI kA mAna aniyata hotA hai| dina-rAta kI vRddhicolapaTTa, tIna uttarIya, saMstArakapaTTa aura uttarapaTTa-- hAni ke AdhAra para isake kAlamAna kA nizcaya hotA inakI pratilekhanA ke anantara hI sUryodaya ho jAe, vaha hai| divasa-pauruSI kA jaghanya mAna makara saMkrAnti ke pratilekhanA kA kAla hai| dina tIna muharta (chaha ghaTikA) kA hotA hai| rAtri jeTTAmUle AsADhasAvaNe chahiM aMgulehi paDilehA / pauruSI kA jaghanya mAna karka saMkrAnti ke dina tIna mahata (chaha ghaTikA) kA hotA hai| divasa-pauruSI kA utkRSTa aTTahiM bIyatithaMmI taie dasa aTThahiM cautthe // mAna karka-saMkrAnti ke dina sADhe cAra mahata (nau ghaTikA) (u 26 / 16) kA hotA hai| rAtri pauruSI kA utkRSTa mAna makarajyeSTha, AsAr3ha, zrAvaNa -isa prathama trika meM chaha, __ saMkrAnti ke dina sADhe cAra muhUrta (nau ghaTikA) kA hotA bhAdrapada, Azvina, kArtika-isa dvitIya trika meM ATha, mRgazira, pauSa, mAgha-isa tRtIya trika meM daza aura pratidina 13 muhUrta pauruSI bar3hatI va ghaTatI hai / phAlguna, caitra, vaizAkha-isa caturtha trika meM ATha aMgula kI vRddhi karane se pratilekhanA kA samaya hotA hai| aura eka ayana meM 183 ahorAtra hote haiN| isalie eka ayana meM 16351 =3=13 muhUrta kAlamAna bar3hatA pauruSo kA artha hai| isa prakAra tIna muhUrta kI jaghanya pauruSI meM 13 puriso tti saMkU purisasarIraM vA, tato purisAto muharta milAne para pauruSI kA utkRSTa kAlamAna 43. nipphaNNA porisI, evaM savvassa vatthuNo jadA svapramANA muharta hotA hai| cchAyA bhavati tadA porisI bhavati, etaM porisIpramANaM
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla vijJAna pauruSI kA pramANakAla """ // porisI pamANakAlo nicchyavavahArio jiNakkhAo / nicchayao karaNajuo (oni 281 ) pauruSI kA pramANakAla do prakAra kA hai - naizcayika aura vyAvahArika / naizcayika pauruSI kA pramANakAla karaNa arthAt gaNita ke dvArA nikAlA jAtA hai / aNAdigaNe aTThaguNegaTTibhAie laddhaM / uttaradAhiNamAI porisi payasujjhapakkhevA // (oni 282 ) ayanAtItadina gaNaH utkRSTatastyazItaM zatam / taccASTaguNaM jAtAni caturdazazatAni catuHSaSTyadhikAni tatra caikaSaSTyA bhAge hRte labdhAni caturviMzatiraMgulA ni tatrApi dvAdazabhiraMgulaiH padamiti jAte dve pade / tatra hi uttarAyaNaprathamadine catvAri padAnyAsan tatastanmadhyAtpadadvayotsAraNe jAte karkaTa saMkrAntyadine dve pade / dakSiNAyanAdyadine tu dve pade abhUtAM tanmadhye ca dvayoH kSiptayojatAni makarasaMkrAntau catvAri padAni / idaM cotkRSTajaghanyadinayoH pauruSImAnam / ( uzAvR pa 537 ) ayana ke atIta dinoM ke samUha ko 8 se guNA karake 61 kA bhAga dene se jo labdha AtA hai, usako uttarAyaNa ke aura dakSiNAyana ke Adi meM kramazaH zuddhi (ghaTAne) aura prakSepa (yoga) karane se pauruSI kA pramANa AtA hai / 218 ayana do prakAra kA hotA hai uttarAyaNa aura dakSiNAyana / sUrya dakSiNAyana ke antima dina se uttara kI ora gati karatA hai use uttarAyaNa kahate haiM / uttarAyaNa ke antima dina se sUrya vApasa dakSiNa kI ora gati karatA hai use dakSiNAyana kahate haiM / eka ayana meM utkRSTa 183 dina hote haiM / eka ayana meM pauruSI kA parimANa do pAda ghaTatA yA bar3hatA hai| yaha kathana 183 dinoM kI apekSA se kahA gayA hai / uttarAyaNa ke prathama dina meM pauruSI kA parimANa cAra pAda hotA hai / vaha kramazaH ghaTatA - ghaTatA karka saMkrAnti ke dina taka do pAda kA ho jAtA hai / dakSiNAyana ke prathama dina pauruSI kA parimANa do pAda hotA hai / kramazaH bar3hate bar3hate makarasaMkrAMti taka do pAda bar3ha jAtA hai, taba usakA parimANa 2+2=4 pAda ho jAtA hai| do pAda kA parimANa pauruSI kA jaghanya parimANa hai aura cAra pAda kA parimANa pauruSI kA utkRSTa parimANa hai / bIca ke dinoM pAdonapauruSI - chAyApramANa kA parimANa nikAlane ke lie gaNita isa prakAra hai183 dinoM meM do pAda arthAt 24 aMgula 1 dina meM pauruSI ayana ke pratidina meM aMgula ghaTatI yA bar3hatI hai / AsADhe mAse dupayA pose mAse cittAsosu mAsesu tipayA havai ( u 26 13) ASADha mAsa meM do pAda pramANa, pauSa mAsa meM cAra pAda pramANa, caitra tathA Azvina mAsa meM tIna pAda pramANa pauruSI hotI hai / pAda - aMgula 2-0 samaya ASAr3ha pUrNimA 2-4 zrAvaNa pUrNimA bhAdrapada pUrNimA 28 Azvina pUrNimA 3-0 kArtika pUrNimA 3-4 mRgasara pUrNimA 3-8 cauppayA / porisI // samaya pauSa pUrNimA mAgha pUrNimA phAlguna pUrNimA caitra pUrNimA vaizAkha pUrNimA jyeSTha pUrNimA aMgulaM sattaratteNaM pakkheNa ya duaMgulaM / vaDDhar hAyae vAvI mAseNaM cauraMgulaM // - aMgula 8-0 3-8 3-4 3-0 2-8 2-4 (u26|14) pauruSI ke kAlamAna meM sAta dina rAta meM eka aMgula pakSa meM do aMgula, eka mAsa meM cAra aMgula vRddhi aura hAni hotI hai| zrAvaNa mAsa se pauSa mAsa taka vRddhi aura mAgha se ASAr3ha taka hAni hotI hai / AsADha bahulapakkhe, bhaddavae kattie ya pose ya / phagguNavaisAhesu ya, nAyavvA omarattAo // ( u 26 / 15) ASAr3ha, bhAdrapada, kArtika, pauSa, phAlguna aura vaizAkha - inake kRSNa pakSa meM eka-eka ahorAtra ( tithi ) kSaya hotA hai / (sAdhAratayA eka mAsa meM 30 ahorAtra aura eka pakSa meM 15 ahorAtra hote haiM / kintu ASAr3ha Adi uparyukta chaha mAsoM kA kRSNa pakSa 14 ahorAtra kA hI hotA hai / ) pAdonapauruSI- chAyApramANa jeTThAmUle AsADhasAvaNe chaha aMgulehi paDilehA / ahaM atimi ataie dasa aTThahiM cautthe // (oni 286 )
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAlakaraNa 219 kAlavijJAna tIna-tIna mAsa ke cAra trikapahalA trika--jyeSTha, ASAr3ha aura zrAvaNa / dUsarA trika--bhAdrava, Asoja aura kArtika / tIsarA trika-mRgasara, pauSa aura mAgha / caturtha trika-phAlguna, caitra aura vaizAkha / prathama trika ke mAsoM ke pauruSI pramANa meM 6 aMgUla jor3ane se una mAsoM ke pAdona pauruSI kA chAyA-pramANa / hotA hai / dUsare trika ke mAsoM meM 8 aMgula, tIsare trika ke mAsoM meM 10 aMgula aura cauthe trika ke mAsoM meM 8 aMgula bar3hAne se una-una mAsoM kA pAdona pauruSI chAyApramANa AtA hai| pauruSI chAyA-pramANa pAdona-pauruSI chAyA-pramANa aMgula pAda aMgula pAda + + + + + rrrrrrrr m m + + + + + 7. kAlakaraNa balaM ca bAlavaM ceva, kolavaM thIviloaNaM / kAlevi nasthi karaNaM tahAvi pUNa vaMjaNappamANeNaM / garAi vaNiyaM ceva, viTrI havai sattamI / / bavabAlavAikaraNe hiM'NegahA hoi vvhaaro|| sauNi cauppayaM nAgaM, kiMsugdhaM karaNaM thaa| (Avani 1018) ee cattAri dhuvA, sesA karaNA calA satta / / kAlau jo jAvaio jaM kIrai jami jaMmi kAlammi / kiNhacauddasiratti sauNi paDivajjae sayA karaNaM / oheNa nAmao puNa havaMti ikkArasakkaraNA // itto ahakkama khalu cauppayaM nAga kiMchugdhaM // (uni 197) (uni 198-200) kAla ke vartanA, samaya Adi aMga svabhAva se hI hote jyotiSa meM gyAraha karaNa mAnya haiMhaiM, ataH kAla kA karaNa nahIM hotA / kiMtu vyaJjanapramANa se kAlakaraNa hotA bhI hai| yahAM vyaJjana kA bava, bAlava, kaulava, strIvilocana, garAdi, vaNija artha hai-vartanA Adi ke abhivyaMjaka dravya--vartanA viSTi, zakuni, catuSpada, nAga aura kiMstughna / inameM pariNAmI dravya / prathama sAta karaNa cala aura aMtima cAra karaNa dhruva haiN| jisa kAla meM jo jitanA kiyA jAtA hai, vaha kAla- kRSNa pakSa kI caturdazI ko rAtri meM 'zakuni' karaNa karaNa hai| yaha vyavahAra naya kI apekSA se hotA hai / bava, hotA hai| amAvasyA ko dina meM 'catuSpada' tathA rAtri meM bAlava Adi gyAraha karaNoM ke AdhAra para aneka prakAra 'nAga' karaNa hotA hai / pratipadA ko dina meM 'kistughna' kA vyavahAra hotA hai| karaNa hotA hai|
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAvyarasa 220 rasa ke prakAra 8. kAla-pratilekhanA kI niSpatti raudra rasa kApaDilehaNayAe NaM nANAvaraNijja kammaM khvei| vrIDA rasa (u 29 / 16) bIbhatsa rasa kAla-pratilekhanA se jIva jJAnAvaraNIya karma ko hAsya rasa kSINa karatA hai| karuNa rasa .."akAlaM ca vivajjettA, kAle kAlaM samAyare // / prazAnta rasa __(da 5 / 2 / 4) - akAlaM ca vivajjettA NAma jahA paDilehaNavelAe 1. kAvyarasa kI paribhASA sajjhAyassa akAlo, sajjhAyavelAe paDilehaNAe akAlo, kaverabhiprAyaH kAvyaM, rasyante--antarAtmanA'nubhUyanta evamAdi / bhikkhAvelAe bhikkhaM samAyare, paDilehaNavelAe iti rasAH, tattatsahakArikAraNasannidhAnodabhatAzcetopaDilehaNaM samAyare, evamAdi / bhaNiyaM ca vikAravizeSAH / 'jogo jogo jiNasAsaNaMmi dukkhakkhayA puNjNto| bAhyArthAlambano yastu vikAro mAnaso bhavet / aNNo'NNamaNAhato asavatto hoi kAyavvo // ' sa bhAvaH kathyate sadabhistasyotkarSo rasaH smRtaH / / (dajicU pR 194, 195) (anumavR pa 124) pratilekhana kA kAla svAdhyAya ke lie akAla hai| kavi ke karma, bhAva yA abhiprAya kA nAma kAvya svAdhyAya kA kAla pratilekhana ke lie akAla hai| kAla hai| jo antarAtmA ke dvArA anubhUta hote haiM ve rasa kahamaryAdA ko jAnane vAlA bhikSa akAla-kriyA na kre| lAte haiN| ve sahakArI kAraNoM kI sannidhi se udbhUta muni ko bhikSA-kAla meM bhikSA, pratilekhana-kAla meM caitasika vikAra haiN| pratilekhana, svAdhyAya-kAla meM svAdhyAya aura jisa kAla vikAra aura rasa meM kucha antara bhI hai| bAharI meM jo kriyA karanI ho, vaha usI kAla meM karanI caahie| vastu ke Alambana se jo mAnasika vikAra hotA hai vaha jinazAsana meM yogya yoga-pravRtti kA vidhAna hai bhAva kahalAtA hai / usa bhAva kA prakarSa rasa hai| jisa samaya jo yogya ho, duHkhakSaya ke lie usakA miumahararibhiyasubhayaraNItiNiddosabhUsaNANugato / prayoga kare, jisase kisI dUsare ko bAdhA na pahuMce, koI suhaduhakammasamA iva kavvassa rasA bhavaMti teNaM / zatru na bne| (anucU pR 47) kAlikasUtra-dina aura rAta ke pahale aura cauthe rasa kI bhAMti rasanIya cittavRttiyAM bhI rasa kahaprahara meM par3he jAne vAle aagm| ___ lAtI haiN| jaise sukha vedanIya aura duHkha vedanIya athavA (dra. agabAhya) sAtA-asAtA vedanIya karma ke rasa hote haiM vaise hI kAvya kAlikyupadeza-vaha jJAna jisameM IhA, apoha, ke rasa hote haiN| mArgaNA, gaveSaNA, cintA aura 2. rasa ke prakAra vimarza hotA hai / saMjJo zruta kA eka nava kavvarasA paNNattA, taM jhaabhed| (dra. zrutajJAna) vIro siMgAro abbhao ya roho ya hoi bodhavyo / kAvyarasa-sthAyIbhAva kI abhivyakti se hone velaNao bIbhaccho, hAso kaluNo pasaMto ya / vAlI anubhUti / (anu 309) kAvyarasa ke nau prakAra haiM -- 1. kAvyarasa kI paribhASA 1. vIra 6. bIbhatsa | 2. rasa ke prakAra 2. zRMgAra 7. hAsya vIra rasa 3. adbhuta 8. karuNa zRMgAra rasa 4. raudra 9. prshaant| adbhuta rasa 5. vrIDA
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ bIbhatsa rasa kI utpatti.. 221 kAvyarasa vIra rasa kI utpatti aura lakSaNa raudra rasa kI utpatti aura lakSaNa tattha pariccAyammi ya, tavacaraNe sattajaNaviNAse y| bhayajaNaNarUva-saiMdhakAra-citA-kahAsamuppanno / aNaNusaya-dhiti-parakkamaliMgo, vIro raso hoi|| saMmoha-saMbhama-visAya-maraNaliMgo raso roho / so nAma mahAvIro, jo rajja payahiUNa pvvio| bhiuDI-viDaMbiyamUhA ! saMdavoTa ! iya ruhirmokinnnnaa| kAma-kkoha-mahAsattu-pakkhanigghAyaNaM kunni|| haNasi pasu asuraNibhA ! bhImarasiya! airoha! rohosi // (anu 39011,2) (anu 313 / 1,2) parityAga (dAna), tapazcaraNa aura zatrujanoM ke bhayaMkara rUpa, zabda, andhakAra, cintA aura bhayaMkara vinAza meM vIra rasa utpanna hotA hai| ananuzaya (garva yA kathA se raudra rasa utpanna hotA hai| saMmoha, saMbhrama, pazcAttApa na karanA), dhRti aura parAkrama usake lakSaNa viSAda aura maraNa usake lakSaNa haiM / raudra rasa, jaisehaiM / vIra rasa, jaise bhRkuTi se viDambita mukha vAle! hoTha kATane vAle! jo rAjya ko chor3akara pravajita ho gayA aura kAma, rudhira bikherane vAle ! asura ke samAna bhayaMkara zabda krodha Adi mahAzatruoM kA nigraha karatA hai, vaha mahAvIra karane vAle ! atizaya raudra! tU pazu ko mAratA hai, baDA zRMgAra rasa kI utpatti aura lakSaNa vrIDA rasa kI utpatti aura lakSaNa siMgAro nAma raso, rtisNjogaabhilaassNjnnnno| viNaovayAra-gujjha-gurudAra-merAvaikkamuppanno / mNddnn-vilaas-vibboy-haas-liilaa-rmnnliNgo||| velaNao nAma raso, ljjaasNkaakrnnliNgo|| mahuraM vilAsa-laliyaM, hiyayummAdaNakaraM juvANANaM / / kiM loiyakaraNIo, lajjaNIyataraM lajjiyA mo tti / sAmA saduddAma, dAetI mehalAdAmaM / / vArejjammi gurujaNo, parivaMdai jaM vahUpotti // (anu 311 / 1,2) (anu 314 / 1,2) rati aura saMyoga kI abhilASA se zRMgAra rasa vinayopacAra, guhya aura guru -strI kI maryAdA ke utpanna hotA hai| vibhUSA, vilAsa (cakSu Adi kA atikramaNa se vrIDA rasa utpanna hotA hai| lajjA aura vibhrama), bibboka (kAmaceSTA), hAsya, lIlA aura ramaNa zaMkA usake lakSaNa haiM / brIDA rasa, jaise-- usake lakSaNa haiN| zRgAra rasa, jaise vivAha ke bAda prathama vAra zoNita se sanA huA zyAmA strI madhura vilAsa se lalita, yuvakoM ke hRdaya vadhU kA adhovastra gurujanoM ke sAmane le jAyA jAtA hai| ko unmatta karane vAlA, dhuMgharu ke zabdoM se mukhara mekhalA- ve use satItva kI kasauTI mAnakara namaskAra karate haiN| sUtra (karadhanI) dikhalAtI hai / isa laukika kriyA se adhika lajjAspada aura kyA hai ? adbhuta rasa kI utpatti aura lakSaNa maiM to isase lajjita ho rahI huuN| vimhayakaro apuvvo'nubhUyapuvvo ya jo raso hoi|| bIbhatsa rasa kI utpatti aura lakSaNa harisavisAyuppattilakkhaNo, abbhuo nAma / / asui-kuunnv-dusnn-sNjogbbhaasgNdhnipphnnnno| abbhuyataramiha etto, annaM ki asthi jIvalogammi / nivveyavihiMsAlakkhaNo raso hoi bIbhatso / / jaM jiNavayaNeNatthA, tikAlajuttA vi najjati // asuimalabhariyanijhara, sabhAvaduggaMdhisavvakAlaM pi / (anu 312 / 1,2) dhaNNA u sarIrakali, bahumalakalUsaM vimuMcati // apUrva aura anubhUtapUrva vastu ko dekhane para jo (anu 315 / 1,2) vismayakArI rasa utpanna hotA hai, vaha adbhuta rasa hai| azuci padArtha, zava, bAra-bAra aniSTa dRzya ke saMyoga harSa aura viSAda usake lakSaNa haiM / adbhuta rasa, jaise- aura durgandha se bIbhatsa rasa utpanna hotA hai| nirveda jinavacana ke dvArA traikAlika artha jAna lie jAte (udAsInatA) aura avihiMsA (jIva hiMsA ke prati hone . haiM--isa jIvaloka meM isase bar3hakara aura kyA Azcarya vAlI glAni) usake lakSaNa haiN| bIbhatsa rasa, jaise azuci, malasamUha ke nirbhara, sarvakAla meM svabhAva . hogA?
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAvyarasa 222 se durgandhita, nAnA prakAra ke maloM se kaluSita nikRSTa yukta aura puSTa kAnti vAlA muni kA mukhakamala suzobhita zarIra ko jo chor3a dete haiM, ve dhanya haiN| ho rahA hai| hAsya rasa kI utpatti aura lakSaNa ee nava kavvarasA, bttiisdosvihismuppnnaa| rUva-vaya-vesa-bhAsAvivarIyavilaMbaNAsamuppanno / gAhAhiM muNeyavvA, havaMti suddhA va mIsA vA / / hAso maNappahAso, pagAsaliMgo raso hoi / (anu 318 // 3) battIsa doSa-vidhiyoM se samUtpanna ye nau kAvya rasa pAsutta-masImaMDiya-paDibuddhaM deyaraM paloyaMtI / ukta gAthAoM se jAnane caahie| ye rasa kisI kAvya meM hI! jaha thaNa-bhara-kaMpaNa-paNamiyamajhA hasai sAmA / zuddha aura kisI meM mizra (aneka rasoM ke mizraNa vAle) (anu 31661,2) hote haiN| rUpa, vaya, veSa aura bhASA ke viparyaya kI viDambanA (prayoga) se mana ko AhlAdita karane vAlA hAsya rasa kuMthu-satarahaveM tIrthaMkara / (dra. tIthaMkara) utpanna hotA hai / prakAza (mukha, netra Adi kA vikAsa) kutrikApaNa--vaha ApaNa, jahAM tIna loka meM prApya usakA lakSaNa hai| hAsya rasa, jaise sabhI vastueM milatI haiN| stanoM ke bhAra ke kampana se jhukI huI kaTipradeza bhuvanatraye'pi yadvastujAtaM tat kutrikamityucyate / vAlI zyAmA strI apane supta devara ko masi-maNDita tasya paNAyAnimittamApaNo-hadraH kUtrikApaNaH / yadivA karatI hai aura jaba vaha jAgatA hai, taba hI hI' ko-pRthivyAM trikasya- jIvadhAtumUlAtmakasya samastazabdoccAraNapUrvaka haMsatI hai / lokabhAvino vastujAtasyApaNaH kutrikApaNaH / asmizca karuNa rasa kI utpatti aura lakSaNa kutrikApaNe vaNijaH kasyApi mantrAdhArAdhitaH siddho piyvippog-bNdh-vh-vaahi-vinnivaay-sNbhmppnno| vyantaraH suraH krAyakajanasamIhitaM samastamapi vastu soiya-vilaviya-pavvAya-ruNNaliMgo raso krunno|| kUto'pyAnIya sampAdayati, tanmUlyadravyaM tu vaNig pajjhAya-kilAmiyayaM, bAhAgayapappuyacchiyaM bahuso / tassa vioge puttiya ! dubbalayaM te muhaM jAyaM / / anye tvabhidadhati-vaNigvivajitA: sUrAdhiSThitA eva te ApaNAH santi, mUlyadravyamapi sa eva vyantarasuraH priya-viyoga, baMdha, vadha, vyAdhi, vinipAta (putra / svIkaroti / ete ca kutrikApaNAH pratiniyateSveva nagareSu Adi kI mRtyu) aura saMbhrama se karuNa rasa utpanna bhavanti, na sarvatra / (Avamava pa 414) hotA hai| zoka, vilApa, mlAna aura rodana usake lakSaNa svarga, martyaloka aura pAtAla-ina tInoM lokoM haiN| karuNa rasa, jaise kI vastueM jahAM upalabdha hotI haiM, vaha kutrikApaNa hai / he putri ! usake viyoga meM duzcintA se klAnta aura isakA svAmI vaNika maMtra-ArAdhanA se kisI vyaMtara deva AMsUoM se bharI huI AMkhoM vAlA tumhArA mukha durbala ho ko siddha karatA hai| vaha deva grAhaka dvArA yAcita sArI gayA hai| vastueM kahIM se bhI lAkara de detA hai / usa vastu kA mUlya zAnta rasa kI utpatti aura lakSaNa vaNik grahaNa karatA hai| nihosamaNa-samAhANasaMbhavo jo pasaMtabhAveNaM / eka mata yaha bhI hai ki kutrikApaNa ke adhiSThAtA avikAralakkhaNo so, raso pasaMto tti nAyavvo // vyantara deva hI hote haiM aura vahAM koI vaNik nahIM sabbhAva-nivvigAraM, hotA / vastu kA mUlya bhI deva hI grahaNa karate haiN| uvasaMta-pasaMta-somadiTThIyaM / kutrikApaNa pratiniyata nagaroM (ujjayinI, bhagukaccha Adi) hI ! jaha muNiNo sohai, muhakamalaM pIvarasirIyaM / / meM hI hote haiM, sarvatra nhiiN| (anu 318 / 1,2) svastha mana kI samAdhi (ekAgratA) aura prazAnta kula-pitRsattAka vyavasthA vAlA pArivArika bhAva se zAnta rasa utpanna hotA hai| avikAra usakA saMgaThana / lakSaNa hai / zAnta rasa, jaise--- kulanAme --- ugge bhoge rAiNNe khattie ikkhAge nAte svabhAva se nivikAra, upazAnta, prazAnta, saumyadRSTi koravve / (anu 343) gRhNAti /
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMhanana saMsthAna- varNaM kula sAta haiM 1. ugra bhagavAn RSabha ne jinakI niyukti kI thI, ve ugra kahalAye / vaMzajoM ko bhI ugra kahA gayA hai / 2. bhoja - jo gurusthAnIya the, ve tathA unake vaMzaja / 3. rAjanya - jo mitrasthAnIya the, ve tathA unake vaMzaja / 4. kSatriya - rakSA kA dAyitva vahana karane vAle / 5. ikSvAku - bhagavAn RSabha ke vaMzaja / 6. jJAta -- bhagavAn mahAvIra ke vaMzaja / 7. kaurava - bhagavAn zAnti ke vaMzaja / 1. sAta kulakara 2. kulakara- aMganA 3. utpatti-kAla- kSetra kulakara - yaugalika yuga meM kula ko vyavasthA karane vAle puruSa / (dekheM - ThANaM 6 35 kA TippaNa) 4. kulakara- avagAhanA 5. saMhanana saMsthAna varNa ArakSaka varga ke rUpa meM unake 6. kulakara- Ayu 7. kulakaroM kI gati 8. kulakara aura daMDanIti * yaugalika-jIvana caryA * yaugalika yuga ke pazcAt samAja vyavasthA 9. vimalavAhana kulakara kA pUrvabhava 1. sAta kulakara paDhamittha vimalavAhaNa cakkhuma jasamaM tatto a paseNaie marudeve ceva (dra. manuSya ) (vra. tIrthaMkara) cautthamabhicaMde / nAbhI ya // ( Avani 155 ) kulakara sAta haiM - vimalavAhana, cakSuSmAn, yazasvI, abhicandra, prasenajit, marudeva aura nAbhi / 2. kulakara - aMganA caMdajasacaMdakaMtA surUva paDirUva cakkhukaMtA ya / sirikaMtA marudevI kulagarapattINa nAmAI // ( Avani 159 ) 223 kulakara kulakaroM kI patniyoM ke kramazaH ye nAma haiMcandrayazA, candrakAMtA, surUpA, pratirUpA, cakSukAntA, zrIkAntA, marudevI / 3. utpatti-kAla-kSetra opiNI imIse taiyAeN samAe~ pacchime bhAge / palioma bhAe sesaM mi kulagaruppattI // addhabhara majjhillutibhAge gaMgasiMdhumabhUmi / bahumajbhadese uppaNNA kulagarA satta // ( Avani 150, 151 ) tIsare ara ( suSamaduSSamA) ke kA AThavAM bhAga zeSa rahane para ittha isa avasarpiNI ke pazcima bhAga meM patyopaya kulakaroM kI utpatti huI / ardhabharata ke madhya bhAga meM gaMgA-siMdhu ke madhya sAta kukara paidA hue| 4. kulakara- avagAhanA u vadhayAya paDhamo aTTha ya sattaddhasattamAI ca / chacceva addhachaTTA paMcasayA paNNavIsaM tu // ( Avani 156 ) kulakara vimalavAhana cakSuSmAn yazasvI abhicandra prasenajit marudeva nAbhi 5. saMhanana saMsthAna - varNa avagAhanA 900 dhanuSa 800 700 650 600 550 525 "1 11 11 11 19 " vajjarisahasaMghayaNA samacauraMsA ya huMti saMThANe / ... cakkhuma jasamaM ca paseNaiaM ee piaMguvaNNAbhA / abhicaMdo sasigoro nimmalakaNagappabhA sesA // saMghayaNaM saMThANaM uccattaM caiva kulagarehi samaM / vaNeNa ekavaNNA savvAo piaMguvaNNAo // ( Avani 157, 158, 160 ) saba kulakara vajraRSabhanArAca saMhanana aura samacaturasra saMsthAna vAle hote haiM /
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ kulakara 224 vimalavAhana kA pUrvabhava cakSuSmAna, yazasvI aura prasenajit lAla varNa vAle, tIna daNDanItiyAM thIM-hAkAra, mAkAra aura abhicandra candramA ke samAna gaura varNa vAle aura zeSa dhikkAra / prathama aura dvitIya kulakara ke samaya hAkArakulakara svarNa AbhA vAle the| nIti kA prayoga hotA thaa| tIsare aura cauthe kulakara ke kulakara aMganAoM kA saMhanana, saMsthAna tathA UMcAI samaya mAkAra aura aMtima tIna kulakaroM ke samaya apane-apane pati kulakara ke samAna thii| sabakA varNa dhikkAranIti kA prayoga hotA thaa| priyaMgu thaa| 6. vimalavAhana kulakara kA pUrvabhava 6. kulakara-Ayu avaravidehe do vaNiya vayaMsA, mAi ujjue ceva / paliovamadasabhAe paDhamassAuM tao asaM khijjaa| kAlagayA iha bharahe, hatthI maNuo a AyAyA / te ANupugvihINA puvvA nAbhissa saMkhejjA / darcha siNehakaraNaM gayamAruhaNaM ca nAmaNipphattI / jaM ceva AuyaM kulagarANa taM ceva hoi tAsipi / parihANi gehi kalaho sAmatthaNa vinnavaNa hatti / / jaM paDhamagassa AuM tAvaiyaM ceva hathissa / / (Avani 153,154) (Avani 161,162) tesiM ca jAtisaraNaM jaayN| tAhe kAladoseNa te prathama kulakara vimalavAhana kI Ayu palyopama kA rukkhA parihAyaMtI..."tesa parihAyaMtesU kasAyA uppnnnnaa| dasavAM bhAga thii| cakSuSmAn Adi kulakaroM kI Ayu .."tehiM so vimalavAhaNo esa amhehito ahito tti asaMkhyeya pUrva aura antima kulakara nAbhi kI Ayu tthvito| saMkhyeya pUrva thii| kulakara-aMganAoM kI Ayu kulakaroM ke tassa ya caMdajasA bhaariyaa| tIe samaM bhoge bhaMjatassa samAna thii| unake hAthiyoM kI Ayu bhI utanI hI avaraM mithaNaM jaayN| tassa vi kAlaMtareNa avaraM, evaM te thii| egavaMsammi satta kulagarA uppaNNA / pUrvabhavAH khalvamISAM 7. kulakaroM ko gati prathamAnuyogato'vaseyAH / (AvahAvR 1 pR.74) ...te payaNu pijjadosA savve devesu uvavaNNA // ___ aparavideha meM do vaNik mitra the-eka Rju, dUsarA mAyAvI / Rju vaNika marakara bharatakSetra meM yogado ceva suvaNesuM udahikumAresu huMti do ceva / lika rUpa meM utpanna huaa| mAyAvI vaNika usI pradeza do dIvakumAresuM ego nAgesu uvavaNNo // meM zveta, caturdanta hAthI bnaa| donoM ne eka-dUsare ko hatthI chaccitthIo nAgakumAresa haMti uvavaNNA / dekhA, prIti utpanna huI, vaha hAthI para ArUDha ho gayA / egA siddhi pattA marudevI nAbhiNo pttii|| ... (Avani 164-166) logoM ne dekhA-yaha vyakti hama sabase adhika atizAyI hai, isakA vAhana vimala hai- isa prakAra usakA nAma sabhI kulakaroM ke rAgadveSa pratanu the| ataH ve sabhI vimalavAhana ho gyaa| usane jAtismRti se jAna liyA marakara devagati meM utpanna hue| do kulakara suparNakumAra, ki aba kAladoSa se kalpavakSoM meM kSINatA AyegI, isase do udadhikumAra, do dvIpakumAra tathA eka nAgakumAra devoM mamatvabhAva bar3hegA, kalaha hogA- yaha jAna lene para meM utpanna hae / sAtoM hAthI aura chaha kulakara-aMganAeM logoM ne vimarzapUrvaka vimalavAhana ko apanA adhipati ye saba nAgakumAradevoM meM utpanna hue| nAbhi kulakara kI patnI marudevI siddhi ko prApta huii| banAyA, jo prathama kulakara khlaayaa| usane hAkAra nIti kA pravartana kiyA / caMdrayazA usakI bhAryA thii| 8. kulakara aura daMDanIti usane eka yugala ko janma diyaa| usa yugala ne kAlAMtara hakkAre makkAre dhikkAre ceva dNddniiiio|... meM anya yugala ko janma diyaa| isa prakAra eka vaMza meM paDhamabIyANa paDhamA taiyacautthANa abhinavA bIyA / sAta kulakara utpanna hue| unake pUrvabhava 'prathamAnuyoga' se paMcamachaTTassa ya sattamassa taiyA abhinavA u / jJAtavya haiN| (Avani 167,168)
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ kulakara 225 kevalajJAna kulakara / avagAhanA | varNa | patnI Ayu 1. vimalavAhana | 900 dhanuSa | kanaka | candrayazA | palyopama kA dasavAM bhAga 2. cakSuSmAn | 800 | priyaMgu | candrakAntA | asaMkhyeya pUrva 3. yazasvI / 700 , , | surUpA / 4. abhicandra / 650 , gaura / pratirUpA | 5. prasenajit / 600 ,, priyaMgu | cakSukAntA 6. marudeva / 550 , kanaka | zrIkAntA 7. nAbhi / 525 ,, , | marudevI / saMkhyeya pUrva / kAla vaMDanIti | gati avasarpiNI | hAkAra | suparNakumAra kAla ke tIsare ara kA palyopama mAkAra | udadhikumAra kA AThavAM bhAga zeSa rahA taba dhikkAra dvIpakumAra nAgakumAra kRtikarma-vaMdanA kI vidhi| (dra. vaMdanA) 1. kevalajJAna kA svarUpa kRSNa lezyA- aprazasta bhAvadhArA tathA usakI aha savvadavvapariNAmabhAvaviNNattikAraNamaNaMtaM / utpatti meM hetubhUta kRSNa varNa vAle sAsayamappaDivAI, egavihaM kevalaM nANaM / / pudgala / (dra. lezyA) .(nandI 3301) kevalajJAna-samasta dravyoM aura paryAyoM ko sAkSAt jo saba dravyoM, unake pariNAmoM, unakI sattA kI jAnane vAlA jJAna / vijJapti kA kAraNa tathA ananta, zAzvata, apratipAti aura eka prakAra kA hai, vaha kevalajJAna hai| 1. kevalajJAna kA svarUpa pajjAyao aNaMtaM sAsayamiThaM sadovaogAo / 2. kevalajJAna kA viSaya avvayao'paDivAI egavihaM savvasuddhIe // * kevalajJAna svArtha hai (vibhA 828) * kevalajJAna : jJAna kA eka prakAra (dra. jJAna) paryAya ananta hone se kevalajJAna ananta hai| sadA 3. kevalajJAna ke prakAra upayogayukta hone se vaha zAzvata hai| isakA vyaya nahIM 1. bhavastha kevalajJAna 2. siddha kevalajJAna hotA isalie apratipAti hai / AvaraNa kI pUrNa zuddhi ke 4. bhavastha kevalajJAna : paribhASA evaM prakAra kAraNa vaha eka prakAra kA hai| 5. siddha kevalajJAna : paribhASA evaM prakAra kevalamegaM suddhaM sagalamasAhAraNaM aNaMtaM ca / * kevalajJAna : eka labdhi / (5. labdhi) (vibhA 84) 6. kevalajJAna-prApti kA hetu ___ kevalam -asahAyaM matyA dijJAnanirapekSam / zuddhaM vA kevalam, AvaraNamalakalaGkAGkarahitam / 7. kevalajJAna-prApti kI prakriyA sakalaM vA kevalama, tatprathamatayaivAzeSatadAvaraNAbhAvataH smpuurnnotptteH| 8. AvaraNakSaya aura naya asAdhAraNaM vA kevalam, ananyasadRzamitihRdayam / jJeyA* mati-zrata-jJAna aura kevalajJAna meM - nantatvAdanantaM vA kevalam / sAdharmya tathA unake jJeya kI sImA (dra. zrutajJAna) (nandIhAvR pR 19) * zrutajJAna aura kevalajJAna meM antara) 0 kevalajJAna mati Adi jJAnoM se nirapekSa hai, * manaHparyavajJAna aura kevalajJAna meM sAdharmya isalie asahAya hai| tathA aMtara (. manaHparyavajJAna) 0 vaha nirAvaraNa hai, isalie zuddha hai| 9. kevalajJAna-kevaladarzana * azeSa AvaraNa kI kSINatA ke kAraNa prathama kSaNa meM hI pUrNarUpa meM utpanna hotA hai, isalie vaha sakala/saMpUrNa hai| -
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 kevalajJAna bhavastha kevalajJAna * vaha anya jJAnoM ke sadRza nahIM hai, isalie karma kSINa nahIM hote, taba taka vaha bhavastha kevalajJAna asAdhAraNa hai| kahalAtA hai| * jJeya ananta haiM, isalie vaha ananta hai| bhavatthakevalanANaM duvihaM paNNataM, taM jahA-sajogi. 2.kevalajJAna kA viSaya bhavatthakevalanANaM ca ajogibhavatthakevalanANaM ca / (nandI 27) taM samAsao caumvihe paNNatte, taM jahA-davvao, bhavastha kevalajJAna do prakAra kA haikhettao, kAlao, bhaavo| tattha sayogI bhavastha kevalajJAna aura ayogI bhavastha kevaladavvao NaM kevalanANI savvadavvAiM jaanni-paasi| jJAna / khettao NaM kevalanANI savvaM khettaM jANai-pAsai / kAlao NaM kevalanANI savvaM kAlaM jANai-pAsai / sayogI bhavastha kevalajJAna bhAvao NaM kevalanANI savve bhAve jaanni-paasi| kevalaNANasamappattIo Arabbha jAva paMcahassakkhariyaM (nandI 33) selesiM Na paDivajjati tAva sayogibhavatthakevalaNANaM kevalajJAna kA viSaya saMkSepa meM cAra prakAra kA hai- bhannati / / (AvacU 1 pR 74) dravyataH, kSetrataH, kAlataH, bhAvataH / kevalajJAna kI prApti se lekara jaba taka paMca hrasvAdravya kI apekSA se kevalajJAnI sabhI dravyoM ko jAnatA- kSarika zailezI avasthA prApta nahIM hotI, taba taka vaha dekhatA hai| kevalajJAna sayogI bhavastha kevalajJAna kahalAtA hai| kSetra kI apekSA se-kevalajJAnI sabhI kSetroM ko jAnatA sajogibhavatthakevalanANaM duvihaM paNNataM, taM jahAdekhatA hai / paDhamasamayasajogi bhavatthakevalanANaM ca apaDhamasamayasajogikAla kI apekSA se -kevalajJAnI sabhI kAloM ko jAnatA bhavatthakevalanANaM c| ahavA caramasamayasajogibhavatthadekhatA hai| kevalanANaM ca acaramasamayasajogibhavatthakevalanANaM ca / bhAva kI apekSA se-kevalajJAnI sabhI bhAvoM ko jAnatA (nandI 28) dekhatA hai| sayogI bhavastha kevalajJAna do prakAra kA hai-prathama 3. kevalajJAna ke prakAra samaya sayogI bhavastha kevalajJAna, aprathama samaya sayogI kevalanANaM vihaM paNNattaM, taM jahA- bhavatthakevalanANaM bhavastha kevalajJAna / athavA-carama samaya sayogI bhavastha ca siddhakevalanANaM ca / (nandI 26) kevalajJAna, acarama samaya sayogI bhavastha kevalajJAna / kevalajJAna ke do prakAra haiM bhavastha kevalajJAna aura ayogI bhavastha kevalajJAna siddha kevalajJAna / ___ jAhe puNa paMcahassakkhariyaM selesi paDivanne bhavati 4. bhavastha kevalajJAna : paribhASA evaM prakAra tAhe ajogibhavatthakevalaNANaM bhnnti| maNussabhavaTThitassa jaM kevalanANaM taM bhavatthakevalanANaM / (Avaca 1 pR 74) (nandIcU pR 25) jaba paMca hasvAkSarika zailezI avasthA prApta ho bhavatthakevalaNANaM nAma jaM maNassabhave ceva avasthitassa jAtI hai, taba vaha ayogI bhavastha kevalajAna kahalAtA hai| carahiM ghAtikammehiM khINa hiM samuppajjati / taM jAva ajogibhavatthakevalanANaM duvihaM paNNattaM, taM jahAcauro kevalikammA akkhINA tAva bhavatthakevalaNANaM paDhamasamayaajogibhavatthakevalanANaM ca apaDhamasamayabhannati / __ (AvacU 1 pR.74) ajogibhavatthakevalanANaM ca / ahavA-caramasamayaajogi___ manuSya bhava meM sthita manuSya kA kevalajJAna bhavastha kevalajJAna hai| bhavatthakevalanANaM ca acaramasamayaajogibhavatthakevalanANaM / bhavastha kevalajJAna vaha hai, jo manuSyabhava meM avasthita (nandI 29) vyakti ke jJAnAvaraNIya Adi cAra ghAtikarmoM ke kSINa ayogI bhavastha kevalajJAna do prakAra kA haihone para utpanna hotA hai| jaba taka zeSa cAra adhAti- 1. prathama samaya ayogIbhavastha kevalajJAna 2. aprathama
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna prApti kI prakriyA samaya ayogI bhavastha kevalajJAna | athavA -- carama samaya ayogI bhavastha kevalajJAna | ayogI acarama samaya bhavastha kevalajJAna // 5. siddhakevalajJAna : paribhASA evaM prakAra savvammavipakko siddho, tassa jaM NANaM taM siddhakevalanANaM / (nandI pR 25) sarvakarmamukta siddhoM kA jJAna siddha kevalajJAna hai / kevalakamme hiM khINehiM siddhassa taM siddha kevalaNANaM bhannati / ( AvacU 1 pR74) 1. jaba kevalI ke bhavapratyayika karma kSINa ho jAte haiM, taba vaha siddha avasthA ko prApta karatA hai| siddha kA kevalajJAna siddha kevalajJAna kahalAtA hai / siddha kevalanANaM duvihaM paNNattaM taM jahA - anaMtara siddha kevalanANaM ca paraMparasiddha kevalanANaM ca / ( nandI 30 ) siddha kevalajJAna ke do prakAra haiM 1. anantarasiddha kevalajJAna 2. paramparasiddha kevalajJAna anantarasiddha kevalajJAna 227 sima ego kevalI siddho tato jo anaMtaro fadIo samato taMmi anno kevalI siddho, tassa kevalissa jaM NANaM taM aNaMtarasiddha kevalanANaM bhannati / ( AvacU 1 pR75) jisa samaya meM eka kevalI siddha hotA hai, usake anantara dUsare samaya meM anya kevalI siddha hotA hai, usa kevalI kA jJAna anantarasiddha kevalajJAna hai / anaMtaraM No samayaMtaraM pattaM siddhatvaprathamasamayavartinaH / ( nandI pR 26 ) siddha avasthA ke prathama samaya kA jJAna anantarasiddha kevalajJAna hai / anantarasiddha kevalajJAna ke bheda paramparasiddha kevalajJAna (pra. siddha) paDhamasamayasiddhassa jo bitiyasamayasiddho so paro, tassa vi ya aNNo, evaM paraMparasiddha kevalanANaM bhANitavvaM / ( nandI cU pR 27 ) prathama samaya ke siddha kI apekSA se dUsare samaya kA siddha 'para' hai, tIsare samaya kA jo siddha hai, vaha bhI 'para' hai - isa prakAra paramparasiddhoM kA kevalajJAna paramparasiddha kevalajJAna hai / kevalajJAna 1 paraMparasiddha kevalanANaM aNegavihaM paNNattaM taM jahAapaDhasamaya siddhA, dusamayasiddhA, tisamayasiddhA, causamayasiddhA jAva dasasamayasiddhA, saMkhejjasamayasiddhA, asaMkhejjasamaya siddhA, anaMtasamaya siddhA / ( nandI 32 ) paramparasiddha kevalajJAna aneka prakAra kA haiaprathamasamaya siddha, dvisamaya siddha, trisamaya siddha, catuHsamaya siddha yAvat dasasamaya siddha, saMkhyeya samaya siddha, asaMkhyeya samaya siddha, ananta samaya siddha / 6. kevalajJAna prApti kA hetu ..... kevaliyanANalaMbho nannattha khae kasAyANaM || ( Avani 104 ) kevalajJAna kI prApti kaSAya ke kSaya hone para hI hotI hai / afrohor 'khINakevalanANAvaraNe / ( anu 282 ) kevalajJAnAvaraNakarma kSINa hone para kevalajJAna utpanna hotA hai, ataH vaha kSaya niSpanna hai / 7. kevalajJAna prApti kI prakriyA ..... aTThavihassa kammassa kammarAThivimoyaNayAe tappaDhamayAe jahANupuvvi aTThavIsaivihaM mohaNijjaM kammaM ughAei paMcavihaM nANAvara NijjaM navavihaM daMsaNAvara NijjaM paMcaviha aMtarAya ee tinni vikammaMse jugavaM khavei / tao pacchA aNuttaraM anaMtaM kasiNaM paDipuNNaM nirAvaraNaM vitimiraM visuddha logAlogappabhAvagaM kevalavaranANadaMsaNaM (u29|72) samuppADei / sAdhaka sarvaprathama ATha karmoM kI jo karmagranthi hai, use kholane ke lie udyata hotA hai / vaha jise pahale kabhI bhI pUrNataH kSINa nahIM kara pAyA, usa aTThAIsa prakAra vAle mohanIya karma ko kramaza: sarvathA kSINa karatA hai, phira vaha pAMca prakAra vAle jJAnAvaraNIya, nau prakAra vAle darzanAvaraNIya aura pAMca prakAra vAle aMtarAya ina tInoM vidyamAna karmoM ko eka sAtha kSINa karatA hai / usake pazcAt vaha anuttara, ananta, kRtsna, pratipUrNa, nirAvaraNa, timira rahita, vizuddha, loka aura aloka ko prakAzita karane vAle kevalajJAna aura kevaladarzana ko utpanna karatA hai /
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna 8. AvaraNakSaya aura naya AvaraNakkhayasamae necchaianayassa kevaluppattI / tatto'NaMtara samae vavahAro kevalaM bhaNai // ( vibhA 1334 ) jisa kSaNa kevalajJAnAvaraNa kA kSaya hotA hai, usI kSaNa kevalajJAna kI utpatti hotI hai - yaha nizcayanaya kA abhimata hai / AvaraNakSaya ke anantara kSaNa meM kaivalya utpanna hotA hai - yaha vyavahAranaya kA abhimata hai / nANaM na khijjamA, khINe juttaM jao tadAvaraNe / na ya kiriyAnidvANaM, kAlegattaM jao juttaM // ( vibhA 1335) vyavahAranaya ke anusAra AvaraNa kI kSIyamANa avasthA meM jJAna nahIM hotA, AvaraNa ke kSaya hone para hI vaha hotA hai, kyoMki kriyAkAla aura niSThAkAla meM ekatva ucita nahIM hai / farararafmma khao jai natthi tao na hojja pacchAvi / jasarfariyasa khao paDhamammi vi kIsa kiriyAe / (vibhA 1337 ) yadi kriyAkAla meM kSaya nahIM hotA hai to vaha bAda meM bhI nahIM hogA / yadi kriyA ke binA hI kSaya hotA hai, taba pahale kSaNa kI kriyA kI kyA apekSA hai ? jaM nijjarijjamANaM nijjiNNaM ti bhaNiyaM sue jaM ca / nokammaM nijjarai nAvaraNaM teNa tassamae // ( vibhA 1338 ) Agama meM nirjIryamANa ko nirjIrNa kahA gayA hai / karma kA vedana hotA hai / nokarma ( akarma ) kI nirjarA hotI hai / isalie nirjIryamANa/kSIyamANa kAla meM karma kA AvaraNa kSINa ho jAtA hai| kSIyamANa aura kSINa meM kAlabheda nahIM hai / 6. kevalajJAna - kevaladarzana ubhayAvaraNAIo kevalavaranANa- daMsaNasahAvo / jANai pAsai ya jiNo neyaM savvaM sayAkAlaM // ( vibhA 1341 ) kevalajJAnAvaraNa aura kevaladarzanAvaraNa karma ke kSINa hone para kevalI samasta jJeya ko kevalajJAna se sadA jAnatA hai aura kevaladarzana se sadA dekhatA hai / 228 kevalI -- kevalajJAna se saMpanna / 1. kevalI kI paribhASA 0 prakAra 2. kevalI ke do upayoga yugapat nahIM 3. kevalI kA bolanA vacanayoga * kevalI ke manoyoga * kevalI ke dravyamAna 4. kevalI nosaMjJI - noasaMjJI 5. kevalI ke IryApathika baMdha 6. kevalI : kAyanirodha dhyAna * kevalI : zukla dhyAna 7. kevalI : yoganirodha kI prakriyA kevalI ( dra. guNasthAna ) ( dra. AtmA ) (dra dhyAna ) 8. kevalo : zailezI avasthA * zailezI avasthA : karmakSaya kA krama (dra guNasthAna ) 9. kevalI jIvitAzaMsA se mukta * kevalI maraNa (dra. maraNa) 10. kevalI chadmastha ko vandanA karate haiN| 1. kevalI paribhASA kasiNaM kevalakappaM logaM jANaMti taha ya pAsaMti / kevalacarittanANI tamhA te kevalI huti // ( Avardhana 1079) jo paMcAstikAyAtmaka loka ko sampUrNa rUpa se jAnate-dekhate haiM, ve kevalI / yahAM kevala zabda ke do artha vivakSita haiM - eka aura sampUrNa / jinake eka jJAna (kevalajJAna) aura eka cAritra ( yathAkhyAta) athavA sampUrNa jJAna aura sampUrNa cAritra hotA hai, ve kevalI kahalAte haiM / prakAra kevalI trividhaH, tadyathA - zrutakevalI, kSAyikasamyaktva kevalI, kSAyikajJAnakevalI / yadivA caturvidhaH, tadyathA - zrutakevalI, avadhikevalI, manaHparyAyajJAnakevalI, kevalajJAnakevalI | ( AvamavRpa 104 ) kevalI ke tIna prakAra haiM - 1. zrutakevalI 2. kSAyika samyaktva kevalI 3. kSAyikajJAna kevalI / athavA kevalI ke cAra prakAra haiM - 1. zrutakevalI 2. avadhikevalI 3. manaHparyAyajJAnakevalI 4. kevalajJAnakevalI /
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI : kAyanirodha dhyAna 229 kevalI 2. kevalI ke do upayoga yugapata nahIM tIrthaMkara kevalajJAna ke dvArA arthoM ko jAnate haiM, nANaMmi dasaNaMmi a itto egayarayaMmi uvuttaa| unameM jo prajJApana yogya haiM, unakA nirUpaNa karate haiM, vaha savvassa kevalissA jugavaM do natthi uvogaa| unakA vacanayoga hai, zeSa dravyazruta hai| (Avani 979) kevalajJAnopalabdhArthAbhidhAyakaH zabdarAzi: procyakevalI ke eka samaya meM do upayoga eka sAtha nahIM mAnastasya bhagavato vAgayoga eva bhavati, na zrutam / tasya hote / kevalI eka samaya meM jJAna aura darzana - donoM meM bhASAparyAptyAdinAmakarmodayanibandhana se kisI eka meM upayukta hote haiN| kSAyopazamikatvAt / sa ca vAgyoga: zrotRNAM bhAvazrutaaMtomuttameva ya kAlo bhaNio tahovaogassa / kAraNatayA dravyazrutaM vyvhriyte| (nandImava pa 139) sAI apajjavasiutti natthi katthai vinniddittttho|| arhat kevalajJAna se parijJAta tatva ko zabdoM se pariNAmiyabhAvAo jIvattaM piva sahAva evAyaM / pratipAdita karatA hai, vaha arthabodhaka zabdarAzi arhat kA egatarovaogo jIvANamaNaNNaheu tti / / vacanayoga hai, zrutajJAna nahIM / kyoMki vaha vacanayoga bhASA (vibhA 3130,3135) paryApti Adi nAmakarma ke udaya se hotA hai aura zrutajJAna upayoga kA samaya antarmuhurta hI kahA gayA hai / vaha kSayopazamajanya hai| vaha vacanayoga zrotA ke bhAvazruta kA sAdi-aparyavasita hai, aisA kahIM bhI nirdiSTa nahIM hai| hetu hone ke kAraNa dravyazruta kahalAtA hai| jaise pariNAmika bhAva ke kAraNa jIvatva jIva kA 4. kevalI nosaMjJI-noasaMjJI svabhAva hai, vaise hI ekAntara upayoga bhI jIva kA svabhAva hai, kyoMki vaha bhI pAriNAmika bhAva hai| khayanANI ki saNNI na hoi hoi va khaovasamanANI / kevalajJAnakevaladarzanopayoga cintAyAM kramopayogAdi- saNNA saraNamaNAgacitA ya na sA jiNe jamhA / / viSayA sUrINAmanekadhA vipratipattiH / siddhasenAcAryAdayo (vibhA 518) bruvate -ekasmin kAle kevalI na tvanyazchadmastho jAnAti kSAyopazamika jJAnI saMjJI hote haiM, kSayajJAnI (kevalI) pazyati ca niyamena / anye pUnarAcAryA jinabhadragaNikSamA- saMjJI nahIM hote / saMjJA kA artha hai-atIta kA smaraNa zramaNaprabhRtayaH manyante--- ekAntaritaM kevalI jAnAti aura anAgata kA cintana / kevalI isa saMjJA se atIta pazyati ceti, ekasmin samaye jAnAti ekasmin samaye hote haiM-ve nosaMjJI-noasaMjI hote haiN| pazyatItyarthaH / (nandImavR pa 134) 5. kevalI ke I-pathika baMdha kevalajJAna aura kevaladarzana ke upayoga ke saMbaMdha meM jAva sajogI bhavai tAva ya iriyAvahiyaM kammaM baMdhai AcAryoM kI vibhinna avadhAraNAeM rahI haiN| siddhasena suhapharisaM dusamayaThiiyaM / taM paDhamasamae baddhaM biiyasamae Adi AcArya mAnate haiM ki kevalI nizcita rUpa se eka veiyaM taiyasamae nijjinnnnN| taM baddhaM puThaM udIriyaM veiyaM samaya meM jAnate-dekhate haiM, chadmastha nhiiN| nijjiNNaM seyAle ya akammaM cAvi bhvi| (u 29/72) jinabhadragaNi kSamAzramaNa Adi anya AcAryoM kI jaba taka muni sayogI hotA hai taba taka usake IryAmAnyatA hai ... kevalI eka samaya meM jAnate haiM, eka samaya meM dekhate haiN| pathika karma kA baMdha hotA hai| vaha baMdha sukha-sparza hotA (kevalajJAna aura kevaladarzana ke upayoga ke bAre meM hai| usakI sthiti do samaya kI hotI hai| vaha prathama tIna mata milate haiM- kramavAda, yugapatvAda aura abheda samaya meM baMdhatA hai, dUsare samaya meM usakA vedana hotA hai vAda / kramavAda AgamAnusArI hai| usake mukhya pravaktA aura tIsare samaya meM vaha nirjIrNa ho jAtA hai| vaha karma haiM -jinabhadragaNi / yugapatavAda ke pravaktA haiN-mllvaadii| baddha hotA hai, spRSTa hotA hai, udaya meM AtA hai, bhogA abhedavAda ke pravaktA haiM-siddhasena divaakr| dekheM jAtA hai, naSTa ho jAtA hai aura anta meM akarma bhI ho bhagavatI bhASya 8 / 188 kA ttippnn|) jAtA hai| ..kevalI kA bolanA vacanayoga 6. kevalI : kAyanirodha dhyAna kevalanANeNatthe, nAuM je tattha paNNavaNajoge / hojja na maNomayaM vAiyaM ca jhANaM jiNassa tadabhAve / te bhAsai titthayaro, vaijoga tayaM havai sesaM / / kAyanirohapayattassabhAvami koha nivArei ? | - (nandI 33 / 2) (vibhA 3072)
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI 230 kevalI jIvitAzaMsA se mukta kevalI ke mana, vacana kA abhAva hone para bhale hI jAtI hai| mAnasika yA vAcika dhyAna na ho, parantu kAyanirodha kA antomuhattaddhAvasesAue joganirohaM karemANe sUhamaprayatna rUpa dhyAna kyoM nahIM hogA? kiriyaM appaDivAisukkajhANaM jhAyamANe tappaDhamayAe 7. kevalI : yoganirodha kI prakriyA maNajogaM niraMbhai, nirubhittA vaijogaM niraMbhai, nirubhittA ANApANanirohaM karei, karettA Isi pajjattamittasannissa jattiyAI jahannajogissa / paMcarahassakkharuccAradhAe ya NaM aNagAre samUcchinna kiriyaM hoti maNodabbAiM tavvAvAro ya jammatto // aniyaTrisukkajhANaM jhiyAyamANe veyaNijja AuyaM nAmaM tadasaMkhaguNavihINaM samae samae nirubhamANo so| gottaM ca ee cattAri vi kammase jugavaM khvei| maNaso savanirohaM kare asaMkhejjasamaehiM / pajjattametabiMdiyajahannavaijogapajjayA je u| (u 29 / 73) tadasaMkhaguNavihINe samae samae nirNbhNto|| kevalI hone ke pazcAt vaha zeSa AyuSya kA nirvAha savvavaijogarohaM saMkhAIehiM kuNai samaehiM / karatA hai| jaba antarmuharta parimANa Ayu zeSa rahatI hai, taba vaha yoganirodha karane meM pravRtta hotA hai| usa samaya tatto ya suhamapaNayassa paDhamasamaovavannassa // jo kira jahannajogo tadasaMkhejjaguNahINamekkakke / sUkSmakriyAapratipAti nAmaka zukladhyAna meM lIna banA samae niruMbhamANo dehatibhAgaM ca muNcNto|| huA vaha sabase pahale manoyoga kA nirodha karatA hai, phira vacanayoga kA nirodha karatA hai, usake pazcAt AnApAna ruMbhai sa kAyajogaM saMkhAIehiM ceva samaehiM / to kayajoganiroho selesIbhAvayAmei // (ucchvAsa-niHzvAsa) kA nirodha karatA hai| usake (Hay.64 pazcAt svalpakAla taka pAMca hrasvAkSaroM-a i u R kevalI kA jIvanakAla jaba antarmaharta mAtra zeSa la kA uccAraNa kiyA jAe, utane kAla taka samUcchinnarahatA hai, taba vaha mana, vacana aura kAyA kI pravatti kA kriyAanivRtti nAmaka zukla dhyAna meM lIna banA huA nirodha karatA hai| usakI prakriyA isa prakAra hai anagAra vedanIya, AyuSya, nAma aura gotra-ina cAroM zukla dhyAna ke tRtIya caraNa (sUkSma-kriyA-aprati vidyamAna karmoM ko eka sAtha kSINa karatA hai| pAti) meM vartatA huA vaha sarvaprathama manoyoga kA nirodha 8.kevalI: zailezI avasthA karatA hai / jo jIva paryApta hai, saMjJI hai, jaghanya manayogI hassakkharAiM majheNa jeNa kAleNa paMca bhaNNaMti / (sabase kama mana kI pravRtti karane vAlA) hai, usake jitane atthai selesigao tattiyamettaM tao kAlaM // manodravya (mana ke pudgala) haiM aura unakA jitanA vyApAra taNurohAraMbhAo jhAyai suhamakiriyAniyaTTi so| (pravRtti) hai, usase asaMkhyeya guNahIna manodravya aura vacchinnakiriyamappaDivAiM selesikAlammi / vyApAra kA pratisamaya nirodha karate-karate asaMkhya samayoM (vibhA 3068,3069) meM usakA pUrNa nirodha karatA hai| 'a i u R la'-ina pAMca hrasvAkSaroM ke uccAraNa usake pazcAt vacana yoga kA nirodha karatA hai| kAla taka kevalI zailezI avasthA meM rahatA hai| yaha paryAptamAtra dvIndriya prANI ke jaghanya vacanayoga ke paryAyoM uccAraNa na atizIghra hotA hai, na pralamba, kintu madhyama se asaMkhyeya guNahIna vacanayoga-paryAyoM kA pratisamaya nirodha karate-karate asaMkhya samayoM meM vacanayoga kA pUrNa bhAva meM hotA hai| kAyayoga ke nirodha ke prAraMbha samaya meM nirodha karatA hai| phira kAyayoga kA nirodha karatA hai| sUkSmakriyAanivRtti rUpa zukladhyAna hotA hai aura zailezI avasthA ke samaya samucchinnakriyAapratipAti rUpa zuklaprathama samaya ke utpanna sUkSma panaka jIva ke jaghanya kAyayoga se asaMkhyeya guNahIna kAyayoga ke pudgala aura vyApAra dhyAna hotA hai| (zukladhyAna ke aMtima do vibhAgoM ke ye kA pratisamaya nirodha karate-karate tathA zarIra kI nAma eka matAntara hai|) avagAhanA ke tIsare bhAga ko chor3ate (pole bhAga ko 6. kevalI jIvitAzaMsA se mukta pUrita karate hue asaMkhya samayoM meM kAyayoga kA akevalino hi saMyamajIvitaM dIrghamiccheyurapi, (zvAsocchvAsa sahita) pUrNa nirodha karatA hai| pUrNa muktyavApti itaH syAditi / kevalinastu tadapi necchanti, yoganirodha hote hI ayogI yA zailezI avasthA prApta ho AstAM bhavajIvitamiti / (uzAvR pa 242)
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalI samudghAta -231 kevalI samudghAta chadmastha muni dIrgha saMyamI jIvana kI icchA kara jaha ullA sADIyA Asu sukkai viralliyA saMtI / sakatA hai, isalie ki vartamAna jIvana meM mukti ho jaaye| taha kammalahuyasamae vaccaMti jiNA samugghAyaM / / kevalI dIrghAyu jIvana kI icchA nahIM karate / ve kRtakRtya (Avani 954, 956) ho cuke haiM, isalie unake jIvana kA prayojana zeSa nahIM vedanIya karma kI bahalatA aura AyUSyakarma kI alpatA ko jAnakara kevalI samudghAta karate haiM aura rhaa| azeSa karmoM kA kSaya kara dete haiN| 10. kevalI chadmastha ko vandanA karate haiM jisa prakAra Ardra vastra phailAne para zIghra hI sukha vavahAro'viha balavaM jaM chaumatthaMpi vaMdaI arhaa| jAtA hai, usI prakAra ke valI-samudghAta se karmoM kI jA hoi aNAbhiNNo jANato dhammayaM eyaM // (AvabhA 123) kammalahuyAe samao bhinnamuhuttAvasesao kaalo| vyavahAra bhI balavAna hotA hai, kyoMki arhat (kevalI) anne jahannameyaM chammAsamukkosa micchati / / chadamastha ko bhI usa samaya taka vandanA karate haiM, jaba taka (vibhA 3048) ve (arhata) kevalI ke rUpa meM ajJAta rahate haiM / yaha unakA kevalI ke jaba antarmahata AyuSya zeSa rahatA hai taba AcAra hai| vedanIya Adi karmoM kI sthiti aura AyuSyakarma kI jahAhiyaggI jalaNaM namase, nANAhuImaMtapayAbhisittaM / sthiti ko samAna karane ke lie kevalI samadaghAta kA evAyariyaM uciTThaejjA, aNaMtanANovagao vi sNto|| A Arambha karate haiN| kucha AcAryoM kI mAnyatA hai-- kara (da 9 / 1 / 11) kevalI ke jaba jaghanya AyuSya antarmaharta kA aura utkRSTa jaise AhitAgni brAhmaNa vividha Ahuti aura maMtra 1. AyuSya' chaha mAsa kA rahatA hai, taba kevalI samudaghAta padoM se abhiSikta agni ko namaskAra karatA hai, vaise hI karate haiN| ziSya anantajJAnasampanna hote hae bhI AcArya kI vinaya- antarmahartamAdikRtvotkarSeNa AmAsebhya: SaDbhyaH pUrvaka sevA kre| AyuSo'vaziSTebhyaH abhyantara AvirbhatakevalajJAnaparyAyAH kevalI samudghAta-kevalI ke vedanIya, nAma aura te niyamAtsamudghAtaM kurvanti / ye tu SaNmAsebhya upariSTA gotra karma ke Azrita hone dAvirbhUtakevalajJAnAH zeSAste samudghAtakAd bAhyAH, te vAlA smudghaat| samudghAtaM na kurvantItyarthaH........SANmAsikAvaziSTe samo AyuSo karmaNAM udghAta: samudghAta: savve AyuSi AvirbhUtakevala-jJAnaparyAyebhyaH sakAzAt SaDbhyo jIvapadese visAreti, evaM sigdhaM kamma khavijjati........ mAsebhya: ye upari samayottaravRddhyA'vaziSTe AyuSi zeSe paDhamameva aMtomuhattiyamudIraNAvalikAyAM kammapakkhevAi AvirbhUtajJAnAH kevalinaH te zeSAH samudghAtaM prati bhAjyA:.......athavA yeSAM bahu saMvedyamasti AyucchAlpamavarUvaM parispandanaM gcchti| (AvacU 11 579) tiSThate te niyamAtsamudghAtaM kurvati netara iti / / jisa prayatna meM prabalatA se karmoM kI sthiti aura (AvacU 1 pR 570) anubhAga kA samIcIna uddhAta hotA hai, vaha kevalI ____ aMtarmuhUrta se lekara adhikatama chaha mAha Ayu zeSa samudghAta hai| unameM udIraNAvalikA meM praviSTa karma rahane para jinheM kevalajJAna prApta hotA hai, ve nizcita pudagaloM kA prakSepaNa hotA hai -vedanIya karmadalikoM ko rUpa se samudghAta karate haiN| kaivalyaprApti ke samaya AyuSya karmadalikoM ke samAna karane ke lie saba Atma jinakI Ayu chaha mAha se adhika hotI hai, ve samudghAta pradezoM kA lokAkAza meM nissaraNa hotA hai aura karmoM nahIM krte| kA zIghratA se kSaya hotA hai| isakA kAlamAna hai kaivalyaprApti ke samaya jinakI Ayu chaha mAha se antarmuhUrta (ATha smy)| adhika hai, unakI jaba chaha mAha Ayu zeSa rahatI hai, taba kevalI samudghAta kaba aura kyoM ? unameM se kucha samudghAta karate haiM, kucha nahIM karate / nAUNa veyaNijja aibaha AuaMca thovAgaM / athavA jinake vedanIya Adi karma adhika tathA AyuSya gaMtUNa samugghAyaM khati kammaM niravasesaM // karma alpa hotA hai, ve kevalI niyamataH samudghAta karate haiN|
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNadhara 232 gaNadhara : eka paricaya samudghAta kI vidhi ___gaNadhara-1. tIrthaMkara dvArA svayaM anujJAta gaNa ko daMDa kavADe maMthaMtare asAharaNayA sriirtthe| dhAraNa karane vAle--'titthagarehi bhAsAjoganirohe selesI sijhaNA ceva // sayamaNunnAtaM gaNaM dhAreMti tti gnnhraa|' (Avani 955) (AvacU 1 pR86) kevalI AtmapradezoM ko prathama cAra samaya meM kramaza: 2. sUtrAgama ke kartA-'mUlasUtrakartAro daMDa, kapATa, maMthAna aura maMthAntara (antarAvagAha) ke gaNadharA ucyante / ' (AvahAva 1 pR94) AkAra meM pUre loka meM phailAtA hai, pAMcaveM, chaThe, sAtaveM, 1. gaNadhara : eka paricaya AThaveM samaya meM punaH pratiloma krama se AtmapradezoM kA 2. gaNadhara : jijJAsA samAdhAna saMharaNa karatA hai| samudghAta ke samaya vacanayoga nahIM 3. gaNadharoM ke atizeSa rahatA, tatpazcAt vaha zailezI avasthA ko prApta kara siddha 4. gaNadharoM dvArA Agama (dvAdazAMga) racanA ho jAtA hai| * dvAdazAMga (dra. aMgapraviSTa) na kira samugghAyagao maNa-vaijogappaoyaNaM kunni| 5. Agama racanA kA prayojana orAliyajogaM puNa jaMjai paDhamaDhame samae / * gaNadharoM dvArA pUrvo kI racanA (dra. pUrva) ubhayavvA vArAo tammIsaM biiy-chtttth-sttme| 6. gaNadhara aura dharmadezanA ti-cauttha-paMcame kammayaM tu tmmttcetttthaao| 2. gaNa aura gaNadhara (vibhA 3054,3055) 8. gaNadhara sudharmA kI ziSya paramparA kevalI samudghAta meM manayoga aura vacanayoga kA * tIrthakaroM kI gaNadhara-sampadA (dra. tIthaMkara) vyApAra nahIM hotA / pahale aura AThaveM samaya meM audArika * gaNadhara tIrtha hai (dra. tIrtha) kAyayoga hotA hai| dUsare, chaThe aura sAtaveM samaya meM audArikamizra aura tIsare, cauthe, pAMcaveM samaya meM gaNadhara : eka paricaya kArmaNakAyayoga hotA hai| paDhamittha iMdabhUI bIe puNa hoi aggibhUi tti / kSAyika bhAva-karmoM ke kSaya se hone vAlI AtmA taie ya vAubhUI tao viyatte suhamme ya / / kI avsthaa| (dra. bhAva) maMDiya-moriyapUte akaMpie ceva ayalabhAyA ya / meyajje ya pahAse ya gaNaharA haMti vIrassa // kSAyika samyaktva-anantAnubandhI catuSka aura (nandI gAthA 20, 21) darzana mohanIya trika-ina sAta gyAraha gaNadhara prakRtiyoM ke kSaya se prApta hone 1. indrabhUti 7. mauryaputra vAlA smyktv| (dra. samyaktva) 2 agnibhUti 8. akaMpita kSAyopazamika bhAva-cAra ghAtyakarmoM ke vipAka- 3. vAyubhUti 9. acalabhrAtA vedana ke abhAva se hone vAlI 4. vyakta 10. metArya AtmA kI avasthA / (dra. bhAva) 5. sudharmA 11. prabhAsa 6. maMDita kSINamoha guNasthAna-jisakA moha kSINa ho sthAna jAtA hai, usa prANI kI magahA gobbaragAme jAyA tiNNeva goymsgottaa| Atmavizuddhi, bArahavAM guNa kollAgasannivese jAo viatto suhammo ya / / sthaan| (dra. guNasthAna) morIyasannivese do bhAyaro maMDimoriyA jAyA / kSullaka bhava-sabase choTA bhava 256 AvalikA ayalo ya kosalAe mahilAe akaMpio jaao| kA hotA hai-do ya sayA chappannA tuMgIyasannivese meyajjo vacchabhUmie jaao| .. AvaliyANaM tu khuDDubhavamANaM / bhagavaM pi ya ppabhAso rAyagihe gaNaharo jaao| ___ (vibhAmavR 2 1 303) (Avani 643-645)
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ ziSya saMpadA janma-nakSatra jeTThA kittiya sAI savaNo hatthuttarA rohiNi uttarasADhA migasira taha pitA vasubhUI dhamitte dhammila dhaNadeva deve vasU ya datte bale ya piyaro mahAo ya / assiNI pUso // gotra tiNi ya goyamagottA bhAraddA kAsavagoyamahAriya koDiNNadugaM ( Avani 646 ) morie ceva / gaNaharANaM // mAtA puhavI ya vAruNI bhaddilA ya vijayadevA tahA jayaMtI ya / NaMdA ya varuNadevA aibhaddA ya mAyaro || ( Avani 648 ) ( Avani 647 ) 233 aggivesavAsiTThA / gotAI // ( Avani 649 ) ca gRhastha paryAya paNa chAyAlIsA bAyAlA hoi paNNa paNNA ya / tevaNNa paMcasaTThI aDayAlIsA ya chAyAlA / / chattIsA solasagaM agAravAso bhave gaNaharANaM .... ( Avani 650, 651 ) chadmasya muni paryAya tIsA bArasa dasagaM bArasa bAyAla cosadugaM ca / NavagaM bArasa dasa aTThagaM ca chaumatthapariyAo // ( Avani 652 ) jina paryAya bArasa sola aTThAraseva aTThAraseva aTTheva / solasa sola tahekavIsa codda sole ya sole ya // ( Avani 654 ) sarva Ayu bANauI cauhattari sattari tatto bhave asII ya / egaM ca sayaM tatto te sII paMcaNauI ya // aTThatari ca vAsA tatto bAvarttAraM ca vAsAI / bAvaTThI cattA khalu savvagaNaharAuyaM eyaM // ( Avani 655, 656 ) ziSya saMpadA paMcahaM paMcasayA addhuTThasayA ya hoMti doNha gaNA / dohaM tu juyalayANaM tisao tisao bhave gaccho // ( Avani 597 ) gAMtra gRhastha paryAya chadmastha muni jinaparyAya sarva Ayu ziSya paryAya 30 varSa 12 varSa 10 varSa 12 varSa 42 varSa 14 varSa 14 varSa gaNadhara mAtA janma-nakSatra sapadA 12 varSa 92 varSa 500 16 varSa 74 varSa 500 18 varSa 70 varSe 500 gaNadhara 50 varSa 46 varSa Leah gautama gatima gautama bhAradvAja pRthvI 18 vaSa 80 vaSa 500 100 varSa 500 16 varSe 83 varSa 350 95 varSa 350 21 varSa 78 varSa 300 14 varSa 72 varSa 300 62 varSa 3001 16 varSa 40 varSa 300 8 varSa 16 varSa 16 jyeSThA kRttikA svAti 42 varSa 50 varSa 50 varSa pRthvI vAruNI 3. 44 dhanAmatra o m ww 53 varSa om r 65 varSa 45 varSa 9 varSa 12 varSa 10 varSa 8 varSa madhA agnivaMzyAyana vAziSTha kAzyapa gatima haritAyana kauNDinya kauNDinya dhanadeva mAya va gaNadhara bhadrilA vijayadevI vijayadevI jayantI nandA varuNadevA atibhadrA l`ml Sect uttarASADhA 46 varSa 36 varSa 16 varSa vasu datta bala mRgazirA azvinI
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNadhara 2. gaNadhara : jijJAsA samAdhAna jIve kamme tajjIva bhUya tArisaya baMdhamokkhe ya / devI Neraie yA puNNe paraloya NevvANe // ( Avani 596 ) jijJAsAeM 1. indrabhUti - jIva hai yA nahIM ? 2. agnibhUti - karma hai yA nahIM ? 3. vAyubhUti - zarIra hI jIva 4. vyakta-bhUta hai yA nahIM ? 5. sudharmA - isa bhava meM jIva jaisA hai, parabhava meM bhI vaisA hI hotA hai yA nahIM ? 6. maMDita-bandha - mokSa hai athavA nahIM ? 7. mauryaputra - deva hai athavA nahIM ? T 8. akaMpita - nAraka hai athavA nahIM ? 9. acala bhrAtA - puNya-pApa hai athavA nahIM ? 10. metArya - paraloka hai athavA nahIM ? 11. prabhAsa - nirvANa hai athavA nahIM ? gaNadhara indrabhUti jIve tuha saMdeho, paccakkhaM jaM na ghippai ghaDo vva / accatApaccakkhaM ca Natthi loe khapupphaM va // ( vibhA 1549 ) zramaNa mahAvIra ne kahA - indrabhUti ! tumheM jIva ke astitva meM saMdeha hai / tuma mAnate ho ki ghaTa kI bhAMti usakA pratyakSa grahaNa nahIM hotA / jo atyanta parokSa hai, usakA AkAzakusuma kI bhAMti astitva nahIM hotA / so'NumANagammo jamhA paccakkhapuvvayaM taM pi / puvvovaladdhasaMbaMdhasarao saraNao liMgaliMgINaM // ( vibhA 1550 ) / kyoMki jAne hue jIva kA astitva anumAnagamya bhI nahIM hai anumAna pratyakSapUrvaka hI hotA hai / pahale sAdhya aura sAdhana kI smRti vyApti ke jJAna se Na ya jIvaliMgasaMbaMdhadarisaNamabhU jao puNo talliMgadarisaNAo, jIve saMpaccao hotI hai / yA anya ? 234 gaNadhara : jijJAsA samAdhAna jaM cAgamA viruddhA, paropparamao vi saMsao jutto / savvappamANavisayAIo jIvo tti to buddhI // ( vibhA 1552, 1553 ) sarao / hojjA // 1551 ) ( vibhA jIva ko pramANita karane vAle hetu kI vyApti pUrvadRSTa nahIM hai, jisase ki usakI smRti ho sake, usake hetu ko dekhakara jIva kI saMpratyaya - pratIti ho sake / nAgamagammo vi tao, bhijjai jaM nAgamo'NumANAo / na ya kAsai paccakkho, jIvo jassAgamo vayaNaM // Agama pramANa se bhI jIva kI siddhi nahIM ho sakatI / Agama pramANa anumAna pramANa se bhinna nahIM hai / aisA koI AptapuruSa nahIM hai, jisane jIva kA sAkSAtkAra kiyA ho jisake AdhAra para usake vacana ko Agama mAnA jA sake / Agama paraspara viruddha mata kA pratipAdana karate haiM, isalie tumhArA jIva ke astitva meM saMzaya honA saMbhava hai / tumhArA mata hai ki jIva saba pramANoM - pratyakSa, anumAna aura Agama se atIta hai / goyama ! paccakkho cciya, jIvo jaM saMsayAi viSNANaM / paccakkhaM ca na sajbhaM, jaha suhadukkhA sadehama || ( vibhA 1554 ) gautama ! tumheM saMzayAtmaka vijJAna hotA hai, isalie jIva pratyakSa hai / jo pratyakSa hai, vaha sAdhya nahIM hotA / jaise zarIra meM hone vAlA sukha - duHkha kA saMvedana | jaM ca na liMgehiM samaM, mannasi liMgI jao purA gahio / saMgaM saseNa va samaM, na to'Numeo so // (vibhA 1565 ) liMgao tuma mAnate ho ki jIva ko siddha karane vAle hetu kA saMbaMdha ( vyApti ) pratyakSa pramANa se pUrva gRhIta nahIM hai / jaise kharagoza ke sAtha sIMga kA saMbaMdha / isalie jIva hetu dvArA anumeya nahIM hai / so'gaMto jamhA, liMgehi samaM na gahaliMgadarisaNAo, gaho'Numeo diTThapuvvo vi / sarIrammi || ( vibhA 1566 ) pUrvadRSTa hetu ke sAtha sAdhya ko dekhA ho tabhI usa hetu se sAdhya kI siddhi hotI hai, yaha ekAMta niyama nahIM hai / hamane graha ( devayoni vizeSa ) ko hAsya, rudana Adi hetuoM ke sAtha nahIM dekhA phira bhI vyakti ke zarIra meM ina lakSaNoM ko dekha usakA anumAna kiyA jAtA hai / isI prakAra sAdhana ke abhAva meM bhI jIva kA anumAna ho sakatA hai| chinnamma saMsayammi, jiNeNa jaramaraNavippamukkeNaM / so samaNo pavvaio, paMcahi saha khaMDisaehi // ( vibhA 1604 )
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNadhara vyakta 235 gaNadhara jarA aura mRtyu se mukta bhagavAna mahAvIra kI vANI gaNadhara vAyubhUti suna indrabhUti kA saMzaya chinna ho gyaa| usane apane tajjIvatassarIraM ti, saMsao Navi ya pucchase kiNci| 500 ziSyoM ke sAtha bhagavAna mahAvIra ke pAsa pravrajyA __ (Avani 608) svIkAra kara lii| vAyubhUti ! tumhAre mana meM yaha saMzaya hai ki jo gaNadhara agnibhUti jIva hai, vahI zarIra hai / tuma cAhane para bhI isa saMbaMdha ki maNNi asthi kamma, udAha Nasthitti saMsao tujjh|| ya kamma, udAhu tthiAtta sasaA tujhA meM kucha pUcha nahIM rahe ho| (Avani 604) vasuhAibhUyasamudayasaMbhUyA ceyaNa tti te saMkA / kamme tuha saMdeho, mannasi taM nANagoyarAIyaM / patteyamadivA vi hu, majjaMgamau vva samudAye / tuha tamaNumANasAhaNamaNubhUimayaM phalaM jassa // jaha majjaMgesu mao, vIsumadiTTho vi samudae houM / (vibhA 1611) kAlaMtare viNassai, taha bhUyagaNammi ceyaNaM / / agnibhUti ! tumhAre mana meM yaha saMdeha hai ki karma hai (vibhA 1650,1651) athavA nhiiN| tuma yaha mAnate ho ki karma pratyakSa Adi kisI jJAna kA viSaya nahIM hotaa| para usakA phala tumhArA yaha saMzaya hai ki pRthvI, pAnI Adi bhUtaanubhUti kA viSaya hai. isalie tama anamAna se use samudAya se cetanA utpanna hotI hai| jaise madya ke pratyeka jAna sakate ho| avayava--phUla, guDa, pAnI Adi meM madazakti dikhAI nahIM asthi suha-dukkhaheuM, kajjAo bIyamaMkurasseva / detI, parantu unake samudAya meM madazakti prakaTa ho jAtI so dido ceva maI, vabhicArAo na taM juttaM / / hai| isI prakAra pRthvI, pAnI Adi alaga-alaga bhUtoM meM (vibhA 1612) caitanyazakti dikhAI nahIM detI, unake samudAya meM vaha agnibhUti-sukha-duHkha kArya haiM / unake hetu-kAraNa dRSTa ho jAtI hai| dRSTa haiN| jaise aMkura kA hetu bIja / phira adRSTa karma ko madya ke pratyeka avayava meM madazakti nahIM hotI, mAnane kI kyA AvazyakatA hai ? mahAvIra-dRSTakAraNa samudAya meM vaha ho jAtI hai aura kAlAntara meM vinaSTa ho yadi anekAMtika ho to adRSTakAraNa mAnanA apekSita hai| jAtI hai| usI prakAra pratyeka bhUta meM adRSTa caitanya jo tullasAhaNANaM, phale viseso Na so viNA heuM / bhUtasamudAya meM dRSTa hotA hai aura kAlAntara meM vaha kajjattaNao goyama ! ghaDo vva heU ya so kammaM // vinaSTa ho jAtA hai| (vibhA 1613) patteyamabhAvAo, Na reNutellaM va samudaye ceyA / jisake sAdhana samAna hoM aura phala meM vaiSamya ho to __majjagesuM tu mao, vIsuM pi Na savvaso Natthi / / vaha ahetuka nahIM hai / ghaTa kArya hai| kArya kA kAraNa (vibhA 1652) avazya hotA hai / tulya sAdhana hone para bheda nahIM hotaa| tulya sAdhana hone para bhI kArya meM bheda hotA hai, usakA madya ke pratyeka avayava meM madazakti nahIM hai to vaha hetu hai-karma / unake samudita hone para bhI nahIM ho sakatI / jaise bAlU ke bAlasarIraM dehatarapuvvaM iNdiyaaimttaao| eka-eka kaNa meM taila nahIM hotA, vaise hI unakA samudAya jaha bAladehapuvvo, juvadeho puvvamiha kammaM // hone para bhI taila nahIM hotaa| (vibhA 1614) gaNadhara vyakta bAlaka kA zarIra anya zarIrapUrvaka hotA hai / kyoMki (vaha indriya Adi se yukta hai / jaise yuvakazarIra bAlazarIra ki maNNi paMcabhUyA, atthi Natthi tti saMsao tujha / pUrvaka hotA hai, vaise hI bAlakazarIra jisa zarIrapUrvaka (Avani 612) hotA hai, vahI hai karma-kArmaNa zarIra / vyakta ! tumhAre mana meM yaha saMzaya hai ki pAMca bhUtoM kA astitva hai yA nhiiN|
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNadhara bhUyAisaMsayAo, jIvAisa kA kaha tti te buddhI / taM savvasuNNasaMkI, mannasi mAyovamaM loyaM // ( vibhA 1691 ) bhUta Adi pratyakSa padArthoM ke viSaya meM bhI jaba tuma saMdigdha ho to phira jIva Adi parokSa padArthoM kA jJAna tumheM kaise hogA ? isalie tuma zUnyavAda ko svIkAra kara vizva ko indrajAla ke samAna mAnate ho / mA kuru viyatta ! saMsayamasai na saMsayasamubbhavo jutto / khakusuma - kharasiMgesu va, jutto so thANu-purire // ( vibhA 1697 ) vyakta ! tuma aisA saMzaya mata kro| padArtha kA astitva nahIM hai to saMzaya utpanna hI nahIM hogA / AkAzakusuma aura gadhe ke sIMga ke viSaya meM kyA kabhI saMzaya hotA hai ? yaha staMbha hai yA puruSa ? aisA saMzaya ho sakatA hai, kyoMki stambha aura puruSa donoM kA astitva hai | ko vA visesaheU, savvAbhAve vi thANu- purise / saMkA na khapupphAi, vivajjao vA kahaM na bhave // ( vibhA 1698 ) aisA kauna-sA vizeSa hetu hai, jisake kAraNa saba padArthoM kA abhAva hone para bhI staMbha aura puruSa viSaya meM saMdeha hotA hai, AkAzakusuma aura gadhe ke sIMga ke viSaya meM nahIM hotA, isase spaSTa hai ki AkAzakusuma kI bhAMti saba kucha zUnya nahIM hai / gaNadhara sudharmA ki maNi jArisa ihabharvAmma, so tArisI parabhave'vi / ( avani 616 ) sudharmA ! tumhArA mAnanA hai ki jIva jaisA isa bhava meM hotA hai vaisA hI parabhava meM hotA hai / kAraNasarisaM kajjaM, bIyassevaMkuro tti maNNaMto / ihabhavasarisaM savvaM, jamavesi pare vi tamajuttaM // ( vibhA 1773 ) tuma yaha mAnate ho ki kAraNa jaisA hI kArya hotA hai, jaisA bIja vaisA aMkura / isI prakAra isa janma jaisA hI agalA janma hotA hai, kintu tumhArA yaha mata saMgata nahIM hai / jAi saro siMgAo, bhUtaNao sAsavANulittAo / saMjAyai golomA'vilomasaMjogao duvvA // 236 ( vibhA 1774) gaNadhara maMDita sIMga se sara vanaspati utpanna hotI hai / usa vanaspati para yadi sarasoM kA lepa kara diyA jAye to usase bhUtRNa ( eka prakAra kI ghAsa) utpanna hotI hai / gAya evaM bakarI ke bAloM se dUba utpanna hotI hai / iti rukkhAyuvvede, joNivihANe ya visarisehito / dIsai jamhA jammaM, suhamma ! to nAyamegaMto // ( vibhA 1775 ) vRkSAyurveda aura yoniprAbhRta meM yaha siddhAMta pratipAdita hai ki kArya kAraNa se vilakSaNa bhI ho sakatA hai / isalie sudharmA ! tumhArI uparyukta mAnyatA ekAntataH samyak nahIM hai / ahava jau cciya bIyANuruvajammaM mayaM tao ceva / jIvaM giNha bhavAo, bhavaMtare cittapariNAmaM // ( vibhA 1776 ) yadi tuma kAraNa ke anurUpa kArya mAnate ho to bhI tumheM jIva ko vartamAna janma se agale janma meM bhinna mAnanA hogaa| kyoMki bhavAMkura kA bIja manuSya nahIM, karma hai ? vaha vicitra prakAra kA hotA hai / gaNadhara maMDita fi for baMdha mokkhA, atthi Na atthitti saMsao tujbhaM / ( Avani 620 ) taM maNNasi jai baMdho, jogo jIvassa kammuNA samayaM / puvvaM pacchA jIvo, kammaM va samaM va te hojjA // ( vibhA 1805 ) maMDita ! baMdha aura mokSa hai yA nahIM - tumhAre mana meM yaha saMdeha hai / tumhArA mAnanA hai ki jIva ke sAtha karma kA saMyoga hI yadi baMdha hai to pahale jIva aura pazcAt karma utpanna huA athavA pahale karma aura pazcAt jIva utpanna huA athavA donoM eka sAtha utpanna hue - yaha prazna anuttarita isalie na bandha hai aura na mokSa | hai, saMtANo'NAIo, paropparaM heu heubhAvAo / dehassa ya kammassa ya, maMDiya ! bIyaMkurANaM va // ( vibhA 1813) saMtati anAdi hai / paraspara kArya - maMDita ! zarIra aura karma kI kyoMki inameM bIja aura aMkura ke samAna kAraNa bhAva hai /
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNadhara metArya 237 gaNadhara asthi sa deho jo, kammakAraNaM jo ya kajjamaNNassa / tumhAre isa mata ke anusAra atyanta duHkhI jo kammaM ca dehakAraNamatthi ya jaM kajjamaNNassa / / manuSya aura tithaMca haiM, ve hI nAraka haiM / parantu yaha abhi (vibhA 1814) mata samIcIna nahIM hai| jaise devoM meM prakRSTa sukha hotA hai, zarIra se karma aura karma se zarIra kI utpatti kA vaise hI naraka meM prakRSTa duHkha hotA hai| yadi tuma prakRSTa krama bhI anAdikAla se calA A rahA hai / isalie zarIra sUkha vAle devoM ko svIkAra karate ho to prakRSTa aura karma kI saMtati bhI anAdi hai| duHkha vAle nairayikoM ko kyoM nahIM svIkAra karate? to ki jIva-nahANa va, aha jogo kaMcaNovalANaM va? gaNadhara acalabhrAtA jIvassa ya kammarasa ya, bhaNNai viho vi na viruddho / ki manni puNNapAvaM, atthi na atthitti saMsao tujhaM / (vibhA 1820) kyA jIva aura karma kA saMyoga jIva aura AkAza (Avani 632) ke samAna anAdi ananta hai athavA sone aura miTTI ke maNNa si puNNaM pAvaM, sAhAraNamahava do vi bhinnaaii| hojja na vA kamma ciya, sabhAvao bhavapavaMco'yaM / / samAna anAdi sAta hai ? jIva meM donoM prakAra kA saMyoga (vibhA 1908) ghaTita ho sakatA hai| isameM koI virodha nahIM hai / anAdi sAMta saMyoga kI avasthA meM hI mokSa saMbhava banatA hai| acalabhrAtA ! puNya aura pApa hai athavA nahIM, tumhAre mana meM yaha saMdeha hai ? gaNadhara mauryaputra 1. kevala puNya hai, pApa nahIM hai / ki mannasi saMti devA uyAha na santIti saMsao tujhaM / 2. kevala pApa hai, puNya nahIM hai| (Avani 624) 3. puNya aura pApa sAdhAraNa hai-eka hI hai| jai NAragA pavannA, pagiTThapAvaphalabhoiNo teNaM / 4. puNya aura pApa donoM svatantra haiN| subahugapuNNaphalabhujo, pavajjiyavvA suragaNA vi // 5 pUNya jaisA koI karma nahIM hai / sukha aura duHkha (vibhA 1874) svabhAva se hI hotA hai| mauryaputra ! devatA hai athavA nahIM, tumhAre mana meM suhadukkhANaM kAraNamaNurUvaM kajjabhAvao'vassaM / yaha saMdeha hai ? paramANavo ghaDassa va, kAraNamiha puNNapAvAI // yadi tuma prakRSTa pApa kA phala bhogane vAle narakoM (vibhA 1921) ko svIkAra karate ho to tumheM prakRSTa puNya kA bhoga sukha aura duHkha-donoM kArya haiN| ve kAraNa ke karane vAle devoM ko bhI svIkAra karanA caahie| anurUpa hI hote haiN| jaise ghaTa kA kAraNa paramANuskaMdha gaNadhara akampita hai, vaise hI sukha-duHkha ke kAraNa puNya-pApa haiN| ki maNNe raiyA, atthi Na atthi tti saMsao tujhaM / gaNadhara metArya (Avani 628) ki maNNe paralogo asthi Nasthitti saMsao tujhN| pAvaphalassa pagiTThassa, bhoiNo kammao'vasesa vva / (Avani 636) saMti dhuvaM tebhimayA raiyA aha maI hojjA // mannasi viNAsi ceo uppattimadAdio jahA kNbho| (vibhA 1899) naNa evaM ciya sAhaNamaviNAsitte vi se somma !|| akampita ! nAraka hai athavA nahIM, tumhAre mana meM (vibhA 1961) yaha saMdeha hai ? metArya ! paraloka hai athavA nahIM, tumhAre mana meM zeSa karmoM kI bhAMti prakRSTa pApa phala ko bhogane vAle yaha saMdeha hai ? nairayika hote haiM, yaha tumhArA abhimata hai| metArya ! tuma AtmA ko anitya mAnate ho| accatthadukkhiyA je, tiriyanarA NAraga tti te'bhimyaa| tumhArA mata hai jo utpattidharmA hotA hai, vaha anitya hotA taM Na jao surasokkhappagarisasarisaM Na taM dukkhaM // hai, jaise ghaTa / tuma anitya hone kA jo sAdhana batA rahe (vibhA 1900) ho, vahI sAdhana nitya hone kA hai| utpatti dharma hai|
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNadhara 238 Agama-racanA kA prayojana dharma dharmI meM rahatA hai / isalie utpatti dharma kA jo vAlI bIjabuddhi ke dhAraka hote haiN| utpAda, vyaya, AdhAra hai, vaha nitya hai| nitya hotA hai, usakA puna- dhrauvya-isa tripadI kA avadhAraNa kara ve sampUrNa janma avazya hotA hai| dvAdazAMgAtmaka pravacana kI racanA karate haiN| gautamaH caturdazapUrvadharaH sarvAkSarasaMnnipAtI sambhinnagaNadhara prabhAsa zrotA: sakalaprajJApanIyabhAvaparijJAnakuzala: pravacanasya ki maNNe nivvANaM atthi Natthitti saMsao tujhaM / / praNetA sarvajJadezIya ev| (nandImavR pa 101) (Avani 640) gaNadhara gautama caturdazapUrvI, sarvAkSarasannipAtI, paDivajja maNDio iva viyogamiha kmmjiivjogss| saMbhinnazrotolabdhisampanna, samasta prajJApanIya bhAvoM ke tamaNAiNo vi kaMcaNa-dhAUNa va NANa-kiriyAhiM // parijJAna meM kuzala, pravacana-dvAdazAMgI ke praNetA aura (vibhA 1977) sarvajJa-tulya the| prabhAsa ! nirvANa hai athavA nahIM, tumhAre mana meM yaha 4. gaNadharoM dvArA Agama (dvAdazAMga) racanA saMdeha hai ? tavaniyamanANarukkhaM, ArUDho kevalI amiyanANI / maMDitaputra kI taraha tuma isa bAta ko svIkAra karo to muyai nANabuddhi, bhaviyajaNavibohaNaTThAe / ki jIva aura karma kA saMyoga anAdi hai, phira bhI taM buddhimaeNa paDeNa, gaNaharA gihiuM niravasesaM / samyajJAna aura samyakcAritra ke dvArA usakA anta ho titthayarabhAsiyAI, gaMthaMti tao pavayaNaTThA // sakatA hai, jaise sone aura dhAtU ke cirakAlika saMyoga kA (Avani 89,90) viyoga hotA hai| anaMtajJAnasampanna arhat tapa, saMyama aura jJAnarUpI 3. gaNadharoM ke atizeSa vRkSa para ArUr3ha hokara bhavyajanoM ko jAgRta karane ke lie savve ya mAhaNA jaccA, savve ajjhAvayA viU / / jJAna kI vRSTi karate haiN| gaNadhara usI vRSTi ko buddhisavve duvAlasaMgI ya, save coddasapugviNo / / rUpI paTa meM samagratA se grahaNa karate haiN| tIrthaMkara dvArA pariNivva yA gaNaharA jIvate NAyae Nava jaNA u / prarUpita vANI ko ve zAsanahita ke lie gumphita karate iMdabhUI sahammo ya rAyagihe nivvae viire|| haiM / mAsaM pAovagayA savve'vi ya savvaladdhisaMpaNNA / 5. Agama-racanA kA prayojana vajjarisahasaMghayaNA samacaurasA ya saMThANA // cittuM ca suhaM suhagaNaNadhAraNA dAuM pucchiuM ceva / (Avani 657-659) eehi kAraNehiM jIyaMti kayaM gaNaharehiM / sabhI gaNadhara jAti se brAhmaNa the| gRhastha paryAya meM (Avani 91) ve sabhI vidvAn adhyApaka (upAdhyAya) the| dIkSita hone prayojana ke chaha bindupara sabane dvAdazAMga aura caudaha pUrva grahaNa kiye| 1. pada, vAkya, prakaraNa, adhyAya, prAbhRta Adi ke rUpa meM saba gaNadhara AmISadhi Adi saba labdhiyoM se vyavasthita hone se zruta kA sukhapUrvaka grahaNa hotA hai| sampanna the| unake vajraRSabhanArAca saMhanana aura samacatu- 2. sugamatA se gaNanA kI jA sakatI hai| rasra saMsthAna thaa| sabane prAyopagamana anazana kara nirvANa 3. dIrghakAla taka usakI smRti banI raha sakatI hai| prApta kiyaa| 4. jJAna dene kI suvidhA hosI hai| gaNadhara indrabhUti aura sudharmA vIranirvANa ke pazcAt 5. prazna pUchane kI suvidhA hotI hai| nirvANa ko prApta he| zeSa nau gaNadhara bhagavAn mahAvIra 6. dvAdazAMgI kI avicchinnatA raha sakatI hai| kI upasthiti meM hI mukta ho gaye / savvehiM gaNaharehiM jIyaM ti suyaM jao na vocchinnaM / bIjabuddhiH sarvottamA prakarSaprAptA bhagavatAM gaNabhRtAM, gaNaharamajjAyA vA jIyaM savvANa cinnaM vA / / te hi utpAdAdipadatrayamavadhArya sakalamapi dvAdazAGgAtmakaM (vibhA 1117) pravacanamabhisUtrayanti / (nandImavR pa 106) gaNadharoM dvArA Agama-racanA kI jAtI hai, isake tIna sabhI gaNadhara sarvottama aura carama zikhara taka pahuMcane prayojana haiM, jo jIta zabda meM nihita haiM -
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNadhara * jIta - zruta kI avyavacchitti / 0 jIta - maryAdA kA anupAlana / * jIta - AcAra-paramparA kA nirvahana arthAt zrutaracanA kA AcAra sabhI gaNadharoM dvArA AcIrNa hai / 6. gaNadhara : dharmadezanA 239 afaro sIsaguNadIvaNA paccao ubhao'vi / sIsAyariyakamo'vi ya gaNaharakahaNe guNA hoMti // titthaga paDhamaporusIe dhammaM tAva kaheti jAva paDhamaporusI-ugghADavelA .......uvara porusIe uTTite titthakare goyamasAmI anno vA gaNaharo bitiyaporusIe dhammaM kaheti / ( Avani 588 cU 1 pR332, 333 ) tIrthaMkara jaba prathama pauruSI kI saMpannatA taka dharmadezanA dekara uTha jAte haiM, taba dUsarI pauruSI meM gautama gaNadhara athavA anya gaNadhara dharmopadeza karate haiM / unakI dezanA ke ye prayojana haiM 0 tIrthaMkara ke zArIrika zrama kA apanayana / 0 ziSya ke guNoM kA uddIpana / * tattvanirUpaNa kI avisaMvAditA se zrotR-gaNa meM guruziSya ke prati AsthA -- vizvAsa kI utpatti / * AcArya aura ziSya kI zAlIna paramparA kA saMvahana | 7. gaNa aura gaNadhara ekkArasa u gaNaharA jiNassa vIrassa sesayANaM tu / jAvaiA jassa gaNA tAvaiA gaNaharA tassa // ( Avani 269 ) jisa tIrthaMkara ke jitane gaNa hote haiM, utane hI gaNadhara hote haiM / kintu tIrthaMkara mahAvIra ke nau gaNa aura gyAraha gaNadhara the / akaMpiyaayalabhAtINaM ego gaNo / meyajjapabhAsANaM ego gaNo | evaM Nava gaNA hoMti / ( AvacU 1 pR 337) gaNadhara akaMpita aura acala bhrAtA- ina donoM kA eka gaNa thA / gaNadhara metArya aura prabhAsa- ina donoM kA eka gaNa thA / 8. sudharmA aura ziSya paramparA ..... titthaM ca suhammAo NiravaccA gaNaharA sesA // ( Avani 595 ) vartamAna tIrtha meM jo ziSya-paramparA hai, vaha gaNadhara Arya sudharmA kI hai| zeSa gaNadhara nirapatya-ziSya paramparA se rahita haiM / guNasthAna sAmI jassa jattio gaNo tassa tattiyaM aNujANati / AtIe suhammaM kareti, tassa mahallaM AuyaM, etto titthaM hohiti tti / (AvacU 1 pR 337) gaNadhara sudharmA dIrghAyu haiM, inase tIrthaM pravartita hogAyaha jAnate hue bhagavAn mahAvIra ne sudharmA ko saMgha kA dAyitva sauNpaa| gaNanA -- saMkhyA pramANa kA sAtavAM bheda | (dra. saMkhyA) (dra. kAla ) gaNipiTaka - dvAdazAMgI, AcArya kA sarvasva / gaNita - gaNanA | ( dra. Agama ) gati - eka bhava se dUsare bhava meM gamana / jeNuvagahio vaccai bhavaMtaraM jaccireNa kAlena / eso khalu gaikAo sateyagaM kammagasarIraM // ( Avani 1435 ) catasRSvapi gatiSu nArakatiryagnarAmaralakSaNAsu / ( AvahAvR 2 pR 185 ) tejasa aura kArmaNa zarIra se yukta jIva eka bhava se dUsare bhava meM jAtA hai, use gati kahate haiN| isa antarAla gati se jIva jahAM jAkara utpanna hotA hai, vaha bhI 'gati' zabda se vyavahRta hotI hai / ve gatiyAM cAra haiM -nAraka, tiryaMca, manuSya aura deva / (dra. saMbaddha nAma ) gamita - sadRza pATha vAlA zruta / karanA / (dra. zrutajJAna) garhA - guru sAkSI se apane akRtya kI nindA (dra AlocanA ) gIta - dazAMza lakSaNoM se lakSita svarasanniveza, pada, tAla evaM mArga-ina cAra aMgoM se yukta gAna / (dra. svara maNDala) guNasthAna - karma vizodhi kI mArgaNA / AdhyAtmika vikAsakrama kA sopAna / 1. guNasthAna ke prakAra 2. mithyAdRSTi guNasthAna 3. sAsvAdana samyagdRSTi * - sAsvAdana samyaktva (dra. samyaktva) 4. samyaga - mithyAdRSTi
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNasthAna 5. avirata samyagdRSTi * samyaktva kA svarUpa 6. viratAvirata ( dezavirata ) * zrAvaka ke dezavirataM guNasthAna 7. pramattasaMyata 8. apramattasaMyata 9. nivRttibAdara 10. anivRttibAdara 11. sUkSmasamparAya * sUkSmasamparAya cAritra kSapakazreNi: akalevara zreNi kSapakazreNi ke adhikArI zreNi-ArohaNa : baddhAyu-abaddhAyu 15. upazAMtamoha guNasthAna 16. kSINamoha guNasthAna 17. sayogI kevalI guNasthAna 18. ayogakevalI guNasthAna * yoganirodha kI prakriyA 19. zailezI avasthA : karmakSaya 20. guNasthAna aura karmabaMdha ( vra. samyaktva ) 12. zreNi ArohaNa kaba ? 13. upazama zreNi: moha upazama kI prakriyA upazamazreNi ke adhikArI upazamazreNi aura gati 14. kSapakazreNi: karma kSaya kI prakriyA * karma ke prakAra guNasthAna ke caudaha prakAra haiM1. mithyAdRSTi 2. sAsvAdana samyagdRSTi 3. samyagmadhyAdRSTi 4. avirata samyagdRSTi 5. viratAvirata ( dra. zrAvaka ) 1. guNasthAna ke prakAra micchAdiTThI sAsAyaNe ya taha samma micchadiTThI ya / avirayasamma hiTTI virayAvirae pamatte ya // tatto ya appamatto niyaTTi aniyaTTibAyare suhume / uvasaMtakhINamohe hoi sajogI ajogI ya // ( AvahAvR 2 pR 107 ) 2. mithyAdRSTi guNasthAna mithyAdarzanaM mohakarmodaya ityarthaH / so tividhoabhiniveseNa matimoheNa saMpaveNa vA / tattha udAharaNAni jathAsaMkhyaM goTThAmA hilo jamAlI sAvagotti / ( AvacU 2 pR79) mohakarma kA udaya mithyAdarzana ( mithyAtva ) kahalAtA (dra. cAritra) hai| usake tIna prakAra haiM- abhiniveza, matimoha aura saMplavana / goSThAmA hila, jamAli aura zrAvaka - ye kramazaH inake udAharaNa haiM / mithyAdRSTi prANI kA guNasthAna mithyAdRSTi guNasthAna kahalAtA hai / micchAdiTTI duviho, taM jahA - abhiggahItamicchafat abhiggahItamicchadiTThI / tattha abhiggahItamiccha( dra. karma ) diTThI saMkhaAjI vayavuDDhavasaNatAvasapANAmaniNhagaboDiyAdI / abhiggahItamicchadiTThI egidiyabeiM diyateiMdiyacauridiya, jesi ca paMcidiyANaM jIvANaM na katthai daMsaNe abhippAyo / ( AvacU 2 pR 133) mithyAdRSTi ke do prakAra haiM1. abhigrahika mithyAdRSTi -sAMkhya, AjIvaka, vRddhavAsa, tApasa, nihnava, boTika Adi / (pra. kevalI ) 240 6. pramattasaMyata 7. apramattasaMyata 8. nivRttibAdara 9. anivRttibAra 10. sUkSmasaMparAya 11. upazAMtamoha 12. kSINamoha sAsvAdana samyagdRSTi guNasthAna 13. sayogakevalI 14. ayogakevalI 2. anAbhigrahika midhyAdRSTi - ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, aura darzana ke abhiprAya se zUnya paMcendriya jIva / 3. sAsvAdana samyagdRSTi guNasthAna uvasamasammattAo cayao micchaM apAvamANassa / sAsAyaNasammattaM tayaMtarAlammi chAvaliyaM // ( vibhA 531 ) sAsAyaNo jassa Isi jiNavayaNaI / ahava jo jIvo uvasamasaMmattAo micchattaM saMkAmitukAmo | jathA vA koI puraso pupphaphalasamiddhAo mahadumAo pamAdadoseNa pavamANo jAva dharaNitalaM na pAvati tAva aMtarAle vaTTati / evaM jIvovi saMmattamUlAo jiNavayaNakalparukkhAo parivayamANo micchattaM saMkAmitukAmo ettha chAvaliyamette kAle vaTTamANo sAsAyaNo bhavati / ahavA saMmatte sassAdo sAyaNo / ( AvacU 2 pR 133)
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramattasaMyata guNasthAna vaha jisakI jinapravacana meM atyalpa ruci hai, sAsvAdana samyagdRSTi hai / athavA upazama samyaktva se mithyAtva kI ora jAne vAle jIva ke saMkramaNakAla meM sAsvAdana samyaktva hotA hai / isakA kAlamAna hai - chaha AvalikA / yaha samyaktva usa vyakti ke samAna hai, jo vRkSa se gira rahA hai para abhI taka bhUmi taka nahIM pahuMcA hai, antarAlavartI hai / isa samyaktva vAle prANI kA guNasthAna sAsvAdana samyagdRSTi guNasthAna kahalAtA hai / 4. samyagmithyAdRSTi guNasthAna sammAmicchAdiTThI niyamA bhavatyapaMcidiyasannipajja - ttagasarIro bhavati / paDhamaM ceva micchaddiTThI hoto pasatthesu ajbhavasANe vaTTamANo... 'micchattAdibhAvovacite micchattapoggale subhajjhavasANapayogeNa tihA kareti, taM jahA - micchattaM sammAmicchattaM sammattaMti / ettha jAhe jIvo micchattodayAto visujjhiUNaM sammAmicchattodayaM pariNamati, tAhe se jiNavayaNe saddhAsaddhadaMsaNI sammAmicchadiTThI aMtomuhuttakAlo bhavati tti / tato paraM sammattaM vA micchattaM vA pariNamati / ( AvacU 2 pR 133, 134) samyagmithyAdRSTi nizcita rUpa se bhavastha paryApta saMjJI paMcendriya hotA hai / vaha pahale mithyAdRSTi hotA hai, phira zubha adhyavasAyoM ke prayoga se upacita mithyAtva - pudagloM ko tIna bhAgoM meM vibhakta karatA hai - mithyAtva, samyaka mithyAtva aura samyaktva | jaba jIva mithyAtva pudgaloM ko vizuddha kara mithyAtva ke udaya ko samyak mithyAtva ke udaya rUpa meM pariNata karatA hai, taba vaha jinavacanoM para zraddhA aura azraddhA karatA hai - yaha samyakmithyAdRSTi (mizra) guNasthAna hai / isakA kAlamAna hai antarmuhUrtta / usake pazcAt vaha samyaktva athavA mithyAtva ko prApta karatA hai / yeSAmekasminnapi ca vastuni tatparyAye vA matidaurbalyAdinA ekAntena samyakparijJAna mithyAjJAnAbhAvato na samyak zraddhAnaM nApyekAntato vipratipattiH te samyag - mithyAdRSTayaH / ( nandIma pa 105, 106 ) jinameM matidaurbalya ke kAraNa eka hI vastu athavA usake paryAya meM ekAMta rUpa se samyak jJAna aura mithyA jJAna kA abhAva hai--na ekAMtataH samyak zraddhA hai aura na ekAntataH vipratipatti hai, ve samyag midhyAdRSTi haiM / 241 5. aviratasamyagdRSTi guNasthAna aviratasamma diTThI nirayatiriyamaNuyadevagatIsu mahavvatANuvvataviratI na bhavati, khaovasamakhAiyaroita - daMsaNI bhavati / ( AvacU 2 pR 134 ) aviratasamyagdRSTi guNasthAna ke adhikArI naraka, tiryaMca, manuSya aura deva- cAroM gati ke jIva ho sakate / isa caturtha guNasthAnavartI jIva mahAvrata yA aNuvrata ko svIkAra nahIM kara sakate / ve kSAyopazamika yA kSAyika samyaktva vAle hote haiM / 6. viratAvirata guNasthAna viratAvirato maNuyapaMceMdiyatiriyaesu dezamUluttaraguNapaccakkhANI niyamA saMnipaMceMdiyapajjattasarIro bhavati / ( AvacU 2 pR 134 ) viratAvirata guNasthAna ke adhikArI manuSya aura tiryaMca paMcendriya haiM / ye AMzika rUpa meM mUlaguNa aura uttaraguNa saMbaMdhI pratyAkhyAna karate haiM / ye niyamataH saMjJI paMcendriya aura paryApta hI hote haiM / 7. pramattasaMyata guNasthAna guNasthAna patto duviho bhavati - kasAyapamatto jogapamatto ya / ( AvacU 2 pR 134) pramatta ke do prakAra haiM- kaSAyapramatta aura yoga pramatta / kaSAyapramatta kasAyapattI kohakasAyavasaTTo jAva lobhakasAyavasaTTo tti, esa kasAyapamatto / ( AvacU 2 pR 134) lobha ke vazIbhUta hai, jo krodha, mAna, mAyA aura vaha kaSAya- pramatta hai | yogapramatta joga patto maNaduSpaNihANeNaM paNihANaM kAyadupaNihANeNaM, tathA iMdiyesu saddANuvAtI rUvANuvAtI .....tathA iriyAsamitAdIsu paMcamuvi asamito bhavati, tahA AhArauvahivasa himAdINi uggamauppAdaNe saNAhi aNuvautto gehati / ( AvacU 2 pR 134) jisake mana, vANI aura kAyA ke praNidhAna dUSita haiM, vaha yogapramatta hai / vaha zabda, rUpa Adi indriyaviSayoM meM Asakta hotA hai, IrSyA Adi pAMca samitiyoM se asamita hotA hai / vaha udgama utpAda - eSaNA se zuddha AhAra, upadhi aura sthAna ke grahaNa meM jAgarUka nahIM hotA /
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNasthAna 242 sUkSmasamparAya guNasthAna 8. apramattasaMyata guNasthAna ajjhavasANadANesu vaTTamANo mohaNijje kaMme khaveti uvaappamatto duviho-kasAyaappamatto jogaappamatto y|| sameti vA jAva hAsaratiaratisogabhayadugaMchANaM udayato (Avaca 21134) chedo na bhavati tAva so bhagavaM aNagAro aMtomahattakAlaM apramatta ke do prakAra haiM-kaSAya-apramatta aura yoga- niyaTTitti bhavati / (Ava 2 pR 135) aprmtt| jaba jIva mohanIya karma kA kSaya athavA upazama kaSAya-apramatta karatA hai taba apramattasaMyata prazastatara adhyavasAna sthAnoM kaSAyaappamatto khiinnksaao|"khN tassa appamattattaM meM vartamAna hokara mohanIya karma kA kSaya karatA hai athavA bhavati ? kohodaya niroho vA udayapattassa vA viphalI- upazamana karatA hai aura jaba taka hAsya, rati, arati, krnnN| (AvacU 2 pR134) zoka, bhaya, jugupsA ke udaya kA uccheda nahIM hotA zAka, bhaya, jugupsA ka u jisakA kaSAya kSINa hai, vaha kaSAya apramatta hai| taba taka vaha anagAra antarmuhUrta kAla taka nivRttibAdara krodha ke udaya kA nirodha athavA udayaprApta krodha kA guNasthAna meM hotA hai| viphalIkaraNa-yahI usakI apramattatA hai / 10. anivRttibAdara guNasthAna yoga-apramatta aniyaTTI nAma jadA jIvo niyaTTissa uvari pasatthajogaappamatto maNavayaNakAyajogehiM tihiM va gtto| taresu ajjhavasANaTThANesu vaTTamANo hAsacchakkodaye ahavA akUsalamaNa niroho kasalamaNaudIraNaM vA. maNaso vocchiNNe jAva mAyAudayavocchedo na bhavati ettha vA egattIbhAvakaraNaM / evaM vaievi, evaM kaaevi| tahA vaTTamANo aNagAro aMtomuttakAlo aNiyaTTiyatti bhavati / iMdiesa soiMdiyavisayapayAniroho vA soiMdiyavisayapattes (AvacU 2 pR 135) vA atthesu raagdosvinniggho| jaba jIva bAdara kaSAyoM se nivRtta hokara Age (Ava 2 pR 134,135) prazastatara adhyavasAyasthAnoM meM upayukta hotA hai aura mana, vacana aura kAyA-jo ina tInoM yogoM se gupta hAsyaSaTka kA udaya vyucchinna ho jAne para jaba taka hai, vaha yoga-apramatta hai| mAyA ke udaya kA vyavaccheda nahIM hotA, taba taka usameM jo akuzala mana-vacana-kAyayoga kA nirodha vartamAna anagAra antarmahartakAla taka anivattibAdara (nivartana) tathA kuzala mana-vacana-kAyayoga kI udIraNA guNasthAna meM hotA hai| (pravartana) karatA hai, vaha yoga-apramatta hai| 11. sUkSmasamparAya guNasthAna jo mana ko ekAgra karatA hai, vacana aura kAyA ko suhamasaMparAiyaM kammaM jo bajjhati so suhmsNpraago| sthira karatA hai, vaha yoga-apramatta hai| suhamaM nAma thovaM / AuyamohaNijjavajjAo cha kammapagajo indriyaviSayoM kI sAvadha pravRtti se nivartana DIo siDhilabaMdhaNabaddhAo appakAlaTThitikAo maMdANutathA prApta viSayoM meM rAgadveSa kA nigraha karatA hai, vaha bhAvAo appappadesaggAo suhamasaMparAyassa bajhaMti / evaM yoga-apramatta hai| thovaM saMparAiyakammaM tassa bajjhati / suhumo rAgo vA jassa apramatta kauna? so suhamasaMparAgo / so ya asaMkhejjasamaio aMtomuhuttio appamattasaMjatA jiNakappiyA parihAravisuddhiyA visujjhamANapariNAmo vA paDipatamANapariNAmo vA ahAlaMdiyA paDimApaDivaNNagA ya, ete satatovayogova- bhavatitti / (AvacU 2 pR 135) uttattaNato appmttaa| (nandIcU pR 22) sUkSmasAMparAyika karmabaMdha jisameM hotA hai, vaha sUkSmajo satata upayogazIla jAgarUka rahate haiM, ve apramatta saMparAya guNasthAna hai| sUkSma kA artha hai alpa / vaha haiN| apramattasaMyata, jinakalpika, parihAravizaddhika, yathA- alpa isalie ki AyuSya aura mohanIya ko chor3akara laMdaka aura pratimApratipanna anagAra apramatta hote haiN| zeSa chaha karma prakRtiyoM kA baMdha zithila, alpakAlasthiti 6. nivRttibAdara guNasthAna / vAlA, maMda anubhAva vAlA tathA alpa pradezAgra vAlA niyaTTI- jadA jIvo mohaNijjaM kama khaveti vA hotA hai| isa prakAra usameM alpa sAMparAyika karmabaMdha uvasameti vA tadA appamattasaMjatassa aNaMtaraM pasatthataresa hotA hai|
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ upazama zreNI : moha-upazama kI prakriyA 243 guNasthAna athavA isakA artha hai jisameM sUkSma rAga kI strIveda vidyamAnatA hotI hai, vaha sUkSma samparAya hai| vaha asaMkhyeya hAsyaSaTka samaya vAle antarmuhUrta kI sthitivAlA, vizudhyamAna puruSaveda pariNAma vAlA athavA pratipAti pariNAma vAlA hotA apratyAkhyAna-pratyAkhyAna krodha-yugapata saMjvalana krodha nivRtti bAdara, anivRttibAdara aura sUkSmasamparAya apratyAkhyAna-pratyAkhyAna mAna-yugapata dasaNamohakkhavaNe niyaTTi aniyaTribAyaro pro| saMjvalana mAna jAva u seso saMjalaNalobhasaMkhejjabhAgo tti / apratyAkhyAna-pratyAkhyAna mAyA-yugapat tadasaMkhejjaibhAgaM samae samae khavei ekkekkaM / saMjvalana mAyA tattha ya suhuma sarAgo lobhANU jAvamekko vi|| apratyAkhyAna.pratyAkhyAna lobha- yugapat (vibhA 1330,1331) saMjvalana lobha darzana moha ke kSaya hone para nivRtti bAdara guNasthAna vizeSa-zreNI prArambha karane vAlA yadi napaMsaka ho to pahale strIveda phira puruSa veda aura anta meM napuMsaka prApta hotA hai| usake bAda apratyAkhyAna kaSAya se lekara veda kA upazamana karatA hai| yadi zreNI prArambha karane jaba taka saMjvalana lobha ke saMkhyeya bhAga ko kSaya karatA hai, taba taka anivRtti bAdara guNasthAna hotA hai| vAlI strI ho to pahale napuMsaka veda phira puruSaveda aura anta meM strIveda kA upazamana karatI hai| usa saMkhyeya bhAga ke carama khaNDa ke asaMkhyeya khaNDa karatA hai| una asaMkhyeya khaNDoM ko eka-eka samaya meM upazama zreNI ke adhikArI kSINa karatA hai| jaba taka lobha kA eka aMza rahatA hai, uvasAmagaseDhIe paTTavao appamattavirao u| taba taka sUkSma samparAya guNasthAna hotA hai| pajjavasANe so vA hoi pamatto avira o vA / / 12. zreNi-ArohaNa kaba ? anne bhaNaMti aviraya-desa-pamattA-upamattavirayANaM / sammattammi u laddhe paliyapahatteNa sAvao hojjA / annayaro paDivajjai saNasamaNammi u niyatrI / caraNo-vasama-khayANaM sAgara saMkhaMtarA hoti / / (vibhA 1285,1286) (vibhA 1222) upazama zreNi meM ArohaNa karate samaya jIva apramatta samyaktva ke prAptikAla meM mohakarma kI jitanI saMyata hotA hai| upazama zreNi se girane para vaha punaH sthiti avaziSTa rahatI hai, usa sthiti meM se palyopama pramatta saMyata athavA avirata ho jAtA hai| pRthaktva (do se nau palyopama) sthitikhaMDa ke kSaya hone para kucha AcArya aisA mAnate haiM ki avirata, dezavirata, jIva dezavirati ko prApta karatA hai| saMkhyAta sAgaropama pramattasaMyata aura apramattasaMyata- inameM se koI bhI jIva ke kSINa hone para sarvavirati prApta karatA hai| usameM se upazama zreNi para ArohaNa kara sakatA hai| saMkhyAta sAgaropama kSINa hone para upazama zreNI, kArmagranthikAbhiprAyeNa tu pratipatito'sau mithyAusameM se saMkhyAta sAgaropama kSINa hone para kSapaka zreNI dRSTiguNasthAnakamapi yAvad gacchati / prApta karatA hai| (vibhAmavR pR 482) 13. upazama zreNI : moha-upazama kI prakriyA karma grantha kI mAnyatA hai- upazama zreNi se girane aNadaMsanapuMsitthI veyachakkaM ca purusaveyaM ca / para vaha mithyAdRSTi guNasthAna taka bhI calA jAtA hai| do do egaMtarie sarise sarisaM uvasamei / / upazama zreNI aura gati (Avani 116) baddhAU paDivanno seDhigao vA pasaMtamoho vA / mohakarma kI prakRtiyoM ke upazama kA krama jai kuNai koi kAlaM vaccai to'Nuttarasuresu // anantAnubandhI kaSAya catuSka- yugapat anibaddhAU houM pasaMtamoho muhattamettaddhaM / darzanatrika- yugapat uiyakasAyo niyamA niyattae seDhipaDilomaM / / napuMsakaveda (vibhA 1304,1305)
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNasthAna -244 kSapaka zreNI : karmakSaya kI prakriyA badghAyuSka koI jIva upazamazreNI kA ArohaNa karatA hai, vaha zreNi ke madhyavartI guNasthAnoM meM athavA upazAMtamoha kI avasthA meM yadi kAla karatA hai to anuttara vimAna meM paidA hotA hai| abaddhAyuSka jIva upazAMtamoha guNasthAna meM antamahata rahakara kaSAya kA udaya hone para niyamata: zreNI ke pratiloma krama se nIce lauTa AtA hai| tammi bhave nivvANaM na labhai ukkosao va saMsAraM / poggalapariyaTraddhaM desoNaM koi hinnddejjaa| (vibhA 1308) upazamazreNi vAlA usa bhava meM mokSa ko prApta nahIM hotaa| vaha utkRSTata: ardhapudgalaparAvartakAla taka saMsAra meM bhramaNa kara sakatA hai| saiddhAntikamatena tasminneva bhave kSapakaNi na karoti, tAmantareNa ca na sidhyati / (vibhAmavR pR 489) saiddhAntika mata ke anusAra upazamazreNi vAlA usI bhava meM kSapakazreNi nahIM le sakatA aura usake binA mokSa ko prApta nahIM ho sktaa| 14. kSapakazreNI : karmakSaya kI prakriyA aNa miccha mIsa samma aTTha napuMsitthIveya chakkaM ca / puMveyaM ca khavei kohAie ya saMjalaNe // gai ANapuvvI do do jAinAmaM ca jAva criNdii| AyAvaM ujjoyaM, thAvaranAmaM ca sahamaM ca // sAhAraNamapajjattaM niddAnidaM ca payalapayalaM ca / thINaM khavei tAhe avasesaM jaM ca aTTaNhaM / / (Avani 121-123) karma prakRtiyoM ke kSaya kA krama isa prakAra haianantAnubandhI kaSAya catuSka / mithyAtva-mizra-samyaktva moha / apratyAkhyAna-pratyAkhyAna kaSAya aSTaka kA yugapat kSaya praarNbh| kSayakAlake madhyama bhAga meM solaha anya prakRtiyoM kA kSaya - 1. narakagati nAma 7. trIndriya jAti nAma 2. narakAnupUrvI nAma 8 caturindriya jAti nAma 3. tithaMca gati nAma 9 Atapa nAma 4. tithaMcAnupUrvI nAma 10. udyota nAma 5 ekendriya jAti nAma 11. sthAvara nAma 6. dvIndriya jAti nAma 12. sUkSma nAma 13. sAdhAraNa 15. pracalApracalA 14. nidrAnidrA 16. styaanddhi| avaziSTa apratyAkhyAna-pratyAkhyAna kaSAya aSTaka / napuMsaka ved| striived| hAsyaSaTka (hAsya, rati, arati, bhaya, zoka, jugupsaa)| puruSaveda / saMjvalana krodha / saMjvalana maan| saMjvalana maayaa| saMjvalana lobha / vIsamiUNa niyaMTho dohi samaehi kevale sese / paDhame niI payala nAmassa imAo payaDIo / / devagaiANupuvvIviuvvisaMghayaNa paDhamavajjAi / annayaraM saMThANa titthayarAhAranAmaM ca / / carame nANAvaraNaM paMcavihaM daMsaNacauviyappaM / paMcavihamaMtarAyaM khavaittA kevalI hoi / / (Avani 124-126) jIva chadamasthakAla (kSINamoha guNasthAna) ke do samaya zeSa rahane para nidrA Adi prakRtiyoM kA kSaya karatA hai| prathama samaya meM kSaya hone vAlI prakRtiyAMnidrA / prclaa| devagati naam| devAnupUrvI nAma / vaikriya nAma / saMhanana (vajraRSabhanArAca ko choddkr)| saMsthAna naam| tIrthaMkara nAma / AhAraka nAma / dUsare samaya (chadmastha kAla ke atima samaya) meM kSINa hone vAlI prakRtiyAMjJAnAvaraNa pck| darzanAvaraNa ctussk| aMtarAya pNck| ina saba prakRtiyoM ke kSINa hone para kevalajJAna prApta hotA hai|
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ sayogI kevalI guNasthAna kSapakazreNI : akalevarazreNI kalevaraM -- zarIram avidyamAnaM kaDevarameSAmakaDevarAH siddhAsteSAM zreNiriva zreNiryayottarottarazubha pariNAmaprAptirUpayA te siddhipadamArohanti, kSapakazreNirityarthaH / ( uzAvRpa 341 ) siddha akalevara hote haiM / unakI zreNI kI taraha jo zreNI hai, jisase uttarottara zubha pariNAmoM kI prApti hotI hai aura anta meM siddhipada meM ArohaNa hotA hai, usako akalevarazreNI / kSapakazreNI kahate haiM / kSapakazreNI kA adhikArI paDivattIe aviraya- desa - pamanA - pamatta - virayANaM / annayaro paDivajjai suddhabhANovagayacitto // ( vibhA 1314) avirata, dezavirata, pramattasaMyata aura apramattasaMyata meM se koI bhI zuddha dhyAnopagata citta vAlA jIva kSapakazreNI kA ArohaNa kara sakatA hai / zreNi-ArohaNa : baddhAyu-abaddhAyu baddhAU paDivanno niyamA khINammi sattae ThAi / iro'Nuvarao cciya sayalaM seDhi samANei // ( vibhA 1325) zreNi-ArohaNa ke upakrama meM jo jIva baddhAyu hotA hai, vaha anantAnubandhIcatuSka aura darzana mohatrika - ina sAta prakRtiyoM ke kSINa hone para niyamataH ruka jAtA hai / addhA yadi prakRtikSaya ke isa krama se uparata na ho to vaha sampUrNa kSapakazreNi ko prApta karatA hai / baddhAU paDivanno paDhamakasAyakkhae jai marejjA / to micchattodayao viNijja bhujjo na khINammi | tammi o jAi diva tappariNAmo ya sattae khINe / uvarayapariNAmo puNa pacchA nANAmaigaio || ( vibhA 1316, 1317 ) kSapazreNi-pratipattA baddhAyuSka jIva anantAnubandhI catuSka kSaya hone para yadi maratA hai, taba usake mithyAtva udaya meM rahatA hai, isalie vaha anantAnubandhI catuSka kA saMgrahaNa puna: kara letA hai / anantAnubandhacatuSka ke kSINa hone para koI maratA hai, usakA pariNAma zubha hotA hai to vaha devaloka meM utpanna hotA hai / yadi pariNAmadhArA pratipatita ho jAye to vaha marakara apanI mati ke anusAra kisI bhI gati meM utpanna ho sakatA hai / darzanasaptaka ke kSINa hone 245 guNasthAna para koI maratA hai to vaha bhI devaloka meM utpanna hotA hai / 15. upazAntamoha guNasthAna uvasaMtamoho nAma jassa aTThAvIsativihaMpi mohaNijjakammamuvasaMtaM aNumettaMpi Na vedeti, so ya desapaDivAtena savvapaDivAteNa vA niyamA paDivatissati / (AvacU 2 pR 135) upazAntamoha guNasthAna meM jIva mohakarma kI aTThAvIsa prakRtiyoM kA sarvathA upazama karatA hai, kiJcit mAtra bhI vedana nahIM karatA / upazamazreNI meM ArohaNa karane vAle jIva kA nizcita hI deza pratipAta athavA sarva pratipAta hotA hai / 16. kSINamoha guNasthAna khINamoho nAma jeNa niravasesamiha kammaNAyakaM mohaNijjaM khavitaM, so ya niyamA visujjhamANapariNAmo aMtotaMtareNa kevalanANI bhavati / ( AvacU 2 pR 135) kSINamoha guNasthAna meM jIva sampUrNa mohakarma ko naSTa kara detA hai / vaha apane vizuddhyamAna pariNAma se niyamataH antarmuhUrta ke bAda kevalajJAna prApta karatA hai / 17. sayogI kevalI guNasthAna jogA jassa atthi kevalissa so sajogikevalI / tassa dhammakathAsIsANusAsaNavAgaraNanimittaM vayajogo, ThANaNisIdaNatayaTTaNa uvvattaNapariyattaNavihArAdinimittaM kAyajogo, maNajogo ya se parakAraNaM paDucca bhajjo / aNuttarovavAtidevehi aNNehiM vA devamaNuehi maNasA pucchito saMto tAhe tesi saMsayavocchedanimittaM maNapAyogAI davvAiM gehiUNa maNattAe pariNAmetUNaM tAhe tesi mANasA caiva vAgaraNaM vAgareti / tato tesiM aNuttarAdINaM te bhagavato maNapoggale viyANitUNa saMsayavocchedo bhavati tti / aNNahA tassa natthi maNeNaM payoyaNaM / teNaM tassa sakAraNaM paDucca maNajogo paDisehijjati / ( AvacU 2 pR 135,136) yogI kevalI ke tInoM yoga hote haiM / dharmakathA karane, ziSyoM para anuzAsana karane tathA prazna Adi kA vyAkaraNa karane ke lie vAkyoga hotA hai / khar3e hone, baiThane, sone, uThane, pArzva parivartana karane tathA vihAra Adi karane ke
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ guNasthAna nimitta kAyayoga hotA hai / manoyoga kI unameM bhajanA hotI hai - unakA manoyoga dUsaroM ke lie pravartita hotA hai / jaba anuttaropapAtika deva tathA anya deva yA manuSya apane mana se una kevaliyoM ko koI prazna pUchate haiM taba ve kevala unake saMzaya ko miTAne ke lie, praznoM kA samAdhAna dene ke lie manaHprAyogya pudgaloM ko grahaNa kara, unako mana rUpa meM pariNata karate haiM aura mana se hI una praznoM kA uttara dete haiM / anuttaropapAtika Adi deva kevalI ke mana ko jAna lete haiM, taba unakA saMzaya vyucchinna ho jAtA hai| yahI kevalI ke mana kA prayojana hai, anyathA unakA mana se kyA prayojana ? isalie unake manoyoga kA niSedha sakAraNa kiyA gayA hai / 18. ayogI kevalI guNasthAna ajogakevalI nAma selesIM paDivannao / so ya tIhi jogehiM virahito jAva kakhagaghaGa iccetAI paMcahassakkharAI uccArijjaMti evatiyaM kAlamajogikevalI bhavitA savvakammaviNimukko siddho bhavati / ( AvacU 2 pR 136 ) mana, vacana, kAyA - ina tInoM yogoM kA nirodha hote hI ayogI - zailezI avasthA prApta ho jAtI hai, use ayogI kevalI guNasthAna kahA jAtA hai| pAMca hRsva akSaroM - ka kha ga gha Ga kA uccAraNa karane meM jitanA samaya lagatA hai, utane samaya taka ayogI avasthA rahatI hai / usake pazcAt ayogI kevalI saba karmoM se mukta ho siddha ho jAtA hai / 16. zailezI avasthA : karmakSaya tadasaMkhejjaguNAe guNaseDhIe raiyaM purA kammaM / samae samae khaviyaM kamaso selesikAleNaM // 246 maNuyagai - jAi-tasa - bAyaraM ca pajjatta subhayamAejjaM / annayaraveyaNijjaM narA'muccaM jasonAmaM // saMbhavao jiNanAmaM narANupuvvI ya carimasamayammi / sesA jiNasaMtA o hu carimasamayammi niTThati // orAliyAhi savvA hi cayai vippajahaNAhiM jaM bhaNiyaM / nissesatayA na jahA desaccAeNa so puvvaM // tarasodaiyAIyA bhavvattaM ca viNivattae samayaM / sammatta-nANa- daMsaNa- suha siddhattAiM mottUNaM // (vibhA 3082, 3084 - 3087) zailezI avasthA meM asaMkhyAta guNI guNazreNI meM racita guNasthAna aura karmabandha kRtakarma kramazaH eka-eka samaya meM kSINa hote haiM / kevalI zailezI avasthA ke carama samaya meM bAraha prakRtiyoM ko kSINa karatA hai - manuSyagati, paMcendriya jAti, trasa, bAdara, paryApta, subhaga nAma, Adeya nAma, sAta athavA asAtAvedanIya, manuSyAyuSya, uccagotra, yazaH nAma aura narAnupUrvI / yadi tIrthaMkara ho to narAnupUrvI se pUrva tIrthakara nAma karma kI prakRti ko kSINa karatA hai / isake pazcAt tIna zarIra ( audArika, taijasa, kArmaNa) kA tyAga karatA hai / samyaktva, jJAna, darzana, sukha tathA siddhatva ko chor3akara zeSa audayika Adi bhAva aura bhavyatva yugapat kSINa hote haiM / 20. guNasthAna aura karmabaMdha mithyAdRSTyAdayo mizravajjitA apramattAntA Ayuraserarapa karmmaNAM bandhakAH, zeSakAle tvAyuvarNAnAM saptAnAm / eteSAmeva saptakarmaNAM mizrApUrva karaNAnivRttibAdarA api bandhakAH / sUkSmasamparAyA mohAyujana SaNNAM karmaNAm / upazAntamohakSINamohasayogikevalinaH sAtavedanIyasyaivakasya / zailezIpratipatterArabhya punaryogAbhAvAdabandhakAH / ( nandImavRpa 42 ) pahale, dUsare, cauthe, pAMcaveM, chaThe aura sAtaveM guNasthAna AyubandhakA meM ATha karmoM kA bandha hotA hai / Ayubandha se vyatirikta kAla meM Ayuvarjita sAta karmoM kA bandha hotA hai / tIsare, AThaveM aura naveM guNasthAna meM bhI ina sAta karmoM kA bandha hotA hai / dasaveM guNasthAna meM chaha karmoM ( Ayu- moha varjita) kA bandha hotA hai / gyArahaveM, bArahaveM aura terahaveM guNasthAna meM kevala sAtAvedanIya kA bandha hotA hai / caudahaveM guNasthAnavartI jIvoM aura siddhoM ke karmabandha nahIM hotA kyoMki vahAM yoga nahIM hai / karmavandha ATha karma sAta karma (Ayuvarjita) chaha karma (moha aura Ayuvarjata) eka karma (sAta vedanIya) abaMdha meM guNasthAna 1,2,4,5,6,7 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 10 vAM 11,12,13 14vAM siddha /
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ vacanagupti gupti-asat pravRtti se nivartana / yoganigraha | 1. gupti kI paribhASA 2. gupti ke prakAra 3. manogupti 4. vacanagupti 5. kAyagapti * gupti samiti bhI hai gupta dhyAna hai 1. gupti kI paribhASA guttI niyattaNe vRttA, asutthesu savvaso // azubha viSayoM se nivRtta honA gupti hai / gopanaM guptiH - samyagyoga nigrahaH / ( uzAvR pa 514) samyak rUpa se mana, vacana aura kAyayoga kA nigraha karanA gupti hai / pravacanavidhinA mArgavyavasthApana munmArga gamananivAraNaM guptiH / ( uzAvRpa 514 ) gupta kA artha hai - Agamokta vidhi se pravRtti karanA tathA unmArga se nivRtta honA / gupti ke tIna prakAra manogupti -asat mana se nivartana / vacanagupti-asat vANI se nivartana / kAyagupti-asat pravRtti se nivartana | 3. manogupti ( dra. samiti ) (dra dhyAna ) 2. gupti ke prakAra tihiM guttIhi - maNaguttIe vaiguttIe kAyaguttIe / ( Ava 418) manogupti ke cAra prakAra 1. satyA 2. mRSA 3. satyAmRSA 4. asatyAmRSA / ( u 24/26) saccA taheva mosA ya, saccAmosA taheva ya / cautthI asaccamosA, maNaguttI caubvihA || - ( u 24/20 ) 247 saMrambhasamArambhe, Arambhe ya taheva ya / maNaM pavattamANaM tu, niyattejja jayaM jaI // ( u 24 / 21) saMrambha: - saGkalpaH sa ca mAnasaH / tathA'haM dhyAsyAmi yathAssI mariSyatItyevaMvidhaH / samArambhaH parapIDAkaroccATanAdinibandhanaM dhyAnam / Arambha:- atyantaklezataH paraprANApahArakSamamazubhadhyAnameva / ( uzAvRpa 518, 519) saMrambha (azubha saMkalpa ), samArambha ( parapIr3AkArI dhyAna) aura Arambha ( paraprANApahArI dhyAna) meM pravRtta citta kA nivartana karanA manogupti hai / manogupti ke pariNAma mattayA NaM jIve egaggaM jaNayai / egaggacitte NaM jIve maNagutte saMjamArAhae bhavai / (u29|54) manoguptatA ( kuzala mana ke prayoga) se jIva ekAgratA ko prApta hotA | ekAgra citta vAlA jIva azubha saMkalpoM se mana kI rakSA karane vAlA aura saMyama kI ArAdhanA karane vAlA hotA hai / 4. vacanagupti gupti saccA taheva mosA ya, saccAmosA taheva ya / cautthI asaccamosA, vaiguttI cauvvihA || vacanagupti ke cAra prakAra haiM 1. satyA 2. mRSA 3 satyAmRSA 4. asatyAmRSA / ( u24|22) saMraMbhasamAraMbhe, AraMbhe ya taheva ya / vayaM pavattamANaM tu, niyattejja jayaM jaI // ( u 24 / 23) vAcikaH saMrambhaH - -paravyApAdanakSamakSudra vidyAdiparAvarttanAsaGkalpasUcako dhvanirevopacArAtsaGkalpazabdavAcyaH san / samArambha:- paraparitApakaramantrAdiparAvarttanam / Arambha: - tathAvidhasaMklezataH prANinAM prANavyaparopaNakSamamantrAdijapana miti / ( uzAvR pa 519) saMraMbha - prANavyaparopaNa meM samartha kSudra vidyA Adi ke parAvartana kI saMkalpasUcaka dhvani vAcika saMraMbha hai / samAraMbha - parapIr3AkAraka mantra Adi kA parAvarttana samArambha hai /
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ - gocaracaryA 248 gocaracaryA AraMbha-saMkliSTa pariNAmoM se prANavyaparopaNa meM gadhrapRSTha-maraNa kA eka bhed| (dra. maraNa) samartha mantra kA jApa vAcika Arambha hai| saMraMbha, gahiligasiddha-gRhastha ke veza meM mukta hone vaale| samAraMbha aura AraMbha meM pravarttamAna vacana kA nivartana (dra. siddha) karanA vacanagupti hai| ke grIvAsthAnIya devlok| vacanagupti ke pariNAma (dra. deva) __ vaiguttayAeM NaM nimviyAraM jnnyi| nivviyAreNaM gocaracaryA-vaha bhikSAvidhi, jisameM nAnA gharoM jIve vaigutte ajjhappajogajjhANagutte yAvi bhavai / se thor3A-thor3A AhAra liyA jAtA (u29|55) vAg guptatA (kuzala vacana ke prayoga) se jIva nivicAra bhAva ko prApta hotA hai| nivicAra jIva 1. gocaracaryA sarvathA vAg-gupta aura adhyAtma yoga ke sAdhana-citta * gocarAna ke prakAra (dra. bhikSAcaryA) kI ekAgratA Adi se yukta ho jAtA hai / 2. mAdhukarI vRtti kAyarApti kA svarUpa 3. kApotI vRtti ThANe NisIyaNe ceva, taheva ya tuyaTTaNe / 4. uJchavRtti ullaMghaNapallaMghaNe, iMdiyANa ya jujaNe // 5. sAmudAnika bhikSA saMraMbhasamAraMbhe, AraMbhammi taheva ya / 6. saMghATaka vyavasthA kAyaM pavattamANaM tu, niyattejja jayaM jaI / / 7. bhikSAgamana : vidhi-niSedha (u 24 / 24,25) 8. bhikSAcaryA se upAdhaya meM praveza-vidhi muni Thaharane, baiThane, leTane, ullaMghana-pralaMghana karane 9. dravya-viveka aura indriyoM ke vyApAra meM--saMraMbha, samAraMbha aura * sacitta dravya-grahaNa : anAcAra (dra. anAcAra) AraMbha meM pravartamAna kAyA kA nivartana kre| 10. kSetra-viveka saMrambhaH-abhighAto yaSTimuSTyA disaMsthAnameva 11. kAla-viveka saGkalpasUcakamupacArAtsaGkalpazabdavAcyaM sat / samArambhaH .gocarakAla -paritApakaro muSTa yAdyabhighAtaH / Arambhe 12. bhikSA saMbaMdhI viveka prANivadhAtmani kAyaM pravarttamAnaM nivartayet / 13. bAdhA rokane kA niSedha (uzAvR pa 519) prahAra karane kI dRSTi se lAThI, muSTi Adi uThAnA * bhikSAgrahaNa ke pazcAt : AhAra se pUrva kAyika saMraMbha hai| dUsaroM ke lie pIDAkAraka muSTi (da. AhAra) * sadoSa bhikSA aura zvAsocchvAsa Adi kA abhighAta samAraMbha hai| prANivadha meM zarIra kI pravRtti Arambha hai| inase kAyA kA nivartana karanA (dra. kAyotsarga) kAyagupti hai| * sAmika ko AmantraNa (dra . AhAra) * bhikSA saMbaMdhI doSa kAyagupti ke pariNAma (dra. eSaNA) kAyaguttayAe NaM saMvaraM jaNayai / saMvareNaM kAyagutte 1.gocaracaryA puNo pAvAsavanirohaM krei| (u 29 / 56) gocarAna:-agraH-pradhAna AdhAkarmAdiparihAreNa kAyaguptatA (kuzala kAya ke prayoga) se jIva saMvara . sa cAsau gauriva caraNam -uccAvacakUleSvavizeSeNa (azubha pravRtti kA nirodha) ko prApta hotA hai| saMvara kesa dvArA kAyika sthiratA ko prApta karane vAlA jIva phira ' paryaTanaM gocrH| (uzAvR pa 607) pApakarma ke upAdAna hetu (AzravoM) kA nirodha kara detA gocarAgra kA artha hai-gAya kI taraha uccAvaca kUloM meM nirdoSa bhikSA ke lie paryaTana krnaa|
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAdhukarI vRtti 2. mAdhukarI vRtti jahA dumassa pupphesu bhamarI Aviyai rasaM / na ya pupphaM kilAmei, so ya pINei appayaM // eme samaNA muttA, je loe saMti sAhuNo / vihaMgamA va pupphesu, dANabhattesaNe rayA || (da 112, 3) jisa prakAra bhramara puSpoM se thor3A-thor3A rasa pItA hai, kisI bhI puSpa ko mlAna nahIM karatA aura apane ko bhI tRpta kara letA hai, usI prakAra loka meM jo mukta ( aparigrahI ) zramaNa sAdhu haiM ve dAnabhakta (dAtA dvArA die jAne vAle nirdoSa AhAra) kI eSaNA meM rata rahate haiM- jaise bhramara puSpoM meM / vayaM ca vitti labbhAmo, na ya koi uvahammaI / ahAgaDe rIyaMti, pupphesu bhamarA jahA // (da 114 ) hama isa taraha se vRtti bhikSA prApta kareMge ki kisI jIva kA upahanana na ho / kyoMki zramaNa yathAkRta ( sahaja rUpa se banA ) AhAra lete haiM, jaise - bhramara puSpoM se rasa / ettha ya bhaNejja kotI samaNANaM kIratI suvihitANaM / pAkovajIviNo tti ya lippaMtA''raMbhadoseNa // vAsati Na taNassa kate Na taNaM vaDDhati kate mayakulANaM / Naya rukkhA sattasAhA phulleti kate mahuyarANaM // kica dumA puppheMtI bhamarANaM kAraNA ahAsamayaM / mA bhamara-mahugarigaNA kilAmaejjA aNAhArA // atthi bahU vaNasaMDA bhamarA jattha Na uveMti Na vasaMti / tattha vipuppheMti dumA pagatI esA dumagaNANaM / / pagatI esa dumANaM jaM uusamayammi Agae sataM / puSpheMti pAdavagaNA phalaM ca kAleNa baMdhaMti // 249 gocaracaryA bhramara na jAte / isakA hetu kyoMki aise aneka vanakhaMDa haiM, jahAM haiM, na rahate haiM, phira bhI vahAM phUla khilate hai - duma- nAmagotra karma kA udaya / drumapuSpa athavA vRkSa mAtra kI yaha prakRti hI hai ki ve samaya Ane para apanIapanI Rtu meM puSpita- phalita hote haiM / aha kiSNu gihI raMdhaMtI samaNANaM kAraNA suvihiyANaM ? | mA samaNA bhagavaMto kilAmaejjA aNAhArA // kaMtAre dubbhikkhe AyaMke vA mahaI samuppaNNe / ratti samaNasuvihiyA savvAhAraM Na bhuMjaMti // kIsa puNa gitthA rati AyaratareNa raMdhati ? | samaNehi suvihiehi cauvvihAhAravirahi // atthi bahugAma- desA samaNA jattha Na uveMti Na vasaMti / tattha vi raMdhati gihI pagatI esA gihatthANaM // pagatI esa gihINaM jaM gihiNo gAma-nagara-nigamesuM / raMdhati appaNI pariyaNassa kAleja aTThAe || ettha ya samaNasuvihiyA parakaDa - paraniTThiyaM vigayadhUmaM / jogANaM AhAraM esaMtI sAhaTTAe || (dani 38-43 ) kucha vyakti kahate haiM - zramaNa bhUkha se klAMta na hoMisa dRSTi se una para anukaMpA karane ke lie athavA puNyopArjana ke lie gRhastha bhojana pakAtA hai- yaha kathana sahI nahIM hai / aTavI, durbhikSa aura AtaMka utpanna hone para tathA rAtri ke samaya sAdhu AhAra nahIM krte| usa samaya meM bhI gRhastha to bhojana pakAte hI haiM / bahuta sAre gAMva aura nagara aise haiM, jahAM zramaNa nahIM jAte / bhojana vahAM bhI pakatA hai / bhojana pakAnA gRhastha kI prakRti hai / vaha apane lie, apane parijanoM ke lie yathAsamaya bhojana pakAtA hai / (dani 33-37 ) suvihita zramaNa pacana - pAcana kI kriyA nahIM karate; kiMtu pAkopajIvI hone ke kAraNa ve hiMsA ke bhAgI banate haiM - yaha zaMkA ucita nahIM hai / jaha dumagaNA u taha NagarajaNavayA payaNa pAyaNasabhAvA / bhauroM ke lie phUla yathAsamaya puSpita hote haiM tAki bhauMre nirAhAra na raheM, klAMta na hoM - yaha kathana sahI nahIM hai / tRNoM ke lie varSA nahIM hotI, hariNoM ke lie tRNa nahIM bar3hate madhukaroM ke lie per3a-paudhe puSpita nahIM jaha bhamarA taha muNiNo Navari adiNNaM Na geNhaMti // hote / ( dani 48 ) jaise druma kA svabhAva hai- phalita honA, vaise hI logoM kA svabhAva hai avadhajIvI hote haiM, - - saMyamayogoM kI sAdhanA ke lie zramaNa dUsaroM ke lie kRta - niSpanna AhAra kI eSaNA karate haiM / pacana- pAcana karanA / jaise bhramara vaise hI muni avadhajIvI hote haiM /
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ gocaracaryA 25. bhikSAgamana : vidhi-niSedha ina donoM meM aMtara itanA hI hai ki muni adatta vastu kA 5. sAmudAnika bhikSA grahaNa nahIM krte| samuyANaM care bhikkhU, kUlaM uccAvayaM syaa| 3. kApotI vRtti nIyaM kulamaikkamma, UsaDhaM nAbhidhArae / kAvoyA jA imA vittii"| (da 5 / 2 / 25) bhikSu sadA samudAna bhikSA kare / ucca aura nIca (u 19 / 33) sabhI kuloM meM jaae| nIca kula ko chor3akara ucca kula meM kapotAH-pakSivizeSAsteSAmiyaM kApotI yeyaM vRttiH na jaae| -nirvahaNopAyaH, yathA hi te nityazaMkitAH kaNakITa 6. saMghATaka vyavasthA kAdigrahaNe pravarttante / evaM bhikSarapyeSaNAdoSazaMkyeva bhikSAdau prvrtte| (uzAvR pa 456,457) ekANiyassa dosA itthI sANe taheva paDiNIe / bhikkhavisohi mahavvaya tamhA sabitijjae gamaNaM // kApotIvRtti kA artha hai-kabUtara kI taraha AjI (oni 412) vikA kA nirvahana krnaa| jisa prakAra kapota dhAnya bhikSA Adi ke lie do muniyoM ko eka sAtha jAnA kaNa Adi ko cugate samaya nitya sazaMka rahatA hai, usI cAhie anyathA akele muni ke aneka kaThinAiyAM ho prakAra bhikSAcaryA meM pravRtta muni eSaNA Adi doSoM ke sakatI haiN| jaise - strIjanita upasarga, pazujanita upasarga, prati sazaMka hotA hai| pratyanIkajanita upasarga, bhikSA kI avizodhi, mahAvratoM jathA kavotA va kavijalA ya kA upaghAta aadi| gAvo caratI idha paagddaao| gAravie kAhIe mAille alasa luddha niddhamme / evaM muNI goyariyaM carejjA, dullabhaattAhiThiya amaNunne vA asaMghADo / / no hIlae no viya saMthavejjA / / (oni 413) (Ava 2 pR74) bhikSA ke lie akelA muni kauna jAtA hai - kapota, kapijala aura gAya kI taraha muni gocarI/ jise labdhi kA garva hai| bhikSAcarI kre| bhikSA na milane para kisI kI avahelanA na kre| bhikSA milane para kisI kI prazaMsA na jo gRhastha ke ghara meM dharmakathA karatA hai (usake kre| sAtha koI jAnA nahIM caahtaa)| jo mAyAvI, AlasI aura rasalolupa hai| 4. uJchavRtti jo aneSaNIya vastu-grahaNa kI icchA karatA hai| annAyauMchaM caraI visuddhaM, javaNaTThayA samuyANaM ca niccaM / jo durbhikSa meM bhikSA kI durlabhatA ko jAnatA aladdhayaM no paridevaejjA, laDuM na vikatthayaI sa pujjo|| (da 9 / 34) Atmala bdhika-jo svayaM dvArA AnIta AhAra karane jo jIvanayApana ke lie vizuddha sAmudAyika vAlA hai| ajJAtauMcha (bhikSA) kI sadA caryA karatA hai, jo bhikSA amanojJa-jo cir3acir3e svabhAva vAlA hai| na milane para khinna nahIM hotA, milane para zlAghA nahIM 7. bhikSAgamana : vidhi-niSedha 'karatA, vaha pUjya hai| se gAme vA nagare vA, goyaraggagao muunnii| uggamuppAyaNesaNAsuddhaM aNNAyamaNNAteNa samuppAditaM care maMdamaNuvvigo, avvakkhitteNa ceyasA / / bhaavuuchmnnnnaauNchN| (daacU pR 242) purao jugamAyAe, pehamANo mahiM care / udgama, utpAdana aura eSaNA ke doSoM se rahita jo . vajjato bIyahariyAI, pANe ya dagamaTriyaM / / bhaikSya upalabdha ho, vaha 'ajJAtauMcha' hai / . (da 5 / 1 / 2,3)
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhikSAcaryA se... 251 gocaracaryA gAMva yA nagara meM gocarAna ke lie nikalA huA cala rahA ho aura mArga meM tiryak saMpAtima jIva chA rahe muni dhIme-dhIme anudvigna aura avyAkSipta citta se hoM to bhikSA ke lie na jaae| cle| niSiddha kala ___ Age yugapramANa bhUmi ko dekhatA huA aura bIja, paDikaTukalaM na pavise, mAmagaM parivajjae / hariyAlI, prANI, jala tathA sajIva miTTI ko TAlatA huA aciyattakalaM na pavise, ciyattaM pavise kulaM / / cle| (da 5 / 1 / 17) aNunnae nAvaNae, appahiche aNAule / muni niMdita kula meM praveza na kre| mAmaka-gRhaiMdiyANi jahAbhAgaM, damaittA muNI cre|| davadavassa na gacchejjA, bhAsamANo ya goyare / / svAmI dvArA praveza niSiddha sthAna kA parivarjana kare / prItikara kula meM praveza kre| hasaMto nAbhigacchejjA, kulaM uccAvayaM sayA / / (da 5 / 1 / 13,14) - paDikuTheM ninditaM, taM duvihaM-ittiriyaM AvakahiyaM ca / ittiriyaM mayagasUtagAdi / AvakahitaM cNddaalaadii| muni na UMcA muMhakara, na jhukakara, na hRSTa hokara, na AkUla hokara, kiMtu indriyoM ko apane-apane viSaya ke (daacU pR 104) anusAra damana kara cle| pratikruSTa kula kA artha hai-nindita kula / vaha do ucca-nIca kula meM gocarI gayA huA muni daur3atA huA na cale, bolatA aura haMsatA huA na cale / 1. alpakAlika-vaha kula, jahAM mRtaka, sUtaka Adi AloyaM thiggalaM dAraM, saMdhi dagabhavaNANi ya / 2. yAvatkAlika-Doma, mAtaMga Adi kula / caraMto na viNijjhAe, saMkaTThANaM vivajjae / ranno gihavaINaM ca, rahassArakkhiyANa ya / 8. bhikSAcaryA se upAzraya meM praveza-vidhi saMkilesakaraM ThANaM, dUrao parivajjae / pAyapamajjaNanisIhiA ya tinni u kare pavesaMmi / (da 5 / 1 / 15,16) aMjali ThANavisohI daMDaga uvahissa nikkhevo // muni calate samaya Aloka, thiggala, dvAra, saMdhi tathA (oni 509) pAnI-ghara ko na dekhe / zaMkA utpanna karane vAle sthAnoM bhikSAcaryA se lauTakara mUni upAzraya se bAhara hI se bacatA rhe| pairoM kA pramArjana karatA hai| rAjA, gahapati, antaHpura aura ArakSakoM ke usa praviSTa hotA haA upAzraya ke agradvAra, madhyabhAga sthAna kA muni dUra se hI varjana kare, jahAM jAne se unheM aura mUladvAra para tIna niSIdhikA karatA hai| saMkleza utpanna ho| __'namo khamAsamaNANaM' kA uccAraNa kara baddhAMjali tahevaccAvayA pANA, bhattaTTAe samAgayA / namaskAra karatA hai| phira upadhi Adi ko rakhane ke lie ta-ujjuyaM na gacchejjA, jayameva parakkame // sthAna-vizodhana karatA hai / (da 5 / 217) kAyotsarga nAnA prakAra ke prANI bhojana ke lie ekatrita hoM, pubuddiDhe ThANe ThAuM cauraMgulaMtaraM kAuM / unake sammukha na jaae| unheM trAsa na detA huA yatanA muhapotti ujjuhatthe vAmaMmi ya pAyapuMchaNayaM // pUrvaka jaae| kAussaggaMmi Thio cite samuyANie aIAre / na carejja vAse vAsaMte, mahiyAe va paDatIe / jA niggamappaveso tattha u dose maNe kujjA / mahAvAe va vAyaMte, tiricchasaMpAimesu vA // te u paDisevaNAe aNulomA hoti viyaDaNAe ya / (da 5118) (oni 511-513) varSA barasa rahI ho, kuharA gira rahA ho, mahAvAta bhikSA se lauTakara muni kAyotsarga karatA hai| pairoM
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ gocaracaryA 1252 kSetra-viveka meM paraspara cAra aMgula kI dUrI rakhakara, dAyeM hAtha meM ho, usa saMbaMdhI merA duSkRta niSphala ho| makhavastrikA, bAyeM hAtha meM rajoharaNa dhAraNa karanA niSkramaNa se lekara punaH praveza taka ke sAmudAnika (bhikSA) aticAroM kA kAyotsarga meM cintana karatA kaMdaM mUlaM palaMbaM vA, Ama chinnaM va sanniraM / hai| pratisevanA kA anukrama se cintana karatA hai tuMbAgaM siMgaberaM ca, AmagaM privjje|| taheva sattacuNNAI, kolacuNNAiM AvaNe / aura anukrama se hI unakI guru ke pAsa AlocanA karatA sakkuli phANiyaM pUrva, annaM vA vi tahAvihaM / / vikkAyamANaM pasaDhaM, raeNa pariphAsiyaM / gocara-aticAra-pratikramaNa daMtiyaM paDiyAikkhe, na me kappai tArisaM / paDikkamAmi goyaracariAe bhikkhAyariAe ugghADa (da 51170-72) kavADa-ugdhADaNAe sANA-vacchA-dArA-saMghaTTaNAe maMDI- muni apakva kaMda, mUla, phala, chilA huA pattI kA pAhuDiyAe bali-pAhuDiyAe ThavaNA-pAhuDiyAe saMkie zAka, ghIyA aura adaraka na le| isI ___ zAka, ghIyA aura adaraka na le| isI prakAra satta, bera sahasAgAre aNesaNAe pANabhoyaNAe bIyabhoyaNAe kA cUrNa, tilapapar3I, gIlA gur3a, pUA, isa taraha kI hariyabhoyaNAe pacchAkammiyAe purekammiyAe adiTThahaDAe dUsarI vastueM bhI jo becane ke lie dukAna meM rakhI hoM, daga-saMsadhaDAe raya-saMsaTThahaDAe parisADaNiyAe pAri- parantu na bikI hoM, raja se spRSTa ho gaI hoM to muni TrAvaNiyAe ohAsaNabhikkhAe jaM uggameNaM uppAyarNasaNAe detI haI strI ko pratiSedha kare-isa prakAra kI vastaeM aparisuddhaM paDiggahiyaM paribhuttaM vA jaM ca na pariTThaviyaM maiM nahIM le sktaa| tassa micchAmi dukkddN| (Ava 4 / 6) bahuaTThiyaM puggalaM, aNimisaM vA bahukaMTayaM / maiM gocaracaryA --gAya kI bhAMti aneka sthAnoM se atthiyaM tiduyaM billaM, ucchRkhaMDa va siMbali / / thoDA-thor3A lene vAlI bhikSAcaryA se sambandhita ati- appe siyA bhoyaNajAe, bahaujhiya-dhammie / cAroM kA pratikramaNa karatA hUM--baMda kivAr3a ko kholA deMtiyaM paDiyAikkhe, na me kappai tArisaM // ho, kutte, bachar3e aura bacce ko idhara-udhara kiyA ho, (da 511173,74) pakAye hae bhojana meM se nikAle gae prathama grAsa kI bhikSA bahuta asthi vAle pudgala, bahata kAMToM vAle animiSa, lI ho, devapUjA ke lie taiyAra kiyA huA bhojana liyA Asthika, tendu aura bela ke phala, gaNDe ho, bhikSAcara Adi yAcakoM ke lie sthApita bhojana jinameM khAne kA bhAga thor3A ho aura DAlanA adhika paDe liyA ho, zaMkA sahita AhAra liyA ho, binA soce --detI huI strI ko muni pratiSedha kare-- isa prakAra ke zIghratA meM AhAra liyA ho, eSaNA-pUchatAcha kie phala Adi maiM nahIM le sktaa| binA AhAra liyA ho, prANa, bIja aura haritayukta 10. kSetra-viveka AhAra liyA ho, bhikSA dene ke pazcAt usake nimitta aibhUmi na gacchejjA, goyaraggagao munnii| se hasta-prakSAlana Adi AraMbha kiyA jAe vaisI bhikSA lI ho, bhikSA dene ke pUrva usake nimitta se Arambha kulassa bhUmi jANittA, miyaM bhUmi parakkame / / kiyA jAe vaisI bhikSA lI ho, anadekhe lAI huI bhikSA tattheva paDilehejjA, bhUmibhAgaM viyakkhaNo / lI ho, sacitta jala se spRSTa vastu ko lAkara dI jAne siNANassa ya vaccassa, saMlogaM privjje|| vAlI bhikSA lI ho, sacitta raja se spRSTa vastu ko dagamaTTiyaAyANaM, bIyANi hariyANi ya / lAkara dI jAne vAlI bhikSA lI ho, bhUmi para girAte parivajjato ciThejjA, svvidiysmaahie| girAte dI jAne vAlI bhikSA lI ho, khAne-pIne ke (da 5 / 1 / 24-26) ayogya vastu lI ho, viziSTa bhojya-padArtha maMgAkara gocarAgra ke lie ghara meM praviSTa muni atibhUmi lie hoM, udgama, utpAdana aura eSaNA ke doSoM se yukta (ananujJAta) meM na jAye, kula-bhUmi ko jAnakara mitabhUmi AhAra liyA ho, khAyA ho, usakA pariSThApana na kiyA (anujJAta). meM praveza kre|
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla-viveka ..253 gocaracaryA vicakSaNa muni mita-bhUmi meM hI ucita bhUbhAga kA dUra bhikSA ke lAbha pratilekhana kare / jahAM se snAna-ghara aura zaucagaha dikhAI evaM uggamadosA vijaDhA pairikkayA aNomANaM / par3e, usa bhUmibhAga kA parivarjana kre| mohatigicchA a kayA viriyAyAro ya aNuciNNo / / sarvendriya samAhita muni udaka aura miTTI lAne ke (oni 249) mArga tathA bIja aura hariyAlI ko varjakara khar3A rhe| * AdhAkarma Adi doSoM se bacAva / aggalaM phalihaM dAraM, kavADaM vA vi sNje| 0 pracura AhAra kI prApti / avalaMbiyA na ciTThajjA, goyaraggagao mUNI / / 0 loka meM Adara ke bhAva / (da 5 / 2 / 9) 0 zrama ke kAraNa mohacikitsA kA lAbha / gocarAgra ke lie gayA huA saMyamI Agala, parigha, 0 vIryAcAra kA pAlana / dvAra yA kivAr3a kA sahArA lekara khar3A na rhe| 11. kAla-viveka goyaraggapaviTTho u, na nisIejja katthaI / kAleNa nikkhame bhikkha, kAleNa ya paDikkame / ... kahaM ca na pabaMdhejjA, cidvittANa va sNje|| (da 5 / 2 / 4) (da 5 / 2 / 8) bhikSa samaya para bhikSA ke lie nikale aura samaya gocarAna ke lie gayA huA saMyamI kahIM na baiThe aura para lauTa Ae / akAla ko varjakara jo kArya jisa samaya khar3A rahakara bhI kathA kA prabandha na kare / kA ho, use usI samaya kre| parivADIe na ciTThajjA (u 1132) akAle carasi bhikkhu, kAlaM na paDilehasi / bhikSu bhikSA ke lie bhikhArI kI taraha paMkti meM appANaM ca kilAmesi, sannivesaM ca garihasi / / khar3A na rhe| (da 525) samaNaM mAhaNaM vA vi, kiviNaM vA vaNImagaM / bhikSo ! tuma akAla meM jAte ho, kAla kI pratiuvasaMkamaMtaM bhattaTThA, pANaDhAe va saMjae / / lekhanA nahIM karate, isalie tuma apane Apako bhI klAnta taM aikkamittu na pavise, na ciThe cakkhugoyare / (khinna) karate ho aura sanniveza (grAma) kI bhI nindA egaMtamavakkamittA, tattha ciThejja sNje| karate ho| vaNImagassa vA tassa, dAyagassubhayassa vA / gocarakAla appattiyaM siyA hojjA, lahattaM pavayaNassa vA / / ""taiyAe bhikkhaayriyN"| (da 52 / 10-12) (u 26 / 12) bhakta yA pAna ke lie upasaMkramaNa karate hae (ghara autsargikametat, anyathA hi sthavirakalpikAnAM meM jAte hae) zramaNa, brAhmaNa, kRpaNa yA vanIpaka ko yathAkAlameva bhaktAdigaveSaNam / (uzAva pa 543) lAMghakara saMyamI muni gRhastha ke ghara meM praveza na kre| muni tIsare prahara meM bhikSAcarI kre| yaha abhigrahagRhasvAmI aura zramaNa Adi kI AMkhoM ke sAmane dhArI muniyoM kI bhikSA-vidhi hai| sthavirakalpI muni khar3A bhI na rhe| kintu ekAnta meM jAkara khar3A ho yathAsamaya bhikSA ke lie jaae| jaae| sejjA nisIhiyAe, samAvanno va goyare / bhikSAcaroM ko lAMghakara ghara meM praveza karane para ayAvayaTThA bhoccA NaM, jai teNaM na saMthare / / vanIpaka yA gahasvAmI ko athavA donoM ko aprIti ho / tao kAraNamppanne, bhattapANaM gavesae / " sakatI hai athavA usase pravacana kI laghutA hotI hai| (da 52 / 2,3) paramaddhajoyaNAo, vihAraM viharae munnii| upAzraya yA svAdhyAya-bhUmi meM athavA gocara (bhikSA) (u 26635) ke lie gayA huA muni maTha Adi meM aparyApta khAkara dUsare grAma meM bhikSA ke lie jAnA Avazyaka ho to yadi na raha sake to kAraNa utpanna hone para bhakta-pAna kI adhika se adhika ardha yojana taka jaae| gaveSaNA kre|
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ gocaracaryA / 254 gaurava so pUNa khamao vA jadhA-"viyaTrabhattiyassa kappaMti asaMsattaM paloejjA, naaiduuraavloye| savve goyarakAlA, chudhAlu vA dosINAti paDhamAliyaM kAuM upphullaM na viNijjhAe, niyaTTejja ayaMpiro / pAhaNaehiM vA uvautte tato evamAtimmi kAraNe uppnnnne| (da 511 / 21-23) .. (daacU pR 126) jahAM koSThaka meM yA koSThakadvAra para puSpa, bIja - vikRSTa tapasvI ke lie saba gocarakAla vihita haiN| Adi bikhare hoM, vahAM muni na jaaye| koSThaka ko jo atyadhika bhUkha ko sahana nahIM kara sakatA, vaha tatkAla kA lIpA aura gIlA dekhe to muni usakA pariprAtarAza ke lie jA sakatA hai| prAghUrNaka (atithi varjana kre| muni) ke Agamana Adi kAraNoM se punaH gocaracaryA kara muni bher3a, bacce, kutte aura bachar3e ko lAMghakara yA sakatA hai| haTAkara koThe meM praveza na kre| muni anAsakta dRSTi se dekhe| ati dUra na dekhe| 12. bhikSA saMbaMdhI viveka utphulla dRSTi se na dekhe / bhikSA kA niSedha karane para sANIpAvArapihiyaM, appaNA naavpNgure| binA kucha kahe vApasa calA jAye / kavADaM no paNolejjA, oggahaMsi ajAiyA / / asaNaM pANagaM vAvi, khAimaM sAimaM thaa| (da 5 / 1 / 18) jaM jANejja suNejjA vA dANaTThA "puNNaTThA" muni gRhapati kI AjJA lie binA sana aura mRga- vaNimaTThA"samaNaTThA pagaDaM imaM // roma ke bane vastra se DhakA dvAra svayaM na khole, kivAr3a na taM bhave bhattapANaM tu saMjayANa akappiyaM / " khole| (da 21147-54) AgamaNadAyagassA heTThA uriM ca hoi jaha puvi / / yaha azana, pAnaka, khAdya aura svAdya dAnArtha athavA saMjamaAyavirAhaNa dilaiMto hoi vaccheNa // puNyArtha taiyAra kiyA huA hai, vanIpakoM athavA zramaNoM ke (oni 477) nimitta taiyAra kiyA huA hai, muni yaha jAna jAye yA bhikSA lekara AtI huI, bhikSA detI huI strI ko suna le to vaha bhakta-pAna muni ke lie akalpanIya hotA vikRta dRSTi se na dekhe / jaise-eka bhUkhA-pyAsA bachar3A hai| kevala apane cAre ko hI dekhatA hai, cArA DAlane vAlI 13. bAdhA rokane kA niSedha alaMkRta mahilA ko nahIM dekhtaa|| goyaraggapaviTTho u, vaccamuttaM na dhArae / bahuM paraghare atthi, vivihaM khAimasAimaM / ogAsaM phAsuyaM naccA, aNunnaviya vosire // na tattha paMDio kuppe, icchA dejja paro na vA / / (da 511 / 19) sayaNAsaNa vatthaM vA, bhattapANaM va sNje| adeMtassa na kuppejjA, paccakkhe vi ya dIsao // gocarAna ke lie ghara meM praviSTa muni mala-mUtra kI (da 52 / 27-28) bAdhA na roke / prAsuka sthAna dekha, gRhasvAmI kI anugRhastha ke ghara meM nAnA prakAra kA pracura khAdya-svAdya mati lekara bAdhA se nivRtta ho jaaye| hotA hai, (kintu na dene para) paNDita muni kopa na kre| gotra-sammAnanIya aura asammAnanIya sthiti kA (yoM cintana kare ki) isakI apanI icchA hai, de yA na de| (dra. karma) saMyamI muni sAmane dIkha rahe zayana, Asana, vastra, gaurava-garva, mada / bhakta yA pAna na dene vAle para bhI kopa na kare / jattha pupphAi bIyAI, vippaiNNAI kottre| gurubhAvo gAravo pratibaMdho atilobha ityarthaH / ahuNovalittaM ullaM, daLUNaM parivajjae / (AvacU 2 pR 79) elagaM dAragaM sANaM, vacchagaM vAvi koTTae / gurulAbhAbhimAnAdhmAtacitta Atmaiva tadbhAvAstasya ullaMghiyA na pavise, viUhittANa va sNje|| vaitAnyadhyavasAnAni gauravANi / (uzAvR pa 612)
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakravartI kona? 255 cakravartI gaurava kA artha hai-pratibaMdha, atilobha / sAtA gaurava apanI upalabdhi ke abhimAna se grasta citta vAle sAyAgAravie ti sAte-sukhe gauravaM-pratibandhaH vyakti ke adhyavasAya ko gaurava kahate haiM / sAtagauravaM, tadasyAstIti sAtagauravika ekaH sukhagaurava ke prakAra pratibaddho hi nApratibaddhavihArAdau pravattituM kSamaH / / tihiM gAravehi-iDDhIgAraveNaM, rasagAraveNaM, sAyA (uzAvR pa 552) gAraveNaM / (Ava 48) sukha-suvidhA meM baMdha jAnA sAtA gaurava hai| sukhaiDDhIgAravo logasaMNatIe nariMdadeviMdapUyAe vA pratibaddha muni apratibaddha vihArI nahIM ho sktaa| bhavati / rasagAravo jibbhaadNddo| sAtAgAravo suhasAgattaNaM cakravartI--bharata kSetra ke chaha bhUkhaMDoM (vaitADhayagiri sayaNAsaNavasahivatthAdIhiM sahakAraNehi pddibNdho| ke uttara aura dakSiNa ke tIna-tIna bhU(Ava 2 pR 79,80) bhAgoM) kA adhipati / gaurava ke tIna prakAra haiMRddhigaurava- pracura logoM athavA rAjAoM tathA devoM 1. cakravartI kauna ? dvArA vaMdanA-pUjA prApta hone para usake 2. cakravartI : eka paricaya prati hone vAlI prtibddhtaa|| 3. caudaha ratna aura unakA vivaraNa rasagaurava-jihandriya kI Asakti, rsloluptaa| __ * nau mahAnidhi sAtAgaurava-suvidhAjanaka zayana, Asana, sthAna, 4. cakravartI bharata vastra Adi sukhakAraka padArthoM ke prati 5. sagara Adi cakravartI prtibddhtaa| * zAMti, kuMtha aura ara-ye tInoM tIrthaMkara bhI the Rddhi gaurava (pra. tIrthakara) 6. cakravartI aura indra bhavya hote haiM iDDhigAravie tti RddhyA gauravaM zrAddhA Rddhi- | * cakravartI : eka labdhi (dra. labdhi) manto mama vazyAH saMpadyate ca yathAcintitamupakaraNa 7. cakravartI aura vAsudeva kaba? mityAdyAtmabahumAnarUpamRddhigauravaM tadasyAstIti Rddhi- 8. cakravartI aura vAsudeva kA krama gauraviko na guruniyoge pravartate kimetarmameti / (uzAvR pa 552) 1. cakravartI kauna ? Rddhi gaurava kA artha hai-aizvarya kA gaurava / aizvarya ""se cAurate, cakkavaTTI mahiDDhie / kA gaurava karane vAlA ziSya socatA hai--aneka dhanADhya caudasarayaNAhivaI............... || vyakti mere zrAvaka haiN| ve mujhe yatheSTa upakaraNa Adi yathA sa catasRSvapi dikSvanta:-paryanta ekatra himavAlAkara dete haiM / yaha socakara vaha ziSya Atma-bahumAnarUpa nanyatra ca diktraye samudraH svasambandhitayA'syeti caturantaH, Rddhi ke ahaM se grasta hokara 'guru se mujhe kyA lenA-denA' catubhirvA hayagajarathanarAtmakaranta:-zavinAzAtmako yasya isa cintana se guru kI AjJA meM nahIM cltaa| (u 11122 zAvR pa 350) rasa gaurava mahAn RddhizAlI, caturanta cakravartI caudaha ratnoM kA rasagAravetti raseSu -madhurAdiSu gauravaM - gAyaM adhipati hotA hai| yasyAsau rasagauravo bAlaglAnAdisamucitAhAradAnatapo'nu- jisake rAjya meM eka diganta meM himavAn parvata aura SThAnAdau na prvrtte| (uzAva pa 552) tIna digantoM meM samudra ho, vaha 'cAturanta' kahalAtA hai| rasa gaurava kA artha hai-jihvA kI loluptaa| isakA dUsarA artha hai - hAthI, azva, ratha aura manuSyarasalolupa ziSya bAla, glAna Adi ko samucita AhAra ina cAra prakAra kI senAoM ke dvArA zatru kA anta karane Adi nahIM detA aura svayaM tapasyA bhI nahIM karatA / vaalaa| sH|
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'cakravartI kahalAtA hai / chakkhaMDabhara hasAmI" 1 ( Avani 391 ) yaha khaNDa vAle bharatakSetra kA adhipati cakravartI 2. cakravartI : eka paricaya padamarAyA dahAhi bharahAhiyo Naravariyo / ( AvacU 1 pR 200 ) hohI sagaro maghavaM saNakumAro ya rAyasalo / saMtI kuMthU a aro hoi subhUmo ya koravvaM // Namo a mahApaThamo hariseNo ceva rAyasalo / jayanAmo a naravaI bArasamo baMbhadatto a|| ( Avani 374,375 ) nagara jammaNa viNIa ujjhA sAvatthI paMca hatthiNapuraMmi / vANArasi kaMpille rAyagihe va kaMpille // ( Avani 397 ) mAtA sumaMgalA jasavaI bhaddA sahadevi aira siri devI / tArA jAlA merA ya bappagA taha ya cUlaNI a // ( Avani 398 ) pitA usame sumitavijae samuhavijae a assaseNe a / taha bIsaseNa sUre sudaMsaNe kattavirie a // paumuttare mahAhari vijae rAyA taheva baMbhe a / '' ( Avani 399,400 ) cakravartI nagara 1. | bharata 2. sagara vinItA 3. maghavA bhadrA ayodhyA zrAvastI 4. | sanatkumAra | hastinApura | sahadevI 5. | zAnti | "" 6. kun avirA zrI devI 7. ara tArA jvAlA 17 8. subhUma 9. | mahApadma | vArANasI 10. | hariSeNa | kAMpilya 11. jaya | rAjagRha 12. | brahmadatta | kAMpilya mAtA pitA sumaMgalA | RSabha | yazasvatI | sumitravijaya | samudravijaya | T | azvasena vizvasena sUra sudarzana kArttavIrya padmottara | merA | vaprA | culanI | brahma 256 mahAhari | vijaya rAjA " "" 33 "" 11 "} gotra " varNa gotra kAzyapa | 500 "3 450 | 42 3 418 40 35 30 28 20 | 15 12 avagAhanA paMcasaya apaMcama bAyAlIsA ya addhadhaNuaM ca / igayAla dhaNussaddhaM ca cauthe paMcame catA // paNatIsA tIsA puNa aTThAvIsA ya vIsa dharNANi / paNNarasa vAraseva ya apacchimo satta va dhaNUni // ( Avani 392, 393) gati kAsavaguttA savve caudasaravaNAhiyA samakhAyA / ..... ( Avani 394 ) savve'bi egavaNNA nimmalakaNagappabhA muNeyavvA / ( Avani 391 ) aTaTheva gayA mokkhaM subhumo baMbho a sattami puDhavi / maghavaM saNakumArI saNakumAraM gayA kappaM // ( Avani 401 ) AyuSya caurAsII bAvatarI a puvvANa samasahassAI paMca ya tiNNi a egaM ca sayasahassA u vAsANaM // paMcAgaui sahassA caurAsIIM a aTTame saTThI / tIsA ya dasa ya tiSNi a apacchime sattavAsasayA // ( Avani 395, 396 ) avagAhanA dhanuSa " 67 "" 11 " 11 33 21 31 31 | varNa gati svarNa | mokSa AyuSya 84 lAkha pUrva 72 lAkha pUrva mokSa tIsarA devaloka 5 lAkha varSa "tIsarA devaloka 3 lAkha varSa | 1 lAkha varSa 33 12 " cakravartI eka paricaya 21 31 " " 11 mokSa mokSa | mokSa sAtavIM naraka mokSa mokSa mokSa | sAtavIM naraka 95 hajAra varSa 84 hajAra varSa 60 hajAra varSa 30 hajAra varSa 10 hajAra varSa 3 hajAra varSa | 700 varSa
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ caudaha ratna 3. caudaha ratna aura unakA vivaraNa seNAvai gAhAvara purohiya gaya turaMga vaDDhaiga itthI / cakkaM chattaM cammaM maNi kAgiNi khagga daMDo ya // ( uzAvRpa 350 ) 1. senApati - yaha dalanAyaka hotA hai tathA gaMgA aura sindhu nadI ke pAra vAle dezoM ko jItane meM baliSTha hotA hai / 2. gRhapati - cakravartI ke gRha kI samucita vyavasthA meM tatpara rahane vAlA / 3. purohita - grahoM kI zAMti ke lie upakrama karane vAlA / 4. 5. apana} atyanta vega aura mahAn parAkrama se yukta / 6. vardha kI - gRha, niveza, setu Adi ke nirmANa kA kArya karane vAlA / 7. strI - atyanta adbhuta kAma-janya sukha ko dene vAlI hotI hai / 8. cakra -- sabhI AyudhoM meM zreSTha tathA durdama zatru para vijaya pAne meM samartha / 9. chatra - dhUpa, havA, varSA se bacAne meM samartha / 10. carma - bAraha yojana lambe-caur3e chatra ke nIce prAtaHkAla meM boe gae zAlI Adi bIjoM ko madhyAhna meM upabhoga yogya banAne meM samartha / 257 suseNaM seNAvairayaNaM se seNAvaI balassa NetA bharahe vAsaMmi vIsutajase mahAbalaparakkame mahatpA osI teja lakkhaNajutte milakkhubhAsAvisArade cittacArubhAsI bharahe vAsaMmi nikkhuDANaM NitrANa ya duggamANa ya dukkhapavesaNANaM viyANae atthasatthakusale | cakravartI bharata cakravartI ke suSeNa nAma kA senApati ratna thA / vaha mahAparAkramI, ojasvI aura tejalakSaNayukta thA / vaha mleccha bhASAoM kA jJAtA, maMjulabhASI, sama-viSamadurgama pathoM ko pAra karane meM samartha tathA arthazAstra meM nipuNa thA / gRhapati ratna tas ya aNaivaraM cArurUvaM silaNihiatthamaMta setU sAlijavagodhUmamuggamAsa tila kulatthasadvigaNipphAvacaNakoddavakotthaMbharikaMguvarAla aNegadhannAva rattahAritagaallakamUlakahaliddilA ukata usatuMva kA liMgaka viTThaaMbaaMbiliyasavvafrophAda sukusale gAhAvatirayaNetti savvajaNavIsutaguNe / gAhAvataraNe bharahassa ranno taddivasapainnaNipphAditapUitANaM savvadhannANaM aNegAI kuMbhasahassAI uvaTThaveti / ( AvacU 1 pR 197,198 ) gRhapati ratna zAli, yava Adi saba dhAnyoM aura zAkasabjiyoM ke niSpAdana meM kuzala hotA hai / vaha carmaratna para subaha boye gaye dhAnyoM ko usI dina sUryAsta se pahale hI hajAroM kumbhoM meM bharakara cakravartI ke samakSa upasthita karatA hai / 11. maNi - yaha bAraha yojana meM vistRta cakravartI kI senA meM sarvatra prakAza bikheratA hai / isake prabhAva se sabhI prakAra ke upadrava tathA roga naSTa ho jAte haiM / 12. kAkaNI - tamisraguhA meM yaha andhakAra ko samUla naSTa kara detA hai| isakI kiraNeM bAraha yojana taka phailatI haiM / azva ratna ..... kamalAmelagaMNAma AsarayaNaM durUhati, tae NaM taM 13. asi - saMgrAma bhUmi meM isakI zakti apratihata hotI mAyataM battIsaMgulamUsitasiraM cauraMgulakannAkaM vIsatiasIta maMgulasitaM NavaNautimaMgulapariNAhaM aTThasayamaMgula - hai / isakA vAra khAlI nahIM jAtA / 14. daMDa - zatruoM kI senAoM ko naSTa karane meM samartha / senApati ratna aMgula bAhAka caturaMgulajantukaM solasa aMgulajaMghAkaM caturaMgulamUsitakhuraM sujAtaM amaramaNapavaNagarulajaiNacavala sigdhagAmi Isimiva khaMtikhamae susIsamiva paccakhato viNItaM udagahutavahapAsANapaMsukaddamasasakkarasavAluillataDakaDagavisamapabbhAragiridarIsu laMghaNapIlaNa - NitthAraNAsamatthaM / (AvacU 1 pR 195) cakravartI ke azvaratna kA nAma thA kamalAmelaka / usakI UMcAI assI aMgula, moTAI ninyAnave aMgula aura ( AvacU 1 pR 190 ) lambAI eka sau ATha aMgula thI / usakA sira battIsa gaja ratna ..... AbhisegaM ca hatthirayaNaM paDikappehatti ''aMjaNagirikUDasaMnibhaM gavati NaravatI durUDhe / ( AvacU 1 pR 184) cakravartI bhArata ke abhiSekya nAma kA hasti ratna thA / usakA varNa aMjanagirikUTa ke samAna zyAmala thaa|
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakravartI aMgula, kAna cAra aMgula bAhu bIsa aMgula, ghuTane cAra aMgula, jaMghA solaha aMgula aura khura cAra aMgula pramANa the / vaha deva, mana, pavana aura garur3a se bhI adhika zIghragAmI, RSi kI bhAMti kSamAzIla aura suziSya kI bhAMti vinIta thA / vaha jala, agni tathA patharIle Adi sabhI prakAra ke mArgoM aura viSama giri-kaMdarAoM ko lAMghane meM samartha thA / vardhakI ratna ....sa Asamado muhagAmapaTTa puravarakhaMdhAvAragihAvarNavibhAgakusale egAsItipadesu savvesu ceva vatthU su guNajAge paMDie vihinnU jalayANaM bhUmiyANa ya bhAjaNaM jalathalaguhAsu jaMtesu parihAsu ya kAlanANe taheva sadde vatthupadese pahANe .. *** iya tassa bahuguNaDDhe thavatIrataNe NaridacaMdassa / tavasaMjamaNiviTThe kiM karavANI uvaTThAti // so devakammavidhiNI khaMdhAvAraM NaridavayaNeNaM / . AvasahabhavaNavalitaM kareti savvaM muhutteNaM // 258 kareti ya pavaraposahagharaM tIse NaM guhAe bahumajjhadesabhAe ettha NaM umugganimuggajalAo nAmaM duve mahAnadIo paNNattAo vaDDhatirayaNe bharahavayaNasaMdeseNaM tAsu bhayahassasaMniviTThe acalamakaMpa sAlaMbaNabAhagaM savvarayaNAmayaM suhasaMkarma karei / ( AvacU pR 187, 188, 194) vardhakI ratna Azrama, droNamukha, grAma, pattana, nagara, skandhAvAra, gRha aura ApaNa kI vibhAgapUrvaka racanA karane meM kuzala hotA hai / vaha vAstukalA ke ikyAsI padoM - se abhijJa hotA hai / vaha jalIya aura sthalIya suraMgoM ko jAnakara unameM kAma Ane vAle jalayAna, sthalayAna tathA yaMtroM ko banAne meM kuzala hotA hai| cakravartI tapa-saMyama sAdhanA ke dvArA aneka guNoM se sampanna vardhakI ratna ko prApta karatA hai vaha vardhakI devoM kI bhAMti antarmuhUrta meM hI bhavana, chAvanI Adi kI racanA kara detA hai tathA cakravartI ke lie zreSTha pauSadhazAlA kA nirmANa karatA hai| tamisrA guphA ke madhyabhAga meM do mahAn nadiyAM haiM - unmagnajalA aura nimagnajalA / vardhakI ratna ina nadiyoM para ratnamaya majabUta, acala aura aprakaMpa pula kA nirmANa karatA hai, jo lAkhoM khaMbhoM para pratiSThita hotA hai / cakra ratna strI ratna viNamI pAUNa cakkavaTTIM divvAe matIe coditamatI mANummANappamANajuttaM teyaMsIM rUvalakkhaNajuttaM ThitajovvaNaM kesatiNahaM sazvAmayaNAsaNi balakari icchita sI unhaphAsajutaM samasarIraM bhara he vAsaMmi savvamahilappahANaM ... juttovayArakusalaM amarabahUNaM surUvaM rUveNa aNuharati subhaddaM bhaddami jovaNe vaTTamANi viNamI itthIrayaNaM... | ( AvacU 1 pR 200 ) vidyAdhara vinamI ne cakravartI bharata ko subhadrA nAmaka strI ratna samarpita kiyaa| vaha strI tejasvI, zaktisaMpanna aura sarva zubha lakSaNoM se yukta hotI hai / usakA zarIra mAna- unmAna pramANayukta hotA hai| cirayauvanA usa strI ke ke na avasthita hote haiM / usakA samazItoSNa sparza saba rogoM kA nAza karatA hai / usakA saMsthAna samacaturasra hotA hai / bharatakSetra meM sarvottama, devAMganAoM ke samAna sundara strI ratna lokavyavahAra meM kuzala hotA hai / cakra ratna AharaNasa NiveditaM jahA -- cakkarayaNaM uppannaM 'cakkarayaNe AyudhagharasAlAo paDiNikkhamati aMtalikkha paDivannaja kkhasahassasaMparivuDe taM divvaM cakka - rayaNaM aNugacchamANe joyaNaMtariyAhi vasahIhi vasamANe jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchati / taM ca kila cakkarayaNaM joyaNaM gaMtUNa ThAti, tattha kila joyaNANa saMkhA jAtA''''divve 'cakkarayaNe vairAmayatuMbe lohiyakkhamayArae jaMbUNayamIe NANAmaNikhurappavAliparigate... NAmeNa ya sudaMsaNe Naravaissa paDhame cakkarayaNe / ( AvacU 1 pR 1 8 1 - 184, 187) AyudhazAlA ke rakSaka ne samrAT bharata se kahAAyudhazAlA meM cakraratna utpanna huA hai / yaha cakra eka hajAra devoM se adhiSThita hotA hai jo cakravartI aura usakI senA ke Age-Age calatA hai tathA pratyeka yojana para jAkara ruka jAtA hai| isI ratna se yojanoM kI saMkhyA kA pramANa hotA hai / cakra kI nAbhi vajramaya, Are lohitAkSamaya aura ma svarNamaya hotI / samrAT bharata ke cakraratna kA nAma thA 'sudarzana' | chatra ratna divvaM chattarayaNaM parAmusati, tae NaM taM NavaNavati
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAkaNI ratna 259 cakravartI sahassakaMcaNasalAgaparimaMDitaM maharihaM atojjharanno ya muddhAgateNaM dukkhaM na kiMci jAva havati / aroge ya saMcArigaM vimANaM sUrAtavavAtavaTridosANa khatakaraM tava- svvkaalN| tericchiyadivvamANasakatA ya uvasaggA savve guNe hiM laddhaM-- Na kareMti tassa dukkhaM / saMgAme'vi ya asatthavajjho hohiti ahataM bahuguNadANaM uUNa vivarItasuhakayacchAyaM / Naro, maNivaraM dhareMto ThitajovaNakesaavaTTitaNaho, havati chattarayaNaM pahANaM sudUllabhaM appunnANaM // ya savvabhaya viSpamukko, taM maNirayaNaM gahAya se NaravaI ..."dive chattarayaNe bharaheNaM rannA parAmuLeM khippAmeva hatthirayaNassa dAhiNillAe kuMbhIe nikkhivei| duvAlasa joyaNAiM pavittharai sAhiyAiM tiriyaM, taM (AvacU 1 pR 193) khaMdhAvArassa uvariM Thaveti / (Avaca 1 pR 197) amUlya maNi ratna cAra aMgula lambA aura tirachA mahAmUlyavAn divya chatra ratna ninyAnave hajAra svarNa- hotA hai| isake chaha koNa hAte haiN| vaiDaryamaNi-sI AbhA zalAkAoM se parimaMDita hotA hai| ise dhAraNa karane bAlA vAlA yaha ratna anupama dyutimAna hotA hai / jo ise mastaka ayodhya hotA hai| Atapa, varSA Adi doSoM kA nAzaka para dhAraNa karatA hai, vaha saba prakAra ke rogoM aura duHkhoM chatra tapa se prApta hotA hai| yaha garmI meM ThaMDI aura sardI se mukta rahatA hai| deva, manuSya aura tithaMca dvArA kRta meM garma chAyA detA hai| cakravartI jaba ise hAtha meM uThAtA upasarga use utpIDita nahIM karate / saMgrAma meM niHzastra hai to yaha kucha adhika bAraha yojana meM tirachA phaila jAtA hone para bhI vaha vadhya nahIM hotaa| vaha sadA yuvA banA rahatA hai| usake keza aura nakha nahIM bar3hate / vaha abhaya carma ratna hotA hai| cakravartI isa maNi ratna ko hastiratna ke divvaM cammarayaNaM parAmasati, tae NaM taM sirivaccha- dAhine kumbhasthala para sthApita karatA hai| sarisarUvaM mRttAtArayaddhacaMdacittaM ayalamakapaM abhijjakavayaM kAkaNI ratna jaMtaM salilAsu sAgaresu ya uttaraNaM / divvaM cammarayaNaM se bharahe chattalaM duvAlasaMsiyaM aTThaka Nika ahikaraNasaNasattarasAiM savvadhannAiM jattha rohaMti egadivaseNa saMThitaM aTThasovannikaM kAgaNi rayaNaM praamusti| tae NaM taM vAvitAI / vAsaM NAUNa cakkavaTTINaM parAmaTTha divvacamma cauraMgulappamANamettaM aTThasuvannaM ca visaharaNaM atulaM rayaNe duvAlasajoyaNAI tiriyaM pavittharati tattha caurasasaMThANasaMThiyaM samatalaM mANummANapamANajogajutto saahiyaaii| tae NaM se cammarayaNe khippAmeva NAvAbhUte jAte, loge caraMti svvjnnpnnvnnkaa| ""aMdhakAre jattha tehi tae NaM se seNAvai sakhaMdhAvArabale cammarayaNaM durUhati / takaM divvappabhAvajuttaM duvAlasajoyaNANi tassa lesAu siMdhu mahAnaiM vimalajalatuMgavIiyaM NAvAbhUteNaM cammarayaNeNaM vivaDDhaM ti timiraNigarapaDisihikkAo, ratti ca savvauttarati / (AvacU 1 pR 191) divya carma ratna kA AkAra zrIvatsa jaisA hotA hai| kAlaM khaMdhAvAre kareMti AlokaM divasabhUtaM / jassa pahAveNa usa para muktA, tAre aura ardhacaMdrAkAra citra bane hote cakkavaTTI timisaguhamatIti sennasahite abhijetaM bitiyahaiM / vaha acala, akaMpa aura abhedya kavaca ke rUpa meM yaMtra maDDhabharahaM / rAyapavare kAgiNi gahAya timisaguhApurasthijaisA bana jAtA hai, jisase nadI aura samudra AsAnI se mapaccatthi millesu kaDaesu joyaNaMtariyAI paMcadhaNasapAra kiye jA sakate haiN| isa para sana Adi satraha dhAnyoM yAyAmavikkhaMbhAiM joyaNujjoyakarAiM cakkanemisaMThiyAI kI khetI eka hI dina meM paka jAtI hai| varSA se surakSA caMdamaMDalapaDiNikAsAiM egUNapannamaMDalAiM AlihamANeke lie cakravartI isakA sparza karatA hai to yaha carma ratna AlihamANe aNapavisai, jAva dharati cakkavaTI tAva kira kucha adhika bAraha yojana taka tirachA phaila jAtA hai| tANi maMDalANi dharaMti, guhA ya kira tahA ugghADiyA naukA ke rUpa meM pariNata carma ratna para ArUDha ho sasainya ceva / tae NaM sA timisaguhA tehiM maMDalehiM AloyabhUtA senApati sindhu nadI ko pAra karatA hai| ujjoyabhUtA jAtA yAvi hotthaa| maNi ratna (AvacU 1 pR 193,194) cauraMgulappamANamettaM ca aNaggheyaM tasaM chalaMsaM aNovama- kAkaNI ratna ke chaha tala, bAraha koTi, ATha koNa jUti divvaM maNi rayaNapatisamaM veruliyaM savvabhUtakaMtaM / jeNa hote haiN| vaha aharana ke saMsthAna se saMsthita aura ATha
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakravartI 260 kAkaNI ratna suvarNa jitane vajana vAlA hotA hai| usakA pramANa hai ke antara se kAkaNI ratna dvArA candramaNDala jaise prakAzaka cAra aMgula / vaha viSanAzaka, atula, samatala aura unapacAsa maNDaloM kA Alekhana karatA hai| ve maNDala samacaturasra saMsthAna vAlA hotA hai| cakranemi saMsthAna vAle, pAMca sau dhanuSa AyAma vAle tathA loka meM mAna-unmAna-pramANa isI ke AdhAra para eka-eka yojana taka prakAza karane vAle hote haiN| inase pravatta hote haiN| isa divya prabhAvazAlI ratna kI razmiyAM tamisrA guphA Alokamaya, udyotamaya bana jAtI hai| cakravartI kI senA meM bAraha yojana taka ke aMdhakAra bharahe""kAgaNirayaNaM parAmusati, parAmusittA usabhako naSTa kara detI hai| isake prabhAva se rAtri bhI dina kUDassa purathimillasi kaDagaMsi NAmagaM AuDeti / jaisI Alokamaya bana jAtI hai| (AvacU 1 pR 200) apara ardhabharata kSetra para vijaya pAne ke lie cakravartI cakravartI bharata RSabhakUTa parvata ke pUrvIya bhAga meM tamisrA guphA meM praveza karatA hai aura vahAM eka-eka yojana kAkaNI ratna se apanA nAma utkIrNa karatA hai| na kAkaNI ratna ta ko - ta kA - koI kara. 18 12 koTi-ka = kora se ko 8 koNa-ko, = sAmane tala ke Upara bAeM = ko se ko ko3 = sAmane tala ke nIce bAeM ko se ko = sAmane tala ke nIce dAeM kax = ko, se ko ko = sAmane tala ke Upara dAeM ka, = ko, se ko = pIche tala ke Upara dAeM kaI = koDa se ko, ko = pIche tala ke nIce dAeM kara = ko, se ko ko = pIche tala ke nIce bAeM ka, = ko, se ko ko- = pIche tala ke Upara bAeM ka = ko, se ko ka. == ko se ko 6 tala-ta, = sAmane ta4 = bAeM ka11 = ko5 se ko tara = dAeM ta5 = Upara ka12 = ko se ko ta, = pIche ta = nIce (isa sthApanA meM 'ka' koTi kA sUcaka hai|)
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarpa mahAnidhi 261 asi ratna viNAsaNaM kuvalayadalasAmalaM ca rayaNikaramaMDalanibhaM sattujaNakaNakarataNaDaMDaM navamAliyapupphasurabhigaMdhi NANAmaNilatikabhatticittaM ca padhotamisimiseMtaM tikkhadhAraM divvaM khaggarayaNaM loke aNovamANaM taM ca puNo vaMsarukkhasiMgatikAlAyasa vipulalohaDaMDa kavaravairabhedayaM savvattha apahitaM kiM puNa dehesu jaMgamANaM ? jAva pannAsaMguladI ho solasa aMgulAI vicchinno | aTThagulasoNI ko jeTThapamANo asI bhaNito // (AvacU 1 pR 196) divya asi ratna nIlakamala ke samAna zyAmala, candra ke samAna camaka vAlA, nava mallikA ke samAna gaMdha vAlA hotA hai| zatruoM kA vinAzaka, tIkSNa dhAra vAlA vaha asi ratna loka meM anupama hotA hai / isakI mUTha svarNaratnoM se maMDita hotI hai / usa para maNiratnoM se nAnA citra nirmita hote haiM / asi ratna vaMzavRkSa, zrRMga, asthi, hAthIdAMta, lohadaMDa aura vajra ko bhI bheda DAlatA vaha pacAsa aMgula lambA, solaha aMgula caur3A aura ATha moTA hotA hai / 1 daMDa ratna taM bhave daMDarayaNaM paMcalaiyaM vairasAramatiyaM viNAsaNaM savvasattusennANaM khaMdhAvAre Naravaissa gaDDudarivisamapabbhAragiripavvatANaM samIkaraNaM saMtikaraNaM subhakaraM ranno hidaicchita maNorahapuragaM divyamapahitaM / timisaguhAe dAhiNillassa duvA rassa kavADe daMDarayaNeNa vihADe / ( AvacU 1 pR 192 ) divya daNDa ratna apratihata, zAMtikAraka, zubhakAraka aura cakravartI kA manoratha pUrNa karane vAlA hotA hai / usake pAMca latAeM hotI haiM / vajra ke sArabhAga se nirmita vaha ratna zatrusenA ko naSTa kara detA hai tathA gaDDhoM, guphAoM aura parvatoM ke viSama bhAgoM ko sama banA detA hai / senApati tamisrA guphA ke dakSiNI bhAga ke kapAToM kodaMDa ratna se tAr3ita kara kholatA hai / ekendriya ratna satta egiMdiyarayaNA taM jahA - cakkarayaNaM, chattarayaNe, cammarayaNe, daMDarayaNe, asirayaNe, maNirayaNe, kAgaNirayaNe / (Ava 1203 ) cakravartI ke ekendriya ratna sAta haiN| 5. asi 6. maNi 7. kAkaNI 1. cakra 2. chatra 3. carma 4. daMDa ratnoM kI utpatti - bharahassa NaM ranno cakkarayaNe chattarayaNe daMDarayaNe asirayaNe ete NaM cattAri egidiyayaNA AyudhasAlAe samutpannA | cammarayaNe maNirayaNe kAgaNirayaNe Nava ya mahANihIo, ete NaM sirigharaMsi samuppaNNA, seNAvatirayaNe gAhAvatirayaNe, vaDDhatirayaNe purohitagyaNe ete NaM cattAri maNurayaNA viNItAe rAyahANIe samuppannA, AsarayaNe hatthirayaNe ete NaM duve paMceMdiparayaNA veyaDDhagiripAdamUle samuppaNNA, itthirayaNe uttarillAe vijjAharaseDhIe samunne / ( AvacU 1 pR 207 ) cakra, chatra, daMDa aura asi-ye cAra ekendriya ratna meM utpanna hote haiM / AyudhazAlA carma, maNi, kAkaNI tathA nava nidhiyAM ye zrIgRha meM utpanna hotI haiM / senApati, gAthApati, vardhakI aura purohita - ye cAra manuSya ratna vinItA rAjadhAnI meM utpanna hote haiM / azva aura hasti - ye do paMcendriya ratna vaitADhya parvata kI talahaTI meM utpanna hote haiM / strI ratna uttarI vidyAdhara zreNI meM utpanna hotA hai| nau mahAnidhi sappe paMDue piMgalaye savvarayaNa mahApaume / kAle ya mahAkAle mANavaga mahANihI saMkhe // ( AvacU 1 pR202) cakravartI ke nau mahAnidhi hote haiM 1. naisarpa 2. pAMr3aka 3. piMgala 4. sarva ratna 5. mahApadma naisarpa mahAnidhi cakravartI 6. kAla 7. mahAkAla 8. mANavaka 9. zaMkha sappaMmi NivesA gAmAgaraNagarapaTTaNANaMca / do muhamasari khaMdhAvA rAvaNagihANaM // ( AvacU 1 pR 202 )
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakravartI 262 zaMkha mahAnidhi grAma, Akara, nagara, paTTaNa, droNamukha, maDaMba, skaMdhA- mahAkAla mahAnidhi vAra aura gahoM kI racanA kA jJAna naisarpa mahAnidhi se lohassa ya uppattI hoi mahAkAli AgarANaM ca / hotA hai| ruppassa suvaNNassa ya maNimuttisilApavAlANaM / / pAMDuka mahAnidhi (AvacU 1 pR 202) gaNiyassa ya uppattI mANammANassa jaM pamANaM ca / loha, cAMdI tathA sone ke Akara, maNi, muktA, dhannassa ya bIyANa ya NipphattI paMDue bhnnitaa| sphaTika aura pravAla kI utpatti kA jJAna 'mahAkAla' (Avaca 15202) mahAnidhi se hotA haiN| gaNita kI utpatti, mAna-unmAna kA pramANa tathA mANavaka mahAnidhi dhAnya aura bIjoM kI niSpatti kA jJAna 'pAMDuka' mahA- johANa ya uppattI AvaraNANaM ca paharaNANaM ca / nidhi se hotA hai| savvA ya juddhaNItI mANavage DaMDaNItI ya // piMgala mahAnidhi (AvacU 1 pR 202) savvA AharaNavihI purisANaM jA ya hoti mahilANaM / yoddhAoM, kavacoM aura AyudhoM ke nirmANa kA jJAna AsANa ya hatthINa ya piMgalagaNihimi sA bhaNiyA // tathA samasta yuddhanIti aura daNDanIti kA jJAna 'mANavaka' (AvacU 1 pR 202) mahAnidhi se hotA hai| strI, puruSa, ghor3e aura hAthiyoM kI samasta AbharaNa- zaMkha mahAnidhi vidhi kA jJAna "piMgala' mahAnidhi se hotA hai| NaTTavihi NADagavihI kavvassa ya cauvihassa uppattI / sarvaratna mahAnidhi saMkhe mahANihimmI tuDiyaMgANaM ca savvesi / / rayaNANi savvarataNe caudasavi varAiM ckkvttriss| (AvacU 1 pR 202) uppajjatI paMceMdiyAiM egidiyAiM ca / / natyavidhi, nATakavidhi, cAra prakAra ke kAvyoM tathA sabhI prakAra ke vAdyoM kI vidhi kA jJAna 'zaMkha' mahAnidhi cakravartI ke sAta ekendriya aura sAta paJcendriya se hotA hai| ratna-ina caudaha ratnoM kI utpatti kA varNana 'sarvaratna' paliovamaTTitIyA NihisariNAmA ya tesu khalu devA / mahAnidhi se hotA hai| jesi te AvAsA, akkejjA AhivaccAya / / mahApadma mahAnidhi ete NavaNihirayaNA pabhUtadhaNarayaNasaMcayasamiddhA / je vasamaNugacchaMtI bharahAhivacakkavaTTINaM / / vatthANa ya utpattI NipphattI ceva savvabhattINaM / (Avaca 1 pR 203) raMgANa ya dhovvANa ya savvA esA mahApaume / / ve sabhI nidhi eka palyopama kI sthiti vAle hote (AvacU 1 pR 202) haiM / jo-jo nidhiyoM ke nAma haiM, unhIM nAmoM ke deva unameM raMge hue yA zveta sabhI prakAra ke vastroM kI utpatti AvAsa karate haiM / unakA kraya-vikraya nahIM hotA aura una va niSpatti kA jJAna 'mahApadma' mahAnidhi se hotA hai| para sadA devoM kA Adhipatya rahatA hai| kAla mahAnidhi / ve nau nidhi prabhUta dhana aura ratnoM ke saMcaya se kAle kAlannANaM bhavva purANaM va tisuvi vAsesu / samRddha hote haiM aura ve samasta cakravartiyoM ke vaza meM rahate sippasayaM kammANi ya tiNNi payAe hitakarANi / / (AvacU 1 pR 202) cakkaTrapatidvANA aThThassehA ya Nava ya vikkhNbho| anAgata va atIta ke tIna-tIna varSoM ke zubhAzubha kA bArasadIhA maMjUsa-saMThitA jaNhavIyamuhe / / kAlajJAna, sau prakAra ke zilpoM kA jJAna aura prajA ke veruliyamaNikavADA kaNagamayA vidhiharayaNapaDipunnA / lie hitakara surakSA, kRSi, vANijya --ina tIna karmoM sasimUracakkalakkhaNa aNusamavayaNovavattIyA // kA jJAna 'kAla' mahAnidhi se hotA hai| (AvacU 1 pR 202)
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakravartI bharata 263 cakravartI pratyeka mahAnidhi ATha-ATha cakroM para avasthita hai| aura hrI-zrI-dhati-kIti se sampanna the| ve hajAra zubha ve ATha yojana UMce, no yojana caur3e, bAraha yojana lambe lakSaNoM se yukta the / ve azvapati, gajapati, narapati aura tathA maMjaSA ke saMsthAna vAle hote haiN| ve sabhI gaMgA ke nau nidhiyoM ke svAmI the| bharatakSetra ke prathama adhipati muhAne para avasthita rahate haiN| the| ve battIsa hajAra janapada-rAjAoM para zAsana karate una nidhiyoM ke kapATa vaiDarya-ratnamaya aura suvarNamaya the| unake hajAroM rAniyAM thiiN| lAkhoM deva unakI sevA hote haiM / una para candra, sUrya aura cakra ke AkAra ke cihna meM the| una yazasvI aura caudaha ratnoM ke adhipati cakrahote haiM / ve sabhI samAna hote haiM aura unake daravAje ke vartI kA sAmrAjya pazcima meM sAgara paryaMta aura uttara meM mukhabhAga meM khaMbhe ke samAna vRtta aura lambI dvAra-zAkhAeM maMdaragiriparyaMta phailA huA thaa| hotI haiN| pravrajyA 4. cakravartI bharata bharahasAmI dasahiM rAyasahassehiM saddhi pbvio| bharahe rahaM parAvattettA jeNeva usabhakaDe pavvate teNeva sesA Nava ca vikaNo sahassaparivArA pavvaiyA / AiccauvAgacchati uvAgacchittA taM pavvayaM tikkhatto rahasIseNaM jaso sakoNa abhisitto| evaM aTra pUrisajugANi phusati rahaM Thaveti, kAgaNirayaNaM parAmusati, parAmusittA abhisittA / / ___ (AvacU 1 pR 228) usabhakaDassa purathimillasi kaDagaMsi NAmagaM aauddeti| bharata cakravartI dasa hajAra rAjAoM ke sAtha pravrajita osappiNI imIse tatiyAe~ samAe~ pacchime bhaae| hae / zeSa nau cakravartI hajAra-hajAra rAjAoM ke sAtha ahayaMmi cakkavaTTI bharaho iti NAmadhejjeNaM // pravajita hue / samrATa bharata kI dIkSA ke pazcAt zakra ne ahamaMsi paDhamarAyA ihAhi bharahAhivo nnrvriNdo| Adityayaza kA rAjyAbhiSeka kiyaa| ATha puruSayuga-- Natthi mahaM paDisattU jitaM mae bhAraha vAsaM / / mahAyaza, atibala, balabhadra, balavIrya, vIrya, jalavIrya (AvacU 1 pR 200) aura daMDavIrya taka yaha abhiSeka kA krama claa| cakravartI bharata RSabhakUTa parvata ke pUrvI bhAga meM bharata ko kaivalya kAkaNI ratna se apanA nAma-paricaya utkIrNa karatA hai__ isa avasarpiNI kAlacakra ke tIsare ara ke pazcima eyaM pUNNapayaM soccA, atthadhammovasohiyaM / bhAga meM maiM bharata nAma vAlA prathama cakravartI haiN| maiM saMpUrNa bharaho vi bhArahaM vAsaM, ceccA kAmAi pvve|| bharatakSetra kA adhipati hu~ / merA koI pratizatra nahIM hai| (u 18 / 34) maiMne bhAratavarSa ko jIta liyA hai| artha (mokSa) aura dharma se upazobhita pavitra upabharahe rAyA mahatA himavaMtamalayamaMdarajAvarajjaM pasA- deza ko sunakara bharata cakravartI ne bhAratavarSa aura kAmahemANe viharati / (AvacU 1 pR 207) bhogoM ko chor3akara pravrajyA lii| bharata samrATa kA sAmrAjya himavAn, malaya aura AyaMsagharapaveso bharahe paDaNaM ca aMgulIassa / maMdara parvata paryaMta vyApta thaa| sesANaM ummuaNaM saMvego nANa dikkhA ya / vasudhara guNadhara jayavara hirisiridhitikittidhAraka nariMda / (Avani 436) lakkhaNasahassadhAraka nAyamiNaM Ne ciraM dhAre / savvAlaMkAravibhUsito AyaMsagharaM atIti, tattha ya hayavatigajavatiNaravatiNavanihivati bharahavAsapaDhamavati ! / savvaMgio pUriso dIsati, tassa evaM pecchamANassa aMgulIbattIsajaNavayasahassarAyasAmI ciraM jIva // jjagaM paDiyaM taM ca teNa Na NAyaM paDiyaM, evaM tassa paloeM paDhamaNarIsara Isara hiyaIsara mahiliyAsahassANaM / tassa jAhe taM aMguli paloeti jAva sA aMgulI na sohati devasayasahassIsara coddasarayaNIsara jasaMsI // teNa aMgalIjjaeNa viNA, tAhe pecchati paDiyaM, tAhe sAgaragiriperaMta uttarapAINamabhijitaM tume| kaDagaMpi avaNeti, evaM ekkekka AbharaNaM avaNaMteNa taM amhe devANuppiyassa visae parivasAmo // savvANi avaNItANi, tAhe appANaM pecchati, ucciya (AvacU 1 pR 198, 199) paumaM va paumasaraM asobhamANaM pecchii| pacchA bhaNati bharata cakravartI ratnoM kA dhAraka, guNoM kA Alaya AgaMtuehiM davehiM vibhUsitaM imaM sarIragati, etthaM saMvega
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakravartI 264 mAvano / imaM ca evaM gataM sarIraM, evaM citemANassa IhAbUhAmaggaNagavesaNaM karemANassa apuvvakaraNaM bhANaM aNupaviTTho kevalaNANaM uppADeti / ( AvacU 1 pR 227 ) eka dina cakravartI bharata ne Adarza gRha meM praveza kiyA | vahAM ve apane alaMkAroM se alaMkRta zarIra ko zIze meM dekha rahe the / sahasA unakI aMgulI se eka aMgUThI nIce gira gaI / jaba aMgUThIvihIna aMgulI para unakI dRSTi par3I to vaha aMgulI sundara nahIM lagI, isase ciMtanadhArA badalI aura eka-eka kara unhoMne sabhI AbhUSaNa utAra diye| phira apane zarIra ko zIze meM dekhA to vaha padmavihIna padmasarovara kI taraha aramaNIya lagA / zarIraprekSA se yaha anucitana ubharA ki yaha zarIra mUla meM sundara nahIM hai, bAhya AbhUSaNoM se sundara lagatA haiisa anuprekSA se vairAgya vRddhi huI / IhA, apoha, mArgaNA aura gaveSaNA karate-karate samrAT bharata ne apUrvakaraNa dhyAnazreNI meM anupraviSTa ho kevalajJAna prApta kara liyA / 5. sagara Adi cakravartI sagaro vi sAgaraMtaM, bharahavAsaM narAhivo / issariyaM kevalaM hiccA, dayAe parinivvaDe // (u 18 / 35) sagara cakravartI sAgara paryaMta bhAratavarSa aura pUrNa aizvarya ko chor3a ahiMsA kI ArAdhanA kara mukta hue / madhavA cakravartI caittA bhArahaM vAsaM, cakkavaTTI mahiDDhio / pavvajjamabbhuvagao, maghavaM nAma mahAjaso || (1836) mahaddhika aura mahAn yazasvI maghavA cakravartI ne bhAratavarSa ko chor3akara pravrajyA lI / sanatkumAra cakravartI sakumArI maNusindo, cakkavaTTI mahiDio | puttaM rajje ThavittANaM, so vi rAyA tavaM care // ( u 18/37) ko rAjya putra maharddhika rAjA sanatkumAra cakravartI ne sauMpa kara tapazcaraNa kiyA / zAMti cakravartI caittA bhArahaM vAsaM, cakkavaTTI mahiDio | saMtasaMtika loe, patto gaimaNuttaraM // ikkhAgarAyavasabho, vikkhAyakittI dhiimaM maharddhika aura loka meM zAMti karane vAle zAMtinAtha cakravartI ne bhAratavarSa ko chor3akara anuttara gati prApta kI / kaM cakravartI sagara Adi cakravartI kuMthu nAma narAhivo / mokkhaM gao aNuttaraM // ( u 1839 ) ikSvAku kula ke rAjAoM meM zreSTha, vikhyAta kIrti vAle, dhRtimAn bhagavAn kunthu narezvara ne anuttara mokSa prApta kiyA / ara cakravartI sAgarataM jahittANaM, bharahaM vAsaM narIsaro / aro ya arayaM patto patto gaimaNuttaraM // ( u 18/40) sAgara paryaMta bhAratavarSa ko chor3akara, karmaraja se mukta hokara 'ara' narezvara ne anuttara gati prApta kI / mahApadma cakravartI caittA bhArahaM vAsaM, cakkavaTTI narAhivo / caittA uttame bhoe, mahApaume tavaM care // vipula rAjya, senA aura vAhana tathA chor3akara mahApadma cakravartI ne tapa kiyA / hariSeNa cakravartI (u 18 138) ( zatru - rAjAoM kA mAna mardana cakravartI ne pRthvI para eka chatra zAsana ttara gati prApta kI / jaya cakravartI egacchattaM pasAhittA, mahi mANanisUraNo / hariseNo maNussido, patto gaimaNuttaraM // (u 18/41) uttama bhogoM kA AcaraNa (u 18 / 42 ) karane vAle hariSeNa kiyA, phira anu annio rAyasahassehi, supariccAI damaM care / jayanAmo jiNakkhAyaM, patto gaimaNuttaraM // ( u 14/43)
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakravartI aura vAsudeva kaba ? jaya cakravartI ne hajAra rAjAoM ke sAtha rAjya kA parityAga kara jina bhASita dama kA AcaraNa kiyA aura anuttara gati prApta kI / brahmadatta cakravartI jAIparAjio khalu, kAsi niyANaM tu hatthiNapurammi / culaNIe baMbhadatto, uvavanno paumagumAo // kaMpille saMbhUo, citto puNa jAo purimatAlammi / sekulammi visAle, dhammaM soUNa pavvaio // kaMpillamma ya nayare, samAgayA do vi cittasaMbhUyA / suhadukkhaphala vivAgaM kaheMti te ekamekassa // ( u 13 / 1-3) jAti se parAjita hue saMbhUta ne hastinApura meM nidAna ( cakravartI hoUM - aisA saMkalpa ) kiyA / vaha saudharma devaloka ke padmagulma nAmaka vimAna meM deva banA / vahAM se cyuta hokara culanI kI kokha meM brahmadatta cakravartI ke rUpa meM utpanna huA / saMbhUta kAmpilya nagara meM utpanna huA / citra purimatAla meM eka vizAla zreSThikula meM utpanna huA / vaha dharma suna pravrajita ho gayA / kAmpilya nagara meM citra ( brahmadatta) aura sabhUta ( muni) donoM mile| donoM ne paraspara eka dUsare ke sukha-duHkha ke vipAka kI bAta kI / Asimo bhAyarA do vi, annamannavasA NugA / annamannahie siNo annamannamaNuratA, dAsA dasaNe AsI, haMsA mayaMgatIre, sovAgA devAya devalommi, Asi amhe imA no chaTTiyA jAI, annamanneNa 11 miyA kAliMjare nage / kAsibhUmie // mahiDDiyA | jA viNA // ( u 13 / 5-7 ) brahmadatta ne muni se kahA hama donoM bhAI the - eka dUsare ke vazavartI, paraspara anurakta aura paraspara hitaiSI / hama donoM dazArNa deza meM dAsa, kAliMjara parvata para hariNa, mRtagaMgA ke kinAre haMsa aura kAzI deza meM cAMDAla the / hama donoM saudharma devaloka meM mahAn Rddhi vAle deva the / yaha hamArA chaThA janma hai, jisameM hama eka dUsare se bichur3a gaye / paMcAla yA viya bambhadatto, sAhussa tassa vayaNaM akAuM aNuttare bhuMjiya kAmabhoge, aNuttare so narae paviTTho // ( u 13 / 34) paMcAla janapada ke rAjA brahmadatta ne muni ke vacana 265 cakravartI kA pAlana nahIM kiyA / vaha anuttara kAmabhogoM ko bhogakara anuttara (apratiSThAna ) naraka meM gayA / 6. cakravartI aura indra bhavya poggala pariyadRddhaM jaM naradevaMtaraM sue bhaNiyaM / to so bhavvo, kAlo jamayaM nivvANabhAvINaM // naradevANaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? gomA ! jahanneNaM sAiregaM sAgarovamaM, ukkoseNaM anaMtaM kAlaM - avaDhaM poggalapariyaTaM desUNaM / (bhaga 12 / 193 ) cakravartI bhavya eva bhavati nAbhavyaH yasmAdayamapArdha pudgalaparAvarta lakSaNo'ntarakAlo bhAvinirvANapadAnAmeva ghaTate / abhavyAnAM tu bhavanapatyAdibhAvidevAnAmutkRSTato vanaspatikAlasyaivAntarA'bhidhAnAt / kiJca, anyatrApi devendra - cakravartitvAdipadayogyakarmaNAM bandho bhavyAnAmevoktaH / ( vibhA 805 mavR pR 329) bhagavatI sUtra meM cakravartI kA antarakAla jaghanyataH sAtireka sAgaropama aura utkRSTataH dezona apArdha pudgala parAvartta pratipAdita hai / isa AdhAra para kahA gayA hai| ki cakravartI bhavya hI hotA hai, abhavya nahIM / jo bhaviSya meM mukta hone vAle jIva haiM, unhIM ke lie aMtarakAla apArdha pudgalaparAvarttaM ghaTita hotA hai / bhavanapati Adi abhavya devoM kA antarakAla ananta hai / indra, cakravartI Adi padoM ke yogya karmoM kA baMdha bhavya jIvoM ke hI hotA hai - aisA anya granthoM meM bhI pratipAdita hai / 7. cakravartI aura vAsudeva kaba ? usa bharaho ajie sagaro maghavaM saNakumAro a / dhammassa ya saMtissa ya jiNaMtare cakkavaTTidugaM // saMtI kuMthU a aro arahaMtA ceva cakkavaTTI a / aramallI aMtare u havai subhUmo a koravvo // naminemisu jayanAmo aTThAsaMtare muNisuvvae namimi a huMti duve paumanAbhahariseNA / baMbho // paMcarahaMte vaMdati kesavA paMca ANupubbIe / sijjaMsa tiviTThAI dhamma purisasIhatA // aramalliaMtare duNi kesavA purisapuMDariadattA / muNisuvvayanamiaMtari nArAyaNa kaNhu nemimi // ( Avani 416-420 ) ( kisa tIrthaMkara ke kAlakhaMDa meM kauna se cakravartI aura vAsudeva hue ? unakI Ayu aura avagAhanA kitanI thI, isakA vivaraNa isa prakAra hai - )
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakravartI 266 cakravartI aura vAsudeva kA krama vAsudeva / / / Ayu varSa 84 lAkha pUrva 72 . 60 , 50 40 | 000000000 2 0 0 0000000000 ....... / 80 1 84 lAkha varSa 72 , | / / tIrthakara cakravatI / avagAhanA dhanuSa RSabha | bharata | . 500 ajita | sagara 0 450 sambhava / 400 abhinandana / 0 0 / 350 sumati / 0 0 300 padma / 250 supa va / . 0 200 candra / 0 150 suvidhi / 0 zItala / 0 / / 90 zreyAsa tripRSTha vAsupUjya 0 hipRSTha vimala / / svayambhU / ananta / 0 / pUruSottama 50 dharma / 0 / puruSasiMha / 45 0 / maghavA / sanatkumAra | 0 zAnti / zAnti * 40 / kunthu / 0 / 35 / ara / 0 / 30 | puruSapuNDarIka / 29 / sUbhUma 0 28 0 datta 26 malli / / 0 / 25 munisuvrata / padma / 0 / 20 / 0 / nArAyaNa 16 nami / hariSeNa / 0 / 15 / jaya / 0 1 2 nemi / 0 / kRSNa | 10 0 brahmadatta / 0 / 7 pArzva 0 0 / 9hAtha / 0 / _ 7 hAtha lh mm sh | 00000 IA 000 . 1 / 1 / / 95000 varSa / / 84000 ,, / 65000 ,, / 60000 5 6000 , / 55000 ,, / 30000 ,, / 12000 // / 10000 , / 3000 ,, | 1000 , 700 100 , . 000 / 72 // cakravartI aura vAsudeva ke hone kA krama isa prakAra 8. cakravartI aura vAsudeva kA krama cakkidugaM haripaNagaM paNagaM cakkINa kesavo ckkii| kesava cakkI kesava du cakkI kesI a cakkI a|| (Avani 421) do cakravartI, pAMca vAsudeva, pAMca cakravartI, vAsudeva, cakravartI, vAsudeva, cakravartI, vAsudeva, do cakravartI, vAsudeva, ckrvrtii|
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika cAritra 267 cAritra catarindriya -sparzana, rasana, ghrANa aura cakSu-ina | * cAritra ke AcAra (da. AcAra) ___ cAra indriyoM vAle jIva / (dra. trasa) * cAritra vinaya (da. vinaya) catuvizatistava -cauvIsa arhatoM kI utkiirtnaa| | | * cAritra dharma ke prakAra (va. dharma) (dra. stavastuti) | * * cAritra bhAvanA (5. bhAvanA) candraprabhu-AThaveM tiirthNkr| (dra. tIrthaMkara) * apratyAkhyAnakaSAya ke kSayopazama se deza cAritra caraNasattarI-pratidina kiyA jAne vAlA cAritrika | (dra. zrAvaka) * kaSAya ke udaya se cAritraghAta ___ anuSThAna / isake sattara aMga haiM * cAritrasampanna ko hI mana:paryavajJAna vaya samaNadhamma saMjama veyAvaccaM ca bNbhguttiio| (dra. manaHparyavajJAna) nANAitiyaM tava kohaniggahAI caraNameyaM // * cAritra-atizaya se jaMghAcAraNa labdhi (bra. labdhi) (obhA 2) * cAritramoha ke prakAra (dra. karma) pAMca mahAvrata, dasa zramaNa dharma, sataraha prakAra kA * cAritra : sAmAyika kA eka bheda / saMyama, dasa prakAra kA vaiyAvRttya, nau brahmacaryagupti, jJAna, * cAritra sAmAyika kI sthiti, / darzana, cAritra, bAraha prakAra kA tapa (anazana Adi) grahaNa kI arhatA, kAla, dizA Adi / (dra. sAmAyika) * sAmAyika aura kAlacakra........."J aura krodha Adi cAra kaSAyoM kA nigraha -inheM caraNa * cAritrasampannatA aura dhyAna dra. dhyAna) sattarI kahA jAtA hai| cAritra-mahAvrata Adi kA AcaraNa / sAmAyika 1. cAritra kA nirvacana aura lakSaNa kI saadhnaa| ..eyaM cayarittakaraM, cArittaM hoi AhiyaM / / 1. cAritra kA nirvacana aura lakSaNa (u 28133) 2. cAritra ke prakAra jo karma-saMcaya ko rikta karatA hai, vaha cAritra hai| 3. sAmAyika cAritra caranti-gacchantyanena muktimiti cAritram / * tIrthaMkara ke sAmAyika cAritra (dra. tIrthakara) / (uzAvR pa 556) 4. chedopasthApanIya cAritra jisase mukti kI prApti hotI hai, vaha cAritra hai| 5. parihAravizuddhi cAritra cAritraM."sadasatkriyApravRttinivRttilakSaNam / 0 parihAra tapa kA krama (uzAvR pa 556) * AhAra vidhi cAritra kA lakSaNa hai-sat AcaraNa meM pravRtti aura * kAlamAna asat AcaraNa se nivRtti / 0 tapa samApti ke bAda kA krama 2. cAritra ke prakAra 6. sUkSmasamparAya cAritra ____carittaguNappamANe paMcavihe paNNatte, taM jahA-sAmA* sUkSmasamparAya guNasyAna (dra. guNasthAna) iyacarittaguNappamANe, chedovaTThAvaNiyacarittaguNappamANe, 7. yathAkhyAta cAritra 8. kaSAya-vilaya se cAritra-prApti parihAravisuddhiyacarittaguNappamANe, suhumasaMparAyacarittaguNa9. cAritrika sthiratA ke Alambana sUtra ppamANe, ahakkhAyacarittaguNappamANe / (anu 553) 10. cAritra kA mUlya cAritra ke pAMca prakAra haiM-sAmAyika, chedopasthApa11. cAritra sampannatA ke pariNAma nIya, parihAravizuddhi, sUkSmasaMparAya aura yathAkhyAta / 12. cAritra aura samyaktva 3. sAmAyika cAritra 13. cAritra aura naya sAvajjajogavirai tti"...." (vibhA 1263) 14. cAritra (zIla) ke aThAraha hajAra aMga |'sarvathA sAvadyayoga kI virati sAmAyika hai|
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 268 parihAravizuddhi cAritra . samiti sAGgatyenakIbhAvena vA Ayo - gamanaM-pravarttanaM chedopasthApanIya cAritra ke do prakAra haiMsamAyaH sa prayojanamasya sAmAyikam / tacca sakalasAva- 1. niraticAra-yaha do avasthAoM meM hotA haidyaparihAra eva / tatraiva sati sAGgatyena svaparavibhAgA- 0 ziSya ko vistAra se mahAvratoM kI upasthApanA bhAvena ca sarvatra pravRttisambhavAt / yadvA samo-rAgadveSa- dI jAne pr| virahitaH sa ceha prastAvAccittapariNAmastasminnAyo- * eka tIrtha se dUsare tIrtha meM jAne pr| gamanaM samAyaH sa eva sAmAyikam / (uzAva pa 567) 2. sAticAra-mUla guNa kA ghAta ho jAne para punaH * apane aura parAye kA bheda kiye binA pravatti karanA mahAvratoM kA AropaNa karanA sAticAra chedopasthAsAmAyika hai| sarva sAvadha yoga kA parihAra karane panIya cAritra hai| para hI sAmAyika ho sakatI hai| ye donoM hI avasthAeM sthitakalpa sAdhu meM hotI hai| 0 rAga-dveSa se rahita citta kA pariNAma sama hai, usameM 5. parihAravizuddhi cAritra rahanA sAmAyika hai| parihAreNa visuddhaM suddho vA tao jahiM viseseNa / prakAra taM parihAravisuddhaM parihAraviddhiyaM nAma / ""sAmAiyaM duhA taM ca / ittaramAvakahaM ti ya paDhamaM paDhamaMtimajiNANaM // (vibhA 1270) parihAra nAmaka tapavizeSa ke dvArA zuddhi prApta titthesumaNAroviyavayassa sehassa thovakAliyaM / karanA parihAravizuddhi cAritra hai| sesANamAvakahiyaM titthesu, videhayANaM ca / / (vibhA 1263,1264) prakAra sAmAyika cAritra ke do bheda haiM - itvarika-svalpa- parihAravizuddhiyacarittaguNappamANe duvihe paNNatte, kAlIna aura yAvatkathika-AjIvana / taM jahA--nivvisamANae ya niviTThakAie ya / (anu553) - itvarika sAmAyika cAritra bharata aura airAvata kSetra taM dravigappaM nivvismaann-nividrkaaiyvsennN| meM prathama aura antima tIrthaMkara ke samaya ke una zaikSa parihAriyANaparihAriyassa kappaTriyassa vi ya / / sAdhaoM ke taba taka hotA hai, jaba taka mahAvratoM kA navako gaNaM idaM pratipadyate, tadyathA-catvAraH parivistAra se AropaNa nahIM kiyA jaataa| mahAvideha kSetra hArikAH, catvArazcAnuparihArikAH, ekastu klpsthitH| meM saba sAdhaoM tathA zeSa bAvIsa tIrthaMkaroM ke zAsana meM tatra parihArikANAM tadAsevakatvAdidaM nirvizamAnakamucyate, yAvatkathika sAmAyika cAritra hotA hai| anuparihArikANAM kalpasthitasya ca vihitavakSyamANatapasAM 4. chedopasthApanIya cAritra niviSTakAyikamabhidhIyate / (vibhA 1271 mava pR 478) pariyAyassa ya cheo jatthovaTThAvaNaM vaesa ca / parihAra vizuddhi ke do prakAra haiM --nivizamAna aura cheovadAvaNamiha ....." niviSTakAyika / (vibhA 1268) nau sAdhu isa tapa ko prArambha karate haiN| unameM eka jisameM sAmAyika cAritra kI paryAya kA cheda aura kalpasthita, cAra pArihArika aura cAra anUpArihArika mahAvratoM kA punaH upasthApana kiyA jAtA hai, vaha hote haiN| vartamAna meM jo pArihArika mUni parihAra tapa chedopasthApanIya cAritra hai| karate haiM, ve nivizamAna kahalAte haiN| jo parihAra tapa prakAra kara cakate haiM aura vartamAna meM sevA meM niyukta hote haiM, ve ' cheovaTThAvaNiyacarittaguNappamANe duvihe paNNate taM nirviSTakAyika kahalAte haiN| jahA-sAiyAre ya niraiyAre ya / (anu 553) parihAra tapa kA krama sehassa niraiyAraM titthaMtarasaMkame ca taM hojjaa| gimha-sisira-vAsAsaM cautthayAINi baarsNtaaii| .. mUlaguNaghAiNo sAiyAramubhayaM ca tthiykppe|| aDDhApakkaMtIe jahaNNamajjhimukkosayatavANaM // - (vibhA 1269) (vibhA 1273)
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUkSmasaMparAya cAritra grISma jaghanya upavAsa (caturtha bhakta ) madhyama belA utkRSTa telA AhAra - vidhi zizira belA ( SaSThabhakta) telA colA sesA u niyayabhattA pAyaM hoi navahaM vi niyamA na 269 bhattaM ca tANamAyAmaM / kappae sesayaM savvaM // ( vibhA 1274 ) anuparihArika kalpasthitAH paJcApi prAyo niyatabhaktA nityabhojino bhavanti / prAyograhaNAd nijecchayA kadAcidupavAsamapi kurvanti / bhaktaM ca teSAM sarvadaivA'nuparihArika kalpasthitAnAM pAraNake parihArikANAM ca sarveSAmAcAmlameva bhavati / zeSaM tu vikRtilepakRdAdikaM stu sarvaM navAnAmapi niyamAd na kalpate / ( vibhAmavR pR 479) anupArihArika aura kalpasthita prAyaH nityabhojI hote haiM / ve svecchA se kabhI-kabhI upavAsa kara lete haiM / ve pratidina tathA pArihArika pAraNe ke dina Ayambila karate haiM / unameM se koI bhI sAdhu vikRti yA lepakRta vastu kA prayoga nahIM karate haiM / kAlamAna parihAriyA - 'NuparihAriyANa kappaTThiyassa vi ya bhattaM / cha chammAsA u tavo aTThArasamAsio kappo // ( vibhA 1275 ) parihAravizuddhi sAdhanA kA kAlamAna aThAraha mahIne hai / pArihArika, anupArihArika aura kalpasthita - tInoM meM se pratyeka ke chaha-chaha mahIne kA tapa hotA hai / tapa samApti ke bAda kA krama varSA telA (aSTamabhakta ) colA paMcolA kappasamattIe tayaM jiNakappaM vA uveMti gacchaM vA / Thikappe cciya niyamA do purisajugAI te hoMti / ( vibhA 1276 ) parihAra tapa kI samApti para kucheka muni punaH parihAra tapa ko svIkAra karate haiM / kucheka jinakalpa ko svIkAra karate haiM / kucheka saMgha meM praveza kara lete haiM / isalie pArihArika tapa sthitakalpa kI avasthA meM hotA hai / vaha prathama aura antima tIrthaMkara ke samaya meM hI hotA cAritra 6. sUkSmasaMparAya cAritra kovAi saMparAo teNa jao saMparIi saMsAraM / taM suhumasaMparA, suhumo jatthAvaseso so | ( vibhA 1277) krodha Adi kaSAya saMparAya haiN| jIva unase saMsAra meM bhramaNa karatA hai| jahAM sUkSma kaSAya (lobha) avazeSa rahatA hai, vaha sUkSmasamparAya cAritra hai / sumo asya rAgaH suhumasaMparAgaH / ( AvacU 1 pR 103 ) jisake sUkSma rAga zeSa rahatA hai, vaha sUkSmasaMparAga (ya) hai / lobhANuM veaMto jo khalu uvasAmao va khavago vA / so suhumasaMparAo ahakkhAyA UNao kiMcI // ( Avani 117 ) upazamazreNI aura kSapakazreNI meM ArUDha sAdhaka sUkSma lobhANuoM kA vedana karatA hai, usa samaya kI cAritrika sthiti ko sUkSmasaMparAya cAritra kahA jAtA hai / yaha yathAkhyAta cAritra se kucha nyUna hotA hai / daMsaNa mahAIo bhaNNai aniyaTTibAyaro parao / ..... jAva u seso saMjalaNalobha saMkhejjabhAgo tti // tadasaMkhejjaibhAgaM samae samae samei ekkekkaM / aMtamuttamettaM tassA saMkhejjabhAgaM pi // ( vibhA 1300, 1301 ) darzanamoha ke atIta ho jAne para jaba taka saMjvalana lobha kA saMkhyAtatama bhAga zeSa rahatA hai, taba taka anivRttibAdara guNasthAna rahatA hai / zreNiArUDha muni saMjvalana ke saMkhyAtatama bhAga ke asaMkhya bhAga karatA hai| una asaMkhya bhAgoM ko eka- eka samaya meM upazAnta yA kSINa karatA hai, taba antarmuhUrtta vAlA sUkSmasaMparAya cAritra prApta hotA hai / prakAra sumaparAyacaritaguNappamANe duvihe paNNatte, taM jahA - saMki lissamANae ya visujjhamANae ya / ( anu 553 ) vilaggataM visujjhamANaM tao cayaMtassa / taha saMki lissamANaM pariNAmavaseNa vinneyaM // ( vibhA 1278 ) sUkSmasaMparAya cAritra ke do bheda haiM-saMklizyamAna aura vizuddhayamAna / ina bhedoM kA kAraNa hai vizuddha aura saMkliSTa pariNAma / yaha cAritra zreNiArohaNa ke samaya
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra cAritrika sthiratA vizuddhayamAna hotA hai / upazAMtamoha guNasthAna se girate teSAM lAbhaH / kSapakazreNau tu kSayAditi / sUkSmasaMpa rAyasamaya vaha saMklizyamAna hotA hai / yathAkhyAtacAritre tUpazamazreNI kaSAyopazamAt, kSapakazreNI tu tatkSAllabhyete / (vibhAmavR pR 474 ) sAmAyika, chedopasthApanIya, parihAravizuddhi - ye tInoM cAritra zreNI ArohaNa se pUrva kaSAya ke kSayopazama prApta hote haiM / anivRtti guNasthAna meM upazamazreNI kI apekSA kaSAya ke upazama se aura kSAyikazreNI kI apekSA kaSAya ke kSaya se prApta hote haiM / sUkSmasaMparAya aura yathAkhyAta cAritra upazamazreNI kI apekSA kaSAya ke upazama se tathA kSAyikazreNI kI apekSA kaSAya ke kSa se prApta hote haiM / 7. yathAkhyAta cAritra aha so jAtthe AGo'bhivihIe kahiyamakkhAyaM / caraNa sAmuditaM tamahakkhAyaM jahakhAyaM // ( vibhA 1279 ) afarerraSAyaM kSapitopazamitakaSAyAvasthAbhAvi / iha copazamitakaSAyAvasthAyAmakaSAyatvaM kaSAyakAryAbhAvAt, yathAkhyAtam arhatkathitasvarUpAnatikramavat / ( uzAvRpa 568 ) jaba krodha, mAna, mAyA aura lobha sarvathA upazAnta yA kSINa ho jAte haiM, usa samaya kI cAritra - sthiti ko yathAkhyAta cAritra kahA jAtA hai / .270 arhat dvArA prastuta cAritra kA jo svarUpa prarUpita hai usakA atikramaNa na karanA yathAkhyAta hai / prakAra akkhAyacaritaguNappamANe duvihe paNNatte, taM jahA paDivAI ya apaDivAI ya / ( anu 553 ) yathAkhyAta cAritra ke do prakAra haiM- pratipAtI (upazama cAritra) aura apratipAtI ( kSAyika cAritra ) / akasAyaM ahakkhAyaM, chaumatthassa jiNassa vA / ( u 28|33) chadmasthasya upazAntakSINamohAkhyaguNasthAnadvayavarttinaH / kevalinaH sayogyayogiguNasthAnadvayasthAyinaH / ( uzAvRpa 569 ) guNasthAna ke AdhAra para isake adhikArI do vargoM meM vibhakta haiM 1. chadmastha - upazAntamoha aura kSINamoha guNasthAnavartI / 2. kevalI - sayogikevalI aura ayogikevalI guNasthAnavartI / 8. kaSAya-vilaya se cAritra prApti khayao vA samao vA khaovasamao va suhumA hakkhAyAiM khayao samao tiNNi labbhanti / va naNNatto // ( vibhA 1257 ) sAmAyikacchedopasthApanIya parihAravizuddhikalakSaNAnyAdyAni trINi cAritrANi zreNidvayAdanyatra kaSAyakSayopazamAt pUrvapratipannAni pratipadyamAnAni ca labhyante, anivRttibAdarasya punarupazamazreNI tadupazamAt pUrvapratipannAnAM caritamohakhatovasame NAma bArasakasAyodayakhaye saduvasame ya / saMjalaNa cakka annata radesaghAtiphaDDagodae NokasAyanavagassa ya yathAsaMbhavodaye / ( AvacU 1 pR97,98 ) udaya prApta dvAdaza kaSAya kA kSaya tathA anudita kaSAya kA upazama hone para kSayopazama cAritra prApta hotA hai| isameM saMjvalanacatuSka ke dezaghAtI spardhakoM kA udaya tathA nokaSAyanavaka kA yathAsaMbhava udaya rahatA hai| na hunavarimahakhAovaghAiNo sesacaraNadesaM pi / ghAti tANamudae hoi jao sAiyAraM taM // ( vibhA 1248 ) saMjvalana kaSAya kevala yathAkhyAta kA hI upaghAti nahIM hai / vaha zeSa cAritra kA bhI dezaghAti hai / usake udaya se zeSa cAritra sAticAra ho jAte haiM / 6. cAritrika sthiratA ke Alambana sUtra iha khalu bho ! pavvaieNaM, uppanna dukkheNaM, saMjame araisamAvannacitteNaM, ohANuppehiNA agohAieNaM ceva, hayarassi gayaM kusa - poyapaDAgAbhUyAI imAI aTThArasa ThANAI sammaM saMpaDile hiyavvAiM bhavaMti / taM jahA 1. haM bho ! dussamAe duppajIvI / 2. lahussagA ittariyA gihINaM kAmabhogA / 3. bhujjo ya sAibahulA maNussA / 4. imeya me dukkhe na cirakAlovaTThAI bhavissai / 5. omajaNapurakkAre / 6. vaMtassa ya paDiyAiyaNaM / - 7. aharagaivAsovasaMpayA / 5. dullabhe khalu bho ! gihINaM dhamme gihivAsamajbhe vasaMtANaM / 9. AyaMke se vahAya hoi /
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 10. saMkappe se vahAya hoi / 11. sovakse gihavAse / niruvakkese pariyAe / 12. baMdhe givAse / mokkhe pariyAe / 13. sAvajje gihavAse / aNavajje pariyAe / 14. bahusAhAraNA gihINaM kAmabhogA / 15. patteyaM puNNapAvaM / 16. aNicce khalu bho ! manuyANa jIvie kusaggajalabiMducaMcale / 17. bahuM ca khalu pAvaM kammaM pagaDaM / 18. pAvANaM ca khalu bho ! kaDANaM kammANaM puvvi 'ducciNNANa duppaDikkaMtANaM veyaittA mokkho, natthi avettA, tavasA vA jhosaittA / aTThArasamaM payaM bhavai / (dacUlA 1 sUtra 1 - 18 ) nirgrantha-pravacana meM jo pravrajita hai kintu use mohavaza duHkha utpanna ho gayA, saMyama meM usakA citta arati-yukta ho gayA, vaha saMyama ko chor3a gRhasthAzrama meM calA jAnA cAhatA hai, use saMyama chor3ane se pUrva aThAraha sthAnoM kA bhalIbhAMti Alocana karanA cAhie / asthitAtmA ke lie inakA vahI sthAna hai, jo azva ke lie lagAma, hAthI ke lie aMkuza aura pota ke lie patAkA kA hai| aThAraha sthAna isa prakAra haiM ve 271 10. cAritra kA mUlya subahupi suyamahIyaM kiM kAhI caraNavippahINassa ? aMdhassa jaha palittA dIvasayasahassakoDIvi // appaMpi suya mahIyaM payAsayaM hoi caraNajuttassa / ekko'vi jaha paIvo, sacakkhuassA payAsei / / jahA kharo caMdaNabhAravAhI, bhArassa bhAgI na hu caMdaNassa / evaM khu nANI caraNeNa hINo, nANassa bhAgI na hu sogaIe / ( Avani 98 - 100 ) par3hA huA bahuta jJAna bhI AcArahIna ko kyA lAbha degA ? aMdhe vyakti ke sAmane karor3oM dIpaka jalAne 2 gRhasthoM ke kAmabhoga svalpa sAra sahita (tuccha ) kA kyA artha hai ? par3hA huA alpajJAna bhI AcAraaura alpakAlika haiM / 1. oha ! isa duHSamA ( duHkhabahula pAMcaveM Are) me loga bar3I kaThinAI se jIvikA calAte haiM / vAna ko prakAza se bhara detA hai / cakSuSmAna ko prakAza dene ke lie eka dIpaka bhI kAphI hai / 3. manuSya prAya: mAyA bahula hote haiM / 4. yaha merA parISahajanita duHkha cirakAlasthAyI nahIM hogA / 5. gRhavAsI ko nIca janoM kA puraskAra karanA hotA hai-- satkAra karanA hotA hai / 6. saMyama ko chor3a gRhavAsa meM jAne kA artha hai - vamana ko vApasa pInA / 7. saMyama ko chor3a gRhavAsa meM jAne kA artha hainArakIya jIvana kA aGgIkAra / 8. oha! gRhavAsa meM rahate hue gRhiyoM ke lie dharma kA sparza nizcaya hI durlabha hai / 9. vahAM AtaMka vadha ke lie hotA hai / cAritra sampannatA..'' 13. gRhavAsa sAvadya hai aura muniparyAya anavadya / 14. gRhasthoM ke kAmabhoga bahujanasAmAnya haiM - sarvasulabha haiM / 15. puNya aura pApa apanA-apanA hotA hai / 16. oha ! manuSyoM kA jIvana anitya hai, kuza ke agra bhAga para sthita jalabindu ke samAna caMcala hai / 17. oha ! maiMne isase pUrva bahuta hI pApakarma kie haiM / 18. oha ! duzcaritra aura duSTaparAkrama ke dvArA pUrvakAla meM arjita kie hue pApakarmI ko bhoga lene para athavA tapa ke dvArA unakA kSaya kara dene para hI mokSa hotA hai / unheM bhoge binA mokSa nahIM hotAunase chuTakArA nahIM hotA / 10. vahAM saMkalpa vadha ke lie hotA hai / 11. gRhavAsa kleza sahita hai aura muniparyAya kleza rahita / 12. gRhavAsa bandhana hai aura muniparyAya mokSa / candana kA bhAra Dhone vAlA gadhA kevala bhAra kA bhAgI hotA hai, candana kA nahIM / usI prakAra caritrahIna jJAnI kevala jAna letA hai, sadgati ko prApta nahIM kara sakatA / dasArasIhassa ya seNiyassA, peDhAlaputtassa ya saccaissa / aNuttarA daMsaNasaMpayA tayA, viNA caritteNa'haraM gaI gayA / / ( Avani 1960 ) dazArasiMha, zreNika, peDhAlaputra aura satyakI anuttara darzana sampanna hone para bhI cAritra ke abhAva meM adhogati ko prApta hue / 11. cAritra sampannatA ke pariNAma carita saMpannayAe NaM bhaMte ! jIve ki jaNai ? caritasaMpannayAe NaM selesIbhAvaM jaNayai / selesi paDivanne ya aNagAre cattAri kevalikammaMse khavei / tao pacchA
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra 272 cAritra (zIla) ke aThAraha.. sijjhai bujjhai parinivvAei savvadukkhANamaMtaM karei / cAritrarahita prANI ke samyaktva ho bhI sakatA hai aura nahIM bhI hotaa| parantu jo cAritrayukta hotA hai bhaMte ! cAritrasampannatA se jIva kyA prApta karatA usake samyaktva nizcita hI hotA hai| hai? cAritrasaMpannatA se vaha zailezI bhAva ko prApta hotA hai / zailezI dazA ko prApta karane vAlA anagAra cAra 12. kevalisatka karmoM ko kSINa karatA hai| usake pazcAt vaha nicchayanayassa caraNAyaviSAya nANadaMsaNavaho'vi / siddha, buddha (prazAMta), mukta, parinirvRta hotA hai aura saba vavahArassa u caraNe hayaM mi bhayaNA u sesANaM / / duHkho kA anta karatA hai| (pini 105) 12. cAritra aura samyaktva cAritra kA nAza hone para jJAna, darzana bhI naSTa ho sammattaM acarittassa hujja bhayaNAi niyamaso natthi / jAte haiM-yaha nizcaya naya kA abhimata hai / cAritra naSTa jo puNa carittajutto tassa u niyameNa sammattaM // hone para jJAna-darzana kA nAza hotA bhI hai, nahIM bhI (Avani 1162) hotA-yaha vyavahAra naya kA abhimata hai / 14. cAritra (zIla) ke aThAraha hajAra aMga joge karaNe saNNA iMdiya bhomAdi samaNadhamme ya / sIlaMgasahassANaM aTThArasagassa uppattI / / (dani 82) (je No karaMti maNasA, NijjiyaAhArasannA soiMdiye / puDhavikAyAraMbha, khaMtijutte te muNI vaMde // ) je No je No / je No / karaMti kArayaMti samaNujANaMti 6000 6000 maNasA vayasA kAyasA 2000 2000 Nijjiya Nijjiya Nijjiya Nijjiya AhAra- bhaya- mehuNasannA sannA sannA sannA 500 500 zrotrendriya cakSurindriya ghrANendriya | rasanendriya | sparzanendriya 100 | 100 100 pRthivI ap / tejas vAyu | vanaspati dvIndriya | trIndriya caturindriya paMcendriya ajIva 10 10 10 / 10 / 10 / 10__10 kSAnti / mukti / Ajava mArdava lAghava / satya / sayama - tapa / tyAga / Akacana 2000 pariggaha 10 | satya 2 yaha eka gAthA hai / dUsarI gAthA meM 'khaMti' ke sthAna 'caturiMdiya', 'paMceMdiya' aura 'ajIva' ye daza zabda AeMge / para 'mutti' zabda AegA, zeSa jyoM kA tyoM rhegaa| pratyeka ke sAtha daza dharmoM kA parivartana hone se (10x10) tIsare meM 'ajjava' aaegaa| isa prakAra 10 gAthAoM meM 100 gAthAeM ho jaaeNgii| 101 gAthA meM soiMdiya ke daza dharmoM ke nAma kramazaH AeMge / phira gyArahavIM gAthA sthAna para 'cakkharidiya' zabda aaegaa| isa prakAra pAMca meM 'pUDhavi' ke sthAna para 'Au' zabda AegA / puDhavi ke iMdriyoM kI (100 x 5) 500 gAthAeM hoNgii| phira sAtha 10 dharmoM kA parivartana haA thaa| usI prakAra 501 meM 'AhArasannA' ke sthAna para 'bhayasannA' phira 'Au' zabda ke sAtha bhI hogaa| phira 'Au' ke sthAna para 'mehaNasannA' aura 'pariggahasannA' zabda aaeNge| eka saMjJA kramazaH 'teu', 'vAu', 'vaNassai', ,beiMdiya', 'teiMdiya', ke 500 hone se 4 saMjJA ke (500x4) 2000 hoNge|
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtismRti citta phira maNasA zabda kA parivartana hogaa| 'maNasA' ke sthAna chedopasthApanIya vibhAgapUrvaka mahAvratoM kI upa sthApanA / para ' vayasA' phira 'kAyasA' aaegaa| eka-eka kA 2000 hone se tIna yogoM ke (2000x3) 6000 hoMge / phira 'karaMti' zabda meM parivartana hogA / karaMti ke sthAna para 'kArayati' aura 'samaNujANaMti' zabda AeMge / ekaeka ke 6000 hone se tIna karaNoM ke (6000X3) 18,000 zIla ke aMga ho jAeMge / ( dra. cAritra) jalacara -- jala meM vicarane vAle jIva / tiryaMca paMcendriya kA eka bheda (da. tiryaMca) jAtismRti - pUrva janmoM kA jJAna / jAtismRti ke tIna hetu 1. bAhya nimitta se jAtismRti 273 citta- sthala zarIra ke sAtha kArya karane vAlI cetanA | (dra. AtmA; jJAna ) cUlikA - coTI, graMtha kA pariziSTa / mUla graMtha meM ukta yA anukta viSaya kA pratipAdana karane vAlA prakaraNa / dRSTivAda kA pAMcavAM bheda | (dra dRSTivAda) chadmastha -ghAtikarmoM ke AvaraNa se yukta / chAdayatIti chadma ghAtikarmacatuSTayaM tatra tiSThati chadmastha: anutpanna kevalaH / ( uzAvR pa 564 ) jo AtmaguNoM ko AcchAdita karatA hai, vaha chadma hai / jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura aMtarAya ---ye cAra ghAtikarma chadma kahalAte haiM / inase yukta jIva chadmastha kahalAtA hai / yaha kevalajJAna utpanna hone se pUrva kI avasthA hai / chadmastha maraNa-maraNa kA eka bheda / (dra. maraNa) chandanA - AhAra ke lie sAdharmika sAdhuoM ko AmaMtrita karanA / sAmAcArI kA eka prakAra / ( dra. sAmAcArI) chaviparva - audArika zarIra / chavi: - tvak parvANi ca - jAnukUrparAdIni chaviparva tadyogAdaudA rikazarIramapi chaviparva | ( uzAvR pa 251 ) chavi kA artha hai tvacA / jAnu, kUrpara Adi parva haiM / inase yukta hone ke kAraNa audArika zarIra chaviparva kahalAtA hai / cheda - doSa kI vizuddhi ke lie dIkSAparyAya kA chedana kara use kama kara denA / prAyazcitta kA sAtavAM bheda | (dra prAyazcitta) 'daTThUNa te kAmaguNe viratA // "saritu porANiya tattha jAI, tahA suciNNaM tavasaMjamaM ca // ( u 14/4, 5) bhRgu purohita ke putroM ne nirgrantha ko dekhaa| unheM pUrvabhava kI smRti huI aura bhalIbhAMti Acarita tapa aura saMyama kI smRti jAga utthii| ve kAmaguNoM se virakta ho gaye / ** .... te dAragA sAhU daTThUNa amhehi eyArisANi ruvANi saMbhariyA, saMbuddhA | citiuM payattA kattha diTThapuvvANitti ? jAI ( ucU pR 221) sAdhuoM ko dekhakara bhRguputra cintana meM ekAgra ho gae aisA rUpa hamane pahale kahIM dekhA hai aisA socatesocate unheM pUrvajanma kI smRti ho AyI aura ve sambuddha ho gaye / 2. zubha adhyavasAya se jAtismRti aMgarasI bhao vaNasaMDe citei - suhajbhavasANeNa jAtI sariyA / ( AvahAvR 2 pR 143) bhadra aMgarSa cintana meM DUba gayA, zubha adhyavasAya se use jAtismRti jJAna utpannna huA / (adhyavasAya aura lezyA kI vizuddhi ke kSaNoM meM jAtismRti jJAna utpanna hotA hai / ) 3. moha ke upazama se jAtismRti ....uvasaMtamohaNijjo, saraI porANiyaM jAI // (u911 ) daMsaNamohaNijjaM caritramohaNijjaM ca uvasaMta jassa so bhavati uvasaMtamohaNijjo / ( ucU pR 180 ) jisake darzanamohanIya aura cAritramohanIya donoM upazAMta hote haiM, use pUrvajanma kI smRti hotI hai / namI rAyA sumiNae pAsati - seyaM nAgarAyaM maMdarovariM ca attANamArUDhaM NaMdighosatUreNa ya vibohito
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ jAtismRti 274 mRgAputra kI jAtismRti ..."citai""kattha mayA evaMguNajAtito pavvato diTu- titthagaro erisIe AgIie tattha diTrotti / pitAmahapUvvotti ? citayaMteNa jAtI saMbharitA-pUvvaM mANusabhave liMgadarisaNeNa porANAo jAtio saritAo, vinnAtaM ca sAmaNNaM kAUNa pupphUtare vimANe uvavaNNo aasii| tattha annapANAdi dAyavvaM tavassINaMti / devatte maMdaro jiNamahimAisu AgaeNa diTupuvvotti saMbuddho (Avaca 1 pR 164,180) pvvtito| (ucU pR 179) arhat RSabha ne saMvatsara tapa kA pAraNA apane pautra nami rAjA ne svapna meM dekhA maiM maMdarAcalasthita zreyAMsakamAra ke hAtha se kiyaa| usa samaya anya saba loga zveta hAthI para ArUDha hUM / nandighoSoM se jAga jAne para muni kI bhikSAvidhi se anabhijJa the| rAjA somaprabha Adi rAjA ne socA-- aisA parvata maiMne pahale bhI kahIM dekhaa| ne kutuhalapUrvaka zreyAMsa se jijJAsA kI-AyuSman ! hai-isa ciMtana kI gaharAI meM utarate hI unheM jAti tumane kaise jAnA ki hamAre paramaguru bhagavAn RSabha ko smRti jJAna ho gyaa| usa jJAna se jAna liyA ki maiMne bhikSA denI cAhiye? hameM bhI isakA rahasya smjhaao| devabhava se pUrva manuSya ke bhava meM sAdhutva ko svIkAra kiyA thaa| vahAM se marakara puSpottara vimAna meM utpanna zreyAMsa ne kahA-pUjya dAdAguru ko munipariveza meM haa| usa devabhava meM deva ke rUpa meM jinamahimA ke avasara dekha maiM cintana meM DUba gayA -kyA aisA pratirUpa maiMne pahale para maiM maMdara-giri para AyA thA--isa smRti se ve saMbuddha / kahIM dekhA hai ? cintana kI ekAgratA se mujhe aneka janmoM ho pravrajita ho gye| kI smRti ho aaii| usa jAtismRti se mujhe bhikSAdAna kI vidhi jJAta ho gii| yaha suna logoM ko bar3A Azcarya brahmadatta cakravartI ko jAtismRti huaa| unhoMne phira jijJAsA kI-zreyAMsa ! kaho, tuma .."anyadA copanItaM devatayA mandAradAma / samutpanna kisa bhava meM kisa rUpa meM the ? yaha pUchane para zreyAMsa ne tadarzanAdasya jAtismaraNam anubhUtAni mayaivaMvidhakusuma apane tathA apane pitAmaha RSabha ke ATha pUrvabhavoM kI dAmAni / ahaM hi nalinagUlmavimAne devo'bhavam / saMbaMdha-paramparA kA ullekha kiyA, jisakA vizada varNana (uzAvR pa 382) vasudevahiMDI meM hai| devatA dvArA upahRta maMdArapupamAlA ko dekhakara ____ aMta meM zreyAMsa ne batAyA ki devabhava se pUrva ke bhava brahmadatta cakravartI cintana meM DUba gayA-aisI puSpamAlAoM meM maiMne tIrthaMkara vajrasena ko aise AkAra-prakAra meM dekhA kA maiMne pahale kabhI anubhava kiyA hai| vimarza karate-karate thA, jaisA ki Aja arhata RSabha ko dekha rahA hai| isa use jAtismaraNa jJAna utpanna ho gyaa| isase usane muniveza ko dekha mujhe atIta ke janmoM kI smRti haI aura sAkSAt jAna liyA ki maiM pUrva janma meM nalinIgulma vimAna meM devarUpa meM utpanna huA thaa| usI ke AdhAra para maiM isa mahAna tapasvI ko ikSurasa kA dAna kara dhanya huA huuN| zreyAMsa ko ATha janmoM ko smRti mRgAputra ko jAtismRti __..."rAyANo somappabhAdayo logA ya pareNa koUhalleNa / pucchaMti sejjaMsakumAraM --sumuha ! ..kahaM tume vinAyaM jahA taM dehaI miyAputte, diTThIe aNimisAe u / bhagavato paramagurussa bhikkhaM dAyavvaMti, kahehi Ne paramatthaM / kahiM mannerisaM rUvaM, diTThapuvvaM mae puraa|| tAhe so tesiM pakahito, jahA -- mama pitAmahassa dikkhi sAhussa darisaNe tassa, ajjhavasANammi sohaNe / yasya rUbadasaNe citA samuppannA kattha manne erisarUvaM mohaMgayassa saMtassa, jAIsaraNaM samuppanna / diTTapuvaMti ! viyAremANassa bahabhavitaM jAtIssaraNaM (u 19 / 6,7) samuppanna, tato mayA NAyaM bhagavato bhikkhAdANa / tato te mRgAputra ne zramaNa ko animeSa dRSTi se dekhA aura paramavimhitA bhaNaMti - sAha keriso'si kesa bhavesu mana hI mana cintana karane lagA - 'maiM mAnatA hUM ki aisA AsI? tAhe so tesi appaNo sAmissa ya abhavaggaha- rUpa maiMne pahale kahIM dekhA hai|' sAdhu ke darzana aura NANi kaheti, jahA vsudevhiNddiie| .."mayA vairaseNa- adhyavasAya pavitra hone para "maiMne aisA kahIM dekhA hai"
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ vItarAgatA ke pariNAma 275 jina isa viSaya meM sammohita ho gayA, cittavRtti saghana rUpa meM kammArijiyattaNAto jinno| (anuca pR 43) ekAgra ho gaI, vikalpa zAMta ho gae aura jAtismRti jinaH priisshopsrgjetaa| (uzAva pa 498) jJAna utpanna ho gyaa| jo karma zatruoM, parISahoM aura upasargoM para vijaya jAtismRti kI prakriyA prApta karate haiM, ve jina haiN| 'adhyavasAne' ityantaHkaraNapariNAme zobhane pradhAne jinaH -jitasakalakarmA bhavopana kSAyopazamikabhAvartinIti yAvat 'moha' kvedaM mayA daSTaM dagdharajjusaMsthAnatayaiva tena vyavasthApanAta, muktyavasthAkvedamityaticintAtazcittasaMghaTajamUtmikaM gtsy| pekSayA vaa| (uzAvR pa 498) (uzA pa 452) jina ko sakalakarmajetA ya hA gayA hai| isake do hetu pUrvajanma ke smaraNa kI vizeSa paddhati hai| koI vyakti haiM -- unake bhavopagrAhI (aghAti) karma dagdha-rajju-saMsthAna pUrva paricita vyakti ko dekhatA hai, tatkAla caitasika kI taraha akicitkara hote haiM / unakI mukti avazya hotI saMskAroM meM eka halacala hotI hai| vaha socatA hai ki hai| isa prakAra kA AkAra maiMne kahIM dekhA hai ? IhA, apoha, vItarAga ke vacana satya mArgaNA aura gaveSaNA ke dvArA cintana Age bar3hatA hai| bhaya-rAga-dosa-mohAbhAvAo sccmnnivaaiNc| maiMne yaha kahAM dekhA ? yaha kahAM hai ?- isa prakAra kI savvaM ciyaM me bayaNaM jANayamajhatthavayaNaM va / / citA kA eka saMgharSa calatA hai / usa samaya vyakti saMmohana (vibhA 1578) kI sthiti meM calA jAtA hai| usa sthiti meM use pUrva jJAtA aura vItarAga ke vacana mArgajJa ke vacana kI taraha janma kI smRti ho jAtI hai| satya aura abAdhita hote haiM, kyoMki ve rAga, dveSa, bhaya ___ isase jAti-smaraNa kI prakriyA ke tIna aMga phalita aura moha se atIta hote haiN| hote haiM1. dRzya vastu yA vyakti kA sAkSAtkAra / vItarAgatA ke pariNAma 2. adhyavasAna kI zuddhi / ___ vIyarAgayAe NaM nehANubaMdhaNANi taNhANubaMdhaNANi ya 3. saMmohana / vocchidai, maNunnesu saddapharisarasarUvagaMdhesu ceva virjji| (jAtismRti ke dvArA pUrvavartI saMkhyeya janmoM kI (u 29 / 46) smRti hotI hai| ve sAre samanaska janma hote haiN| jAti vItarAgatA se jIva sneha ke anubaMdhanoM aura tRSNA smRti matijJAna kA eka prakAra hai| dekheM- AcAgaMga ke anubaMdhanoM kA viccheda karatA hai tathA manojJa aura 111-4 kA bhASya / ) amanojJa zabda, sparza, rasa, rUpa aura gaMdha se virakta ho tassovasaMpattI sahasaMmUiyAe paravAgaraNeNaM aNNesiM vA jAtA hai| soccA tattha sahasaMmutiyAe jAtIsaraNAdiNA / evidiyatthA ya maNassa atthA (AvacU 2 pR 275) dukkhassa heuM maNa yassa raaginno| samyaktva-prApti ke tIna hetu - te ceva thovaM pi kayAi dukkhaM 1. svasmRti, 2. arhat kA upadeza aura na vIyarAgassa kareMti kici / / (u 32100) 3. dUsaroM se sunnaa| yahAM svasmRti kA artha hai indriya aura mana ke viSaya rAgI manuSya ke lie duHkha jAtismRti / ke hetu hote haiN| ve vItarAga ke lie kabhI kiMcit bhI jina-vItarAga, arhat / duHkhadAyI nahIM hote| jiyakohamANamAyA jiyalohA teNa te jiNA huMti / ... (Avani 1076) jo krodha, mAna, mAyA aura lobha para vijaya prApta kara lete haiM, ve jina kahalAte haiN|
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva 276 jIva kA parimANa jIva-prANa dhAraNa karane vaalaa| kAlato bhaavto| davvato egaM jIvadavvaM / khettato asNkhejjpesogaaddhN| kAlato aNAdIe apajjavasite / 1. jIva ke lakSaNa bhAvato aNaMtA nANapajjavA daMsaNapajjavA carittapajjavA 2. jIva kA svarUpa agurulahuyapajjavA y| (Avaca 1 pR 108) 3. jIvAstikAya kA artha jIvadravya --dravya kI apekSA eka dravya -eka 4. jIva kA parimANa saMkhyA vAlA hai| kSetra kI apekSA asaMkhyeya pradezoM meM 5. jIvoM kI anaMtatA avagAhana karatA hai / kAla kI apekSA anAdi aura ananta 6. jIva ke prakAra hai| bhAva kI apekSA ananta jJAna-darzana-cAritra paryavoM * saMsArI jIva * siddha jIva (dra. siddha) vAlA tathA agurulaghu paryAya vAlA hai| 0 saMsArI jIva ke prakAra 3. jIvAstikAya kA artha * trasa (dra. trasa) jIvAstikAyaH yasmAjjIvitavAn jIvati jIviSyati * sthAvara (dra. jIvAnakAya) | ca tasmAjjIvaH / astIti vA pradezAH, astizabdo 7. jIva ke caudaha prakAra vA'stitvaprasAdhakaH / kAyastu samUhaH, pradezAnAM jIvAnAM 8. sUkSma jIvoM ke prakAra vA ubhayathApyaviruddhaM ityato jIvAstikAyaH / * jIva (AtmA) kI astitva siddhi (da. AtmA) ___ (anucU pR 29) * pRthvI Adi meM jIvatva siddhi (dra. jIvanikAya) jIva jIvita thA, hai aura rahegA, isalie vaha jIva * jIva aura karma kA saMbaMdha (dra. karma) kahalAtA hai| asti zabda pradeza aura astitva kA vAcaka * jIva : dravya kA eka bheda (dra. dravya) hai| kAya zabda pradezoM athavA jIvoM ke samUha kA vAcaka 1. jIva ke lakSaNa hai / jIvAstikAya ke do artha haiM-jIvapradezoM kA samUha, .."jIvo uvaogalakkhaNo // .. jIvoM kA samUha / nANaM ca daMsaNaM ceva, carittaM ca tavo thaa| 4. jIva kA parimANa vIriyaM uvaogo ya, eyaM jIvassa lakkhaNaM / / jIvassa u parimANaM vittharao jAva logametaM tu / (u 28 / 10,11) ogAhaNA ya suhamA tassa padesA asaMkhejjA / / jIva kA lakSaNa hai upyog| jJAna, darzana, cAritra, tapa, vIrya aura upyog-ye| jadA kevalI samugghAyagato bhavati tadA loga pUreti jIva ke lakSaNa haiN| jIvapadesehiM, ekkeko jIvapadeso pihIbhavati, evaM AyANe paribhoge joguvaoge kasAya lesA ya / ogAhaNe suhumN| asamugghAyagatassa jIvapadesA upari ANApANa idiya baMdhAdayanijjarA ceva / / upari bhavaMti / te ya padesA asaMkhejjA, jAvatiyA logAcittaM ceyaNa saNNA viNNANaM dhAraNA ya buddhI ya / gAsapadesA tAvatiyA jIvapadesA vi ekajIvassa parimANaM IhA matI vitakkA jIvassa u lakkhaNA ee|| bhnnitN| (dani 135, acU pR 71) (dani 125,126) kevalIsamudghAta ke samaya jIva ke pradeza pUre loka meM AdAna, paribhoga, yoga, upayoga, kaSAya, lezyA, vyApta ho jAte haiM / eka-eka jIvapradeza avibhakta hone AnApAna, iMdriya, baMdha, udaya, nirjarA, citta, cetanA, para bhI phailAva kI apekSA se pRthak-pRthak (eka-eka saMjJA, vijJAna, dhAraNA, buddhi, IhA, mati, vitarka-ye AkAza pradeza para eka-eka jIvapradeza) ho jAtA haijIva ke lakSaNa haiN| yahI sUkSma avagAhanA hai| asamudghAta ke samaya jIva pradeza saghana aura eka dUsare ke Upara rahate haiN| lokA2. jIva kA svarUpa kAza ke asaMkhyeya pradeza haiN| utane hI pradeza eka jIva ke jIvadavvassa aNuogo cauvviho - davvato khettato haiN|
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva ke caudaha prakAra 5. jIvoM ko anaMtatA upayoga kI apekSA 277 jeNovaoliMgo jIvo bhinno ya so paisarIraM / uvaogo ukka risAvagarisao teNa te'NaMtA // ( vibhA 1583 ) jIva kA lakSaNa hai upayoga / vaha pratyeka vyakti kA bhinna-bhinna hotA hai / utkarSa - apakarSa ke AdhAra para upayoga ke ananta bheda haiM / ataH jIva ananta haiM / ekendriya jIvoM ko apekSA sijyaMti somma ! bahuso jIvA navasattasaMbhavo navi ya / parimiyaso logo na saMti cegidiyA jesi // tesi bhavavicchittI pAvai neTThA ya sA jao teNa / siddhamatA jIvA bhUyAhArA ya te'vassaM // ( vibhA 1760, 1761 ) bahuta se jIva nirantara mukta ho rahe haiM / nayA jIva utpanna nahIM hotA / loka parimita hai / bAdara jIva to thor3e haiM / yadi ekendriya kA astitva nahIM mAnA bahuta jAe to saMsAra kI vyavacchitti kA prasaMga A jAegA / saMsAra kI vyavacchitti kisI ko bhI iSTa nahIM hai / ekendriya (vanaspati) jIvoM kI apekSA hI jIvoM kI anantatA siddha hotI hai / 6. jIva ke prakAra saMsAratthAya siddhAya, duvihA jIvA viyAhiyA / ..... ( u 36148) jIva ke do prakAra haiM- saMsArI aura siddha / jIvA duvihA-rUvI arUvI ya / rUvI saMsArI, arUvI siddhA / jIva rUvI sapadesA ya / kAlAdeseNaM niyamA sapadesA / laddhiAdeseNaM sapadesA vA apadesA vA / arUvI kAlAdeseNavi laddhiAdeseNavi sappadesA vA apadesA vA / ( AvacU 2 pR 4) jIva ke do prakAra haiM-rUpI aura arUpI / saMsArI jIva rUpI haiM / siddha jIva arUpI haiN| jo jIva rUpI aura pradezI hai, vaha kAla kI apekSA se niyamataH sapradeza hai / labdhi kI apekSA se sapradeza athavA apradeza hai / arUpI jIva kAlAdeza se bhI aura labdhyAdeza se bhI sapradeza athavA apradeza hai / saMsArI jIva ke prakAra jIva saMsAratthA u je jIvA, duvihA te viyAhiyA / 11 tasA ya thAvarA ceva' ( u 36/68) saMsArI jIva do prakAra ke haiM - trasa aura sthAvara / duvihAya hoMti jIvA suhumA taha bAyarA ya logammi | suhumA ya savvaloe do ceva ya bAyara vihANe ( dani 124) jIva ke do prakAra haiM- sUkSma aura vAdara / sUkSma jIva sAre loka meM vyApta haiM / bAdara jIva ke do prakAra haiM - paryAptaka aura aparyAptaka / 7. jIva ke caudaha prakAra codasahi bhUtagAmehiM" egiMdiyA suhumA itarA bAdarA, humA pajjattA apajjattA ya / evaM bAdarAvi duvihA / beMdiyAvi duvihA pajjattA apajjattA ya / teM diyAvi duvihA, cauridiyA duvihA paMcidiyA duvihAsaNNiNo asaNiNo ya / tattha asaNipaMcidiyAvi duvidhA - pajjattA apajjattA / saNNipaMcidiyAvi duvidhA -- (AvacU 2 pR 132) pajjattA apajjattA ya / jIva ke caudaha prakAra sUkSma ekendriya ke do bheda - paryApta, aparyApta / bAdara ekendriya ke do bheda - paryApta, aparyApta / dvIndriya ke do bheda - paryApta, aparyApta / trIndriya ke do bheda paryApta, aparyApta / caturindriya ke do bheda--paryApta, aparyApta / asaMjJI paMcendriya ke do bheda - paryApta, aparyApta / saMjJI paMcendriya ke do bheda - paryApta, aparyApta / .... oha bhavaggahaNammi ya tabbhavajIve ya bhAvammi || saMte Auyakamme dharatI tasseva jIvatI udae / tasseva nijjarAe mao tti siddho nayamaeNaM // jeNa ya dharati bhagavato jIvo jeNa ya bhavAu saMkamaI / jANAhi taM bhavAuM cauvvihaM tabbhave duvihaM || (dani 121-123) jIva ke tIna prakAra hai1. ogha jIva jIva Ayu dravya ke kAraNa jIvana dhAraNa karatA hai, vaha ogha jIva hai / usake saMpUrNa kSaya hone se vaha siddha avasthA ko prApta karatA hai / 2. bhavajIva - gatinAma karma ke udaya se jIva naraka Adi cAroM gatiyoM ko prApta karatA hai, vaha bhavajIva hai /
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIva 3. tadbhavajIva jo jIva svasthAna se udvRtta hokara puna: usI sthAna meM utpanna hote haiM, ve tadbhavajIva haiN| inake do prakAra haiM- manuSya aura tiyaMca / 8. sUkSma jIvoM ke prakAra 1 sihaM pupphasumaM ca pANuttigaM taheva ya paNa bIya hariyaM ca aMDa adrumaM // (da 8 / 15 abU pR 100 jicU pR 278 ) sUkSma jIva ATha prakAra ke haiM sneha sUkSma - osa, hima, kuhAsA, olA aura udbhida jalabindu / puSpa sUkSma - bar3a, umbara Adi ke phUla yA una jaise varNa vAle durvibhAvya phUla / prANa sUkSma - kuMthu, jo calane para jAnA jAtA hai kintu sthira avasthA meM durjJeya hai| usiMga sUkSma kITikAnagara, jahAM prANI durjJeya hoM / panaka sUkSma - kAI / yaha pAMca varNa kI hotI hai / bIja sUkSma sarasoM aura zAla ke agrabhAga para hone vAlI kaNikA / harita sUkSma - jo tatkAla utpanna, pRthvI ke samAna varNa vAlA aura durjJeva ho, vaha aMkura / aMDa sUkSma madhumakkhI, kIDI, makaDI, brAhmaNI aura giragiTa ke aMDe | jIvanikAya - pRthvI Adi jIvoM ke chaha varga 1. chaha jIvanikAya I o pRthvIkAya * apkAya 0 tejaskAya * vAyukAya 0 vanaspatikAya * trasakAya 2. sthAvara jIva * sthAvara jIvoM ke ma * tejas-vAyu trasa haiM 3. pRthvIkA kI paribhASA jIvatvasiddhi 0 0 prakAra 278 (pra. prasa) (pra. prasa) sacita-acita mizra pRthvI * acitta pRthvI kA upayoga pRthvIkA kI sthiti Adi 0 4. akAya kI paribhASA 0 jIvatyasiddhi 0 prakAra sacita-acitta mizra jala * aTakAva kI sthiti Adi 5. tejaskAya kI paribhASA 0 jIvatvasiddhi 0 prakAra * sacita mizra agni * sarvAdhika tejaskAya kA utpattikAla * tejaskAya kI sthiti Adi 6. vAyukAya kI paribhASA * jIvatvasiddhi 0 prakAra 0 sacita-acitta mizra vAyu * vAyukAya kI sthiti Adi 7. vanaspatikAya kI paribhASA * jIvatvasiddhi * vanaspati meM pAMca indriyoM kA astitva 0 prakAra * bAdara vanaspati ke prakAra * sAdhAraNa zarIrI * pratyeka zarIrI jIvanikAya (pra. indriya) * agrabIja Adi 0 sacitta mizra vanaspati acitta vanaspati kA upayoga * vanaspati kI sthiti Adi vanaspati ke ATha prakAra * vanaspati kI dasa avasthAyeM pRthvI Adi kI avagAhanA 9. pRthvI Adi meM ucchvAsa Adi avyakta 10. pRthvI Adi kI saghana mUrcchA kA hetu
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ pRthvIkAya kI paribhASA 11. pRthvI Adi kI dRzyatA pRthvI Adi ekendriya jIvAM meM - * paryApti * avyakta mana saMjJA zarIra * cetanA vikAsa kA krama * 1. pRthvI kAyika 2. akAyika 1. chaha jIvanikAya chajjIvaNiyA nAmajjhayaNaM samaNeNaM bhagavayA mahAvIreNaM kAsaveNaM paveiyA taM jahA puddhvikaaiy| Au kAiyA teukAiyA vAukAiyA vaNassaikAiyA tasakAiyA / (da 4 | sUtra 3 ) bhagavAna mahAvIra dvArA prajJapta chaha jIvanikAya ye 2. sthAvara jIva 3. tejaskAyika 6. kAyika ( inameM prathama pAMca jIvanikAya sthAvara haiM / ) ( dra paryApti ) ( dra. AtmA ) (dra zrutajJAna) .dra. zarIra ) ( dra. jJAna ) 4. vAyukAyika 5. vanaspatikAyika 279 zItAtapAdyupahatA api sthAnAntaraM pratyanabhisarpitayA sthAnazIlA: sthAvarAH / zIta, Atapa Adi se upahata hone sthAnAntara meM gamana nahIM karate, sthira jIva haiM / ( uzAvRpa 244) para bhI jo jIva rahate haiM, ve sthAvara puDhavI AujIvA u taheva ya vaNassaI / iccee thAvarA tivihA... // ( u 36/69 ) prastuta sUtra meM sthAvara ke tIna prakAra prajJapta haiM - pRthvI kAya, apkAya aura vanaspatikAya / (tejaskAya tathA vAyukAya ko gati ke kAraNa trasa mAnA gayA hai / ) sthAvarajIvoM ke zastra dabaM sattha-gga-visaM - nehaM bila - khAra- loNamAIyaM / bhAvo tu duppautto vAyA kAo aviraI ya // (dani 140 ) dravyazastra -- agni, viSa, sneha (taila Adi ), kSAra tathA namaka Adi / jIvanikAya bhAvazastra -- duSprayukta mana-vacana-kAya aura asaMyama / kiMcI sakAyasatthaM kiMcI parakAya tadubhayaM kici / bhAve assaM mo satyaM // etaM tu davvasatthaM ( dani 141 ) svakAyazastra - pAMca prakAra ko miTTI paraspara zastra hai / parakAyazastra - pRthvIkAya apkAya ke lie zastra hai / ubhayazastra - kAlI miTTI jala meM milane para pAnI aura miTTI donoM ke lie zastra hai / 3. pRthvIkAya kI paribhASA pRthivI - kAThinyAdilakSaNA pratItA saiva kAyaHzarIraM yeSAM te pRthivIkAyAH / ( dahAvRpa 138 ) kAThinya Adi lakSaNoM se jAnI jAne vAlI pRthvI hI jinakA kAya - zarIra hotA hai, una jIvoM ko pRthvIkAya kahate haiM / jIvatvasiddhi maMsaMkuro vva sAmANajAirUvaM kurovalaMbhAo / tarugaNaviduma-lavaNovalAdao sAsayAvatthA | ( vibhA 1756 ) vidruma, lavaNa upala Adi pRthvIkAya apane janmasthAnagata sajIva haiM / chinna hone para bhI usI sthAna para samAnajAtIya aMkura kI utpatti hotI hai, jaise arza ke mAMsAMkura kI / aNegajIvA puDhosattA (da 4 | sUtra 4 ) zastra - pariNati se pUrva pRthvI cittavatI ( sajIva ) kahI gaI hai / vaha aneka jIva aura pRthak sattvoM (pratyeka atra ke svatantra astitva) vAlI hai / prakAra puDhavI cittamaMtamakkhAyA annattha satyapariNaM / duvihA puDhavIjIvA u, suhumA pajjattamapajjattA, evamee duhA bAyarA tahA / puNo // ( u 36/70 ) pRthvIkAya ke jIva do prakAra ke haiM- sUkSma aura bAdara / ina donoM ke paryApta aura aparyApta - ye do-do bheda hote haiM / bAyarA je upajjattA duvihA te viyAhiyA / sahA kharA ya boddhavvA, saNhA sattavihA tahiM // ( u 36 / 71)
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvanikAya bAdara paryApta pRthvI kAyika jIvoM ke do bheda haiM mRdu aura kaThora / mRdu ke sAta bheda haiM / mRdu pRthvIkAya kiNhA nIlA ya ruhirA ya, hAliddA suvikalA tahA / paMDupaNagamaTTiyA || ( u 36 / 72 ) mRdu pRthvIkA ke sAta bheda haiM- kRSNa, nIla, rakta, pIta, zveta, pAMDu (bhUrI miTTI ) aura panaka (atisUkSma raja ) / kaThora pRthvIkA puDhavIya sakkarA vAluyA ya, uvale siyA ya loNase / ayataM taya sIsaga ruppasuvaNNe ya vaire ya // hariyAle hiMgulue, maNosilA sAsagaMjaNapavAle / abbhapaDalabbhavAlaya, bAyarakAe maNivihANA // gomejjae ya ruyage, aMke phalihe ya lohiyakkhe ya / maragayamasAragalle, bhuyamoyagaiMdanIle ya / / caMdaNa geruyahaMsagabbha, pulae sogaMdhie ya boddhavve | caMdappaharu lie, jalakaMte sUrakaMte ( u 36/73-76) ya // kaThora pRthvIkA ke chattIsa prakAra haiM1. zuddha pRthvI 2. zarkarA 20. pravAla 3. bAlU 4. upala 5. zilA 6. lavaNa 7. naunI miTTI 8. lohA 9. rAMgA 10. tAMbA 11. zIzA 12. cAMdI 13. sonA 14. vajra 15. haritAla 16. hiMgula 17. mainasila 18. sasyaka 19. aMjana 21. abhrapaTala 22. abhrabAlukA maNiyoM ke bheda 23. gomedaka 24. rucaka 25. aMka 26. sphaTika aura lohitAkSa 27. marakata evaM masAragalla 280 28. bhujamaMcaka 29. indranIla 30. caMdana, geruka evaM haMsagarbha 31. pulaka 32. saugaMdhika 33. candraprabha 34. vaiDUrya 35. jalakAMta aura 36. sUryakAMta acitta pRthvIkAya kA upayoga eesiM vaNNao ceva, gaMdhao rasaphAsao / saMThANAdesao vAvi, vihANAI sahassaso // ( u 36/83) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se pRthvIkAya ke hajAroM bheda hote haiM / sacitta-acitta mizra pRthvI puDhavikkAo tiviho saccitto mIsao ya acitto / saccitto puNa duviho nicchyavavahArio ceva // nicchayao saccitto, puDhavimahApavvayANa bahumajjhe / accittamIsavajjo seso vavahArasaccitto // khIra paMthe kollA iMdhaNe ya mIso ya / sahAra aggI loNUsa bi he / || vakkaMta joNieNaM (oni 337-340 ) pRthvIkAya ke tIna prakAra haiM- sacitta, acitta aura mizra / sacitta ke do prakAra haiM 1 nizcaya sacitta - ratna, zarkarA Adi pRthviyoM se sambandhita himavata Adi mahAparvatoM kA madhya bhAga nizcayadRSTi se sacitta hai / 2. vyavahAra sacitta - acitta aura mizra ko chor3akara zeSa vyavahAra sacitta hai, jaise--araNya Adi jahAM gobara Adi nahIM hai / mizra pRthvI kAya - kSIradruma - udumbara Adi ke nIce kI pRthvI / * paMtha --- patha meM vikIrNa sacitta rajakaNa / * kaTTolla - hala dvArA jotI huI bhUmi / * IMdhana -- gobara meM pRthvIkAya kA mizraNa / ye saba mizra pRthvIkAya haiM / acitta pRthvIkAya zIta zastra, uSNa zastra, kSAra, karISa, agni, Sar, USa, amla aura sneha - ye pRthvIkAya jIvoM ke zastra haiM / inase upahata hone para pRthvIkAyika jIva acitta ho jAte haiM / acitta pRthvIkAya kA upayoga avaraddhigavisaMbaMdhe lavaNena va surabhiuvalaeNaM vA / accittassa u gahaNaM paoyaNaM teNimaM va'nnaM // (pini 14 ) lUtAsphoTa ( makar3IkRta phor3A), sarpadaMza Adi ke viSa
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ akAya kI paribhASA ko utArane ke lie sapheda miTTI tathA talAI Adi ke tala kI miTTI kA lepa kiyA jAtA hai / ' namaka kA prayoga bhojana meM kiyA jAtA hai / * gaMdhapASANa (gaMdharohaka ) khujalI se utpanna vAta kA zamana karatA hai / ThANanisiyaTTaNa uccArAINa ceva ghuTTagaDagalagalevo emAi paoyaNaM ussaggo / bahuhA // ( pini 15 ) * muni acitta bhUmi para kAyotsarga, upavezana, zayana Adi karatA hai / * ghuTTaka pASANa se pAtra ko ghisakara cikanA karatA hai / pRthvIkA kI sthiti saMtaI pappaNAIyA, apajjavasiyA viya / Thi paDucca sAIyA, sapajjavasiyA viya // ( u 36 79 ) jIva anAdi pravAha kI apekSA se pRthvIkAyika ananta aura sthiti kI apekSA se sAdi-sAMta haiM / sthiti bAvIsasahassA, vAsANukkosiyA bhave / AuThiI puDhavINaM, aMtomuhuttaM jahanniyA / / ( u 36 80 ) pRthvIkA kI Ayusthiti jaghanyataH antarmuhUrta aura utkRSTataH bAIsa hajAra varSa kI hai / Ayu : jIvitaM tasya sthiti:-- avasthAnamAyuH sthitiH / ( uzAvR pa 690 ) prANI eka janma ( bhava) meM jitane kAla taka avasthita rahatA hai, usa kAlamaryAdA ko Ayusthiti yA bhavasthiti kahA jAtA hai / 281 kAyasthiti kAye sthitiH- tato'nuvarttanenAvasthAnaM kAyasthitiH / ( uzAvR pa 690 ) eka hI jIvanikAya meM nirantara janma grahaNa karate rahane kI kAla maryAdA ko kAryasthiti kahA jAtA hai / jIvanikAya asaMkhakAla mukkosaM, aMtomuhuttaM jahannayaM / kAryAThiI puDhavINaM, taM kAyaM tu amuMcao // ( u 3681) pRthvIkA kI kAya sthiti jaghanyataH antarmuhUrtta aura utkRSTataH asaMkhyAta kAla kI hai / antarakAla jahannayaM / anaMtakAlamukkasaM, aMtomuhuttaM vijaDhaMmi sae kAe, puDhavIjIvANa aMtaraM // ( u 36182) pRthvIkA kA antara ( pRthvIkAya ko chor3akara punaH pRthvIkAya meM utpanna hone taka kA kAla ) jaghanyataH antamuhUrta aura utkRSTataH ananta kAla kA hai / kSetra suhumA savvalogammi, logadese ya bAyarA / (u36|78) sUkSma pRthvIkAyika jIva samUce loka meM aura bAdara pRthvIkAyika jIva loka ke eka bhAga meM vyApta haiM / 4. apkAya kI paribhASA Apo- dravAH pratItA eva tA eva kAyaH zarIraM yeSAM te'kAyAH / ( dahAvR pa 138 ) pravAhazIla dravya -- jala hI jinakA kAya -- zarIra hotA hai, una jIvoM ko aSkAya kahate haiM / jIvatvasiddhi bhUmikkhayasAbhAviyasaMbhavao daduro vva jalamuttaM / ahavA maccho va sabhAvavomasaMbhUyapAyAo || (vibhA 1757 ) bhUmi ko khodane se pAnI prApta hotA hai, isalie pAnI ko bhauma kahA jAtA hai / vaha bhUmi kA sajAtIya hai / usakI prApti svAbhAvika / ataH vaha meMDhaka ke samAna sajIva hai / athavA machalI ke samAna bAdaloM se girane ke kAraNa AkAza kA pAnI sajIva hai / AU cittamaM tamakkhAyA aNegajIvA puDhosattA annattha satyapariNaeNaM / (da 4 | sUtra 5 ) cittavAn (sajIva ) aura pRthak sattvoM zastra - pariNati se pUrva jala kahA gayA hai / vaha aneka jIva (pratyeka jIva ke svataMtra astitva ) vAlA hai /
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvanikAya 282 tejaskAya kI paribhASA prakAra apkAya kI sthiti duvihA AujIvA u, suhamA bAyarA tahA / saMtaI pappaNAIyA apajjavasiyA viy| pajjattamapajjattA, evamee duhA puNo / / ThiI par3acca sAIyA, sapajjavasiyA vi y|| (u 36 / 84) (u 36 / 87) apkAyika jIva do prakAra ke haiM - sUkSma aura pravAha kI apekSA se ye anAdi ananta aura sthiti bAdara / ina donoM ke paryApta aura aparyApta ye do-do kI apekSA se sAdi sAnta haiN| bheda haiN| Ayusthiti bAyarA je u pajjattA, paMcahA te pakittiyA / satteva sahassAiM, vAsANakkosiyA bhave / suddhodae ya usse, harataNU mahiyA hime // AuTTiI AUNaM, aMtomuhuttaM jahanniyA / (u 36 / 85) (u 36 / 88) bAdara paryApta apkAyika jIvoM ke pAMca bheda apkAyika jIvoM kI AyUsthiti jaghanyataH antahaiM -1. zuddhodaka 2. osa 3. haratanu 4. kuhAsA aura muhUrta aura utkRSTataH sAta hajAra varSa kI hai| 5. him| kAyasthiti eesiM vaNNao ceva, gaMdhao rsphaaso| asaMkhakAlamukkosaM, aMtomuhuttaM jahanniyA / . saMThANAdesao vAvi, vihANAiM shssso|| kAyaTThiI AUNaM, taM kAyaM tu amuMcao / / (u 36 / 91) (u 36 / 89) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se apkAyika jIvoM kI kAyasthiti (nirantara usI unake hajAroM bheda hote haiN| kAya meM janma lete rahane kI kAla-maryAdA) jaghanyata: antarmaharta aura utkRSTataH asaMkhyAta kAla kI hai| sacitta-acitta-mitha jala antarakAla ghaNaudahIghaNavalayA. karagasamuddaddahANa bahumajjhe / aNaMtakAlamukkosaM, aMtomuhattaM jahannayaM / aha nicchayasaccitto vavahAranayassa agaDAiM // vijaDhaMmi sae kAe, AUjIvANa aMtaraM // usiNodagamaNatte daMDe vAse ya paDiamette ya / ... (u 36 / 90) sIuNhakhArakhatte aggIloNUsaaMbile nehe / unakA antara (apkAya ko chor3akara punaH usI kAya vakkaMtajoNieNaM......." meM utpanna hone taka kA kAla) jaghanyataH antarmuhUrta aura (oni 343, 344,346) utkRSTataH anaMtakAla kA hai| ghanodadhi, ratnaprabhA Adi pRthviyoM ke ghanavalaya, karaka kSetra (ole), samudra kA madhyabhAga aura tAlAba kA madhyabhAga egavihamaNANattA, suhumA tattha viyAhiyA / nizcaya sacitta apkAya haiM / suhamA savvalogammi, logadese ya bAyarA / / kueM Adi kA jala vyavahAra sacitta apkAya hai| (u 36086) jisa uSNa jala meM jaba taka daMDa anuvRtta ho--gaharA sUkSma apkAyika jIva eka hI prakAra ke hote haiM / ubAla na AyA ho, vaha mizra apkAya hai| patitamAtra unameM nAnAtva nahIM hotaa| ve samUce loka meM vyApta haiN| varSA kA jala mizra apkAya hai| bAdara apkAyika jIva loka ke eka bhAga meM vyApta haiN| zIta zastra, uSNa zastra, kSAra, karISa, agni, lavaNa, 5. tejaskAya kI paribhASA USa, amla aura sneha-ye apkAyika jIvoM ke zastra haiN| teja uSNalakSaNaM pratItaM tadeva kAyaH --- zarIraM yeSAM inase upahata hone para apkAyika jIva acitta ho jAte te teja:kAyAH / (dahAva pa 138) uSNa lakSaNa teja hI jinakA kAya -- zarIra hotA hai, una jIvoM ko tejaskAya kahate haiN|
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ sarvAdhika tejaskAya kA" 283 jIvanikAya jIvatvasiddhi . agnikAya ke tIna prakAra haiM......"analo AhArAo viddhi-vigaarovlmbhaao|| 1. naizcayika sacitta-iSTakA-pAka Adi ke bahamadhya(vibhA 1758) bhAga kI vidyut Adi / jaise manuSya meM AhAra Adi se upacaya aura apacaya 2. vyAvahArika sacitta-aMgAre Adi / dRSTigocara hotA hai, vaise hI agni meM bhI IMdhana se vRddhi 3. mizra-murmura aadi| aura hAni dikhAI dete haiM, isalie vaha manuSya ke samAna sarvAdhika tejaskAya kA utpattikAla sajIva hai| __ yadA sarvAsu karmabhUmiSu nirvyAghAtamagnikAyasamAteU cittamaMtamakkhAyA aNegajIvA puDhosattA annattha rambhakAH sarvabahavo manuSyAH / te ca prAyo'jitasvAmi stthprinnennN| (da 4|suutr 6) tIrthakarakAle prApyante, yadA cotkRSTapadavattinaH sUkSmAzastra-pariNati se pUrva tejasa cittavAna (sajIva) nalajIvAH tadA sarvabahvagnijIvAH / kahA gayA hai / vaha aneka jIva aura pRthak sattvoM (nandImavR pa 92) (pratyeka jIva ke svataMtra astitva) vAlA hai| arhat ajita ke tIrthakAla meM saba karmabhUmiyoM meM agni kA samArambha karane vAle manuSya sabase adhika the| prakAra jaba sUkSma agnijIva utkRSTa hote haiM, taba sarvAdhika duvihA teujIvA u, suhamA bAyarA tahA / agnijIva hote haiN| pajjattamapajjattA, evamee duhA puNo // sthiti (u 36 / 108) saMtaI pappaNAIyA, apajjavasiyA vi y| tejaskAyika jIvoM ke do prakAra haiM-sUkSma aura ThiI par3acca sAIyA, sapajjavasiyA vi ya / / baadr| una donoM ke paryApta aura aparyApta-ye do-do bheda hote haiN| (u 23 / 112) pravAha kI apekSA tejaskAyika jIva anAdi-ananta bAyarA je u pajjattA, NegahA te viyAhiyA / haiM aura sthiti kI apekSA sAdisAMta haiN| iMgAle mummure agaNI, acci jAlA taheva y|| Ayusthiti ukkA vijjU ya boddhavvA, NegahA evmaayo| tiNNeva ahorattA, ukkoseNa viyaahiyaa| egavihamaNANattA, suhumA te viyAhiyA // (u 36 / 109,110) AuTiI teUNaM, aMtomahattaM jahanniyA / bAdara paryApta tejaskAyika jIvoM ke aneka bheda (u 36 / 113) tejaskAyika jIvoM kI Ayusthiti jaghanyataH antahaiM --aMgAra, murmura, agni, aci, jvAlA, ulkA, vidyut Adi / sUkSma tejaskAyika jIva eka hI prakAra ke hote muhUrta aura utkRSTataH tIna dina-rAta kI hai| haiM, unameM nAnAtva nahIM hotaa| kAyasthiti eesi vaNNao ceva, gaMdhao rsphaaso| asaMkhakAlamukkosaM, aMtomuhuttaM jahannayaM / ' saMThANAdesao vAvi, vihANAI shssso|| kAyaTTiI teUNaM, taM kAyaM tu amuMcao // (u 36 / 116) (u 36 / 114) ' varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se tejaskAya kI kAyasthiti jaghanyataH antarmuhUrta aura unake hajAroM bheda hote haiN| utkRSTataH asaMkhyAta kAla kI hai / sacitta-mizra agni antarakAla ... iTTagapAgAINaM bahumajjhe vijjuyAi nicchio| .. aNaMtakAlamukkosaM, aMtomuhattaM jahannayaM / ....iMgAlAI iyaro mummuramAI ya misso . u|| vijaDhaMmi sae kAe, teujIvANa aNtrN| (oni 358) (u 36 / 115)
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvanikAya unakA antara (tejaskAya ko chor3akara punaH usI kAya meM utpanna hone taka kA kAla ) jaghanyataH antarmuhUrta aura utkRSTataH ananta kAla kA hai / kSetra humA savvalogammi, logadese ya sUkSma tejaskAyika jIva samUce loka meM tejaskAyika jIva loka ke eka bhAga meM vyApta haiM / 6. vAyukAya kI paribhASA bAyarA / ( u 36 / 111 ) aura bAdara vAyuH - calanadharmA pratIta eva sa eva kAya: - zarIraM yeSAM te vAyukAyAH / ( dahAvRpa 138 ) calanadharmA vAyu hI jinakA kAya - zarIra hotA hai, una jIvoM ko vAyukAya kahate haiM / jIvatvasiddhi atthi adissApAiyapharisaNAINaM guNI guNattaNao / rUvassa ghaDovva guNI jo tesi so'nilo nAma // ( vibhA 1749 ) duvihA vAujIvA u suhumA pajjattamapajjattA, evamee 284 aparapperiyatiriyA niyamiya diggamaNao'Nilo go vva / ( vibhA 1758 ) jaise gAya kisI kI preraNA ke binA hI aniyamita tiryak gamana karatI hai, vaise hI vAyu bhI tiryag gati ataH vaha sajIva hai | karatA vAU cittamaM makkhAyA aNegajIvA puDhosattA annattha satyapariNaM / (da 4 | sUtra 7 ) zastrapariNati se pUrva vAyu cittavAn ( sajIva ) kahA gayA hai / vaha aneka jIva aura pRthak sattvoM (pratyeka jIva ke svataMtra astitva) vAlA hai / prakAra sparza Adi guNoM kA guNI adRzya hone para bhI vidyamAna honA caahie| kyoMki guNa guNI meM hI rahate haiN| aura guNI guNoM ke kAraNa hI guNI kahalAtA hai / jaise rUpa guNa kA guNI ghaTa hai / isI prakAra zabda, kampa Adi vAyu ke guNa haiM, ataH ina guNoM kA adhiSThAtA guNI vAyu hai / vAyukAya kI paribhASA vAyukAyika jIvoM ke do prakAra haiM sUkSma aura bAdara / una donoM ke paryApta aura aparyApta--ye do-do bheda hote haiM / bAdara vAyukAya duhA bAyarA tahA / puNo // ( u 36 / 117) bAyarA je upajjattA, paMcahA te pakittiyA / ukaliyAmaMDaliyAghaNaguMjA suddhavAyA ya // ( u 36 / 118) utkalikAvAtA ye sthitvA sthitvA punarvAnti / maNDalikAvAtA - vAtolIrUpA / ghanavAtA - ratnaprabhAdyadhovartinAM ghanodadhInAM vimAnAnAM vA''dhArA himapaTalakalpA vAyavaH / guJjAvAtA - ye guJjanto vAnti / zuddhavAtA - utkalikAdyuktavizeSa vikalA mandA nilAdayAH / saMvarttakavAtAzca ye bahiH sthitamapi tRNAdi vivakSitakSetrAntaH kSipantIti / ( uNAvRpa 694 ) bAdara paryApta vAyukAyika jIvoM ke pAMca bheda haiM1. utkalikA vAyu -- jo Thahara-Thahara kara calatI hai / 2. maNDalikA vAyu -- jo bavaMDara rUpa meM hotI hai / 3. ghanavAyu - jo ratnaprabhA Adi pRthviyoM ke adhovartI dhanodadhi kI athavA vimAnoM kI AdhArabhUta hai / yaha barpha jaisI saghana hotI hai / 4. guMjAvAyu - jo guJjAra karatI huI calatI hai / 5. zuddha vAyu - jo manda manda bahatI hai / jo vAyu ghAsaphUsa ko bAhara se ur3Akara bhItara le jAtI hai, use saMvartaka vAyu kahA gayA hai / eesi vaNNao ceva, gaMdhao rasaphAsao / saMThANAdesao vAvi, vihANAI sahassaso // ( u 36 / 125 ) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se unake hajAroM bheda hote haiM ! sacitta-acitta-mizra vAyu savalayaghaNataNuvAyA atihima atiduddiNe ya nicchaio / vavahAra pAyamAI akkaMtAdI ya accitto // hatthasayamega gaMtA daiu acitto biiya saMmIso | taiyaMmi u saccitto vatthI puNa porisidiNehiM // (oni 360, 361 ) kAlo hi dvividha: - niddho lukkho ya / tattha niddho tiviho ukkoso majjhimo jahaNNo ya / tattha ukko - saniddhe kAle pauruSImAtraM kAlaM yAvat vatthI vAyuNA''
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspatikAya kI paribhASA 255 jIvanikAya pUrito acitto hoi taduvari so ceva taie pahare sacitto ananta haiM aura sthiti kI apekSA se sAdisAnta hai| hoi| Ayusthiti lukkhakAlo'vi tiviho-jahannalUkkho majjhima tiNNeva sahassAiM, vAsANakkosiyA bhve| lukkho, ukkosalukkho ya / tattha jahannalukkhe kAle vatthI AuTTiI vAUNaM, aMtomuhuttaM jahaniyA / / vAuNA''pUrio egadivasaM jAva acitto hoi, taduri (u 36 / 122) so ceva biiyadivase misso hoi, so ceva tatie divase vAyukAya kI Ayusthiti jaghanyataH antarmaharta aura sacitto hoi / ukkosalUkkhe kAle divasatigaM jAva utkRSTataH tIna hajAra varSoM kI hai| acitto hoi, taduri so ceva cautthe divase mIso hoi, kAsthiti tari so ceva paMcame divase sacitto hoi / asaMkhakAlamukkosaM, aMtomuhuttaM jahannayaM / (onivR pR 134) kAyaTTiI vAUNaM, taM kAyaM tu amuNco| vAyukAya ke cAra prakAra haiM (u 36 / 123) 1. naizcayika sacitta-valaya ke AkAra meM sthita vAyukAya kI kAyasthiti (nirantara usI kAya meM ghanavAta aura tanuvAta, atihimapAta aura atidurdina janma lete rahane kI kAla-maryAdA) jaghanyataH antamahata (meghakRta andhakAra) meM hone vAlI vAyU / aura utkRSTataH asaMkhyAta kAla kI hai| 2. vyAvahArika sacitta-durdina rahita pUrva Adi dizAoM kI vAyu / aMtarakAla 3. acitta vAyu-kardama Adi para calane se uThane aNaMtakAlamukkosaM, aMtomuhuttaM jahannayaM / vAlI vaayu| vijaDhaMmi sae kAe, vAujIvANa aMtaraM / / 4. mizra vAyu-dati (mazaka) meM bharI acitta vAyU vAyukAya kA antara jaghanyataH antarmuharta aura nadI meM do sau hAtha kI dUrI para mizra ho jAtI utkRSTataH ananta kAla kA hai| kSetra kAla do taraha kA hotA hai-snigdha kAla aura suhamA savvalogammi, logadese ya bAyarA / rUkSa kAla / snigdha kAla ke tIna rUpa haiM-utkRSTa, (u 36 / 120) madhyama aura jaghanya / utkRSTa snigdha kAla meM vAyu se sUkSma vAyukAyika jIva samUce loka meM aura ApUrita mazaka eka praharaparyaMta acitta rahatI hai| tat bAdara vAyukA yika jIva loka ke eka bhAga meM vyApta haiN| pazcAt vahI tIsare prahara meM puna: sacitta ho jAtI hai| rUkSa kAla ke bhI tIna rUpa haiM --jaghanya, madhyama 7. vanaspatikAya kI paribhASA aura utkRSTa / jaghanya rUkSa kAla meM vAya se Aparita vanaspatiH - latAdirUpaH pratItaH, sa eva kAyaHmazaka eka dina taka acitta rahatI hai, tatpazcAta dUsare zarIraM yeSAM te vanaspatikAyAH / (dahAva pa 138) dina mizra aura tIsare dina sacitta ho jAtI hai| latA Adi vanaspati hI jinakA kAya-zarIra utkRSTa rUkSa kAla meM mazaka kI vAyu tIna dina paryaMta hotA hai, una jIvoM ko vanaspatikAya kahate haiN| acitta rahatI hai, vahI cauthe dina mizra aura pAMcaveM dina jIvatvasiddhi sacitta ho jAtI hai| jmm-jraa-jiivnn-mrnn-rohnnaa-haar-dohlaa-myo| sthiti roga-tigicchAIhi ya nArivva saceyaNA trvo|| saMtaiM pappaNAIyA, apajjavasiyA vi ya / (vibhA 1753) ThiI par3acca sAIyA, sapajjavasiyA vi ya / / vanaspatijIva hai / usakI sajIvatA ke cihna haiM (u 36 / 12) janma, vRddhatva, jIvana, mRtyu, vraNarohaNa, AhAra, dohada, pravAha kI apekSA se vAyUkAyika jIva anAdi- roga, roga-cikitsA Adi /
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvanikAya chikkaparoiyA chikkamettasaMkoyao kuliMgo vva / Asaya saMcArAo viyatta ! vallIviyANAI || sammAdao ya sAva- paboha-saMkoyaNAio'bhimayA / lAo ya saddAi visayakAlovalaMbhAo || ( vibhA 1754, 1755) 3. latAeM vRkSa Adi ke sahAre Upara caDhatI haiM / 4. zamI Adi meM nidrA, jAgRti, saMkoca Adi hote haiM / 5. bakula, azoka Adi vRkSa zabda rUpa Adi viSayoM kA yathAsamaya paribhoga karate haiM / 1. koI vanaspati sparza se bar3hane lagatI hai / 2. vanaspati kuliMga kITa kI bhAMti sparzamAtra se koI antara nahIM hotA, samAnatA hotI hai / sikur3atI hai / samAna hote haiM / pakittiyA / ya // kedakaMdalI / kuDuMba // sAhAraNasarIrA u NegahA te siMgabere Alue mUlae ceva hirilI sirila sissirilI, jAvaI palaM lasaNakande ya, kaMdalI ya lohiNIhU ya thiya, kuhagA ya kaNhe ya vajjakaMde ya, kaMde sUraNae tahA assakaNNI ya boddhavvA, sIhakaNNI taheva ya / musuMDhI ya haliddA ya evamAyao // ya / 11 gahA ( u 36 96-99 ) sAdhAraNazarIra vanaspatikAyika jIvoM ke aneka prakAra hai - AlU, mUlI, adaraka, hiralIkanda, sirilIkaMda, sissirilIkaMda, javAikaMda, kedakadalIkanda, pyAja, lahasuna, kandalI, kustumbaka, lohI, snihu, kuhaka, kRSNa, vajrakanda, sUraNakanda, azvakarNI, siMhakarNI, musuMDhI, haridrA Adi - ye saba sAdhAraNa zarIra haiM / savvo vi kisalao khalu uppayamANo anaMtato hoi / so ceva baDDhamANo hoti aNaMto parito vA // (daacU pR76) sAre kisalaya utpatti ke samaya anantakAyika sAdhAraNazarIra hote haiN| bar3hane para ananta bhI raha sakate haiM aura pratyekazarIra bhI bana sakate haiM / pratyeka zarIrI TreaseriyA bIyA cittamaMtamakkhAyA aNegajIvA puDhosattA annattha satthapariNaeNaM / (da 4 / 8) zastrapariNati se pUrva bIjaparyanta ( mUla se lekara bIja taka) vanaspatikAyika cittavAn kahe gae haiN| ve aneka jIva aura pRthak sattvoM (pratyeka jIva ke svataMtra astitva) vAle haiM / prakAra, duvihA vaNassaIjIvA, suhumA bAyarA tahA / pajjattamapajjattA, evamee duhA vanaspatikAyika jIva do prakAra ke haiM bAdara / ina donoM ke paryApta aura aparyApta bheda hote haiM / bAdara vanaspati ke prakAra 286 bAyarA je upajjattA, duvihA te sAhAraNasarIrA ya, pattegA ya viyAhiyA || taheva ya // ( u 36 / 93) bAdara paryApta vanaspatikAyika jIvoM ke do bheda hote haiM- sAdhAraNazarIra aura pratyekazarIra / sAdhAraNa zarIrI puNo // ( u 36 / 92 ) sUkSma aura ye do-do sAdhAraNam - anantajIvAnAmapi samAnamekaM zarIraM yeSAM te'mI sAdhAraNazarIrAH / pratyeka zarIrI sAhAraNamAhAro sAhAraNamANapANagahaNaM ca / sAhAraNajIvAnAM sAhAraNalakkhaNaM eyaM // ( uzAvRpa 691 ) jisake eka zarIra meM ananta jIva hote haiM, use sAdhAraNa zarIra kahA jAtA hai / ina jIvoM ke AhAra, ucchvAsaniHzvAsa Adi meM pratyekam - ekaikazo vibhinnaM zarIrameSAmiti pratyekazarIrA:, teSAM hi yadekasya zarIraM na tadanyasyeti / (uzAvRpa 691 ) jisake eka-eka zarIra meM eka-eka jIva hotA hai, use pratyeka zarIra kahA jAtA hai / ina jIvoM ke asaMkhya zarIroM kA piMDa dRSTigata hotA hai / unameM jo eka jIva kA zarIra hai, vaha anya jIva kA zarIra nahIM hotApratyeka jIva kA svataMtra zarIra hotA hai /
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati ke ATha prakAra eesa vaNNao ceva, gaMdhao saMThANAdesao vAvi, vihANAraM rasaphAsao / sahassaso // ( u 36 / 105 ) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se unake hajAroM bheda hote haiM / 287 pategasarIrA u gahA te pakittiyA / rukkhA gucchA ya gummA ya layA vallI taNA tahA / layAvalaya pavvagA kuhuNA, jalaruhA osahItiNA / hariyakAyA ya boddhavvA, patteyA iti AhiyA || ( u 36 94, 95 ) pratyeka zarIra vanaspatikAyika jIvoM ke aneka prakAra haiM - vRkSa, guccha, gulma, latA, vallI aura tRNa / latA, valaya ( nAriyala Adi ), parvaja ( Ikha Adi), kuhaNa (bhUphor3a Adi ), jalaruha ( kamala Adi), auSadhi - tRNa (anAja) aura haritakAya - ye saba pratyeka zarIra haiM / sacitta mizra vanaspati savvo vastakAo saccitto hoi nicchayanayassa / vavahArAu a so mIso pavvAyaroTTAI // (oni 363) vanaspati ke prakAra 1. nazcayika sacitta---anantakAya vanaspati / 2. vyAvahArika sacitta pratyeka vanaspati / 3. mizra mlAna puSpa phala, kuTTita tandula Adi / acitta vanaspati ke prayojana saMthArapAyadaMDagakhomiya kappA ya pIDhaphalagAI / osaha sajjANiya emAi paoyaNaM bahuhA // (pini 46 ) zayyApaTTa, pITha, phalaka, pAtra, daNDa, sUtI vastra, auSadha ( kevala harItakI Adi), bheSaja ( harItakI baher3A Adi kA mizrita cUrNa athavA bahiH upayogI pralepa Adi) - ) - ina rUpoM meM acitta vanaspatikAya kA upayoga kiyA jAtA hai / sthiti saMtaI pappaNAIyA, apajjavasiyA viya / ThiI paDucca sAIyA, sapajjavasiyA vi ya / / ( u 36 / 101 ) pravAha kI apekSA se vanaspatikAyika jIva anAdi ananta aura sthiti kI apekSA se sAdi-sAMta haiM / Ayusthiti bhave / dasa ceva sahassAI, vAsANukkosiyA vaNaphaNa AuMtu, aMtomuhuttaM jahannagaM // ( u 36 / 102 ) vanaspati jIvoM kI Ayusthiti jaghanyataH antarmuhUrta aura utkRSTata: dasa hajAra varSa kI hai / kAyasthiti aMtomuhuttaM anaMtakAlamukkasaM, kAThaI paNagANaM, taM kAyaM tu jahannayaM / amuMcao // ( u 36 / 103) usI kAya meM vanaspati kI kAya sthiti ( nirantara janma lete rahane kI kAla maryAdA) jaghanyataH antarmuhUrta aura utkRSTataH anantakAla kI hai / Treaser maigao, ukkosaM jIvo u saMvase / kAlamaNaMta duraMta vanaspatikAya meM utpanna huA jIva duranta anantakAla taka vahAM raha jAtA antarakAla jIvanikAya asaMkhakAlamukkasaM, aMtomuhuttaM vijaDhami sae kAe, paNagajIvANa egaviNANattA, suhumA tattha suhumA savvalogammi, logadese 11 ( u 1019 ) adhika se adhika 1 ( u 36 / 104) unakA antara (vanaspatikAya ko chor3akara punaH usI kAya meM utpanna hone taka kA kAla ) jaghanyataH antarmuhUrtta aura utkRSTataH asaMkhyAta kAla kA hai / kSetra jahannayaM / aMtaraM // viyAhiyA / ya bAyarA // ( u 36 / 100) sUkSma vanaspatikAyika jIva eka hI prakAra ke hote haiN| unameM nAnAtva nahIM hotA / sUkSma vanaspatikAyika jIva samUce loka meM vyApta haiM tathA bAdara vanaspatikAyika jIva loka ke eka deza meM vyApta haiM / vanaspatikAya ke ATha prakAra aggabIyA mUlIyA porabIyA khaMdhabIyA bIyaruhA sammucchimA taNalayA / (da 4 sUtra 8 ) vanaspati ke ATha prakAra haiM agrabIja - jisakA agrabhAga bIja ho, jaise koraMTaka /
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jIvanikAya 1.288 jJAna mUlabIja--- jisakA mUla hI bIja ho, jaise utpalakaMda ananta vanaspatikAyika jIvoM ke zarIra aadi| eka vAyukAyika jIva kA zarIra / parvabIja-jisakA parva hI bIja ho, jaise ikSu Adi / asaMkhya vAyukAyika jIvoM ke zarIra= skandhabIja--jisakA skandha hI bIja ho, jaise thUhara, eka tejaskAyika jIva kA shriir| kapittha Adi / asaMkhya tejaskAyika jIvoM ke zarIra bIjaruha- jo bIja se utpanna ho, jaise zAli, gehUM aadi| eka apkAyika jIva kA zarIra / saMmUcchima-jo bIja ke binA pRthvI, pAnI Adi kAraNoM asaMkhya apkAyika jIvoM ke zarIra= ko prApta kara utpanna ho, jaise padminI Adi eka pRthvIkAyika jIva kA zarIra / tRNa-dUba, darbha Adi sabhI prakAra ke tRNa / 6. pRthvI Adi meM ucchvAsa Adi avyakta latA-saba prakAra kI latAeM / cittamAtrameva teSAM pRthivIkAyinAM jIvitalakSaNaM, na vanaspati kI dasa avasthAeM punarucchvAsAdIni vidyante / (dajicU pR 136) vaNassaikAiyassa bIyapajjavasANA dasa bhedA gahiyA pRthvIkAya Adi pAMca jIvanikAyoM meM caitanya alpabhavaMti-taM jahA vikasita hotA hai| unameM ucchavAsa, nimeSa Adi jIva mUle kaMde khaMdhe tayA ya sAle tahappavAle y| ke vyakta cihna nahIM hote| patte pUpphe ya phale bIe dasame ya nAyavvA / / 10. saghana mUrchA kA hetu (dajicU pR 138) jahA purisassa majjapANavisovayoga-sappAvarAhavanaspati kI dasa avasthAeM haiM ---- hippUrabhakkhaNa mucchAdIhiM cetovighAtakAraNe hi jugapada1. mUla 6. pravAla bhibhUtassa cittaM mattaM evaM puDhavikkAtiyANaM / 2. kaMda 7. patra (daaca pR 74) 3. skaMdha 8. puSpa jisa prakAra citta ke vighAtaka kAraNoM se abhibhUta 4. tvacA 9. phala aura manuSya kA citta mUcchita ho jAtA hai, vaise hI jJAnAvaraNa 5. zAkhA 10 biij| ke prabalatama udaya se pRthivI Adi ekendriya jIvoM kA joNibbhUte bIe jIvo vakkamai so va aNNo vA / caitanya sadA mUcchita rahatA hai| inake caitanya kA vikAsa jo vi ya mule jIvo so vi ya patte pddhmyaae|| nyUnatama hAtA hai| (dani 142) 11. pRthvI Adi jIvoM kI dRzyatA yonibhUta bIja meM bIja kA jIva janma letA hai, tANi puNa asaMkhejjANi samuditANi cakkhuvisayaathavA dUsarA jIva janma letA hai| prArambha meM mUla meM jo mAgacchati / (daacU pR74) jIva hai, patte meM bhI vahI jIva hai| miTTI ke kaNa, jala kI bUMda aura agni kI cina8. pRthvI Adi ekendriya jIvoM kI avagAhanA / gArI meM asaMkhya jIva hote haiN| inakA eka zarIra dRzya nahIM bntaa| inake asaMkhya zarIroM kA samudaya hI hameM pRthivIkAyikAdInAM tvaMgulAsaMkhyeya bhAgamAtratayA dIkha sakatA hai| ...tulyAyAmapyavagAhanAyAM vizeSaH / jJAtadharmakathA- chaThA aNg| (dra. aMgapraviSTa) vaNa'NaMtasarIrANa egANilasarIragaM pamANeNa / aNalodagapuDhavINaM asaMkhaguNiyA bhave vuDDhI // jJAna-jJeya kA bodha karAne vAlA sAdhana / (anuhAvR pR 80) / 1. jJAna kA nirvacana pRthvIkAyika Adi sabhI ekendriya jIvoM kI ava- paribhASA gAhanA aMgula kA asaMkhyeya bhAga mAtra hotI hai, phira bhii| 2. jJAna ke pAMca prakAra unameM kucha antara hotA hai * cAra jJAna svArtha, zrutajJAna parArtha
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna ke pAMca prakAra 289 jJAna hai| 3. matijJAna Adi ke krama kA hetu Najjati etamhi tti NANaM, NANabhAve jIvo tti / 4. cAra jJAna kSayopamaza bhAva (nandIcU pR 13) 5. jJAna-prApti ke vikalpa 0 jAnanA jJAna hai| 6.jJAna ke do prakAra 0 kSAyopazamika athavA kSAyika bhAva se jIva Adi 7. pratyakSa jJAna kA nirvacana padArtha jAne jAte haiN| 0 paribhASA 0 isake hone para jAnA jAtA hai, isalie yaha jJAna 0 prakAra 8. indriyapratyakSa kI paribhASA paribhASA 0 prakAra savisesaM sAgAraM taM nANaM / .. (vibhA 764) 0 indriyajJAna saMvyavahAra pratyakSa jo vastu ke vizeSa rUpoM-bhedoM kA grAhaka hai, vaha .indriyajJAna parokSa sAkAra upayoga jJAna hai| 9. noindriyapratyakSa kI paribhASA NANaM ca NeyAo avvatirittaM / kahaM ? jAva jANi* prakAra yavvA bhAvA tAva NANaM / (AvacU 1 pR 29) 10. parokSa jJAna kI paribhASA jJAna aura jJeya abhinna haiN| kyoMki jitane jJeya padArtha 0 prakAra haiM, utanA jJAna hai| * parokSatA kA hetu 11. jJAna aura naya 2. jJAna ke pAMca prakAra 12. jJAna aura samyaktva meM bheda nANaM paMcavihaM paNNattaM, taM jahA AbhiNibohiya13. jJAnasampannatA ke pariNAma nANaM suyanANaM ohinANaM maNapajjavanANaM kevalanANaM / 14. cetanA-vikAsa kA krama (nandI 2) 15. jJAnAvaraNIya karma kA kSayopazama saba jIvoM meM jJAna ke pAMca prakAra haiM-Abhinibodhika jJAna *jJAnAvaraNa ke prakAra (dra. karma) (matijJAna), zrutajJAna, avadhijJAna, manaHparyavajJAna, kevala*jJAna ke AcAra (da. AcAra) jnyaan| (dra. sambaddha nAma) *jJAna vinaya (dra. vinaya) evaM paMcavihaM nANaM davvANa ya guNANa ya / *jJAna bhAvanA (dra. bhAvanA) pajjavANaM ca savvesiM nANaM nANIhi desiyaM / / * pAMca jJAna aura sAmAyika (dra. sAmAyika) (u 28 / 5) *jJAna : bhAvapramANa kA eka bheda (va.pramANa) | yaha pAMca prakAra kA jJAna sarva dravya, guNa aura * mithyAtvI kA jJAna ajJAna (dra. ajJAna) | paryAyoM kA avabodhaka hai-aisA jJAniyoM ne batalAyA 16. sAmAnya bodha-darzana 0 dazana ke prakAra cAra jJAna svArtha, zrutajJAna parArtha * cakSudarzana-acakSudarzana cattAri nANAiM ThappAiM ThavaNijjAiM- no uddi* avadhivazana ssaMti, no samuddissaMti, no aNuNNavijjati / suyanA* kevaladarzana (dra.kevalajJAna) | Nassa uddeso samuddeso aNuNNA aNuogo ya pavattai / jJAna aura darzana kA bheda kyoM ? (anu 2) 1. jJAna kA nirvacana cAra jJAna pratipAdana meM sakSama nahIM hone ke kAraNa NAtI NANaM-avabohamettaM / sthApya-sthApanIya haiM / isalie inake uddeza (adhyayana kA khaovasamiyakhAieNa vA bhAveNa jIvAdipadatthA / nirdeza) samuddeza (sthirIkaraNa kA nirdeza) aura anujJA Najjati iti nnaannN| (adhyApana kA nirdeza) nahIM hote| zrutajJAna ke uddeza,
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna samuddeza, anujJA aura anuyoga hote haiM / '3. matijJAna Adi ke krama kA hetu kimesa matinANAdiyo kamo ? sakAraNo uvaNNAso / ime ya te kAraNA -tullasAmittaNato savvakAlAvicchedatittaNato iMdiyA'NidiyaNimittattaNato tullakkhatovasamakAraNattaNato savvadavva' divisayasAmaNNattaNato parukkhasAmannattaNao ya tabbhAve ya sesaNANasaMbhavAto ato AdI mati-sutAI katAI / mati suyasamANa kAlattaNato micchaddaMsaNapariggahataNato tavvivajjaya sAhammattaNato sAmisAhammattaNato ya katthai kAlegalAbhattaNato ya matisutANaMtaraM avadhi ti bhaNito / tato ya chaumatthasAmisAmaNNattaNatoya puggalavisayasAmaNNattaNato ya khayovasamabhAvasAmaNNattaNato ya paccakkhabhAvasAmaNNattaNatoya avahisamaNaMtaraM maNapajjavanANaM ti / savvANuttamattaNato savvavisuddhattaNato ya viratasAmasAmaNNattaNato ya savvAvasANalAbhattaNato sabuttamaladdhittaNao ya tadaMte kevalaM bhaNitaM / ya ( nandI pR 14 ) mati aura zruta ko sarvaprathama rakhA gayA hai, kyoMki donoM ke hone para hI zeSa jJAna saMbhava haiN| donoM ke adhikArI tulya / samAna haiM, donoM kI sthiti samAna hai, donoM indriyanimittaja haiM, donoM kA kSayopazama tulya hai, donoM kA viSaya samAna hai, donoM parokSa jJAna haiM / mati zruta aura avadhijJAna kA kAlamAna samAna hai, adhikArI samAna haiM / ye mithyAdRSTi ke bhI ho sakate haiM / inakA viparyaya bhI hotA hai / kabhI-kabhI tInoM kI prApti eka sAtha bhI ho jAtI hai - ina samAnatAoM ke kAraNa mati zruta ke pazcAt avadhijJAna kA krama rakhA gayA hai / avadhi aura manaH paryavajJAna- donoM ke adhikArI chadmastha hote haiN| donoM kA viSaya hai - pudgala / rUpI dravya / donoM kSAyopazamika pratyakSa jJAna haiM / ataH avadhi ke bAda manaH paryava kA krama upanyasta hai / manaHparyava aura kevalajJAna ke adhikArI muni / vratI hote haiM / kevalajJAna saba jJAnoM meM uttama hai, sarvavizuddha hai, sarvottama labdhi hai, sabase anta meM prApta hotA hai, ata: vaha aMta meM nirUpita hai / 290 4. cAra jJAna kSayopazamabhAva ....khaovasamiyA pratyakSa jJAna kA nirvacana AbhiNi bohiyanANaladdhI, khaovasamiyA suyanANaladdhI, khaovasamiyA ohinANaladdhI, khaovasamiyA maNapajjavanANaladdhI / ( anu 285 ) cAra jJAnalabdhiyAM kSayopazama- niSpanna haiM1. Abhinibodhika jJAnalabdhi 3 avadhijJAnalabdhi 2. zrutajJAnalabdhi 4. manaH paryavajJAnalabdhi | 5. jJAna-prApti ke vikalpa dohiM vA mati sutehi / tihi vA mati sutA 'vahIhiM ahavA mati suya-maNapajjavehiM / caturhi vA matisutAvahi-maNapajjavehi / ekkeNa vA kevalanANeNa saMpaNNaM / ( acU pR 138 ) eka sAtha jJAna prApti ke cAra vikalpa - 1. do jJAna -mati aura zruta / 2. tIna jJAna - ( 1 ) mati, zruta aura avadhi / (2) mati, zruta aura manaH paryava / 3. cAra jJAna - mati, zruta, avadhi aura manaH paryava / 4. eka jJAna - kevalajJAna / 6. jJAna ke do prakAra taM samAsao duvihaM paNNattaM taM jahA paccakkhaM ca parokkhaM ca / ( nandI 3) jJAna ke do prakAra haiM- pratyakSa aura parokSa / 7. pratyakSa jJAna kA nirvacana jIva akkha atthavvAvaNa - bhoyaNaguNaNio jeNa / taM paTTai nANaM jaM paccakkhaM ......... "1 ( vibhA 89 ) paNatA atthe asai tti iccevaM jIvo akkho, NANabhAveNa vAveti / akkhaM pati vaTTati tti paccakkhaM / aditi vRttaM bhavati / ( nandIcU pR 14 ) jo jJAnAtmA se sabhI arthoM-padArthoM meM vyApta hotA hai, vaha akSa / jIva hai / akSa dvArA hone vAlA jJAna pratyakSa hai / yaha anindriya jJAna hai / aznAti samasta tribhuvanAntarvartino devaloka samRyAdInarthAn pAlayati bhuMkte veti akSa: / '''' tamakSaM
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ noindriyapratyakSa kI paribhASA 291 yA " prati sAkSAt""vartate yajjJAnaM tatpratyakSam / indriyajJAna : saMvyavahAra pratyakSa (vibhAmavR pR 50) egaMteNa parokkhaM liMgiyamohAiyaM ca paccakkhaM / jo samasta padArthoM kA pAlana/rakSaNa aura upabhoga iMdiyamaNobhavaM jaM taM saMvavahArapaccakkhaM / / karatA hai, vaha akSa jIva hai| sAkSAt akSa se hone vAlA ( bhA 95) jJAna pratyakSa hai| hetu se hone vAlA anumAna jJAna vAstavika parokSa paribhASA hai / avadhi, mana paryava aura kevalajJAna vAstavika pratyakSa jaM sayaM ceva jIvo iMdieNa viNA jANati. taM haiN| indriya aura mana se hone vAlA jJAna sAMvyAvahArika paccakkhaM bhaNNa ti / (AvacU 1 pR7) pratyakSa hai| indriyoM kI sahAyatA ke binA AtmA svayaM jisase iMdiyamaNonimittaM pi nANumANA hi bhijjae kiMtu / jJeya ko jAnatI hai, vaha pratyakSa jJAna hai| nAvikkhai ligaMtaramii paccakkhovayAro stha / / (vibhA 471) indriyamanonirapekSamAtmana: sAkSAt pravRttimatpratyakSam / indriya aura mana ke mAdhyama hone vAlA jJAna bhI (AvamavR pa 16) anumAna se bhinna nahIM hai| kintu isameM dhUma Adi anya indriya aura mana se nirapekSa kevala AtmA se hone liMga yA nimitta kI apekSA nahIM rahatI, isalie iMdriyavAlA jJAna pratyakSa hai| manojJAna ko upacAra se pratyakSajJAna kA gayA hai| prakAra bhAvidiyovayArapaccakkhattaNato etaM paccakkhaM / paramapaccakkhaM duvihaM paNNattaM, taM jahA -iMdiyapaccakkhaM ca sthao puNa citamANaM etaM parokkhaM / parA davidiyA, noiMdiyapaccakkhaM c| (nandI 4) bhAvidiyassa ya tdaayttppnnto| (nandIca 115) pratyakSa ke do prakAra -1. indriya pratyakSa / bhAvendriya ke kAraNa indriyajJAna ko pratyakSa kahA 2. noindriya pratyakSa / gayA hai / paramArthataH yaha pagekSa hai kyoMki dravyendriyAM 'para' 8. indriya pratyakSa kI paribhASA - haiM aura bhAvendriyAM dravyendriyoM ke adhIna haiN| - pUggalehiM saMThANaNivvattirUvaM davadiyaM / soiMdiya- indriyajJAna parokSa mA daiMdiyANaM savvAtappadesehiM svAvaraNakkhatovasamAto jA jIvo cceva cakmA diehiM rUvAINaM visayatthANaM laddhI taM bhAvidiyaM / tassa paccakkhaM ti iNdiypcckkhN| gAhato / kahaM ? jamhA jIvovaogavirahiyANi iMdiyANi (nandIca pR 14) No uvalabhaMti / ao jaM iMdiehiM uvalabbhati taM NANaM pUdagaloM jo indriya-saMsthAna nirmita hotA hai, vaha liMgitaM, ""paranimittaNipphaNNaM / (Ava 117) dravyendriya hai| sarva AtmapradezoM meM zrotra Adi indriyoM ke jIva hI cakSu Adi indriyoM ke mAdhyama se rUpa AvaraNa kA kSayopazama hona se zrotra Adi indriyoM kI Adi viSayoM ko grahaNa karatA hai| kyoMki jIva ke upalabdhi jJAna karane kI kSamatA ko bhAvendriya kahate haiN| yoga se zanya indriyAM kucha bhI upalabdha nahIM kara jo bhAvendriya ke pratyakSa hai, vaha indira pratyakSa hai| sktiiN| isalie indriyoM ke dvArA jo upalabdha hotA prakAra hai vaha jJAna parokSa hai, paranimitta se niSpanna hai| iMdiyapaccakkhaM paMcavihaM paNNattaM, taM jahA-soiMdiya- 8. noindriyapratyakSa ko paribhASA paccakkhaM, cakkhidiyapaccakkhaM, ghANidiyapaccakkhaM, noiMdiyapaccakkhaM ti idiyAtirittaM |(nndiic pR15) no jibhidiyapa kkhaM, phAsiMdiyapaccakkhaM / (nandI 5) noindriyapratyakSaM yat indriyapratyakSaM na bhavA / indriyapratyakSa pAMca prakAra kA hai--1. zrotrendriya- nozabdaH sarvaniSedhava cii| tena manaso'pi kathaJcidipratyakSa, 2. cakSu rindriyapratyakSa, 3. ghrANendriyapratyakSa, ndriyatvAbhyupagamAttadAzritaM jJAnaM pratyakSaM na bhavatIti / 4. rasanendriyapratyakSa, 5. sparzanendriyapratyakSa / nandImat pa 76) atIndriyajJAna noindriyapratyakSa hai| pAhA
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna 292 jJAnasampannatA ke pariNAma jo indriyapratyakSa nahIM hai, vaha noindriyapratyakSa hai| mana ke mAdhyama se jo mati-zrutAtmaka jJAna hotA hai, yahAM no zabda sarvathA niSedhavAcaka hai| mana bhI kisI vaha dhUma se agnijJAna kI taraha paranimittaja hone ke apekSA se indriyarUpa meM svIkRta hai isalie usake mAdhyama kAraNa parokSa hai| se hone vAlA jJAna pratyakSa nahIM hotaa| indiya-maNonimittaM parokkhamiha sasayAdibhAvAo / prakAra takkAraNaM parokkhaM jaheha sAbhAsamaNamANaM / / noiMdiyapaccakkhaM tivihaM paNNattaM, taM jahA- ohi (vibhA 93) indriya aura mana ke mAdhyama se hone vAle jJAna meM nANapaccakkhaM, maNapajjavanANapaccakkhaM, kevalanANapaccakkhaM / (nandI 6) saMzaya, viparyaya, anadhyavasAya Adi ho sakate haiM, isalie noindriyapratyakSa tIna prakAra kA hai-1. avadhijJAna vaha parokSa hai| jaise sAbhAsa anumAna yA samyag anumAna pratyakSa, 2. manaHparyavajJAnapratyakSa 3. kevalajJAnapratyakSa / ko parokSa isalie mAnA hai ki vaha indriya aura mana(dra. sambaddha nAma) sApekSa hotA hai ta ga usameM saMzaya Adi kI saMbhAvanA banI rahatI hai| 10. parokSajJAna kI paribhASA honti parokkhAI mai-suyAiM jIvassa prnimittaao| akkho jiivo| tassa ja parato taM parokkhaM / puvovaladdhasaMbadhasaraNAo vANumANaM va // (AvacU 1 pR 6,7) (vibhA 94) akkhAto paresu jaM NANaM uppajjati taM parokkhaM jaise pUrva upalabdha saMbaMdha kI smRti ke kAraNa utpanna iMdiyamaNonimittaM daTThavvaM / (nandIcU pR 14) hone vAlA anumAna jJAna parokSa hai, vaise hI : ti aura akSa kA artha hai-jIva / jo usase para hotA hai, vaha zruta jJAna bhI para arthAt indriya aura mana ke nimitta se parokSa hai| utpanna hotA hai, isalie vaha parokSa hai| jo jJAna sAkSAt AtmA se nahIM, 'para' se hotA hai, 11. jJAna aura naya vaha parokSa hai| yaha indriya aura mana ke nimitta se hone sammatta-nANarahiyassa nANamuppajjai tti vvhaaro| vAlA jJAna hai| necchaiyanao bhAsai uppajjai tehiM sahiassa / / prakAra (vibhA 414) parokkhaM duviha paNNattaM, taM jahA . AbhiNibohiya vyavahAranaya ke anusAra samyaktva aura jJAna se nANaparokkhaM ca suyanANaparokkhaM ca / (nandI 34) vihIna (mithyAtvI aura ajJAnI) jIva ko jJAna utpanna parokSa jJAna do prakAra kA hai-1. Abhinibodhika- TotA hai| nijAta hotA hai| nizcayanaya ke anusAra samyaktvI aura jJAnI jJAnaparokSa 2. zrutajJAnaparokSa / ko hI jJAna utpanna hotA hai / parokSatA kA hetu 12. jJAna aura samyaktva meM bheda akkhassa poggalakayA jaM davivandiya-maNA parA teNaM / nANamavAya-dhiIo saNa miTaThaM jhogghe-haao| tehiM to jaM nANaM parokkhamiha tamaNamANaM va // taha tattaruI sammaM roijjai jeNa taM nANaM / / apodgalikatvAdamUrto jIva / paudgalikatvAt tu (vibhA 536) mUrtAni dravyendriyamanAMsi / amUrtAcca mUrta pRthagbhUtam / jaise avagraha aura IhA sAmAnya avabodha ke kAraNa tatastebhyaH paudgalikendriyamanobhyo yad mati-zruta darzana haiM aura apAya tathA dhRti-dhAraNA vizeSa avabodha lakSaNaM jJAnamupajAyate, tad dhUmAderagnyAdijJAnavat ke kAraNa jJAna haiM, vaise hI tattvaviSayaka ruci-zraddhA paranimittatvAt parokSamiha jinamate paribhASyate / samyaktva hai aura jisase jIva Adi tattvoM para zraddhA (vibhA 90 mavR pR 50) hotI hai, vaha jJAna hai| AtmA amUrta hai, kyoMki apaudgalika hai| dravyaindriyAM aura mana mUrta haiM, kyoMki pudagaloM se niSpanna haiN| 13. jJAnasampannatA ke pariNAma amUrta se mUrta 'para' (pRthak) hai| ataH dravyendriyoM aura nANasaMpannayAe NaM bhaMte ! jIve ki jaNayai ?
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAnyabodha-darzana 293 jJAna nANasaMpannayAe NaM jIve savvabhAvAhigama jnnyi| visuddhataraM nANamakkharaM, evaM kameNaM teu-vAu-vaNassatinANasapanne NaM jIve cAurate saMsArakaMtAre na viNassai / beiMdiya-teiMdiya-caturidiya-asaNNipaMceMdiya-saNNipaMceMdi jahA sUI sasuttA paDiyA vi na viNassai / yANa ya visuddhataraM bhavati / (nandIcU pR 56) tahA jIve sasutte saMsAre na vi ssai / / ___ savvajahaNaNaM cittaM egidiyANaM, tato visuddhataraM nANaviNayatavarcA ttajoge saMpAuNai, sasamayaparasamaya- beiMdiyANaM, tato teiMdiyANaM, tato caridiyANaM, tato saMghAyaNijje bhvi| (u 29 / 60) asaNNipaMcidiyatirikkhajoNitANaM sammacchimamaNasANa ya, bhante ! jJAna-sampannatA (zrutajJAna kI sampannatA) se tato gabbhavatiyatiriyANaM, tato gabbhavakkaMtiyamaNUsANaM, jIva kyA prApta karatA hai ? tato vANamaMtarANaM, tato bhavaNavAsINaM, tato jotisiyANaM, jJAna-sampannatA se vaha saba padArthoM ko jAna latA tato sodhammatANaM jAva savvakkassaM aNu ttarovavAtiyANaM hai / jJAna-sampanna jIva cAra gatirUpa cAra antoM vAlI devANaM / (daacU pR 74) aTavI meM binaSTa nahIM hotaa| jisa prakAra sasUtra (dhAge pRthvIkAyika jIvoM meM jJAna-cetanA kA vikAsa nyUnatama hotA hai| usase anaMta bhAga vizuddhatara jJAna prakAra sasUtra (zrutasahita) jIva saMsAra meM rahane para bhI apakAyika jIvoM meM hotA hai| isI prakAra tejaskAya, vinaSTa nahIM hotaa| vAyukAya, vanaspatikAya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, jJAnasampanna vyakti avadhi Adi viziSTa jJAna, vinaya, asannI paMcendriya tiryaMca, sammUcchima manuSya, garbhaja tapa aura cAritra ke yogoM ko prApta karatA hai tathA tiryaca, garbhaja manuSya, vyaMtara deva, bhavanapati deva, jyotiSka svasamaya aura parasamaya kI vyAkhyA yA tulanA ke lie deva, saudharma Adi kalpopapanna deva aura nava aveyaka prAmANika ruSa mAnA jAtA hai| deva-inakA jJAna kramazaH vizuddha, vizuddhatara hotA hai / jJAnasya phalaM heyasya hAni: upAdeyasya copAdAnaM, anuttaropapAtika devoM meM jJAnacetanA kA vikAsa sarvotkRSTa na ca saMsArAtparaM kiJciddhe yamasti na ca mokSAtparaM vizuddhatama hotA hai| kiJcidupAdeyaM, tato bhavamokSAvekAntena heyopAdeyau / bhavamokSayozca hAnyupAdAne sarvasaGgaviraterbhavataH / tataH 15. jJAnAvaraNIya karma kA kSayopazama saba jIvoM meM sA'vazyaM tattvavedinA krtvyaa| saiva ca paramArthato jJAnasya NANAvaraNijjassa kammassa aNaMtehiM avibhAgapaliphalam / (nandImava pa 143) cchedehiM jativi ekkekko jIvapadeso AveDhito jJAna kI niSpatti hai-heya kA tyAga aura upAdeya pariveDhito bhavati tahAvi NANabhAvo atthi ceva pUDhavikA svIkAra / saMsAra se bar3hakara koI dUsarA heya nahIM hai kaaiyaadiinnN| (AvacU 1 pR 30) aura mokSa se bar3hakara koI dUsarA upAdeya nahIM hai / isalie yadyapi jJAnAvaraNIya karma ke ananta avibhAgI bhava-saMsAra ekAntataH heya hai aura mokSa ekAntataH paricchedoM se eka-eka Atmapradeza AveSTita-pariveSTita upAdeya hai| bhava kI hAni aura mokSa ke upAdAna kA hai. phira bhI pRthvIkAya Adi jIvoM meM jJAna kI sattA sAdhana hai-sarvasaMga-virati / jJAnI ko virati avazya (kSayopazama) to vidyamAna hai hii| karanI cAhie / vastutaH jJAna kA yahI phala hai| 16. sAmAnyabodha-darzana jaM annANI kammaM khavei bahuyAhi vAsakoDIhiM / taM nANI tihiM gutto khavei UsAsametteNaM / / ..."nivvisesmnnaagaarN| taM dNsnnN"| (uzAva pa 68) (vibhA 764) eka ajJAnI karor3oM varSoM meM jitane karmoM ko kSINa jo sAmAnya kA grAhaka hai, vaha darzana/anAkAra upakaratA hai, utane karmoM ko eka trigupta jJAnI ucchavAsa yoga hai| mAtra meM kSINa kara detA hai| darzana ke prakAra 14. cetanA-vikAsa kA krama daMsaNaguNappamANe caunvihe paNNatte, taM jahA- cakkhupuDhavikAitehito AukkAtiyANa aNaMtabhAgeNa daMsaNaguNappamANe acakkhudaMsaNaguNappamANe ohidasaNa
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAnakriyAvAda 294 tapa guNappamANe kevaladasaNaguNappamANe / (anu 552) tattva nau haiM darzana ke cAra prakAra haiM --cakSadarzana, acakSadarzana, jIva-jisameM cetanA ho, sukha-duHkha kA saMvedana ho| 'avadhidarzana, kevaladarzana / ajIva-jisameM cetanA na ho| cakSudarzana-acakSudarzana puNya-zubha rUpa meM udaya Ane vAle karmapudgala / cakSadarzane-cakSaSA rUpasAmAnyagrahaNe / acakSuSi-- pApa-azubha rUpa meM udaya Ane vAle karmapudgala / cakSa:sadazAni zeSendriyamanAMsi tadarzane teSAM svasvaviSaya Azrava-karmapudgaloM ko grahaNa karane vAlI AtmapravRtti / saamaanypricchede| saMvara--Azrava kA nirodha / (uzAvR pa 642) cakSu ke dvArA rUpa kA sAmAnya grahaNa cakSadarzana hai| nirjarA ---tapasyA Adi ke dvArA karmavilaya se hone vAlI zrotra, ghrANa, rasa, sparza aura mana ke dvArA apane-apane AtmA kI AMzika ujjvalatA / viSaya kA sAmAnya jJAna hotA hai, vaha acakSudarzana hai| baMdha-AtmA ke sAtha zubha-azubha karmoM kA saMbaMdha / mokSa-apane svarUpa meM pratiSThita karmamukta AtmA / avadhidarzana tathAkAra-AcArya ke vacanoM ko tahat'-- Apa jo sAgAramaNAgArA ohi (Avani 65) kaha rahe haiM, vaha vaisA hI hai-isa rUpa meM jo rUpI dravyoM ko vizeSa rUpa se grahaNa karatA hai, vaha avadhijJAna hai| jo rUpI dravyoM ko sAmAnya rUpa se svIkAra karanA / sAmAcArI kA eka bhed| grahaNa karatA hai, vaha avadhidarzana hai| (dra. sAmAcArI) jJAna aura darzana kA bheda kyoM? tadbhavamaraNa -maraNa kA eka bhed| (dra. maraNa) sAmAnyata ekarUpe'pi kSayopazamalambhe'pAntarAle tapa-karmazarIra ko tapAne vAlA anuSThAna, karmadravyAdyapekSayA kSayopazamasya vizeSasambhavAda vividhopayoga- kSaya kA asAdhAraNa hetu / sambhavo bhavatIti / (nandImavR pa 109) 1. tapa kI paribhASA jJAna-darzana kI prApti meM jJAnAvaraNIya-darzanAvara- | NIya karma ke kSayopazama kI samAnatA rahatI hai -sAmA * tapa : mokSa kA mArga (dra. mokSa) nyataH kSayopazama eka hI prakAra kA hai| kintu dravya meM 2. tapa ke prakAra sAmAnya aura vizeSa----donoM dharma hote haiM, isa daSTi se 3. bAhya-AbhyaMtara ke bheda kA hetu kSayopazama ke do rUpa banate haiM - jJAna (sAkAra upayoga) 4. itvarika tapa ke prakAra aura darzana (anAkAra upyog)| 0 zreNI tapa 0 pratara tapa jJAnakriyAvAda-- mukti ke lie jJAna aura kriyA 0 ghana tapa ko samanvita sAdhanA kA siddhAnta / 0 varga tapa (dra. vAda) 0 vargavarga tapa jJAnAvaraNIya-jJAna ko Avata karane vAlA krm| 0 prakIrNa tapa (dra. karma) * tapa : cAritra dharma kA eka bheda (i. dharma) jyotiSka --jo prakAzamAna vimAnoM meM rahate haiM, ve | 5. tapa cAritra se pRthaka kyoM ? dev| (dra. deva) 6. tapa kA uddezya tattva-pAramArthika vastu -'tathyAH avitathAH nirupa- | 7. tapa kI arhatA caritavRttayaH / ' (uzAva pa 562) | 8. tapa ke pariNAma jIvAjIvA ya baMdho ya, puNNaM pAvAsavo thaa| * tapa : prAyazcitta kA eka prakAra (dra. prAyazcitta) saMvaro nijjarA mokkho, saMtee tahiyA nava / / * namaskArasahitA Adi tapa (dra. pratyAkhyAna) (u 28 / 14) * mahAvIra kI tapasyA (dra. tIrthaMkara)
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ itvarika tapa ke prakAra 1. tapa kI paribhASA tavo NAma tAvayati aTThavihaM kammagaMTha nAsetitti vRttaM bhavai / (jicU pR 15 ) jo ATha prakAra kI karmagranthiyoM ko tapAtA haiunakA nAza karatA hai, vaha tapa hai / tapati puropAttakarmANi kSapaNeneti tapo yadarhadvacanAnusAri tadeva samInamupAdIyate / ( uzAvR pa 556 ) jo pUrva upArjita karmoM ko kSINa karatA hai, vaha tapa hai | Arhata pravacana ke anukUla tapa hI samyak tapa hai aura vahI upAdeya hai / 2. tapa ke prakAra so tavo duviho vRtto, bAhirabbhaMtaro tahA / bAhiro chavviho vutto, evamabhaMta tavo // " traNamUriyA, bhikkhAyariyA ya rasapariccAo / kAyakileso saMlINayA ya, bajbho tavo hoi // pAyacchittaM viNao, veyAvaccaM taheva sajjhAo / bhANaM ca viussaggo, eso abhitaro tavo // ( u 30 7, 8,30) tapa do prakAra kA hai - bAhya aura Abhyantara / bAhya tapa chaha prakAra kA hai --- 1. anazana 2. UnodarikA 3. bhikSAcaryA Abhyantara tapa chaha prakAra kA hai 1. prAyazcitta 2. vinaya 3. vaiyAvRttya 4. rasa - parityAga 5. kAyakleza 6. pratisaMlInatA / 4. svAdhyAya 5. dhyAna 6. vyutsargaM / 3. bAhya Abhyantara ke bheda ke hetu bAhyaM- bAhyadravyApekSatvAt prAyo muktyavApti bahiraGgatvAcca / abhyantaraM tadviparItaM / yadivA lokapratItatvAtkutI thikezca svAbhiprAyeNAsevyamAnatvAd bAhyaM taditarattvAbhyantaram / loke parasamayeSu ca yatprathitaM tattapo bhavati bAhyam / AbhyantaramaprathitaM kuzalajanenaiva tu grAhyam // ( uzAvR pa 600 ) anazana Adi nimna kAraNoM se bAhya tapa kahalAte 295 1. inameM bAharI dravya -azana, pAna Adi kA tyAga hotA hai / 2. ye mukti ke bahiraMga kAraNa hote haiM / 3. ye sarvasAdhAraNa ke dvArA tapasyA ke rUpa meM svIkRta hote haiM / 4. loka meM inakI spaSTa pratIti hotI hai| anyatIrthika bhI apane-apane mata ke anusAra inakA pAlana karate haiM / prAyazcitta Adi nimna kAraNoM se Abhyantara tapa kahalAte haiM Com 1. inameM bAharI dravyoM kI apekSA nahIM hotI / 2. ye mukti ke antaraMga kAraNa hote haiM / 3. ye viziSTa vyaktiyoM ke dvArA tapa ke rUpa meM svIkRta hote haiM / 4. ye lokaprasiddha nahIM haiM loka meM inakI spaSTa pratIti nahIM hotI hai| kuzala AdhyAtmika vyakti ke dvArA hI grAhya hote haiM / tapa 4. itarika tapa ke prakAra jo so ittariyatavo, so samAseNa chavviho / seditavo payaratavo ghaNo ya taha hoI vaggo ya // tattoya vaggaggo u, paMcamo chuTTao paiNNatavo / '''' ( u 30110, 11) itvarika tapa ke chaha prakAra haiM 1. zreNI tapa 2. pratara tapa 3. ghana tapa 4. varga tapa 5. vargavarga tapa 6. prakIrNa tapa / zreNI tapa zreNI - paMktistadupalakSitaM tapaH zreNitapaH / taccatudikrameNa kriyamANamiha SaNmAsAntaM parigRhyate / ( uzAvR pa 600, 601 ) zreNI kA artha hai - paMkti / paMktibaddha jo tapa kiyA jAtA hai, vaha zreNitapa hai / isameM upavAsa se prArambha kara chaha mAsa paryanta kramapUrvaka tapasyA kI jAtI hai / pratara tapa zreNireva zreNyA guNitA pratara ucyate, tadupalakSitaM tapaH prataratapaH, iha cAvyAmohArthaM caturthaSaSThASTamadazamAkhyapadacatuSTyAtmikA zreNivivakSyate sA ca caturbhi
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa tapa kA uddezya guNitA SoDazapadAtmakaH prataro bhavati, ayaM cAyAmato varga ke 4096 padoM ko 4096 se guNA karane para vargavarga vistaratazca tulyaH / tapa ke 409644096=16777216 pada hote haiN| zreNi ko zreNi padoM se guNA karane para pratara tapa prakIrNa tapa hotA hai / jaise - upavAsa, belA, telA aura colA- ina prakIrNatapayacchaNyAdiniyataracanAvirahitaM svazaktyacAra padoM kI zreNI hai| inako cAra se guNA karane para pekSaM ythaakthnycidvidhiiyte| tacca namaskArasahitAdi 444=16 pada hote haiN| sthApanA isa prakAra hai-- pUrvapuruSAcaritaM yavamadhyavajramadhyacandrapratimAdi c| 1 / upavAsa | belA | telA | colA (uzAvR pa 601) jo tapa zreNI Adi nizcita padoM kI racanA ___ 2 / belA / telA | colA / upavAsa | kie binA hI apanI zakti ke anusAra kiyA jAtA hai, vaha prakIrNa tapa hai| namaskArasahitA, yavamadhyapratimA, ___3 | telA / colA | upavAsa | belA belA | vajramadhyapratimA, candrapratimA Adi tapa bhI isake antargata 4 | colA | upavAsa | belA / telA / 5. tapa cAritra se pRthaka kyoM ? ghana tapa cAritrabhedatve'pi tapasaH pRthagupAdAnamastyaiva kSapaNaM atra ca SoDazapadAtmakaH prataraH padacatuSTayAtmikayA / pratyasAdhAraNahetutvamupadarzayitum / (uzAvR pa 556) zreNyA gaNito ghano bhavati, AgataM catuHSaSTiH 64, tapa cAritra kA hI eka prakAra hai, kintu mokSamArga meM isako pRthak rUpa se grahaNa kiyA gayA hai, kyoMki karmasthApanA tu pUrvikaiva navaraM bAhalyato'pi padacatuSTyA ___ kSaya karane kA yaha asAdhAraNa hetu hai / tmakatvaM vizeSaH, etadupalakSitaM tapo ghanatapa ucyte| (uzAva pa 601) 6. tapa kA uddezya pratara tapa ke 16 padoM ko cAra padAtmaka zreNI se cauvvihA khalu tavasamAhI bhavai, taM jahA-no guNA karane para ghana tapa hotA hai| isake 1644=64 ihalogaTThayAe tavamahiThThajjA / no paralogaTTayAe pada hote haiN| tvmhichejjaa| no kittivaNNasaddasilogaTThayAe tavamahi ThejjA / nannattha nijjaraTrayAe tavamahichejjA / varga tapa (da 9|4|suu 6) ghana eva dhanena guNito vargo bhavati, tatazcatuHSaSTi tapa-samAdhi ke cAra prakAra haiMzcatuHSaSTyaiva guNitA jAtAni SaNNavatyadhikAni catvAri 1. ihaloka (vartamAna jIvana kI bhogAbhilASA) ke sahasrANi, etadupalakSitaM tapo vargatapaH / (uzAva pa 601) nimitta tapa nahIM karanA caahie| ghana ko dhana se guNA karane para varga tapa hotA hai| 2. paraloka (pAralaukika bhogAbhilASA) ke nimitta ghana tapa ke 64 pada haiN| inako 64 se guNA karane para tapa nahIM karanA caahie| varga tapa ke 64464=4096 pada hote haiN| 3. kIrti, varNa zabda aura zloka ke lie tapa nahIM --- karanA caahie| vargavarga tapa 4. nirjarA ke atirikta anya kisI bhI uddezya se tapa varga eva yadA vargeNa guNyate tadA vargavargo bhavati, tathA nahIM karanA caahie| ca catvAri sahasrANi SaNNavatyadhikAni tAvataiva guNitAni vivihaguNatavorae ya niccaM, jAtakA koTi: saptaSaSTilakSA: saptasaptatisahasrANi dve bhavai nirAsae nijjaraTThie / -zate SoDazAdhike aGkato'pi 16777216 etadupalakSitaM tavasA dhuNai purANapAvagaM, tapo vargavargatapa ityucyte| (uzAvR pa 601) jutto sayA tvsmaahie|| varga ko varga se guNA karane para vargavarga tapa hotA hai| (da 9 / 4 / 4)
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ tapa 297 tiryaMca sadA vividha guNa vAle tapa meM rata rahane vAlA muni kramazaH sUkha jAtA hai, usI prakAra saMyamI puruSa ke pApapodgalika pratiphala kI icchA se rahita hotA hai| vaha karma ke Ane ke mArga kA nirodha hone se karor3oM bhavoM ke kevala nirjarA kA arthI hotA hai| vaha tapa ke dvArA purAne saMcita karma tapasyA ke dvArA nirjIrNa ho jAte haiN| karmoM kA vinAza karatA hai aura sadA tapa:samAdhi meM yukta eyaM tavaM tu duvihaM, je samma Ayare muNI / rahatA hai| se khippaM savvasaMsArA, vippamuccai paMDie / 7. tapa kI arhatA (u 30 / 37) balaM thAmaM ca pahAe, saddhAmArogamappaNo / jo paNDita muni bAhya aura AbhyaMtara-donoM prakAra khettaM kAlaM ca vinnAya, tahappANaM nijaMjae / ke tapoM kA samyaka rUpa se AcaraNa karatA hai, vaha zIghra (da 8 / 34) hI samasta saMsAra se mukta ho jAtA hai| apane bala, parAkrama, zraddhA aura Arogya ko dekhakara, niHsaGgatA zarIralAghavendriyavijayasaMyamarakSaNAdiguNakSetra aura kAla ko jAnakara apanI jAna manamA yogAt zubhadhyAnAvasthitasya karmanirjaraNam / AtmA ko tapa Adi meM niyojita kre| (uzAvR pa 608) niHsaMgatA, zarIralAghava, indriyavijaya, saMyamarakSA, 8. tapa ke pariNAma zubhadhyAna, karmanirjaraNa-ye tapa ke pariNAma haiM / ''taveNaM vodANaM jnnyi| (u 29 / 28) vyavadAnaM pUrvabaddhakarmApagamato viziSTAM zuddhim / tiyaMca-ekendriya, vikalendriya tathA pazu, pakSI _ (uzAvR pa 586) Adi pNcendriy| vodANeNaM akiriyaM jnnyi| akiriyAe bhavittA 1. tiyaMca kA nirvacana, paribhASA tao pacchA sijjhai bujjhai muccai parinivvAei savva ___ * ekendriya tiyaMca (pra. jIvanikAya) dukkhANamaMtaM krei| (u 29 / 29) * vikalendriya tiyaMca (pra. prasa) tapa se jIva vyavadAna ko prApta hotA hai| vyavadAna 2.paMcendriya tiyaMca ke prakAra kA artha hai-pUrva baddha karmoM ke vilaya se hone vAlI viziSTa 3. jalacara ke prakAra shuddhi| * Ayusthiti-kAyasthiti-aMtarakAla vyavadAna se jIva akriyA (mana, vacana aura zarIra 4. sthalacara ke prakAra kI pravRtti ke pUrNa nirodha) ko prApta hotA hai / vaha * Ayusthiti-kAyasthiti-aMtarakAla akriyAvAn hokara siddha hotA hai, buddha hotA hai, mukta 5. khecara ke prakAra hotA hai, parinirvRta hotA hai aura saba duHkhoM kA anta * Ayusthiti-kAyasthiti-antarakAla karatA hai| paJcendriya tiyaMca meMtaveNa prisujjhii| (u 28 / 35) avadhijJAna . (dra. avadhijJAna) jahA mahAtalAyassa, sanniruddha jalAgame / * samyaktva (dra. samyaktva) ussicaNAe tavaNAe, kameNaM sosaNA bhave // . ...AzIviSa lagdhi .. (dra. labdhi) evaM tu saMjayassAvi, pAvakammanirAsave / + lezyA (5. lezyA) bhavakoDIsaMciyaM kamma, tavasA nijjrijji|| zarIra (dra. zarIra) (u 3015,6) * avagAhanA kA mApana (dra. aMgala) / tapasyA se AtmA kI vizuddhi hotI hai| AyuSya kA mApana (F. kAla) jisa prakAra koI bar3A tAlAba jala Ane ke mArga antarvIpaja tiyaMca.. kA nirodha karane se, jala ko ulIcane se, sUrya ke tApa se (dra. manuSya)
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 tiryaca sthalacara ke prakAra 1. tiyaMca kA nirvacana, paribhASA ........... puvakoDIpuhattaM, ukkoseNa viyAhiyA / tiro'JcantIti gacchantIti tiryaJcaH, vyutpatti- kAyaTTiI jalayarANaM, aMtomuhattaM jahanniyA // nimittaM caitat / pravRttinimittaM tu tiryaggatinAma, ete aNaMtakAlamukkosa, aMtomahattaM jahannayaM / . caikendriyAdayaH / tata eSAmAyustiryagAyuryenaiteSu sthiti- . vijaDhaMmi sae kAe, jalayarANaM tu aMtaraM / / .. bhavati / (uzAvR pa 643,644) (u 36 / 175-177) tiryaMca:-ekendriyAdayaH paJcendriyaparyantAH drssttvyaaH| Ayusthiti-jaghanyataH antarmuhUrta, utkRSTataH eka karor3a (pinivR pa 37) pUrva / jo tirachI gati karate haiM, ve tiryaJca haiM yaha = kAyasthiti-jaghanyata: antarmuhUrta, utkRSTataH pRthaktva tiryaJca kA vyutpattilabhya artha hai| koTi pUrva (do se nau koTi puurv)| jina jIvoM ke tiryaga gati nAmakarma kA udaya hotA antarakAla-jaghanyataH antarmuharta, utkRSTataH ananta hai, ve tiryaJca haiM - yaha pravRttilabhya artha hai| tiryaJcAyu kAla / karma ke udaya se ye tiryaJcagati kA AyuSya bhogate haiN| 4. sthalacara ke prakAra tiryaMca ekendriya se lekara paMcendriya taka hote haiN| cauppayA ya parisappA, dravihA thalayarA bhave / 2. paMcendriya tiryaMca ke prakAra cauppayA cauvihA, te me kittayao suNa / / paMcidiyatirikkhAo, duvihA te viyAhiyA / / egakhurA dukharA ceva, gaMDIpayasaNappayA / sammucchimatirikkhAo, gabbhavakkaMtiyA thaa|| hayamAigoNamAi, gymaaisiihmaainno|| duvihAvi te bhave tivihA, jalayarA-thalayarA nahA / (u 36 / 179,180) sthalacara jIva ke do prakAra haiM-catuSpada aura khahayarA ya boddhavvA ....." / / prisrp| catuSpada ke cAra prakAra haiMpaMcendriya tiryaJca jIva ke do prakAra haiM-sammUcchima 1. eka khura-ghor3e Adi / tiyaM ca aura garbhaja tiyNc| ye donoM hI jalacara, sthala 2. do khura-baila Adi / cara aura khecara ke bheda se tIna-tIna prakAra ke haiN| 3. gaMDIpada-hAthI Adi / 3. jalacara ke prakAra 4. sanakhapada-siMha Adi / macchA ya kacchabhA ya, gAhA ya magarA tahA / parisa suMsumArA ya boddhavvA, paMcahA jalayarAhiyA / bhaoragaparisappA ya, parisappA vihA bhave / (u 361172) jalacara jIva pAMca prakAra ke haiM gohAi ahimAI ya, ekkekkA gahA bhave // 1. matsya 2. kacchapa 3. grAha (u 36 / 181) 4. makara 5. suNsumaar| parisarpa ke do prakAra haiM 1. bhajaparisarpa-hAthoM ke bala calane vAle goha Adi eesiM vaNNao ceva, gaMdhao rasaphAsao / praannii| saMThANAdesao vAvi, vihANAiM shssso|| 2. ura:parisarpa-peTa ke bala calane vAle sApa Adi praannii| (u 36 / 178) ye donoM aneka prakAra ke hote haiN| varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se unake hajAroM bheda hote haiN| eesi vaNNao ceva, gaMdhao rasaphAso / saMThANAdesao vAvi, vihANAI shssso|| Ayusthiti-kAyasthiti-aMtarakAla (u 36 / 187) egA ya puvakoDIo, ukkoseNa viyAhiyA / varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se AuTTiI jalayarANaM, aMtomuhattaM jahanniyA // unake hajAroM bheda hote haiN| .
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrtha ke prakAra Ayusthiti kAryasthiti- aMtarakAla paliomAu tiNi u, ukkoseNa viyAhiyA / AuTTiI thalayarANaM, aMtomuhuttaM jahanniyA // paliomAu tiNi u, ukkoseNa tu sAhiyA / puvvakoDI puhattaNaM, aMtomuhuttaM jahaniyA || kAyaTTiI thalayarANaM, aMtaraM simaM bhave / kAmatamukkasaM, aMta Ayusthiti -- jaghanyataH palyopama / jahannayaM // ( u 36 / 184 - 186) antarmuhUrta, utkRSTataH tIna kAya sthiti-- jaghanyataH antarmuhUttaM, utkRSTataH pRthaktva karor3a pUrva adhika tIna palyopama / aMtarakAla - jaghanyataH antarmuhUrta, utkRSTataH anaMtakAla / 5. khecara ke prakAra cam u lomakkhI ya, tar3ayA samuggapakkhiyA / farrurat boddhavvA, pakkhiNo ya cauvvihA || carmapakSiNaH carmacaTakAprabhRtayaH carmarUpA eva hi teSAM pakSAH ... romapradhAnAH pakSA romapakSAstadvantaH romapakSiNaHrAjahaMsAdayaH / samudgapakSiNaH samudgAkArapakSavantaH, ca mAnuSottarAdvahidvIpavartinaH / vitatapakSiNaH ye sarvadA vistAritAbhyAmeva pakSAbhyAmAsate / ( u 36 / 188 zAvRpa 699 ) khecara jIvoM ke cAra prakAra haiM1. carmapakSI camagIdar3a Adi / 2. romapakSI - rAjahaMsa Adi / 3. samudgapakSI - inake paMkha samudga ke AkAra vAle hote haiM / ye mAnuSottara parvata ke bAharI dvIpoM meM nivAsa karate haiM / 4. vitatapakSI - inake paMkha sadA phaile hue rahate haiM / eesi vaNNao ceva, gaMdhao rasaphAsao / saMThANAdesao vAvi, vihANAI sahassaso || (u 36 / 194) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se unake hajAroM bheda hote haiM / Ayusthiti kAya sthiti- aMtarakAla paliovamassa bhAgo, asaMkhejjaimo bhave / AuTTiI khahayarANaM, aMtomuhuttaM jahanniyA // asaMkhabhAgo paliyassa, ukkoseNa u sAhio / goakoDIpuhatteNaM, aMtomuhuttaM jahannayaM // 299 tIrtha aMtaraM tesimaM bhave / aMtomuhuttaM jahannayaM // ( u 36 / 191-193) Ayusthiti -- jaghanyataH antarmuhUrta, utkRSTataH patyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga / kAyaTTiI khahayarANaM, kAlaM anaMtamukkosaM, kAyasthiti - jaghanyataH antarmuhUrta, utkRSTataH pRthaktva karor3a pUrva adhika palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga / aMtarakAla - jaghanyataH antarmuhUrtta utkRSTataH anaMtakAla / tIrtha - catuvidha zramaNa saMgha / gaNadhara / pravacana | 1. tIrtha kI paribhASA titthaM cAtuvaNNo samaNasaMgho paDhamAdigaNadharA vA / ( nandIcU pR 26 ) tIrthaM yathAvasthitasakalajIvAjIvAdipadArthasArthaprarUpakaM paramagurupraNItaM pravacanam / tacca nirAdhAraM na bhavatIti kRtvA saMghaH prathamagaNadharo vA veditavyam / ( nandImavRpa 130 ) jIva, ajIva Adi padArtha jisa rUpa meM avasthita haiM, usI rUpa meM unakA prarUpaNa karane vAlA pravacana tIrtha hai / vaha pravacana tIrthaMkara dvArA praNIta hai| vaha nirAdhAra nahIM hotA / usakA AdhAra hai - sAdhu sAdhvI, zrAvaka, zrAvikA rUpa catuvidha zramaNasaMgha athavA gaNadhara / ataH saMgha aura prathama gaNadhara tIrtha haiM / titthaM ti puvvabhaNiyaM saMgho jo nANacaraNasaMghAo / iha patrayaNaM pi titthaM tatto'NatyaMtaraM jeNa // ( vibhA 1380 ) saMgha jJAna aura cAritra kA saMghAta hai| saMgha ko tIrtha kahA gayA hai / pravacana aura tIrtha ekArthaka haiM / 2. tIrtha ke prakAra titthaM duvihaM - davvatitthaM ca bhAvatitthaM ca / prabhAsAdIni dravyatIrthAni jIvAnAmuparodhakArInIti kRtvA na zAntitIrthAni bhavanti / yastu AtmanaH pareSAM ca zAntaye tadbhAvatIrthaM bhavati / brahma eva zAntitIrthaM / ( ucU pR 212) tIrtha ke do prakAra haiM 1. dravyatIrtha - prabhAsa aadi| yahAM jIvoM kA upahanana hotA hai, ataH ye zAMtitIrtha nahIM ho sakate /
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaM 2. bhAvatIrtha - zAMtitIrtha, brahma, AtmA / yaha sva aura para kI zAMti kA hetu hai / dravyatIrthaM dAho maM hAichea malapavAhaNaM caiva / tihi atthehi niuttaM tamhA taM davvao titthaM // ( Avani 1066 ) dravyatIrtha se dAha-upazama- zArIrika tApa kA zamana, tRSA Adi kA apanayana aura mala kA zodhana hotA hai isalie nadI Adi kA ghATa dravyatIrtha hai / bhAvatIrtha 300 3. tIrtha ko praNAma kyoM ? titthapaNAmaM kAuM kahei // tappubviyA arayA pUiyapUtA ya viNayakammaM ca / kicca'vi jaha kaha kahae Namae tahA titthaM // ( Avani 566,567) tIrthaMkara tIrtha ko praNAma kara pravacana karate haiM ( yaha niyuktikAra kI mAnyatA hai ) / tIrtha ko praNAma karane ke prayojana - kohaMmi u nigrahie dAhassa pasamaNaM havai tatthaM / lohaMmi u niggahie hA aNaM hoI // ahiM kammara bahuehi bhavehi saMciaM jamhA | tavasaMjameNa dhuvvai tamhA taM bhAvao titthaM // ( Avani 1067, 1068) nigraha se dveSadAha kA upazama hotA hai| lobhanigraha se tRSNA - Asakti kA chedana hotA hai / tapa aura saMyama se aneka bhavoM meM saMcita ATha prakAra kI karmarajoM kA zodhana hotA hai / isa prakAra mokSa sAdhaka bhAvoM kA pratipAdaka pravacana bhAvatIrtha hai / daMsaNanANacaritsu niuttaM jiNavare hi savrvvehi / tisu atthesu niuttaM tamhA taM bhAvao titthaM // ( Avani 1069 ) darzana, jJAna, cAritra - ina tIna arthoM meM niyukta hone se sabhI tIrthaMkaroM kA pravacana bhAvatIrtha hai / dhamme hara bambhe saMtititthe, aNAvile attapasannalese / o vimala visuddho, susIio pajahAmi dosaM / evaM siNA kusalehi diTTha, mahAsiNANaM isiNaM pasatthaM / sahAyA vimalA visuddhA, mahArisI uttama ThANa pattA // ( u 12/46, 47 ) akaluSita evaM AtmA kA prasanna lezyA vAlA dharma merA jalAzaya hai / brahmacaryaM merA zAMtitIrtha hai, jahAM nahAkara maiM vimala, vizuddha aura suzItala hokara karmaraja kA tyAga karatA hUM / yaha snAna kuzala puruSoM dvArA dRSTa hai| yaha mahAsnAna hai / ataH RSiyoM ke lie yahI prazasta / isa dharma - nada meM nahAe hue maharSi vimala aura vizuddha hokara uttamasthAna (mukti) ko prApta hue / * tIrtha ke kAraNa hI tIrthaMkara kahalAte haiM / pUjitapUjA - arhat svayaM pUjanIya hote haiM / unake dvArA tIrtha kI pUjA hone se tIrtha kI prabhAvanA vRddhagata hotI hai / 0 dharma kA mUla vinaya hai - isakI prasthApanA hotI hai / tIrthaMkara - arhat, pravacanakAra, tIrtha ke pravartaka | ( vra. labdhi ) o 1. tIrtha kA pravartana * tIrthaMkara eka labdhi 2. tIrthaMkara nAmagotra kA baMdha * vaiyAvRtya se tIrthaMkara nAmagotra kA baMdha 3. tIrthaMkara aura jJAna * tIrthaMkara meM avadhijJAna ko niyamA 4. tIrthaMkara kI mAtA ke svapna 5. lokAntika devoM dvArA saMbodha * tIrthaMkara svayaM saMbuddha 6. tIrthaMkara ke sAmAyika cAritra 7. tIrthaMkaroM ke atizaya 8. tIrthaMkara ke upadeza kA hetu 9. tIrthaMkara kI bhASA * tIrthaMkara aura pUrva dezanA * tIrthaMkara aura arthAgama * tIrthaMkara aura prakIrNaka tIrthaMkara 10. tIrthaMkara trAtA 11. kaivalyakAla 12. tIrthaMkara aura anazana 13, tIrthaMkara kI zubha karmaprakRtiyAM ( bra. vaiyAvRtya ) ( bra. avadhijJAna ) (pra. siddha) (dra. pUrva) (vra. Agama ) (pra. aMgabAhya) * tIrthaMkara aura pratikramaNa Adi kA krama ( dra. zAsanabheda )
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara nAmagotra kA baMdha * tIrthaMkara aura samavasaraNa * tIrthaMkaroM kI stuti 14. tIrthaMkara : eka paricaya 15. RSabha nAmakaraNa 16. RSabha ke pUrvabhava 17. marudevA ke svapna 18. RSabha kA janma 19. ikSvAkuvaMza, kAzyapagotra 20. gRhastha paryAya 21. Adima yuga kI sAmAjika vyavasthA 22. RSabha kA abhiniSkramaNa * prathama mikSAgrahaNa 23. RSabha kI prathamatA 24. RSabha kI ziSya sampadA 25. RSabha kA pramAda kAla 26. marudevA prathama siddha 27. nami - vinami kI prArthanA 28. tIrtha kA viccheva 29. ajita Adi ahaMtoM kA nAmakaraNa arhat ariSTanemi kA abhiniSkramaNa ziSya saMpadA o O 0 30. mahAvIra ke abhidhAna arhat pArzva kI ziSya saMpavA 31. mahAvIra ke pUrva bhava 32. mahAvIra kA garbhaharaNa 33. mahAvIra kA parivAra 34. mahAvIra kI tapasyA * pAMca abhipraha * viziSTa avadhijJAna zUlapANipakSakRta upasarga mahAvIra ke mahAsvapna 35. mahAvIra kI pratimA sAdhanA 36. saMgamakRta upasarga 37. kaivalyaprApti 0 0 38. mahAvIra kI ziSya sampadA 39. eka sAtha kitane tIrthaMkara ? * tIrthaMkara aura cakravartI ( bra. samavasaraNa ) (vra. stavastuti) ( bra. cakravartI) 301 1. tIrtha kA pravartana titthaM cAuvvaNNo saMgho so paDhamae samosaraNe / uppaNNI a jiNANaM vIrajiNidassa bIaMmi / / ( Avani 265 ) tIrthaMkara kaivalya - prApti ke pazcAt sarvaprathama cAra tIrtha (sAdhu, sAdhvI, zrAvaka, zrAvikA ) kI sthApanA karate haiM / RSabha Adi teIsa tIrthaMkaroM ke prathama samavasaraNa meM tathA bhagavAn mahAvIra ke dUsare samavasaraNa meM tIrtha kI utpatti huI / 2. tIrthaMkara nAmagotra kA baMdha arihaMta siddha pavayaNa guru thera bahussue tavassIsuM / vacchallayA eesi abhikkhanANovaoge ya // daMsaNa viNae Avassae ya sIlavvae niraiAro / khaNalava tavacciyAe veyAvacce samAhI ya // appuvvANagahaNe suyabhattI pavayaNe pabhAvaNayA / eehi kAraNehiM titthayarattaM lahai jIvo // ( Avani 179 - 181 ) tIrthaMkara nAmagotra - baMdha ke bIsa sthAna ---- 1 arhat-vatsalatA 2. siddha-vatsalatA 11. Avazyaka 12. zIlavrata vizuddhi 3. pravacana - vatsalatA 13. kSaNalava (saMvega bhAvanA aura dhyAna kA satata abhyAsa ) 4 guru-vatsalatA 5. sthavira - vatsalatA tIrthaMkara 14. tapa 15. tyAga ( sAdhu ko prAsuka eSaNIya dAna) 6. bahuzruta-vatsalatA 7. tapasvI - vatsalatA 8. abhIkSNajJAnopayoga 9. darzana - vizuddhi 10. vinaya 20. pravacana - prabhAvanA / niyamA manuyaIe itthI puriseyaro ya suhaleso / bahu vIsA e ehi || ( Avani 184 ) isa karmabandha meM nimitta banate haiM - arhatbhakti Adi bIsa sthAna | yaha baMdha manuSya gati meM, zubhalezyA meM hotA / strI, puruSa, napuMsaka - koI bhI isakA baMdha kara sakatA hai| 16. vaiyAvRttya 17. samAdhi 18. apUrvajJAna grahaNa 19. zruta-bhakti purimeNa pacchimeNa ya ee savve'vi phAsiyA ThANA / mahiM jiNehiM ekkaM do tiNi savve vA // ( Avani 152 )
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara prathama aura antima tIrthaMkara ne ina sabhI sthAnoM kA sparza kiyA / madhyama bAIsa tIrthaMkaroM ne inameM se eka, do, tIna athavA saba sthAnoM kA Asevana kiyA / taM ca kahaM veijjai ? agilAe dhammadesaNAIhi / i taM tu bhagavao taiyabhavosakkaittANaM // tasya hya utkRSTA sAgaropamakoTIkoTirba ndhasthitiH / tacca prAraMbhabandhasamayAdArabhya satatamupacinoti yAvada - pUrva karaNasaMkhyeya bhAgairiti, kevalikAle tu tasyodayaH / ( Avani 183, hAvR 1 pR 80 80) tIrthaMkara aglAna- aklAMta bhAva se dharmadezanA karate hue tIrthaMkara nAmagotra karma kA vedana karate haiM / bhava meM tIrthaMkara vartamAna bhava se pUrva tIsare bhava meM tIrthaMkaranAmagotra karma kA baMdha karate haiM / athavA jisa bhava meM isa karma kA baMdha karate haiM, usake pazcAt tIsare avazya usa karma kA vedana kara mukta ho jAte haiM / tIrthaMkaranAmagotra karma kI utkRSTa baMdhasthiti eka koTIkoTi sAgaropama hai / jisa samaya isakA baMdha prAraMbha hotA hai, usa samaya se lekara apUrvakaraNa (kSapakazreNI) ke saMkhyeyabhAga taka isa karmaprakRti kA satata upacaya hotA rahatA hai aura kevalajJAna kI avasthA meM isakA udaya hotA hai / yahI bhAva tIrthaMkara kI avasthA hai / isase pUrva dravya tIrthaMkara hote haiM / 3. tIrthaMkara aura jJAna udiA parIsahA siM parAiA te a jiNavaridehi / nava jIvAipayatthe uvalabhiUNaM ca nikkhatA // paDhamassa bArasaMgaM sesANikkArasaMga suyalaMbho / ''" ( Avani 235, 236 ) sabhI tIrthaMkara niSkramaNakAla meM jIva, ajIva Adi tattvoM ke jJAtA the / prathama tIrthaMkara pUrvabhava meM bAraha aMgoM tathA zeSa teIsa tIrthaMkara gyAraha aMgoM ke jJAtA the| sabhI ne zIta, uSNa Adi parISahoM ko parAjita kiyA / 302 sutalaMbhe usabhasAmI puvvabhave codasapubvI, avasesA ekkArasaMgI / ( AvacU 1 pR 158 ) tIrthaMkara RSabha pUrva bhava meM caturdazapUrvI the, zeSa teIsa tIrthaMkara AcAra Adi gyAraha aMgoM ke jJAtA the / tihi nANehiM samaggA titthayarA jAva huMti gihavAse / paDavaNaMmi carite caunANI jAva chaumatthA || ( AvabhA 110 ) lokAMtika devoM dvArA saMbodha jaba taka tIrthaMkara gRhavAsa meM rahate haiM taba taka unameM mati, zruta aura avadhi - ye tIna jJAna hote haiN| jaba ve pravrajita hote haiM, taba unako manaHparyavajJAna kI prApti ho jAtI hai / ye cAroM jJAna unameM chadmastha avasthA taka rahate haiM / 4. tIrthaMkara ko mAtA ke svapna gaya vasaha sIha abhisea dAma sasi diNayaraM bhayaM kuMbhaM / paumasara sAgara vimANabhavaNa rayaNuccaya siMhiM ca // ( AvamA 46 ) pratyeka tIrthaMkara kI mAtA caudaha svapna dekhatI 1. gaja 2. vRSabha 3. siMha 4. abhiSeka (zrI) 8. dhvaja 9. kumbha 10. padmasarovara 11. sAgara 12. vimAna bhavana 13. ratnarAzi 14. agni 5. mAlA 6. candra 7. sUrya 5. lokAMtika devoM dvArA saMbodha savvevi sayaMbuddhA logaMtiabohiA ya jIeNaM .... sArasyamAiccA vahI varuNA ya gaddatoyA ya / tuniyA avvAbAhA aggiccA ceva riTThA ya / / ee devanikAyA bhayavaM bohiti jiNarvAridaM tu / savvajagajjIvahi bhayavaM ! titthaM pavatehi // ( Avani 212, 214, 215) saba tIrthaMkara svayaM saMbuddha hote haiM, phira bhI lokAMtika deva - sArasvata, Aditya, vahni, aruNa, gardatoya, tuSita, avyAbAdha, agni aura riSTa apanI maryAdA paramparA ke anusAra tIrthaMkaroM ko saMbodhita karate haiM - 'bhaMte ! jagat ke hita ke lie tIrtha kA pravartana kareM / ' 6. tIrthaMkara ke sAmAyika cAritra savvatitthagarAvi ya NaM sAmAiyaM karemANA bhaNati karemi sAmAiyaM savvaM sAvajjaM jogaM paccakkhAmi / ( AvacU 1 pR 161) saba tIrthaMkara pravrajyA kAla meM - " maiM sAmAyika kI sAdhanA meM upasthita hotA hUM, sarva pApakArI pravRttiyoM kA pratyAkhyAna karatA hUM" - isa pATha kA uccAraNa karate haiM /
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkaroM ke atizaya tIrthakara sabvevi egadaseNa niggayA jiNavarA cauvvIsaM / hotI hai... na ya nAma aNNaliMge no gihiliMge kuliMge vaa|| 1. gaNadhara 8. vyantara (Avani 227) 2. AhArakazarIrI 9. cakravartI sabhI tIrthaMkara abhiniSkramaNakAla meM eka dUSya 3. anuttara vaimAnika deva 10. vAsudeva (vastra) rakhate haiN| ve tIrthakara-liMga meM niSkramaNa karate haiM, 4. nava praiveyaka deva 11. baladeva anyaliMga, gRhiliMga yA kuliMga meM nhiiN| 5. acyuta Adi bAraha 12. mANDalika rAjA 7. tIthaMkaroM ke atizaya __ kalpopanna deva 13. rAjA 6. bhavanapati 14. jana sAdhAraNa janmasambandhI 7. jyotiSka jAyamANesu titthayaresu savvaloe ujjoo bhavati / bhagavato aNuttaraM saMghayaNaM "aNuttaraM saMThANaM aNuttaro titthayaramAyaro ya pacchannagabbhAo bhavaMti / jararuhira uksAsanissAsagaMdho""gokhIrapaMDuraM maMsazoNitaM / kalamalANi ya na bhavati / (AvacU 1 pR 135) (AvacU 1 pR 330) tIrthaMkara ke janma ke samaya sAre loka meM udyota tIrthaMkara ke saMhanana aura saMsthAna anuttara hote haiN| phailatA hai / tIrthaMkara kI mAtA pracchanna garbha vAlI hotI unake ucchavAsaniHzvAsa surabhi gaMdha vAle tathA mAMsa aura hai| garbha meM jara, rudhira Adi azuddhiyAM nahIM hotii| zoNita gokSIra ke samAna dhavala hote haiN| AhArasaMbaMdhI bala ..."AhAramaMgulIe ThavaMti devA maNaNNaM tu // jaM kesavassa u balaM, taM duguNaM hoi cakkavaTTissa / savve titthagarA bAlabhAve jadA taNhAtiyA chahAtiyA tatto balA balavagA, aparimiyabalA jiNavariMdA / / vA bhavaMti tadA appaNo aMguliyaM vayaNe pakkhivaMti, tattha (Avani 75) devA savvabhakkhe pariNAmayaMti, esa bAlabhAve AhAro vAsudeva meM bIsa lAkha aSTApada kA bala hotA hai, svvesi| Na te thaNaM dhAvati / pacchA siddhameva bhuMjati cakravartI meM usase dugunA-cAlIsa lAkha aSTApada kA mhtiibhuutaa| usabhassa pUNa savvakAlaM devovaNItayAI bala hotA hai| tIrthakara unase adhika bala vAle, apariuttarakuruphalAI jAva pvvtito| mita bala vAle hote haiN| (Avani 189 cU 1 pR 151,152) ATha prAtihArya tIrthaMkara stanapAna nahIM krte| ve zaizavakAla meM azokavRkSaH surapuSpavRSTijaba bhUkha-pyAsa kA anubhava karate haiM, taba apanI aMguli divyo dhvanizcAmaramAsanaM ca / ko muMha meM DAlate haiN| deva usa aMguli meM nAnA rasoM se bhAmaNDalaM dundubhirAtapatraM, samAyukta AhAra kA prakSepa karate haiN| zizuvaya atikrAMta satprAtihAryANi jinezvarANAm // hone para ve agni meM pakA huA bhojana karate haiN| kevala (nandImava pa 41) arhata RSabha ne aisA nahIM kiyaa| unhoMne pravrajyA se pUrva azokavRkSa, puSpavRSTi, divyadhvani, cAmara, siMhAsana, devoM dvArA AnIta uttarakuru (eka akarmabhUmi) ke phaloM bhAmaNDala, devadundubhi aura chatra-ye tIrthaMkaroM ke ATha kA AhAra kiyaa| prAtihArya (cAmatkArika atizaya) haiN| utkRSTa rUpa sampadA acelatA Adi ke hetu gaNahara AhAra aNuttarA ya jAva vaNa cakki vAsu blaa| nirupamadhiisaMghayaNA cunaannaaisysttsNpnnnnaa| maNDaliyA tA hINA chadrANagayA bhave sesA / / acchiddapANipattA jiNA jiyaparisahA savve // (Avani 570) tahavi gahiegavatthA savatthatitthovaesaNatthaMvi / tIrthaMkara kI rUpasampadA utkRSTa hotI hai| unakI abhinikkhamaMti savve tammi cue'celayA huMti // apekSA gaNadhara Adi kI rUpasampadA kramazaH anantaguNahIna (vibhA 2581,2583)
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara tIthaMkara kI bhASA tIrthaMkaroM kI acelatA Adi ke hetu madhyAhna meM lauttii| vaha bhUkha-pyAsa se klAMta thI / kASTha 1. asAdhAraNa dhRti bahuta thor3A thA, ataH vaNika ne use piittaa| vaha binA 2. uttama saMhanana kucha khAye punaH kASTha lAne gii| lauTate samaya kASThabhAra 3. cAra jJAna sampannatA adhika thaa| jyeSThamAsa meM madhyAhna kA samaya thaa| usake 4. atizaya zakti hAtha se eka kASThayaSTi gira gaI, jise uThAne hetu vaha 5. parISaha-vijaya nIce jhkii| usa samaya use tIrthaMkara kI dezanA sunAI phira bhI savastra tIrtha kA upadeza dene ke lie tIrthakara dI, vaha jhukI huI hI sunatI rahI, use bhUkha-pyAsa aura eka vastra ko grahaNa kara abhiniSkramaNa karate haiN| usake garmI kI anubhUti hI nahIM huii| gira jAne para vastra kA parityAga kara acela ho jAte 8. tIrthakara ke upadeza kA hetu haiM / ve nizchidrapANi hote haiM, ataH pAtra nahIM rkhte| titthayaro ki kAraNa bhAsai sAmAiyaM tu ajjhayaNaM? vacanAtizaya titthayaraNAmagottaM kammaM me veiyavvaMti // samvattha avisamattaM riddhiviseso akAlaharaNaM ca / (Avani 742) savvaNNupaccao'vi ya acitaguNabhUtio jugavaM / / tIrthakaranAmagotra karma kA vedana karane ke lie (Avani 576) tIrthakara sAmAyika adhyayana kA nirUpaNa karate haiN| unakA tIrthaMkaroM kI vANI se nimnAMkita atizeSa prakaTa yaha vedana aglAna azrAMta bhAva se dharmadezanA dene se hotA hote haiM apare hi kevalamavApyApi naiva dharma deshyNti| tadyathA 0 saba prANiyoM ke prati tulyatA kA bhAva / 0 Rddhi-vizeSa-sabake saMzaya eka sAtha vicchinna / -pratyekabuddhA / titthakaro NiyamA dhamma dese ti| sesA 0 akAlaharaNa -saMzayavicchatti se pUrva mRtyu nhiiN| sAdhu bhynniiyaa| (ucU pR 130) * sarvajJatA kI pratIti / tIrthakara kevalajJAna prApta hone ke bAda niyamata: 0 acintya guNasampadA / upadeza dete haiN| sAhAraNAsavatte taduvaogo u gaahggiraae| 0 kevalI upadeza dete bhI haiM aura nahIM bhI dete / na ya nigvijjai soyA kiDhivANiyadAsiAharaNA / / . pratyeka buddha kevalajJAna prApta hone ke bAda upadeza egassa vANiyagassa egA kiddhiidaasii| kiDhI therii| nahIM dete| sA gose kaTThANaM gtaa| tahAchuhAkilaMtA majjhaNhe 6. tIrthakara kI bhASA AgatA / atithovA kaTThA ANiyatti piTTitA ajimita ......"kahei sAhAraNeNa saddeNaM / pItA puNo paTThavitA, sA ya vaDDe kaTThabhAraM gahAya ogA savvesiM sagINaM joyaNaNIhAriNA bhagavaM // haMtIe porusIe Agacchati / jetttthaamuulmaaso| aha tAe .."savvesipi sabhAsA jiNabhAsA pariName evaM / / therIe kaTThabhArAo eNaM kaThai paDitaM, tAhe tAe therIe oNamittA taM kaLaM gahitaM / taM samayaM ca bhagavaM titthagaro sAhAraNeNaM saddeNaM addhamAgahAe bhAsAe, sAvi ya NaM dhamma pakahito joyaNaNIhAriNA sareNaM, sA therI taM sdN| addhamAgahA bhAsA bhAsijjamANI savvesi tesi AriyasuNeti taheva oNatA soumADhattA, uNhaM taNhaM chuhaM parissamaM maNAriyANa appappaNA bhAra maNAriyANaM appappaNo bhAsApariNAmeNaM pariNamati / ca Na viMdati / (Avani 578, cU 1 pR 331,332) (Avani 566,577, cU 1 pR 329) arhatoM kI vANI sarvajanagrAhya, anupama aura saba duHkhoM tIrthaMkara sAdhAraNa zabdoM ke mAdhyama se ardhamAgadhI se trANa dene vAlI hotI hai| usa advitIya anupama vANI bhASA meM upadeza dete haiM / deva, manuSya, tiryaMca-saba saMjJI ko sunane vAlA kabhI khedakhinna nahIM hotaa| yahAM vaNig- prANI una zabdoM ko samajha lete haiM arthAt ve zabda AryadAsI kA udAharaNa mananIya hai anArya sabakI apanI-apanI bhASA meM pariNata ho jAte eka vRddha dAsI prAtaH kASTha lAne ke lie jaMgala meM gaI, haiM / ve zabda eka yojana taka sunAI dete haiM /
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara ke zubha 10. tIrthaMkara trAtA paratAtAro titthakarA, kahaM ? te kayakiccAvi bhagavaMto bhaviyANaM saMsArasamuddapAra kaMkhiNo dhammovaeseNa tArayati / ( dajicU pR 111 ) sAmAiyAiyA vA vayajIvaNikAyabhAvaNA paDhamaM / esa dhammovAo jiNe hi savvehi uvaiTTo // ( Avani 271 ) tIrthaMkara para trAtA haiM / kaise ? yadyapi ve kRtakRtya hote haiM, phira bhI bhavya jIvoM ko saMsAra-samudra se pAra pahuMcAne ke lie sAmAyika, vrata, jIvanikAya aura bhAvanA viSayaka dharmopadeza karate haiM / karma..... bhagavAn sarvajJo'ta eva bhavyAneva vibodhayati, abhavyAnAM bodhanopAyasya kasyApyabhAvAt / tasya bhagavatastrailokyAdhipateH pakSapAtanirapekSamavizeSeNa saddharmmadezanA kurvato vibhinnasvabhAveSu prANiSu tathA tathA svabhAvyAd vibodhA vibodhakAriNI puruSolUka kamalakumudAdiSvAdityasya prakAzana kriyeva saddharmmadezana kriyopajAyate / tvadvAkyatoSpi keSAJcidabodha iti me'dbhutam / bhAnormarIcayaH kasya nAma nAloka hetavaH // naivAdbhutamulukasya, prakRtyA kliSTacetasaH / svacchA api tamastvena bhAsante bhAsvataH karAH // ( AvamavRpa 105 ) arhat sarvajJa hote haiM, ataH ve bhavyoM ko hI udbodha dete haiM | abhavyoM ko saMbuddha karane kA koI bhI upAya nahIM hai / tIna loka ke adhipati tIrthaMkara niSpakSabhAva se dezanA dete haiM, zrotA apanI kSamatA ke anusAra use grahaNa karate haiM / jaise sUrya kI prakAzanakriyA puruSa, ullU, kamala, kumuda Adi ke svabhAva ke anusAra bhinna-bhinna rUpoM meM hotI hai, vaise hI dharmadezanA kI kriyA ke vividha rUpa haiM / Azcarya ! bhaMte ! tumhArI vANI sunakara bhI koI abodha raha jAtA hai| sUrya kI razmiyAM kise Alokita nahIM karatIM ? ullU svabhAva se hI kliSTa citta vAlA hai / use prabhAsvara kiraNoM meM bhI aMdhakAra kA AbhAsa hotA hai - isameM Azcarya kaisA ? 11. . kaivalya-kAla tevIsAe titthagarANaM sUruggamaNamuhutte egarAiyAte paDimAe NANaM uppannaM, vIrassa pAINigAmiNIe / anne bhAMti -- bAvIsAe pugvaNhe mallivIrANaM avaraNhe / ( AvacU 1 pR 158) 305 tIrthaMkara teIsa tIrthaMkaroM ko ekarAtrikI pratimA meM, sUryodayakAla (pUrvA) meM tathA mahAvIra ko aparAhna meM kaivalya utpanna huaa| eka mAnyatA ke anusAra bAIsa tIrthaMkaroM ko pUrvAhna tathA arhat malli aura mahAvIra ko aparA meM kaivalya utpanna huA / 12. tIrthaMkara aura anazana ..... savvevi ya titthayarA pAtovagayA u siddhigayA || (uzAvR pa 237) sabhI tIrthaGkaroM kI siddhi prAyopagamana / pAdapopagamana anazana meM hotI hai / 13. tIrthaMkara ke zubha karmaprakRtiyAM pasatthANaM vedaNijjAuyanAmagottANaM aNubhAvaM paDucca udayabhAvasta uttamA / nAmassa ekkatIsAe pasatthuttarapagaDINaM / taM jathA - maNussagati paMcidiyajAti orAliyaM teyagaM kaMmagaM samacaturaMsasaMThANaM orAliyaM govaMgaM, vairosabhaNArAya saMghayaNaM vaNNarasagaMdhaphAsA agurulaghuM uvaghAtaM parAghAtaM UsAsaM pasatthavihagagatI tasaM bAdaraM pajjattayaM patteyaM thirathirANi subhAsubhANi subhagaM susaraM AjjaM jasakittI nimmAnagaM titthagaramiti / vedaNijjaM maNussAU uccAgoyaM vA / etesi cottIsAe udaiyabhAvehi ( AvacU 2 pR 68 ) tIrthaMkaroM ke prazasta vedanIya, AyuSya, nAma aura gotra - ina cAra karmoM kI cauMtIsa prakRtiyAM anubhAva kI apekSA se uttama hotI haiM - uttamA / 1. manuSya gati 2. paJcendriya jAti 3. audArika zarIra 4. tejasa zarIra 5. kArmaNa zarIra 6. samacaturasra saMsthAna 7. audArika aMgopAMga 8. vajra RSabhanArAca saMhanana 9-12 . varNa - gaMdha-rasa sparza 13. agurulaghu 14. upaghAta 15. parAghAta 16 ucchvAsa 17. prazasta vihAyo gati 18. trasa 19. bAdara 20. paryApta 21. pratyeka 22. sthira 23. asthira 24. zubha 25. azubha 26. subhaga 27 susvara 28. Adeya 29. yazaH kIrti 30. nirmANa 31. tIrthaMkara 32. vedanIya 33. manuSyAyu 34 uccagotra |
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara 14. tIrthaMkara : eka paricaya usabhamajayaM ca vaMde, saMbhavamabhinaMdaNaM ca sumaI ca / upaha supAsaM, jiNaM ca caMdappahaM vaMde // suvihiM ca pupphadaMtaM, sIala sijjaMsa vAsupujjaM ca / vimalamaNataM ca jiNaM, dhammaM saMti ca vaMdAmi / / kuMthuM araM ca malli, vaMde muNisuvvayaM namijiNaM ca / vaMdAmi riTThanema, pAsaM taha vaddhamANaM ca // ( Ava 22-4) janma sthAna ikkhAgabhUmi ujjhA sAvatthi viNia kosalapuraM ca / kosaMbI vANArasI caMdANaNa taha ya kAkaMdI || bhaddilapura sIhapuraM caMpA kaMpilla ujjha rayaNapuraM / tiNNeva gayapuraMmI mihilA taha ceva rAyagihaM // mihilA sorianayaraM vANArasi taha ya hoi kuMDapuraM / usabhAINa jiNANaM jammaNabhUmI jahAsaMkhaM // ( Avani 382-384) pitA nAbhI asattU A, jiyArI saMvare ia / mehe dhare paTTe a, mahaseNe a khattie / sugIve daDharahe vihU vasupujje a khattie / kammA sahaseNe a bhANU visaseNe ia / / sUre sudaMsaNe kuMbhe sumittu vijae samuddvijae a / rAyA a assaseNe siddhatthe'vi ya khattie / ( Avani 387 - 389) mAtA marudevi vijaya seNA siddhatthA maMgalA susImA ya / puhavI lakkhaNa rAmA naMdA viNhU jayA sAmA // sujasA suvvayA sirI devI pabhAvaI / paumAvaI a vappA a, siva vammA tisalA ia // ( Avani 385,386 ) airA varNa aura avagAhanA paumAbhavAsupUjjA rattA sasipupphadaMta sasigorA / suvvayanemI kAlA pAso mallI piyaMgAbhA / / varakaNagataviagorA solasa titthaMkarA muNeyavvA / eso vaNNavibhAgo cauvIsAe jiNavarANaM // paMceva addhapaMcama cattAra taha tigaM ceva / aDDhAijjA duNi a divaDDhamegaM dhaNusayaM ca // 306 tIrthaMkara : eka paricaya uI asIi sattari saTThI paNNAsa hoi nAyavvA / paNayAla catta paNayIsa tIsA paNavIsa vIsA ya // parasa dasa ghaNU Na ya nava pAso sattarayaNio vIro / ( Avani 376- 380 ) kumArakAla, rAjyakAla usabhassa kumArattaM pubvANaM vIsaI sayasahassA / tevaTThI rajjaMmI aNupAleUNa Nikkhato // ajiasa kumArataM aTThArasa puvvasayasahassAiM / tevaNaM rajjaMmI puvvaMgaM caiva boddhavvaM // paNNarasa sayasahassA kumAravAso a saMbhavajiNassa / coAlIsaM rajje cauraMgaM ceva boddhavvaM // addhatterasa lakkhA puvvANa'bhiNaMdaNe kumArataM / chattIsA addhaM ciya aTThaMgA ceva rajjami // sumaissa kumArataM havaMti dasa puvvasayasahassAiM / auNAtIsaM rajje bArasa aMgA ya boddhavvA // paumassa kumArataM puvvANaddhamA sayasahassA / addhaM ca egavIsA solasa aMgA ya rajjaMmi || puvvasaya sahassAI paMca supAse kumAravAso u / caudasa puNa rajjaMmI vIsaM aMgA ya boddhavvA // aDDhAijjA lakkhA kumAravAso sasippa hoi / addhaM cha cciya rajje cauvIsaMgA ya boddhavvA // paNa puvvasahassA kumAravAsI u pupphadaMtassa / tAvaiaM rajjaMmI aTThAvIsaM ca pubvaMgA || paNavIsasahassAiM puvvANaM sIale kumArataM / tAvaiaM pariAo paNNAsaM ceva rajjami // vAsANa kumArataM igavIsaM lakkha huti sijjaM se / tAvaiaM pariAo bAyAlIsaM ca rajjaMmi / / gihavAse aTThArasa vAsANaM sayasahassa niameNaM / capaNa sasahassA pariAo hoi vasupujje // paNNarasa sayasahassA kumAravAso a tIsaI rajje / paNNarasa sayasahassA pariAo hoi vimalassa // addhaTThamalakkhAI vAsANamaNaMtaI kumArate / tAvaiaM pariAo rajjaMmI huMti paNNarasa // dhammassa kumArataM vAsANaDDhAiAI tAvaiaM pariAo rajje puNa huMti paMceva // saMtissa kumArataM maMDaliyacakkipariAa causuMpi / patteaM patteaM vAsasahassAiM paNavIsaM // emeva ya kuMthUsavi causuvi ThANesu huti patte / tevIsa sahassA iM rasAddhaTTayA ya / / lakkhAI /
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara : eka paricaya emeva arajiNidassa causuvi ThANesu huti patteaM / igavIsa sahassAiM vAsANaM huMti NAyavvA // mallisavi vAsasyaM gihavAse sesaaM tu pariAo / paNa sahassAiM nava ceva sayAi puNNAI // aTTamA sahassA kumAravAso u suvvayajiNassa / tAvaiaM pariAo paNNarasasahassa rajjami // maNa kumAra vAso vAsasahassAi duNNi addhaM ca / tAvaiaM pariAo paMca sahassAI rajjaMmi // tiNNeva ya vAsasayA kumAravAso ariTThanemissa / sattaya vAsasayAI sAmaNNe hoi pariAo || pAsassa kumArattaM tIsaM pariAo sattarI hoi / tIsA ya vaddhamANe bAyAlIsA u pariAo / / ( Avani 277-299 ) abhiniSkramaNa sthAna aura bama usabhI a viNIAe bAravaIe ariTThavaranemI / avasesA titthayA nikkhatA jammabhUmIsuM // usabhI siddhatthavaNaMmi vasupujjo vihAragehaMmi / dhamma a vappagAe nIlaguhAe a muNinAmA // AsamapayaMmi pAso vIrajiNido a nAyasaMDaMmi / avasesA nikkhatA, sahasaMbavaNaMmi ujjANe // abhiniSkramaNa kAla pAso arinemI sijjaMso sumai mallinAmo a / puvvaNhe nikkhatA sesA puNa pacchimahaMmi || ( Avana 232 ( Avani 229-23 ) dIkSopavAsa sumaItha niccabhatte niggao vAsupUjja jiNo cauttheNaM / pAso mallIvi a aTTameNa sesA u chaTTheNaM // ( Avani 228 ) bhikSA kaba aura kahAM ? saMvacchareNa bhikkhA laddhA usabheNa loganAheNa / sesehi bIyadivase laddhAo paDhamabhikkhAo || hatthi uraM aojhA sAvatthI tahaya ceva sAkeaM / vijayapura baMbhathalayaM pADalisaMDa paumasaMDaM // seyapuraM riTThapuraM siddhatthapuraM mahApuraM caiva / dhaNNakaDa vaddhamANaM somaNasaM maMdiraM caiva // 307 tIrthaMkara cakkapuraM rAyapuraM mihilA rAyagihameva boddhavvaM / vIrapuraM bAravaI koagaDaM kollayaggAmo // ( Avani 319, 323-325) mikSA kisake dvArA ? sijjaMsa baMbhadatte sureMdadatte ya iMdadatte a / paume a somadeve mahiMda taha somadatte a / / pusse puNavvasU puNanaMda sunaMde jae a vijae ya / tatto dhammasI sumitta taha vagghasI he a // aparAjia vissaseNe vIsaime hoi baMbhadatte a / diNNe varadiNNe puNa dhaNe bahule a boddhavve // ( Avani 327-329) bhikSA kyA ? ubhassa u pAraNae ikkhuraso Asi loganAhassa / sesANaM paramaNNaM amayarasarasovama AsI // ( Avani 320 ) sahadIkSA ego bhagavaM vIro pAso mallI a tihi tihi sahi / bhayavaM ca vAsupujjo chahi purisasaehi nikkhato // uggANaM bhogANaM rAyaNNANaM ca khattiANaM ca / cauhi sahassehusabho sesA u sahassaparivArA // ( Avani 224, 225 ) chadmasthamuni-paryAya vAsasahassaM bArasa caudasa aTThAra vIsa varisAI / mAsA chana tiNi a cau tiga durgAmikkaga dugaM ca // tiga durgAmikkaga solasa vAsA tiNNi a taheva'horattaM / mAsikkA rasa navagaM caupaNNa diNAi culasII // taha bArasa vAsAI, jiNANa chaumatthakAlaparimANaM / uggaM ca tavokammaM visesao vaddhamANassa / ( Avani 238 - 240 ) dIkSA - paryAya usabhassa pubbalakkhaM puvvaMgUNamajiassa taM ceva / raMgU lakkhaM puNo puNo jAva suvihitti // paNavIsaM tu sahassA puvvANaM sIalassa pariAo / lakkhAI ikkavIsaM sijjaM sajiNassa vAsANaM // caupaNNaM paNNArasa tatto addhaTTamAi lakkhAI / aDDhAijjAI tao vAsasahassAiM paNavIsaM // tevIsaM ca sahassA sayANi addhaTTamANi a havaMti / igavIsaM ca sahassA vAsasauNA ya paNapaNNA //
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara 308 tIrthakara : eka paricaya addhaTThamA sahassA aDDhAijjA ya satta ya sayAI / gaNa-gaNadhara sayarI bicattavAsA dikkhAkAlo jiNidANaM // culasIi paMcanauI biuttaraM solasUttara sayaM ca / (Avani 272-276) kevalajJAna tithi, nakSatra sattahiaM paNanauI teNauI aTTasII a|| phagguNabahalikkArasi uttarasADhAhi nANabhUsabhassa / ikkAsII bAvattarI a chAvaTTi sattavaNNA ya / paNNA teyAlIsA chattIsA ceva paNatIsA // posikkArasi suddhe rohiNijoeNa ajiassa / / tittIsa aTThavIsA aTThArasa ceva tahaya sattarasa / kattiabahule paMcami migasirajogeNa saMbhavajiNassa / ikkArasa dasa navagaM gaNANa mANaM jiNidANaM / / pose suddhacauddasi abhIi abhiNaMdaNajiNassa / / ekkArasa u gaNaharA jiNassa vIrassa sesayANaM tu ! citte suddhikkArasi mahAhi sumaissa nANamuppaNNaM / jAvaiA jassa gaNA tAvaiA gaNaharA tassa / / cittassa puNNimAe paumAbhajiNassa cittAhiM / / (Avani 266-269) phagguNabahule chaTThI visAhajoge supaasnaamss| Min phagguNabahule sattami aNurAha sasippahajiNassa // culasIiM ca sahassA egaM ca duve atiNNi lkkhaaii| kattiasuddhe taiyA mUle suvihissa pupphadaMtassa / tiNNi a vIsahiAiM tIsahiAiM ca tiNNeva / / pose bahulacauddasi puvvAsADhAhi sIalajiNassa // paNNarasi mAhabahale sijjaMsajiNassa savaNajoeNaM / tiNNi a aDDhAijjA duve a egaM ca sayasahassAiM / sayabhiya vAsupUjje bIyAe mAhasuddhassa / / culasIiM ca sahassA bisattari aTThasaTuiM ca / / posassa suddhachaTThI uttarabhaddavaya vimalanAmassa / chAvaddhi causa4i bAvaDhei saTThimeva paNNAsaM / vaisAha bahulacaudasi revaijoeNaNaMtassa / / cattA tIsA vIsA aTThArasa solasa sahassA / / caudasa ya sahassAI jiNANa jaisIsasaMgahapamANaM / posassa puNNimAe nANaM dhammassa pussajoeNaM / (Avani 256-259) posassa suddhanavamI bharaNIjogeNa saMtissa / / cittassa suddhataiA kittiajogeNa nANa kuMthussa / ziSyA-saMpadA kattiasuddhe bArasi arassa nANaM tu revaihiM / / tiNNava ya lakkhAiM tiNNi ya tIsA ya tiNNi chttiisaa| maggasirasuddha ikkArasIi mallissa assiNIjoge / tIsA ya chacca paMca ya tIsA cauro a vIsA a / / phagguNabahule bArasi savaNeNaM suvvayajiNassa // cattAri atIsAiM tiNi a asiAi tiNhametto a| magasirasuddhikkArasi assiNijogeNa namijiNidassa / vIsuttaraM chalahi tisahassahiaM ca lakkhaM ca // AsoamAvasAe nemijiNidassa cittAhiM / / citte bahulacautthI visAhajoeNa pAsanAmassa / lakkhaM aTThasayANi a bAvaTThisahassa causayasamaggA / vaisAha suddhadasasI hatthattarajogi vIrassa / / egaTThI chacca sayA saTTisahassA sayA chacca / / (Avani 241-252) saTUi paNapaNNavaNNegacattacattA tahaTTatIsaM ca / kevalajJAna kAla aura sthAna chattIsaM ca sahassA ajjANaM saMgaho eso / / tevIsAe nANaM uppaNNaM jiNavarANa puvvaNhe / (Avani 260-263) vIrassa pacchimaNhe pamANapattAe carimAe // vihArakSetra usabhassa purimatAle vIrassujuvAliAnaItIre / magahArAyagihAisu muNao khittAriesu vihariMsu / sesANa kevalAiM jesujjANesu pavvaiyA / / usabho nemI pAso vIro a aNAriesupi / (Avani 253,254) (Avani 234) kevalajJAna tapa aTThamabhattaMtamI pAsosahamalliriTunemINaM / AyuSya vasupujjassa cauttheNa chaTrabhatteNa sesANaM / / caurAsIi bisattari saTThI paNNAsameva lkkhaaii| cattA tIsA vIsA dasa do egaM ca puvANaM / / __ (Avani 255)
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara : eka paricaya caurAsII bAvattarI a saTThI a hoi vAsANaM / tIsA ya dasa ya egaM ca evamee sayasahassA // paMcANaui sahassA caurAsII a paMcavaNNA ya / tIsA ya dasa ya egaM sayaM ca bAvattarI ceva // ( Avani 303 - 305 ) nirvANa, tapa aura sthAna nivvANamaMta kariA sA caudasameNa paDhamanAhassa / sesANa mAsieNaM vIrajiNidassa chaTTheNaM // aTThAvayacaM pujjitapAvAsammeasela siharesuM / usabha vasupujja nemI vIro sesA ya siddhigayA // ( Avani 306, 307 ) saha-nirvANa ego bhayavaM vIro tittIsAi saha nivvuo pAso / chattIsaha paMcahi ehi nemI usiddhigao // paMcahi samaNasaehi mallI saMtI u navasaehiM tu / asaNaM dhammo sahi chahiM vAsupujjajiNo // sattasahassANaMtaijiNassa vimalassa chassahassAiM / paMcasayAi supAse paumAbhe tiNi aTTha sayA || dasahi sahassehi usabho sesA va sahassaparivuDA siddhA / kAlAi jaM na bhaNiaM paDhamaNuogAu taM aM / / ( Avani 308-311) antarAla - kAla usabho varavasabhagatI tatiyasamApacchimaMmi kAlaMmi / uppanno paDhamajiNo bharahapitA bhArahe vAse || pannAsA lakkhehiM koDINaM sAgarANa usabhAo / uppanno ajiyajiNo tatio tIsAe lakkhehiM // jiNavasabhasaMbhavAo dasahiM lakkhehi ayarakoDINaM / abhinaMdaNo ya bhagavaM evaikAle uppanno || 309 tIrthaMkara abhinaMdaNAo sumatI Navaha lakkhe hi ayarakoDINaM / uppanno suhapunno suppabhanAmassa vocchAmi || uI sahassehi koDINaM sAgarANa punnANaM / sumatijiNAo paramo evati kAleNa uppanno // paramappabhanAmAo NavahiM sahassehi ayarakoDINaM / suhapunno saMpunno supAsanAmo samutpanno | vaha supAsaNAmA jiNo samuppanno / caMdappabho pabhAe pabhAsayaMto u telokkaM // NatIya tu koDIhiM sasIu suvihijiNo samuppanno / suvihijiNAo NarvAha koDIhiM sItalo jAto // sItalajiNAu bhagavaM sejjaso sAgarANa koDIe / sAgarasayaUNAe varisehi tathA imehiM tu // chavIsAe sahassehiM ceva chAvadvisayasahassehi / etehi UNiyA khalu koDI maggilliyA hoti / / caupannA ayarANaM sejjaMsAo jiNo u vasupujjo / vasupujjAo vimalo tIsaha ayarehiM uppanno / / vimalajiNA uppanno vahiM tu ayarehi anaMtaijiNovi / causAgaraNAmehiM anaMtaIo jiNo dhammo // dhammaNAo tI tihi ticaubhAgapaliyaUNe hi / ayarehiM samuppanno paliyadveNaM tu kuMthujiNo // paliyaca unbhAgeNaM koDisahassUNa eNa vAsANaM / kuMthUo araNAmA koDasahasseNa mallijiNo // mallijiNAo muNi suvvaovi caupannavAsalakkhehi / suvvayanAmAto NamI lakkhe hi chahiM tu uppanno // paMcahi lakkhehiM tato ariTThanemI jiNo samuppanno / tesItisahassehi satehi addhaTTamehiM vA // nemIo pAsajiNo pAsajiNAo ya hoi vIrajiNo / aDDhAijjasaehiM gatehiM carimo sappanno || ( AvacU 1 pR 217 )
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara 310 tIrthaMkara : eka paricaya tIrthakara : eka paricaya krama | tIrthaMkara | janma-sthAna | pitA | mAtA |varNa avagAhanA kumAra-kAla rAjya-kAla RSabha ikSvAkUbhUmi | nAbhi marudevA | svarNa |500 dhanuSa | 20 lAkha pUrva | 63 lAkha pUrva saMbhava 4 5 | ajita | ayodhyA |jitazatru | vijayA 450 ,18 , , / 1 pUrvAMga sahita 53 lAkha pUrva zrAvastI 400 " | 15 / " | 4 pUrvAMga sahita | 44 lAkha pUrva / abhinaMdana | vinItA saMvara siddhArthA) 350 , | 123 , , 8 pUrvAMga sahita | 363 lAkha pUrva / sumati | kauzalapura | meghaprabha | maMgalA " | 300 , 10 , , 12 pUrvAMga sahita 29 lAkha pUrva | padma / kauzAmbI | dhara | susImA | rakta / | 250 " |73 "" | 16 pUrvAMga sahita 213 lAkha pUrva supArzva | vArANasI | pratiSTha | pRthvI | svarNa |200 , 5 , , 20 pUrvAMga sahita | 14 lAkha pUrva | candra candrapura | mahAsena | lakSmaNA | zveta | 150 , 23 ", |24 pUrvAMga sahita 63 lAkha pUrva | suvidhi | kAkaMdI | sugrIva | rAmA , 100 , 50 hajAra pUrva | 28 pUrvAMga sahita 50 hajAra pUrva | zItala / bhaddilapura | dRr3haratha | naMdA | svarNa | 90 , | 25 ,, ,, | 50 hajAra pUrva hapura | viSNu | viSNu , 80 , | 21 lAkha varSa | 42 lAkha varSa | vAsupUjya | caMpA vasupUjya | jayA ratta |18 , , 9 vimala kAMpilya kRtavarmA | zyAmA | svarNa |15 , , 30 lAkha varSa | ananta / ayodhyA / siMhasena | suyazA | , |73,, , / 15 ,, , 5 dharma | ratnapura | bhAnu suvratA | , 45 , 23, , 5 , , |zAMti hastinApura vizvasana | AcarA hastinApura vizvasena | acirA / , , 40 , 25 hajAra varSa | 50,000 17 | kuMthu ,, sUra zrI , |35 |23,750 varSa | 47,500 varSa 18 ara sudarzana | devI / , 30 , 21 hajAra varSa | 42,000 varSa 19 malli mithilA | kumbha |prabhAvatI | nIla |25 , |100 varSa x 0 munisuvrata | rAjagRha sumitra | padmAvatI kRSNa |20 , 7,500 varSa 15,000 varSa nami mithilA | vijaya | vaprA | svarNa | 2,500, 5,000 , ariSTanemi | soriyapura | samudra- | zivA kRSNa / 10 // vijaya || 23 pAva vArANasI | azvasena | vAmA nIla 9hAtha 300 , | mahAvIra | kuMDapura | siddhArtha | trizalA | svarNa |7 hAtha /
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara : eka paricaya tIrthakara abhiniSkramaNa vana sthAna kAla / tapa siddhArtha | vinItA aparAla | SaSTha bhakta sahasrAmra ayodhyA zrAvastI vinItA iMdradatta | " 100 kauzalapura | pUrvAhna | nitya | bhakta prathama bhikSA saha / chadmastha dIkSA paryAya kaba kahAM kisase | kyA | dIkSA | muni paryAya | 1 varSa | hastinApura | zreyAMsa | ikSu 4000 1000 varSa | 1 lAkha pUrva | bAda rasa | dUsare | ayodhyA brahmadatta kSIra 1000/12 , 1 pUrvAMga nyUna | eka lAkha pUrva | zrAvastI | surendradatta , 1000/ 14 , |4 pUrvAMga nyUna | eka lAkha pUrva sAketa 1000/18 , 8 pUrvAMga nyUna | eka lAkha pUrva | " |vijayapura padma , 1000/20 | 12 pUrvAMga nyUna | eka lAkha pUrva , brahmasthala |somadeva , 10006 mAsa | 16 pUrvAMga nyUna | eka lAkha pUrva , pATalikhaNDa | mahendra 1000/ 9 mAsa | 20 pUrvAMga nyUna eka lAkha pUrva | padmakhaNDa | somadatta | , 1000 3 // 24 pUrvAMga nyUna | eka lAkha pUrva zreyaH pura |puSya 28 pUrvAMga nyUna eka lAkha parva ,, riSTapura | punarvasu |, 1000/3, 25 hajAra pUrva , siddhArthapura | naMda , 10002 , |21 lAkha varSa | mahApura sunaMda 54 lAkha varSa kauzAmbI aparAla | SaSTha bhakta vArANasI candrapura kAkaMdI " 10 hai |siMhapura / pUrvAla | , vihAragRha caMpA aparAla| caturtha bhakta " " 100002 varSa 23 " sahasrAmra| kAMpilya SaSTha , dhAnyakaTa |jaya , 1000/ 2 varSa 15 lAkha varSa. bhakta | ayodhyA , | varddhamAna vijaya , 100013 varSa vapragA | ratnapura / | | saumanasa |dhrmsiNh ,, 1000/ 2 varSa sahasrAmra hastinApura ,, ,, | maMdirapura / sumitra , 1000/ 1 varSa 25,000 varSa |, cakrapura vyAghrasiMha , 1000 16 varSa |23,750 varSa , | rAjapura aparAjita ,, 1000/3 dina / 21,000 varSa | mithilA | pUrvAhna aSTamabhakta ,, | mithilA |vizvasena , |300/ 1 dina |54,900 varSa nIlaguphA rAjagRha | aparAla | SaSThabhakta , | rAjagRha brahmadatta | ,, |1000/ 11 mAsa / 7,500 varSa sahasrAmra| mithilA , | vIrapura datta , 1000 9 mAsa 2,500 varSa dvAravatI | pUrvAha dvAravatI varadatta |100054 dina / 700 varSa 30084 dina 70 varSa Azrama vArANasI aSTamabhakta ,kopakaTa dhanya pada jJAtakhaDa | kuMDapura | aparAla |SaSTha bhakta , | kollAka bahula |, ekAkI/ 12 varSa 42 varSa 13 pakSa |
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara 312 tIrthakara : eka paricaya Rma tithi 1 phA. kR. 11 / / kevalajJAna nakSatra uttarASADhA kAla _| sthAna tapa / gaNa | gaNadhara | ziSyasaMpadA pUrvAhna | purimatAla aSTamabhakta 84 | 84 84 hajAra SaSTha bhakta 95 102 95 / 1 lAkha 102 2 , | pau. zu. 11 | rohiNI | kA. kR. 5 mRgazirA | pau. zu. 14 | abhijit | cai. zu. 11 | maghA ayodhyA zrAvastI | vinItA kauzalapura 100 | 100 3 lAkha 20 hajAra 3 lAkha | cai. zu. 15 citrA | kauzAmbI 107 107 107 | 30 hajAra ___ , ___7 phA. kR. 6 8 phA. kR.7 9 kA. zu. 3 10 pau. kR. 14 11 | mA. kR. 15 vizAkhA | anurAdhA mUla pUrvASADhA zravaNa vArANasI candrapura kAkaMdI bhadrapura 88 95 95 / 3 lAkha | 93 | 23, 88 2 , | 81 / 1 " | 72 84 hajAra siMhapura caturtha bhakta 66 SaSTha bhakta 57 | 57 68 , 12 | mA. kR.2 13 | pau. zu.6 14 vai. kR. 14 15 | pau. zu. 15 16 | pau. zu. 9 17 | cai. zu. 3 zatabhiSA | uttarabhadrapadA revatI | puSya | caMpA kAMpilya | ayodhyA | ratnapura hastinApura 43 | bharaNI 62 // kRttikA 18 | kA. zu. 12 19 mR. zu. 11 revatI / azvinI mithilA aSTamabhakta 28 SaSTha bhakta 18 / 18 20 / phA. kR.12 zravaNa 21 | mR. zu. 11 azvinI 22 | A. kR. 15 citrA rAjagaha ujjayantagiri soriyapura 17 aSTamabhakta 11 23 cai. kR. 4 24 | vai. zu. 10 vizAkhA uttaraphalgunI , vArANasI , 10 10 16 , | 14 aparAla | RjubAlikA SaSTha bhakta nadI kA taTa J //
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara : eka paricaya ziSyasaMpadA 3,00,000 3,30,000 3,36,000 6,30,000 5,30,000 4,20,000 4,30,000 3,80,000 1,20,000 1,06,000 1,03,000 1,00,000 1,00,800 62,000 62,400 61,600 60,600 60,000 55,000 50,000 41,000 40,000 38,000 36,000 vihAra kSetra Arya-anArya kSetra AryakSetra 11 " " 33 "1 " 11 13 71 31 33 37 11 "1 " 31 11 Arya-anArya kSetra 31 " AyuSya 84 lAkha pUrva 6 dina 72 1 mAsa 60 50 40 30 72 60 30 10 1 27 " 55 30 10 "" 20 10 .2 1 37 84 lAkha varSa 37 " 11 33 1 100 varSa 72 17 33 17 19 " 95 hajAra varSa 84 17 37 " " " " 11 nirvANatapa 11 " " 33 " 77 11 "" 33 19 11 73 31 "1 31 33 " 31 313 do dina nirvANasthAna aSTApada sammedazikhara 11 37 " 33 campA sammedazikhara 23 17 " "" "" 31 ujjayanta giri sammedazikhara pAvApurI saha nirmANa 10,000 1000 1000 1000 2000 308 500 1000 1000 1000 1000 600 6000 7000 800 900 1000 1000 500 1000 1000 536 ekAkI antarAla kAla X X 50 lAkha karor3a sAgara 30 10 9 11 90 hajAra,,,, 9 hajAra,, 900 karor3a 90 9 54 sAgara 30 11 13 11 33 tIrthaMkara " 66 lAkha 26 hajAra 1 sau sAgara kama eka karor3a sAgara 9 4 " pauna pasyopama kama tIna sAgara ardha palyopama 17 13 37 1 hajAra karor3a varSa kama patyopama 37 1 hajAra karor3a varSa 54 lAkha varSa 6 17 11 5 83,750 varSa 250 varSa 33
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthakara 314 gRhastha-paryAya 15. RSabha nAmakaraNa marudevA pratibuddha huii| usane nAbhi ke samakSa svapnoM kI UrUsa usabhalaMchaNaM usabhaM sUmiNami teNa usbhjinno| cacI kI, taba nAbhi ne kahA-tumhArA putra mahAkulakara vaSa-udvahane, uvaDhaM tena bhagavatA jagatasaMsAramaggaM hogA / devendra zakra ne upasthita hokara kahA-devAnapriye ! atUlaM nANadaMsaNacarittaM vA tena RSabha iti / tumhArA putra tribhuvana kA maMgalagRha, prathama dharmacakravartI (Avani 1080 ca 249) aura mahAn mahArAjA hogaa| donoM UrUoM-jaMghAoM para vRSabha kA cihna hone 18. RSabha kA janma ke kAraNa ve RSabha kahalAe / nAbhI viNIabhUmI marudevI uttarA ya sADhA ya / mAtA marudevI ne sarvaprathama vRSabha kA svapna dekhA, rAyA ya vairaNAho vimANasavvaTThasiddhAo / / isalie unakA nAmakaraNa RSabha huaa| ..."rikkheNa asADhAhiM asADha bahule cautthIe / jo saMsAra kA udvahana-uddhAra karatA hai, vaha cittabahalamIe jAo usabho AsADhaNakkhatte / .... vRSabha-RSabha hai| (Avani 170,185,187) jo atula jJAna, darzana aura cAritra ko dhAraNa karatA kulakara nAbhi arhat RSabha ke pitA the| marudevI hai, vaha vRSabha hai| unakI mAtA thii| vinItAbhUmi unakI janmabhUmi thii| 16. RSabha ke pUrvabhava uttarASADhA nakSatra, ASADha kRSNA caturthI ko sarvArthasiddha vimAna se unakA cyavana huA aura uttarASADhA nakSatra, 1. dhana sArthavAha (avaravideha) / 2. manuSya (uttrkuru)| caitra kRSNA aSTamI ko unakA janma huaa| devabhava se 3. saudharma deva / pUrvabhava meM ve vajranAbha rAjA the / 4. mahAbala rAjA (avaravideha) / 16. ikSvAkuvaMza, kAzyapa gotra 5. IzAna kalpa meM lalitAMga deva / desUNagaM ca varisaM skkaagmnnN"| 6. vajrajaMgha rAjA (puSkalAvatI vijy)| sakko baMsaTravaNe ikkha agU teNa haMti ikkhaagaa"| 9. yogalika (uttarakuru) (Avani 189,190) 8. saudharma deva jaba kumAra RSabha lagabhaga eka varSa ke hue, indra 9 cikitsakaputra (mahAvideha) kA Agamana huaa| khAlI hAtha kaise jAUM-yaha soca 10. acyuta deva indra ikSuyaSTi ke sAtha praviSTa hue| usa samaya RSabha 11. vajranAbha cakravartI (pUrva videha) apane pitA nAbhi kI goda meM the| unakI dRSTi ikSu para 12. sarvArthasiddha deva / par3I, taba zakra ne pUchA-kyA Apa ikSa khAyege? RSabha 13. RSabha / (dekheM-Avani 171-178) ne prasannatA se hAtha phailA diyA / indra ne socA- RSabha 17. marudevA ke svapna ko ikSu priya hai, isalie isa vaMza kA nAma ikSvAku rhegaa| indra prathama tIrthaMkara ke vaMza kI sthApanA karate coddasa sumiNA usabhagayasIhamAda pAsittA paDibuddhA haiM-yaha paramparA hai| NAbhissa kaheti / teNa bhaNiyaM - tujha putto vaDDo kula ___RSabha ke pUrvaja ikSu rasa pIte the, isalie ve kAzyapagaro hohiti tti / sakkassa AsaNaM calitaM, sigdhaM gotrIya khlaaye| AgamaNaM, bhaNati-devANuppiyA ! tava putto sayalabhuvaNamaMgalAlao paDhamadhammavaracakkavaTTI mahai mahArAyA 20. gRhastha-paryAya bhvissi| (Avaca 1 pR 135) devI sumaMgalAe bharaho baMbhI ya mihuNayaM jAyaM / RSabha jaba sarvArtha siddhavimAna se marudevA ke garbha meM devIi sunaMdAe bAhubalI suMdarI ceva / / Aye taba vRSabha, gaja, siMha, lakSmI, mAlA, candra, (AvabhA 44) sUrya, dhvaja, kuMbha, padmasarovara, sAgara, vimAna, ___ AuNApaNNaM juale puttANa sumaMgalA puNo pasave / ratnarAzi aura agni-ina caudaha svapnoM ko dekha mAtA (Avani 197)
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ Adimayuga kI sAmAjika ... arhatu RSabha ke do patniyAM sunandA | sumaMgalA ne bharata aura unacAsa putrayugaloM ko janma diyA aura sundarI ko janma diyA / paDhamo akAlamaccU tahiM tAlaphaleNa dArao pahao / kaNNA ya kulagareNaM siTThe gahiA usahapattI // ( Avani 194 ) tAlavRkSa ke nIce eka yugala baiThA thaa| tAlaphala ke girane se unameM se bAlaka Ahata huA aura mara gayA / yaha yaugalika yuga kI prathama akAla mRtyu thii| kulakara nAbhi ke Adeza se vaha kanyA RSabha kI patnI ke rUpa meM svIkAra kI gaI / 21. Adimayuga kI sAmAjika vyavasthA AhAra aura pAkavidyA 1 AsIya kaMdahArA, mUlAhArA ca pattahArA ya / pupphaphalabhoiNo'vi ya, jajhyA kira kulagaro usabho // AsIya ikkhubhoI, isvAgA teNa khattiyA haMti / saNasattarasaM dhaNNaM AmaM omaM ca bhuMjIyA // omapAhAraMtA ajIramANami te jiNamuviti / hatyehi ghaMsikaNaM AhArehatti te bhaNiyA || AsIya pANighasI timmiyataM dulapavAlapuDabhoI / hatthatalapuDAhArA jaiyA kira kulagaro usaho / ..... kakkhase ya // agaNissa ya uTThANaM dumaghaMsA daTThU bhIyaparikahaNaM / pAsesuM paridiha giNhaha pAgaM ca tato kuNaha // pakkheva DahaNamosahi kahaNaM niggamaNa hatthisIsamma | pavaNAraMbhapaviti tAhe kAsI ya te maNuA // ( AvabhA 5 - 11 ) RSabha ke prAraMbhika samaya taka manuSya kaMda, mUla, patra, phUla aura phala kA AhAra karate the / ikSu kA bhojana karane ke kAraNa kSatriya ikSvAku khlaae| usa samaya ke loga sana pramukha sataraha prakAra ke dhAnya kA bhojana karate the / ve kaccA dhAnya khAte aura bahuta kama mAtrA meM khAte / kama mAtrA meM kiyA gayA bhojana bhI kaccA hone ke kAraNa pacatA nahIM thaa| isa samasyA ko lekara loga RSabha ke pAsa aae| RSabha ne dhAnya ko hAthoM se mardana kara khAne ke lie kahA / thIM- sumaMgalA aura brAhmI yugala ko tathA sunandA ne bAhubalI 315 tIrthaMkara kucha samaya ke bAda mardana kara khAyA jAne vAlA dhAnya bhI jINaM nahIM hotA thaa| RSabha ne unheM cAvala Adi saba prakAra ke dhAnyoM ko donoM meM bhigokara khAne kA nirdeza diyaa| jaba vaha bhI duSpAcya ho gayA to bhigoye hue dhAnya ko muhUrta bhara hAtha meM rakhakara khAne kI bAta kahI / jaba bhigoyA huA dhAnya hAtha meM rakhakara khAne para bhI duSpAcya ho gayA to use kAMkha kI uSmA meM rakhakara khAne kI bAta kahI / ekAnta snigdha aura ekAnta rUkSa kAla meM agni kI utpatti nahIM hotI / ekAnta snigdha kAla ke bIta jAne para vRkSoM ke gharSaNa se eka dina agni kI utpatti huii| loga use dekha bhayabhIta ho gae aura RSabha ko usakI sUcanA dii| RSabha ne unheM AsapAsa ke ghAsapAta ko kATakara agni meM dhAnya pakAne kA nirdeza diyA / dhAnya ko agni meM DAlA to vaha jala gyaa| ve RSabha ke pAsa Ae aura sArI bAta btaaii| RSabha hAthI para ArUr3ha ho una sabako sAtha le nagara ke bAhara Ae / miTTI kA piMDa liyaa| hAthI ke kumbha para rakha eka bartana banAyA aura kahA- isa prakAra bartana banAo aura dhAnya bartana meM pakAkara khaao| taba se pAkavidyA aura pAtra nirmANa vidyA kA prAraMbha huaa| zilpakarma paMcaiva ya sippAI ghaDa lohe citta NaMta kAsavae / ikkikkassa ya ito dIsaM vItaM bhave bheyA // ( Avani 207 ) agni kA AviSkAra hone ke bAda pAMca prakAra ke zilpa - kumbhakAra zilpa, lohakAra zilpa, citrakAra zilpa, vastra zilpa ( julAhA ) aura nApita zilpa kA pravartana huaa| pratyeka zilpa kI bIsa-bIsa vidhAoM kA vikAsa ho gayA / lekha lehaM libI vihANaM jiNeNa baMbhIi dAhiNakareNa / gaNiyaM saMkhANaM suMdarI vAmeNa uvahaTThe // ( AvabhA 13 ) RSabha ne apanI jyeSThaputrI brAhmI ko lipi aura kaniSThaputrI sundarI ko gaNita sikhaaii|
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara citrakalA bharahassa rUvakammaM narAilakkhaNamahoiyaM baliNo / mANummANavamANa pamANagaNimAivatthUNaM // ( AvabhA 14 ) bharata ko citrakalA aura bAhubalI ko strI-puruSa ke lakSaNa tathA vastu ke mAna, unmAna, avamAna, pramANa, saMkhyAna Adi kA prazikSaNa diyA / vAhana mAI dorAi poA taha sAgaraMmi vahaNAI / vavahAro lehavaNaM kajjapariccheyaNatthaM vA // ( AvabhA 15 ) dhAge meM maNi Adi pirone kI kalA, jalapota nirmANa aura vAhana vyavahAra-- daMDavidhAna, kArya-pariccheda ke lie likhita pramANa -- ina sabakA pravartana kiyA / daMDanIti hakkArAI sattavihA ahava sAmabheyAI / judAI bAhujuddhAiyAI vaTTAiyANaM vA // ( AvabhA 16 ) hAkAra, mAkAra, dhikkAra, paribhASita - alpakAlIna kArAvAsa, maMDalibaMdha - sImA se bAhara jAne kA niSedha, gRhabaMdha, daMDaprahAra Adi daMDanItiyAM athavA cAra prakAra kI nItiyAM - sAma, dAma, daNDa aura bheda, bAhuyuddha Adi yuddha - ina sabakA pravartana kiyA / cikitsA rogaharaNaM tigicchA atthAgama satthamatthasatyaMti / nialAijamo bandho ghAo daNDAitANaNayA || ( AvamA 18 ) rogaharaNa ke lie cikitsAzAstra, arthArjana ke lie arthazAstra, baMdha - nigaDa Adi se bAMdhanA, ghAta - daMDa Adi se tAr3anA denA - ina sabakA pravartana huA / IsatthaM dhaNuveo uvAsaNA maMsukammamAIyA | gururAyANaM vA uvAsaNA pajjuvAsaNayA / / ( AvamA 17 ) bANa, zastra, dhanurveda aura dAr3hI-mUMcha Adi kaTAnA, paryupAsanA -- guru, rAjA Adi kI upAsanA karanA -- ina sabakA pravartana kiyA / 316 vastra-mAlya puvviM kayAi pahuNI surehi rakkhAi kougAI ca / taha vatthagaMdhamallAlaMkArAkesabhUsAI 1 taM daTThUNa pavatto'laMkAreuM jaNo'vi seso'vi / vihiNA cUlAkammaM bAlANaM colayA nAma // ( AvabhA 21,22 ) devoM ne RSabha ke rakSA Adi kautuka karma kie / vastra, gaMdha, mAlya, alaMkAra Adi dhAraNa karavAe / kezavinyAsa kiyA | stUpa use dekhakara logoM meM bhI alaMkAra kI pravRtti prAraMbha huii| baccoM ke cUlAkarma kA bhI usI samaya meM pravartana huA / vivAha stUpa daTThe kayaM vivAhaM jiNassa logo'vi kAumAraddho / gurudattiyA ya kaNNA pariNijjaMte tato pAyaM // ( AvamA 24 ) sarvaprathama RSabha kA vivAha huaa| usa paddhati ke AdhAra para prajA meM bhI vivAha kA pracalana ho gayA / prAyaH gurujanoM dvArA pradatta kanyA ke sAtha hI vivAha kie jAne kI paraMparA par3I / mRtakakarma mayaM mayassa deho taM marudevIi paDhamasiddhatti / devehi purA mahiyaM bhAvaNayA aggisakkAro // ( AvabhA 26 ) marudeva prathama siddha huI / devoM ne sabase pahale unakI deha kA dAha saMskAra kiyaa| phira vaha mRtakarma saMskAravidhi prajA meM pracalita ho gaI / so jiNadehAINaM devehi kao ciAsu thUbhAI / saddo ya ruNNasaddo logovi tao tahA pagao // ( AvabhA 27 ) bhagavAn RSabha jaba mukta ho gae, taba devoM ne unake zarIra ko citA meM jalAyA aura unakI smRti meM vahAM stUpa banAkara rudana karane lge| taba se logoM meM mRtaka ke pIche rone kI pravRtti prArambha huI aura stUpa nirmANa kI prathA calI /
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ arhat RSabha kI ziSya sampadA 317 tIrthakara nimitta nahIM jAnate the| bhikSA ke abhAva meM sabhI ziSya tApasa ahava nimittAINaM suhasaiyAi suhakkhapUcchA vaa| ho gye| iccevamAi pAeNuppanna usabhakAlammi // prathama bhikSAgrahaNa (AvabhA 29) saMvacchareNa bhikkhA laddhA usabheNa"" naimittikoM se sukha-duHkha ke viSaya meM pRcchA bhI ghuTuM ca ahodANaM divvANi a AyANi tUrANi / RSabha ke samaya meM hI prAraMbha haI / devA ya saMnivaiA vasuhArA ceva vuDhA ya / / cAra varga gayaura sijjasikkhurasadANa..." // uggA bhogA rAyaNNa khattiA saMgaho bhave cauhA / (Avani 319,321,322) Arakkhi guru vayaMsA sesA je khattiA te u / / RSabha ne pravrajyA ke eka varSa pazcAt gajapura meM (Avani 202) apane prapautra zreyAMsa ke hAtha se ikSurasa kI prathama bhikSA rAjyavyavasthA ke lie arhat RSabha ne cAra varga grahaNa kaa| usa samaya pAca divya prakaTa hue-AkAza meM sthApita kiye devoM dvArA ahodAnaM kI dhvani, devaduMdubhi, ratnavRSTi, ugra-ArakSaka / vastrotkSepa, gaMdhodaka-puSpavRSTi / bhoj-gurusthaaniiy| 23. RSabha kI prathamatA rAjanya--vayasya / se ya usame kosalie paDhamarAyA paDhamabhikkhAyare kSatriya-ina tInoM ke atirikta / paDhamajiNe pddhmtitthyre| (AvacU 1 pR 160) arhat RSabha isa yuga ke prathama rAjA, prathama bhikSA22. RSabha kA abhiniSkramaNa cara, prathama jina aura prathama tIrthaMkara the| cauro sAhassIo loaM kAUNa appaNA ceva / jaM esa jahA kAhI taM taha amhe'vi kAhAmo // 24. arhata RSabha kI ziSya-sampadA usabhI varavasabhagaI cittUNamabhiggahaM paramaghoraM / tattha samosaraNe bhagavaM sakkAdINaM dhamma parikaheti / vosaTThacattadeho viharai gAmANugAmaM tu / / tattha usabhaseNo NAma bharahassa ranno putto so dhamma soUNa Navi tAva jaNo jANai kA bhikkhA ? pvvito| teNa tihiM pRcchAhiM cohasapUvvAiM gahitAI. kerisA va bhikkhayarA ? uppanne vigate dhuve| tattha baMbhIvi pavvaiyA / bharaho te bhikkhamalabhamANA vaNamajhe tAvasA jAyA / / saavo| suMdarIe Na dinnaM pavvaiuM, mama itthirayaNaM (Avani 315,316 bhA 31) esatti / sA sAvigA, esa cauvviho samaNasaMgho / te ya cauhiM sahassehiM saddhi egaM devadUsamAdAya jAva tAvasA bhagavato NANaM uppannaM ti kacchasukacchavajjA savve pavvaite / usabhe NaM arahA kosalie saMvaccharaM sAhiyaM bhagavato sagAse pavvaitA / (AvacU 1 pR 182) cIvaradhArI hotthaa| tesiM paMcamuTrio loo sayameva, kaivalyaprApti ke pazcAta ahaMta RSabha ne dharmadezanA bhagavato puNa sakkavayaNeNa kaNagAvadAte sarIre jaDAo dii| usa samavasaraNa meM deva, manuSya Adi sabhI upasthita aMjaNe rehAo iva rehaMtIo uvalabhatiUNaTTitAo teNa the| cakravartI bharata kA putra RSabhasena dharmadezanA sunakara caumuTTio loo| (AvacU 1 pR 161) pravajita huaa| usane utpanna, vigata aura dhruva-ina arhat RSabha cAra hajAra vyaktiyoM ke sAtha pravajita tIna niSadyAoM se caudaha pUrvo kA jJAna grahaNa kiyaa| he| RSabha ke pAsa eka devadUSya vastra thA jo sAdhika RSabhasena RSabha bhagavAn kA prathama sAdhu, prathama gaNadhara eka varSa taka unake pAsa rhaa| thaa| brAhmI (RSabhaputrI) prathama sAdhvI banI / bharata prathama ___indra kI prArthanA para RSabha ne cAramuSTi kezaloca zrAvaka aura suMdarI (RSabhaputrI) prathama zrAvikA bnii| kiyA / anya muniyoM ne paMcamuSTi kezaloca kiyaa| -isa prakAra caturvidha tIrtha kI sthApanA huii| kaccha RSabha zarIra ke vyutsarga aura tyAga kA saMkalpa kara aura sukaccha ke atirikta zeSa 3998 tApasa RSabha ke grAmAnugrAma vihAra karane lge| loga bhikSA kI vidhi tIrtha meM pravrajita ho gye|
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIthaMkara nami-vinami kI prArthanA ahaMt RSama kA artha-catuSTaya tujjha pitA erisaM vibhUti jahittA ekallao avasaNo usabhassa NaM arahao kosaliyassa usabhaseNapAmo- hiMDati / bharaho bhaNati-mama kato vibhUtI tArisI kkhAo caurAsIti samaNasAhassIo ukkosiyA samaNa- jArisI tAtassa ? jadina pattiyaha eha jAmo paasaamo| saMpadA hotthA, baMbhisuMdaripAmokhANaM ajjiyANaM tinni bharaho nipphiDati savvavaleNaM / marudevA vi ekkahiM sayasAhassIo ukkosiyA ajjiyAsaMpadA hotthA, hatthimi vilaggA jAva pecchati 'chattAticchattaM surasamUhaM ca sejjaMsapAmokkhANaM samaNovAsagANaM tinni sayasAhassIo thuvataM / bharahassa ya vatthAbharaNANi omilAyaMtANi / paMcAsayasahassA subhaddApAmokkhANaM samaNovAsiyANaM paMca bhara ho bhaNati - diTThA te puttavibhUtI ? kano mama erisA ? sayasAhassIo cauppannaM ca sahassA cattAri sahassA satta sA tosa eNaM citetumAraddhA, apuvvakaraNaM annpvittraa| sayA pannAsA codasapuvvINaM ajiNANaM jiNasaMkAsANaM Nava jAtIsaraNaM natthi, jeNa vaNassatikAtiehito uvvttikaa| sahassA ohinnANINaM vIsasahassA kevalaNANINaM, vIsa tattheva hathikhaMdhavaragatAe kevalanANaM, uppaNaM siddhaa| imAe osa ppiNIe paDhamasiddho mrudevaa|| sahassA chacca sayA beuvviyANaM, bArasa sahassA chacca (Avani 1320 ca 2 pR 212) sayA pannAsA vipulamatINaM, bArasasahassA chacca sayA bharata ke vaibhava ko dekhakara marudevA kahatI haipannAsA vAdINaM, bAvIsa sahassA Nava ya sayA aNuttarovavAtiyANa ......"vIsaM samaNasahassA siddhA, cattAlIsaM bharata ! tumhArA pitA RSabha aisI vibhUti ko chor3a nirvastra akelA ghUma rahA hai| bharata ne kahA- pitAzrI ajjiyAsahassA siddhA, saTTi aMtevAsisahassA siddhaa|| jaisI vibhUti mere pAsa kahAM hai ? yadi Apako vizvAsa na (AvacU 1 pR 158) RSabhasena Adi 84 hajAra zramaNa ho to calie, vahAM jAkara dekheN| bharata ne apanI senA ke sAtha prasthAna kiyaa| hAthI para ArUr3ha ho marudevA ne bhI brAhmI-suMdarI Adi 3 lAkha sAdhviyAM prasthAna kiyaa| usane RSabha kI stuti karate hae mahaddhika zreyAMsa Adi 3 lAkha 50 hajAra zrAvaka devoM ko dekhaa| unake sAmane bharata ke vastra-AbharaNa subhadrA Adi 5 lAkha 54 hajAra zrAvikAeM phIke lagane lge| bharata ne kahA-Apane apane putra kI caudahapUrvI sAdhu 4750 vibhUti ko dekhA? mere pAsa kahAM hai aisI vibhUti ! yaha avadhijJAnI sAdhu 9000 dekha-suna marudevA svayaM ciMtana meM DUba gii| vaha apUrvakaraNakevalajJAnI sAdhu 20000 adbhuta bhAvaNi meM ArUr3ha huiiN| use jAtismRti nahIM vipulamati manaHparyavajJAnI 12650 huI, kyoMki vaha vanaspati se udvRtta huI thii| parama vaikriyalabdhidhara 20600 vizuddha adhyavasAya, lezyA aura pariNAmadhArA se use hAthI vAdI 12650 ke haude para baiThe-baiThe hI kaivalya utpanna ho gyaa| isa anuttara vimAna meM utpanna 22900 avasarpiNI kAla meM vaha sarvaprathama siddha huii| / 20000 sAdhu, 40000 sAdhviyAM, 27. nami-vinami kI prArthanA siddha kala 60000 antevAsI namivinamINaM jAyaNa nAgiMdo vijjadANa veaDDhe / 25. arhata RSabha kA pramAdakAla uttaradAhiNaseDhI stttthiipnnnnaasngraaiN|| vAsasahassaM uggaM tavamAigarassa AyaraMtassa / duve namiviNamiNo kacchamahAkacchANaM puttA uvaTTittA, jo kira pamAyakAlo ahorattaM tu sNkliaN|| bhagavaM vinnaventi -bhagavaM! amhaM tubbhehi saMvibhAgo Na keNavi vatthaNA kato, sa paTTe baddhakavayA olaggaMti arhata RSabha ne eka hajAra varSa taka ugra tapa kiyaa| vinnati ya, tAto! tubbhehi savvesi bhogA dinnA isa tapa:sAdhanAkAla meM unake pramAda-kAla ko saMkalita amhe'vi deha, evaM tisajhaM olaggati, evaM kAlo kiyA jAye to vaha eka dina-rAta kA hotA hai| vaccati, annayA dharaNo NAgakUmAriMdo bhagavaM vaMdao 26. marudevA prathama siddha Agao, imehi ya vinnavitaM, so te taha jAtamANe .."ArAhaNAe marudevA osappiNIe paDhama siddho|| bhaNati-bho sUNaha bhagavaM cattasaMgo gatarosatoso sA marudevA bharahavibhUti pAsittA bhaNati bharahaM, sasarIre'vi Nimmamatto akiMcaNo paramajogI NiruddhAsavo
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrtha kA viccheda kamala palAsa Niruvavacitto mA evaM jAyaha aha tu bhagavato bhattIe mA tubbhaM sAmissa sevA aphalA bhavatutti kAuM paDhitasiddhAI gaMdhavvapannagANaM aDayAlIsaM vijjA sahassA iM demi, tANa imAo cattAri mahAvijjAo, taM jahA gorI gaMdhArI rohiNI pannattI / ( Avani 317 cU 1 pR 160 ) bhagavAn RSabha sAmAyika kI sAdhanA meM lIna the / eka dina kaccha aura mahAkaccha ke putra nami aura vinami bhagavAn kI sevA meM upasthita hue aura bole -- 'bhaMte ! Apane sabako vipula bhogyasAmagrI dI, hameM kisI vastu kA saMvibhAga nahIM diyA, ataH hameM bhI kucha deM'isa prakAra prArthanA aura tInoM saMdhyAoM meM paryupAsanA karate hue kucha samaya biitaa| eka dina dharaNendra nAgakumAra bhagavAn kI vandanA ke lie upasthita | nami-vinami huA kI prArthanA para usane kahA- suno ! parama yogI RSabha akiMcana haiM, apane zarIra para bhI inakA mamatva nahIM hai / ye kisI para ruSTa - tuSTa nahIM hote| tuma logoM ne bhagavAn kI paryupAsanA kI hai, vaha niSphala na ho, isalie maiM tumheM gaMdharva pannaga kI ar3atAlIsa hajAra vidyAeM detA hUM, jo paThitasiddha haiM / unameM cAra mahAvidyAeM ye haiM-gaurI, gAMdhArI, rohiNI aura prajJapti / nAgendra ne nami ko vaitADhyagiri kI dakSiNI vidyAdhara zreNI meM pacAsa nagara aura vinami ko uttarI vidyAdhara zreNI meM sATha nagara nivAsa ke lie pradAna kiye / 28. tIrtha kA viccheva rAyA Aincajaso mahAjase aibale a balabhadde / balavatrie kattavirie jalavirie daMDavirie ya // .....kAleNa ya micchattaM jiNaMtare sAhuvoccheo // aSTau puruSAn yAvadayaM dharmaH pravRttaH, aSTau bA tIrthakarAn yAvaditi / tata UrdhvaM mithyAtvamupagatA: / kAlena gacchatA mithyAtvamupagatAH kadA ? navamajinAntare, kimiti ? yatastatra sAdhuvyavaccheda AsIditi / ( Avani 363, 365 hAvR 1 pR 105 ) cakravartI bharata ke pazcAt Adityayaza, mahAyaza atibala, balabhadra, balavIrya, kRtavIrya, jalavIrya, daMDavIrya - ina ATha rAjAoM taka mAhana - zrAvakoM ko dAna dene kI vidhi calI / athavA ATha tIrthaMkaroM taka sAdhu-paraMparA avicchinna calI / tatpazcAt dRSTikoNa mithyA ho gayA / 319 tIrthaMkara nauveM arhat suvidhi ke pazcAt sAdhu-varga kA viccheda huA / tIrthasya vyavacchedazcandraprabhasvAmisuvidhisvAmyavAntarAle / ( nandImavRpa 130 ) AThaveM tIrthaMkara candraprabha aura nauveM tIrthaMkara suvidhi ke aMtarAla kAla meM tIrtha kA vyavaccheda huA / ( nauveM tIrthaMkara suvidhi se solahaveM tIrthaMkara zAMti ke samaya taka savathA tIrthaccheda rUpa asaMyati pUjA huI hai / ise dasavAM Azcarya mAnA gayA hai dekheM ThANaM 10 / 160 kA TippaNa / ) arhat ajita akkhe jeNa ajiA jaNaNI ajio jiNo tamhA / ( Avani 1080 ) taba unakI mAtA isalie unakA nAma jaba ajitaprabhu garbha meM Ae, vijayA dyUtakrIr3A meM vijita huI, ajita rakhA gayA / agnijIvoM kI bahulatA kyoM ? jayA paMcasu bharahesu paMcasu eravayaesu uttamaka pattA maNuyA bhavati tadA savbabahuagaNijIvA NAyavvA / jeNa tattha loga bahullayAe payaNAdINivi ceva bahUNi bhavaMti / yA asAmI Asi tadA mihuNadhammabhedaguNeNa cirajIviyataNeNa ya bahuputtaNattukA maNuyA jAyA, ato ajiyasAmikAle uttamakaTTapattA maNuyA Asi / (AvacU 1 pR 39) jaba pAMca bharata aura pAMca airAvata meM manuSyoM kI saMkhyA parAkASThA para hotI hai, taba sabase adhika agni ke jIva hote haiN| kyoMki logoM kI bahulatA hone para pacana - pAcana Adi kriyAeM bhI pracura hotI haiM / arhat ajita ke kAla meM agni ke jIva parAkASThA prApta the, kyoMki usa samaya manuSyoM kI saMkhyA parAkASThA ko prApta thI / yaugalika paramparA kA anta ho cukA thA / lAgoM kA AyuSya lambA thaa| eka-eka parivAra meM putra-pautroM kI saMkhyA bhI adhika thI / sarvAdhika manuSya aura sarvabahu agnijIva avvAghAe savvAsu kammabhUmIsu jaM tadAraMbhA / massA hoMtajiyajidikAlammi | ( vibhA 599 ) arhat ajita ke zAsanakAla meM saba karmabhUmiyoM
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIthaMkara 320 arhat vAsupUjya (bharata-airAvata-videha) meM agni kA prayoga karane vAle thA, isalie usane apane putra ko 'candraprabha' kahakara garbhaja manuSya sabase adhika the| usa samaya agni jIvoM pukaaraa| unakI caMdra jaisI AbhA thii| kI utpatti meM mahAvRSTi Adi kA vyAghAta nahIM thaa| arhat suvidhi arhat saMbhava savvavihIsu a kusalA gabbhagae teNa hoi suvihijinno| abhisaMbhUA sAsatti saMbhavo tega vaccaI bhayavaM / .. (Avani 1084) (Avani 1081) putra kA garbha meM avataraNa hote hI jananI rAmA ne jaba sabhavaprabha garbha meM the, taba unake prabhAva se atya- saba vidhividhAnoM meM atyadhika kuzalatA ajita kI, dhika dhAnya saMbhUta huA, ataH unakA nAma saMbhava rakhA isalie putra kA nAmakaraNa suvidhi huaa| gyaa| arhat zItala ahaMta abhinandana ..."piuNo dAhovasamo gabbhagae sIyalo teNaM // ..."abhiNaMdaI abhikkhaM sakko abhiNaMdaNo teNa / / (Avani 1084) (Avani 1081) pitA dadaratha kI pittadAhajanya pIr3A auSadhi se zAMta garbhakAla se lekara nirantara zakra ne jinakA punaH punaH nahIM haI, para garbhavatI mAtA nandA ke sparzamAtra se pittaabhinandana kiyA, ve abhinaMdana kI abhidhA se abhihita dAha kA zamana ho gayA, ataH zizu kA nAma zItala rakhA gyaa| arhat sumati sakalasattvasantApakaraNavirahAdAlAdajanakatvAcca jaNaNI savvattha viNicchaesa sUmaitti teNa suumijinno| zItala iti, tattha savve'pi arissa mittassa vA uri (Avani 1082) siiylghrsmaannaa| (AvahAva 2 pR9) jaba sumati garbha meM the, usa samaya mAtA maMgalA ne jo saba prANiyoM kA santApa dUra kara AhlAda utpanna pratyeka nyAya-vyavahAra meM sumati-prabhUta buddhimattA kA karatA hai, sabake lie zItagRha kI bhAMti sukhakara hai, vaha paricaya diyA (do mAtAoM ke pANmAsika kalaha kA zItala hai| kuzalatA se upazamana kiyA), isa kAraNa se unakA nAma arhata zreyAMsa sumati rakhA gyaa| maharihasijjAruhaNaMmi Dohalo teNa hoi sijjNso|" arhat padmaprama (Avani 1085) ..."paumasayaNaMmi jaNaNIi Dohalo teNa pumaabho| rAjA paramparA se prApta devatAparigRhIta zayyA kI (Avani 1082) arcA karatA thaa| jo usa zayyA para baiThatA, use devatA garbhavatI mAtA susImA ko padmazayyA meM zayana karane dvArA upasarga diyA jaataa| mAtA viSNudevI ko usa para kA dohada utpanna huA, ataH putra kA nAma padma rkhaa| baiThane kA dohada utpanna huaa| vaha usa para baiThI kiMtu gyaa| unakI padma jaisI AbhA thii| garbha ke prabhAva se usakA kucha bhI azreya-ahita nahIM arhat supAvaM huA, ataH zizu kA nAma 'zreyAMsa' rakhA gyaa| gabbhagae jaM jaNaNI jAya supAsA tao supaasjinno| arhat vAsupUjya (Avani 1083) ..."pUei vAsavo jaM abhikkhaNaM teNa vsuupuujjo|| jaba supArzvaprabhu garbhastha hue, taba mAtA pRthvI ke (Avani 1085) pArzvabhAga sundara ho gae, ataH unheM supArzva kahA gyaa| vAsupUjya jaba mAtA jayA kI kukSi meM avatarita hae, arhat candraprama taba vAsava (indra) ne punaH punaH jananI kI pUjA kI, ..."jaNaNIe caMdapiyaNami Dohalo teNa cNdaabho|| isalie unakA nAmakaraNa 'vAsupUjya' huaa| (Avani 1083) vasUNi-rayaNANi, vAsavo vesamaNo so vA abhimAtA lakSmaNA ko caMdrapAna kA dohada utpanna huA gacchati / (Ava 2 pR 10)
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ arhat ariSTanemi 321 unake garbhastha hone para vAsava (vaizramaNa ) ne punaH punaH rAjakoSa ko vasu - ratnoM se bharA, ataH unakA nAma vAsupUjya rakhA gayA / arhat vimala vimalataNubuddhi jaNaNI gabbhagae teNa hoi vimalajiNo / ( Avani 1083 ) jinake garbha meM Ane para mAtA zyAmA kI buddhi aura zarIra - donoM atyanta vimala ho gaye, ve vimala nAma se abhihita hue / arhata anaMta ..... rayaNavicittamanaMtaM dAmaM sumiNe tao'NaMto // ( Avani 1066 ) mAtA suyazA ne svapna meM ratnajaTita anaMta - vizAla mAlA dekhI, ataH putra kA nAma rakhA - anaMta / anantakarmAzajayAdanantaH, anantAni vA jJAnAdInyasyeti anantaH / ( AvahAvR 2 pR 10 ) jo ananta karmAzoM ko jItatA hai, unakA kSaya karatA hai, vaha ananta hai / jo ananta jJAnacatuSTayI se sampanna hai, vaha ananta hai / ahaM dharma gabbhagae jaM jaNaNI jAya sudhammatti teNa dhamma jiNo / ( Avani 1087) jaba dharmanAtha garbha meM Aye, taba mAtA suvratA aura pitA bhAnu zrAvaka dharma meM vizeSa rUpa se upasthita hue, isalie unakA nAma rakhA -dharma / arhat zAnti .....jAo asivovasamo ganbhagae teNa saMtijiNo // ( Avani 1087 ) sarvatra vyApta mahAataH unakA abhidhAna zAntinAtha ke garbha meM Ane para mArI kA prakopa zAMta ho gayA, huA-- zAMtijina / arhat kaMtha thUhaM rayaNavicittaM kuMthuM sumiNaMmi teNa kuMthujiNo / '' ( Avani 1088 ) garbhavatI mAtA 'zrI' ne svapna meM ku - bhUmi para sthita thUha - ratnoM kA vizAla stUpa dekhA, isalie bAlaka kA nAmakaraNa huA 'kuMthu' | tIrthaMkara arhat ara ... sumiNe araM maharihaM pAsai jaNaNI aro tamhA // ( Avani 1088 ) mAtA devI ne svapna meM atisundara, ativizAla ratnamaya ara-cakra dekhA, ataH zizu kA nAma rakhA 'ara' / sarvottame mahAsattvakule ya upajAyate / tasyAbhivRddhaye vRddhairasAvara udAhRtaH / / ( AvahAvR 2 pR 10 ) jo sarvottama, mahAn zaktizAlI kula meM usakI abhivRddhi ke lie utpanna hotA hai, vaha 'ara' kahalAtA hai / arhat malli varasurahimallasaya mi Dohalo teNa hoi mallijiNo / ( Avani 1089 ) mAtA prabhAvatI ko saba RtuoM meM sundara, surabhita puSpamAlA kI zayyA kA dohada utpanna huA, isalie apanI putrI kA nAmakaraNa kiyA 'malli' / savvehipi parIsaha mallarAgadosA ya hiyatti / ( AvahAvR 2 pR 10 ) jo parISaha tathA rAga-dveSa Adi malloM ko jItatA hai, vaha malli hai / arhat munisuvrata .... jAyA jaNaNI jaM suvvayatti muNisuvvao tamhA // ( Avani 1089 ) bAlaka ke garbha meM Ane para mAtA-pitA subratI bane, ataH unakA nAma rakhA gayA 'munisuvrata' / ahaM ni paNayA paccaMtanivA daMsiyamitte jiNaMmi teNa namI / ..... ( Avani 1090 ) zatru rAjAoM ne nagara ko ghera rakhA thaa| jaba unhoMne aTTAlikA para khar3I garbhavatI rAnI 'vaprA' ko dekhA, garbha ke prabhAva se ve sabhI rAje tatkAla praNata ho gaye, ataH zizu kA nAmakaraNa huA 'nami' / arhat ariSTanemi ..... riTTharayaNaM ca nemi uppayamANaM tao nemI // ( Avani 1090 ) garbhavatI mAtA zivA ne svapna meM atyanta vizAla
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara ariSTaratnamaya nemi (cakra) ko Upara uThate hue dekhA, ataH bAlaka kA nAma 'ariSTanemi' rakhA / so'rine minAmo u, lakkhaNassarasaMjuo / ahassa lakkhaNadharo, goyamo kAlagacchavI // vajjarisahasaMghayaNo, samacauraMso jhasoyaro / .... ( u 22 / 5, 6) ariSTanemi svara-lakSaNoM se yukta, eka hajAra ATha zubha lakSaNoM kA dhAraka, gautama gotrI aura zyAmavarNa vAlA thA / vaha vajraRSabhanArAca saMhanana aura samacaturasra saMsthAna vAlA thA / usakA udara machalI ke udara jaisA thA / arhat ariSTanemi kA abhiniSkramaNa ..... tassa rAImaI kannaM bhajjaM jAyai kesavo // aha so tattha nijjato, dissa pANe bhayadue / vADehiM paMjareha ca sanniruddhe sudukkhie || jIvitaM tu saMpatte, maMsaTThA bhakkhiyavvae / pAsettA se mahApanne sArahiM iNamabvavI // kassa aTThA ime pANA, ee savve suhesiNo / vADe hi paMjarehiM ca sanniruddhA ya acchAha ? | aha sArahI tao bhaNai, ee bhaddA hu pANiNo / tujhaM vivAhakajjami, bhoyAveuM bahuM jaNaM // soUNa tasta vayaNaM, bahupANiviNAsaNaM / citei se mahApanne, sANukkose jiehi u // jai majjha kAraNA ee, hammihiti bahU jiyA / na me eyaM tu nissesaM paraloge bhavissaI // so kuMDalANa juyalaM, suttagaM ca mahAyo / AbharaNANi ya savvANi, sArahissa paNAmae // maNapariNAme ya kae, devA ya jahoiyaM savvaDDhIe saparisA, nikkhamaNaM tassa devamaNussaparivuDo, sIyArayaNaM tao nikkhamiya bAragAo, revayayaMmi TTio bhagavaM // ujjANaM saMpatto, oiNNo uttimAo sIyAo / sAhassIe parivuDo, aha nikkhamaI u cittAhi // aha se sugaMdhagaMdhie, turiyaM mauyakuMcie / sayameva luMcaI kese, paMcamuTThIhiM samAhio // ( u 22 / 6,14-24) kezava ne ariSTanemi ke lie rAjImatI kanyA kI mAMga kii| vivAha ke lie jAte hue ariSTanemi ne bhaya se samoiNNA / kAuM je // samArUDho / 322 ariSTanemi kI ziSya-sampadA saMtrasta, bAr3oM aura piMjaroM meM niruddha, suduHkhita prANiyoM ko dekhA / ve maraNAsanna dazA ko prApta the aura mAMsAhAra ke lie khAe jAne vAle the / unheM dekhakara mahAprajJa ariSTanemi ne sArathi se isa prakAra kahA "sukha kI cAha rakhane vAle ye saba prANI kisalie ina bAr3oM aura piMjaroM meM roke hue haiM / " sArathi ne kahA - "ye bhadra prANI tumhAre vivAha - kArya meM bahuta janoM ko khilAne ke lie yahAM roke hue haiM / " sArathi kA bahuta jIvoM ke vadha kA pratipAdaka vacana sunakara jIvoM ke prati sakaruNa usa mahAprajJa ariSTanemi ne socA - "yadi mere nimitta se ina bahuta se jIvoM kA vadha hone vAlA hai to yaha paraloka meM mere lie zreyaskara nahIM hogA / " usa mahAyazasvI ariSTanemi ne do kuMDala, karaghanI aura sAre AbhUSaNa utArakara sArathi ko de die / ariSTanemi ke mana meM jaise hI niSkramaNa (dIkSA) kI bhAvanA huI, vaise hI usakA niSkramaNa - mahotsava karane ke lie aucitya ke anusAra devatA Ae / unakA samasta vaibhava aura unakI pariSadeM unake sAtha thIM / deva aura manuSyoM se parivRta bhagavAn ariSTanemi zivikA ratna meM ArUr3ha huA / dvArakA se calakara vaha raivataka ( giranAra ) parvata para sthita huA / ariSTanemi sahasrAmravana udyAna meM pahuMcakara uttama zivikA se nIce utraa| usane eka hajAra manuSyoM ke sAtha citrA nakSatra meM niSkramaNa kiyA / samAhita ariSTanemi ne sugaMdha se suvAsita sukumAra aura ghuMgharAle bAloM kA paMcamuSTi se apane Apa turanta loca kiyA / ziSya-sampadA arahato NaM arine missa varadattapAmokkhAo aTThArasa samaNasAhasIo, jakkhiNipAmokkhAo cattAlIsaM ajjAsAhasIo, naMdappAmokkhANaM samaNovAsagANaM egA sayasAhassI auNatari ca sahassA ukkosiyA, mahAsuvvayapAmokkhANaM samaNovA siyANaM tinni rAyasAhasIo chattIsaM ca sahassA, cattAri sayA cohasapuvvINaM, pannarasa satA ohI nANI, pannarasa sayA kevalanANINaM, pannarasa satA veuvviyANa dasa satA vipulamatINaM, aTThasayA vAdI, solasa sayA aNuttarovavAdiyANaM / ( AvacU 1 pR 159)
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra ke abhidhAna 323 tIrthaMkara arhat ariSTanemi kA tIrtha-catuSTaya avadhijJAnI 1400 zramaNa 18000 varadatta Adi kevalajJAnI 1000 zramaNI 40000 yakSiNI Adi vaikriyalabdhidhara 1100 zramaNopAsaka 169000 nanda Adi manaHparyavajJAnI 750 zramaNopAsikA 336000 mahAsuvratA Adi vAdI 600 caudahapUrvI 400 anuttaravimAna meM utpanna 1200 avadhijJAnI 1500 30. mahAvIra ke abhidhAna kevalajJAnI 1500 vaikriyalabdhidhara 1500 vaDDhai nAyakulaM ti a teNa jiNo vaddhamANutti / vipulamati manaHparyavajJAnI 1000 (Avani 1091) vAdI 800 bhagavAn jaba trizalA ke garbha meM Aye, taba jJAtakUla anuttaropapAtika 1600 meM dhanasaMpadA kI atizaya vRddhi huI, ataH unakA nAma arhat pAva vardhamAna rakhA gyaa| sappaM sayaNe jaNaNI taM pAsai tamasi teNa paasjinno| utpatterArabhya jJAnAdibhirvardhata iti vardhamAnaH / (Avani 1091) (AvahAvR 2 pR 11) mAtA vAmA ne apanI zayyA para leTe-leTe (garbha ke janma se lekara jisake jJAna Adi guNa bar3hate rahate prabhAva se) aMdhere meM bhI sarpa ko dekha liyA, isalie haiM, vaha vardhamAna hai| apane putra ko 'pArzva' nAma se saMbodhita kiyaa| guNA asya vizAlA iti vezAlIyaH / vizAlaM pazyati sarvabhAvAniti pArzvaH, pazyaka iti cAnye / / zAsanaM vA, vizAle vA ikSvAkuvaMze bhavA vaishaaliyaa| (AvahAva 2 pR 11) vaizAlI jananI yasya, vizAlakulameva ca / jo saba bhAvoM kI pazyanA -parijJAna karatA hai, vaha vizAlaM pravacanaM vA, tena vaizAliko jinaH / / pazyaka pArzva hai| ahaMta pArzva kI ziSya-sampadA (ucU pR 156,157) 0 jo guNoM se vizAla hai, vaha vaizAlika hai| . pAsassa NaM arahato purisAdANIyassa ajjadinnapAmokkhAo solasa samaNasAhassIo, pupphaculApAmo * jisakA zAsana vizAla hai, vaha vaizAlika hai| 0 jo vizAla ikSvAkuvaMza meM janmA hai, vaha vaizAlika kkhAo aTThattIsaM ajjiyaasaahssiio| suNaMdapAmokkhANaM samaNovAsagANaM egA sayasAhassI causaddhi ca sahassA NaMdiNipAmokkhANaM samaNovAsiyANaM tinni sayasAhassIo 0 jisakI mAtA vaizAlI hai-vaizAlI nagara kI sattAvIsaM ca sahassA ukkosiyA, adbhuTThasayA coddasa vAstavyA hai, jisakA kula vizAla hai, jisakA pravINaM, coisa sayA ohinnANINaM, dasa sayA kevala pravacana vizAla hai, vaha vaizAlika-bhagavAn nANINaM, ekkArasa sayA veubbiyANa, addhaTThamA sattA mahAvIra hai| vipUlamatINaM, chassayA vAdINaM, bArasa sayA aNuttaro NAyA nAma khattiyANaM jAtiviseso, tammi saMbhrao vavAiyANaM / (AvacU 1159) siddhattho, tassa putto nnaayputto| (dajica 1221) arhat pArzva kA tIrtha-catuSTaya bhagavAn mahAvIra kA eka nAma hai-- jJAtaputra / Aryadatta Adi 16000 zramaNa 'jJAta' (nAga) kSatriyoM kI eka jAti hai| yahAM jJAta kA puSpacUlA Adi 38000 zramaNI artha hai-jJAtakula meM utpanna siddhArtha / jJAtaputra arthAt sunaMda Adi 164000 zramaNopAsaka siddhArthaputra mahAvIra / nandinI Adi 327000 zramaNopAsikA tassa NaM tato NAmadhejjA evamAhijjati, taM jahAcaudahapUrvI 350 ammApiusaMtie vaddha maanne| sahasaMmudite samaNe |"prii
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara sahovasaggasahetti deveha se kataM NAmaM samaNe bhagavaM mahAvIre / ( AvacU 1 pR 245) mahAvIra ke tIna nAma 1. unakA mAtA-pitA ke dvArA pradatta nAma thAvarddhamAna / 2. unheM sahaja jJAna prApta thA, isalie ve samaNa kahalAe / 3. bhIma aura atibhayaMkara parISahoM aura upasargoM ko sahane ke kAraNa devoM ne unakA nAma zramaNa mahAvIra rakhA / 31. mahAvIra kA pUrvabhava : : samyaktvaprApti 324 paMtha kara sittA sAhUNaM aDavivippaNadvANaM / sammattapaDhamalaMbho boddhavvo vaddhamANassa // aravidehe tattha egaMmi gAmaMmi gAmassa ciMtao (balAhio) so rAyAesavaseNa sagaDisAgaDaM gahAya evaM mahaM ai aNupaviTTho dAruganimittaM, anne ya sAdhuNo satthaparibhaTThA'''' tahAe chuhAe ya parajjhahitA taM detaM gatA jattha so sagaDasaMniveso / so ya te pAsittA sAdhuNo mahatA saMvegamAvanno - aho imo sAdhuNo adesiyA tavastio ava viTThA, so aNukaMpAe vipulaM annaM pANaM dAUNaM bhagati - eha bhagavaM ! jAhe paMthaM samotaremi ego dhammaka hiyaladdhisapanno tassa dhammaM kaheumAraddho, dhammakAvasANe ya se uvagataM sammattaM / ( Avani 146 cU 1 pR 128 ) aravideha ke eka gAMva kA grAmaciMtaka ( balAhaka ) rAjA ke Adeza se kASTha lAne ke lie gAr3iyAM lekara eka ghane jaMgala meM gyaa| vahAM kucha aise sAdhu the, jo mArga bhUla gaye the, bhUkha-pyAsa se vyAkula the / madhyAhna kA samaya thA / ve saba usI zakaTasanniveza meM gaye / sAdhuoM ko dekha grAmacitaka bahuta Anandita huA / unheM vipula anna-pAna se pratilAbhita kara sahI mArga batAyA / una muniyoM meM se eka dharmakathAlabdhisampanna muni ne dharma kA upadeza diyA, jise suna grAmacintaka ( mahAvIra ke jIva ) ko samyaktva prApta huA / ikkhAgesu marII caurAsII a baMbhalogaMmi / kosiu kullAgaMmI asIimAuM ca saMsAre // thUNAI samitto AuM bAvatari ca sohamme / ceia aggajjoo covIsANakaSpaMmi || maMdire aggibhUI chappaNNA u saNakumAraMmi / seavi bhAraddAo coAlIsaM ca mAhide || mahAvIra kA pUrvabhava : samyaktvaprApti saMsaria thAvaro rAyagihe cautIsa baMbhalogaMmi / chavi parivvajjaM bhamio tatto a saMsAre // yahi vissanaMdI visAhabhUI a tassa juvarAyA | varaNa vistabhUI visAhanaMdI a iarassa / yahi vibhUIvAsasahassaM dikkhA // ..... mahasukke uvavaNNo tao cuo poaNapuraMmi // putta payAvaissA miAvaIdevikucchisaMbhUo / nAmeNa tiviTThattI AI AsI dasArANaM // culasI ImappaiTThe sIho naraesu tiriyamaNuesu / piamitta cakkavaTTI mUAi videhi culasII // putto dhaNaMjayassA puTTila pariAu koDi savvaTThe / NaMdaNa chattaggAe paNavIsAuM sayasahassA // pavvajja puTTile sayasahassa savvattha mAsabhatteNaM / pupphuttari uvavaNNo tao cuo mAhaNakulaMmi // ( Avani 440-450 ) mahAvIra ke sattAIsa bhava- 1. balAhaka 2. saudharma deva 3. marIci (RSabha - pautra ) 4. brahmaloka meM deva | 5. kauzika brAhmaNa ( kollAka sanniveza ) 6. puSyamitra brAhmaNa (sthUNA nagarI ) 7. saudharma deva 8. agnidyota brAhmaNa ( caitya sanniveza ) 9. IzAna kalpavAsI deva / 10. agnibhUti brAhmaNa (mandira sanniveza ) 11. sanatkumAra deva 12. bhAradvAja brAhmaNa ( zvetavikA nagarI ) 13. mAhendra deva 14. sthAvara brAhmaNa (rAjagRha ) 15. brahmakalpa meM deva 16. vizvabhUti ( rAjagRha) 17. mahAzukra deva 18. tripRSTha vAsudeva ( potanapura ) 19. sAtavIM naraka 20. siMha 21. naraka 22. priyamitra cakravartI 23. mahAzukra deva /
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra kA parivAra 325 tIrthaMkara 24. nandana rAjA (chatrAgra nagarI) caudaha svapna 25. prANata deva gayavasahasIhaabhiseyadAmasasidiNayaraM jhayaM kuMbhaM / 26. devAnandA kA putr| paumasara sAgara vimANabhavaNa rayaNuccaya sihi ca / / 27. trizalA kA putra , ee coddasa sumiNe pAsai sA tisalayA suhpsuttaa| 32. mahAvIra kA garbha-saMharaNa jaM rayaNi sAhario kucchisi mahAyaso vIro / / mAhaNakaMDaggAme koDAlasagRttamAhaNo asthi / (AvabhA 56,57) tassa ghare uvavaNNo devANaMdAi kucchisi / / mahArAnI trizalA sukhazayyA meM so rahI thii| jisa ..."caudasa sumiNe pAsai sA mAhaNI suhapasUttA / ... rAtri ko usakI kukSi meM mahAyazasvI mahAvIra kA aha divase bAsII vasai tahi mAhaNIi kucchisi / prakSepaNa huA, usa samaya usane caudaha svapna dekhecitai sohammavaI, sAhariu je jiNaM kAlo / / 1. gaja 8.dhva ja arahaMta cakkavaTTI baladevA ceva vAsudevA ya / 2. vRSabha 9. kuMbha ee uttamapurisA na hu tucchakulesu jAyaMti // 3. siMha 10. padmasarovara uggakulabhogakhattiakulesu ikkhAganAyakoravve / 4. abhiSeka 11. sAgara harivaMse a visAle AyaMti tahiM pUrisasIhA / / 5. mAlA 12. vimAna aha bhaNai Negamesi devido esa ittha titthayaro / 6. candra 13. ratnarAzi loguttamo mahappA uvavaNNo mAhaNakulaMmi // 7. sUrya 14. agni khattiakuMDaggAme siddhattho nAma khattio asthi / tihi nANehi samaggo devI tisalAi so a kucchisi / siddhatthabhAriAe sAhara tisalAi kucchisi / / aha vasai saNNigabbho chammAse addhamAsaM ca // bAda ti bhANiUNa vAsArattassa paMcame pakkhe / (AvamA 58) sAharai puvvarate hatthuttara terasI divase / / mahAvIra trizalA devI kI kukSi meM sADhe chaha mahInoM (Avani 457 bhA 47-53) taka rahe / usa samaya ve mati, zruta aura avadhi-ina mahAvIra prANatakalpa ke puSpottara vimAna se cyUta tInoM jJAnoM se sampanna the| ho brAhmaNakuNDagrAma meM koDAla sagotra brAhmaNa RSabhadatta 33. mahAvIra kA parivAra ke ghara meM devAnandA brAhmaNI kI kukSi meM utpanna hue, bhagavato mAyA ceDagassa bhginnii| bhoyI ceDagassa usa samaya brAhmaNI ne gaja, vRSabha Adi caudaha svapna dhuyA / pittijjae supAse / jeThe bhAtA thadivaddhaNe / bhagiNI sudNsnnaa| bhAriyA jasoyA koDinnAgotteNaM / bayAsI dina ke bAda saudharma devaloka ke indra ne dhyA kAsavIgotteNaM / tIse do nAmadhejjA-aNojjagitti harinaigameSI ko bulAkara kahA vA piyadaMsaNAti vaa| NattuI kosIgotteNaM / tIse do tIrthaMkara, cakravartI, baladeva aura vAsudeva asAra kuloM nAmadhejjA-jasavatIti vA sesavatIti vA / meM utpanna nahIM hote / ve uttama puruSa ugra, bhoga, kSatriya, (AvacU 1 pR 245) ikSvAku, jJAta, kauravya, harivaMza Adi vizAla kuloM meM bhagavAna mahAvIra kI mAtA trizalA ceTaka kI bahina utpanna hote haiN| mahAvIra apane pUrva karmoM ke kAraNa thii| mahAvIra kI bhAbhI (naMdIvardhana kI patnI) ceTaka brAhmaNa kula meM Aye haiN| tuma jAo aura usa garbha ko kSatriyakuMDagrAma ke kSatriya siddhArtha kI patnI trizalA ke / kI putrI thii| garbha meM rakha do| mahAvIra ke cAcA supArzva, jyeSTha bhrAtA naMdIvardhana, vaha deva tatkAla vahAM gyaa| usa dina Azvina jyeSTha bhaginI sudarzanA-ye sabhI kAzyapagotrIya the| kRSNA trayodazI thii| rAtri ke dUsare prahara ke aMta meM mahAvIra kI patnI yazodA koDinyagotrIya thii| mahAvIra uttarAphAlgunI nakSatra meM usane garbha kA saMharaNa kara kI putrI kAzyapagotrIya thii| usake do nAma thetrizalA ke garbha meM rakha diyaa| anavadyA, priyadarzanA / mahAvIra kI dauhitrI kauzikagotrIya dekhe|
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara 326 mahAvIra kA sAdhanA kAla huaa| thii| usake do nAma the-zeSavatI, yshsvtii| vaha kauzAMbI nagarI meM candanabAlA ke hAtha se dAna lene tihirikkhaMmi pasatthe mahaMtasAmaMtakulapasUAe / para pUrNa huaa| kAraMti pANigahaNaM jasoavararAyakaNNAe / bhagavAn ne bAraha tele (tIna dina kA upavAsa) (AvamA 79) kie / pratyeka tele ke aMta meM ekarAtrikI bhikSapratimA prazasta tithi-nakSatra meM mahAn sAmaMta kula meM kI ArAdhanA kii|| prasUta rAjakanyA yazodA ke sAtha mahAvIra kA pANigrahaNa bhagavAn ne 229 bele (do dina kA upavAsa) kie| sAdhanAkAla meM bhagavAn ne bhojana nitya nahIM kiyA aura 34. mahAvIra kI tapasyA na caturthabhakta (eka dina kA upavAsa) hI kiyA / nava kira cAummAse chakkira domAsie uvAsIya / sAdhika bAraha varSoM kI avadhi meM bhagavAna kA bArasa ya mAsiyAI bAvattari addhamAsAI / nyUnatama tapa belA thaa| unakI sArI tapasyA caubihAra ega kira chammAsaM do kira temAsie uvAsIya / (nirjala) thii| bhagavAn ne sAr3he bAraha varSa kI avadhi meM kevala aDDhAijjAi duve do ceva divaDhamAsAI / / bhadaM ca mahAbhadaM paDimaM tatto ya savvaobhaI / 349 dina AhAra kiyaa| unhoMne ukaDU niSadyA aura khar3e-khar3e pratimA karane kA saikar3oM bAra prayoga do cattAri daseva ya divase ThAsIya aNubaddhaM / / kiyaa| goyaramabhiggahajuyaM khamaNaM chammAsiyaM ca kaasiiy| 35. mahAvIra kA sAdhanA kAla paMcadivasehi UNa avvahio vacchanayarIe / / dasa do ya kira mahappA ThAi muNI egarAiyaM paDimaM / / pAMca abhigraha aTThamabhatteNa jaI ekkekkaM caramarAIyaM / / ___sAmI viharamANo gato morAgaM saMnivasaM."ime ya do ceva ya chaTTasae auNAtIse uvAsiyA bhagavaM / teNa paMca abhiggahA gahitA, taM jahA-aciyattoggahe Na na kayAi niccabhattaM cautthabhataM ca se Asi // vasitavvaM, niccaM vosaTTe kAe moNaM ca, pANIsu bhottavvaM, bArasa vAse ahie chaTheM bhattaM jahaNNayaM Asi / . ..."gihatthI na vaMdiyavvo na abbhuTThayavvotti / / savvaM ca tavokammaM apANayaM Asi vIrassa / / (Ava 1 pR 271,272) mahAvIra kI sAdhanA kA prathama varSa / morAka sannitiNi sae divasANaM auNAvaNNaM tu paarnnaakaalo| veza meM mahAvIra ne pAMca abhigraha dhAraNa kiyeukkUDayanisejjANaM ThiyapaDimANaM sae bhue| 1. maiM aprItikara sthAna meM nahIM rhuuNgaa| (Avani 528-535) 2. zarIra kI sAra-saMbhAla nahIM kruuNgaa| bhagavAna ne nau bAra cAra mAsa kA upavAsa kiyA / 3. mauna rhuuNgaa| chaha bAra do mAsa kA upavAsa kiyaa| bAraha bAra eka mAsa 4. hAtha meM bhojana karUMgA / kA upavAsa kiyaa| bahattara bAra pandraha dina kA upavAsa 5. gRhastha kA abhivAdana aura abhyutthAna nahIM kiyaa| kruuNgaa| eka bAra chaha mAsa kA upavAsa kiyaa| do bAra zUlapANiyakSakRta upasarga tIna mAsa kA upavAsa kiyaa| do bAra DhAI mAsa kA advitagAme vANamaMtaraghare / jo ratti parivasati tattha upavAsa kiyA / do bAra Der3ha mAsa kA upavAsa kiyaa| mo napANI manihito rati vAhettA pacchA bhadra pratimA (do dina kI), mahAbhadra pratimA mAreti, tAhe tattha logo divasaM acchiUNaM pacchA vigAle (cAra dina kI), sarvatobhadra pratimA (dasa dina kI) eka- annattha vaccati.."sAmI Agato dUijjatagANa pAsAto." eka bAra kii| bhaNaMti-vAha, tatthekkekkA vasahiM deMti, sAmI Necchati, eka bAra bhagavAn ne AhAra prApti ke lie abhigraha bhagavaM jANati--so saMbujhihititti, tAhe gaMtA egakoNe kiyA / vaha abhigraha pAMca mAsa aura paccIsa dina taka paDimaM tthito| (AvacU 1 pR 273) pUrA nahIM huA / bhagavAn vicalita nahIM he| Akhira mahAvIra kI sAdhanA kA prathama varSa / asthikgraam|
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra ke mahAsvapna 327 tIrthakara vahAM eka vyaMtaragaha meM zUlapANi yakSa rahatA thaa| jo jo tAlapisAyo hato tamacireNa mohaNijjaM ummalekoI rAtri meM vahAM pravAsa karatA, use pahale vaha kaSTa hisi |""daamdugN puNa Na jANAmi / sAmI bhaNatidetA aura phira mAra detaa| isalie udhara Ane vAle he uppalA! jaMNaM tumaM na yANasi taM NaM ahaM duvihamarAhagIra dina meM vahAM Thaharakara saMdhyA ke samaya anyatra gArANagAriyaM dhamma pannavehAmi / cale jAte / bhagavAn mahAvIra grAmAnugrAma viharaNa karate (AvacU 1274,275) hue vahAM aae| zUlapANi ke dvArA bhagavAn ko kucha nyUna cAra prahara mahAvIra ne vyaMtaragRha meM rahane kI anumati maaNgii| taka atIva paritApa diyA gayA / phalataH prabhAtakAla meM logoM ne kahA --- Apa yahAM raha nahIM sakeMge / hamArI bastI bhagavAna ko muharta mAtra nIMda A gii| nidrAkAla meM meM Apa ThahareM / mahAvIra ne ise asvIkAra kara diyaa| mahAvIra ne dasa svapna dekhe aura jAga gae / mahAnamittika kyoMki ve jAnate the ki vahAM rahane se yakSa ko saMbodha utpala ne mahAvIra kI vandanA kI aura bolAprApta hogaa| ata: vyaMtaragRha meM rahane kI anumati prApta svAmina ! Apane rAtri ke antima prahara meM dasa svapna kara mahAvIra usameM gae aura eka kone meM dhyAnapratimA dekhe, unakA phalAdeza isa prakAra haime sthita ho ge| 1. tAlapizAca-Apane tAlapizAca ko parAjita bhImadrahAsa hatthI pisAya nAge ya vedaNA satta / hote hue dekhaa| usake phalasvarUpa Apa zIghra hI sirakaNNanAsadante naha'cchI paTThIya sattamiA // mohanIya karma kA unmUlana kreNge| (AvamA 112) 2. zveta puMskokila-Apane zveta paMkha vAle puMskosandhyA ko bhayaMkara aTTahAsa karatA huA yakSa mahAvIra kila ko dekhaa| usake phalasvarUpa Apa zuklako bhayabhIta karane lgaa| aTTahAsa se jaba mahAvIra bhaya dhyAna ko prApta hoNge| bhIta nahIM hue taba vaha hAthI kA rUpa banAkara upasarga 3. vicitra puMskokila-Apane citra vicitra paMkha karane lgaa| usase bhI bhayabhIta nahIM hue taba usane vAle skokila ko dekhA / usake phalasvarUpa Apa pizAca kA rUpa bnaayaa| itanA karane para bhI jaba vaha dvAdazAMgI kI prarUpaNA kreNge| mahAvIra ko kSubdha na kara sakA to usane prabhAta kAla meM 4. dAmadvika-utpala ne kahA- Apane svapna meM sAta prakAra kI vedanA-sira, kAna, AMkha, dAMta, nakha, jo do mAlAeM dekhI haiM, unakA phala maiM nahIM jaantaa| mahAvIra ne kahA--utpala ! jise tuma nAka aura pITha meM utpanna kii| sAdhAraNa vyakti ke lie nahIM jAnate ho, vaha yaha hai-maiM do prakAra ke eka-eka vedanA bhI prANalevA thii| kintu bhagavAn una dharma--agAradharma aura anagAradharma kA prarUpaNa sabako sahate rhe| Akhira prabhu ko vicalita karane meM kruuNgaa| svayaM ko asamartha pA yakSa mahAvIra ke caraNoM meM gira kara 5. govarga-Apane zveta govarga dekhA hai| usake bolA-pUjya ! mujhe kSamA kreN| phalasvarUpa Apake caturvarNAtmaka zramaNasaMgha hogA / mahAvIra ke mahAsvapna 6. padmasarovara-Apane cahuMora se kusumita tAlapisAyaM do koilA ya dAma dUgameva govaggaM / vizAla padmasarovara dekhA hai| usake phalasvarUpa sara sAgara sUrate mandara suviNuppale ceva / / ApakI pariSad meM caturvidha devoM kA samavAya mohe ya jhANa pavayaNa dhamme saMghe ya devaloe ya / hogA athavA Apa caturvidha devoM kI prarUpaNA saMsAraM NANa jase dhamma parisAe majhami / / kreNge| (AvabhA 113,114) 7. mahAsAgara-Apane bhujAoM se mahAsAgara ko sAmI ya desUNacattAri jAme atIva paritAvito tairate hue Apane Apako dekhA / usake phalasvarUpa samANo pabhAyakAle muhuttamettaM niddApamAdaM gto| tatthime Apa saMsArasamudra kA pAra paaeNge| dasa mahAsumiNe pAsittANaM paDibuddho |"upplo vi 8. sUrya-Apane teja se jAjvalyamAna sUrya ko dekhA sAmi daTTuM pahaTTho vaMdati, tAhe bhaNati-sAmI ! tubbhehi hai| usake phalasvarUpa Apako zIghra hI kevalajJAna aMtimarAtIe dasa sumiNA diTThA, tesiM imaM phalaMti - utpanna hogaa|
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara 9. antra -- Apane apanI AMtoM se mAnuSottara parvata ko veSTita dekhA / usake phalasvarUpa sampUrNa tribhuvana meM ApakA nirmala yaza, kIrti aura pratApa phailegaa| 10. mandaragiri - Apane apane ko maMdarAcala para ArUr3ha dekhA hai / usake phalasvarUpa Apa siMhAsanastha hokara deva, manuSya aura asura pariSad ke bIca dharma kA AkhyAna kareMge / 328 viziSTa avadhijJAna tAitA / tato sAmI sAlIsIsayaM NAma gAmo tahiM gato / tattha ujjANe paDimaM Thito / mAhamAso ya vaTTati / tattha kaDapUyaNA vANamaMtarI''sA ya kila tiviTThekAle aMtepuriyA Asi / Na ya tadA paDiyariyatti padosaM vahati / taM divvaM veNaM ahiyAsaMtassa bhagavato ohI vigasio / savvaM logaM pAsitumAraddho / sesaM kAlaM gabbhAto ADhavettA jAva sAlisIsa tAva suralogappamANo ohI ekkArasa ya aMgA suraloga pamANamettA, jAvatiyaM devalogesu pecchi( AvacU 1 pR 292,293) sAdhanA kA chaThA varSa / mahAvIra zAlizIrSa grAma meM gae / udyAna meM pratimA meM sthita ho gae / mAgha kA mahInA thaa| kaTapUtanA nAma kI bANamaMtarI vahAM AI / ....tripRSTha vAsudeva ke bhava meM vaha unake aMtaHpura kI eka rAnI thI / usa samaya samyak prakAra se paricaryA na hone ke kAraNa vaha tripRSTha ke prati dveSa se bhara gaI / kaTapUtanA dvArA dI gaI vedanA mahAvIra sahana kara rahe the| aisA karate-karate mahAvIra kA avadhijJAna adhika vikasita ho gayA / usase ve sampUrNa loka ko dekhane lge| isase pUrva garbhakAla se lekara jaba ve zAlizIrSa grAma meM pahuMce taba taka unakA avadhijJAna devaloka taka jAna sake utanA hI thA / unake zarIra ke gyAraha aMga (karaNa athavA caitanyakendra ) atIndriyajJAna ke sAdhana the / unase ve devaloka taka ke padArthoM kA jJAna kara lete the / mahAvIra kI pratimA sAdhanA to sATThitaM NAma gAmaM gato, tattha bhaddaM paDimaM ThAti / kerisiyA bhaddA ? puvvAhutto divasa acchati, pacchA ratti dAhiNahutto avareNa divasa uttareNa rati, evaM chaTTheNa bhatteNa NiTThitA / tahavi Na ceva pAreti, apArito ceva mahAbhaddaM ThAti sA puNa puvvAe disAe ahorattaM evaM saMgamakRta upasarga suvicattAri ahorattA, evaM dasameNa NiTThitA / tAhe apArito ceva savvatobhaddaM paDimaM ThAti sA puNa savvato - bhaddA iMdAe ahorattaM pacchA aggeyAe evaM dasasuvi disAsu savvAsu, vimalAe jAI uDDhalotiyANi davvANi tANi bhAti, tamAe hiTTillAI / ( AvacU 1 pR 300 ) zrAvastI meM dasavAM cAturmAsa pUrNa kara mahAvIra sAnulaSTi grAma meM ge| vahAM bhadra pratimA kI / bhadra pratimA kA svarUpa- dina meM pUrva kI ora khar3e rahakara dhyAna karate, rAta ko dakSiNa dizA kI ora khar3e rahakara dhyAna karate / dUsare dina pazcima dizA kI ora khar3e rahakara dhyAna karate aura rAtri meM uttara dizA kI ora khar3e rahakara dhyAna karate meM do dina aura do rAta kA dhyAna / isa prakAra bhadra pratimA tathA bele kI tapasyA kI / use saMpanna karane se pUrva hI mahAvIra mahAbhadra pratimA meM sthita ho gae / mahAbhadra pratimA meM cAra dina-rAta kA dhyAna aura caule ( cAra dina kA upavAsa) kI tapasyA kI / mahAbhadra pratimA ko pUrNa karane se pUrva hI mahAvIra sarvatobhadra pratimA meM sthita ho ge| sarvatobhadra pratimA meM dasa dina-rAta kA dhyAna aura dasa dina kI tapasyA mahAvIra vimalA (Urdhva dizA) meM dhyAna karate taba Urdhva lokavartI dravyoM kA dhyAna karate / tamA-adhodizA meM dhyAna karate to adholokavartI dravyoM kA dhyAna karate / saMgamakRta upasarga sohammakappavAsI devo sakkassa so amariseNaM / sAmANi saMgamao bei suridaM paDiniviTTho // telokkaM asamatthati beha etassa cAlaNaM kAuM / ajjeva pAsaha imaM mama vasagaM bhaTTajogatavaM // aha Agao turaMto devo sakkssa so amariseNaM / kAsI ya ha uvasaggaM micchaddiTThI paDiniviTTho // dhUlI pivIliAo uddaMsA caiva tahaya uNholA / vichu naulA sappAya mUsagA ceva aTThamagA // hatthI hatthINiAo pisAyae ghorarUva vagdho ya / thero therIi suo Agacchai pakkaNo ya tahA || kharavAya kalaMkaliyA kAlacakkaM taheva ya / pAbhAi uvasagge vIsaimo hoi aNulomo |
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMgamakRta upasaga 329 tIrthakara 999 sAmANiadevaDhi devo dAvei so vimaanngo| cahoM kA nirmANa kiyA / ve apanI tIkSNa dAr3hoM se bhaNai ya vareha maharisi ! nipphattI saggamokkhANaM // mahAvIra ko kaattte| mAMsa nikAla dete aura zarIra para uvahayamaiviNNANo tAhe vIraM bahuppasAheuM / mala-mUtra visarjita kara dete / mahAvIra ko isase atUla ohIe nijhAi jhAyai chajjIvahiyameva // vedanA huii| (Avani 499-506) hAthI kA nirmANa kiyaa| hAthI ne sUMDa meM pakar3akara saudharmakalpa sabhA meM saMgama nAma kA eka sAmAnika mahAvIra ko AkAza meM sAta-ATha tala Upara uchAlA / devatA thaa| vaha abhavya thaa| usane kahA- devarAja indra daMtamUsala se pakar3A aura phira bhUmi para girAyA / pahAr3ane jo yaha kahA ki mahAvIra ko koI vicalita nahIM kara se bhArI-bharakama pAMvoM se rauNdaa| sakatA, ve rAgavaza aisA kathana kara rahe haiN| aisA kauna hathinI kA rUpa bnaayaa| hathinI ne suMDa aura dAMtoM manuSya hai jise devatA vicalita na kara sake / maiM use Aja se mahAvIra ko bIMdhA, cIrA, mUtra vijita kiyA aura hI vicalita kara duuNgaa| usa mUtrakIcar3a meM pAMvoM se rauNdaa| indra ne socA--- maiM agara rodUMgA to usakA artha pizAca kA rUpa bnaayaa| upasarga karane lagA / hAgA, mahAvAra dUsarA ka sahAra tapasyA kara rahA hai| vyAghra kA rUpa bnaayaa| dAr3hoM aura nakhoM se mahAvIra ko indra mauna rahA / saMgama mahAvIra ke pAsa aayaa| unakI vidArita karane lagA aura phira kSArayukta mUtra visarjita sAdhanA kA gyArahavAM varSa cala rahA thA / kara diyaa| saMgama ne sarvaprathama vajradhali kI varSA kii| AMkha, apane lakSya meM saphala na hone para usane rAjA kAna Adi saba indriyasrota dhula se bhara ge| zvAsa siddhArtha kA rUpa banAyA aura hRdayavidAraka rudana karane lenA bhI kaThina ho gyaa| para mahAvIra apane dhyAna se lagA-putra ! Ao ! hamArA rudana suno| hameM mata tilatuSabhAga mAtra bhI vicalita nahIM hue| chodd'o| jaba vaha thaka gayA to usa mAyA ko sameTa cIMTiyoM phira trizalA kA rUpa banAkara nivedana kiyaa| kA nirmANa kiyaa| ve vajramukhI thiiN| ve zarIra ke cAroM rasoie kA rUpa bnaayaa| zivira kI racanA kii| ora car3hakara mahAvIra ko khAne lgiiN| ve zarIra ke mahAvIra ke cAroM ora apanA AvAsa banA liyaa| eka srota se praviSTa ho, dUsare srota se bAhara aatiiN| rasoie ko khAnA banAne ke lie idhara-udhara patthara unhoMne mahAvIra ke zarIra ko calanI banA diyaa| para nahIM milA to usane mahAvIra ke donoM pairoM ke madhya mahAvIra vicalita nahIM hue| tIvra agni jalAI / usa para pAtra rakhakara bhojana pakAne khaTamala kA nirmANa kiyA / ve vajramukhI the| ve eka lgaa| hI prahAra meM zarIra se khUna nikAla dete| caMDAla kA rUpa bnaayaa| mahAvIra kI bhujAoM, gale mahAvIra vicalita nahIM hue| usane tilacaTToM kA evaM kAnoM meM pakSiyoM ke piMjare laTakA die| pakSI coMcoM se mahAvIra ke zarIra ko kATate, bIMdhate aura vahIM malalagAte / mUtra visarjita kara dete / jaise-jaise upasarga hote, mahAvIra vaise-vaise dhyAna meM pracaMDavAta kA nirmANa kiyaa| aisI pracaMDavAta jo aura adhika AtmalIna hote| unhoMne ciMtana kiyA- meru parvata ko hilA ske| para mahAvIra vicalita nahIM yaha saba tumane hI kiyA hai / zuddha AtmA ke lie koI daMDa hue to unheM uThA-uThAkara nIce giraayaa| nahIM hotaa| cakrAkAra havA claaii| usameM mahAvIra kA zarIra saMgama ne bicchaoM kA nirmANa kiyaa| ve DaMka lagAne beMta kI taraha kaMpita hone lgaa| lge| kAlacakra kA nirmANa kara saMgama AkAza meM sthita nevaloM kA nirmANa kiyA / ve tIkSNa dAr3hoM se mahAvIra haA aura socA--yaha cakra meru parvata ko bhI cUra-cUra ko kATate aura mAMsa ke Tukar3e le jAte / kara sakatA hai| maiM isa cakra ko mahAvIra para pheMkU / viSaile aura krodhI sarmoM kA nirmANa kiyaa| ve ugra- kAlacakra ke prahAra se mahAvIra hAthoM ke nakha taka bhUmi meM viSa the| zarIra meM dAhajvara paidA karane vAle the| dhaMsa ge|
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ tIrthaMkara saMgamakRta upasarga ina upAyoM se mahAvIra ko mArA nahIM jA sakatA, logoM ne bAla-sAdhu ko pakar3A aura pUchA-tuma yahAM yaha soca saMgama anukUla upasarga karane lgaa| usane kyA khoja rahe ho ? sAmAnika devatA kI Rddhi dikhAI aura devavimAna meM vaha bolA-mere dharmAcArya ke pairoM meM rAta ko kAMTA sthita hokara bolA--mahaSi ! ApakI tapasyA siddha na laga jAe kyoMki ve rAta ko seMdha lagAne ke lie Ate ho gaI hai| Apa svarga aura mokSa kI Rddhi kA varaNa haiN| kreN| logoM ne pUchA-kahAM haiM tumhAre dharmAcArya ? usane prabhAta kA nirmANa kiyaa| saba loga idhara-udhara btaayaa| loga gae / mahAvIra ko dekhaa| cAroM ora rakhe ghUmane lge| usane mahAvIra ko saMbodhita kara kahA zastra dekhe / mahAvIra ko baMdI banAyA, grAmAdhipati ke aba taka Apa yahIM Thahare hue haiN| mahAvIra kAla ko pAsa lAe aura phAMsI ke phaMde para cddh'aayaa| jAnate the| unhoMne jAna liyA ki yaha prabhAta svA eka ora se phaMde kI rassI TUTa gii| isa prakAra bhAvika nahIM, kRtrima hai / yaha saMgama kRta bIsavAM upasarga sAta bAra phaMdA bAMdhA aura hara bAra phaMde kI rassI eka thaa| jaba saMgama mahAvIra ko vicalita na kara sakA to sire se TUTa gii| lauTa gayA aura socA kala phira upasarga kruuNgaa| logoM ne yaha bAta tosali grAma ke adhipati kSatriya dUsare dina saMgama punaH upasarga karane lgaa| prabhAta se khii| hone para mahAvIra bAlukA grAma kI ora ge| saMgama grAma ke adhipati ne kahA-chor3o ise / yaha nirdoSa ne 500 coroM kA nirmANa kara mahAvIra ko upasarga hai| die| mahAvIra siddhArthapura grAma meM ge| vahAM bhI saMgama ne mahAvIra bAlukA grAma meM ge| vahAM bhikSA ke lie upasarga kiyaa| ghUmane lge| mahAvIra vrajagrAma ke gokUla meM ge| usa dina gAMva bAlUkA grAma se subhUma ge| ina sabhI grAmoM meM meM utsava thaa| saba gharoM meM khIra banAI gaI thii| saMgama ne upasarga kie| saMgama deva ko upasarga karate hae lambA samaya ho gayA / subhUma se mahAvIra sukSetra grAma meM ge| jaba ve mahAvIra ne socA-chaha mahIne bIta gae haiN| vaha bhikSA ke lie gae to saMgama bahurUpie kA rUpa banA kahIM calA nahIM gayA hai| usI samaya saMgama AyA aura jora-jora se haMsane aura gAne lgaa| aziSTa bhASA usane bhojana ko aneSaNIya banA diyaa| bolane lagA / pITane lgaa| mahAvIra ne apane jJAnabala se dekhA aura bhikSA kie mahAvIra malaya grAma meM ge| saMgama ne pizAca kA binA hI lauTa Ae, pratimA meM sthita ho ge| rUpa banA upasarga kie| ____ saMgama ne apane avadhijJAna se dekhA ki mahAvIra ke mahAvIra hastizIrSa grAma meM ge| vahAM bhikSA ke pariNAma kucha bhagna hue haiM yA nahIM? samaya saMgama ne upasarga kie| mahAvIra ke pariNAma utane hI vizuddha the, jitane mahAvIra tosali gae aura grAma ke bAhara pratimA meM chaha mAsa pUrva / ve chaha jIvanikAya ke sabhI jIvoM kA sthita ho ge| saMgama ne bAla sAdhu kA rUpa banA yahAM / bhI upasarga kiyaa| hitaciMtana kara rahe the| ___ mahAvIra mosali ge| vahAM bhI bAla sAdhu kA rUpa saMgama yaha dekha apane kArya se nivRtta huaa| vaha banA upasarga kiyaa| mahAvIra ko vicalita karane meM samartha nahIM haa| usane mahAvIra punaH tosali aae| grAma ke bAhara pratimA socA-jo mahAvIra chaha mAha taka upasarga karane para bhI meM sthita ho ge| saMgama ne bAlasAdhu kA rUpa bnaayaa| vicalita nahIM hue, unheM dIrghakAla meM bhI vicalita nahIM gAMva ke gharoM meM seMdha lgaaii| idhara-udhara dekhA aura kiyA jA sktaa| seMdha lagAne ke upakaraNa mahAvIra ke pAsa lAkara rakha saMgama mahAvIra ke pairoM meM girA aura bolaadie| vaha satya hai, vaha satya hai| indra ne jo kahA, vaha satya
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaivalya prApti tIrthaMkara hai| bhaMte ! maiMne jo kucha kiyA, usa sabake lie kSamA- guNasthAna kI sthiti antarmuhurta hone se aneka bAra yAcanA karatA huuN| pramAda kI sthiti prApta hotI hai| apramattasaMyata kA bhagavan ! maiM bhagnapratijJa hUM, Apa yathArthapratijJa haiN| antarmuhUrta asaMkhyeya prakAra kA hai| pramAda kI sthiti Apa padhAreM aura pAraNA kreN| bhagavana ! maiM aba upasarga vAlA antarmahata sUkSma hotA hai, kintu pUre pramAdakAla nahIM kruuNgaa| kA saMkalana karane para bRhattara antarmaharta ho jAtA hai| mahAvIra ne kahA-he saMgama ! maiM kisI ke vaktavya eka mAnyatA ke anusAra ise nidrApramAda kahA gayA hai| kI apekSA nahIM rkhtaa| maiM apanI icchA se hI AtA hU~ jayapArita aura apanI icchA se hI jAtA huuN| dUsare dina mahAvIra gAMva meM bhikSA ke lie ge| tAhe sAmI jaMbhiyagAma NAma NagaraM gato, tassa eka vRddhA gvAlina ne bAsI khIra kA dAna diyaa| pAMca bahiyA viyAvattassa cetiyassa adUrasAmaMte"ujjuyAli yAe NadIe tIraMmi uttarille kUle sAmAgassa gAhAdivya prakaTa hue| usa dina saudharma devaloka ke sabhI deva udavigna se vatissa kaTThakaraNaMsi sAlapAdavasa aho ukkuDuyaNibaiThe the| saMgama saudharma devaloka meM gyaa| sejjAe godohiyAe AtAvaNAe AtAvemANassa chaTheNaM use dekha zakra parAGa mukha ho devoM se bolA- he bhatteNaM apANaeNaM aNuttareNaM NANaNaM aNuttareNaM daMsaNeNaM aNuttareNaM caritteNaM ""appANaM bhAvemANassa duvAlasahiM devo ! suno, yaha durAtmA hai| isane na to merI aura na dUsare devoM ke citta kI anupAlanA kI hai| yaha tIrthaMkara saMvaccharehiM vitiktehiM terasamassa saMvaccharassa aMtarA kA pratyanIka hai / yaha hamAre kisI kAma kA vaTTamANassa vaisAhasuddhadasamIe pAdINagAmiNIe chAyAe nahIM hai / yaha bAtacIta karane yogya bhI nahIM hai| ise abhinivvaTTAe porusIe pamANapattAe suvvaeNaM divaseNaM devaloka se niSkAsita kara do| vijaeNaM muhutteNaM hatthuttarAhiM nakkhatteNaM jogamuvAgateNaM indra ne saMgama ko paira se latAr3a kara nikAla diyaa| jhANaMtariyAe vaTTamANassa ekattavitakaM bolINassa suhama kiriyaM aNiyaTrimapattassa aNaMte aNuttare nivvAdhAe mahAvIra kA pramAdakAla nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe smuppnne| bArasavAse ahie tavaM caraMtassa vaddhamANassa / (AvacU 1 pR 322,323) jo kira pamAyakAlo aMtamahattaM tu sNkliaN| ..."RSabhanAmno bhagavata Acarato yaH"pramAdakAlaH ___ jubhikagrAma ke bAhara, vyAvRtta caitya / RjubAlikA .."apramAdaguNasthAnasyAntauhUtikatvenAnekazo'pi pramAda nadI kA uttarI ttt| zyAmAka gRhapati kA kheta / zAlaprAptau tadavasthitiviSayabhUtasyAntarmahatasyAsaMkhyeyabhedatvA- vRkSa ke nIce / mahAvIra pahale utkaTuka Asana meM baiThe, teSAmatisUkSmatayA sarvakAlasaMkalanAyAmapyahorAtramevA- phira godohikA mudrA meM AtApana / do dina kA nirjala bhUt |""vrddhmaansy yaH kila pramAdakAlaH ihApyantara- upavAsa / muhartAnAmasaMkhyeyabhedatvAtpramAdasthiti-viSayAntarmuhUrtAnAM anuttara jJAna, darzana, cAritra se apane Apako sUkSmatvaM, saMkalanAntarmuhUrtasya ca bRhattaratvamiti bhAva- bhavita karate hue bAraha varSa bIta gae / terahavAM varSa cala niiym| anye tvetadanupapattibhItyA nidrApramAda evAyaM rahA thA / vaizAkha mAsa kA zukla pakSa / dasavIM tithi / vivakSita iti vyAcakSate / (uni 524 zAva pa 620) pUrvagAminI chAyA / caturtha prhr| suvrata divasa / vijaya bhagavAn RSabha kA saMkalanAtmaka pramAdakAla eka muhUrta / uttarAphAlgunI nakSatra kA yoga / dhyAnakoSThaka ahorAtra kA hai| bhagavAna mahAvIra ne bAraha varSa teraha meM praviSTa / zukla dhyAna kI aMtarikA meM vartamAnapakSa taka tapaHsAdhanA kI / isa kAlakhaMDa meM unake pramAda- ekatvavitarka avicAra (zukla dhyAna kA dUsarA bheda) ke pUrNa kAla ko saMkalita kiyA jAye to vaha antarmuhartta kA hone para, sUkSmakriyAanivRtti zukla dhyAna kI prApti se pUrva hotA hai| ananta, anuttara, nihita, nirAvaraNa, kRtsna, pratipUrNa tIrthakara apramatta hote haiM, kiMtu apramattasaMyata kevalajJAna aura kevaladarzana utpanna huaa| For Private & Personal use only
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra kI dezanA 332 tIrthaMkara siddha 37. mahAvIra ko dezanA sAta kamala aura do paroM ke nIce do kamala-isa prakAra uppaNNaMmi aNate naTuMmi ya chAumathie nANe / nau kamala vikUvita the / bhagavAn madhyamA pAvA ke mahArAIe saMpatto mahaseNavaNaMmi ujjANe / / senavana udyAna meM pahuMce / devatAoM ne vahAM samavasaraNa kI ..."bIyaMpi samosaraNaM pAvAe majjhimAe u / / kI racanA kI aura sUryodaya ke samaya tIrthaMkara kI stutijAhe sAmissa kevalanANaM uppannaM tAhe iMdAdIyA devA pUjA kii| yaha dUsarA samavasaraNa thaa| pahalA samavasaraNa saviDDhIe haTThatuTThA NANuppAdamahimaM kareMti / tattha bhagavaM kevalajJAna kI prApti ke samaya kiyA thaa| isa dUsare jANati-Natthi ettha pavvayaMtato, jattha natthi pavvayaMtato samavasaraNa meM indrabhUti Adi gyAraha vedavid dIkSita hue, cAra tIrtha kI sthApanA huii| tattha Na pavattijjati / tato ya bArasehiM joyaNe hiM majjhimA nAma nagarI, tattha somilajjo nAma mAhaNo, 38. mahAvIra kI ziSya saMpadA so jannaM jayai, tattha ya ekkA rasa ajjhAvagA AgatA samaNassa NaM bhagavato mahAvIrassa iMdabhUtipAmobhaviyarAsI ya / tAhe sAmI tattha mUhattaM acchati jAva kkhAo coddasasamaNasAhassIo, ajjAcaMdaNApAmokkhAo devA pUrva kareMti / esa kevalakappo kira jaM uppanne nANe chattIsaM ajjiyAsAhassIo, saMkhasatagapAmokkhANaM samaNomuhattamettaM acchiyavvaM, tAhe sAmI rattIya taM vaccati / vAsagANaM egA sayasAhassI auTuiM ca sahassA, sulasAretattha vaccaMto asaMkhejjAhiM devakoDIhiM parivUDo devujjo vatipAmokkhANaM samaNovAsiyANaM tinni sayasAhassIo eNa sambo paMtho ujjovito jathA divso| jattha bhagavato aTThArasa ya sahassA, tinni sayA coddasapuvvINaM, terasa sayA ohinnANINaM, satta sayA kevalanANINa, satta sayA veuvvINaM, pAdA tattha devA satta paumANi sahassapattANi NavaNIta paMca sayA viulamatINaM, cattAri sayA vAdINaM, asayA phAsANi viuvvNti| maggato tinni, purao tinni, annuttrovvaaiyaannN| (AvacU 1 pR159, 160) ega paaynnikkme| ege bhaNaMti""maggato satta, do indrabhUti Adi 14000 shrmnn| pAdesu, evaM nava / evaM jAva majjhimAe NagarIe mahaseNa candanabAlA Adi 36000 zramaNiyAM / vaNaM ujjANaM sNptto| tattha devA bitiyaM samausaraNaM zaMkha, zataka Adi 159000 zramaNopAsaka / kareMti mahimaM ca sUruggamaNe / egaM jattha nANaM, bitiyaM sulasA, revatI Adi 318000 zramaNopAsikAeM / imaM ceva / (Avani 539,540 cU 1pR 324) caudahapUrvI 300 mahAvIra kI chamastha avasthA kA aMta / kevalajJAna avadhijJAnI 1300 kI prApti / deva-devendroM dvArA jJAna-utpAda-mahotsava / kevalajJAnI 700 bhagavAn ne jAna liyA ki yahAM koI pravrajita hone vAlA vaikriyalabdhidhara 700 nahIM hai| jahAM aisI sthiti ho, vahAM pravacana nahIM karanA manaHparyavajJAnI 500 caahiye| yahAM ( bhikagrAma) se bAraha yojana dUra vAdI 400 madhyamA nagarI hai, jahAM somila brAhmaNa yajJa kara rahA hai| anuttara vimAna meM utpanna 800 usa yajJa meM gyAraha bhavasiddhika adhyApaka brAhmaNa Aye hue 39. eka sAtha kitane tIrthakara? haiM / ataH mujhe vahAM jAnA hai-yaha soca mahAvIra muhUtte- paMca bharahANi paMca eravayANi paMca mahAvidehANi bhara vahAM Thahare, kiJcit dezanA dii| devoM ne arcA kii| nomAnI tattha ukkosapadeNaM sattaraM tIrthakarasataM, jahaNNapadeNaM vIsa jahAM kaivalya utpanna ho, vahAM muhUrtabhara ThaharanA kevalI kA tiirthkraa| ete tAva egakAle bhvNti| atItANAgatA AcAra hai| rAtri meM hI mahAvIra vahAM se cala pdd'e| aNaMtA tittha kare / (AvacU 2 pR 258) saMkhyAtIta devoM ne mArga ko divasa kI bhAMti prakAza se pAMca bharata. pAMca airavata aura pAMca mahAvidehabhara diyA / arhat ne jahAM caraNanyAsa kiyA vahAM devoM ina pandraha kSetroM meM eka sAtha utkRSTa eka sau sattara tathA ne pUre mArga meM navanIta se komala sparza vAle sAta-sAta jaghanya bIsa tIrthakara ho sakate haiN| atIta aura anAgata kamaloM kI racanA kI / pArzva meM tIna kamala, Age tIna ke tIrthaMkara anaMta haiN| kamala aura pAdakSepa para eka-isa prakAra sAta kamala tIrthaMkara siddha-tIrthaMkara hokara mukta hone vaale| pUre mArga meM vikurvita the| kucha mAnate haiM ki pAvaM meM (dra. siddha)
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ tejas aura vAyu trasa kyoM ? tIrthasiddha - arhat ke dvArA tIrtha ko sthApanA ke pazcAt mukta hone vAle / ( dra. siddha) tejaskAya- -chaha jIvanikAya kA tIsarA bheda / ( dra. jIvanikAya) tejolezyA - prazasta bhAvadhArA tathA usakI utpatti meM hetubhUta rakta varNa vAle pudgala / ( dra. lezyA ) tejasa zarIra tejomaya paramANuoM zarIra / trasa - sukha kI pravRtti aura duHkha kI lie gati karane vAle prANI / 1. sa kA nirvAcana, paribhASA * trasa : chaha jIvanikAya kA eka bheva 2. sa ke prakAra tejaskAya, vAyukAya, udAratrasa 3. tejas aura vAyu trasa kyoM ? 4. udAra trasa ke prakAra 0 dvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya 5. dvIndriya trasa ke prakAra * Ayusthiti kAya sthiti- aMtarakAla 6. trIndriya sa ke prakAra 7. caturindriya sa ke prakAra O Ayusthiti kAya sthiti - aMtarakAla 8. paMcendriya zrasa ke prakAra 9. aMDaja Adi trasa (dra. jIvanikAya) Ayusthiti kAya sthiti- aMtarakAla trasAH / se niSpanna ( dra. zarIra ) nivRtti ke 1. sa kA nirvAcana, paribhASA trasyanti tApAdyupataptau chAyAdikaM pratyabhisarpantIti trasAH -- dvIndriyAdayaH / ( uzAvRpa 244 ) tApa Adi se saMtapta hone para jo chAyA Adi kI ora gatizIla hote haiM, ve trasa ( dvIndriya Adi jIva ) haiM / trasyanti - calanti dezAddezAntaraM saMkrAmantIti ( uzAvR pa 693 ) 333 eka sthAna se dUsare sthAna meM svayaM gamana karane vAle jIva trasa kahalAte haiM / trasa ..... jesi kesiMci pANANaM abhikkataM paDikkataM saMkuciyaM pasAriyaM ruyaM bhaMtaM tasiyaM palAiyaM AgaigaivinnAyA ....... / (da 419 ) jina kinhIM prANiyoM meM sAmane jAnA, pIche haTanA, saMkucita honA, phailanA, zabda karanA, idhara-udhara jAnA, bhayabhIta honA, daur3anA - ye kriyAeM haiM aura jo Agati evaM gati ke vijJAtA haiM, ve trasa haiM / .... je ya kIDapayaMgA, jA ya kuMthupivIliyA savve beiMdiyA savve te diyA sabve cauradiyA savve paMca savve tirikkhajoNiyA savve neraiyA savve maNuyA savve devA.......... " eso khalu chaTTo jIvanikAo tasakAo tti pavuccaI / (da 419 ) kITa, pataMga, kuMthu, pipIlikA, saba do indriya vAle jIva, saba tIna indriya vAle jIva, saba cAra indriya vAle jIva, saba pAMca indriya vAle jIva, saba tiryak yonika, saba nairayika, saba manuSya, saba deva - yaha chaThA jIvanikAya kAya kahalAtA hai / 2. trasa ke prakAra te vAU ya boddhavvA, urAlA ya tasA tahA / iccee tasA tivihA I ( u 36 / 107) trasa ke tIna prakAra haiM tejaskAya, vAyukAya aura udAra trasa / 3. tejas aura vAyu trasa kyoM ? duvihA khalu tasajIvA - laddhitasA ceva gatitasA ceva / tatazca tejovAyvorgatita udArANAM ca labdhito'pi satvamiti / tejovAyvozca sthAvaranAmakarmodaye'pyuktarUpaM trasanamastIti trasatvam / ( uzAvR pa 693 ) trasa jIva ke do prakAra haiM-labdhi trasa aura gati trasa / udAra (dvIndriya se paMcendriya taka ke ) jIva labdhi sa haiN| agni aura vAyu gati trasa haiM / yadyapi inake sthAvara nAma karma kA udaya phira bhI gatizIlatA ke kAraNa ye trasa kahalAte haiM /
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvIndriya sa ke prakAra 4. udAra trasa ke prakAra orAlA tasA je u, cauhA te pakittiyA / beiM diyatei diya- cauro paMcidiyA ceva // ( u 36 / 126) udAra kAyika jIva cAra prakAra ke haiMdvIndriya, trIndriya, caturindriya, paMcendriya | tasA vigaliMdiyA paMceMdiyA | vigalidiyA tivihAbiiMdiyA, tiiMdiyA, caturiMdiyA / ( AvacU 2 pR 100 ) trasa jIvoM ke do prakAra haiM- vikalendriya aura paMcendriya | vikalendriya tIna prakAra ke haiM- dvIndriya, trIndriya, caturindriya / 5. dvandriya sa ke prakAra iMdiyA u je jIvA, duvihA te pakittiyA / pajjattamapajjattA 11 ( u 36 / 127 ) dvIndriya jIva ke do bheda haiM-paryApta aura aparyApta / kimiNo somaMgalA ceva, alasA mAivAhayA | vAsImuhAya sippIyA saMkhA saMkhaNagA tahA // palloyANullayA ceva, taheva ya varADagA / jalUgA jAlagA ceva, caMdaNA ya taheva ya // ii iMdiyA ee, NegahA evamAyao / logegadese te savve, na savvattha viyAhiyA || ( u 36 / 128-130) kRmi, saumaMgala, alasa, mAtRvAhaka, vAsImukha, sIpa, zaMkha Adi aneka prakAra ke dvIndriya jIva haiM / ve loka ke eka bhAga meM hI prApta hote haiM, samUce loka meM nahIM / eesi vaNNao ceva, gaMdhao rasaphAsao / ThANAdesao vAvi, vihANAI sahassaso // ( u 36 / 135) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se unake hajAroM bheda hote haiM / Ayusthiti kAryasthiti aMtarakAla 334 vAsAI bAraseva u, ukkoseNa viyAhiyA | iMdiAuThi, aMtomuhuttaM jahanniyA || trIndriya sa ke prakAra saMkhijja kAlamukkasaM, aMtomuhuttaM jahannayaM / bedikAThI, taM kAyaM tu amuMcao // anaMtakAlamukkasaM, aMtomuhuttaM jahannayaM / beiMdiyajIvANaM, aMtareyaM viyAhiyaM // ( u 36 / 132-134) - jaghanyataH antarmuhUrtta utkRSTata: bAraha Ayu sthiti varSa / kAyasthiti - jaghanyataH saMkhyAta kAla / aMtarakAla jaghanyataH anaMta kAla | 6. trIndriya trasa ke prakAra antarmuhUrta, utkRSTataH antarmuhUrta, utkRSTataH teiMdiyA u je jIvA, duvihA te pakittiyA / ....**** || pajjattamapajjattA (uM 36 / 136) trIndriya jIva ke do prakAra haiM- paryApta aura aparyApta / kuMthupivIliuDDaMsA, ukkaluddehiyA tahA / taNahArakaTThahArA, mAlumA pattahAraMgA || kappAsaTThimijA ya, tidugA usa mijagA | sadAvarI ya gummI ya, boddhavvA iMdakAiyA // iMdagovagamAIyA, gahA loegadese te savve, na savvattha evamAo / viyAhiyA // ( u 36 / 137 - 139) kuMthu, cIMTI, khaTamala makar3I, dImaka, indragopaka Adi aneka prakAra ke trIndriya jIva haiM / ve loka ke eka bhAga meM hI prApta hote haiM, samUce loka meM nahIM / eesi vaNNao ceva, gaMdhao rasaphAsao / ThANAdeo vAvi, vihANAI sahassaso // ( u 36 / 144) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se unake hajAroM bheda hote haiM / Ayu sthiti kAya sthiti- aMtarakAla egUNapaNahorattA, ukkoseNa viyAhiyA / iMdiya AuThiI, aMtomuhuttaM jahanniyA || saMkhijjakAlamukkosaM, aMtomuhutaM jahannayaM / teiMdiyakAyaThiI, taM kAyaM tu acao //
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturindriya trasa ke prakAra trIndriya aNaMtakAlamukkosaM, aMtomuhuttaM jahannayaM / Ayusthiti - jaghanyataH antarmuhUrta, utkRSTataH chaha teiMdiyajIvANaM, aMtareyaM viyAhiyaM / / mAsa / (u 36 / 141-143) kAyasthiti--jaghanyataH utkRSTataH Ayusthiti -jaghanyataH antarmuhUrta, utkRSTataH saMkhyAta kAla / unacAsa dina / aMtarakAla-jaghanyata: antarmuhUrta, utkRSTataH anantakAyasthiti- jaghanyataH antarmuhUrta, utkRSTata: kAla / saMkhyAta kaal| aMtarakAla-jaghanyataH antarmuhurta, utkRSTataH anaMta 8. paMcendriya trasa ke prakAra kAla / paMcidiyA u je jIvA, cauvivahA te viyAhiyA / 7. caturindriya trasa ke prakAra neraiyatirikkhA ya, maNa yA devA ya AhiyA / / cauridiyA u je jIvA, vihA te pakittiyA / (u 36 / 155) pajjattamapajjattA"..."" / (u 36 / 145) paMcendriya jIva cAra prakAra ke haiM-1. nairayika, catarindriya jIva ke do prakAra haiM- paryApta aura 2. tithaMca, 3. manuSya aura 4. deva / (dra. saMbaddha nAma) apryaapt| aMdhiyA pottiyA ceva, macchiyA masagA thaa| 9. aMDaja Adi trasa bhamare kIDapayaMge ya, DhikuNe kuMkuNe tahA / / ..."aMDayA poyayA jarAuyA rasayA saMseimA sammUkukkUDe sigirIDI ya, naMdAvate ya vichie| cchimA ubbhiyA uvavAiyA" / (da 4 / 9) Dole bhiMgArI ya, viralI acchivehae / / utpatti ke AdhAra para trasa jIvoM ke ATha prakAra acchile mAhae acchiroDae, vicitte cittapattae / haiMohijaliyA jalakArI ya, nIyA taMtavagAviya / / aNDaja', potaja, jarAyuja, rasaja, saMsvedaja, sammUrchaii cauridiyA ee, Ne gahA evmaayo| naja, udbhija, aupapAtika / logassa egadesammi, te savve parikittiyA / / 1. aNDaja -jo aNDoM se paidA hote haiM, jaise-pakSI, (u 36 / 146-149) sarpa aadi| aMdhikA, pottikA, makkhI, macchara, bhramara, kITa, 2. potaja -jo janma ke samaya khule aMgoM sahita pataMga, tantavaka Adi aneka prakAra ke caturindriya jIva ___ hote haiM, jaise -hAthI Adi / haiN| ve loka ke eka bhAga meM hI prApta hote haiM, samUce 3. jarAyuja' --jo janma ke samaya mAMsa kI jhillI loka meM nhiiN| se lipaTe rahate haiM, jaise-manuSya, bhaiMsa, gAya Adi / eesi vaNNao ceva, gaMdhao rsphaaso| 4. rasaja--jo dahI Adi rasoM meM utpanna hote haiM, saMThANAdesao vAvi, vihANAI shssso|| jaise-kRmi Adi / (u 36 / 154) 5. svedaja-jo pasIne se utpanna hote haiM, jaise -jU, varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se lIkha aadi| unake hajAroM bheda hote haiN| 6. sammacchima--jo nara-mAdA ke saMyoga ke binA hI Ayusthiti-kAyasthiti-aMtarakAla utpanna hote haiM, jaise--- makkhI, cIMTI Adi / chacceva ya mAsA u, ukkoseNa viyAhiyA / 7. udbhija -jo pRthvI ko phor3akara nikalate haiM, jaise caridiyaAuThiI, aMtomuhuttaM jahanniyA / / -TiDDI, pataMga aadi| saMkhijjakAlamukkosaM, aMtomuhuttaM jahannayaM / 8. aupapAtika-jo garbha meM rahe binA hI sthAna vizeSa caridiyakAyaThiI, taM kAyaM tu amuMcao / / meM paidA hote haiM, jaise-deva aura nAraka / aNaMtakAlamukkosa, aMtomuhuttaM jahannayaM / trIndriya-sparzana, rasana aura ghrANa-ina tIna vijaDhaM mi sae kAe, aMtareyaM viyAhiyaM / / (u 36 / 151-153) indriyoM vAle jIva / (dra. trasa)
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ duHkha 336 duHkha ke hetu darzana -1. sAmAnya avabodha / (dra. jJAna) pAsa utanA vaibhava na hone para viSAda, cyavana ke samaya 2. dRSTi, tttvruci| (dra. samyaktva) atiramaNIya vimAna, vApI, stUpa aura devAGganA ke darzanAvaraNIya- darzana (sAmAnya bodha) ko AvRta viyoga kA duHkha / devaloka se anyatra apriya, anicchita janma ke duHkha ko dekhakara tapta lohapAtra meM rakhI machalI karane vAlA karma / (dra. karma) se bhI adhika duHkha hotA hai| dizA-tApa dizA, prajJApaka dizA aadi| duHkha ke hetu (dra. loka) jAvaMtavijjA purisA savve te dukkhasaMbhavA / duHkha-kleza, pritaap| luppaMti bahuso mUDhA saMsAraMmi aNaMtae / cAra gati ke duHkha (u 6 / 1) ___ narakagatau kuntAgrabhedakarapatraziraHpATanazUlAropakumbhi- jitane avidyAvAn puruSa haiM, ve saba duHkha utpanna karane pAkAsipatravanakRtakarNanAsikAdicchedaM kadambabAlukApatha- vAle haiN| ve digmUDha kI bhAMti mUDha bane hue isa ananta gamanAdirUpamaneka prakAraM duHkhameva nirantaraM, nAkSinimIlana- saMsAra meM bAra-bAra lupta hote haiN| mAtramapi tatra sukham / je kei sarIre sattA, vaNNe rUve ya svvso| tiryaggatAvapi aGa kuzakazAbhighAtaprAjanakatodanavadha- maNasA kAyavakkeNa, savve te dukkhasaMbhavA / bandharogakSutpipAsAdiprabhavamane duHkham / manuSyagatAvapi (u 6 / 11) parapreSaguptigRhapravezadhanabandhuviyogAniSTasamprayogarogAdi- jo koI mana, vacana aura kAyA se zarIra varNa aura janitaM vividhamaneka duHkham / devagatAvapi ca paragata- rUpa meM sarvaza: Asakta hote haiM, ve sabhI apane lie daHkha viziSTadyutivibhavadarzanAt mAtsaryamAtmani tadvihIne utpanna karate haiN| viSAdaH, cyutisamaye cAtiramaNIyavimAnavanavApIstUpa "kAmabhogANarAeNaM kesaM saMpaDivajjaI / / devAGganAviyogajamaniSTajanmasaMtApaM cA'vekSamANasya (u 57) taptAyobhAjananikSiptazapharAdapyadhikataraM duHkham / ajJAnI vyakti kAma-bhoga ke anurAga se kleza ko (nandImavR 39) prApta hotA hai / narakaduHkha-naraka gati meM jIva bhayaMkara duHkhoM kA vari visu bhaMjiu maM visaya, ekkasi visiNa mrNti| saMvedana karatA hai| vahAM jIvoM ko bhAloM se bhedA jAtA nara visayAmisamohiyA, bahaso narai paDaMti / / hai, karavata, Are Adi se zira ko chedA jAtA hai, (usuva pa 103) zUlI meM piroyA jAtA hai, vividha kuMbhiyoM meM pakAyA viSa pInA acchA hai, viSaya nhiiN| manuSya viSa se jAtA hai, asipatroM se karNa, nAsikA Adi ko kATA eka hI bAra marate haiM, kintu viSaya rUpa mAMsa meM mohita jAtA hai, kadambabAlukA nadI kI bAlU meM jalAyA jAtA manuSya aneka bAra marate haiM, naraka meM jAte haiN| hai| vahAM akSinimeSa jitanA bhI sukha nahIM hai| atthi suha-dukkhaheU kajjAo bIyamaMkurasseva / tiryaMcaduHkha-tiryaca gati meM aneka prakAra ke duHkha so diTro ceva maI vabhicArAo na taM juttaM / / haiN| jaise aMkuza aura kaza kA abhighAta, cAbuka kA jo tullasAhaNANaM phale viseso na so viNA heU / prahAra, vadha, rassI Adi se bAMdhanA, roga, bhUkha, pyAsa kajjattaNao goyama ! chaDovva, heU ya so kammaM / Adi / (vibhA 1612,1613) manuSya duHkha-parAdhInatA, kArAvAsa, dhana aura jaise aMkura kA hetu (upAdAna kAraNa) bIja hai, vaise hI parijanoM kA viyoga, aniSTa kA saMyoga, roga sukha-duHkha kA hetu karma hai / yadi ghara, candana Adi ko sukha aadi| kA hetu aura sarpa, kaMTaka Adi ko duHkha kA hetu mAna liyA deva duHkha - devagati meM bhI duHkha hai / jaise-dUsare jAe to yaha hetu vyabhicArI ho jaaegaa| kyoMki sukha devoM kI yuti aura vaibhava ko dekhakara IrSyA, svayaM ke aura duHkha ke sAdhana tulya hone para bhI sukha-duHkha ke
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ duHkha anuprekSA anubhava meM tAratamya rahatA hai / vaha binA hetu ke nahIM ho sakatA, vaha hetu hai karma / jaise ghaTa kA hetu miTTI hai / duHkhamukti ke upAya AyAvayAhI caya soumallaM kAme kAhI kamiyaM khu dukkhaM / chindAhi dosaM viNaejja rAgaM evaM suhI hohisi saMparAe // duHkhamukti ke cAra upAyazramaniSThA sukumAratA kA visarjana * viSayavAsanA kA atikramaNa 0 rAga-bhAva aura dveSabhAva kA apanayana dukkhaM hayaM jassa na hoi moho moho hama jassa na hoi tanhA / tanhA hayA jassa na hoi loho loho hao jassa na kiMcaNAI // ( u 328) jisake moha nahIM hai, usane du:kha kA nAza kara 0 diyA / jisake tRSNA nahIM hai, usane moha kA nAza kara diyA / jisake lobha nahIM hai, usane tRSNA kA nAza kara diyA / jisake pAsa kucha nahIM hai, usane lobha kA nAza kara diyA / duHkha anuprekSA (da 25) isa tAneraiyassa jaMtuNo getaNIyassa kilesavattiNo / paliovamaM bhijjai sAgarovamaM kimaMga puNa majjha imaM maNoduhaM // na me ciraM dukkhamiNaM bhavissaI na ce sarIreNa imeNavessaI asAsayA bhogapivAsa jaMtuNo / avissaI jIviyapajjaveNa me // ( dacUlA 1 / 15, 16 ) duHkha se yukta aura klezamaya jIvana bitAne vAle ina 337 dRSTivAda nArakIya jIvoM kI palyopama aura sAgaropama Ayu bhI samApta ho jAtI hai to phira yaha merA manoduHkha kitane kAla kA hai ? yaha merA duHkha cira kAla taka nahIM rahegA / jIvoM kI bhogapipAsA azAzvata hai / yadi vaha isa zarIra ke hote hue na miTI to mere jIvana kI samApti ke samaya to avazya miTa hI jAegI / jamma dukkhaM jarA dukkhaM, rogA ya maraNANi ya / aho dukkho hu saMsAro, jattha kIsaMti jaMtavo // ( u 19/15) janma duHkha hai, bur3hApA duHkha hai, roga du:kha hai aura mRtyu duHkha hai / aho ! saMsAra duHkha hI hai, jisameM jIva kleza pA rahA hai / nAtaH parataraM manye, jagato duHkhakAraNam / yathA'jJAnamahArogaM, sarva rogapraNAyakam // ( ucU pR 148 ) ajJAna mahAroga hai, saba rogoM kA nAyaka hai / isase bar3hakara saMsAra meM duHkha kA kAraNa anya nahIM hai / dRSTivAda - bArahavAM aMga / saba nayadRSTiyoM se nirUpaNa karane vAlA Agama / 1. dRSTivAda kA nirvacana 2. dRSTivAda kA svarUpa 3. dRSTivAda ke prakAra 4. parikarma kI paribhASA 0 prakAra 0 0 O 0 * upasampAdanazreNikA parikarma viprANazreNikA parikarma syntayazreNikA parikarma 0 parikarma : naya aura prampradAya 0 parikarma ke mUla uttara bheda siddhazreNikA parikarma manuSyazreNikA parikarma spRSTazreNikA parikarma avagADhazreNikA parikarma o 0 5. sUtra ke nirvAcana paribhASA 0 ekArthaka O
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTivAda 0 prakAra 0 guNa doSa sUtra aura nayavRSTi chinnachedanaya 0 acchinnachedanaya * pUrvagata 6. anuyoga ke prakAra mUlaprathamAnuyoga kaMDikAnuyoga 0 * citrAntarakaMDikA kA pratipAdya 0 0 0 0 * cUlA 7. dRSTivAda ke ana * dRSTivAda : gamikata * dRSTivAda kI nirUpaNa zailI dRSTivAda bArahavAM aMga vRSTivAda aura dhyAna * * (dra. zrutajJAna) ( dra. Agama ) ( dra. aMgapraviSTa) (dra dhyAna ) 1. dRSTivAda kA nirvacana dRSTirdarzanam, vadanaM vAda: / dRSTInAM vAdo dRSTivAdaH / tatra vA dRSTInAM pAtaH dRSTipAtaH / sabhedabhiNNAo savvatadiTTIo tattha vadaMti pataMti va tti ato diTTi - bAto / ( nandIcU pR71) jisa zAstra meM sabhI dRSTiyoM / darzanoM kA vimarza kiyA jAtA hai, vaha dRSTivAda ( dRSTipAta ) kahalAtA hai / athavA jisa zAstra meM sabhI nayadRSTiyoM se vastusatya kA vicAra kiyA jAtA hai, vaha dRSTivAda kahalAtA hai / diTTivA suparimANasaMkhA aNegavihA paNNattA, taM jahA -- pajjavasaMkhA akkharasaMkhA saMghAyasaMkhA payasaMkhA (pra. pUrva) pAyasaMkhA gAhAsaMkhA silogasaMkhA veDhasaMkhA nijjuttisaMkhA aNuogadArasaMkhA pAhuDasaMkhA pAhuDiyAsaMkhA pAhuDapAhuDiyAsaMkhA vatthusaMkhA / ( anu 572 ) dRSTivAdazrutaparimANa saMkhyA ke aneka prakAra prajJapta haiM, jaise- paryavasaMkhyA, akSarasaMkhyA, saMghAtasaMkhyA, pada(dra. pUrva) saMkhyA, pAdasaMkhyA, gAthAsaMkhyA, zlokasaMkhyA, veSTakasaMkhyA, niryuktisaMkhyA, anuyogadvArasaMkhyA prAbhRtasaMkhyA, prAbhRtikAsaMkhyA, prAbhRta-prAbhRtikAsaMkhyA aura vastu saMkhyA / 338 parikarma kI paribhASA caudaha pUrva saMkhyeya vastu - 225 adhyAya, saMkhyeya cUlikAvastu, saMkhyeya prAbhRta, saMkhyeya prAbhRta-prAbhRta, saMkhyeya prAbhRtikA, saMkhyeya prAbhRta- prAbhRtikA, pada-pramANa se saMkhyeya lAkha pada haiM / 12. dRSTivAda kA svarUpa diTTivAe NaM savvabhAvaparUvaNA Aghavijjai / se NaM aMgaTTayAe bArasame aMge, ege suyakbaMdhe, coTsa puvvAI, saMkhejjA vatthU, saMkhejjA cullavatthU, saMkhejjA pAhuDA, saMkhejjA pAhuDapADA, saMkhejjAo pAhuDiyAo, saMkhejjAo pAhuDiyAo, saMkhejjAI payasahassAiM payaggeNaM / ( nandI 92, 123 ) saMkhejjAvat tti paNuvIsuttarANi do sayANi / ( nandIhAvR pR93 ) dRSTivAda meM sarvabhAvoM kI prarUpaNA kI gaI hai / yaha aMga kI dRSTi se bArahavAM aMga hai / isameM eka zrutaskandha, 3. dRSTivAda ke prakAra divA se samAsao paMcavihe paNNatte, taM jahAparakamme suttAiM puvvagae aNuoge cUliyA / ( nandI 92 ) dRSTivAda ke pAMca prakAra haiM1. parikarma 2. sUtra 3. pUrvagata 4. parikarma kI paribhASA parikamme - joggakaraNaM, jahA gaNitassa solasa parikammA / taggahitasuttattho se sagaNitassa joggo bhavati / evaM gahitaparikammasuttattho sesasuttAdidiTTivAtasutassa joggo bhavati / ( nandI pR72 ) parikarma kA artha hai- yogyatA sampAdita karane vAlI vidhi yA praNAlI / jisa prakAra gaNitazAstra ke abhyAsa ke lie saMkalana, vyakalana, guNana, bhAga Adi solaha parikarmoM kA jJAna apekSita hotA hai, usI prakAra vivakSita parikarma ke sUtrArtha ko jAna lene para hI adhyetA zeSa sUtra Adi rUpa dRSTivAda zruta ko grahaNa karane ke yogya ho sakatA hai| prakAra 4. anuyoga 5. cUlikA parikamme sattavihe paNNatte, taM jahA- siddhaseNiyA
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ viprahANazreNikA parikarma dRSTivAda parikamme, maNussaseNiyAparikamme, puTThaseNiyAparikamme, spRSTazreNikA parikarma ogADhaseNiyAparikamme, uvasaMpajjaNaseNiyAparikamme, ___ puTuseNiyAparikamme ikkArasavihe paNNatte, taM jahAvippajahaNaseNiyAparikamme, cuyAcuyaseNiyAparikamme / pADho, AgAsapayAI, keubhUyaM, rAsibaddhaM, egaguNaM, duguNaM, (nandI 93) tiguNaM, keubhUyapaDiggaho, saMsArapaDiggaho, naMdAvattaM, parikarma sAta prakAra kA hai puTThAvattaM / (nandI 96) 1. siddhazreNikA parikarma 6. viprahANazreNikA spRSTazreNikAparikarma ke gyAraha prakAra haiM2. manuSyazreNikA parikarma parikarma 1. pATha 7. triguNa 3. spRSTazreNikA parikarma 7. cyutAcyutazreNikA 2. AkAzapada 8. ketubhUtapratigraha 4. avagADhazreNikA parikarma parikarma 3. ketubhUta 9. saMsArapratigraha 5. upasaMpAdanazreNikA parikarma 4. rAzibaddha 10. nandyAvartta sidheNikA parikarma 5. ekaguNa 11. spRSTAvata 6. dviguNa siddhaseNiyAparikamme cauddasavihe paNNatte, taM jahA avagADhazreNikA parikarma mAugApayAI, egaTThiyapayAI, aTThApayAI, pADho, AgAsapayAI, keubhUyaM, rAsibaddhaM, egaguNaM, duguNaM, tiguNaM, ___ ogADhaseNiyAparikamme ikkArasavihe paNNatte, taM keubhUyapaDiggaho, saMsArapaDiggaho, naMdAvattaM, siddhAvattaM / / jahA-pADho, AgAsapayAI, keubhUyaM, rAsibaddhaM, egaguNaM, (nandI 94) duguNaM, tiguNaM, keubhUyapaDiggaho, saMsArapaDiggaho, naMdAvattaM, siddhazreNikA parikarma caudaha prakAra kA hai ogADhAvattaM / (nandI 97) avagADhazreNikA parikarma gyAraha prakAra kA hai1. mAtRkApada 8. ekaguNa 2. ekArthakapada 9. dviguNa 1. pATha 7. triguNa 3. arthapada 2. AkAzapada 10. triguNa 8. vetubhUtapratigraha 4. pATha 11. ketubhUtapratigraha 3. ketubhUta 9. saMsArapratigraha 5. AkAzapada 12. saMsArapratigraha 4. rAzibaddha 10. nandyAvartta 13. nandyAvarta 6. ketubhUta 11. avagADhAvarta 5. ekaguNa 7. rAzibaddha 14. siddhAvartta 6. dviguNa upasampAdanadheNikA parikarma manuSyazreNikA parikarma maNussaseNiyAparikamme cauhasavihe paNNatte. taM usapajjaNaseNiyAparikamme ikkArasavihe paNNate. jahA-mAugApayAI, egaTTiyapayAI, aTrApayAI, pADho, taM jahA- pADho, AgAsapayAI, ke ubhUyaM, rAsibaddhaM. AgAsapayAI, ke ubhUyaM, rAsibaddhaM, egaguNaM, duguNaM, tiguNaM, egaguNaM, duguNaM, tiguNaM, keubhUyapaDiggaho, saMsArapaDiggaho, ke ubhUyapaDiggaho, saMsArapaDiggaho, naMdAvataM, maNassAvattaM / naMdAvattaM, uvsNpjjnnaavttN| (nandI 98) (nandI 95) upasaMpAdanazreNikA parikarma gyAraha prakAra kA haimanuSyazreNikA parikama caudaha prakAra kA hai 1. pATha 7. triguNa 1. mAtRkApada 8. ekaguNa 2. AkAzapada 8. ketubhUtapratigraha 2. ekArthakapada 9. dviguNa 3. ketubhUta 9. saMsArapratigraha 3. arthapada 10. triguNa 4. rAzibaddha 10. nandyAvartta 4. pATha 11. ketubhUtapratigraha 5. ekaguNa 11. upasaMpAdanAvarta 5. AkAzapada 12. saMsArapratigraha 6. dviguNa 6. ketubhUta 13. naMdyAvartta viprahANadheNikA parikarma 7. rAzibaddha 14. manuSyAvartta / vippajahaNaseNiyAparikamme ikkArasavihe paNNatte,
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTivAda 340 sUtra ke nirvacana taM jahA-pADho, AgAsapayAI, ke ubhUyaM, rAsibaddhaM, inake sUtra-artha saba vicchinna haiM, guruparamparA se hI egaguNaM, duguNaM, tiguNaM, keubhUyapaDiggaho, saMsArapaDiggaho, jJAtavya haiM / naMdAvattaM, vippajahaNAvattaM / (nandI 99) ) 5. sUtra ke nirvacana viprahANazreNikA parikarma gyAraha prakAra kA hai---- 1. pATha 7. triguNa siMcai kharai jamatthaM tamhA sUttaM niruttavihiNA vA / 2. AkAzapada 8. ketubhUtapratigraha sUei savai suvvai sivvai sarae va jeNatthaM / / 3. ketubhUta 9. saMsArapratigraha (vibhA 1368) 4. rAzibaddha 10. nandyAvataM * jo artha kA siMcana/kSaraNa karatA hai, vaha sUtra hai| 5. ekaguNa 11. viprahANAvarta 0 jo artha ko sUcita karatA hai, vaha sUtra hai / * jo artha ko sravita karatA hai, vaha sUtra hai| 6. dviguNa * jo sunA jAtA hai, vaha sUtra hai| cyutAcyutazreNikA parikarma 0 jo aneka arthapadoM ko syUta/saMyukta karatA haicuyaacuyaseNiyAparikamme ekkArasavihe paNNatte, viziSTa saMghaTanA karatA hai, vaha sUtra hai| taM jahA-pADho, AgAsapayAI, keubhUyaM, rAsibaddhaM, __ . jo artha kA anusaraNa karatA hai, vaha sUtra hai / egaguNaM, duguNaM, tiguNaM, keubhUyapaDiggaho, saMsArapaDiggaho, ra naMdAvattaM, cuyaacuyAvattaM / (nandI 100) cyutAcyutazreNikA parikarma gyAraha prakAra kA hai suttAi savvadavvANa savvapajjavANa savvaNatANa savvabhaMgavikappANa ya daMsagANi, savvassa ya puvvagatasutassa 1. pATha 7. triguNa atthassa ya sUyaga tti, ato te sUyaNattAto suttA bhaNitA / 2. AkAzapada 8. ketubhUtapratigraha (nandIcU pR 74) 3. ketubhUta 9. saMsArapratigraha jinameM saba dravya, saba paryAya, saba naya, saba 4. rAzibaddha 10. nandyAvartta bhaMgavikalpoM kA sUcana hai, ve sUtra haiN| pUrvagata ke samagra5. ekaguNa 11. cyutAcyutAvata sUtra aura artha ke sUcaka hone ke kAraNa ye sUtra kahalAte 6. dviguNa parikarma : naya aura sampradAya ekArthaka (icceyAiM satta parikammAiM cha sasamaiyANi satta AjIviyANi) cha caukkaNayAiM, satta teraasiyaaii| """suttaM taMtaM gaMtho pADho satthaM ca egaTTA / (nandI 101) (Avani 130) (ye sAta parikarma haiN| inameM prathama chaha svasamaya ke sUtra, tantra, graMtha, pATha aura zAstra-ye sUtra ke prajJApaka haiM / sAtavAM (cyutAcyutazreNikA) parikarma AjIvaka ekArthaka hai / sUttaM bhaNiyaM taMtaM taNijjae teNa tammi va jamattho / mata kA prajJApaka hai|) inameM prathama chaha parikarma cAra nayoM gaMthijjai teNa tao tammi va to taM mayaM gaMtho / / (saMgraha, vyavahAra, RjusUtra aura zabda) dvArA vyAkhyAta haiN| (vibhA 1383) sAtavAM trairAzika-tIna naya vAlA hai| jisase artha vistAra pAtA hai, vaha tantra/sUtra parikarma ke mUla-uttara-bheda hai| jisameM arthoM kA graMthana/gumphana hotA hai, vaha parikammasUtaM siddhaseNiyAparikammAdimUlabhedayo grantha satra hai| sattavihaM, uttarabhedato tesItivihaM maatuypdaadii| taM ca ..."sAsijjai teNa tahiM va neyamAyA va to satthaM / savvaM samUluttarabhedaM suttatthato vocchiNNaM, jahAgatasaMpradAtaM (vibhA 1384) vA vaccaM / (nandIca pR 72) jisameM jJeya athavA AtmA kI anuziSTi hai, vaha parikarma ke mUla bheda sAta haiM -siddhazreNikA parikarma zAstra hai| aadi| uttarabheda tirAsI haiM- mAtRkApada Adi / aba
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtra aura nayadRSTi 341 dRSTivAda prakAra suttAI bAvIsaM paNNattAI, taM jahA-ujjusuyaM, pariNayApariNaya, bahubhaMgiyaM, vijayacariyaM, aNaMtaraM, paraMpara, sAmANaM, saMjUha, saMbhiNNaM, AhaccAyaM, sovatthiyaM paMTa, naMdAvattaM, bahulaM, puTThApuDheM, viyAvattaM, evaMbhUyaM, duyAvattaM, vattamANuppayaM, samabhirUDhaM, savvaobhaiM, paNNAsaM, duppddigghN| (nandI 102) sUtra bAIsa prakAra ke haiM1. RjusUtra 12. nandyAvarta 2. pariNatApariNata 13. bahula 3. bahubhaMgika 14. spRSTAspRSTa 4. vijayacarita 15. vyAvata 5. anantara 16. evaMbhUta 6. parampara 17. dvikAvarta 7. sat 18. vartamAnapada 8. saMyUtha 19. samabhirUr3ha 9. saMbhinna 20. sarvatobhadra 10. yathAtyAga 21. paMnyAsa 11. sauvastika ghaMTa 22. duSpratigraha sUtra ke guNa niddosa sAravantaM ca heujuttamalaMkiyaM / uvaNIyaM sovayAraM ca miyaM maharameva ya // appakkharamasaMdiddhaM sAravaM vissaomuhaM / atthobhamaNavajjaM ca suttaM savaNNabhAsiyaM // (Avani 885.886) sUtra ke ATha guNa haiM-1. nirdoSa, 2. sAravat - bahu paryAya vAlA, 3. hetuyukta-anvayavyatirekalakSaNa yukta, 4. alaMkRta-upamA Adi se yukta, 5. upanItaupanayoM se yukta, 6. sopacAra-agrAmyaabhidhAna, 7. mita-niyata varNa Adi, 8. madhura / athavA 1. alpAkSara 2. asaMdigdha 3. sAravat 4. vizvatomukha - pratyeka sUtra meM anuyogoM kA kathana, aneka artha vAlA 5. astobhaka-nipAtarahita 6. anavadya-ye sarvajJabhASita sUtra ke lakSaNa haiN| sUtra ke doSa aliyamuvaghAyajaNayaM niratthayamavatyayaM chalaM duhilaM / nissAramadhiyamUNaM puNarutta vAhayamajuttaM // kamabhiNNavayaNabhiNNaM vibhattibhinnaM ca liMgabhinnaM c| aNabhihiyamapayameva ya sabhAvahINaM vavahiyaM ca // kAlajaticchavidosA samayaviruddhaM ca vayaNamittaM ca / atthAvattIdoso ya hoi asamAsadoso y|| uvamArUvagadosA'niddesa padatthasaMdhidoso y| ee u suttadosA battIsaM hoMti NAyavvA / / (Avani 881-884) sUtra ke battIsa doSa 1. anuta 2. upaghAtajanaka- jIvoM kI ghAta karane vAlA 3. nirarthaka 4. apArthaka-paurvAparya yoga ke sambandha se rahita 5. chala-vAkchala 6. hila-drohasvabhAva 7. niHsAra 8. adhika-varNa Adi adhika hoM 9. Una-varNa Adi kama hoM 10. pUnarukta-zabda-artha kA punarvacana 11. vyAhata pahale se dUsare kA hanana 12. ayukta 13. kramabhinna 14. vacanabhinna-vacanavyatyaya 15. vibhaktibhinna 16. liGgabhinna 17. anabhihita-apane siddhAnta meM anupadiSTa 18. apada 19. svabhAvahIna 20. vyavahita-antahita 21. kAladoSa- atIta Adi kAla kA vyatyaya 22. yatidoSa-virAmarahita 23. chavialaMkAravizeSa se zUnya 24. samayaviruddha-apane siddhAnta se viruddha 25. vacanamAtra 26. arthApatti doSa 27. asamAsa doSa-samAsa vyatyaya 28. upamAdoSa adhika yA kama upamA 29. rUpaka doSa-svarUpAvayava vyatyaya 30. anirdezadoSa-uddezyapadoM ko eka vAkya meM na karanA 31. padArthadoSa 32. sandhidoSa / sUtra aura nayadRSTi bAvIsa suttAI chiNNaccheyanaiyANi ssmysttprivaaddiie| bAvIsaM suttAI acchiNNaccheyanaiyANi aajiiviysuttprivaaddiie| - bAvIsaM suttAiM tiganaiyANi teraasiysuttprivaaddiie| ____ bAvIsaM suttAI caukkanaiyANi ssmysuttprivaaddiie| evAmeva sapuvvAvareNaM aTThAsIi suttAi bhavaMtIti makkhAyaM / (nandI 1.3) ___dRSTivAda ke bAIsa sUtra svasamaya paripATI (jainAgama paddhati) ke anusAra chinnachedanayika hote haiN| bAIsa sUtra AjIvaka paripATI ke anusAra acchinnachedanayika hote haiN| bAIsa sUtra rAzika paripATI ke anusAra trika nayika hote haiN|
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTivAda anuyoga ke prakAra bAIsa sUtra svasamaya paripATI ke anusAra catuSka- aNuttaragaI ya, uttara-veuvviNo ya muNiNo, jattiyA nayika hote haiN| siddhA, siddhipaho jaha desio, jacciraM ca kAlaM pAovaisa prakAra pUrvApara kI dRSTi se aTThAsI sUtra haiN| gayA, je jahiM jattiyAI bhattAi chaittA aMtagaDe muNivaruchinnachedanaya ttame tama-raogha vippamukke mukkha mUhamaNa taraM ca patte / jo Nayo suttaM chipagaM chedeNa icchati, jahA-"dhammo ete aNNe ya evamAI bhAvA mUlapaDhamANuoge kahiyA / maMgalamukkiTTha" ti silogo sutta'tthato patteyaM chedeNa (nandI 120) Thito, No bitiyAdisiloge avekkhi| mUlaprathamAnuyoga meM arhat tIrthakaroM ke pUrvabhava, deva (nandIcU pR 74) lokagamana, AyuSya, cyavana, janma, abhiSeka, rAjya kI jo naya eka sUtra kI dUsare sUtra se pRthak vyAkhyA zreSThazrI, pravrajyA aura ugra tapa, kevalajJAnotpatti, tIrthakaratA hai, dUsare sUtra se pahale sUtra ko sambandhita nahIM pravartana, ziSya, gaNa, gaNadhara, sAdhvI, pravartinI, caturvidha karatA, vaha chinnachedanaya hai| ina sUtroM kI paraspara saMgha kA parimANa, kevalI, manaHparyavajJAnI, avadhijJAnI, nirapekSa vyAkhyA kI jAtI hai| jaise-dhammo maMgala- samyaktva, zrutajJAnI, vAdI, uttaravaikriyalabdhidhara muni, mukkiTTha-yaha zloka sUtra aura artha kI apekSA se dUsare jitane anuttara vimAnoM meM utpanna hue haiM, jitane siddha zloka se pRthaka hai-isakI vyAkhyA ke lie dUsare zlokoM hue haiM, jinhoMne prAyopagamana anazana kiyA hai tathA jitane kI apekSA nahIM hai| bhaktoM kA chedana (bhaktapratyAkhyAna) kara jo uttama munivara macchinnachedanaya mukta hue haiM, tama aura raja se vipramukta hokara anuttara (jo Nayo suttaM acchiNNaM chedeNa icchati so acchiNNa siddhi-patha ko prApta hue haiM, unakA varNana hai| cheda Nayo) jahA-dumapupphiyapaDhamasilogo atthato biti- tathA isa prakAra ke anya bhAvoM kA kathana isameM yAisiloge avekkhamANo, bitiyAdiyA ya paDhama acchi- huA hai| paNacchedaNatAbhippAyayo bhavati / atthayo aNNoNNamavekkha- mUlaM-dharmapraNayanAttIrthakarAsteSAM prathamaH-samyamANA acchinnnnchednnyaa| (nandI cU pR 74) ktvAvApti-lakSaNapUrvabhavAdigocaro'nuyogo mUlaprathamAnu. jo naya dUsare sUtroM kI apekSA rakhatA huA vyAkhyA / yogaH / mUlaprathamAnuyoge arhatAM bhagavatAM samyaktvabhavAkaratA hai, vaha acchinna chedanaya hai| jaise-drumapuSpikA dArabhya pUrvabhavA devalokagamanAni teSu pUrvabhaveSu devabhaveSu adhyayana kA prathama zloka (dhammo...) arthataH dvitIya cAyurdevalokebhyazcyavanaM tIrthakarabhavatvenotpAdastato yAti logoM kI apekSA rakhatA hai so pralokabhI janmAni tataH zailarAje surAsuraividhIyamAnA abhiSekA zloka kI apekSA rakhate haiM--yaha acchinnachedanaya kaa| ityaadi| (nandImavR pa 242) abhiprAya hai| dharma ke praNetA hone se tIrthaMkara mUla haiN| unase 6. anuyoga ke prakAra sambaddha anuyoga mUlaprathamAnuyoga hai| isameM arhatoM ke pUrvabhava (samyaktva prApti vAle bhava se lekara), devalokaaNuoge duvihe paNNatte, taM jahA-mUlapaDhamANuoge gamana, Ayu, cyavana, tIrthaMkarabhava-janma, meru parvata para gaMDiyANuoge y| (nandI 119) sara-asuroM dvArA abhiSeka ityAdi kA varNana hai| __ anuyoga do prakAra kA hai - mUlaprathamAnuyoga aura kNddikaanuyog| kaMDikAnuyoga mUlaprathamAnuyoga gaMDiyANuoge kulagaragaMDiyAo, titthayaragaMDiyAo, mUlapaDhANuoge NaM arahaMtANaM bhagavaMtANaM pUvvabhavA. cakkavaTTigaMDiyAo, dasAragaMDiyAo, baladevagaMDiyAo, devaloga-gamaNAI, Au~, cavaNAI, jammaNANi ya abhiseyA, vAsudevagaMDiyAo, gaNadharagaMDiyAo, bhaddabAhagaMDiyAo, rAyavarasirIo, pavvajjAo, tavA ya uggA, kevalanANa- tavokammagaMDiyAo, harivaMsagaMDiyAo, osappiNIgaMDippayAo, titthapavattaNANi ya, sIsA, gaNA, gaNaharA, yAo, ussappiNIgaMDiyAo, cittaMtaragaMDiyAo, amaraajjA, pavattiNIo, saMghassa cauvvihassa jaM ca parimANaM nara-tiriya-niraya-gai-gamaNa-viviha-pariyaTraNesu, evajiNa-maNapajjava-ohinANI, samattasUyanANiNo ya, vAI, mAiyAo gaMDiyAo aaghvijjti| (nandI 121)
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ dRSTivAda deva kaMDikAnuyoga meM kulakarakaMDikA, tIrthaMkarakaMDikA, 7. dRSTivAda ke anaha cakravartIkaMDikA, dazArakaMDikA, baladevakaMDikA, vAsudeva- bahave dummedhA asattA didvivArya ahijjilaM / appAkaMDikA, gaNadharakaMDikA, bhadrabAhukaMDikA, tapaHkarmakaDikA, uyANa ya AuyaM Na pahappati / itthiyAo puNa pAeNa harivaMzakaMDikA, avasarpiNI kaMDikA, utsapiNIkADakA, tacchAo. gAravabahalAo caliMdiyAo, dubbaladhiIo, citrAMtarakaMDikA, deva, manuSya, tiryaJca aura narakagati meM ato eyAsiM je atisesajjhayaNA aruNovavAyaNisIhagamana tathA vividha parivartana ityAdi kaMDikAoM kA kA mAiNo didrivAtoya te Na dijjati / mAnanA pratipAdana hai| ___(AvacU 1 pR 35) ikSvAdInAM pUrvAparaparvaparicchinno madhyabhAgo jo maMda buddhi vAle haiM, ve dRSTivAda ko par3hane meM gaNDikA / gaNDikeva gaNDikA - ekArthAdhikArA grantha asamartha haiN| jo alpAyu haiM, unakA AyuSya vizAla pddhtirityrthH| gaNDikAnuyoge kulakaragaNDikAH, iha jJAnarAzi ko prApta karane se pUrva hI samApta ho jAtA sarvatrApyapAntarAlavattinyo bahvayaH pratiniyataikArthAdhi- hai| striyAM prAya: tuccha aura gauravabahula hotI haiN| kArarUpAgaNDikA: kulakaragaNDikAH, tatra kulakarANAM unakI indriyAM caMcala aura dhRti durbala hotI hai, isalie vimalavAhanAdInAM pUrvabhavajanmanAmAdIni saprapaJcamupa- unheM aruNopapAta, nizItha jaise atizeSa-viziSTa varNyante, evaM tIrthakaragaNDikAdiSvabhidhAnavazato bhAva- adhyayanoM tathA daSTivAda kI vAcanA nahIM dI jA sktii| nIyam / (nandImava pa 242) deva-divya zakti-sampanna / ikSa Adi ke pUrva-apara parva se paricchinna madhyabhAga ko gaMDikA-kaMDikA kahate haiN| kaMDikA kI bhAMti jo 1. deva kA nirvacana 2. deva ke prakAra samAna vaktavyatA ke arthAdhikAra vAlI granthapaddhati hai, vaha kaMDikAnuyoga hai| jaise-kUlakarakaMDikA meM vimala 3. bhavanapati deva * paramAdhAmika deva (dra. naraka) vAhana Adi kulakaroM kA pUrvabhava, janma, nAma Adi vistAra 4. vyaMtara deva se varNita haiN| tIrthakarakaMDikA Adi meM bhI isI prakAra * jambhaka deva apane-apane nAma ke AdhAra para vistAra se varNana hotA hai| 5. jyotiSka deva citrAntarakaMDikA kA pratipAdya * nakSatra deva (. nakSatra) RSabhAjita tIrthakarAntare RSabhavaMzasamudbhUtabhUpatInAM 6. vaimAnika deva zeSagatigamanavyudAsena zivagatigamanAnuttaropapAtaprApti- 7. kalpopaga deva pratipAdikA gaNDikAzcitrAntaragaNDikAH / 8. kalpAtIta deva (nandImat pa 242) 0 praiveyaka aura anuttara deva citrAntarakaMDikA meM arhat RSabha aura arhat ajita | * lokAMtika deva (. tIrthakara) ke antarAla kAla meM RSabhavaMza meM utpanna rAjAoM ke | 9. devoM kI Ayusthiti mokSagamana tathA anuttara vimAnoM meM upapAta kA pratipAdana 10. devoM kI kAyasthiti * antarakAla (arhata RSabha ke vaMzaja Adityayaza Adi samrATa 0 avagAhanA dIkSita hue, sAdhanA kI aura mukta ho gye| ve saMkhyA | 11. deva-AyuSya baMdha ke kAraNa tIta the| unake pazcAt arhat ajita hue-isase saMbaddha | . devoM kI sampadA vivaraNa vAlI asaMkhyeya citrAMtaragaDikAeM haiN| yaha sArI | 12. deva ke manuSyaloka meM Agamana ke kAraNa bAta aSTApada parvata para cakravartI sagara ke mahAmaMtrI | 13. beva ke manuSyaloka meM na Ane ke kAraNa subuddhi ne sagaraputroM ko batAyI thii| * devaloka ko avasthiti (dra. loka) (dekheM-nandImava pa 242-246) * deva kI astitva siddhi (dra. gaNadhara)
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva * deva ke bhavapratyayika avadhijJAna aura usakI kSetra ( dra. avadhijJAna ) (vra. karma) ( dra. sAmAyika ) maryAdA tathA saMsthAna * devagati zubha nAma karma * devagati aura sAmAyika * devoM meM lezyA kI sthiti * deva aura AzIviSa labdhi * devoM meM zruta- vizuddhi kA tAratamya * dharmadhyAna aura devagati * devendra bhavya hote haiN| * devoM meM zarIra * avagAhanA aura vimAnoM kA mApana deva cAra prakAra ke haiM1. bhavanapati 2. vyantara eesi vaNNao ceva, saMThANAdesao vAvi, 348 ( bra. lezyA) ( dra. labdhi ) 1. deva kA nirvAcana divyanti nirupamakrIDAmanubhavantIti devAH / ( nandImavR pa 77 ) jo nirupama krIDA kA anubhava karate haiM, ve deva haiM / 2. deva ke prakAra devA cavvA vuttA, te me kittayao suNa / bhomijjavANamaMtara, joisavemANiyA 3. jyotiSka 4. vaimAnika (dra. bhutajJAna) (dra dhyAna ) ( dra. cakravartI) (dra. zarIra ) (dra aMgula ) tahA / ( u 36 / 204) gaMdhao rasaphAsao / vihANAI sahassaso // ( u 36 / 247) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se unake hajAroM bheda hote haiM / 3. bhavanapati deva bhUmau pRthivyAM bhavA: bhaumeyakAH bhavanavAsino, ratnaprabhA pRthivyantarbhUtatvAttadbhavanAnAm / ( uzAvR pa 701 ) jina devoM ke AvAsa bhUmi para haiM, ve bhavanavAsI kahalAte haiM / unake bhavana ratnaprabhA pRthvI ke bhItara haiM / kumAravadeva kAntadarzanAH sukumArAH mRdumadhuralalitagatayaH zRGgArAbhijAtarUpavikriyAH kumAravaccoddhatarUpaveSabhASAbharaNapraharaNAvaraNayAnavAhanAH kumAravaccolvaNarAgAH vyaMtara deva krIDanaparAzcetyataH kumArA ityucyante / ( uzAvR pa 702 ) jo kumAra kI taraha kAnta, sukumAra aura mandalalita gati vAle haiM, jo sundara rUpa kI vikriyA karate haiM, jo kumAra kI taraha uddhata rUpa veSa, bhASA, AbhUSaNa, Ayudha, AvaraNa, yAna vAhana vAle hote haiM, jo lAvaNya sampanna aura krIr3A priya hote haiM, ve kumAra deva ( bhavanavAsI deva ) kahalAte haiM / asurA nAgasuvaNNA, vijjU aggI ya AhiyA / vo hidisA vAyA, thaNiyA bhavaNavAsiNo // ( u 36 / 206 ) bhavanavAsI devoM ke dasa prakAra haiM 1. asurakumAra 6. dvIpakumAra 7. udadhikumAra 2. nAgakumAra 3. suparNakumAra 8. dikkumAra 4. vidyutkumAra 9. vAyukumAra 5. agnikumAra 10. stanitakumAra 4. vyaMtara deva vaneSu vicitropavanAdiSUpalakSaNatvAdanyeSu ca vividhAspadeSu krIDaikarasatayA carituM zIlameSAmiti vanacAriNaH -- vyantarAH / ( uzAvR pa 701 ) kutUhalapriya aura krIDA rasika hone ke kAraNa jo vana - upavana Adi vividha sthAnoM meM vicaraNa karate haiM, ve vyaMtara deva haiM / * vANamaMtaratti ArSatvAd vividhAnyantarANi - utkarSApakarSAtmakavizeSarUpANi nivAsabhUtAni vA girikandaravivarAdIni yeSAM te'mI vyantarAH, uktaM hi te hyadhastiryagUrdhvaM ca trInapi lokAn spRzantaH svAtantryAt parAbhiyogAcca prAyeNa pratipatantyaniyatagatipracArAnmanuvyAnapi kvacid bhRtyavadupacaranti tathA vividheSu ca zailakandarAntaravanavivarAdiSu prativasantyato vyantarA ityucyante / ( uzAvR pa 701 ) ratnaprabhA pRthvI ke sAdhAraNa asAdhAraNa aMtaroM meM jinake AvAsa sthala haiM tathA jo girikandarAoM ke vivaroM aura vana-upavanoM Adi meM rahate haiM, ve vyantara deva I ve deva Urdhva, adhaH tathA tiryak- tInoM lokoM kA sparza karate haiM tathA svataMtra rUpa se athavA dUsaroM ke dvArA
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalpopaga deva niyukta hokara aniyata gati se vicaraNa karate haiM, kabhIkabhI manuSyoM kI bhI sevaka kI bhAMti sevA karate haiM / pisAyabhUya jakkhA ya, rakkhasA kinnarA ya kipurisA / mahoragA ya gaMdhavvA, aTThavihA vANamaMtarA // ( u 36 / 207 ) vyantara deva ATha prakAra ke haiM- 1. pizAca 5. kinnara 6. kiMpuruSa 2. bhUta 3. yakSa 4. rAkSasa jRmbhaka deva 7. mahoraga 8. gandharva vesamaNavayaNasaM coiA u te tiriajaMbhagA devA / koDigaso hiraNaM rayaNANi a tattha uvaNiti // jumbhakAH vyantarA devAH / tiryagiti tiryaglokajRmbhakAH / ( AvamA 68 hAvR 1 pR 120 ) jRmbhaka vyantara devoM kI eka jAti hai / ye deva tiryak loka meM rahane ke kAraNa tiryak jRmbhaka kahalAte haiN| ye deva vaizramaNa deva kI preraNA se tIrthaMkaroM ke janmamahotsava Adi avasaroM para svarNa, ratna Adi upahRta karate haiM / 5. jyotiSka deva 345 jyotIMSi vimAnAnyAlayA-AzrayA yeSAM te jyotirAlayAH / ( uzAvR pa 702 ) jinake Azraya - vimAna jyotirmaya haiM, ve jyotiSka deva haiN| caMdA sUrA ya nakkhattA, gahA tArAgaNA tahA / disAvicAriNo ceva, paMcahA joisAlayA // ( u 36 / 208 ) jyotiSka devoM ke pAMca prakAra haiM1. candra 2. sUrya 3. nakSatra 4. graha aura 5 tArA / ye dizAvicArI deva meru kI pradakSiNA karate hue vicaraNa karane vAle haiM / dizAsu vizeSeNa - meruprAdakSiNyanityacAritAlakSaNena caranti - paribhramantItyevaMzIlA dizAvicAriNaH / tadvimAnAni hyekAdazabhireka vizairyojanazate meM rozcatasRSvapi divabAdhayA satatameva pradakSiNaM carantIti te'pyevamuktAH / ( uzAvR pa 702 ) deva dizAcarI jyotiSka devoM ke vimAna meru kI cAroM dizAoM meM satata pradakSiNA karate haiM, jisakA kSetraparimANa 1121 yojana hai / 6. vaimAnika deva vizeSeNa mAnayanti - - upabhuJjanti sukRtina etAnIti vimAnAni teSu bhavA vaimAnikA: / ( uzAvR pa 701 ) puNyazAlI jinakA upabhoga karate haiM, ve vimAna haiM / jinakI utpatti vimAna meM ho, ve vaimAnika deva haiM / visAlisehi sIlehiM, jakkhA uttarauttarA / mahAsukkA va dippaMtA, mannaMtA apuNaccavaM // appiyA devakAmANaM, kAmarUvaviugviNI / uDDhaM kappe ciTThati, puvvA vAsasayA bahU // ( u 3 / 14, 15) vividha prakAra ke zIloM kI ArAdhanA ke kAraNa jo deva uttarottara kalpoM va usake Upara ke devalokoM kI Ayu kA bhoga karate haiM, ve mahAzukla ( caMdra-sUrya ) kI taraha dIptimAn hote haiM tathA svarga se punaH cyavana nahIM hotA, aisA mAnate haiM / ve devI bhogoM ke lie apane Apako arpita kie hue rahate haiM / ve icchAnusAra rUpa banAne meM samartha hote haiM tathA saikar3oM pUrva varSoM taka -asakhya kAla taka UrdhvavartI kalpoM meM rahate haiM / vemANiyA u je devA, duvihA te viyAhiyA / kappovagA ya boddhavvA, kappAIyA taheva ya / ( u 36 209) vaimAnika devoM ke do prakAra haiM- kalpopaga aura kalpAtIta / 7. kalpopaga deva kalpyante - indrasAmA nikatrAya strizAdidazaprakAratvena eteSviti kalpA - devalokAstAnupagacchanti - utpattiviSayatayA prApnuvantIti kalpopagAH / devA (uzAvR pa 702) jahAM indra Adi kalpoM kI vyavasthA hai, ve kalpopapanna devaloka haiM / vahAM utpanna deva kalpopaga kahalAte haiM / dasakalpa ye haiM 1. indra - sAmAnika Adi devoM ke adhipati / 2. sAmAnika - Ayu Adi meM indra ke samAna /
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva 346 kalpAtIta deva 3. trAyastriza-maMtrIsthAnIya / kalpAsIta deva do prakAra ke haiM-aveyaka aura 4. pAriSadya mitrasthAnIya / anuttr| 5. aatmrkssk-svaamiirkssk| greveyaka deva 6. lokapAla-sImArakSaka / grIveva grIvA lokapuruSasya trayodazarajjUparivartI 7. anIka-sainika aura senApatisthAnIya / pradezastasminniviSTatayA'tibhrAjiSNatayA ca tadAbharaNa8. prakIrNaka-nagaravAsI aura dezavAsI sthAnIya / bhUtA greveyA-devAvApAstannivAsino devA api greveyAH / 9. Abhiyogya-sevakasthAnIya / (uzA pa 702) 10. kilviSaka-aMtyajasthAnIya / caudaha rajju pramANa lokapuruSa kA grIvAsthAnIya bhAga kappovagA bArasahA, sohammIsANagA tahA / hai-teraha rajju ka; upari pradeza / usa lokapUruSa ke grIvA sarNakumAramAhiMdA, baMbhalogA ya lNtgaa| sthAnIya pradeza meM nivAsa karane vAle deva graiveyaka kahalAte mahAsukkA sahassArA, ANayA tahA / AraNA accuyA ceva, iha kappovagA surA / heTThimAheTThimA ceva, heTThimAmajjhimA tahA / (u 36 / 210,211) heTThimAurimA ceva, majjhimAhedvimA tahA // majjhimAmajjhimA ceva, majjhimAuvarimA thaa| kalpopaga deva bAraha prakAra ke haiM--- uvarimAheTThimA ceva, uvarimAmajjhimA tahA // 1. saudharma 7. mahAzukra uvarimAuvarimA ceva, iya gevijjg| surA / ... 2. IzAna 8. sahasrAra (u 36 / 213-215) 3. sanatkumAra 9. Anata praiveyaka deva nau prakAra ke haiM4. mAhendra 10. prANata 5. brahmaloka 11. AraNa 1. adhaH-adhastana 6. madhya-uparitana 2. adha:-madhyama 7. upari-adhastana 6. lAntaka 12. acyuta 3. adhaH-uparitana 8. upari-madhyama saudharma devaloka 4. madhya-adhastana 9. upari-uparitana sudharmA nAma zakrasya sbhaa| sA'sminnastIti saudharma: 5. madhya-madhyama kalpaH / sa eSAmavasthitiviSayo'stIti saudharmiNaH / anuttara deva (uzAvR pa 702) ... vijayA vejayantA ya, jayantA aparAjiyA / / zaka kI sabhA kA nAma hai sudharmA / jahAM yaha sudharmA savvasiddhagA ceva, paMcahANuttara surA / ..... sabhA hai, vaha saudharma devaloka hai| vahAM saudharma deva rahate (u 36 / 215, 216) anuttara deva pAMca prakAra ke haiM8. kalpAtIta deva 1. vijaya 4. aparAjita kalpAn ... uktarUpAnatItA:-taduparivattisthAno- 2. vaijayanta 5. sarvArthasiddhaka tpannatayA niSkrAntAH klpaatiitaaH| (uzAva pa 702) 3. jayanta jo saudharma Adi bAraha kalpavimAnoM se Upara na vidyante uttarA:-pradhAnA sthitiprabhAvasukhadyutigraiveyaka aura anuttara vimAnoM meM utpanna hote haiM tathA jo lezyAdibhirebhyo'nye devA ityanuttarAH / (uzAva pa 702) indra, sAmAnika (svAmI, sevaka) Adi kI kalpamaryAdA / Adi kI kalpamaryAdA anya devoM kI apekSA jinakI sthiti, prabhAva, sukha, se atIta haiM, ve kalpAtIta deva haiN| dyuti, lezyA Adi anuttara hai, ve anuttara deva haiN| kappAIyA uje devA, duvihA te viyAhiyA / sarve'rthAH siddhA iva siddhA yeSAM te sarvArthasiddhAH / te gevijjANuttarA ceva......" hi vijitaprAyakarmANaH, upasthitabhadrA eva ttrotpttibhaajH| (u 36 / 212) (uzAvR pa 703)
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva 347 devoM kI Ayusthiti sarvArthasiddha deva ve haiM, jinake prAyaH karma kSINa ho cuke haiM aura jinake sAmane hara kSaNa kalyANa upasthita rahatA hai| siddhoM kI bhAMti inake saba artha siddha hote haiN| sarve-niravazeSA arthyamAnatvAdarthAH-- anuttarasukhAdayo yasmistat sarvArtham / (uzA pa 704) jahAM anuttara sukha-samRddhi pUrNataH vidyamAna hai, vaha sarvArthasiddha vimAna hai| 6. devoM ko Ayusthiti sAhiyaM sAgaraM ekkaM, ukkoseNa ThiI bhave / bhomejjANaM jahanneNaM, dasavAsasahassiyA // paliovamamegaM tu, ukkoseNa ThiI bhave / vaMtarANaM jahanneNaM, dasavAsasahassiyA / / paliovamaM egaM tu, vAsalakkheNa sAhiyaM / paliovamaTThabhAgo, joisesu jahaniyA / / do ceva sAgarAiM, ukkoseNa viyAhiyA / sohammaMmi jahanneNaM, egaM ca paliovamaM / sAgarA sAhiyA dunni, ukkoseNa viyAhiyA / IsANammi jahanneNaM, sAhiyaM paliovamaM // sAgarANi ya satteva, ukkoseNa ThiI bhii| saNaMkumAre jahanneNaM, dunni U sAgarovamA / / sAhiyA sAgarA satta, ukkoseNa ThiI bhave / mAhidammi jahanneNaM, sAhiyA dunni sAgarA // dasa ceva sAgarAiM, ukkoseNa ThiI bhave / baMbhaloe jahanneNaM, satta U sAgarovamA / / cauddasa sAgarAiM, ukkoseNa ThiI bhave / laMtagammi jahaneNaM, dasa U sAgarovamA / / sattarasa sAgarAiM, ukkoseNa ThiI bhave / mahAsukke jahanneNaM, cauddasa sAgarovamA / / aTThArasa sAgarAiM, ukkoseNa ThiI bhave / sahassAre jahanneNaM, sattarasa sAgarovamA / / sAgarA auNavIsaM tu, ukkoseNa ThiI bhave / ANayammi jahanneNaM, aTThArasa sAgarovamA / / vIsaM tu sAgarAiM, ukkoseNa ThiI bhave / pANayammi jahanneNa, sAgarA aunnviisii|| sAgarA ikkavIsaM tu, ukkoseNa ThiI bhave / AraNammi jahanneNaM, vIsaI sAgarovamA / / bAvIsa sAgarAiM, ukkoseNa ThiI bhave / accuyammi jahanneNaM, sAgarA ikkavIsaI / / tevIsa sAgarAI, ukkoseNa ThiI bhave / paDhamammi jahanneNaM, bAvIsaM sAgarovamA / / cauvIsa sAgarAiM, ukkoseNa ThiI bhave / biiyammi jahanneNaM, tevIsaM sAgarovamA / paNavIsa sAgarAiM, ukkoseNa ThiI bhave / taiyammi jahanneNaM, cauvIsaM sAgarovamA // chavvIsa sAgarAiM, ukkoseNa ThiI bhave / cautthammi jahanneNaM, sAgarA paNuvIsaI // sAgarA sattavIsaM tu, ukkoseNa ThiI bhave / paMcamammi jahanneNaM, sAgarA u chavIsaI / / sAgarA aTThavIsaM tu, ukkoseNa ThiI bhave / chaTThammi jahanneNaM, sAgarA sattavIsaI // sAgarA auNatIsaM tu, ukkoseNa ThiI bhave / sattamammi jahanneNaM, sAgarA aTTavIsaI / / tIsaM tu sAgarAiM, ukkoseNa ThiI bhave / aTTamammi jahanneNaM, sAgarA aunntiisii|| sAgarA ikkatIsaM tu, ukkoseNa ThiI bhave / navamammi jahanneNaM, tIsaI sAgarovamA / tettIsa sAgarAu, ukkoseNa ThiI bhave / causu pi vijayAIsuM, jahanneNekkatIsaI // ajahannamaNukkosA, tettIsaM sAgarovamA / mahAvimANa savvaLe, ThiI esA viyAhiyA / / (u 36 / 219-244) jaghanya Ayu dasa hajAra varSa dasa hajAra varSa palyopama kA AThavAM bhAga utkRSTa Ayu kicit adhika eka sAgaropama eka palyopama eka lAkha varSa adhika eka palyopama bhavanapati vyantara jyotiSka * vaimAnika saudharma IzAna eka palyopama kiMcita adhika eka palyopama do sAgaropama kiMcita adhika do sAgaropama For Private & Personal use only
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva 348 devoM kI kAyasthiti javanya Ayu utkRSTa Ayu sanatkumAra do sAgaropama sAta sAgaropama mAhendra kiMcit adhika do sAgaropama kiMcit adhika sAta sAgaropama brahmaloka sAta sAgaropama dasa sAgaropama lAntaka dasa sAgaropama caudaha sAgaropama mahAzukra caudaha sAgaropama sataraha sAgaropama sahasrAra sataraha sAgaropama aThAraha sAgaropama Anata aThAraha sAgaropama unnIsa sAgaropama prANata unnIsa sAgaropama bIsa sAgaropama AraNa bIsa sAgaropama ikkIsa sAgaropama acyuta ikkIsa sAgaropama bAIsa sAgaropama * nava praiveyaka prathama praiveyaka bAIsa sAgaropama teIsa sAgaropama dvitIya graiveyaka teIsa sAgaropama caubIsa sAgaropama tRtIya graiveyaka caubIsa sAgaropama paccIsa sAgaropama caturtha naiveyaka paccIsa sAgaropama chabbIsa sAgaropama paMcama graiveyaka chabbIsa sAgaropama sattAIsa sAgaropama SaSTha graiveyaka sattAIsa sAgaropama aTThAIsa sAgaropama saptama graiveyaka aTThAIsa sAgaropama unatIsa sAgaropama aSTama aveyaka unatIsa sAgaropama tIsa sAgaropama navama aveyaka tIsa sAgaropama ikatIsa sAgaropama * pAMca anuttara vimAna vijaya vaijayanta ikatIsa sAgaropama tetIsa sAgaropama jayanta aparAjita sarvArthasiddha tetIsa sAgaropama tetIsa sAgaropama 10. devoM kI kAyasthiti antarakAla jA ceva u AuThiI, devANaM tu viyAhiyA / aNaMtakAlamukkosaM, aMtomuhuttaM jahannayaM / sA tesiM kAyaThiI, jahannukkosiyA bhave / / vijaDhaMmi sae kAe, devANaM hajja aMtaraM / / (u 36 / 245) (u 36246) sAre hI devoM kI jitanI Ayusthiti hai, utanI hI unakA antara-apane-apane kAya ko chor3akara punaH unakI jaghanya yA utkRSTa kAyasthiti hai| usI kAya meM utpanna hone kA kAla jaghanyata: antarmuharta deve neraie ya aigao, ukkosaM jIvo u saMvase / aura utkRSTata: anantakAla kA hai| ikkikkabhavaggahaNe ........ // avagAhanA (u 1114) evaM asurakumArAINaM jAva aNattaravimANavAsINaM deva aura narakayoni meM utpanna huA jIva adhika se sagasagasarIrogAhaNA bhaanniyvvaa| (anu 405) adhika eka-eka janma grahaNa taka vahAM raha jAtA hai| asurakUmArANaM bhavadhAraNA jahaNNA aMgulaasaMkhabhAgo
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ deva-AyuSya baMdha ke kAraNa deva jilo ukkosa satta rayaNI, uttaraveuvviyA jahaNNA aMgulassa 3. agni meM jalakara maranA / asaMkhejjatibhAgo ukkosA joyaNalakkhaM / evaM NAgAdiyA- 4. jala meM DUbakara maranA / Navi NavaNhaM, NavaraM uttaraveuvviyA ukkosA joyaNa- 5. bhUkha aura pyAsa se klAMta hokara mrnaa| sahassaM / (anucU pR55) jesiM tu viulA sikkhA, mUliyaM te aicchiyaa| asurakumAra devoM ke bhavadhAraNIya zarIra kI jaghanya sIlavaMtA savIsesA, addINA jaMti devayaM / / avagAhanA aMgula kA asaMkhyeya bhAga tathA utkRSTa sAta (u 7 / 21) hAtha hai| unakI uttaravaikriya zarIra kI jaghanya avagAhanA jinake pAsa vipula zikSA hai, ve zIlasampanna aura aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga tathA utkRSTa eka lAkha yojana uttarottara guNoM ko prApta karane vAle parAkramI puruSa hai| isI prakAra nAgakumAra Adi bhavanapati devoM kI mUladhana-manuSyatva kA atikramaNa karake devatva ko prApta avagAhanA bhI itanI hai, kevala uttara vaikriya kI utkRSTa hote haiN| avagAhanA eka hajAra yojana hai| tANi ThANANi gacchati, sikkhittA saMjamaM tavaM / (vyantara aura jyotiSka devoM kI avagAhanA asura bhikkhAe vA gihatthe vA, je saMti parinivvuDA / kumAra devoM jitanI hotI hai |""anuttroppaatik devoM (u 5 / 28) kI avagAhanA eka hAtha kI hotI hai| jo upazAnta hote haiM, ve saMyama aura tapa kA abhyAsa dekheM-pannavaNA 21170,71 / kara deva-AvAsoM meM jAte haiM, bhale phira ve bhikSa hoM yA 11. deva-AyuSya baMdha ke kAraNa gRhastha / devAuyaM nibaMdhai, sraagtvsNjmo| ihajIviyaM aNiyamettA, pabbhaTThA samAhijoehiM / aNuvvayadharo daMto, satto bAlatavammi ya / te kAmabhogarasagiddhA, uvavajjati Asure kAe / bAlatave paDibaddhA, ukkaDarosA taveNa gAraviyA / (u 8 / 14) vereNa ya paDibaddhA, mariUNaM jati asUresU / / jo isa janma meM jIvana ko aniyaMtrita rakhakara rajjuggahaNe visabhakkhaNe ya jalaNe ya jalapavese y|| samAdhi-yoga se paribhraSTa hote haiM, ve kAmabhoga aura rasoM taNhAchuhAkilaMtA, mariUNaM haMti vaMtariyA // meM Asakta bane hue puruSa asurakAya meM utpanna hote haiN| (usu pa 67) devoM kI sampadA deva-AyuSya baMdha ke kAraNa uttarAI vimohAI, juimaMtANupuvvaso / 1. sarAga tapa-saMyama kA pAlana / samAiNNAiM jakkhehiM, AvAsAiM jasaMsiNo / 2. aNuvratoM kA pAlana / dIhAuyA iDDhimaMtA, samiddhA kaamruuvinno| 3. indriya aura mana kA damana / ahuNovavannasaMkAsA, bhujjo accimAlippabhA / 4. bAla tapa meM Asakta / (u 5 / 26,27) asuradeva-AyuSya baMdha ke kAraNa devatAoM ke AvAsa uttarottara uttama, moharahita 1. ajJAna tapa meM pratibaddhatA / aura dyatimAna tathA devoM se AkIrNa hote haiN| unameM 2. prabala krodha krnaa| rahane vAle deva yazasvI, dIrghAyu, RddhimAn, dIptimAn, 3. tapa kA ahaM krnaa| icchAnusAra rUpa dhAraNa karane vAle, abhI utpanna hue hoM 4. vaira meM prtibddhtaa| aisI kAnti vAle aura sUrya ke samAna atitejasvI jyantaradeva-AyuSya baMdha ke kAraNa hote haiN| 1. phAMsI para laTaka kara AtmahatyA krnaa| saudharmAdiSu hyanuttaravimAnAvasAneSu pUrvapUrvApekSayA 2 viss-bhkssnn| prakarSavantyeva vimohatvAdIni / (uzAvR pa 252)
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya saudharma devaloka se anuttaravimAna paryanta devalokoM meM nivAsa karane vAle devoM meM moha Adi kramazaH kama hote jAte haiM / anuttara vimAnavAsI devoM kA moha atyaMta upazAMta hotA hai / adhunopapannasaMkAzAH prathamotpannadevatulyAH, anuttareSu hi varNadyutyAdi yAvadAyustulyameva bhavati / ( uzAvR pa 252 ) 350 adhunopapanna kA artha hai tatkAla utpanna deva / isakA tAtparya hai ki unameM audArika zarIragata avasthAyeM nahIM hotI / ve na bAlaka hote haiM na bUr3he, sadA eka samAna rahate haiM / anuttara vimAnavAsI devoM kA rUpa-raMga aura lAvaNya jaisA utpatti ke samaya hotA hai vaisA antakAla taka hotA hai / "mohaNiyasAyaveyaNiyakammaudayAo / kAmapasattA viraI kammodayau cciya na tesi // aNi misa devasahAvA NicciTThANuttarA u kayakiccA / kAlAnubhAvA titthunnaIvi annattha kuvvaMti // ( Avani 2 pR 160 ) deva mohanIya aura sAtavedanIya karma ke udaya ke kAraNa kAmAsakta hote haiM / apratyAkhyAna mohanIya ke udaya ke kAraNa ve tyAga nahIM kara skte| ve svabhAva se hI animeSa hote haiM / anuttara deva kRtakRtya hone ke kAraNa kriyA nahIM karate / ucita samaya meM ve tIrtha kI prabhAvanA meM bhI sahayogI banate haiM / 12. deva ke manuSyaloka meM Agamana ke kAraNa navari jiNajamma dikkhA - kevala - nivvANamahaniogeNaM / bhattIe somma ! saMsayaviccheyatthaM va ejjahaNhA // puvvANurAgao vA samayanibaMdhA tavoguNAo vA / naragaNapIDA - 'Nuggaha-kaMdappAIhiM vA kei // ( vibhA 1876, 1877 deva nimna kAraNoM se manuSya loka meM A sakate haiM1. arhat ke janma, dIkSA, kaivalya aura nirvANa mahotsava para / 2. bhakti ke vazIbhUta hokara / 3. saMzaya dUra karane ke lie / 4. pUrva janma ke putra, mitra Adi ke anurAga se / dezavirati 5. pUrvabhava meM kisI nizcita saMketa Adi ke dvArA pratibodha dene ke lie / 6. tapasyA Adi guNoM se AkRSTa hokara / 7. pUrvabhava ke baira ke kAraNa use pIr3A dene ke lie / 8. pUrvabhava ke mitra Adi para anugraha karane ke lie / 9. hAsya, kutUhala ke kAraNa / 13. deva ke manuSyaloka meM na Ane ke kAraNa saMketa divyapemmA visayapasattA'asamattakattavvA / aNahI maNuyakajjA narabhavamasuhaM na eMti surA // ( vibhA 1875 ) deva nimna kAraNoM se manuSya loka meM nahIM Ate-1. saMkrAMta divyaprema - utpanna hote hI devoM kA paraspara ghaniSTha prema ho jAtA hai / 2. viSayAsakti - ve divya kAmabhogoM meM Asakta ho jAte haiM / 3. asamAptakartavya - ve aneka kAryoM meM niyukta ho jAte haiM / una kAryoM meM ativyastatA rahane ke kAraNa / 4. anadhInakArya - ve manuSya ke kisI kArya ke adhIna nahIM hote / 5. azubha gaMdha - ve manuSya loka kI durgandha ko sahana nahIM kara sakate / dezavirati - jo aMza rUpa meM vratI hotA hai, usakI Atmavizuddhi | ( dra. guNasthAna ) dravya guNa aura paryAya kA Azraya / 1. dravya ke nirvAcana 2. dravya-guNa- paryAya 3. dravya ke prakAra * dharmAstikAya * adharmAstikAya * AkAzAstikAya * kAla * pudgala jIvAstikAya 4. paryAya ke lakSaNa ( dra. astikAya) ( dra. kAla ) (dra. pudgala ) (vra. nItra)
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya 351 sAmAnya-vizeSa 5. sAmAnya-vizeSa dhammo ahammo AgAsaM, davvaM ikkikkamAhiyaM / 6. dravya pariNAmInitya aNaMtANi ya davANi, kAlo puggalajaMtavo / / 7. utpAda-vyaya-dhrauvya (u 2818) 8. guru aura laghu dravya dharma, adhama, AkAza--ye tIna dravya eka-eka haiN| kAla, pudgala aura jIva-ye tIna dravya ananta-ananta 9. agurulaghu paryAya 10. dravya-paryAya kI sUkSmatA 4. paryAya ke lakSaNa 1. dravya ke nirvacana egattaM ca puhattaM ca, saMkhA saMThANameva ya / davae duyae doravayavo vigAro guNANa saMdAvo / saMjogA ya vibhAgA ya, pajjavANaM tu lakkhaNaM // davvaM bhavvaM bhAvassa bhUabhAvaM ca jaM joggaM / / (u 28 / 13) (vibhA 28) ekatva-pratyeka skandha ke paramANu bhinna-bhinna hote haiM. dravya vaha hai phira bhI unake saMghAta meM ekatva kI anubhUti 0 jo apane paryAyoM ko prApta hotA hai aura unase hotI hai| mukta hotA hai| pRthaktva-yaha isase pRthak hai-isa anubhUti kA hetubhUta pryaay| * jo apane paryAyoM dvArA gRhIta hotA hai aura parityakta (mukta) hotA hai| saMkhyA-eka, do, tIna Adi kI pratIti kA hetabhUta 0 jo sattA kA avayava athavA vikAra hai| (avA - pryaay| saMsthAna-AkAra-vizeSa meM saMsthita honaa| yaha ntara sattAtmaka dravya mahAsattA ke avayava athavA vikAra hote haiN|) yaha dIrgha hai-isa buddhi kA hetubhUta paryAya / * jo rUpa Adi guNoM kA samudAya hai| saMyoga-do vastuoM kA saMyoga / 0 jisameM bhUtakAlIna aura bhaviSyakAlIna paryAyoM vibhAga -yaha isase vibhakta hai-isa buddhi kA hetubhUta kI yogyatA hai| paryAya / 2. dravya-guNa-paryAya 5. sAmAnya-vizeSa sAmaNNa-visesamao teNa payattho vivakkhayA juutto| guNANamAsao davvaM egadavvassiyA guNA / vatthassa vissarUvo pajjAyAvekkhayA svvo|| lakkhaNaM pajjavANaM tu ubhao assiyA bhave / / (vibhA 1603) (u 2816) pratyeka padArtha meM sAmAnya aura vizeSa donoM hote haiN| jo guNoM kA Azraya hotA hai, vaha dravya hai| jo eka paryAya kI apekSA padArtha ke vividha rUpa haiN| (kevala) dravya ke Azrita rahate haiM. ve guNa hote haiN| dravya / ""vatthUNaM ciya jo sariso pajjavo sa sAmannaM / aura guNa-donoM ke Azrita rahanA paryAya kA lakSaNa jo visariso viseso ............ // (vibhA 2202) 3. dravya ke prakAra vastu ke sadRza paryAya ko sAmAnya aura visadRza dhammo ahammo AgAsaM, kAlo pUggalajaMtavo / .... paryAya ko vizeSa kahate haiN| (u 287) savvaM ciya savvamayaM sa-parapajjAyao jao niyayaM / dravya ke chaha prakAra haiM -- savvamasavvamayaM pi ya vivittarUvaM vivkkhaao| 1. dharmAstikAya 4. kAla (vibhA 1602) 2. adharmAstikAya 5. pudgalAstikAya sarva padArtha sarvAtmaka hai, sva aura para paryAya arthAta 3. AkAzAstikAya 6. jIvAstikAya sAmAnya kI apekSA se| sarva sarvAtmaka nahIM haiM, pRthaka
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya paryAya arthAt vizeSa kI apekSA se / 6. dravya pariNAmI nitya AvibhAva- tirobhAvamettapariNAmi davvameveyaM / niccaM bahurUvaM piya naDovva vesaMtarAvanno || ( vibhA 2666 ) nAnA prakAra ke veSa dhAraNa karane vAle naTa ke bahurUpoM kI taraha AvirbhAva aura tirobhAva hone para bhI dravya apane svarUpa ko nahIM chor3atA hai, isalie dravya pariNAmI nitya hai / jaM jaM je je bhAve pariNamai paoga-vIsa sAdavvaM / taM taha jANAi jiNo apajjave jANaNA natthi // ( vibhA 2667 ) prayoga aura svabhAva se jo-jo dravya jisa-jisa bhAva meM pariNata hotA hai, kevalI use usI rUpa meM jAnate haiM / paryAya rahita dravya ko nahIM jAnA jA sakatA / 7. utpAda-vyaya-dhauvya nANupapannaM lakkhijjae jao vatthu lakkhaNaM teNaM / upAo saMbhava taha caiva vigacchao vigamo || lakkhijjai jaM vigayaM vigameNa viNA va jaM na saMbhUI / vigamo vilakkhaNamao vigacchao vatthuNo'NaNo // (vibhA 2164, 2165) anutpanna vastu kA bodha nahIM hotA aura vigama (vyaya) ke binA utpAda nahIM hotA / utpAda aura vyaya se vastu lakSita hotI hai, ataH utpAda aura vyaya vastu ke lakSaNa haiM, usase abhinna haiM / savvaM ciya paisamayaM uppajjai nAsae ya niccaM ca / ... ( vibhA 544 ) sabhI vastueM pratikSaNa utpanna hotI haiM, naSTa hotI haiM aura nitya haiM / ava sahAvo dhammo vatthussa, na so vi sarisao niccaM / upAya - bhaMgA cittA jaM vatthupajjAyA / / ( vibhA 1792 ) samAna nahIM rahatA / vastu kA svabhAva nirantara eka vastu ke paryAya vicitra / ve tIna haiM--utpAda, dhovya aura vinAza / utpAda aura vyaya yugapat 352 nANasAvaraNassa ya samayaM upAyavvayadhammA tamhA pagAsatamaso vva / taha neyA savvabhAvANaM // ( vibhA 1340 ) utpAda - vyaya - dhrauvya aMdhakAra ke nivartana aura prakAza ke udbhava kI taraha kevalajJAnAvaraNa kA kSaya aura kaivalya kI utpatti yugapat hotI hai / isI prakAra saba padArthoM meM utpAda aura vyaya yugapat hote haiM / utpajjeti vayaMti ya pariNamaMti ya guNA na davvAiM / davvatpabhavAya guNA Na guNappabhavAiM davvAI || ( Avani 793 ) utpAda aura vyaya ke rUpa meM pariNamana guNa kA hotA hai, dravya kA nahIM / dravya se guNa kI utpatti hotI hai, guNa 'se dravya kI utpatti nahIM hotI / mAtRkApada te hi tIrtha vidhau sarve, mAtRkAkhyaM utpattivigama dhauvyakhyApakaM utpattivigamAvatra, mataM dravyArthikasya tu dhIvyaM padatrayam / sampracakSate || paryAyavAdinaH / mAtRkAkhyapadatraye // ( uzAvRpa 21 ) arhat tIrtha meM tIna mAtRkApada haiM-- utpAda, vyaya aura dhauvya | paryAyavAdI ko utpAda aura vyaya tathA dravyavAdI ko dhovya mAnya 1 davvadhammo tAva davvapajjavA / ete dhammA tassa jIvadavvassa ajIvadavvassa, uppAyaThiIbhaMgA pajjAyA bhavaMti / tattha jIvadavvassa tAva ime uppAyaThitibhaMgA, jaha maNubhAveNa uppaNNassa maNussassa maNUsatte uppAyo bhavaMti, jAo puNa gatito uvvaTTiUNa Agao tAe gatIe vigamo, jIvattaNeNa puNa avaTThio ceva / ajIvassa uppAyaThiIbhaMgA 'jahA paramANussa paramANubhAveNa vigayassa paramANuttaNeNa vigame duppadesiyateNa upAo ajIvadavvattaNaMNa avaTThio ceva / tahA suvaNNadavvassa aMgulejjagattaNeNa vigamo kuMDalattaNeNa uppAo suvaNNadavvatte avaTThiyaM ceva" ****** I ( dajicU pR 16 ) dravya kA dharma hai - dravya ke paryAya / utpAda, sthiti aura vyaya - ye paryAya jIva aura ajIva -- donoM dravyoM ke hote haiM / jaise- eka deva manuSya janma letA hai to usake devarUpa kA vinAza aura manuSyarUpa kA utpAda hotA hai tathA usakA jIvatva avasthita rahatA hai| isI prakAra ajIva dravya meM bhI yaha tripadI ghaTita hotI hai / eka paramANu kA vinAza hone para dvipradezI skaMdha Ai
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya 353 dvIpa ke rUpa meM usakA utpAda hotA hai, ajIvatva kI apekSA kAlato saTThANaM paDucca samao suhumo| bhAvato saTThANaM se vaha avasthita rahatA hai| svarNa kI aMgUThI ko bhAMja paDucca egaguNakAlato suhmo| paradvANaM paDucca davvAto kara kuMDala banAne para aMgUThI kA nAza aura kuMDala kA bhAvo suhumtraago| paramANupoggalo aNaMtaguNakAlo'vi utpAda hotA hai tathA svarNadravyatva avasthita rahatA hai| atthi, ato davvehito bhAvo suhumyraago| muttadavva jIvamajIve rUvamarUvI sapaesamappaese a / bhAvehito amuttabhAvattaNeNa kAlakhettA suhamA, kAlato ya jANAhi davvalogaM NiccamaNiccaM ca jaM davvaM / / khettaM suhamayarAgaMti / (AvacU 1 pR 43) (AvabhA 195) svasthAna kI apekSA saba dravyoM meM paramANupudgala, jIva dravya ke do bheda haiM-rUpI (saMsArI jIva), kSetrata: eka AkAzapradeza, kAlataH samaya aura bhAvata: arUpI (siddha jiiv)| ajIva dravya ke do bheda haiM-rUpI eka guNa kAlA sUkSma hai| paramANupudgala ananta guNa (pudgala), arUpI (dharmAstikAya aadi)| paramANu ke kAlA bhI hotA hai, isalie parasthAna kI apekSA dravya atirikta sabhI dravya sapradezI aura apradezI haiN| dravya se bhAva sUkSmatara hai| mUrta dravya ke bhAva se amUrta bhAva dravyatva kI apekSA nitya aura paryAya kI apekSA anitya Ara payAya kA apekSA Anatya sUkSma hai, isalie kAla aura kSetra sUkSma hai| kAla se kSetra sUkSmatara hai| 8. guru aura laghu dravya dvAdazAMga--gaNadhara dvArA racita AcAra Adi NicchayaNa yassa Natthi savvaguruM davvaM, NAvi savvalahuM / bAraha aMga-Agama, gaNipiTaka / vavahAraNayAdeseNa puNa bAyarakhaMdhesu savvesu do'vi asthi / (dra. aMgapraviSTa) dvIpa-TApU / jahA savvagurU koDiyasilA, savvalahU mUlagapattaM tUlaM vA / (AvacU 1 pR 29) dvAbhyAM prakArAbhyAM sthAnadAtRtvAhArAdyupaSTambhahetunizcaya naya kI apekSA koI bhI dravya sarvathA guru tvalakSaNAbhyAM prANinaH pAntIti dvIpAH jantvAvAsabhUtaaura sarvathA laghu nahIM hai| vyavahAra naya kI apekSA saba kSetravizeSAH / (anumavR pa 82) bAdara skandha guru aura laghu-donoM haiN| jaise koTika sthAnadAna aura AhAra Adi kA upaSTambha- ina do zilA guru hai / mUle kA patra aura rUI laghu hai| prakAroM se jo prANiyoM kA pAlana-saMrakSaNa karate haiM, ve dvIpa-AvAsakSetra haiN| jaMbU, dhAtakIkhaMDa, puSkara Adi 6. agurulaghu paryAya dvIpa haiN| (dra. loka) paramANato ADhattaM jAva aNaMtapadesito khaMdho ete viho ya hoi dIvo davvadIvo a bhAvadIvo ya / suhamA khaMdhA bhaNNaM ti| agarulahapajjAyA ya nicchayato ikkikko'vi a duviho AsAsapagAsadIvo a|| etesi bhvNti| je No gurU No lahU te agurulahu saMdINamasaMdINo saMdhiamassaMdhie a boddhavve / pajjAyA bhaNNaMti / je puNa suhamAto aNaMtapadesitAto AsAsapagAse a bhAve duviho puNikkikko / / Arabbha aNaMtANaMtapadesiyA khaMdhA tesiM je pajjAyA te (uni 206, 207) guruyA lahuyA ya Nicchayato NAtavvatti / saMdINo NAma jo jaleNa chAdejjati, so Na jIvitattha(AvacU 1 pR 29, 30) saMtANAya / jo puNa so vicchiNNattaNeNa ussittaNeNa nizcayanaya kI dRSTi se paramANu se lekara sUkSma ya jaleNa Na chAdejjati so jIvitatthINaM tANAya asaMdINo ananta pradezI skandha taka agurulaghu haiN| jo dravya na guru / dIvo jahA koMkaNadIvo......"khaovasamiyasammaiMsaNadIvo hote haiM aura na laghu, ve agurulaghu paryAya vAle hote haiN| paDivAtitti kAuM saMdINo asaMdINo tu khAyagasammaiMsaNasUkSma anantapradezI skandhoM se lekara anantAnanta pradezI diivo| (uca pR 114, 115) skandhoM ke paryAya gurulaghu hote haiM / saMdIyate-jalaplAvanAt kSayamApnotIti sandIna:, 10. dravya-paryAya kI sUkSmatA taditarastvasandInaH / (uzAvR pa 212) saTThANaM paDucca davvato savvadavvANaM paramANupoggalo prAkRta zabda 'dIva' ke saMskRta meM do rUpa haiM-dvIpa suhumo / khettato saTThANaM paDucca ego AgAsapadeso suhumo| aura dIpa / isake do prakAra haiM-dravya aura bhAva / dravya
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma 354 dharma ko arhatA dIva ke do prakAra haiM-AzvAsa dvIpa aura prakAza dIpa / / 6. zrutadharma AzvAsa dvIpa ke do bheda haiM 7. cAritradharma-kSamA Adi 1. saMdIna dvIpa-yaha jalaplAvana Adi se AcchAdita 8. zramaNadharma meM mUlaguNa-uttaraguNa yA naSTa ho jAtA hai tathA jIvana ko trANa nahIM ___ * agAradharma (dra. zrAvaka) detaa| * anagAradharma (dra. mahAvrata) 2. asaMdIna dvIpa-yaha vistIrNa aura UMcA hotA hai, 9. dharma kI durlabhatA ataH jala se AcchAdita yA naSTa nahIM hotA tathA jIvana | 10. dharma maMgala hai| ko vANa detA hai| jaise-koMkaNa deza kA dviip| * dharma zaraNa hai kSAyopazamika samyaktva bhAvasaMdIna aura kSAyika * dharma anuprekSA (dra. anuprekSA) samyaktva bhAvaasaMdIna dvIpa hai| | 11. dharmazraddhA ke pariNAma pagAsadIvo NAma jo ujjoyaM kareti, so duvidho- 12. laukika aura lokottara upakAra saMjoimo so tRNapulakavatiagnikartR samavAyena niSpadyate, 1. dharma kA nirvacana, paribhASA asaMjoimo caMdAdiccamaNimAdi |....."pgaasbhaavdiivovi duviho-vighAtimo saMghAimo ya / tattha saMghAtimo akkhara- dhAreti saMsAre paDamANamiti dhammo / padapAdasilogo gAthAuddesagAdisaMghAtamayaM duvAlasaMgaM (daacU pR 1) sutajJAnaM / asaMghAtimaM kevalanANaM / (ucU pR 115) yasmAt jIvaM narakatiryagyonikumAnuSadevatveSu prapataMtaM ___ jo aMdhakAra meM prakAza phailAtA hai, use prakAza dIpa dhArayatIti dharmaH / (dajicU pR 15) jo durgati meM girate hue prANI ko dhAraNa karatA hai, kahA jAtA hai / usake do bheda haiM usakA saMrakSaNa karatA hai, vaha dharma hai / 1. saMyogima dIpa -taila, vati Adi ke saMyoga se jo jIva ko caturgatyAtmaka janma se bacAtA hai, vaha dharma pradIpta hone vAlA diip| hai arthAta jo mokSa kA hetabhata hai. vaha dharma hai| 2. asaMyogima dIpa-candra, sUrya, maNi Adi / """dhatte caitAn zubhe sthAne tasmAddharma iti smRtaH // prakAzabhAvadIpa ke do prakAra haiM (nandImavR pa 15) 1. saMghAtima dIpa-akSara, pada, pAda, zloka, gAthA, jo prANiyoM ko zubha sthAnoM-bhAvoM aura kAryoM meM uddezaka Adi kA saMghAta dvAdazAMga, zrutajJAna / niyojita karatA hai, vaha dharma hai| 2. asaMghAtima dIpa-kevalajJAna / asaMjamAu niyattI saMjamaMmi ya pvittii| (zratajJAna saMdIna dIpa aura kevalajJAna asaMdIna dIpa (dajicU pR 17) hai / dekheM-AcArAMgavRtti patra 224) dharma kA artha hai----asaMyama se nivRtti aura saMyama meM pravRtti / dharma-vastu kA svabhAva / mokSa kA upAya / dhammo sabhAvo lakkhaNaM / (daacU pR10) dharma kA artha hai-vastu kA svabhAva athavA lkssnn| 1. dharma kA nirvacana, paribhASA 2. dharma kI arhatA 2. dharma kI arhatA 3. dharma ke prakAra sohI ujjuyabhUyassa, dhammo suddhassa citttthii| 0 dravya dharma nivvANaM paramaM jAi, ghayasitta vva pAvae / 0 bhAva dharma (u 3.12) 4. laukika-prAvanika dharma zUddhi use prApta hotI hai, jo RjubhUta hotA hai| dharma 5. lokottara dharma usameM ThaharatA hai, jo zuddha hotA hai / jisameM dharma ThaharatA
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAritra dharma 355 . dharma hai, vaha ghata se abhiSikta agni kI bhAMti parama nirvANa 5. lokottara dharma (samAdhi) ko prApta hotA hai| louttariyo bhAvadhammo duviho-sutadhammo carittajarA jAva na pIlei, vAhI jAva na vddddhii| dhammo y| __(daacU pR 11) jAvidiyA na hAyaMti, tAva dhamma samAyare // lokottara bhAvadharma ke do prakAra haiM-zrutadharma aura (da 8 / 35) cAritradharma / jaba taka bur3hApA pIr3ita na kare, vyAdhi na bar3he aura 6.zrutadhama indriyAM kSINa na hoM, taba taka vyakti dharma kA AcaraNa sutadhammo duvAlasaMgaM gaNipiDagaM, tassa dhammo jaannikre| tavvA bhaavaa| (daacU pR11) 3.dharma ke prakAra dvAdazAMga gaNipiTaka meM pratipAdita bhAvoM ko jAnanA NAmaM ThavaNAdhammo davvadhammo ya bhAvadhammo ya / zrutadharma hai| (dra. zrutajJAna) (dani 17) 7. cAritra dharma dharma ke cAra prakAra haiM-nAma dharma, sthApanA dharma, carittadhammo dasaviho-khamA mahavaM ajjavaM soyaM dravya dharma, bhAva dharma / saccaM saMjamo tavo cAto akiMcaNattaNaM baMbhaceraM / dravya dharma (daacU pR 11) cAritra dharma ke daza prakAra haiM -- davvaM ca atthikAyo payAradhammo ya... / 1. kSamA 6. saMyama davvassa pajjavA je te dhammA tassa davvassa // 2. mArdava 7. tapa dhammatthikAyadhammo payAradhammo ya visayadhammo ya / .. 3. Arjava 8. tyAga (dani 18, 19) 4. zauca 9. akiMcanatA dravya dharma ke tIna prakAra haiM 5. satya 10. brahmacarya / 1. dravya dharma-dravya ke paryAya / 2. astikAya dharma-dharma Adi astikAyoM kA satya, saMyama, tapa, brahmacarya (dra. saMbaddha nAma) svabhAva / kSamA 3. pracAra dharma---indriyaviSayoM kA svabhAva / khamA akkosatAlaNAdI ahiyAseMtassa kammakkhao bhavati / tamhA kohodayaniroho kAtavvo, udayappattassa mAva dharma vA viphalIkaraNaM / esA khamatti vA titikkhatti vA loiya kuppAvayaNiya loguttrii...|| kohanirohatti vA / (AvacU 2 pR116) (dani 19) Akroza, tAr3anA Adi ko sahana karanA kSamA hai| bhAvadharma ke tIna prakAra haiM-laukika dharma, kuprAva isase karmakSaya hotA hai| krodha ke udaya kA nirodha aura canika dharma, lokottara dharma / udayaprApta krodha kA viphalIkaraNa kSamA hai / kSamA, titikSA 4. laukika-kuprAvanika dharma aura krodhanirodha ekArthaka haiN| gamma pasu desa rajje pUravara gAma gaNa goTri rAINaM / kohavijaeNaM khaMti jaNayai / '' (u 29 / 68) sAvajjo u kutitthiyadhammo Na jiNesaM tu pasattho / krodhavijaya se kSamA utpanna hotI hai| (dani 20) kSamA ke pariNAma laukika dharma ke prakAra-gamyadharma, pazudharma, dezadharma khamAvaNayAe NaM palhAyaNabhAvaM jaNayai / palhAyaNarAjyadharma, paravaradharma, grAmadharma, gaNadharma, goSThIdharma aura bhAvamuvagae ya savvapANabhUyajIvasattesu mittIbhAvarAjadharma / muppAei / mittIbhAvamuvagae yAvi jIve bhAvavisohi kutIthikoM--kuprAvacanikoM kA dharma sAvadya-aprazasta kAUNa nibbhae bhvi| (u 29 / 18) hotA hai| jinezvara deva kA dharma prazasta hotA hai| kSamA karane se jIva mAnasika prasannatA ko prAta
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma dasa dharma hotA hai / mAnasika prasannatA ko prApta huA jIva saba aizvarya-ina ATha mada-sthAnoM kA vinAza kara detA hai| prANa, bhUta, jIva aura sattvoM ke sAtha maitrIbhAva utpanna Arjava karatA hai| maitrIbhAva ko prApta huA jIva bhAvanA ko ajjavaM nAma ujjugattaNaMti vA akuDilattaNaMti vA, vizuddha banAkara nirbhaya ho jAtA hai| evaM ca kuvvamANassa kammanijjarA bhavai, akuvvamANassa khaMtIe NaM parIsahe jinni| (u 29 / 47) ya kammovacayo bhavai / mAyA uditIe Niroho kAyavvo kSamA se parISahoM para vijaya prApta hotI hai| udiNNAe viphalIkaraNaM / (dajicU pR 18) kSamAsUtra Arjava kA artha hai-RjutA athavA akuttiltaa| RjutA karane vAle ke karmanirjarA hotI hai, nahIM karane khAmemi savvajIve, savve jIvA khamaMtu me| vAle ke karma kA upacaya hotA hai| udaya meM Ane vAlI mettI me savvabhUesu, veraM majjha na keNaI / / mAyA kA nirodha karanA aura udayaprApta mAyA ko viphala (Ava 4 / 9) karanA Arjava dharma hai| maiM saba jIvoM ko kSamA karatA huuN| saba jIva mujhe aNAyAraM parakkamma, neva gUhe na niNhave / kSamA kreN| saba jIvoM ke sAtha merI maitrI hai| kisI ke suI sayA viyaDabhAve, asaMsatte jiiNdie| sAtha merA vaira nahIM hai| (da 8 / 32) mArdava vyakti anAcAra kA sevana kara use na chipAe na bAhiraM paribhave, attANaM na samukkase / aura na asvIkAra kare / vaha sadA pavitra, spaSTa, alipta suyalAbhe na majjejjA, jaccA tavasibuddhie / ___ aura jitendriya rhe| yaha Arjava dharma hai| (da 8 / 30) mAyAvijaeNaM ujjubhAvaM jnnyi|| (u maddavatA--jAtikulAdIhiM paraparibhavAbhAvo / mAyA-vijaya se RjutA AtI hai| (daacU pR 11) ajjavayAe NaM kAujjuyayaM bhAvujjuyayaM bhAsujjuyayaM jAti, kula Adi ko lekara dUsare kA tiraskAra na avisaMvAyaNaM jnnyi| avisaMvAyaNasaMpannayAe NaM jIve kre| apanA utkarSa na dikhAe / zruta, lAbha, jAti, tapa- dhammassa ArAhae bhvi| (u 29 / 49) svitA aura buddhi kA mada na kre| yaha mArdava dharma hai| RjutA se jIva kAyA kI saralatA, bhAva kI ahaM uttamajAtIo esa nIyajAtitti mado na saralatA, bhASA kI saralatA aura kathanI-karanI kI kAyavvo, evaM ca karemANassa kammanijjarA bhavai, aka samAnatA ko prApta hotA hai| kathanI-karanI kI reMtassa ya kammovacayo bhvi| mANassa uditassa niroho samAnatA se saMpanna jIva dharma kA ArAdhaka hotA hai| udayapattassa viphalIkaraNaM / (dajicU pR 18) zauca maiM uttama jAti kA hUM, yaha nIca jAti kA hai- soyaM nAma aluddhayA dhammovagaraNesuvi, evaM ca isa prakAra kA garva nahIM karanA caahiye| garva na karane se kuvvamANassa kammanijjarA bhavati, akuvvamANassa kammokarmanirjarA aura garva karane se karma kA upacaya hotA hai| vacao, tamhA lobhassa udeMtassa Ni roho kAyavvo udayaudaya meM Ane vAle mAna kA nirodha aura udaya prApta pattassa vA viphalIkaraNamiti / (dajicU pR 18) mAna kA viphalIkaraNa mArdava dharma hai| zauca kA artha hai-dharmopakaraNoM meM bhI lubdha na mANavijaeNaM maddavaM jaNayai / / (u 29 / 69) honaa| alubdha rahane vAle ke karmoM kI nirjarA aura na mAna-vijaya se mRdutA AtI hai| rahane vAle ke karmoM kA upacaya hotA hai| ata: udaya meM maddavayAe NaM aNussiyattaM jnnyi| aNussiyatte NaM Ane vAle lobha kA nirodha aura udayaprApta lobha ko jIve miumaddavasaMpanne aTTha mayaTThANAI nitttthvei| viphala karanA zauca dharma hai| (u 29 / 50) tyAga mRdutA se jIva anuddhata manobhAva ko prApta karatA cAgo-dANaM / taM aluddheNa nijjaralaiM sAhUsu pddihai| anuddhata manobhAva vAlA jIva mRdubhArdava se saMpanna vAyaNIyaM / (daacU pR 11) hokara jAti, kula, bala, rUpa, tapa, zruta, lAbha aura tyAga kA artha hai-dAna / alubdha bhAva se, nirjarA
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma kI durlabhatA 357 ke lakSya se sAdhuoM ko AhAra Adi denA tyAga dharma hai / cAgo NAma veyAvaccakaraNeNa AyariyovajjhAyAdINa mahatI kammanijjarA bhavai, tamhA vatthapattaosahAdIhi sAhU saMvibhAgakaraNaM kAyavvaM / ( dajicU pR 18 ) AcArya, upAdhyAya aura sAdhu kI vaiyAvRttya karane se mahAn nirjarA hotI hai / ata: sAdhu varga meM paraspara vastra, pAtra, auSadha Adi kA saMvibhAga karanA tyAga dharma hai / akiMcanatA akiMNiyA nAma sadehe nissaMgatA, nimmamattaNaM / ( dajicU pR 18 ) zarIra ke prati akiJcanatA kA artha hai-apane nissaMgatA, mamatva kA visarjana / muttIe NaM akiMcaNaM jaNayai / atthalolANaM apatthaNijjo bhavai / akiMcaNe ya jIve (u29/48 ) mukti (nirlobhatA) se jIva akiMcanatA ko prApta hotA hai| akiMcana jIva arthalolupa puruSoM ke dvArA aprArthanIya hotA hai-- usake pAsa koI yAcanA nahIM karatA / 8. dharma kI durlabhatA mANussaM viggahaM laddhaM, suI dhammassa dullahA / jaM soccA paDivajjaMti, tavaM khaMtimahiMsayaM // (u318) manuSya zarIra prApta hone para bhI usa dharma kI zruti durlabha hai, jise sunakara jIva tapa, sahiSNutA aura ahiMsA ko svIkAra karate haiM / Ahacca savaNaM ladhuM, saddhA soccA neAuyaM maggaM, bahave paramadullahA / paribhassaI // ( u 319 ) kadAcit dharma suna lene para bhI usameM zraddhA honA parama durlabha hai / bahuta loga mokSa kI ora le jAne vAle mArga ko sunakara bhI usase bhraSTa ho jAte haiM / , suiM ca ladhuM saddhaM ca vIriyaM puNa dullahaM / bahave royamANA vi, no eNaM paDivajjae || ( u 3|10 ) zruti aura zraddhA prApta hone para bhI saMyama meM vIrya ( puruSArtha) honA atyanta durlabha hai / bahuta loga saMyama meM ruci rakhate hue bhI use svIkAra nahIM karate 1 6. zramaNadharma meM mUlaguNa- uttaraguNa savidhe samaNadhamme mUlaguNA uttaraguNA samavayAri dharmazraddhA ke pariNAma jjaMti - saMjamasaccaAkiMcaNiyabaMbhaceragahaNeNa mUlaguNA gahiyA bhavaMti taM jahA -saMjamaggahaNaNaM paDhama ahiMsA gahiyA, saccagahaNeNaM musAvAdaviratI gahiyA, baMbhaceragaNeNa mehuNaviratI gahiyA, akiMcaNiyaggahaNeNa apariggaho gahio adattAdANaviratI ya gahiyA / " khaMtimaddavajjavatavoggahaNeNa uttaraguNANaM gahaNaM kayaM bhavai / (jicU pR 19 ) dazavidha zramaNadharma meM mUlaguNa aura uttaraguNoM kA samavataraNa ho jAtA hai / yathA - saMyamadharma meM ahiMsA mahAvrata, satya meM mRSAvAdaviramaNa, brahmacarya meM maithunaviramaNa tathA AkiMcanya meM adattAdAnaviramaNa aura aparigraha kA samavataraNa hotA hai| kSAMti, mArdava, Arjava aura tapa -- inameM uttaraguNa samavatarita hote haiM / 10. dharma maMgala hai dhammo maMgalamukkiTTha, ahiMsA saMjamo tavo / devA vi taM namasaMti, jassa dhamme sayA maNo // (da 111) dharma utkRSTa maMgala hai | ahiMsA, saMyama aura tapa usake lakSaNa haiM / jisakA mana sadA dharma meM ramA rahatA hai, use deva bhI namaskAra karate haiM / dharma zaraNa hai jarAmaraNavegeNaM, vujjhamANANa pANiNaM / dhammo dIvo paTThA ya, gaI saraNamuttamaM // ( u 23 / 68 ) jarA aura mRtyu ke vega se bahate hue prANiyoM ke lie dharma dvIpa, pratiSThA, gati aura uttama zaraNa hai / 11. dharmazraddhA ke pariNAma dhammasaddhAe NaM sAyAsokkhesu rajjamANe virajjai, agAradhammaM ca NaM cayai / aNagAre NaM jIve sArIramANasANaM dukkhANaM cheyaNa - bheyaNa-saMjogAINaM voccheyaM karei avvAbAha ca suhaM nivvattei / (u29|4) dharmazraddhA se jIva vaiSayika sukhoM kI Asakti ko chor3a virakta ho jAtA hai, agAra-dharma- gRhasthI ko tyAga detA hai / vaha anagAra hokara chedana-bhedana Adi zArIrika duHkhoM tathA saMyoga-viyoga Adi mAnasika duHkhoM kA viccheda karatA hai aura nirbAdha sukha ko prApta karatA hai /
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna 358 dhyAna kI paribhASA mANasattaMmi AyAo jo dhamma socca sahahe / 1. dhyAna kI paribhASA tavassI vIriya ladhu saMvuDe nidhuNe rayaM / / 0 prakAra (u 3 / 11) / 2. ArtadhyAna kA nirvacana manuSyatva ko prApta kara jo dharma ko sunatA hai, usameM | 0 prakAra zraddhA karatA hai, vaha tapasvI saMyama meM puruSArtha kara, saMvata 0 lakSaNa ho karmarajoM ko dhuna DAlatA hai| 0 adhikArI jA jA vaccai rayaNI, na sA pddiniyttii| 0 ArtadhyAna : lezyA-adhyavasAya-gati ahammaM kuNamANassa, aphalA jati raaio| 3. raudradhyAna kA nirvacana jA jA vaccai rayaNI, na sA paDiniyattaI / * prakAra dhammaM ca kuNamANassa, saphalA jaMti rAio / / 0 lakSaNa (u 14 / 24,25) 0 adhikArI jo-jo rAta bIta rahI hai, vaha lauTakara nahIM AtI / * raudradhyAna : gati aura lezyA adharma karane vAle kI rAtriyAM niSphala aura dharma karane | 4. dhamyavyAna vAle kI rAtriyAM saphala hotI haiM / 0 prakAra 0 lakSaNa 12. laukika aura lokottara upakAra 0 adhikArI paropakArazca dvidhA dravyato bhAvatazca / tatra dravyato * Alambana vividhAnnapAnakAJcanAdipradAnajanitaH / sa ca naikAntikaH, * anuprekSAeM kadAcittato visUcikAdidoSasambhavataH upakArAsambhavAt / 0 dharmyadhyAna : lezyA-adhyavasAya-gati nApyAtyantika: kiyatkAlamAtrabhAvitvAt / bhAvato jina 0 niSpatti praNItadharmasampAdanajanitaH, sa caikAntikaH, kadAcidapi 5. zukladhyAna kA nirvacana tato doSAsambhavAt, Atyantikazca paramparayA zAzvatika 0 prakAra mokSasaukhyasampAdakatvAt / (nandImavR pa 1) 0 lakSaNa paropakAra ke do bheda haiM-dravya aura bhAva / anna 0 adhikArI pAnI, svarNa Adi se sahayoga karanA dravya upakAra * AlaMbana arthAt laukika upakAra hai| isase visUcikA Adi doSoM 0 anuprekSAeM kI sambhAvanA rahatI hai, isalie yaha upakAra aikAntika * zukladhyAna : yoga-lezyA-gati nahIM hai| yaha alpakAlIna hone ke kAraNa Atyantika bhI 0 niSpatti nahIM hai| Arhata dharma kA sampAdana karanA bhAva upakAra 0 kevalI meM zakladhyAna kaise? arthAt lokottara upakAra hai| isase kabhI doSa saMbhava * zukladhyAna aura yoganirodha (dra. kevalajJAna) nahIM hai, ata: yaha aikAntika upakAra hai| paramparita rUpa 6. vAcika-kAyika dhyAna meM zAzvata mokSasukha kA sampAdaka hone se yaha Atyantika 7. dhyAna ke sAta vikalpa upakAra hai| 8. dRSTivAda aura dhyAna 9. dhyAna kI yogyatA : bhAvanA dharmAstikAya- gatisahAyaka dravya / 10. dhyAna ke ayogya __(dra. astikAya) 11. dhyAna kA sthAna-kAla-Asana dhAraNA--nirNayAtmaka jJAna kI avicyuti / * dhyAna : tapa kA eka bheda (dra. tapa) (dra. Abhinibodhika jJAna) * dharmya-zukla dhyAna : ucchita kAyotsarga dhyAna-citta kI ekAgratA / yoganirodha / (dra. kAyotsarga) |
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ ArtadhyAna kA nirvacana 359 dhyAna 1. dhyAna kI paribhASA 2. ArtadhyAna kA nirvacana jaM thiramajhavasANaM taM jhANaM............ / RtaM-duHkham / Rtazabdo duHkhaparyAyavAcyAzrIyate, aMtomahattamettaM cittAvatthANamegavattha mmi / Rte bhavamArtam / (uzAvR pa 609) chaumatthANaM jhANaM joganiroho jiNANaM tu // Rta kA artha hai-duHkha / cetanA kI arati yA vedanAmaya ekAgra pariNati ko ArtadhyAna kahA jAtA hai| jo sthira adhyavasAya hai, vaha dhyAna hai| chadmastha ke prakAra eka vastu meM citta kA ekAgratAtmaka dhyAna antarmuhUrta amaNuNNANaM saddAivisayavatthUNa dosamailassa / mAtra kA hotA hai| phira vaha dhyAnadhArA bhinna paryAya meM dhaNiyaM viogacitaNamasaMpaogANusaraNaM ca / / parivartita ho jAtI hai| kevalI ke yoganirodhAtmaka dhyAna taha sUlasIsarogAiveyaNAe vijogapaNihANaM / hotA hai| tadasaMpaogacitA tappaDiyArAulamaNassa / / gADhAlaMbaNalaggaM, cittaM vRttaM nirayaNaM jhANaM / idrANaM visayAINa veyaNAe ya rAgarattassa / sesaM na hoi jhANaM, mauamavattaM bhamaMtaM vA / / aviyoga'jjhavasANaM taha saMjogAbhilAso ya / / (Avani 1483) deviMdacakkavaTTittaNAi guNariddhipatthaNAmaIyaM / Alambana meM pragAr3ha rUpa se saMlagna tathA niSprakampa ahama niyANacitaNamaNNANANa gayamaccataM / / citta dhyAna hai| Alambana meM mRdU bhAvanA se saMlagna, (dhyAnazataka 6-9) avyakta aura anavasthita citta dhyAna nahIM kahalAtA / ArtadhyAna ke cAra prakAra haiM -- 1. dveSa se malina amanojJa zabda Adi iMdriya-viSayoM ke egaggamaNasaMnivesaNayAe NaM cittanirohaM karei / .. (u 29 / 26) viyoga ke lie atyanta citA karanA tathA unakI ekAgra-mana ke sanniveza se jIva citta kA nirodha pUnaH prApti na ho--isakA nirantara smaraNa karanA / karatA hai| 2. roga ke pratikAra ke lie dehAsakti se vyAkUla bane dhyAna ke prakAra hue vyakti kA zula, ziroroga Adi kI vedanA ke ..''aTa ruI dhamma sukkaM ca nAyavvaM // viyoga ke lie tathA unakI pUna: aprApti ke lie (Avani 1463) ekAgra cintana krnaa| hiMsANuraMjitaM raudraM, aTTa kAmANuraMjitaM / 3. rAga se rakta vyakti kA iSTa viSayoM tathA iSTa anudhammANaraMjiyaM dhamma, zukla jhANaM niraMgaNaM / / bhUtiyoM ke aviyoga kA ekAgra adhyavasAya tathA (Ava 2 pR 82) unake pUnaH saMyoga kI abhilASA krnaa| dhyAna ke cAra prakAra haiM 4 devendra, cakravartI Adi vaibhavazAlI vyaktiyoM ke ArtadhyAna-kAmanAoM se anuraMjita / viSaya aura vaibhava kI prArthanA karanA, nidAna raudradhyAna-hiMsA se anuraMjita / karanA / yaha ajJAna se saMvalita aura atyanta adhama dharmyadhyAna-dharma se anuraMjita / zukladhyAna- niraMjana / eka-eka dhyAna ke asaMkhya sthAna haiM / jIva rahaMTa kI lakSaNa ghar3iyoM kI taraha ina sthAnoM meM Aroha-avaroha karatA tassa'kkaMdaNasoyaNaparidevaNatADaNAI liMgAI / rahatA hai| ittraanniviyogaaviyogviynnaanimittaaii|| aTTaruddANi vajjittA, jhAejjA susamAhie / (dhyAnazataka 15) dhammasukkAI jhANAI, jhANaM taM tu buhA ve| ArtadhyAna ke cAra lakSaNa haiM - (u 3035) 1. Akrandana-jora-jora se cillAnA / susamAhita muni Arta aura raudra dhyAna ko chor3akara 2. zocana--- azrapUrNa AMkhoM se dInatA dikhaanaa| dharmya aura zukla dhyAna kA abhyAsa kre| budhajana use 3. paridevana-vilApa krn|| dhyAna kahate haiN| 4. tADana-chAtI, sira Adi ko piittnaa|
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna ye cAroM iSTa ke viyoga, aniSTa ke yoga aura vedanA ke nimitta se utpanna hote haiM / -adhikArI tadaviradesa virayA pamAyaparasaMjayANu gaM jhANaM |..." (dhyAnazataka 18 ) yaha ArttadhyAna avirata, dezavirata ( zrAvaka ) aura pramattasaMyata (chaTThe guNasthAnavartI muni) ke hotA hai / ArttadhyAna : lezyA adhyavasAya - gati tivvakodhodayAviTTho, kiNhalesANuraMjito / aTTa jhANaM kriyAyaM to, tirikkhattaM nigacchati // majjhima kodhodayAviTTho, nIlalesANuraMjito / aTThA kiyA to tirikkhattaM nigacchati // maMdakodhodayAviTTho, kAsAraMjita | aTTA jhiyAyaMto, tirikkhattaM nigacchati // ( AvacU 2 pR83) gati tiryaMca lezyA kRSNa nIla kApota maMda adhyavasAya utkRSTa krodha - mAna-mAyA-lobha madhyama 33 33 23 "1 "" 21 " 17 360 " 11 kAvoyanIlakAlA lessAo NAisakiliTThAo / abhANogassa kammapariNAmaNiAo / / (dhyAnazataka 14 ) dhyAna karate hue vyakti kI kApota, nIla aura kRSNa-- ye tInoM lezyAeM atisaMkliSTa nahIM hotIM / ye lezyAeM karma - pariNAmajanita hotI haiM / rAgo doso moho ya jeNa saMsAraheyavo bhaNiyA / aTTama ya te tiNivi, to taM saMsAratarubIyaM // (dhyAnazataka 13 ) rAga, dveSa aura moha - tInoM saMsAra ke hetu haiM / ye ArttadhyAna meM vidyamAna rahate haiM isalie ArttadhyAna ko saMsAra rUpI vRkSa kA bIja kahA gayA hai / 3. raudradhyAna kA nirvAcana rodayatyaparAniti rudra:- prANivadhAdipariNata Atmaiva tasyedaM karma raudram | ( uzAvR pa 609 ) jo dUsaroM ko rulAtA hai, vaha rudra hai / cetanA kI prANivadha Adi ke rUpa meM krUratAmaya ekAgra - pariNati raudradhyAna hai / prakAra sattavaha-vaha-baMdhaNa- DahaNaM kaNamAraNAipaNihANaM / aikohaggahaghatthaM nigviNamaNaso'hamavivAgaM // pisuNAsabhA sambhUya bhUyadhAyAivayaNapaNihANaM / mAyAviNo'isaMdhaNaparassa pacchannapAvassa // taha tivvako halohAulassa bhUovaghAyaNamaNajjaM / paradavvaharaNa cittaM paraloyAvAyaniravekkhaM // saddAivisayasAhaNadhaNasArakkhaNaparAyaNamaNiTTha / savvAbhisaMkaNaparovaghAyakalusAulaM cittaM // eyaM cavvihaM rAgadosamohAulassa jIvassa / (dhyAnazataka 19 - 22, 24) raudradhyAna ke cAra prakAra haiM 1. hisAnubaMdhI nirdayI vyakti kA prANiyoM ke vadha, vedha, baMdhana, dahana, aMkana aura mArane kA krUra adhyavasAya honA tathA aniSTa vipAka vAle utkaTa krodha ke graha se grasta honA / asatya 2. mRSAnubaMdhI - mAyA karane, dUsare ko Thagane tathA apanA pApa chipAne ke lie cugalI karane tathA asabhya, aura prANIghAtaka vacana kahane meM dRr3ha adhyavasAya kA honA / 3. steyAnubaMdhI - tIvra krodha aura lobha se Akula hokara prANiyoM kA upahanana, anArya AcaraNa aura dUsare kI vastu kA apaharaNa karane kI icchA karanA tathA pAralaukika doSoM se nirapekSa rahanA / rodradhyAna - 4. viSayasaMrakSaNAnubaMdhI - - zabda Adi indriya-viSayoM kI prApti ke sAdhanabhUta dhana ke saMrakSaNa ke lie tatpara rahanA, aniSTa cintA meM vyApRta rahanA, sabake prati zaMkAzIla honA, dUsaroM kI ghAta karane kI kaluSatA se Akula rahanA / raudradhyAna ke ye cAroM prakAra rAgadveSa aura moha se Akula vyakti ke hote haiM / lakSaNa liMgAI tassa ussaNNabahulanANA vihAmaraNa dosA / tesi ciya hisAisu bAhirakaraNovauttassa || (dhyAnazataka 26 ) raudradhyAna ke cAra lakSaNa haiM1. ussannadoSa raudradhyAna ke cAra prakAroM meM se kisI eka meM bahulatayA pravRtta honA /
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ honaa| dharmyadhyAna apAyavicaya 2. bahuladoSa-raudradhyAna ke sabhI prakAroM meM pravRtta dharmya dhyAna ke cAra prakAra haiM--- 1. AjJAvicaya 3. vipAka vicaya 3. nAnAvidhadoSa-- camar3I udher3ane, AMkheM nikAlane 2. apAyavicaya 4. saMsthAnavicaya __ Adi hiMsAtmaka kAryoM meM bAra-bAra pravRtta honaa| AjJAvicaya 4. AmaraNadoSa-maraNAnta taka hiMsA Adi karane meM ANAvijae ANaM viveeti / jathA paMcatthikAe anutApa na honaa| chajjIvanikAe aTTha pvynnmaataa| aNNe ya suttanibaddhe bhAve abaddhe ca peccha kahaM ANAe pariyANijjati ? evaM paravasaNaM ahinaM dai niravekkho niddao niraNutAvo / citeti bhAsati ya / tathA purisAdikAraNaM paDucca kicchAharisijjai kayapAvo roddjjhaannovgycitto|| sajjhesu hetuvisayAtItesuvi vatthusu savvaNNuNA diThesu (dhyAnazataka 27) evameva se taM ti citaMto bhAsaMto ya ANA viveyeti / - jo raudradhyAna meM saMlagna hai, vaha dUsaroM ke duHkha kA (AvacU 2 pR84) abhinandana karatA hai, Anandita hotA hai| vaha nirapekSa atIndriya viSaya athavA pravacana ke nirNaya meM ekAgra hotA hai-usake mana meM pApa kA bhaya nahIM rhtaa| vaha honA AjJAvicaya hai| jaise -pAMca astikAya, SaTa jIvanirdaya aura anutAparahita hotA hai| vaha pApa meM pravRtta nikAya, ATha pravacanamAtAeM Adi tathA isI prakAra hokara prasanna hotA hai| ye raudradhyAnI ke lakSaNa haiN| Agama meM pratipAdita yA apratipAdita aneka tathya haiN| ye sAre kisa prakAra AjJA se vivecita hote haiM-aisA adhikArI cintana karanA, pratipAdana karanA AjJA vicaya dhyAna hai| .."avirayadesAsaMjayajaNamaNasaMseviyamahaNNaM // tathA kisI puruSa ke pUche jAne para aise kaThina viSayoM (dhyAnazataka 23) tathA hetu Adi se nirapekSa viSayoM, jinheM sarvajJa ne dekhA vaha azreyaskara dhyAna avirata aura deza-asaMyata hai, kahA hai, ke viSaya meM ye aise hI haiM, aisA cintana (zrAvaka) ke hotA hai| karanA, pratipAdana karanA AjJAvicaya dhyAna hai| raudradhyAna : gati aura lezyA suniuNamaNAinihaNaM bhUyahiyaM bhUyabhAvaNamahagcha / .."roddajjhANaM saMsAravaddhaNaM narayagaimUlaM // amiyamajiyaM mahatthaM mahANubhAvaM mahAvisayaM // kAvoyanIlakAlA lesAo tivvsNkilitttthaao| jhAijjA niravajjaM jiNANamANaM jagappaIvANaM / roddajjhANovagayassa kammapariNAmajaNiyAo / / aniuNajaNaduNNeyaM nayabhaMgapamANagamagahaNaM / / (dhyAnazataka 24,25) (dhyAnazataka 45,46) raudradhyAna bhavaparaMparA ko bar3hAne vAlA tathA naraka jagatpradIpa arhata kI AjJA kA AzaMsA se mukta gati kA mUla hai / isa dhyAna ke samaya vyakti kI kApota, hokara dhyAna kare / vaha AjJA atinipuNa, anAdi-ananta, nIla aura kRSNa-ye tInoM lezyAeM atyanta saMkliSTa ye tInoM leNyA atyanta saMkliSTa prANiyoM ke lie hitakara, satyagrAhI, anarghya, aparimita, hotI haiN| ye karmapariNAmajanita hotI haiN| aparAjita, mahAn arthavAlI, mahAn sAmarthya se yukta, mahAn viSayavAlI, anipuNa logoM dvArA ajJeya tathA naya, 4. dharmyadhyAna bhaMga, pramANa aura gama (vikalpa) se gahana hai| khamAdidhammA'NapetaM dhamma / (daacU pR 16) apAyavicaya kSamA Adi dharmoM ko dhyeya banAne vAlA dhyAna dharmya avAya vijayeti, pANAtivAteNaM nirayaM gacchati dhyAna hai| appAuo kANakuMTAdI bhavati evamAdi tvAjJA, ahavA prakAra micchattaaviratipamAyakasAyajogANaM avAyamaNuciteti / ___dhamma cauvvihaM-ANAvijae, avAyavijae, NANadaMsaNacarittANaM vA virAdhaNAvAyamaNuciteti / vipAkavijae, sNtthaannvije| (daacU pR 17) (AvacU 2 584)
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMsthAnavicaya 362 dharmyadhyAna kA adhikArI apAyavicaya dhyAna meM dhyAnI cintana karatA hai- 0 kSiti, valaya, dvIpa, sAgara, naraka, vimAna aura hiMsA se prANI naraka meM jAtA hai, alpAyuSka hotA hai, bhavana ke saMsthAna se saMsthita, AkAza, vAyu Adi kANA-lUlA Adi hotA hai, yaha AjJA-bhagavAn kA para pratiSThita zAzvata lokasthiti kA cintana kare / nirUpaNa hai| athavA dhyAnI isameM mithyAtva, avirati, ___ isa prakAra vividha padArthoM kI vibhinna pramAda, kaSAya, yoga Adi ke apAyoM kA cintana karatA AkRtiyoM ko dhyeya banAkara usameM ekAgra honA hai athavA jJAna, darzana, cAritra kI virAdhanA ke apAyoM saMsthAnavicaya dhyAna hai| kA anuciMtana karatA hai| Alambana rAgabosakasAyArAvAdikiriyAsu vadramANANaM / ihaparaloyAvAo jhAijjA vajjaparivajjI // AlaMbaNAi vAyaNapucchaNapariyaTTaNANucitAo / sAmAiyAiyAI saddhammAvassayAiM ca / / (dhyAnazataka 50) (dhyAnazataka 42) varjanIya kA parivarjana karane vAlA muni rAga, dharmyadhyAna ke cAra Alambana haiMdveSa, kaSAya, Azrava Adi kriyAoM meM pravartamAna vyaktiyoM 1. vAcanA 3. parivartanA ke ihaloka aura paraloka ke apAyoM (doSoM) kA cintana 2. pracchanA 4. anucintA (anuprekSA) karatA hai-yaha dharmyadhyAna kA apAyavicaya nAmaka dUsarA ye cAroM zrutadharmAnugAmI Alambana haiN| sAmAyika prakAra hai| Adi tathA saddharmAvazyaka Adi cAritradharmAnugAmI vipAkavicaya Alambana haiN| payaiThiipaesANubhAvabhinnaM suhAsuhavibhattaM / lakSaNa jogANubhAvajaNiyaM kamma vivAgaM vicitejjA // AgamauvaesANANisaggao jaM jiNappaNIyANaM / (dhyAnazataka 51) bhAvANaM saddahaNaM dhammajjhANassa taM liMga / / prakRti, sthiti, pradeza aura anubhAva ke bheda se (dhyAnazataka 67) bhinna, zubha aura azubha meM vibhakta, yoga tathA anubhAva dharmyadhyAna ke cAra lakSaNa - -pramAda se utpanna karmavipAka ko dhyeya banAkara 1. Agamaruci-pravacana meM zraddhA honaa| usameM ekAgra honA vipAkavicaya dhyAna hai| 2. upadezaruci-upadeza se pravacana meM zraddhA honaa| saMsthAnavicaya 3. AjJAruci tIrthaMkara kI AjJA kI prazaMsA krnaa| jiNadesiyAi lakkhaNasaMThANAsaNavihANamANAI / 4. nisargaruci-svabhAva se hI jinapravacana meM zraddhA uppAyaTThiibhaMgAi pajjavA je ya davvANaM / / honaa| paMcatthikAyamaiyaM logamaNAinihaNaM jiNakkhAyaM / naamaaibheyvihiaNtivihmholoybheaaiN|| adhikArI khiivalayadIvasAgaranirayavimANabhavaNAisaMThANaM / savvappamAyarahiyA muNao khINovasaMtamohA ya / vomAipaiTThANaM niyayaM logaTThiivihANaM / / jhAyAro nANadhaNA dhammajmANassa niddiTThA // (dhyAnazataka 52-54) (dhyAnazataka 63) * arhat dvArA prarUpita dravyoM ke lakSaNa, saMsthAna, jo jJAnI muni apramatta haiM, upazAMtamoha yA kSINaAsana, vidhAna, mAna, utpAda, sthiti, bhaMga aura paryAya kA cintana kre| moha haiM, ve dharmya dhyAna ke adhikArI haiN| 0 loka paMcAstikAyamaya, anAdi-ananta, nAma Adi taM iMdiyAdippamAtaNiyattamANasasseti bhaNNati nikSepoM ke bheda se avasthApita, adholoka, tiryakasthApita adhIno apamattasaMjayassa / (daacU pR 18) loka aura Urdhvaloka ke bheda se vibhakta hai| (loka indriya, kaSAya Adi pramAdoM se nivRtta citta bAle ke isa saMsthAna kA cintana kre)| apramattasaMyata ke dharmyadhyAna hotA hai|
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ zukladhyAna kA nirvacana anuprekSAeM bhANovaramevi muNI citramaNiccA ibhAvaNAparamo / hoi subhAviyacitto dhammajjhANeNa jo puvvi // (dhyAnazataka 65 ) aNuhAo, taM jahA aNiccANuppehA, asaraNANupehA, egattANuppehA, saMsArANuppehA / ( acU pR 18 ) dharmyadhyAna se subhAvita citta vAle muni ke lie dhyAna se uparata hone para cAra anuprekSAeM karaNIya haiManitya, azaraNa, ekatva aura saMsAra anuprekSA / ( dra. anuprekSA ) dhamidhyAna : lezyA adhyavasAya - gati dhammajjhANaM bhiyAyato, sukkalesAe vaTTatI / faragi miThAmi sacaritI susaMjato // evaM pamhalesAe majjhiyagaMmi ThANaMmi, teUle sAe fugift ThANaMmi / kovaniggahasaMjutto, sukkalesANuraMjito / dhammANa kiyAyato, devayattaM nigacchatI // ..... uvavAto kappatIte kappaMmi va aNNataragaMmi // ( AvacU 2 pR85) gati devagati -- kalpopapannakalpAtIta devagati -- kalpopapannakalpAtIta devagati kalpopapanna - kalpAtIta lezyA zukla padma tejas adhyavasAya krodha - mAna-mAyA - lobha kA utkRSTa nigraha krodha - mAna-mAyA - lobha kA madhyama nigraha krodha - mAna-mAyA - lobha kA jaghanya nigraha niSpatti hoMti suhAsava saMvaraviNijjarAmarasuhAI viulAI / bhANavarassa phalAI suhANubaMdhINi dhammassa || (dhyAnazataka 93 ) dharmyadhyAna se zubha Azrava, saMvara, nirjarA, vipula devasukha Adi zubha anubaMdha vAle phaloM kI prApti hotI hai / 5. zukladhyAna kA nirvAcana zuklaM - zuci -- nirmalaM sakala mithyAtvAdimala 363 zukladhyAna ke prakAra vilayanAt / yadvA zugiti duHkhamaSTaprakAraM vA karma tataH zucaknamayati nirasyatIti zuklam / ( uzAvR pa 609) * jo mithyAtva Adi samagra azuddhiyoM kA vilaya ho jAne ke kAraNa nirmala hai, vaha zukladhyAna hai / * jo duHkha athavA AThoM karmoM kA nirasana karatA hai, vaha zukladhyAna hai / prakAra upAyaibhaMgAipajjayANaM jamegavatthu mi / nANAnayANusaraNaM puvvagaya suyANusAreNaM / / saviyAramatthavaMjaNajogaMtarao tayaM paDhamasukkaM / hoi puhuttavitakka saviAramarAgabhAvassa / / jaM puNa suNippakaMpaM nivAyasaraNappaIvamiva cittaM / upAya bhaMgAiyANamegammi pajjAe || avicAramatthavaMjaNajogaMtarao tayaM bitiya sukkaM / puvvagaya suA laMbaNa megatta vitakkamaviyAraM // nivvANagamaNakAle kevaliNI daraniruddha jogassa / sumariyA niyatiiyaM taNukAyakiriyassa // tasseva ya selesi gayassa selovva niSpakaMpassa / vocchinna kiriyAmappaDivAijjhANaM paramasukkaM // (dhyAnazataka 77-82) cAra prakAra zukladhyAna 1. pRthaktva vitarka - savicAra - pUrvagatazruta ke anusAra eka dravya meM vidyamAna utpAda, sthiti, bhaMga Adi paryAyAoM kA aneka nayoM se cintana karanA / savicAra kA artha hai -artha se arthAntira, vyaMjana se vyaMjanAntara aura eka yoga se dUsare yoga meM saMkramaNa karanA / 2. ekatva - vitarka - avicAra - utpAda, sthiti, bhaMga Adi paryAyoM meM se kisI eka paryAya meM apane mana ko, nirvAtagRha meM rakhe hue pradIpa kI bhAMti niSprakampa banAkara cintana karanA / yaha bhI pUrvagatazruta * ke Alambana ke AdhAra para hotA / isameM artha se arthAntara, vyaMjana se vyaMjanAntara aura yoga se yogAntara meM saMkramaNa nahIM hotA / 3. sUkSmakriya - anivRtti - mokSagamana ke pratyAsanna kAla meM kevalI ke mana aura vacana kI pravRtti niruddha ho jAtI hai, kintu ucchvAsa - niHzvAsarUpa kAyA kI sUkSma pravRtti vartamAna rahatI hai| yaha zukladhyAna kA tIsarA prakAra 1
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna 364 zukladhyAna : yoga".. 4. samUcchinnakriya-apratipAti-zailezI avasthA ko zukladhyAna ke prathama do bheda anuttaropapAta ke abhiprApta kevalI meru kI bhAMti niSprakaMpa ho jAtA hai| mukha caturdazapUrvI muni ke hote haiN| usake zuklalezyA aura usameM sUkSmakriyA kA bhI nirodha ho jAtA hai aura vajraRSabhanArAca saMhanana hotA hai| usa avasthA kA patana nahIM hotaa| zukladhyAna kA prathama bheda sarAga caturdazapUrvI aura dUsarA bheda vItarAga caturdazapUrvI ke hotA hai / lakSaNa avahAsaMmohavivegaviusaggA tassa hoMti liMgAiM / / AlaMbana liMgijjai jehiM muNI sukkjjhaannovgycitto|| aha khaMtimaddavajjavamuttIo jiNamayappahANAo / cAlijjai bIbhei ya dhIro na parIsahovasaggehiM / AlaMbaNAI jehiM sukkajhANaM samAruhai / / suhumesu na saMmujjhai bhAvesu na devamAyAsu // (dhyAnazataka 69) dehavivittaM pecchai appANaM taha ya savvasaMjoge / zukladhyAna ke cAra Alambana haiMdehovahivosagaM nissaMgo savvahA kuNai // 1. shaanti-kssmaa| (dhyAnazataka 90-92) 2. maardv-mRdutaa| zukladhyAna ke cAra lakSaNa haiM 3. aarjv-Rjutaa| 1. avyatha-parISaha aura upasargoM se na vicalita 4. mukti-nirlobhtaa| honA aura na bhayabhIta honA / zukladhyAna kI anuprekSAeM 2. asammoha-sUkSma padArthoM aura devamAyA meM mUDha na sukkajhANasubhAviacitto citei jhANavirame'vi / honaa| NiyayamaNuppehAo cattAri carittasaMpanno / 3. viveka-zarIra tathA saba saMyogoM se AtmA ko AsavadArAvAe taha saMsArAsuhANubhAvaM ca / bhinna jAnanA, dekhnaa| bhavasaMtANamaNataM vatthaNaM vipariNAmaM ca / / 4. vyutsarga---zarIra aura upadhi meM sarvathA nissaMga (dhyAnazataka 87,88) zukladhyAna se subhAvita citta vAlA cAritrasampanna rhnaa| muni dhyAna se uparata hone para bhI sadA cAra anuprekSAoM adhikArI kA cintana karatA haiee ccia puvvANaM puvvadharA suppasatthasaMghayaNA / 1. apAya anuprekSA-doSoM kA cintana krnaa| doNha sajogAjogA sukkANa parANa kevaliNo / / 2. azubha anuprekSA-padArthoM kI azubhatA kA cintana (dhyAnazataka 64) krnaa| dharmyadhyAna ke abhyAsa meM paripakva suprazasta saMhanana 3. anantavRttitA anuprekSA saMsAraparamparA kA cintana vAle caturdazapUrvI muni zukladhyAna ke prathama do prakAroM ke krnaa| dhyAtA hote haiN| usakA tIsarA prakAra sayogI kevalI ke 4. vipariNAma anuprekSA-vastuoM ke vividha pariNAmoM aura cauthA prakAra ayogI kevalI ke hotA hai| kA cintana krnaa| etaM ubhayaM sAmiviseseNa sukkalesassa coddasapuvvadhara- zukladhyAna : yoga-lezyA-gati ssa aNattarovavAtAbhimuhassa uttamasaMghayaNassa / joge jogesu vA paDhama, bIyaM yogaMmi kaNhuyI / (daacU pR 18) tatiyaM ca kAike joge, cautthaM ca ajogiNo / / sUtaNANe uvautto, atthaMmi ya vaMjaNaMmi saviyAraM / paDhamabitiyAo sukkAe, tatiyaM paramasukkiyaM / jhAyati cohasapUvI, paDhamaM sukkaM sarAgo tu / / lezyAtItaM uvarillaM, hoti jjhANaM viyAhitaM / / sutaNANe uvautto, atthaMmi ya vaMjaNaMmi aviyAraM / aNu ttarehiM devehiM, paDhamabIehiM gacchatI / jhAyati coddasapuvvI, bIyaM sukkaM vigatarAgo / / uvarillehiM jhANe hiM, sijjhatI nirayo dhuvaM / / (AvacU 2 pR86) (Ava 2 pR86)
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAcika-kAyika dhyAna 365 dhyAna yoga zukladhyAna lezyA gati 1. pRthaktva vitarka savicAra | zuklalezyA tInoM yoga (mana, vacana, kAya) | anuttara vimAna 2. ekatva vitarka avicAra zuklalezyA koI eka yoga | anuttara vimAna 3. sUkSmakriyA anivRtti parama zuklalezyA | kAyayoga | siddhagati 4. samucchinnakriyA apratipAti lezyAtIta ayoga | siddhagati niSpatti se yukta haiM, ve tribhuvana-viSayabhUta mana rUpI viSa ko eka te ya viseseNa subhAsavAdao'NuttarAmarasuhaM ca / paramANu meM niruddha kara, usakA (mana kA) apanayana kara doNhaM sukkANa phalaM parinivvANaM parillANaM // dete haiN| (dhyAnazataka 94) 6. vAcika-kAyika dhyAna zubha Azrava, saMvara aura nirjarA kI vizeSa prApti sudaDhappayadyavAvAraNaM niroho va vijjamANANaM / 'anattaravimAnavAsI devoM kA sukha milanA-yaha jhANaM karaNANa mayaM na u cittanirohamittAgaM / / zakladhyAna ke prathama do prakAroM kA phala hai tathA aMtima (vibhA 3071) do prakAroM kA phala hai-parinirvANa / mAtra citta kA nirodha hI dhyAna nahIM hai| mana, vacana aura kAyA-ina tInoM karaNoM ko sudar3ha prayatna se kevalI meM zukladhyAna kaise ? ekAgratA meM vyApta karanA athavA unakA nirodha karanA puvvappaogao ciya kammaviNijjaraNaheuto yAvi / bhI dhyAna hai| saddatthabahuttAo taha jiNacaMdAgamAo y|| kAeviya ajjhappaM, vAyAi maNassa ceva jaha hoi / cittAbhAvevi sayA suhamovarayakiriyAi bhaNNaMti / kAyavayamaNojuttaM, tivihaM ajjhappamAhaMsu // jIvovaogasabbhAvao bhavatthassa jhaannaaii|| adhyAtma dhyAnamityarthaH / (dhyAnazataka 85,86) (Avani 1470 hAvR pR 189) bhavastha sayogI yA ayogI kevalI ke citta kA jaise mana meM adhyAtma (dhyAna) hotA hai, vaise hI abhAva hone para bhI jIva kA upayoga rahatA hI hai| ataH zarIra aura vacana meM bhI adhyAtma hotA hai| zarIra meM unameM zukladhyAna ke aMtima do prakAra hote haiN| ekAgratApUrvaka caMcalatA kA nirodha karanA kAyika dhyAna unameM dhyAna kA astitva mAnane ke cAra hetu haiM hai| vacana meM ekAgratApUrvaka asaMyata bhASA kA nirodha 1. jIva ke pUrva prayoga ke kAraNa / karanA vAcika dhyAna hai| tIrthaMkaroM ne adhyAtma (dhyAna) 2. karmoM kI nirjarA ke kAraNa / ke tIna prakAra batAeM haiM3. zabda ke aneka arthoM ke kAraNa / 1. mana meM adhyAtma-mAnasika dhyAna (manogupti) 4. Agamika sAkSI ke kAraNa / 2. vacana meM adhyAtma- vAcika dhyAna (vAggupti) jaha savvasarIragayaM maMteNa visaM nirubhae DaMke / 3. kAya meM adhyAtma kAyika dhyAna (kAyagupti) tatto puNo'vaNijjai pahANavaramaMtajogeNaM / / mA me ejau kAutti, acalao kAiaM havai jhANaM / taha tihayaNataNavisayaM maNovisaM jogamaMtabalajutto / emeva ya mANasi, niruddhamaNaso havai jhANaM / / paramANu mmi niraMbhai avaNei taovi jiNavejjo // (Avani 1474) (dhyAnazataka 71,72) 'merA zarIra kaMpita na ho'-aisA socakara jo nizcala hotA hai, usake kAyika dhyAna hotA hai| isI jaise sAre zarIra meM phaile hae viSa ko maMtra-prayoga se mAnisamA mAnasika dhyAna hai| sarpa dvArA Dase hue sthAna para ekatrita kara vizeSa maMtra evaM vihA girA me, vattavvA erisA na vattavvA / prayoga se use nikAla diyA jAtA hai, usI prakAra arhat ia veAliyavakkassa, bhAsao vAiaM jhANaM // rUpI vaidya, jo maMtra (jina-vacana) aura dhyAna ke sAmarthya (Avani 1477)
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna dhyAna ke ayogya mujhe aisI bhASA bolanI cAhie aura aisI nahIM, saMkAidosarahio pasamathejjAiguNagaNoveo / aisA vimarza kara bolane vAle ke vAcika dhyAna hotA hai| hoi asaMmUDhamaNo daMsaNasuddhIe jhANaMmi / / 7. dhyAna ke sAta vikalpa navakammANAyANaM porANaviNijjaraM subhAyANaM / cArittabhAvaNAe jhANamayatteNa ya samei / / mANassa satta bhaMgA-mAnasaM, vAiyaM, kAyigaM, suvidiyajagassabhAvo nissaMgo nibbhao nirAso ya / mANasaM vAiyaM ca, vAigaM kAigaM ca, mANasaM kAigaM, veraggabhAviyamaNo mANaMmi suniccalo hoi| mnnvynnkaayigNti| ettha paDhamo bhaMgo chaumatthANaM (dhyAnazataka 30-34) sammaTThiImicchAdiTThINaM sarAgavItarAgANaM bhavati / jisane bhAvanAoM ke mAdhyama se dhyAna kA pahale bitito tesiM ceva chadumatthANaM sajogikevalINaM ca dhamma abhyAsa kiyA hai, vaha dhyAna karane kI yogyatA prApta kara kathentANaM / kAigaM tesiM ceva chadumatthANaM sajogikevalINaM aura letA hai / bhAvanAeM cAra prakAra kI haiM - ca caramasamayasajogitti tAva bhavati / cauttho paMcamo ya 1. jJAna bhAvanA-jo jJAna kA nitya abhyAsa karatA jathA pddhmo| chaTo jathA sajogikevalINaM / sattamo jathA hai, jJAna meM mana ko sthira karatA hai, sUtra aura artha pddhmo| (AvacU 2 pR81,82) kI vizuddhi rakhatA hai, jJAna ke mAhAtmya se paramArtha dhyAna ke sAta vikalpa haiM ko jAna letA hai, vaha susthira citta se dhyAna kara 1. mAnasika dhyAna--yaha chadmastha, samyagdRSTi, mithyA- sakatA hai| dRSTi, sarAga aura vItarAga ke hotA hai| 2. darzana bhAvanA-jo apane ko zaMkA Adi doSoM se 2. vAcika dhyAna--yaha chadmastha aura dharmakathA meM saMlagna rahita aura prazama, sthairya Adi guNoM se sahita kara sayogI kevalI ke hotA hai| letA hai, vaha darzana-zuddhi ke kAraNa dhyAna meM abhrAnta 3. kAyika dhyAna-yaha chadmastha aura sayogI kevalI ke citta vAlA ho jAtA hai| carama samaya paryanta hotA hai| 3. cAritra bhAvanA-cAritra bhAvanA se nae karmoM kA 4. mAnasika-vAcika dhyAna-prathama vikalpa tulya / agrahaNa, pUrvasaMcita karmoM kA nirjaraNa tathA zubhakarmoM 5. vAcika-kAyika dhyAna-prathama vikalpa tulya / kA grahaNa aura dhyAna-ye binA kisI prayatna ke hI upalabdha ho jAte haiN| 6. mAnasika-kAyika dhyAna-sayogI kevlii| 4. vairAgya bhAvanA-jo jagata ke svabhAva ko jAnatA 7. mAnasika-vAcika-kAyika dhyAna prathama vikalpa hai, nissaMga hai, abhaya hai aura AzaMsA se vipramukta hai, tulya / vaha vairAgya bhAvanA se bhAvita mana vAlA hotA hai| 8. dRSTivAda aura dhyAna vaha dhyAna meM sahaja hI nizcala ho jAtA hai| maNasA vAvArato, kAyaM vAyaM ca tapparINAmo / 10. dhyAna ke ayogya bhaMgiasuyaM guNato, vai tivihevi jhANammi / / (Avani 1478) payalAyaMta susutto, neva suhaM jhAi jhANamasuhaM vA / avvAvAriacitto, bhaMgika zruta (dRSTivAda kA aMza yA anya vikalpa jAgaramANovi emeva / acirovavannagANaM, mucchiaavvattamattasuttANaM / pradhAna zruta) kA guNana karane vAlA vyakti tInoM dhyAnoM ohADiamavvattaM, ca hoi pAeNa cittaMti // meM pravRtta hotA hai| usakA mana bhaMgika zruta meM niyojita hotA hai, vacana se usakA uccAraNa aura kAyA (Avani 1481, 1482) 1. jo pracalAyamAna aura suSapta hai, vaha na zubha dhyAna aMguliyoM dvArA usakA lekhana yA guNana kiyA jAtA hai| meM pravRtta hotA hai aura na azubha dhyAna meN| isI 6. dhyAna ko yogyatA : bhAvanA prakAra avyApArita citta vAlA vyakti jAgatA haA puvakayabbhAso bhAvaNAhi mANassa joggayamuvei / bhI na zubha meM pravRtta hotA hai aura na azubha meN| tAo ya naanndNsnncrittverggjnniyaao|| 2. navajAta zizu, mUcchita, avyaktacetA, matta aura NANe NiccabbhAso kuNai maNodhAraNaM visuddhi ca / supta-inakA citta prAyaH sthagita aura avyakta nANaguNamUNiyasAro to jhAi sunicclmiio| hotA hai| ina avasthAoM meM dhyAna nahIM hotaa|
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhyAna kA sthAna-kAla-Asana 367 nakSatra 11. dhyAna kA sthAna-kAla-Asana nakSatra-jyotiSka devoM kA eka bheda / niccaM ciya juvaipasunapuMsagakusIlavajjiyaM jaiNo / nakSatra aura unake adhiSThAtA deva ThANaM viyaNaM bhaNiyaM visesao mANakAlammi / to jattha samAhANaM hojja maNovayaNakAyajogANaM / kattiya rohiNi migasira addA ya puNavvasU ya pUsse y| bhUovaroharahio so deso jhAyamANassa / / tatto ya assilesA maghAo do phagguNIo ya / / (dhyAnazataka 35,37) hattho cittA sAtI visAhA taha ya hoi aNarAhA / muni sadA yuvatI, pazu, napuMsaka tathA kuzIla jeTTA mUlo puvvAsADhA taha uttarA cevA // vyaktiyoM se rahita vijana sthAna meM rhe| dhyAnakAla meM abhiI savaNa dhaNiTrA satabhisayA do ya hoMti bhvyaa| vizeSa rUpa se vijana sthAna meM rhe| revati assiNi bharaNI esA nkkhttprivaaddii| jahAM mana, vacana aura kAyA ke yogoM kA samAdhAna (anu 341/1-3) (svAsthya) banA rahe aura jo jIvoM ke saMghaTana se rahita aggi payAvai some rudde aditI bahassaI sappe / ho, vahI dhyAtA ke lie zreSTha dhyAnasthala hai| piti bhaga ajjama saviyA tadrA vAU ya iMdaggI / kAlo'vi soccia jahiM jogasamAhANamuttamaM lahai / mitto iMdo niratI AU visso ya baMbha viNha ya / na u divasanisAvelAiniyamaNaM jhAiNo bhaNiyaM // vasu varuNa aya vivaddhI pUsse Ase jame ceva / / (dhyAnazataka 38) dhyAna ke lie vahI kAla zreSTha hai, jaba mana, vacana (anu 342/1,2) aura kAyA ke yogoM kA samAdhAna banA rhe| dhyAna karane nakSatra adhiSThAtA deva vAle ke lie dina-rAta yA velA kA niyamana nahIM hai| 1. kRttikA 1. agni jaccia dehAvatthA jiyA Na jhANovarohiNI hoi / 2. rohiNI 2. prajApati jhAijjA tadavattho Thio nisaNNo nivaNNo vaa|| 3. mRgazirA 3. soma (dhyAnazataka 39) 4. AA jisa dehAvasthA (Asana) kA abhyAsa ho cukA hai 5. punarvasu 5. aditi aura jo dhyAna meM bAdhA DAlane vAlI nahIM hai, usI meM 6. pUSya 6. bRhaspati avasthita hokara dhyAtA sthita-khar3e hokara kAyotsarga 7. azleSA 7. sarpa Adi meM, niSaNNa -baiThakara vIrAsana Adi meM athavA 8. maghA 8. pitR nipanna-sokara daNDAyatika Adi Asana meM dhyAna kare / 9. pUrvaphAlgunI 9. bhaga savvAsu vaTTamANA muNao jaM desakAlaceTThAsu / 10. uttaraphAlgunI 10. aryamA varakebalAilAbhaM pattA bahuso samiyapAvA // 11. hasta 11. savitA to desakAlacedrAniyamo mANassa natthi samayaMmi / 12. citrA 12. tvaSTA jogANa samAhANaM jaha hoi tahA yaiyavvaM // 13. svAti 13. vAyu (dhyAnazataka 40,41) 14. vizAkhA 14. iMdrAgni sabhI deza, kAla aura ceSTA AsanoM meM pravRtta, 15. anurAdhA 15. mitra upazAnta doSa vAle aneka muniyoM ne dhyAna ke dvArA 16 jyeSThA kevalajJAna Adi kI prApti kI hai| 17. mUla 17. niRti ata: Agama meM dhyAna ke lie deza, kAla aura 18. pUrvASADhA 18. ap Asana kA koI niyama nahIM hai| jaise yogoM kA samAdhAna 19. uttarASADhA 19. vizva ho, vaise hI prayatna karanA caahie| 20. abhijita 20. brahma (Avazyakaniyukti kI hAribhadrIyA vRtti bhAga-2, 21. zravaNa 21. viSNu pRSTha 61 se 81 meM dhyAnazataka ke 105 zloka prakAzita 22. dhaniSThA 22. vasu haiN| ise jinabhadragaNi kSamAzramaNa kI kRti mAnA gayA hai|) 23. zatabhiSA 23. varuNa
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ namaskAra paMcaka 368 namaskAra mahAmaMtra 24. pUrvAbhAdrapada 24. aja 25. uttarAbhAdrapada 25. vivRddhi (ahirbudhna) 26. revati 26. pUSA 27. azvinI 27. azva 28. bharaNI 28. yama nandanavana-krIDAsthala / NaMdaMti jeNa vaNayara-jotisa-bhavaNa-vemANiyA vijjAhara-maNyA ya teNa NaMdaNaM, vaNaM ti-vaNasaMDaM / (nandIcU pR5) jahAM vyantara, jyotiSka, bhavanapati aura vaimAnika deva, vidyAdhara aura manuSya Ananda kA anubhava karate haiM, krIDA karate haiM, vaha vanaSaNDa nandanavana hai| namaskAra mahAmaMtra- arhat paraMparA kA suprasiddha maMtra jisameM paMca parameSThI ko namana kiyA jAtA hai| 1. namaskAra paMcaka 2. namaskAra ke anuyoga 3. namaskAra kI utpatti 4. namaskAra kA prayojana 5. namaskAra kI sthiti 6. namaskAra kI niSpatti 7. namaskAra kA mahattva 8. namaskAra ke pada pAMca kyoM ? 9. namaskArapadoM kA krama yaha paMca namaskAra saba pApoM kA nAza karane vAlA aura saba maMgaloM meM prathama maMgala hai| ..."kAUNaM paMcamaMgalaM AraMbho hoi suttassa // (Avani 1013) kayapaMcanamokkArassa diti sAmAiyAiyaM vihiNA / AvAsayamAyariyA kameNa to sesayasUyaM pi|| (vibhA 5) ziSya sarvaprathama maMgalarUpa paMcanamaskAra karatA hai, usake pazcAta hI AcArya ziSya ko usakI yogyatA ke anusAra sAmAyika, Avazyaka, AcArAMga Adi zeSa sUtroM kI vidhiyuta vAcanA dete haiM / jadA saMhitA savvA uccAritA bhavati tattha so suttANu gmo|""suttN aNugaMtavvaM / taM ca paMcanamokkArapuvvaM bhaNaMti puvvgaa| (AvacU 1 pR 501,502) Agama pATha meM sarvaprathama sUtra kA uccAraNa kiyA jAtA hai, jo sUtrAnugama kahalAtA hai| pUrvavidoM dvArA sUtrAnugama se pUrva paMca namaskAra kiyA jAtA hai| arahaMtanamokkAro jIvaM moei bhvshssaao| bhAveNa kIramANo hoi pUNo bohilAbhAe / arihaMtanamokkAro savvapAvappaNAsaNo / maMgalANaM ca savvesiM paDhama havai maMgalaM // (Avani 923,926) arhat ko bhAvapUrvaka namaskAra karane se bodhilAbha hotA hai, anaMta bhavoM se mukti milatI hai| arhata-namaskAra saba pApoM kA nAza karatA hai aura sabhI maMgaloM meM prathama maMgala hai| nicchinnasavvadukkhA jaaijraamrnnbNdhnnvimukkaa| avvAbAhaM sukkhaM aNuhuMtI sAsayaM siddhA / / siddhANa namukkAro svvpaavppnnaasnno| maMgalANaM ca savvesi biiaM hoi maMgalaM / / (Avani 988,992) ___ saba duHkhoM se mukta, janma-jarA-maraNa ke baMdhana se vipramukta siddha avyAbAdha, zAzvata sukha kA anubhava karate haiM / siddha-namaskAra saba pApoM kA nAza karatA hai aura saba maMgaloM meM dvitIya maMgala hai| AyAradesaNAo pujjA paramovagAriNo gurvo| viNayAigAhaNA vA uvajjhAyA suttayA jaM ca / / 1. namaskAra paMcaka namo arahatANaM namo siddhANaM namo AyariyANaM namo uvajjhAyANaM namo loe savvasAhUNaM (Ava 1/1) eso paMca namukkAro, svvpaavppnnaasnno| maMgalANaM ca savvesiM, paDhama havai maMgalaM / / (Avani 1018 ma pa 552) arhatoM ko namaskAra siddhoM ko namaskAra AcAryoM ko namaskAra upAdhyAyoM ko namaskAra loka ke saba sAdhuoM ko namaskAra
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ namaskAra kA prayojana to pujjA AyAra- viNaya-sANasAhajjaM sAhavo jao diti / te paMca vi tagguNapUyAphalanimittaM // ( vibhA 2957, 2958 ) guru (AcArya) svayaM AcAra - sampanna hote haiM aura dUsaroM ko AcAra kI dezanA dete haiM isalie pUjya paramaupakArI guru namaskaraNIya haiM / 369 upAdhyAya svayaM vinayavAn hote haiM aura ziSyoM ko vinaya kI zikSA tathA sUtra kI vAcanA dete haiM, isalie namaskaraNIya haiM / tathA muni AcAra aura vinaya se sampanna hote mokSa - sAdhanA meM sahayogI banate haiM, isalie ve namaskaraNIya haiN| arhat Adi pAMcoM pUjya haiM / unake jJAna Adi guNoM kI pUjA kA jo phala hai - mokSAbhimukhatA tathA svargaapavarga kI prApti, unakI niSpatti meM ve kAraNabhUta hote haiM / 2. namaskAra ke anuyoga uppattI nikkhevo payaM payattho parUvaNA vatyuM / akva siddhi ko paoyaNaphalaM namukkAro // ( Avani 887) namaskAra ke gyAraha anuyoga haiM(1) utpatti ( 2 ) nikSepa (3) pada ( 4 ) padArtha (5) prarUpaNA ( 6 ) vastu (7) AkSepa ( 8 ) prasiddhi (9) krama (10) prayojana aura (11) phala / 3. namaskAra kI utpatti samuTThANa vAyaNA laddhio paDhame nayattie tivihaM / ..... ( Avani 889 ) pannarasasuvi kammabhUmIsa purisAdibhAvaM paDucca, jadi uppanno kahaM uppannotti ? tiviheNa sAmitte - samutthANasAmitteNa vAyaNAsAmitteNa laddhisAmitteNa / ... samuTThANaM nAma saMmaM AyariyAdINa upasthApanamityarthaH tena, vAyaNAe vAyaNAyariyaNIsAe, jahA bhagavatA goyamasAmI vAto, laddhI jahA bhavikassa / ( AvacU 1 pR 502) pandraha karmabhUmiyoM meM puruSa, kAla Adi kI apekSA se namaskAra maMtra kI utpatti hotI hai, usake tIna rUpa 1. samutthAnasvAmitva - AcArya Adi kI samyak upasthApanA | namaskAra mahAmaMtra 2. vAcanAsvAmitva vAcanAcArya kI nizrA meM vAcanA / jaise - mahAvIra ne gautama ko vAcanA dI / 3. labdhisvAmitva binA upadeza ke bhI bhavya jIva ko kisI nimitta se namaskAra kI prApti hotI hai / 4. namaskAra kA prayojana ittha ya oyaNamiNaM, kammakkhao maMgalAgamo ceva / .... ( Avani 1010 ) namaskAra kA prayojana hai-- karma kA kSaya aura maMgala kI prApti / paMca padoM ke namaskAra kA hetu magge avipaNAso AyAre paMcavihanamukkAraM karemi viNayayA sahAyattaM / eehi Uhi // ( Avani 903 ) 1. arhat ko namaskAra karane se mokSamArga kA bodha hotA hai / 2. siddha ko namaskAra karane se zAzvata mokSa kI ora dRSTi hotI hai| 3. AcArya ko namaskAra karane se AcAra kI sampannatA bar3hatI 4. upAdhyAya ko namaskAra karane se vinaya kA vikAsa hotA hai / 5. sAdhu ko namaskAra karane se saMyama jIvana meM sahAyatA milatI hai| koppasAya heuM ca jaM phalaM nahi tadatthamAraMbhI / na parappasAyaNatthaM kintu niyayappasAyatthaM // (vibhA 3253) kopahetuka aura prasAdahetuka phalaprApti ke lie athavA dUsaroM ko prasanna karane ke lie arhat Adi ko namaskAra nahI karanA caahie| apane citta kI prasannatA ke lie namaskAra karaNIya hai / pUyA parovayArAbhAve vi sivAya jiNavarAINaM / pariNAmasuddhihe subhakiriyAo ya baMbhaM va / / ( vibhA 3267 ) paMca parameSThI namaskAra paropakAra ke abhAva meM bhI mokSa ke lie hai, kyoMki yaha pariNAmazuddhi kA hetu hai / brahmacarya kI bhAMti yaha zubha kriyA hai /
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ namaskAra mahAmaMtra 370 namaskAra ke pada pAMca kyoM ? 5. namaskAra kI sthiti dvAdazAMga ke zrutaskaMdhoM kA anucintana nahIM kara sakatA, vopaDatomana lI noTa jro| ataH usa ApadA kI sthiti meM namaskAra maMtra kA ukkosadvii chAvadvi sAgarA... // niraMtara punaH-punaH smaraNa kiyA jAtA hai| bhI isa maMtra ke akSara alpa aura artha mahAna hai, kyoMki upayoga kI apekSA se namaskAra kI jaghanya aura aura yaha yaha dvAdazAMga ke artha kA saMgrAhaka hai| ekammi vi jammi pae saMvegaM kuNai viiyraayme| utkRSTa sthiti antarmuharta hai aura labdhi kI apekSA se so teNa mohajAlaM chidai ajhappaogeNaM // jaghanya sthiti antarmuhUrta kI aura utkRSTa sthiti sAdhika vavahArAo maraNe taM payamekkaM mayaM nmokkaaro| chiyAsaTha sAgara kI hotI hai| annaM pi nicchayAo taM ceva ya bArasaMgattho / 6. namaskAra kI niSpatti jaM so'tinijjarattho piMDayattho vannio mahattho vi| iha loi atthakAmA AruggaM abhiraI ya nipphttii| kIrai niraMtaramabhikkhaNaM tu bahuso baha vArA // siddhI ya saggasukulappaccAyAI ya paraloe / (vibhA 3021-3023) (Avani 1011) vItarAga kA eka pada-vacana bhI vyakti meM vairAgya - namaskAra mahAmaMtra kA jApa karane se isa loka meM utpanna kara detA hai, adhyAtmayoga se mohagraMthi ko chinna artha, kAma, Arogya, abhirati-puNya kI niSpatti aura kara detA hai / namaskAra maMtra aneka padAtmaka hai, dvAdazAMga paraloka meM siddhi, svarga, sukula meM janma Adi kI gaNipiTaka kA tAtparyArtha hai, mahAn nirjarA kA hetu hai| upalabdhi hotI hai| yadyapi vyavahAra meM ise eka pada bhI kahA jA sakatA hai, 7. namaskAra kA mahattva kiMtu nizcaya dRSTi se yaha sampUrNa dvAdazAMga hai, kyoMki yaha saMvega athavA vairAgya kA janaka hai| jisa pada yA jalaNAibhae sesaM mottuM pegarayaNaM mahAmollaM / vAkya se vyakti meM virAga utpanna hotA hai, vahI pada judhi vAtibhae gheppai amohamatthaM jaha taheha / / usa vyakti ke lie sampUrNa jJAna hai| ata: maraNakAla mottuM pi bArasaMgaM maraNAi bhaesu kIrae jmhaa| meM isa maMtra kA niraMtara pUnaH-pUnaH smaraNa kiyA jAtA arahaMtanamokkAro tamhA so baarsNgttho|| savvaM pi bArasaMgaM prinnaamvisuddhiheumittaagN| takkAraNabhAvAo kaha na tayattho namokkAro / / 8. namaskAra ke pada pAMca kyoM ? na ha tammi desakAle sakko bArasaviho suykkhNdho| navi saMkhevo na vitthAru saMkhevo duvihu siddhasAhUNaM / savvo aNuciteuM dhaMtaM pi samathaciteNaM / / vitthArao'Negaviho paMcaviho na jujjaI tamhA / / (vibhA 3016-3019) arahaMtAI niamA sAhU sAhU a tesu bhaiavvA / jaise ghara meM Aga lagane para anya dhanadhAnya sAmagrI tamhA paMcaviho khalu heunimittaM havai siddho / / (Avani 1006,1007) ko chor3akara mahAn mUlya vAle eka ratna ko grahaNa kiyA jAtA hai, yuddhakSetra meM amogha astra ko grahaNa kiyA jAtA ziSya ne pUchA-bhaMte ! sUtra do prakAra kA hotA hai-saMkSipta aura vistRta / yaha paMcanamaskAra na saMkSipta hai, vaise hI mRtyu ke samaya dvAdazAMga AgamoM ko chor3akara namaskAramaMtra kA smaraNa kiyA jAtA hai| isakA phalita hai, na vistRta / yadi saMkSepa meM hotA to isake do hI pada hote-siddha aura sAdhu / parinirvata arhatoM kA siddha yaha hai ki namaskAra maMtra dvAdazAMga kA tAtparyArtha hai| pada meM aura zeSa padoM kA sAdhu pada meM samAhAra ho jAtA jaise samagra dvAdazAMga pariNAmavizuddhi kA hetu hai, vaise hI hI arhat namaskAra pariNAmavizuddhi kA hetu hai, ataH yaha yadi vistAra se hotA to isake aneka pada hotedvAdazAMga kA vAcaka hai| arhat RSabha, arhat ajita Adi, tIrthasiddha, atIrthasiddha koI bhI zrutasampanna vyakti atyanta samartha hone para aadi-aadi| ata: paMcavidha namaskAra yuktiyukta pratIta bhI tAtkAlika mRtyu, bhaya Adi kI sthiti meM sampUrNa nahIM hotaa|
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya kI paribhASA ke AcArya ne samAdhAna dete hue kahA - arhat, AcArya aura upAdhyAya niyamataH sAdhu haiM kyoMki sAdhu guNa unameM vidyamAna haiM / sAdhu meM arhat Adi kI bhajanA hai / mAtra sAdhu ko namaskAra karane se arhat Adi ke viziSTa guNoM ko namana nahIM hotA, ataH usase niSpanna phala bhI prApta nahIM hotA / jaise - arhat mokSamArga ke upadeSTA haiM, ataH arhat-namaskAra mokSamArga kI prApti kA hetu hai / isa prakAra hetubheda se paMcavidha namaskAra yuktiyukta hai / 6. namaskArapadoM kA krama arahaMtuvaeseNaM siddhA najjaMti teNa arihAI / na koI parisAe paNamittA paNamaI raNNo // yadyevamAcAryAdistarhi kramaH prAptaH, arhatAmapi tadupadezena saMvitte riti / atrocyate, na ihAIta siddhayorevAyaM vastutastulyabalayovicAraH zreyAn paramanAyakabhUtatvAd, AcAryastu tatpariSatkalpA vartante / ( Avani 1009 hAvR 1 pR 301 ) arhat ke upadeza se athavA Agama se siddhoM kI avagati milatI hai, ataH sarvaprathama arhat ko namaskAra kiyA gayA hai / AcArya ke upadeza se arhatoM kI avagati milatI hai, taba sarvaprathama AcAryoM ko namaskAra kyoM nahIM kiyA gayA ? isake samAdhAna meM kahA gayA hai ki vastutaH tulya bala vAloM ke krama kA vicAra zreyaskara hai / zaktisampannatA aura kRtakRtyatA kI dRSTi se arhat aura siddha prAya: samAna hI haiN| donoM parama nAyaka haiN| AcArya unakI pariSad ke samAna haiM / koI bhI vyakti pariSad ko praNAma kara rAjA ko praNAma nahIM karatA / naya -- anaMta dharmAtmaka vastu ke eka dharma ko grahaNa kara anya dharmoM kA nirAkaraNa na karane vAlA dRSTikoNa | 1. naya kA nirvacana 2. naya kI paribhASA 371 3. sAta naya naigama saMgraha 0 vyavahAra * 0 O 0 zabda 0 RjasUtra O samabhida evaMbhUta 4. cAra naya 5. dravyArthika paryAyArthika naya 6. arthanaya - zabdanaya nizcayanaya-vyavahAranaya 7. 8. jJAnanaya kriyAnaya 9. samyaknaya- mithyAnaya 10. naya: vibhinna vRSTAMta * gaja kA dRSTAMta * ratnAvali kA dRSTAMta * prasthaka, vasati aura pradeza kA dRSTAnta bhI yukta ayukta 11. nayavidhi se 12. kAlikata aura naya * naya ke apRthakkaraNa kA hetu * naya : anuyoga kA pravezadvAra 'hiMsA, ahiMsA aura naya * sAmAyika aura naya nikSepa meM naya kA antarbhAva naya ( vra. anuyoga) ( dra. ahiMsA) ( vra. sAmAyika ) (x. Freia) 1. naya kA nirvacana sa nayai teNa tarhi vA tao'havA vatthuNo va jaM nayaNaM / bahuhA paMjjAyANaM saMbhavao so nao nAma // ( vibhA 914 ) vaktA saMbhAvita paryAyoM se vastu kA bodha karAtA hai, vahana hai / athavA jisase artha kA pariccheda hotA hai, vaha naya hai / 2. naya kI paribhASA geNa vatthuNo gadhamNo jamavadhAraNe Neva / nayaNaM dhammeNa tao hoi nao // ( vibhA 2180 ) nayati - anekAMzAtmakaM vastvekAMzAvalambanena pratItipathamAropayati nIyate vA tena tasmistato vA nayanaM vA nayaH - pramANapravRttyuttarakAlabhAvI parAmarza ityarthaH / ( uzAvR pa 67 ) aneka dharmAtmaka vastu ke eka dharma ( aMza) kA avalambana lekara use pratIti kA viSaya banAnA naya
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya hai / yaha pramANa kI pravRtti ke pazcAt hone vAlA parAmarza hai / anekadharmakaM vastvavadhAraNapUrvakamekena nityatvAdyanyatamena dharmeNa pratipAdyasya buddhi nIyate prApyate yenAbhiprAyavizeSeNa sa jJAturabhiprAyavizeSo nayaH / ( AvamavRpa 369 ) vastu anantadharmAtmaka hai| usake vivakSita dharma kA avadhAraNa karane vAlA jJAtA kA abhiprAyavizeSa naya kahalAtA 1 digambarI tviyaM pramANanayaparibhASA - sampUrNa vastukathanaM pramANavAkyaM yathA syAjjIvaH syAddharmAstikAya ityAdi, vastvekadezakathanaM nayavAdaH, tatra yo nAma nayo nayAntarasApekSaH sa nayaH iti vA sunaya iti vocyate, yastu nayAntaranirapekSaH sa durnayo nayAbhAsa iti / ( AvamavRpa 370 ) digambara mAnyatA ke anusAra sampUrNa vastu kA pratipAdana karane vAlA pramANavAkya kahalAtA hai, jaisesyAt jIva hai, syAt dharmAstikAya hai / vastu ke eka aMza kA pratipAdana karane vAlA kathana nayavAda kahalAtA hai / jo naya dUsare naya kI apekSA rakhatA vaha sunaya hai aura jo naya dUsare naya kI apekSA nahIM rakhatA, vaha durnaya athavA nayAbhAsa hai / 3. sAta naya satta mUlanayA paNNattA, taM jahA -- negame saMga bavahAre ujjusue sadde samabhirUDha evaMbhU / ( anu 715) naya sAta haiM 1. naigama 2. saMgraha 3. vyavahAra 4. RjusUtra nigama naya 372 hi mAhi miNai tti negamassa ya niruttI / ..... ( anu 715/1 ) sAmannobhaya visesanANAI / gamo Nao NegamANo tti // (vibhA 2186) jo aneka pramANoM se vastu kA jJAna karatA hai, vaha nigama hai / gAI mANAI jaM tehi miNai to 5. zabda 6. samabhirUDa 7. evaMbhUta / sAmAnya, vizeSa aura ubhayarUpa jJAnoM se grahaNa karanA nigama naya hai / saMgraha naya saMgahi piDitthaM, saMgahavayaNaM samAsao beMti / ..... ( anu 715 / 2) jo saMgrahIta aura piMDita artha ko saMkSepa meM batAtA hai, vaha saMgraha naya hai / vyavahAra naya '''''vaccai viNicchiyatthaM, vavahAro savvadavve // ( anu 715 / 2) ....vavahAraparo va jao visesao teNa vavahAro // ( vibhA 2212 ) artha kA anu jo saba dravyoM ke vinizcita - vizeSa gamana karatA hai, vaha vyavahAra naya hai / saMgraha aura vyavahAra naya meM antara jaM sAmannaggAhI saMgiNhai teNa saMgaho niyayaM / jeNa visesaggAhI vavahAro to visesei // ( vibhA 76 ) saMgrahanaya sAmAnyagrAhI hai / vaha abheda ko grahaNa karatA hai / vyavahAranaya vizeSagrAhI hai / vaha bheda ko grahaNa karatA hai / RjusUtra naya tamhA niyayaM saMpakAlInaM liMga vayaNabhinnaM pi / nAmAbhe vihiyaM paDivajjai vatthumujjusuo // ( vibhA 2226) para bhI jo vastu ke vaha RjusUtra hai / aura nAma Adi liMga aura vacana kA bheda hone vartamAna paryAya ko grahaNa karatA hai, RjusUtra tInoM liMgoM, donoM vacanoM cAroM nikSepoM ko mAnya karatA hai / zabda naya zabda naya dhaNibheyAo bheo tthI puliMgAbhihANavaccANaM / paDa - kuMbhANaM va jao teNAbhinnatyamiTTha taM // jina zabdoM ke liMga bhinna haiM, ekatva nahIM hai / jaise- paTa aura una kumbha ( vibhA 2234 ) zabdoM meM bheda hai, zabda bhinna haiM;
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ cAra naya 373 naya vaise hI taTI, taTa aura taTam -ina zabdoM kA artha bhinna- evaMbhUta naya bhinna hai| kyoMki inameM dhvani kA bheda hai| dhvani ke .."vaMjaNa-attha-tadubhayaM, evaMbhUo visesei / / anusAra jisa zabda kA jo liMga hai, vaha anya liMga vAle (anu 715 / 4) artha kA vAcya nahIM ho sktaa| vaMjaNamattheNatthaM ca vaMjaNeNobhayaM visesei / RjusUtra aura zabda naya meM aMtara jaha ghaDasaiM ceTThAvayA tahA taM pi teNeva / / (vibhA 2252) paccuppaNNaggAhI, ujjusuo nayavihI muNeyavvo / jo zabda aura artha-ina donoM ko vizeSita karatA icchai visesiyatAraM, paccuppaNNaM nao saddo // hai, vaha evaMbhUta naya hai| isameM vAcya vAcaka se tathA (anu 715 / 3) vAcaka vAcya se athavA zabda artha se tathA artha zabda se jo vastu ke pratyutpanna-vartamAna paryAya ko grahaNa vizeSita hotA hai| jaise-jala-AharaNa Adi kI karatA hai, vaha RjusUtra naya hai| ceSTA-kriyA se ghaTa zabda sArthaka hotA hai aura ghaTa zabda zabda naya usI pratyutpanna paryAya ko liMga aura vacana se AharaNa Adi kI kriyA kA bodha hotA hai| . ke bheda se vizeSa rUpa meM grahaNa karatA hai| zabda-RjusUtra, samabhirUDha-evaMbhUta samabhirUDha naya saddujjuyA pajjAyavAyagA bhAvasaMgahaM beti / vatthUo saMkamaNaM, hoi avatthU nae samabhirUDhe / uvarimayA vivarIA bhAvaM bhidaMti to niyayaM / / (anu 715 // 4) (vibhA 77) samabhirUDha naya meM vastu kA saMkramaNa-eka zabda kA zabda aura RjusUtra--ye donoM naya paryAyavAcaka hone dUsare paryAyavAcI zabda meM gamana avastu ho jAtA hai| para bhI bhAva nikSepa kA pratipAdana karate haiN| samabhirUDha vastuno-ghaTAkhyasya saMkramaNam anyatra kuTAkhyAdau aura evaMbhUta -ye donoM naya zabda aura RjusUtra se gamanaM kim ? bhavati avastu asdityrthH| ghaTa: kuTa: viparAta hai| ya bhAva ka e viparIta haiN| ye bhAva ke ekatva kA nahIM, bhinnatva kA kumbha ityAdizabdAna bhinnapravattinimittatvAdibhannArtha- pratipAdana karate haiN| gocarAneva manyate, ghttpttaadishbdaaniv| tathA ca ekkekko ya sayaviho satta nayasayA havaMti emeva / viziSTaceSTAvAnarthoM ghaTa iti tathA kauTilyAyogAtkuTa:, aNNo'vi ya Aeso paMceva sayA nayANaM tu / / tathA umbhanAt umbhaH kusthitapUraNAdityarthaH / tatazca yadA (Avani 759) ghaTArthe kuTAdizabdaH prayujyate tadA vastunaH kuTAdestatra pratyeka naya ke sau-sau bheda haiN| isa prakAra sAta nayoM saMkrAnti kRtA bhavati / (AvahAvR 1 pR 190) ke sAta sau bheda ho jAte haiN| anya paramparA ke anusAra tInoM zabdanayoM ko eka ghaTa vastu meM kuTa, kumbha Adi anya zabdoM kA Aropa karane para vaha avastu (asat) ho jAtI hai| mAna lene para mUlanaya pAMca hI raha jAte haiN| usake kyoMki isa naya ko vAcaka bheda se vAcyArtha meM bhinnatA / AdhAra para pAMca nayoM ke pAMca sau bheda hote haiN| mAnya hai / jaise--jo ceSTAzIla hai, vaha ghaTa hai| jo (umAsvAti ke anusAra naya pAMca haiM--naigama, saMgraha, kuTila/Ter3hA-mer3hA hai, vaha kuTa hai| jise bhUmi para rakhakara vyavahAra, RjusUtra aura zabda (tattvArtha sUtra 1134) / bharA jAtA hai, vaha kumbha hai| isa prakAra pravRtti kA _siddhasena ke anusAra naya chaha haiM -saMgraha, vyavahAra, Rjunimitta bhinna-bhinna hone se ina zabdoM kA vAcyArtha bhii| sUtra, zabda, samabhirUDha aura evaMbhUta (sanmati prakaraNa bhinna-bhinna hai| ghaTa zabda se kuTa zabda utanA hI bhinna 114, 5) / uttaravartI sAhitya meM sAta naya ke vargIkaraNa kA hI anusaraNa huA hai|) hai, jitanA ghaTa se paTa zabda bhinna hai| sabhI paryAyoM ko ekArthaka mAnane se sAMkarya doSa hotA hai--yaha samabhirUDha 0. cAra naya naya kA abhimata hai| Negamo duviho-saMgahito asaMgahito ya / saMgahito
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 374 samyaknaya-mithyAnaya saMgahaM paviTTho, asaMgahito vavahAraM, tamhA saMgaho vavahAro vyavahAranaya ke anusAra dravya ke cAra svabhAva haiMrijasuto, saddAiyA ya ekko, evaM caturA nnyaa| guru, laghu, gurulaghu, agurulaghu / jo vastu Upara pheMkane para (nandIcU pR 72,73) sahaja nIce giratI hai, vaha guru hai, jaise-patthara / jo naigama naya ke do bheda haiM-saMgraha aura asNgrh| nisargataH Urdhvagati svabhAva vAlI hai vaha laghu hai, jaisesaMgraha saMgraha meM aura asaMgraha vyavahAra meM samAviSTa hai| dIpakalikA / jo svabhAva se tirachI gati vAlI hai vaha ata: naya cAra haiM -saMgraha, vyavahAra, RjusUtra aura zabda gurulaghu hai, jaise-vAyu / jo na guru hai, na laghu hai, sarvatra(samabhirUr3ha aura evaMbhUta naya zabda naya ke antargata haiN)| gAmI hai, vaha agurulaghu hai, jaise-AkAza, paramANu aadi| 5. dravyAthika-paryAyAthika naya 8. jJAnanaya-kriyAnaya saMgaha-vvavahArA paDhamagassa sesA ya iyarassa / / ... nAyaMmi giNhiavve agiNhaavvaM mi ceva atthaM mi / (vibhA 75) jaiavvameva ia jo uvaeso so nao nAmaM / / saMgraha aura vyavahAra ye do naya dravyAthika haiN| zeSa (Avani 1054) -RjusUtra, zabda, samabhirUr3ha aura evaMbhUta-ye pAMca naya heya aura upAdeya artha ko jAnanA jJAnanaya hai aura paryAyAthika haiN| upAdeya artha meM pravRtta honA kriyAnaya hai| 6. arthanaya-zabdanaya satta mUlanayA""savvevi dosu samotaraMti-uvaese atthappavaraM saddovasajjaNaM vatthumujjusuttatA / caraNe ya / negamasaMgahavavahArA uvdesnyo| ujjusutasahappahANamatthovasajjaNaM sesayA biti // saddasamabhirUDhaevaMbhUtA caraNanayo / tatra jANaNANayo jJAno(vibhA 2262) palabdhimAtraH, avizeSitaM dravyAstika ityarthaH / 'caraNa nayaH paryAya ityrthH| prathama cAra nayoM meM artha pradhAna hai aura zabda gauNa, (AvacU 2 pR51) sAtoM mUla naya upadeza (jJAna) aura caraNa meM samavaisalie ve arthanaya kahalAte haiN| zeSa tIna nayoM meM zabda tarita hote haiN| pradhAna hai aura artha gauNa, isalie ve zabdanaya kahalAte naigama, saMgraha aura vyavahAra upadeza naya haiN| RjusUtra, zabda, samabhirUDha aura evaMbhUta caraNa naya haiM / 7. nizcayanaya-vyavahAranaya jJAnopalabdhi jJAna naya hai-yaha dravyAstika hai| logavvavahAraparo vavahAro bhaNai kAlao bhmro| caraNanaya paryAyAstika hai| paramatthaparo maNNai nicchaio paMcavaNNo tti // 9. samyakanaya-mithyAnaya (vibhA 3589) iya savvanayamayAiM parittavisayAI, samRdiyAiM tu / loka prasiddha artha ko mAnane vAle vicAra ko jaiNaM........ vyavahAra naya kahate haiM, jaise-bhauMrA kAlA hotA hai|| (vibhA 1530) naizcayika naya paramArtha ko mAnatA hai| usake pratyeka naya kA viSaya sImita hai-paraspara nirapekSa anusAra bhauMrA pAMca varNa vAlA hotA hai| hokara vastu ke eka aMza ko grahaNa karane vAle naya nicchayao savvaguruM savvalahaM vA na vijjae davvaM / apramANa haiN| ve hI jaba paraspara sApekSa hokara samucita bAyaramiha gurulahuyaM agurulahaM sesayaM savvaM // rUpa meM sampUrNa vastu kA grahaNa karate haiM, taba samyak (vibhA 660) hote haiN| yahI jainamata hai| nizcayanaya ke mata meM koI bhI vastu ekAnta guru yA evaM vivayaMti nayA micchAbhinivesao proppro| ekAnta laghu nahIM hai / jo bAdara hai, vaha gurulaghu hai, zeSa iyamiha savvanayamayaM jiNamayamaNavajjamaccataM / / saba agurulaghu haiN| (vibhA 72) guruyaM lahayaM ubhayaM nobhayamiti vAvahAriyanayassa / isa prakAra nirapekSa naya mithyA abhiniveza ke kAraNa davvaM, leTaThaM dIvo vAU vomaM jahAsaMkhaM / / / paraspara vivAda karate haiN| jaina darzana saba nayoM ko mAnya (vibhA 659) karatA hai, isalie vaha atyanta nirdoSa hai|
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya 375 prasthaka kA dRSTAMta jAvaMto vayaNapahA tAvaMto vA nayA visaddAo / ratnAvalI ke bikhare manakoM kI bhAMti pRthaka-pRthaka te ceva ya parasamayA sammattaM samRdiyA savve / / naya samasta vastu ke gamaka nahIM hote / naya samudita hokara (vibhA 2265) saMyukta manakoM kI bhAMti samasta vastu ke gamaka bana jAte jitane vacana ke prakAra haiM, utane hI naya haiM, utane haiN| hI para-siddhAnta haiN| ve samudita hokara samyaktva kA rUpa / prasthaka, vasati aura pradeza kA dRSTAnta le lete haiM- yathArtha bana jAte haiN| nayappamANe tivihe paNNatte, taM jahA-patthagadiLaMnatthi naehi vihUNaM suttaM attho ya jiNamae kiMci / . Asajja u soyAraM nae nayavisArao bUyA // teNa vasahidiThThateNaM, pesditttthtennN| (anu 554) (vibhA 2277) prasthaka dRSTAnta, vasati dRSTAnta aura pradeza daSTAnta jinavANI athavA Agama meM jo satra aura artha kA ina tIna dRSTAntoM se nayapramANa kA pratipAdana hotA pratipAdana hai, vaha nayasApekSa hai| nayavizArada pravaktA zrotA kI yogyatA ke anusAra unakA pratipAdana kre| prasthaka kA dRSTAnta desagamagattaNAo gamaga cciya vatthuNo suyAi vva / patthagadiThateNaM-se jahAnAmae kei purise parasuM savve samattagamagA kevalamiva sammabhAvammi // gahAya aDavihutto gacchejjA, taM ca kei pAsittA (vibhA 2268) vaejjA-kahiM bhavaM gacchasi ? zratajJAna Adi kI taraha naya bhI vastu ke eka aMza avisuddho negamo bhaNNati-patthagassa gacchAmi / ke grAhaka hone para bhI vastu ke gamaka jJApaka hote haiN| taM ca kei chidamANaM pAsittA vaejjA--ki bhavaM samyaka hone para sabhI naya kevalajJAna kI bhAMti samasta Tisi? vastu ke jJApaka banate haiN| visuddho negamo bhaNati-patthagaM chidAmi / 10. naya : vibhinna dRSTAnta taM ca kei tacchamANaM pAsittA vaejjA--kiM bhavaM gaja kA dRSTAMta tacchesi ? jamaNegadhammaNo vatthuNo tadaMse ca svvpddivttii| visuddhatarAo negamo bhaNati-patthagaM tcchemi| andhA va gayAvayave to micchAhiTriNo vIsa // taM ca kei ukkiramANaM pAsittA vaejjA-kiM bhavaM (vibhA 2269) ukkirasi ? hAthI ke eka-eka avayava ko sampUrNa hAthI samajhane visuddhatarAo negamo bhaNati-patthagaM ukkirAmi / vAle cakSahIna vyaktiyoM kI bhAMti jo ananta dharmAtmaka taM ca kei lihamANaM pAsittA vaejjA-kiM bhavaM vastu ke kevala eka dharma ko grahaNa kara samasta vasta kI lihasi ? pratipatti mAnate haiM, ve mithyAdRSTi kahalAte haiN| visuddhatarAo negamo bhaNati-patthagaM lihAmi / jaM puNa sammattapajjAyavatthugamaga tti samudiyA teNaM / evaM visuddhatarAgassa negamassa nAmAuDio pttho| sammattaM cakkhumao savvagayAvayavagahaNe va // evameva vavahArassa vi / / evamava vavahArassa vi (vibhA 2270) saMgahassa cio mio mejjasamArUDho pttho| hAthI ke samasta avayavoM ke samudAya ko hAthI , ujjusuyassa patthao vi patthao, mejja pi pttho| samajhane vAle cakSuSmAn kI taraha vastu kI samasta paryAyoM tiNhaM saddanayANaM patthagAhigArajANao patthao, jassa vA vaseNaM patthao nipphjji| ke samudAya ko vastu jAnane vAlA samyagdRSTi hotA hai| (anu 555) prasthaka dRSTAnta ke dvArA pratipAdita naya pramANaratnAvali kA dRSTAnta koI puruSa kulhAr3I lekara aTavI kI ora jAtA hai, use na samattavatthugamagA vIsuM rayaNAvalIe maNau vva / dekhakara koI kahatA hai - Apa kahAM jAte haiM ? avizuddha sahiyA samattagamagA maNao rayaNAvalIe vva // naigama naya kahatA hai-prasthaka ke lie jAtA huuN| (vibhA 2271) usa (vRkSa) ko kATate hue dekhakara koI kahatA hai
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ naya Apa kyA kATate haiM ? vizuddha nagama naya kahatA hai prasthaka kATatA hUM / use tarAzate dekhakara koI kahatA hai- -Apa kyA tarAzate haiM ? vizuddhatara naigama naya kahatA hai-- prasthaka tarAzatA 376 hUM / use ukerate hue dekhakara koI kahatA - Apa kyA ukerate haiM ? vizuddhatara naigama naya kahatA hai --prasthaka ukeratA hUM / use likhate hue (pramArjita karate hue) dekhakara koI kahatA hai - Apa kyA likha rahe haiM ? vizuddhatara naigama naya kahatA hai - prasthaka likha rahA hUM / isa prakAra vizuddhatara naigama naya nAmAMkita hone para use prastha mAnatA hai / isI prakAra vyavahAra naya bhI pUrvokta sabhI avasthAoM ko prasthaka mAnatA hai / dhAnya se vyApta aura pUrita hone para meya samArUDha hotA hai isalie saMgraha naya use prasthaka mAnatA hai / RjusUtra naya prasthaka ko bhI prasthaka mAnatA hai aura meya ko bhI prasthaka mAnatA hai / tIna zabda naya prasthaka ke arthAdhikAra ko jAnane vAle vyakti ko prasthaka mAnate athavA jisake bala (prasthakAdhikAra ko jAnane vAle ke upayoga -- caitanya vyApAra ) se prasthaka niSpanna hotA hai, vaha prasthaka kahalAtA hai / vasati kA dRSTAnta vasa hidiTThateNaM - se jahAnAmae kei purise kaMci purisaM vajjA kahiM bhavaM vasati ? avimuddho negamo bhaNati - loge vasAmi / visuddho negamo bhaNati - tiriyaloe vasAmi / visuddhatarAo negamo bhaNatijaMbuddIve "dAhiNaDDhabharahe "pADaliputte devadattassa ghare gabhaghare vasAmi / evaM visuddhatarAgassa negamassa vasamANo vasai / evameva vavahArassa vi / saMgahassa saMthArasamArUDho basai | ujjusuyassa jesu AgAsapaesesu ogADho tesu vasai / tiNhaM saddanayANaM AyabhAve vasaI / ( anu 556 ) vasati 'dRSTAnta ke dvArA pratipAdita naya pramANa pradeza kA dRSTAMta koI puruSa kisI puruSa se kahatA - Apa kahAM rahate haiM ? avizuddha naigama naya kahatA hai-loka meM rahatA huuN| vizuddha naigama naya kahatA hai - tiryakloka meM rahatA hUM / vizuddhatara naigama naya kahatA hai - jambUdvIpa meM, dakSiNArdhabharata, pATaliputra, devadatta ke ghara, garbhagRha meM rahatA hU~ / isa prakAra vizuddhatara naigama naya jo vyakti jisa sthAna meM, jaba nivAsa karatA hai use usameM rahane vAlA mAnatA hai / isI prakAra vyavahAra naya bhI naigama naya kI bhAMti nivAsa ko mAnatA hai / saMgraha naya bichaune para leTe hue vyakti ko hI nivAsa karane vAlA mAnatA hai / RjusUtranaya vyakti jitane AkAza pradezoM meM avagAhana kie hue rahatA hai, unameM nivAsa karane vAlA mAnatA hai / tIna zabda nayoM kI dRSTi se vyakti AtmabhAva ( apane svarUpa ) meM rahatA hai / pradeza kA dRSTAnta paesaditeNaM - negamo bhaNati chaNhaM paeso, taM jahA -- dhammapaeso adhammapaeso AgAsaparaso jIvapaeso baMdhapaeso desa eso / evaM vayaMtaM negamaM saMgaho bhaNati - jaM bhaNasi chaNhaM paeso taM na bhavai / kamhA ? jamhA jo desapaeso so tasseva davvassa, jahA ko diTThato ? dAseNa me kharo kIo dAso vime kharo vi me, taM mA bhaNAhi chanhaM paeso, bhaNAhi paMcanhaM paeso, taM jahA -dhammapaeso adhammapaeso / evaM vayaM taM saMgahaM vavahAro bhagati -jaM bhaNasi paMcaNhaM eso taM na bhavai / kamhA ? jai paMcanhaM goTThiyANaM kei davvajAe sAmaNNe, taM jahA - hiraNNe vA suvaNNe vA dhaNe vA dhaNe vA to juttaM vatuM jahA paMcanhaM paeso, taM mA bhaNAhi paMcaNhaM paeso, bhaNAhi - paMcaviho paeso, taM jahAdhammapaeso adhammapaeso / evaM vayaM taM vavahAraM ujjusuo bhaNati - jaM bhaNasi paMcaviho paeso, taM na bhavai / kamhA ? jai te paMcaviho paesI evaM te ekkekko paeso paMcaviho - evaM te paNavIsativiho paeso bhavai, taM mA bhaNAhi - paMcaviho paeso, bhaNAhi - bhaiyavvo paeso - siya dhammapaeso / evaM vayaM taM ujjusuyaM saMpai saddo bhaNati - jaM bhaNasi bhaiyavvo paeso, taM na bhavai / kamhA ? jaite bhaiyavvo paeso, evaM te dhammapaeso vi - siya dhammapaeso siya adhammapaeso siya AgAsa
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradeza kA dRSTAMta 377 naya paeso siya jIvapaeso siya khaMdhapaeso" / evaM te hai-tuma jo pAMca prakAra kA pradeza kahate ho vaha ucita aNavatthA bhavissai, taM mA bhaNAhi-bhaiyavvo paeso, nahIM hai| bhaNAhi-dhamme paese se paese dhamme, adhamme paese kyoM? yadi tumhAre mata meM pAMca prakAra kA pradeza se paese adhmme| evaM vayaMtaM sadaM saMpai samabhirUDho / hai to isa prakAra pratyeka pradeza ke pAMca prakAra hone para bhaNati-jaM bhaNasi dhamme paese se paese dhamme jAva khaMdhe vaha pradeza paccIsa prakAra kA hotA hai| isalie mata paese se paese nokhaMdhe, taM na bhavai / kaho "pAMca prakAra kA prdesh"| yaha kaho pradeza bhAjya kamhA ? ettha do samAsA bhavaMti, taM jahA--tappu (vikalpanIya) hai, syAt dharma kA pradeza hai, syAt adharma rise ya kammadhArae y| taM na najjai kayareNaM samAseNaM / kA pradeza hai| bhaNasi ? ki tappuriseNaM ? kiM kammadhAraeNaM ? jai tappuriseNaM bhaNasi to mA evaM bhaNAhi, aha kammadhAraeNaM RjusUtra ke aisA kahane para samprati zabda naya kahatA bhaNasi to visesao bhaNAhi-dhamme ya se paese ya sese hai-tuma jo kahate ho ki pradeza bhAjya hai vaha ucita paese dhamme, adhamme ya se paese ya sese paese adhamme / nahIM hai| evaM vayaMtaM samabhirUDhaM saMpai evaMbhUo bhaNati-jaM jaM kyoM ? tamhAre mata meM pradeza bhAjya hai to isa prakAra bhaNasi taM taM savvaM kasiNaM paDipUNNa niravasesaM egaggahaNa dharma pradeza bhI syAt dharma kA pradeza, syAt adharma kA gahIyaM / dese vi me avatthU, paese vi me avatthU / pradeza, syAt AkAza kA pradeza, syAt jIva kA pradeza, _ (anu 557) syAt skandha kA pradeza ho sakatA hai| isa prakAra pradeza dRSTAnta dvArA pratipAdita naya-pramANa anavasthA ho jAegI, isalie mata kaho pradeza bhAjya hai, nagama naya kahatA hai--"chahoM kA pradeza" jaise--dharma yaha kaho-jo dharmAtmaka pradeza hai vaha pradeza dharma hai / jo kA pradeza, adharma kA pradeza, AkAza kA pradeza, jIva kA adharmAtmaka pradeza hai vaha pradeza adharma hai| pradeza, skandha kA pradeza aura deza kA pradeza / ___zabda naya ke aisA kahane para samprati samabhirUDha nagama naya ke aisA kahane para saMgraha naya kahatA hai- kahatA hai jo tuma kahate ho, jo dharmAtmaka pradeza hai vaha "tuma kahate ho chahoM kA pradeza" vaha ucita nahIM hai| pradeza dharma hai yAvata skandhAtmaka pradeza hai vaha pradeza no kyoM ? jo deza kA pradeza hai vaha usI dravya kA hai| skandha hai, vaha ucita nahIM hai| jaise yahAM koI dRSTAnta hai ? mere dAsa ne gadhA kharIdA, kisalie ? yahAM do samAsa hote haiM, jaise-tatpuruSa dAsa bhI merA hai aura gadhA bhI merA hai| isalie yaha 4ha aura aura karmadhAraya / ataH yaha nahIM jAnA jAtA ki kisa mata kaho ki "chahoM kA prdesh"| yaha kaho ki "pAMcoM samAsa se kahate ho ? kyA tatpuruSa samAsa se kahate ho? kA pradeza", jaise dharma kA pradeza, adharma kA pradeza / kyA karmadhAraya samAsa se kahate ho ? yadi tatpuruSa samAsa saMgraha naya ke aisA kahane para vyavahAra naya kahatA hai se kahate ho to yaha mata kaho, yadi karmadhAraya samAsa se -- tuma jo pAMco kA pradeza kahate ho vaha ucita nahIM kahate ho to vizeSaNa sahita kaho-pradeza jo dharma (dharmAtmaka) hai vaha pradeza dharma hai| pradeza jo adharma ____ kyoM ? yadi pAMca mitroM kA koI sAmAnya (sabake (adharmAtmaka) hai vaha pradeza adharma hai| adhikAra meM) dravya samUha hai, jaise-hiraNya, suvarNa, dhana ___ samabhirUDha ke aisA kahane para samprati evaMbhUta naya yA dhAnya / vaise hI pAMcoM kA pradeza sAmAnya hai to yaha kahanA ucita ho sakatA hai, jaise -"pAMcoM kA pradeza", kahatA hai --jisa dharmAstikAya Adi ke sambandha meM tuma isalie mata kaho "pAMcoM kA prdesh"| yaha kaho "pAMca kahate ho vaha saba kRtsna, pratipUrNa, niravayava aura eka prakAra kA pradeza", jaise-dharma kA pradeza, adharma kaa| zabda ke dvArA abhidheya hai kyoMki merI dRSTi meM deza bhI prdesh| vAstavika nahIM hai aura pradeza bhI vAstavika nahIM hai| vyavahAra naya ke aisA kahane para RjusUtra naya kahatA
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka 378 naraka kA nirvacana 11. nayavidhi se ayukta bhI yukta naraka-vaha sthAna, jahAM jIva prakRSTa pApajanya atthaM jo na samikkhai nikkheva-naya-ppamANao vihiNA / duHkhoM kA vedana karate haiN| tassAjuttaM juttaM juttamajUttaM va paDihAi // 1. naraka kA nirvacana (vibhA 2273) | 2. sAta naraka aura unake gotra jo nikSepa, naya, pramANa-ina vidhiyoM se artha kA 3. nairayika jIvoM kI avagAhanA pratipAdana nahIM karatA, use ayukta yukta aura yukta 4. naraka AyuSya baMdha ke kAraNa ayukta pratibhAsita hotA hai| 5. nAraka jIvoM kI Ayusthiti evaM savisayasacce paravisayaparaMmuhe tae nAuM / * kAyasthiti neesu na saMmujjhai na ya samayAsAyaNaM kuNai // * gati (vibhA 2272) * samyaktvI-mithyAtvI kI gati-Agati . nayavidhi ko jAnane vAlA apane viSaya meM prayukta (dra. samyaktva) naya ko satya aura dUsare dvArA prayukta naya se parAGmukha * aMtarakAla hokara (usakA nirAkaraNa athavA sthApana na karatA huA) 6. naraka kI vedanA sabhI nayoM ko jAnatA hai| vaha jJeya meM saMmUDha nahIM | 7. paramAdhArmikadevakRta vedanA hotA aura na siddhAntoM kI AzAtanA hI karatA hai| *nAraka jIvoM meM avadhijJAna, usakA saMsthAna aura 12. kAlikazruta aura naya kSetramaryAdA (dra. avadhijJAna) * narakagati azubha nAmakarma pAyaM saMvavahAro vavahAratehiM tihiM ya jaM loe| (dra. karma) * nAraka meM lezyA (dra. lezyA) teNa parikammaNatthaM kAliyasutte tadahigAro / / * narayika jIvoM meM zrata aura samyaktva sAmAyika (vibhA 2276) (dra. sAmAyika) loka meM prAyaH naigama, saMgraha aura vyavahAra-ina | * narakabhUmiyoM kA mApa (dra. aMgula) tIna nayoM kA saMvyavahAra hotA hai| isalie ziSya kI * naraka kI astitva siddhi 5. gaNadhara) mati kA parikarma karane ke lie kAlikazruta meM ina tIna nayoM kA prayoga kiyA jAtA hai| 1. naraka kA nirvacana naya ke apRthakkaraNa kA hetu narAn kAyanti-zabdayanti yogyatAyA anatikrameNAsA guggaho'Nuoge vIsuM kAsI ya suyavibhAgeNa / kArayanti jantUn svasthAne iti narakAH teSu bhavA nArakAH / suhagahaNAinimittaM nae ya sunigUhiyavibhAge / (nandImavR pa 77) savisayamasadahaMtA nayANa tammattayaM ca giNhaMtA / jo prANiyoM ko unakI yogyatA ke anusAra apane maNNaMtA ya virohaM apariNAmAtipariNAmA / / sthAna para bulAte haiM, ve naraka haiN| vahAM utpanna prANI gacchejja mAha miccha pariNAmA ya suhumaaibhubhee| nAraka kahalAte haiN| hojjA'sattA ghettuM na kAlie to nyvibhaago|| niSkrAntA ayAt-iSTaphaladaivAttatrotpannAnAM (vibhA 2291-2293) sadvedanA'bhAveneti nirayAsteSu bhavA nairayikAsteSAmAyuH alpajJa, avyutpanna aura ati tArkika ziSya nayoM ke / nairayikAyuryena teSu dhriyante / (uzAvR pa 643) sUkSma-sUkSmatara bheda-prabhedoM ko pUrA samajha nahIM sakeMge, taba tattva ko viparItarUpa meM grahaNa kareMge-yaha jAnakara jahAM sadbhAgya-vikala jIva utpanna hote haiM aura AryarakSita ne zrutavibhAga ke dvArA anuyoga kA jahAM savedanA kA abhAva hai, una sthAnoM ko niraya pRthakkaraNa kiyaa| ziSya saba nayoM ke dvArA zruta kA yA naraka kahA jAtA hai| vahAM utpanna jIva nairayika nirUpaNa samajhane meM asamartha haiM-yaha jAnakara AryarakSita kahalAte haiN| ve jIva nairayika AyuSya se baMdhe hue vahAM ne samagra zruta meM nayavibhAga se vistRta vyAkhyA nahIM kii| rahate haiN| |
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ nairayika jIvoM kI avagAhanA 2. sAta naraka aura unake gotra 379 6. tamaH prabhA -- jahAM aMdherA pracura mAtrA meM hai, vaha tamaH prabhA hai / ina sAta pRthviyoM meM utpanna hone ke kAraNa nairayika jIva sAta prakAra ke haiM / neraiyA sattavihA, puDhavIsu sattasU bhave 1 rayaNAbhakkarAbhA, vAluyAbhA ya AhiyA // paMkAbhA dhUmAbhA, tamA tamatamA tahA / ii neraiyA ee, sattahA parikittiyA || ( u 36 / 156,157) ghAvaMsa selA aMjaNa riTThA maghA ya mAghavatI / ete anAdisiddhA NAmA rayaNappabhAdINaM // dhammadiyANaM sattaNhaM imA gotrAkhyA - iMdanIlAdibahuviharayaNasaMbhavao rayaNappabhAdIsu kvacit ratnaprabhA - sanasaMbhavAdvA rayaNaprabhA rayaNakaMDapratibhAgakappitovalikhitA vA rayaNaprabhA, narakavarjjapradezeSu / sakkaropalasthita paTala madho'dhaH evaMvidhasvarUpeNa prabhAvyata iti sarkaraprabhA / evaM vAlukAtti vAlukArUpeNa prakhyAti vAlukAprabhA, narakavajjeSveva paMka ivAbhAti paMkaprabhA / kRSNatamo dhUmA- dhUmaprabhA / ivAbhAti tamaH prabhA / atIva kRSNa mahattama ivAbhAti mahAtamaH prabhA / neraiyANaM sarIrogAhaNA duvihA paNNattA, taM jahAbhavadhAraNijjA ya uttaraveuvviyA ya / tattha NaM jAsA bhavadhAraNijjA sA jahaNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM, ukkoNa paMca dhaNusayAI / tattha NaM jAsA uttaraveubviyA sAjaNeNaM aMgula saMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM dhaNusahassaM / ( anu 402 ) nairayika jIvoM ke zarIra kI avagAhanA ke do prakAra haiM - bhavadhAraNIya aura uttaravaikriya / inameM bhavadhAraNIya avagAhanA jaghanyataH aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga aura utkRTata: pAMca sau dhanuSya kI hotI hai / uttaravaikriya avagAhanA jaghanyataH aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTataH eka hajAra dhanuSya kI hotI hai / ( anucU pR 35 ) tatra ratnakANDasya bhavanapatibhavanAnAM ca vividharatnavatAM sambhavAt / ( uzAvRpa 697 ) sAta naraka ke anAdisiddha nAma haiM--gharmA, vaMzA, zailA, aJjanA, riSTA, maghA aura mAghavatI / ratnaprabhA Adi inake gotra haiM raNabhApuDhavIe ne raiyANaM jAsA bhavadhAraNijjA sAjaNe aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM satta 1. ratnaprabhA - jahAM indranIla Adi bahuvidha ratna haiM aura jo ratnoM kI prabhA se prabhAsita hai, vaha ratnaprabhA hai| vahAM ratnakAMDa aura bhavanapati devoM ke ratnamaya bhavana haiM / iMtiNi rayaNIo chacca aMgulAI / tattha NaM jAsA uttaraveubviyA sA jahaNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM paNNarasa dhaNUiM doNi rayaNIo bArasa aMgulAI | 2. zarkarAprabhA - jahAM zarkarA - upaloM kI pracuratA hai, jisake paTala zarkarA - upala para sthita haiM, vaha zarkarAprabhA 1 evaM savvANaM duvihA- bhavadhAraNijjA jahaNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM duguNA duguNA / uttaraveubviyA jahaNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAgaM, ukkoseNaM duguNA duguNA / ( anu 403, 404 ) kI bhavadhAraNIya abaasaMkhyAtaveM bhAga aura aura chaha aMgula kI 3 vAlukAprabhA - jo vAlukArUpa meM prakhyAta hai / 4. paMkaprabhA - jisakI AbhA paMka jaisI hai, vaha paMkaprabhA hai| ratnaprabhA pRthvI ke nairayikoM gAhanA jaghanyataH aMgula ke utkRSTataH sAta dhanuSya, tIna ratni 5. dhUmaprabhA-jo dhUma-sI AbhA vAlI hai, vaha hotI hai / uttaravekriya avagAhanA jaghanyataH aMgula ke dhUmaprabhA hai| saMkhyAtaveM bhAga aura utkRSTataH pandraha dhanuSya, do ratni aura bAraha aMgula kI hotI hai / isI prakAra saba pRthviyoM ke nairayikoM kI do prakAra kI avagAhanA 7. mahAtamaH prabhA - jahAM saghana andhakAra hai, vaha hotI hai- bhavadhAraNIya avagAhanA jaghanyataH aMgula ke mahAtamaH prabhA hai / asaMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTataH dugunI dugunI hotI hai| naraka eesi vaNNao ceva, gaMdhao rasaphAsao / ThANAdeo vAvi, vihANAI sahassaso || ( u 36 / 169) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se ina nairayika jIvoM ke hajAroM bheda hote haiM / 3. nairayika jIvoM kI avagAhanA
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka uttarakriya avagAhanA jaghanyataH aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga kI aura utkRSTataH dugunI dugunI hotI hai / 4. naraka - AyuSya baMdha ke kAraNa jIvaghAyarao kUro, mahAraMbhapariggaho / micchadiTThI mahApAvo, baMdhae narayAuyaM // 1. jIvoM kA vadha karane vAlA 2. krUratA karane vAlA 3. mahAAraMbha karane vAlA 4. mahAparigraha rakhane vAlA 5. mithyAdRSTi vAlA 6. mahApApI / - ye saba narakAyuSka kA bandha karate haiM / 5. nAraka jIvoM kI Ayu-sthiti sAgarovamamegaM tu, ukkoseNa viyAhiyA / paDhamAe jahanneNaM, dasavAsa saha ssiyA || tiNNeva sAgarA U, ukkoseNa viyAhiyA / doccAe jahanneNaM, egaM tu sAgarovamaM // satteva sAgarA U, ukkoseNa viyAhiyA / taiyAe jahanneNaM, tiSNeva u sAgarovamA // dasa sAgarovamA U, ukkoseNa viyAhiyA / cautthIe jahanneNaM, satteva u sAgarovamA // sattarasa sAgarA U, ukkoseNa viyAhiyA / paMcamAe jahanneNaM, dasa ceva u sAgarovamA // bAvIsa sAgarA U, ukkoseNa viyAhiyA / chaTTIe jahanneNaM, sattarasa sAgarovamA || tettIsa sAgarA U, ukkoseNa viyAhiyA / sattamAe jahanneNaM, bAvIsaM sAgarovamA // jaghanya Ayu dasa hajAra varSa eka sAgaropama 3. bAlukAbhA tIna sAgaropama 4. paMkAbhA 5. dhUmAbhA 6. tamA 7. tamastamA kAya sthiti nAraka 1. ratnAbhA 2. zarkarAbhA ( usuvRpa 67 ) 380 ( u 36 / 160-166) utkRSTa Ayu eka sAgaropama tIna sAgaropama sAta sAgaropama sAta sAgaropama dasa sAgaropama dasa sAgaropama sataraha sAgaropama sataraha sAgaropama bAIsa sAgaropama bAIsa sAgaropama tetIsa sAgaropama jA va u AuThiI, neraiyANaM viyAhiyA / sA tesi kAyaThiI, jahannukkosiyA bhave // ( u 36 / 167) naraka kI vedanA nairayika jIvoM kI jo Ayu-sthiti hai, vahI unakI jaghanyataH yA utkRSTataH kAryasthiti hai / gati tata udvRttAnAM punastatraivAnupapatteH, te hi tata udvRtya garbhajaparyApta saMkhyeyavarSAyuSSvevopajAyante / ( uzAvR pa 697 ) prANI naraka se nikalakara puna: naraka meM utpanna nahIM hote / ve vahAM se nikalakara saMkhyeya varSa AyuSya vAle garbha paryApta prANiyoM meM utpanna hote haiM / aMtarakAla anaMtakAlamukkoi, antomuhuttaM jahannayaM / vijaDhaMmi sae kAe, neraiyANaM tu aMtaraM // ( u 36 / 168) unakA antarakAla - nairayika ke kAya ko chor3akara punaH usI kAya meM utpanna hone taka kA kAla- - jaghanyataH antarmuhUrta aura utkRSTataH anaMta kAla kA hai / tatra antarmuhUrtaM jaghanyamantaraM yadA'nyataranarakAduddhRtya kazcijjIvo garbhajaparyAptaka matsyAdiSUtpadyate / cAtisaMkliSTAdhyavasAyo'ntarmuhUrtamAnAyuH pratipAlya mRtvA'nyatamanaraka evopajAyate tadA labhyate / ( uzAvR pa 697 ) eka jIva ke naraka se nikalakara punaH naraka meM utpanna hone kA jaghanya antarakAla ( virahakAla) antamuhUrta hai / koI jIva kisI naraka se nikalakara garbhaja paryApta matsya Adi ke rUpa meM utpanna hotA hai| vahAM vaha atyaMta saMkliSTa pariNAma se antarmuhUrtta AyuSya ko bhoga, marakara punaH kisI naraka meM hI utpanna hotA hai / 6. naraka kI vedanA sArI mANasA veNAo ataso / mae soDhAo bhImAo, asaI dukkhabhayANi ya // ( u 19445) ( mRgAputra pravrajita honA cAhatA thA / usakI mAM mRgAvatI ne use zrAmaNya kI duzcaratA batAI, taba mRgAputra ne usake samakSa pUrva bhavoM meM anubhUta naraka ke duHkhoM kA varNana karate hue kahA -- ) ceva, maiMne bhayaMkara zArIrika aura mAnasika vedanAoM ko ananta bAra sahA hai aura aneka bAra duHkha evaM bhaya kA anubhava kiyA hai|
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ zastrasambandhI vedanA zIta aura uSNa vedanA jahA ihaM agaNI uNho, naraesu veyaNA uNhA, jahA imaM ihaM sIyaM naraesu veyaNA sIyA, etto'NaMtaguNe tahi / assAyA veiyA mae // etto'NaMtaguNaM tahiM / assAyA veiyA mae // ( u 19 / 47, 48 ) jaise yahAM agni uSNa hai, isase ananta gunA adhika duHkhamaya uSNa vedanA vahAM naraka meM hai / jaise yahAM yaha zIta hai, isase anaMta gunA adhika duHkhamaya zIta vedanA vahAM naraka meM hai / agni Adi saMbaMdhI vedanA kaMdato kaMdukumbhIsu, uDDhapAo ahosiro / huyAsaNe jalatammi, pakkapuvvo anaMtaso // mahAdavaggisaMkAse, marummi vairavAe / kalambabAluyAe ya, daDhapuvvo anaMtaso // saMto kaMdukumbhI, uDDhaM baddho abaMdhavo / karavattakarakayAIhi, chinnapuvvo anaMtaso // aitikkhakaNTagAiNe, tuMge simbalipAyave / kheviyaM pAsabaddheNaM, kaDDhokaDDhAhiM dukkaraM || mahAjantesu ucchU vA, ArasaMto subheravaM / pIlio mi sammehi, pAvakammo anaMtaso // ( u 19149-53) pakAne ke pAtra meM, jalatI huI agni meM pairoM ko UMcA aura sira ko nIcA kara Akrandana karatA huA maiM ananta bAra pakAyA gayA hUM / mahAdavAgni tathA maru deza aura vajrabAlukA jaisI kadamba nadI kI bAla meM maiM anaMta bAra jalAyA gayA hUM / 381 maiM pAkapAtra meM trANarahita hokara ARRnda karatA huA UMcA bAMdhA gayA tathA karavata aura ArA Adi ke dvArA ananta bAra chedA gayA hUM / atyanta tIkhe kAMToM vAle UMce zAlmali vRkSa para pAza se bAMdha, idhara-udhara khIMcakara asahya vedanA se maiM khinna kiyA gayA hUM / pApakarmA maiM ati bhayaMkara Akranda hI karmoM dvArA mahAyantroM meM Ukha kI perA gayA hUM / karatA huA apane bhAMti ananta bAra naraka pazu-pakSI saMbaMdhI vedanA kUvaMto kolasuNaehi, sAmehi sabalehi ya / pADio phAlio chinno, vipphuraMto aNegaso // avaso loharahe jutto, jalate samilAjue / coio tottajuttehi, rojjho vA jaha pADio || balA saMDAsatuMDehi lohatuMDehiM pakkhihi / vilutto vilavaMto haM, DhaMka giddhehiNaMtaso // ( u 19 / 54,56,58) maiM idhara-udhara jAtA aura Ananda karatA huA kAle aura citakabare sUara evaM kuttoM ke dvArA aneka bAra girAyA, phAr3A aura kATA gayA hUM / yugakIlaka ( jUe ke chedoM meM DAlI jAne vAlI lakar3I kI kIloM se yukta jalate hue loha ratha meM paravaza banAyA gayA maiM jotA gayA, cAbuka aura rassI ke dvArA hAMkA gayA tathA rojha kI bhAMti bhUmi para girAyA gayA huuN| saMDAsI jaisI coMca vAle aura lohe jaisI kaThora coMca vAle DhaMka aura gIdha pakSiyoM ke dvArA vilApa karatA huA maiM balapUrvaka anaMta bAra nocA gayA hUM / zastrasaMbaMdhI vedanA tanhA kilaMto dhAvaMto patto veyaraNi nadi / jalaM pAhiM ti citato khuradhArAhi vivAio || uhAbhitatto saMpatto asipattaM mahAvaNaM / asipatte hi paDatehi chinnapuvvo aNegaso // muggarehiM musaMDhIhi sulehi musalehi ya / gayAsaM bhaggagattehiM pattaM dukkhaM anaMtaso // khurehiM tikkhadhArehiM churiyAhiM kappaNIhi ya / kappio phAlio chinno ukkatto ya aNegaso // pAhi kUDajAhi mio vA avaso ahaM / bAhio baddharuddho a bahuso ceva vivAio // galehiM magarajAhiM maccho vA avaso ahaM / ulio phAlio gahio mArio ya anaMtaso // vIdaMsahi jAhiM leppAhi sauNo viva / gahio laggo baddho ya mArio ya anaMtaso // kuhADa pharamAIhi vaDDhaIhi dumo viva / kuTTio phAlio chino tacchio ya anaMtaso // caveDa muTThimAIhi kammArehi ayaM piva / tADio kuTTiyo bhinno cuNNio ya anaMtaso | ( u 1959-67)
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ naraka 382 paramAdhArmikadevakRta vedanA pyAsa se pIr3ita hokara maiM daur3atA haA vaitaraNI nadI zabda karatA huA tAMbA, lohA, rAMgA, aura sIsA pilAyA para pahaMcA / jala pIUMgA-yaha soca rahA thA, itane meM gyaa| chure kI dhAra se maiM cIrA gyaa| ___tujhe khaNDa kiyA huA aura zUla meM khoMsa kara garmI se saMtapta hokara asipatra mahAvana meM gayA / pakAyA haA mAMsa priya thA-yaha yAda dilAkara mere vahAM girate hae talavAra ke samAna tIkhe pattoM se aneka zarIra kA mAMsa kATa agni jaisA lAla kara mujhe khilAyA bAra chedA gayA huuN| gyaa| mudagaroM, musuNDiyoM, zUloM aura musaloM se trANahIna tujhe sUrA, sIdha, maireya aura madhu-ye madirAeM priya dazA meM merA zarIra cUra-cUra kiyA gayA-isa prakAra maiM thIM-yaha yAda dilAkara mujhe jalatI huI carbI aura rudhira anaMta bAra duHkha ko prApta huA huuN| pilAyA gyaa| teja dhAra vAle charoM, chariyoM aura kaiMciyoM se 7. paramAdhAmikadevakRta vedanA maiM aneka bAra khaMDa-khaMDa kiyA gayA, do TUka kiyA paramAzca te'dhAmikAzca saMkliSTapariNAmatvAtparamAgayA aura chedA gayA haM tathA merI camar3I utArI gaI dhArmikAH / aMbe aMbarisI ceva, sAme a sabale iya / pAzoM aura kUTajAloM dvArA mRga kI bhAMti paravaza ruddovaruddakAle ya, mahAkAletti Avare // banA huA maiM aneka bAra ThagA gayA, bAMdhA gayA, rokA asipatte dhaNukuMbhe, vAlU veyaraNI iya / gayA aura mArA gayA huuN| kharassare mahAghose, ee pannarasAhiyA // machalI ko phaMsAne kI kaMTiyoM aura magaroM ko (AvahAva 2 pR 107) pakar3ane ke jAloM dvArA matsya kI taraha paravaza banA paramAdhArmika devoM ke pariNAma atyaMta saMkliSTa hote duA maiM ananta bAra khIMcA, phAr3A, pakar3A aura mArA haiN| unake paTaTa : haiN| unake pandraha prakAra aura bhinna-bhinna kArya haiMgayA huuN| 1. aMba-hanana karanA, Upara se nIce girAnA, bAja pakSiyoM, jAloM aura vajralepoM ke dvArA pakSI bIMdhanA aadi| kI bhAMti maiM ananta bAra pakar3A, cipakAyA, bAMdhA aura 2. aMbarSi -kATanA Adi-Adi / mArA gayA huuN| 3. zyAma -pheMkanA, paTakanA, bIMdhanA Adi-Adi / bar3haI ke dvArA vRkSa kI bhAMti kUlhAr3I aura pharasA 4. zabala -AMteM, phephar3e kalejA Adi nikAlanA / Adi ke dvArA maiM ananta bAra kUTA, do TUka kiyA, 5. rudra-talavAra, bhAlA Adi se mAranA, zUlI meM chedA aura chIlA gayA huuN| pironA aadi-aadi| ____ lohAra ke dvArA lohe kI bhAMti capata aura muTThI 6. uparudra--aMga-upAMgoM ko kATanA / Adi ke dvArA maiM ananta bAra pITA, kUTA, bhedA aura . 7. kAla-vividha pAtroM meM pacAnA / cUrA kiyA gayA huuN| 8. mahAkAla-zarIra ke vividha sthAnoM se mAMsa nikaalnaa| bhUkha-pyAsa saMbaMdhI vedanA 9. asipatra-hAtha, paira Adi ko kATanA / tattAiM tambalohAI, tauyAiM sIsayANi ya / 10. dhanu-karNa, oSTha, dAMta ko kATanA / pAio kalakalaMtAI, ArasaMto subheravaM / / 11. kumbha-vividha kumbhiyoM meM pacAnA / tuhaM piyAI maMsAI, khaMDAiM sollagANi ya / 12. bAluka-bhaMjanA Adi-Adi / khAvio mi samasAiM, aggivaNNAI nnegso|| 13. vaitaraNi-vasA, lohI Adi kI nadI meM tuhaM piyA surA sIhU, merao ya mahUNi ya / ddaalnaa| pAio mi jalaMtIo, vasAo hirANi ya / / 14. kharasvara-karavata, parazu Adi se kaattnaa| (u 19 / 68-70) 15. mahAghoSa-bhayabhIta hokara dauDane vAle nairayikoM bhayaMkara Akranda karate hue mujhe garma aura kalakala kA avarodha krnaa|
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAtha 383 nAtha (prathama tIna naraka pRthviyoM meM paramAdhAmika deva (yauvana) meM merI AMkhoM meM asAdhAraNa vedanA utpanna hii| nArakIya jIvoM ko bhinna-bhinna prakAra kI vedanA dete haiN| pArthiva ! merA samUcA zarIra pIr3A dene vAlI jalana se unake kAryoM ke vivaraNa ke lie dekheM---sUtrakRtAMga jala uThA / indra kA vajra lagane se hone vAlI ghora vedanA niyukti 59-75) / ke samAna merI vedanA thI / vidyA aura mantra ke dvArA cikitsA karane vAle prANAcArya merI cikitsA karane ke nAtha-jo yogakSema (aprApta kI prApti aura prApta lie upasthita hue| kI surakSA) karatA hai, vaha nAtha kahalAtA te me tigicchaM kuvvaMti cAuppAyaM jahAhiyaM / ' hai-'nAthaH yogkssemvidhaataa|' piyA me savvasAraM pi dijjAhi mama kaarnnaa|" (uzAvR pa 473) mAyA ya me mahArAya ! puttasogaduhaTTiyA / " taruNo si ajjo ! pavvaio bhogakAlammi sNjyaa| bhAyaro me mahArAya ! sagA jettttknni?gaa|" uvadio si sAmaNNe eyamajheM suNe mi taa|| bhaiNIo me mahArAya ! sagA jeTTakaNiTThagA / " aNAho mi mahArAya ! nAho majjha na vijjii|' bhAriyA me mahArAya ! aNurattA aNuvvayA / " .."evaM te iDDhimaMtassa kahaM nAho na vijjaI ? // na ya dukkhA vimoei esA majjha aNAhayA // homi nAho bhayaMtANaM ! bhoge bhuMjAhi saMjayA !... (u 20123-28, 30) appaNA vi aNAho si seNiyA! magahA hivaa!| cikitsA karane vAloM ne guru-paraMparA se prApta appaNA aNAho saMto kahaM nAho bhavissasi ? // AyurvidyA ke AdhAra para merI catuSpAda cikitsA kii| (u 2018-12) mere pitA ne mere lie una prANAcAryoM ko bahumUlya vastueM (eka bAra samrAT zreNika udyAna meM gye| vahAM diiN| mahArAja ! pUtra-zoka se pIDita merI mAtA, mere sthita eka muni ko dekha samrATa ne pUchA-) bar3e-choTe sage bhAI, merI bar3I-choTI sagI bahaneM, mujhameM ___Arya ! abhI tuma taruNa ho / saMyata ! tuma bhogakAla anurakta aura pativratA patnI bhI mujhe duHkha se mukta nahIM meM pravajita hue ho, zrAmaNya ke lie upasthita hue ho- kara sakI - yaha merI anAthatA hai / isakA kyA prayojana hai ? - maiM sunanA cAhatA huuN| saiMca jai muccejjA, veyaNA viulA io| ___muni ne kahA- mahArAja ! maiM anAtha hUM, merA koI khaMto daMto nirAraMbho, pavvae aNagAriyaM / / nAtha nahIM hai| evaM ca citaittANaM, pasutto mi narAhivA! / pariyaTTatIe rAIe, veyaNA me khayaM gayA / / tuma aise sahaja saubhAgyazAlI ho phira koI tumhArA nAtha kaise nahIM hogA ? he bhadanta ! mai tumhArA nAtha hotA tao kalle pabhAyammi, ApucchittANa baMdhave / khaMto daMto nirAraMbho, pavvaio'NagAriyaM // hai| saMyata ! tuma viSayoM kA bhoga kro| he magadha ke adhipati zreNika! tuma svayaM anAtha tato haM nAho jAo, appaNo ya parassa ya / ho / svayaM anAtha hote hue bhI dUsaroM ke nAtha kaise savvesiM ceva bhUyANaM, tasANa thAvarANa ya / / hooge? _(u 20 / 32-35) kosaMbI nAma nayarI purANapurabheyaNI / '' isa vipula vedanA se yadi maiM eka bAra bhI mukta ho paDhame vae mahArAya ! aulA me acchiveynn|| jAUM to kSAnta, dAnta aura nirArambha hokara anagAra ahotthA viulo dAho savvaMgesa ya patthivA ! // vatti ko svIkAra kara luuN| ..."iMdAsaNisamA ghorA veyaNA paramadAruNA / / he narAdhipa ! aisA cintana kara maiM so gyaa| uvaTriyA me AyariyA vijjaamNttigicchgaa|" bItatI huI rAtri ke sAtha-sAtha merI vedanA bhI kSINa ho (u 2018,19,21,22) gii| usake pazcAta prabhAtakAla meM maiM svastha ho gyaa| muni vole-prAcIna nagaroM meM asAdhAraNa sundara maiM apane bandhujanoM ko pUcha, kSAnta, dAnta aura nirArambha kauzAmbI nAma kI nagarI thii| mahArAja ! prathama vaya hokara anagAravatti meM A gyaa|
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa nikSepa-prayoga ke prayojana taba maiM apanA aura dUsaroM kA tathA sabhI-trasa aura 0 nAma aura sthApanA meM antara sthAvara jIvoM kA nAtha ho gyaa| * dravya nikSepa appA kattA vikattA ya, duhANa ya suhANa ya / 0 bhAva nikSepa appA mittamamittaM ca, duppttttiysupttttio| * nAma, sthApanA aura dravya meM abheda duSprasthito hayAtmA samastaduHkhaheturiti vaitaraNyAdi 0 nAma, sthApanA aura dravya meM tIna bheda rUpaH suprasthitazca sakalasukhaheturiti kAmadhenvAdikalpaH / * dravya-bhAva : kAraNa-kArya tathA ca pravrajyA'vasthAyAmeva sUprasthitatvenAtmano'nyeSAM 4. cAra nikSepa avazya karaNIya ca yogakaraNasamarthatvAnnAthatvam / 5. uttara zabda kA nikSepa (u 20 / 37 zAvR pa 477) 6. nikSepa aura naya AtmA hI duHkha-sukha kI karane vAlI aura unakA __* Avazyaka ke nikSepa (da. Avazyaka) kSaya karane vAlI hai / satpravRtti meM lagI huI AtmA hI ___ * nikSepa : anuyoga kA eka dvAra (dra. anuyoga) mitra hai aura duSpravRtti meM lagI huI AtmA hI zatru hai| duSpravRtta AtmA saba duHkhoM kA hetu hone se vaitaraNI 1. nikSepa kA nirvacana nadI ke sadRza hai / supravRtta AtmA saba sukhoM kA hetu hone nikkhippai teNa tahiM tao va nikkhevaNaM va nikkhevo| se kAma sadRza hai| pravrajyA kI avasthA meM hI niyao va nicchio vA khevo nAso tti jaM bhaNiyaM // suprasthita AtmA apanA aura dUsaroM kA saMrakSaNa karane meM (vibhA 912) samartha hotI hai-yahI usakI sanAthatA hai| pada ko nizcita artha meM sthApita karanA-amukatujhaM suladdhaM khu maNussajamma, amuka artha ke lie amuka-amuka zabda kA nikSepaNa karanA lAbhA suladdhA ya tume mahesI ! / nikSepa hai| vaha kSepaNa niyata yA nizcita hotA hai, ataH tubbhe saNAhA ya sabaMdhavA ya, use nyAsa kahA jAtA hai| jaM bheThiyA magge jiNuttamANaM / / nikkhevo atthabhedanyAsaH / (anucU pR 19) (u 20155) artha kI bhinnatA kA vijJAna nikSepa hai| samrATa ne kahA-he maharSi ! tumhArA manuSya janma nikSepa kI paribhASA sulabdha hai-saphala hai| tumheM jo upalabdhiyAM haI haiM, ve nAmAi bheasahatthabuddhipariNAmabhAvao niyayaM / bhI saphala haiN| tuma sanAtha ho, sabAndhava ho, kyoMki tuma jaM vatthumatthi loe caupajjAyaM tayaM savvaM / / jinottama (tIrthaMkara) ke mArga meM avasthita ho| (vibhA 73) nAmakarma-zarIra aura jIvana ke paudgalika jisa vastu ke nAma Adi bhedoM meM zabda, artha aura ghaTakoM kI prApti kA hetUbhata krm| buddhi kA pariNamana hotA hai-vAcaka, vAcya aura jJAna ina tInoM kI pariNati hotI hai, vaha nikSepa hai| sarva vastu nikSepa-prAsaMgika artha kA bodha karAne vAlA loka meM nizcita hI nAma, sthApanA, dravya aura bhAva zabdanyAsa / zabda aura artha meM saMbaMdha ina cAra paryAyoM se yukta hai| sthApita karane kI zakti / 2. nikSepa-prayoga ke prayojana nAmAdicatuSTaya eva sarvanikSepANAmantarbhAvAttadevAbhi1. nikSepa kA nirvacana dheyaM, tata ihAnyatra ca yannAmAdicatuSTayAdhikanikSepAbhi0 paribhASA dhAnaM tacchiSyamativyutpAdanArthaM sAmAnyavizeSobhayAtma2. nikSepa-prayoga ke prayojana katvakhyApanArthaM ca sarvavastUnAm / (uzAva pa 4) 3. nikSepa catuSTayo ____ nAma, sthApanA, dravya aura bhAva-ina cAra nikSepoM * nAma nikSepa meM saba nikSepoM kA samAveza ho jAtA hai| jahAM kahIM inase 0 sthApanA nikSepa adhika nikSepoM kA prayoga hotA hai, usake do prayojana haiM-- ma)
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa - catuSTayI 1. zikSArthI kI buddhi ko vyutpanna karanA / 2. saba vastuoM ke sAmAnya, vizeSa aura ubhayAtmaka artha kA pratipAdana karanA / bhAi ghiSpai ya suhaM nikkheva payANusArao satyaM / ( vibhA 957 ) nAma Adi nikSepoM ke mAdhyama se zAstra kA pratipAdana aura grahaNa sahaja ho jAtA hai / atthaM jo na samikkha nikkhevanayappamANao vihiNA / tasA ju juttaM juttamattaM va paDihAi // ( vibhA 2273 ) jo jJAtA nikSepa, naya aura pramANa kI vidhi se artha kI samIkSA nahIM karatA, usake lie yukta ayukta ho jAtA hai aura ayukta yukta ho jAtA hai / 3. nikSepa - catuSTayI '''''vatthubhihANaM nAmaM ThavaNA ya jo tayAgAro / kAraNayA se davvaM, kajjAvannaM tayaM bhAvo // ( vibhA 60 ) vastu vastu kA apanA abhidhAna ' nAma nikSepa' hai / kA apanA AkAra 'sthApanA nikSepa' hai / jo vastu ke bhUta aura bhAvI paryAya kA kAraNa hai, vaha 'dravya nikSepa' hai / kAryarUpa meM vidyamAna vastu 'bhAva nikSepa' hai / nAma nikSepa 385 pajjAyA'bhidheyaM ThiamaNNatthe tayatthaniravekkhaM / jAicchiaM ca nAmaM jAvaddavvaM ca pAeNa / / ( vibhA 25) jo apane mUla vivakSita artha se nirapekSa tathA anya artha meM sthita hotA hai, vaha nAma nikSepa hai / ( zakra, purandara Adi zabda paryAyavAcI hone para bhI indra nAma vAle vyakti ke abhidheya nahIM bana sakate / ) jisakA artha anyatra vidyamAna nahIM hai, jo svecchA se rakhA gayA hai, vaha bhI nAma nikSepa hai / jaise - Dittha, Davittha / nAma prAyaH taba taka rahatA hai, jaba taka usakA vAcya dravya vidyamAna rahatA hai| jaise--dvIpa, samudra Adi ke nAma / jaM vatNo'bhihANaM pajjayabheyANusAri taM nAmaM / padmabheyaM jaM namae paibheyaM jAi jaM bhaNiyaM // ( vibhA 944 ) nikSepa vastu ke vividha paryAyoM-- avasthAoM kI vAcakazakti kA anusaraNa karane vAlA zabda nAma kahalAtA hai / vaha pratyeka paryAya meM vAcaka ke rUpa meM pariNata hotA I sthApanA nikSepa puNa tayatyannaM tayabhippAeNa tArisAgAraM / kIrai va nirAgAraM ittaramiyaraM va sA ThavaNA // ( vibhA 26 ) jo mUla artha se zUnya aura usake abhiprAya se Aropita hotI hai, usakA nAma hai sthApanA / vaha mUla hai| usake do prakAra haiM - alpakAlika aura yAvatkathika AkAra ke sadRza aura visadRza - donoM prakAra kI hotI (dIrghakAlika ) / nAma aura sthApanA meM antara nAmaM AvakahiyaM ThavaNA ittariyA vA hojjA AvakahiyA vA / ( anu 11 ) NAmaM pAyaso AvakathitaM, ThavaNA ittariyA vA hojjA AvakahiyA vA / tattha ittariyA jathA - akkho iMdo vA saratakAlabhUsito, evamAdi / AvakahitA jadhA je devalokAdisu ghaDasutthiyAdiNo cittakammalihiyA / ahavA imo viseso - jahA ThavaNAiMdo aNuggahatthI hiM abhivvati Na evaM NAmidotti / ( AvacU 1 pR 5 ) nAma prAyaH yAvatkathika jIvanaparyanta hotA hai / sthApanA itvarika (alpakAlika ) aura yAvatka thikadonoM prakAra kI hotI hai / itvarika sthApanA -- jaise - zaradkAla meM vibhUSita akSa yA indra | yAvatkathika - jaise -devaloka meM citrakarmalikhita ghaTa, svastika Adi / nAma aura sthApanA meM eka antara yaha bhI hai ki jaise sthApanA indra kI pUjA kI jAtI hai, vaise nAma indra kI pUjA nahIM kI jAtI / dravya nikSepa ..... davvaM bhavvaM bhAvassa bhUabhAvaM ca jaM joggaM // anupayogo dravyam (vibhA 28 mavR pR 22 ) bhUta aura bhAvI paryAya ke yogya vastu yA vyakti dravyanikSepa hai / anupayoga ko bhI dravya kahA jAtA hai / dravyanikSepa ke bheda (dra. Avazyaka, maMgala)
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa 386 uttara zabda ke nikSepa bhAva nikSepa nAma aura dravya indra se sambaddha nahIM hai|| bhAvo vivakSitakriyAnubhUtiyukto hi vai samAkhyAta: / dravya-bhAva : kAraNa-kArya sarvarindrAdivadihendanAdikriyAnubhavAt // bhAvassa kAraNaM jaha davvaM bhAvo a tassa pajjAo / (AvamavR pa 9) uvaoga-pariNaimao na tahA nAma na vA ThavaNA / / vivakSita kriyA kI anubhUti karAne meM upayukta jo (vibhA 54) hai, vaha hai bhAva nikSepa / jaise 'indra' ko dekhakara usake bhAva kA kAraNa hai-dravya / dravya kA kArya (paryAya) aizvarya yA dIpti kI anubhUti hotI hai, to vaha bhAvaindra hai- bhAva / jaise-anupayukta vaktA dravya hai, upayogakAla meM vahI dravya bhAva kA kAraNa banatA hai| vahI upayoga nAma, sthApanA aura dravya meM abheda lakSaNa vAlA bhAva anupayukta vaktA rUpa dravya kA paryAya abhihANaM davvattaM tayatthasunnattaNaM ca tullaaii| hotA hai| ko bhAvavajjiANaM nAmAINaM paiviseso ? // jaise-jo sAdhu indra banane vAlA hai, vaha dravya-indra (vibhA 52) bhAva-indra rUpa pariNamana kA kAraNa hotA hai| vahI bhAva nAma, sthApanA aura dravya-ye tInoM tIna dRSTiyoM indra rUpa meM pariNata bhAva indra sAdhu dravya-indra kA paryAya se paraspara talya haiM -abhidhAna, dravyatva aura bhAvArtha- yA kArya hotA hai| zunyatva / jaise-maMgala eka (zabda) vastu hai| 'maMgala' dravya jisa rUpa meM bhAva kA kAraNa banatA hai, vaise yA abhidhAna nAma, sthApanA aura dravya-ina tInoM meM samAna usa rUpa meM na nAma kAraNa banatA hai aura na sthApanA rUpa se vidyamAna hai| hii| ataH nAma aura sthApanA se dravya bhinna hai| isI prakAra dravyatva aura bhAvArthazUnyatA bhI jaise sa 4. cAra nikSepa avazya karaNIya - nAma meM hai, vaise sthApanA aura dravya meM bhI hai| nAma, sthApanA aura dravya meM tIna bheda jattha ya ja jANejjA, nikkhevaM nikkhive niravasesaM / AgAro'bhippAo buddhI kiriyA phalaM ca pAeNa / jattha vi ya na jANejjA, caukkayaM nikkhive tattha / / jaha dIsai ThavaNide na tahA nAme na dvvide|| (anu 7) (vibhA 53) jahAM jitane nikSepa jJAta hoM, vahAM una sabhI nikSepoM kA upayoga kiyA jAe aura jahAM bahuta nikSepa jJAta na 1. AkAra bheda sthApanA indra (indra kI pratimA) kA jaisA AkAra hoM, vahAM kama se kama nikSepa-catuSTaya-nAma, sthApanA, -karNakuNDala, zira:kirITa aura karakUliza-dhAraNa dravya, bhAva kA prayoga avazya kiyA jaae| janya atizaya aura saundarya hai, vaisA AkAra nAma indra 5. uttara zabda ke nikSepa yA dravya indra meM prAyaH dikhAI nahIM detaa| nAma ThavaNA davie khittaM disA tAvakhitta pannavae / 2. abhiprAya bheda paikAlasaMcayapahANanANakamagaNaNao bhAve // ___ sthApanAkartA (mUrtikAra) kA jaisA abhiprAya (uni 1,cU pR5,6; uzAvR pa 3,4) (bhAva) sthApanA indra (pratimA) ke prati hotA hai, vaisA pandraha nikSepoM ke mAdhyama se uttara zabda kA nAma aura dravya indra ke prati nahIM hotaa| nyAsa3. buddhi bheda 1. nAma uttara-kisI kA nAmakaraNa-uttara / indra-pratimA ko dekha draSTA meM indra ke prati jo 2. sthApanA uttara-akSa Adi meM uttara kI sthApanA / Adara-sammAna kI buddhi utpanna hotI hai, vaha nAma athavA 3. dravya uttara-1. Agamata:-uttara zabda kA jJAtA dravya indra ko dekhakara nahIM hotii| isI prakAra namaskAra, kintu anupyukt| . pUjA, stuti Adi kriyAeM tathA putra, dhana Adi phala kI 2. no AgamataH ke tIna bheda-1. jisane atIta prApti bhI prAyaH sthApanA indra se jaise sambaddha hai, vaise . meM 'uttara' zabda ko jAnA usakA zarIra /
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikSepa aura naya 2. bhavyazarIra- anAgata meM 'uttara' jAnegA / 3. tadvyatirikta-tadvyatirikta ke tIna bheda 2. acitta 1. sacitta-pitA ke uttara meM putra / dUdha kA uttaravartI dahI / 3. mizra - mAM ke zarIra se utpanna roma Adi yukta santAna / 4. kSetra uttara - meru Adi kI apekSA uttara meM sthita uttarakurU / athavA jo pahale zAlikSetra thA, bAda meM ikSukSetra ho gayA / 5 dizA uttara-uttara dizA / 6. tApakSetra uttara - tApa dizA kI apekSA / jaise sabake uttara meM hai mandarAcala / 387 7. prajJApaka uttara - prajJApaka ke bAyeM bhAga meM sthita vyakti / 8. prati uttara-- eka dizA meM sthita devadatta aura yajJadatta meM devadatta se pare yajJadatta uttara / 9. kAla uttara --- samaya ke uttara meM AvalikA / 10. saMcaya uttara - dhAnyarAzi ke Upara kASTha / 11. pradhAna uttara1. sacitta- (ka) dvipada meM uttara - tIrthaMkara | (kha) catuSpadoM meM uttara - siMha | (ga) apada meM uttara - sudarzanAjaMbU vRkSa / 2. acitta - - cintAmaNi / 3. mizra - - gRhastha tIrthaMkara | 12. jJAna uttara - nirAvaraNatA ke kAraNa kevalajJAna athavA svaparaprakAzakatva ke kAraNa zrutajJAna | avasthA meM alaMkAra yukta 13. krama uttara - (ka) dravyataH-paramANu se uttara hai dvipradezIskandha, tripradezI skandha, ananta pradezI skandha / (kha) kSetrata: - eka pradeza meM avagADha, tIna pradezoM meM avagADha, asamAnavartI asaMkhya pradezAvagADha paryanta | (ga) kAlataH - eka samaya kI sthiti ke uttara meM haido samaya kI sthiti asaMkhya samaya kI sthiti / (gha) bhAvataH - eka guNa kRSNa se uttara meM hai do guNa kRSNa... anantaguNa kRSNa / nidAna 14. gaNanA uttara- eka ke uttara meM dA, do ke uttara meM tIna zIrSaprahelikA paryanta / 15. bhAva uttara audayika Adi pAMca bhAvoM meM kSAyika bhAva uttara hai / 6. nikSepa aura naya nAmAitiyaM davvaTThiyassa bhAvo ya pajjavanayassa / " ( vibhA 75 ) nAma Adi tIna nikSepa dravyArthika naya dvArA aura bhAva nikSepa paryAyArthika naya dvArA sammata hai / nidAna - paudgalika sukhasamRddhi ke lie kiyA jAne vAlA saMkalpa athavA koI bhI AkAMkSAtmaka saMkalpa / nizcitamAdAnaM nidAnaM / apratikrAMtasya avasyamudayApekSaH tIvraH karmabandha ityartha / nidAnameva sallo nidAnasallo / divvaM vA mANusaM vA vibhavaM pAsitUNa soUNa vA nidANassa uvavattI bhavejjA / ( AvacU 2 pR79 ) doSasevana kA pratikramaNa nahIM karane para avazya udaya meM Ane vAlA tIvra karmabandha nidAna hai / Atma vikAsa meM SATE hone se yahI nidAna zalya hai / devoM aura manuSyoM ke vaibhava ko dekhakara yA sunakara unakI prApti kA saMkalpa karanA nidAna hai / nidAnaM - mamAtastapaH prabhRtyAderidaM prArthanAtmakam / syAditi ( uzAvR pa 579 ) 'yadi merI tapasyA kA phala hai to maiM agale janma meM cakravartI banUM' - isa prakAra tapa ke phala ke vinimaya meM bhogaprApti kA saMkalpa karanA nidAna hai / saNiANassa caritaM na vaTTati / kasmAt ? adhikaraNAnumodanAt / tatthodAharaNaM baMbhadatto / ( AvacU 2 pR79) jo nidAnayukta hotA hai, usake cAritra nahIM hotA, kyoMki nidAna ke sAtha hiMsA kI anumodanA jur3I huI hai| yahAM brahmadatta cakravartI kA udAharaNa mananIya hai / jAIparAjio khalu, kAsi niyANaM tu hatthiNapurammi / uvavanno culaNIe baMbhadatto, paramagummAo // hatthiNapurammi cittA, daTThUNaM naravaI mahiDDhiyaM / kAmabhoge giddheNaM, niyANamasuhaM karDa //
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ nirjarA 388 niyukti tassa me apaDikaMtassa, imaM eyArisaM phalaM / niyukti svatantra zAstra nahIM hai, kintu vaha apanejANamANo vi dhamma, kAmabhogesa macchio / / apane sUtra ke adhIna hai| jaise-Avazyaka sUtra se sambaddha (u 13 / 1,28,29) hai aavshykniyukti| sUtra kA sambandha artha ke sAtha jAti se parAjita hue saMbhUta ne hastinApura meM nidAna hotA hai, kyoMki vaha usase avicchinna hai| niryukta kA (cakravartI hoU-aisA saMkalpa) kiyaa| vaha saudharma artha hai -sUtra ke sAtha artha kA ekAtmabhAva se sambaddha devaloka ke padmagulma nAmaka vimAna meM deva bnaa| vahAM honA / yukti kA artha hai- spaSTarUpa se sUtra se saMpRkta se cyuta hokara calanI kI kokha meM brahmadatta cakravartI ke artha kA kramabaddha prtipaadn| madhyavartI yukta zabda kA rUpa meM utpanna huaa| lopa hone se niyukti zabda niSpanna hotA hai| (citta muni ke dvArA dharma kA upadeza die jAne para sutte nijjuttANaM nijjuttIe puNo kimatthANaM ? / brahmadatta ne kahA) citramune ! hastinApura meM mahAn Rddhi nijjutte vi na savve koi avakkhANie muNai // vAle cakravartI (sanatkumAra) ko dekha, bhogoM meM Asakta (vibhA 1087) hokara maiMne azubha nidAna (bhogasaMkalpa) kara ddaalaa| mandabuddhi ziSya vyAkhyA ke binA sAre arthoM ko usakA maiMne pratikramaNa (prAyazcitta) nahIM kiyaa| usI nahIM jAna pAte / ata: sUtra meM kahe gae arthoM ko bhI kA yaha aisA phala hai ki maiM dharma ko jAnatA haA bhI niyukti ke dvArA vyAkhyAta kiyA jAtA hai| kAmabhogoM meM mUcchita ho rahA huuN| aMtammi u vaNasiuM pUvvamaNugamassa jaM nae bhaNai / taM jANAvei samaM vaccaMti nayANuogo y|| nirjarA-tapasyA ke dvArA karmaviccheda hone para upakramaH nikSepa anugamaH nayA: ityanuyogadvArAAtmA kI jo ujjvalatA hotI hai, vaha NAmante pUrva nayAnupanyasya yadidAnImanugamasyAnuyogasya pUrva nirjarA hai| yaha nau tattvoM meM sAtavAM prathamaM nayAn bhaNati, tajjJApayati bhadrabAhusvAmI-nayAtattva hai| kAraNa meM kArya kA upacAra karane 'nuyogau pratisUtraM yugapadeva vrajataH / se tapasyA ko bhI nirjarA kahA jAtA (vibhA 1355 mavR 501) hai| usake bAraha bheda haiN| (dra. tapa) anuyogadvAra cAra haiM--upakrama, nikSepa, anugama aura naya / jahAM anugama se pUrva naya kA nyAsa hotA hai, vaha nirjarA anuprekSA isa bAta kA sUcaka hai ki pratyeka sUtra meM naya aura anUniryakti-Agama kI mUlasparzI padyAtmaka vyaakhyaa| gama anuyoga eka sAtha pravRtta hote haiM - aisA bhadrabAhunijjuttA te atthA jaM baddhA teNa hoI nijjuttI / / ... svAmI ne prajJApita kiyA hai| (Avani 88) niyuktianugama ke prakAra (dra. anuyoga) suttanijjuttaatthanijjUhaNaM nijjuttii| (AvacU 1 pR 92) evaM suttANugamo suttAlAvagagao ya nikkhevo / sUtra meM niyukta artha kI suvyavasthita vyAkhyA karane suttapphAsiyajuttI nayA ya vaccaMti samayaM tu / / vAlA vyAkhyA grantha hai - niyukti / . (vibhA 1001) niryuktAnAmeva sUtrArthAnAM yuktiH paripATyA yojanaM / sUtrAnugama, sUtrAlApakagata nikSepa, sUtrasparzikaniryuktayuktiriti vAcye yuktazabdalopAnniyuktiH / niyukti aura naya-pratyeka sUtra meM inakA yugapat prayoga (dahAvR pa 2) hotA hai| niryaktayo na svatantrazAstrarUpAH kintu tattatsatrapara- nijjuttI vakkhANaM nikkhevo nAsamettaM tu / tantrAH tathA tadvyutpattyAzrayaNAt, tathAhi-sUtropAttA (vibhA 965) arthAH svarUpeNa sambaddhA api ziSyAn prati niyujyante- niyukti meM sUtra kI vyAkhyA hotI hai aura nikSepa nizcitaM sambaddhA upadizya vyAkhyAyante yakAbhistA meM sUtra kA nyAsamAtra hotA hai-niryakti aura nikSepa meM niyuktayaH / (pinivR pa 1) yahI antara hai /
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazavakAlika niyukti niyukti niyuktiyAM aura niyuktikAra bhadrabAhusvAmI kahate haiM- arhat, caudaha pUrvI, dasa Avassayassa dasakAliyassa taha uttarajjhamAyAre / pUrvI, gyAraha aMgoM ke dhAraka aura saba sAdhuoM ko sUyagaDe nijjutti vocchAmi tahA dasANaM ca // namaskAra kara suvihitoM para anugraha karane ke lie oghakappassa ya nijjutti vavahArasseva paramaniuNassa / niyukti kI racanA karUMgA, jo caraNakaraNAnuyoga se sariapaNNattIe vocchaM isibhAsiANaM c|| sambaddha hai, alpa akSara aura mahAn artha vAlI hai| (Avani 84,85) yahAM vRttikAra ne prazna uThAyA hai ki bhadrabAhusvAmI dasa niyuktiyAM caudaha pUrvI the, taba phira unhoMne apane se nyUna dasa pUrvI 1. Avazyaka niryakti 6. dazAzrutaskandha niyukti Adi ko namaskAra kyoM kiyA? isake samAdhAna meM kahA 2. dazavakAlika" 7. bRhatkalpa gayA hai ki dasa pUrvI Adi zrutaparamparA kI avyavacchitti 3. uttarAdhyayana " 8. vyavahAra meM yogabhUta banate haiM, ataH isa guNAdhikya ke kAraNa unheM 4. AcArAMga " 9. sUryaprajJapti " namaskAra karanA anupayukta nahIM hai| 5. sUtrakRtAMga " 10. RSibhASita punaH prazna huA ki bhadrabAhusvAmI ne gyAraha aMgoM sthavirAH--bhadrabAhusvAmyAdayastaiH 'yat kRtaM' yad ke dhArakoM ko namaskAra kyoM kiyA ? isake samAdhAna meM dRbdhaM zrutamAvazyakaniyuktyAdikaM tad aGgabAhmam anaGga kahA gayA ki oghaniyukti grantha caraNakaraNAtmaka hai| prvissttmucyte| (nandImavR pa 161) gyAraha aMgoM ke dhAraka caraNakaraNayukta hote haiM, kyoMki sthavira bhadrabAhasvAmI Adi ne Avazyakaniyukti gyAraha aMga caraNakaraNAnuyoga ke antargata haiN| upayogitA Adi (dasa niyuktiyoM)-zrutagranthoM kI racanA kI, jo ke kAraNa unako namaskAra karanA yukta hI hai| aMgabAhya yA anaMga- praviSTa kahalAte haiN| piNDaniyukti Avazyakaniyukti dazAdhyayanaparimANazcUlikAyugalabhUSito dazavakAliko bhagavaMto bhadrabAhasvAminaH paramakaruNAparItacetasa nAma zrutaskandhaH / tatra ca paJcamamadhyayanaM piNDaiSaNAnAmakaM, aidaMyugInasAdhanAmupakArAya Avazyakasya vyAkhyAnarUpAmimAM dazavakAlikasya ca niyuktizcaturdazapUrvavidA bhadrabAhaniyukti kRtavantaH / (Avamava pa 1,2) svAminA kRtaa| tatra piNDaiSaNAbhidhapaJcamAdhyayanaparama kAruNika bhadrabAhusvAmI ne sAdhuoM ke upakAra niyuktiratiprabhUtagranthatvAtpRthak zAstrAntaramiva vyavasthAke lie AvazyakasUtra kI vyAkhyA svarUpa Avazyaka- pitA, tasyAzca piNDaniyuktiriti nAma kRtam / niyukti kI racanA kii| (pini pa 1) oghaniyukti dazavakAlika ke daza adhyayana aura do cUlikAeM haiN| dazavakAlika niyukti caturdazapUrvI AcArya bhadrabAhu dvArA arahate vaMdittA caudasaputvI taheva dasapuvI / kRta hai / dazavakAlika ke pAMcaveM adhyayana 'piNDaSaNA' kI ekkArasaMgasuttatthadhArae savvasAhU y|| oheNa u nijjutti vucchaM crnnkrnnaannuogaao| niryakti parimANa meM vistRta hone se pRthak svataMtra grantha ke appakkharaM mahatthaM aNaggahatthaM sUvihiyANaM // rUpa meM vyavasthApita hai, vaha piNDa-niryakti nAma se bhadrabAhasvAminazcatardazapUrvadharatvAta dazaparvadharAdInAM prasiddha h| ca nyUnatvAttatki teSAM namaskAramasau karoti ? iti, dazavakAlikaniyukti atrocyate, guNAdhikA eva te, avyavacchittiguNAdhikyAt, dumapUpphiyAe NijjuttisamAso vaNNio vibhAsA y| ato na doSa iti| evaM vyAkhyAte satyAha para:--- jiNa-coddasapuvvI vitthareNa kahayaMti se ahra / / ekAdazAGgasUtrArthadhArakANAM kimarthaM kriyate ? iti, dumapupphitaajjhayaNavivaraNaM samAsato'bhihitaM / ucyate, iha caraNakaraNAtmikA oghaniyuktiH, ekAdazAGga- vitthareNa savvakkharasaNNivAyAvadAtAgamabuddhIhiM coisasUtrArthadhAriNazca caraNakaraNavanta eva, ekAdazAnAmaGgAnAM puvvIhiM bhaNNati / (dani 55 aca pR 35) caraNakaraNAnuyogatvAt upayogitvenAMzena teSAM nmskaarH| drumapuSpikA (dazavaikAlika kA prathama adhyayana) kI (oni 1,2 va pa 3) saMkSipta niyukti kI gaI hai| jina aura sarvAkSarasannipAta
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ niva 390 nihnava kauna ? labdhi se sampanna caturdazapUrvI muni vistAra se usakA 'ahaMta nisIdikA' kA pATha milatA hai| nisIdiyA kA artha pratipAdita karate haiN| artha hai-niSadyA / yaha svAbhAvika prayoga hai| sthAna ke uttarAdhyayananiyukti artha meM nisIhiyA kA saMskRta rUpa niSIdhikA, naSedhikI ohAviukAmo'vi ya ajjAsADho"" // yA nizIthikA kiyA jAe to yaha rUpa maulika pratIta na ca keSAJcidihodAharaNAnAM niyuktikAlAdarvA- nahIM hotaa| 'nisIdiyA' aura 'nisIhiyA' donoM kA kkAlabhAvitetyanyoktatvamAzaGkanIyaM, sa hi bhagavAMza- ekIkaraNa ho jAne para Arthika jaTilatA utpanna huI hai|) caturdazapUrvavit zrutakevalI kAlatrayaviSayaM vastu pshytyev| nissiidhikaa-nissdyaa| (dra. parISaha) (uni 123 uzAvR pa 139,140) nihnava-arhata-vacana kA apalApa karane vAle / uttarAdhyayana sUtra ke 'parISaha pravibhakti' nAmaka adhyayana meM darzana parISaha ke saMdarbha meM niyuktikAra ne | 1. nihnava kauna ? AcArya ASAr3ha kA udAharaNa diyA hai, jo niyuktikAla | 2. jamAli aura bahuratavAda ke pazcAt ghaTita hone vAlI ghaTanA hai| kucha udAharaNa 3. tiSyagupta aura jIvaprAdezikavAda niyuktikAla-pazcAt bhAvI haiM, kiMtu unake AdhAra para 4. AcArya ASAr3ha ke ziSya aura avyaktavAda yaha AzaMkA nahIM karanI cAhie ki ye kisI anya vyakti 5. azvamitra aura samucchedavAda dvArA pratipAdita haiN| kyoMki AcArya bhadrabAhu caudahapUrvI 6. AcArya gaMga aura kriyavAda the| ve zrutakevalI hone ke kAraNa kAlika viSayoM ke 7. rohagupta aura trairAzikavAda jJAtA the| 8. goSThAmAhila aura abaddhikavAda (yaha vRttikAra kA abhimata hai, kintu ASADhabhUti 9. zivabhUti aura boTikamata kA prasaMga yaha pramANita karatA hai ki niyuktikAra AcArya 1. nihnava kauna ? bhadrabAha dvitIya haiN| unakA astitva-kAla vikrama kI pAMcavIM-chaThI zatAbdI hai|) .''jo puNa payaM pi niNhavai / micchAbhinivesAo sa niNhavo // (vibhA 2299) nivRttibAdara-jo saMyatI sthUla kaSAya se nivRtta hotA hai, usakI Atma-vizuddhi / tIrthaMkarabhASitamarthamabhinivezAt niha nuvate- prapaJcaAThavAM guNasthAna / (dra. guNasthAna) to'palapantIti nihnavAH, ete ca mithyAdRSTayaH sUtroktArthA palapanAt", ete sAkSAdupAttA upalakSaNasUcitAzca niSadyA-sthAna / svAdhyAya bhUmi / eka priissh| dezavisaMvAdino dravyaliGgenAbhedino nihnavAH / boTikAstu (dra. parISaha) vakSyamANAH sarvavisaMvAdino dravyaliGgato'pi bhinnA (AgamoM meM tathA vyAkhyA granthoM meM nisIhiyA zabda nivaaH| . (AvamavR pa 401) milatA hai aura usakA saMskRta rUpa nizIthikA, niSI- jo apane mithyA abhiniveza ke kAraNa arhat-prajJapta dhikA yA naSedhikI kiyA jAtA hai| jahAM nisIhiyA arthapada kA apalApa karate haiM. ve nitava kahalAte haiN| ve zabda parISaha ke antargata AyA hai vahAM nisIhiyA aura sUtra ke artha kA apalApa karane ke kAraNa mithyAdRSTi hote sthAna ko cUrNikAra ne ekArthaka mAnA hai| "NisIhiyatti haiM / nihnava siddhAMta ke eka deza kA visaMvAda karane vAle vA ThANaMti vA egalaiM' (ucU pR 67) / vRhadRvRtti patra 83 tathA dravyaliMga (veza) se abhinna hote haiN| meM isakA artha svAdhyAya bhUmi kiyA gayA hai - boTikamatAvalaMbI sarvavisaMvAdI tathA dravyaliMga se "zmazAnAdikA svAdhyAyAdibhUmiH niSadheti yaavt"| bhinna hone para bhI nihnava khlaaye| mUlataH yaha pATha nisIdiyA honA caahie| prAcIna lipi (jinakA kisI eka viSaya meM, cAlU jaina paramparA ke meM 'da' aura 'ha' kA prAyaH sAmya hai ata: lipi parivartana sAtha, matabheda ho gayA aura ve vartamAna zAsana se pRthaka ke sAtha 'nisIdiyA' kA nisIhiyA ho gayA pratIta hotA ho gaye, kintu kisI anya dharma ko svIkAra nahIM kiyA, hai| khAravela ke zilAlekha meM 'kAya nisIdikA' aura unheM nihnava kahA gayA / )
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ jamAli aura bahuratavAda 2. jamAli aura bahuratavAda coTsa vAsANi tayA jiNeNa uppADiyassa nANassa / to bahurayANa diTThI sAvatthIe samutpannA // ( vibhA 2306 ) bhagavAna mahAvIra ke kaivalya prApti ke caudaha varSa pazcAt zrAvastI nagarI meM bahuratavAda kI utpatti huI / bahusu samaesu kajjasiddhi paDucca ratA-saktA bahuratA / Ava 1419) ekasmin kriyAsamaye vastu notpadyate kintu bahubhiH kriyAsamayaiH ityabhyupagamAd bahuSu samayeSu ratAH saktA bahuratA dIrghakAlavastuprabhavaprarUpakAH / ( vibhAmavR 2 pR33) kArya kI siddhi eka samaya meM nahIM hotI, usameM bahuta samaya lagate haiM, vastu kI utpatti dIrghakAla sApekSa haiisa abhyupagama kA pratipAdana jise mAnya hai, vaha bahuratavAda hai / kuMDapuraM nagaraM / tassa sAmissa jeTThA bhagiNI sudaMsaNA nAma / tIe putto jamAlI / so sAmissa mUle pavvato paMcahi satehi samaM tassa ya bhajjA sAmiNo dhUtA aNojjaMgI nAma / bIyaM nAma se piyadaMsaNA / sAvi tamaNupavvatiyA sasahassaparivArA, ekkArasa aMgA adhItA / sAmiNA aNaNuSNAto sAvatthi gato paMcasataparivAro / tattha teMdugujjANe koTThage cetite samosaDho / tattha se aMtapaMtehi rogo uppaNNo / na tarati tiTThetuM acchituM / tAhe so samaNe bhaNati mama sejjAsaMthAragaM kareha / te kAtumAradvA / puNo adharo bhaNati -kato ? kajjati ? te bhaNaMti--na kato, ajjAvi kajjati / ( AvacU 1 pR 416) jamAlI kuMDapura nagara meM, bhagavAna mahAvIra kI jyeSThA bhaginI sudarzanA kA putra thaa| bhagavAna kI putrI anavadyAMgI usakI bhAryA thI / usakA dUsarA nAma thA priyadarzanA / jamAlI ne pAMca sau puruSoM ke sAtha tathA priyadarzanA ne hajAra striyoM ke sAtha bhagavAna mahAvIra ke pAsa dIkSA svIkAra kii| usane gyAraha aMgoM kA adhyayana kiyA / eka bAra jamAli ne bhagavAna se alaga vihAra kI AjJA maaNgii| bhagavAna kI AjJA prApta nahIM hone para bhI vaha pAMca sau sAdhuoM ke sAtha zrAvastI calA gyaa| vahAM tinduka udyAna ke koSThaka caitya meM tthhraa| aMta-prAMta AhAra sevana se usakA zarIra rogAkrAnta ho gayA / usane zramaNoM se kahA- merA bichaunA kro| ve karane lage / nihnava adhIratA ke kAraNa punaH pUchA- kyA bichaunA kara diyA ? zramaNoM ne kahA - kara rahe haiM / 391 sakkhaM ciya saMthAro na kajjamANo kau tti me jamhA / bei jamAlI savvaM na kajjamANaM kayaM tamhA // ( vibhA 2308 ) tAhe tassa ciMtA jAtA-jaNaM samaNe bhagavaM Aikkhati 'kajjamANe kaDe calamANe calite udIrijjamANe udIrie jAva nijjarijjamANe nijjipaNe' taNNaM micchA / imaM NaM paccakkhameva dIsati sejjAsaMthArae kajjamANe akaDe saMthArejjamANe asaMthArie / ( AvacU 1 pR 416 ) usake mana meM vicikitsA utpanna huI - bhagavAna mahAvIra kriyamANa ko kRta, calamAna ko calita, udIrya - mANa ko udIrita, nirjIryamANa ko nirjIrNa kahate haiMyaha mithyA hai / yaha pratyakSa dikhAI de rahA hai ki bichaunA kriyamANa hai para kRta nahIM hai / vaha saMstIryamANa hai, kintu saMstRta nahIM hai / isa prakAra vedanAvihvala jamAli mithyAtvamohanIya ke udaya se nihnava bana gayA / usase bahuratavAda kI utpatti huI / atiyA ggiMthA etamatthaM saddati / atthegatiyA saddati / je te saddahaMti te NaM jamAli ceva aNagAraM uvasaMpajjittANaM viharati / je te No saddahaMti te NaM evamAhaMsu, jaNNaM sAmI Aikkhati taNNaM taha ceva, jaM NaM tumaM vayasi taM gaM micchA / ( AvacU 1 pR 416 ) jamAli ke pAMca sau sAdhuoM meM se kucha sAdhuoM ne bahuratavAda meM zraddhA kI, kucha ne nahIM kii| jinhoMne zraddhA kI, ve jamAli ke pAsa rahe / jinhoMne zraddhA nahIM kI, unhoMne kahA- jamAli ! bhagavAn ne jo kahA hai, vaha tathya hai / tuma jo kaha rahe ho vaha mithyA hai / ve punaH bhagavAn mahAvIra ke zAsana meM sammilita ho gaye / piyadaMsaNA DhaMkassa kuMbhakArassa ghare ThitA / sA AgatA cetiyavaMditA, tAhe taMpi paNNaveti / sAti vippapacchA DivaNNA tassa hANurAgeNa, gatA ajjANaM parikaheti, taM ca DhaMkaM bhaNati, so jANati jathA --- vippaDivaNNA nAhaccaeNaM, tAhe so bhaNati - ahaM na yANAmi evaM visesataraM / evaM tIse aNNadA kadAyI sajjhAyaporisi katI te bhAyaNANi uvvattaMteNaM tattohutto iMgAlo chUDho jathA tIse saMghADI egadesaMmi daDDhA / sA bhaNati -- imA
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ nihnava 392 tiSyagupta aura jIvaprAdezikavAda ajja! saMghADI daDDhA, tAhe so bhaNati-tubbhe ceva AyappavAyapuvvaM ahijjamANassa tIsagRttassa / paNNaveha jathA-DajjhamANe adaDDhe, keNa tubbhaM saMghADI nayamayamayANamANassa diTThimoho samuppaNNo / daDDhA ? ettha sA saMbuddhA, tahatti paDisuNeti / icchAmo egAdao paesA no jIvo no paesahINo vi / ajja ! samma pddicodnnaa| tAhe sA gaMtUNa jamAli jaM to sa jeNa puNNo sa eva jIvo paeso ti // paNNaveti / so jAhe na geNhati tAhe gatA sahassaparivArA guruNA'bhihio jai te paDhamapaeso na saMmao jIvo / sAmi uvasaMpajjittANaM viharati / to tappariNAmo cciya jIvo kahamaMtimapaeso / / ......"tate NaM se jamAlI "bahUhiM asabbhAvubbhAva- taMtU paDovayArI na samattapaDo ya samudiyA te u / NAhiM micchattAbhinivesehi ya appANaM ca paraM ca tadubhayaM savve samattapaDao savvapaesA tahA jIvo / ca vuggAhemANe vuppAemANe bahUI vAsAiM sAmaNNapariyAyaM iya paNNavio jAhe na pavajjai so ko tao bajjho / pAuNati, bahUhiM chaTThaTThamAdIhiM appANaM bhAveti...."tassa tato AmalakappAe mittasiriNA suhovAyaM / / ThANassa aNAloiyapaDikkate kAlamAse kAlaM kiccA bhakkhaNa-pANa-vaMjaNa-vatthaM tAvayavalAbhio bhaNai / laMtae kappe terasasAgarovamadvitikesu devesu devattAe sAvaya ! vidhammiyA mhe kIsa tti tao bhaNai sddddho|| uvvnnnne| (Avaca 1 pR 418,419) naNu tujhaM siddhaMto pajjatAvayavamittao'vayavI / sAdhvI priyadarzanA kuMbhakAra DhaMka ke ghara ThaharI huI jai saccamiNaM to kA vihammaNA micchamiharA bhe|| thii| vaha jamAlI ke darzanArtha aaii| jamAlI ne use sArI iya coiya saMbuddho khAmiyapaDilAbhio puNo vihiNA / bAta khii| usane pUrva anurAga ke kAraNa jamAlI kI gaMtuM gurupAyamUlaM sasIsapariso pddikkto|| bAta mAna lii| usane kuMbhakAra ko bhI isase avagata kraayaa| priyadarzanA unmArga meM prasthita ho gaI hai yaha __ (vibhA 2333-2337, 2344,2348, 2350, 2355) jJAta hone para kuMbhakAra ne spaSTa kahA-maiM isa siddhAMta bhagavAna mahAvIra ke kaivalya prApti ke 16 varSa kA marma nahIM samajha sakA / pazcAt RSabhapura meM jIvaprAdezikavAda kI utpatti huii| eka dina priyadarzanA svAdhyAya pauruSI kara rahI thii| DhaMka ne eka aMgArA usa para pheMkA, jisase usakI sAr3I rAjagRha nagara ke guNazIla caitya meM caturdaza pUrvo ke kA eka konA jala gyaa| usane kahA-DhaMka ! tumane dhAraka AcArya vasu kA padArpaNa huaa| unake ziSya kA merI sAr3I jalA dI hai| taba DhaMka ne kahA-sAr3I jalI nAma tiSyagupta thaa| guru tiSyagupta ko AtmapravAdapUrva kA kahAM hai, jala rahI hai| vaha sambuddha ho gii| jamAlI ko adhyayana karA rahe the| nayavAda kA prasaMga cala rahA thaa| tiSyagupta ko samajha meM nahIM AyA taba usake dRSTisamajhAne gii| vaha nahIM samajhA / taba vaha hajAra sAdhvIparivAra ke sAtha bhagavAna kI zaraNa meM calI gii| viparyAsa utpanna ho gyaa| jamAli asatya prarUpaNA tathA mithyA abhiniveza tiSyagupta ne kahA-jaba jIva eka pradeza nahIM, do, ke kAraNa svayaM ko tathA dUsaroM ko zaMkita tathA bhramita tIna yAvat saMkhyeya pradeza jIva nahIM hai, eka pradeza nyUna karane lgaa| usane aneka varSoM taka zrAmaNya-paryAya kA ko bhI jIva nahIM kahA jA sakatA, taba jisa pradeza se pAlana kiyA aura vibhinna prakAra se tapa tpaa| kinta vaha pUrNa hotA hai, vahI jIva hai| apane doSoM kI AlocanA-pratikramaNa kie binA hI guru ne kahA-jaba prathama pradeza jIva nahIM hai, taba mRtyu ko prApta hokara vaha lAntaka devaloka meM teraha antima pradeza jIva kaise hogA ? sAgaropama kI sthiti vAlA deva bnaa| ___eka tantu samasta paTa nahIM hotA kintu ve sAre tantu 3. tiSyagupta aura jIvaprAdezikavAda milakara samasta paTa kA kathana prApta karate haiM; vaise hI solasa vAsANi tayA jiNeNa uppADiyassa naannss| eka pradeza jIva nahIM, kintu sAre pradeza samudita rUpa se hI jIvapaesiyadiTThI to usabhapure samuppaNNA // jIva haiN| rAyagihe guNasilae vasu caudasapugvi tIsagutte y..| guru ne use samajhAyA / usane svIkAra nahIM kiyA taba
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ azvamitra aura samucchedavAda 393 nihnava use saMgha se alaga kara diyA gyaa| vaha vahAM se Amala- aura mRta zarIra meM praveza kara unhoMne ziSyoM ko yoga kalpA nagarI meM aayaa| vahAM mitrazrI nAma kA zramaNo- sAdhanA kA krama pUrNa krvaayaa| phira devarUpa meM prakaTa pAsaka thaa| usane tiSyagupta ko pratibodha dene ke lie hokara kSamAyAcanA karake sArI ghaTanA batalAI, taba apane ghara Ane kA nimantraNa diyaa| vaha vahAM gyaa| avyaktavAda kI dRSTi kA prAdurbhAva haa| usane usake samakSa khAdya padArtha, vastra Adi prastuta kie zramaNoM ko saMdeha ho gayA ki kauna jAne kauna sAdhu aura pratyeka padArtha kA antima avayava (choTA Tukar3A) ha Ara kAna hai aura kauna deva ? koI vandanIya nahIM hai| yadi vandanA dene lgaa| tiSyagUpta ne kahA- tumane merA tiraskAra karate haiM to asaMyamI ko vaMdanA ho jAtI hai / amuka vratI kiyA hai| zrAvaka ne kahA-yaha to ApakA siddhAMta hI hai-aisA kahanA mRSAvAda hai| hai ki antima avayava vAstavika hai / yadi yaha satya hai to bahuta samajhAne para bhI ASAr3ha ke ziSyoM ne apanA tiraskAra kaisA ? yadi nahIM to Apa mithyA prarUpaNA Agraha nahIM chor3A, taba unheM saMgha se bAhara kara diyA gyaa| ve vahAM se vihAra kara rAjagRha nagara meM aae| kyoM kara rahe haiM ? vahAM ke rAjA balabhadra ko jaba jJAta huA, usane unako ___ isa prakAra pratibodha pAkara tiSyagupta ne zrAvaka Amantrita kiyaa| unhoMne kahA- he zrAvaka ! hama mitrazrI se kSamAyAcanA kI aura apane ziSya-parivAra tapasvI haiM, sandeha na kreN| rAjA ne kahA- kauna jAnatA ke sAtha guru ke pAsa jAkara pratikramaNa kiyaa| hai sAdhu ke veza meM kauna cora hai? kauna cArika hai ? Aja 4. AcArya ASADha ke ziSya aura avyaktavAda maiM ApakA vadha kruuNgaa| caudasa do vAsasayA taiyA siddhi gayassa vIrassa / muniyoM ne kahA-jJAna aura caryA ke dvArA zramaNa aura azramaNa kI pahacAna hotI hai| tuma zrAvaka hokara to avvattayadiTTI sevaviyAe samuppaNNA / / sandeha karate ho? seyavipolAsADhe joge taddivasahiyayasUle ya / rAjA ne kahA-Apako bhI paraspara vizvAsa nahIM sohammanaliNigumme rAya gihe muriyabalabhadde / hai taba mujhe jJAna aura caryA se kaise vizvAsa hogA? guruNA devIbhUeNa samaNarUveNa vAiyA sIsA / isa prakAra yukti aura bhaya se saMbodha pAkara unhoMne sabbhAve parikahie avvattayadiTThiNo jAyA // rAjA se kSamAyAcanA kii| punaH guru ke pAsa Ae aura ko jANai ki sAhU devo vA to na vaMdaNijjo tti / prAyazcitta lekara saMgha meM sammilita ho ge| hojjA'saMjayanamaNaM hojja sAvAyamamugo tti / / iya te nA'saggAhaM muyaMti jAhe bahuM pi bhaNNaMtA / 5. azvamitra aura samucchedavAda tA saMghapariccattA rAyagihe nivatiNA nAuM / vIsA do vAsasayA taiyA siddhi gayassa vIrassa / balabhaddeNagghAyA bhaNaMti sAvaya vayaM tavassi ti / sAmuccheiyadiTThI mihilapurIe samuppannA / / mA kuru saMkamasaMkAruhesu bhaNie bhaNai rAyA / / mihilAe lacchighare mahagiri koDinna Asamitte ya / ko jANai ke tubbhe ki corA cAriA abhimara tti / neuNiya'NuppavAe rAyagihe khaMDarakkhA y|| saMjayarUvacchaNNA ajjamahaM bhe vivAemi / / neuNamaNuppavAe ahijjio vatthumAsamittassa / (vibhA 2356-2359, 2383-2385) egasamayAivoccheyasuttao nAsapaDivattI / / vIra nirvANa ke 214 varSa vyatIta hone para zvetavikA uppAyANaMtarao savvaM ciya savvahA viNAsi tti / nagarI meM avyaktavAda kI utpatti huii| guruvayaNameganayamayameyaM micchaM na savvamayaM / / zvetavikA nagarI ke polASADha udyAna meM AcArya (vibhA 2389-2392) ASADha Thahare hae the| ve ziSyoM ko yogAbhyAsa karAte ia paNNavio vijao na the| eka dina AcArya ASADha ko hRdayazUla utpanna huaa| pavajjai so kao tao bajjho / usase unakI mRtyu ho gii| marakara ve saudharma kalpa ke viharaMto rAyagihe nAuM to khaMDarakkhehi / / nalinIgulma vimAna meM utpanna hue| gahio sIsehiM sama ee'himara tti jaMpamANehiM / ... AcArya ASADha devarUpa meM polASADha udyAna meM Ae saMjayavesacchaNNA, sajjaM savve samANeha / /
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ nihnava AcArya gaMga aura dvetriyavAda amhe sAvaya ! jayao vIranirvANa ke 228 varSa vyatIta hone para ullukAkatthuppaNNA kahiM ca pavvaiyA / / tIra nagara meM dvikriyAvAda kI utpatti hii| amRgattha beMti saDDhA te vocchiNNA tayA ceva / / ullukA nadI ke eka kinAre kher3A thA, dUsare kinAre tubbhe tavvesadharA bhaNie bhayao sakAraNaM ca tti / ullukAtIra nAma kA eka nagara thaa| vahAM mahAgiri ke paDivaNNA gurumUlaM gaMtuNa tao pddikkNtaa|| ziSya AcArya dhanagupta rahate the| unake ziSya kA nAma (vibhA 2420-2423) gaMga thaa| ve bhI AcArya the| ve ullukA nadI ke isa vIranirvANa ke 220 varSa vyatIta hone para mithilA ora kher3e meM vAsa karate the| meM samucchedavAda kI utpatti huii| mithilA nagarI ke AcArya gaMga zarada Rtu meM apane AcArya ko vandanA lakSmIgRha caitya meM AcArya mahAgiri ke ziSya kauNDinya karane ke lie nikale / nadI meM utare / ve gaMje the| Upara the| kauNDinya apane ziSya azvamitra ko anupravAdapUrva sUraja tapa rahA thaa| nIce pAnI kI ThaMDaka thii| unheM kI naipuNika vastu kI vAcanA de rahe the| chinna-chedanaya eka samaya (kSaNa) meM sira ko sUrya kI garamI aura paroM kI vaktavyatA ke anusAra prathama samaya ke nAraka ko nadI kI ThaMDaka kA anubhava ho rahA thaa| vicchinna ho jAyeMge, dUsare samaya ke nAraka bhI vicchinna isa anubhUti ke AdhAra para AcArya gaMga ne dvaikriyaho jaayeNge| utpatti ke anantara hI vastu vinaSTa ho vAda kA pratipAdana kiyaa|| jAtI hai, azvamitra ko aisA bodha huaa| guru ne kahA taratamajogeNAyaM guruNA'bhihio tumaM na lakkhesi / yaha bAta RjusUtra naya kI apekSA se hai, saba nayoM kI samayAisuhamayAo maNo'ticalasuhamayAo ya / / apekSA se nahIM hai / guru ke samajhAne para bhI usane guru ke suhamAsucaraM cittaM iMdiyadeseNa jeNa jaM kAlaM / kathana ko svIkAra nahIM kiyaa| taba guru ne una sabako sabajjhai taM tammattanANa heu tti no tenn|| saMgha se alaga kara diyaa| ve viharaNa karate hue rAjagRha uvalabhae kiriyAo jUgavaM do darabhiNNadesAo / nagara meM aae| vahAM khaNDarakSaka zrAvaka the, jo vahAM paay-sirogysiiunnhveynnaannubhvruuvaao|| zulkapAla the| unhoMne usako ziSyoM ke sAtha pakar3a bahu-vahuvihAigahaNe naNUvaogabahuyA sue'bhihiA / liyA aura ye sAdhu-veza meM cora haiM-aisA kahakara tamaNegaggahaNaM ciya uvaogANegayA natthi / / pITanA zurU kiyaa| te cciya na saMti samayaM sAmaNNANegagahaNamaviruddhaM / azvamitra ne kahA-zrAvako ! hama sAdhu haiN| taba egamaNegaM pi tayaM tamhA sAmaNNabhAveNaM / zrAvakoM ne kahA-Apa kahAM utpanna hue? kaba pravrajita jaM ca visesannANaM sAmannannANapuvvayamavassaM / hae? Apake siddhAnta ke anusAra ApakA zramaNa rUpa to to sAmaNNa visesannANAiM negasamayammi / / vicchinna ho gyaa| Apa saba vezadhArI haiM--aisA kahane maNinAgeNAruddhI bhaovavattio paDibohio vottuM / para tathA bhaya aura yukti se samajhAne para ve saba zrAvakoM icchAmo gurumUlaM gaMtUNa tao pddikkto|| ke vacanoM ko svIkAra kara guru ke pAsa jAkara (vibhA 2428-2430,2438,2442,2445,2450) prAyazcittapUrvaka punaH saMgha meM praviSTa ho ge| so hiMDato rAyagihaM gato mahAtapotIrappabhe pAsavaNe 6. AcArya gaMga aura dvekriyavAda tattha maNinAgo nAma nAgo, tassa cetite veNati, so tattha parisAmajjhe kaheti - evaM khalu jIveNa egasamaeNa do aThThAvIsA do vAsasayA taiyA siddhi gayassa viirss| kiriyAo vedijjati / tAsu teNa nAgeNa tIse ceva dokiriyANaM diTTI ullugatIre samuppaNNA / / parisAe majjhe bhaNito- mA etaM paNNavaNaM paNNavehi / naikheDajaNavaulluga mahagiri dhaNagRtta ajjagaMge y|| esA paNNavaNA duThTha sehA ! , ahaM ecciraM kAlaM vaddhamANanaimullagamuttarao sarae sIyajalamajjagaMgassa / / sAmissa mUle suNe mi jathA-egA kiriyA (egasamaeNa surAbhitattasiraso siiosinnveynnobhyo|| veijjti)| ......"chaDDe hi etaM vAdaM......"bhagavatA ettha laggo'yamasaggAho jugavaM ubhayakiriovaogo tti / ThiteNa samosariteNa vAgaritaM / evaM so paNNavito abbhavajaM do vi samayameva ya sIosiNaveyaNAo me // gato uvadrito bhaNati micchAmi dukkddNti| (vibhA 2424-2427) (AvacU 1 pR 424) .
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ rohagupta aura trairAzikavAda 395 nihnava dvikriyA kA prativAda karate hae guru ne kahA-samaya, rAsidgagahiyapakkho taiyaM no jIvarA simAdAya / AvalikA Adi kAla kI sUkSmatA se mana kI sUkSmatA gihakokilAipucchaccheodAharaNao'bhihie / aura zIghragAmitA ke kAraNa tuma kriyA kI pRthaktA kA bhaNai gurU suThTha kayaM ki pUNa jeUNa kIsa nAbhihiyaM / anubhava nahIM kara skte| ayamavasiddhaMto Ne taio no jIvarAsi tti / / citta atyaMta sUkSma aura zIghragAmI hai| vaha jisa evaM gae vi gaMtuM parisAmajjhammi bhaNasu nAyaM Ne / kAla meM jisa indriya se saMbaddha hotA hai, usa samaya utanA siddhaMto kiMtu mae buddhi paribhUya so samio / / mAtra hI jJAna kara sakatA hai| isalie paira aura sira kI bahuso sa bhaNNamANo guruNA, zIta aura uSNa vedanA-do bhinna dezoM meM hone ke kAraNa paDibhaNai kimavasiddhaMto / yugapat do kriyAeM nahIM ho sktiiN|| jai nAma jIvadeso no jIvo hajja ko doso ? / / ziSya bolA-Agama meM kahA hai-bahu, bahuvidha evaM pi bhaNNamANo na pavajjai Adi aneka kA grahaNa eka sAtha hotA hai, taba upayoga so jao tao gUruNA / bhI aneka hoMge ? ciMtiyamayaM paNaTTho nAsihiI mA bahuM loga / / baha-bahuvidha Adi vastu kI aneka paryAyoM kA eka to NaM rAyasabhAe niggiNhAmi bahulogapaccakkhaM / sAtha grahaNa sAmAnya rUpa se hotA hai lekina upayoga aneka bahujaNanAo'vasio hohI agejjhapakkho tti / / nahIM hote| ___aneka upayoga yugapat nahIM hote| aneka arthoM kA to balasirinivapurao vAyaM nAovaNIyamaggANaM / grahaNa eka sAtha ho sakatA hai| sAmAnya kI apekSA se kuNamANANamaIyA sIsA-''yariyANa chammAsA / / eka sAtha aneka arthoM kA grahaNa hotA hai| vizeSa kI ekko vinAvasijjai jAhe to bhaNai naravaI nAhaM / apekSA eka samaya meM eka hI artha kA grahaNa hotA hai| satto souM sIyaMti rajjakajjANi me bhagavaM // ___ AcArya gaMga saMgha se alaga hokara rAjagRha nagara meM guruNA'bhihio bhavao suNAvaNathamiyamettiyaMbhaNiyaM / aae| vahAM mahAtapatIraprabha nAmaka eka jharanA thaa| vahAM jai si na satto souM to niggiNhAmi NaM kallaM / / maNinAga nAmaka nAgadeva kA caitya thaa| AcArya gaMga ne bIyadiNe bei gurU nariMda ! jaM meiNIe sabbhUyaM / usa caitya meM pariSad ke sammukha dvaikriyavAda kA pratipAdana taM kuttiyAvaNe savvamathi savvappatIyamiyaM / / kiyaa| maNinAga nAgadeva ne pariSad ke madhya pragaTa hokara taM kuttiyAvaNasuro nojIvaM dei jai, na so natthi / kahA- tuma yaha viparIta prarUpaNA mata kro| eka bAra aha bhaNai natthi, to natthi, kiM va heuppabaMdheNaM // bhagavAn mahAvIra yahAM samavasRta hue the| maiMne unake muMha taM maggijjau mulleNa"...."parisAhi / / se yaha sunA thA ki eka samaya meM eka hI kriyA kA sirigutteNaM chalugo chammAsa vikaDDhiUNa vAe jio| saMvedana hotA hai| tuma apane mithyAvAda ko chodd'o| AharaNa kuttiAvaNa coyAlasaeNa pucchANaM // mithyA prarUpaNA se tumhArA nAza hI hogaa| nAga deva ne (vibhA 2451-2459; 2481-2489) bhaya aura yukti se use pratibodha diyaa| vaha guru ke pAsa vIranirvANa ke 544 varSa vyatIta hone para aMtaraMjikA AyA, prAyazcitta lekara saMgha meM sammilita ho gyaa| nagarI meM trairAzika mata kA pravartana haa| 7. rohagupta aura trairAzikavAda aMtaraMjikA nagarI ke bAhara bhUtagaha nAmaka caitya paMca sayA coyAlA taiyA siddhi gayassa vIrassa / thaa| vahAM AcArya zrIgupta rahate the| vahAM ke rAjA kA pUrimaMtaraMjiyAe terAsiyAdiTri utpnnaa|| nAma balazrI thaa| rohagupta AcArya zrIgupta kA ziSya pUrimaMtaraMji bhUyagiha balasiri sirigutta rohagutte ya / thaa| vaha dUsare sthAna para rahatA thaa| eka dina vaha parivAyapoTasAle ghosaNapaDisehaNA vAe // AcArya ko vaMdanA karane vahAM aayaa| vahAM poTazAla vicchU ya sappe..... // morI naulI....... // nAmaka parivrAjaka bhI rahatA thaa| usane vAda-vivAda ke jekaNa poTTasAlaM chalUo bhaNai gurumUlamAgaMtu / lie nagara meM udghoSaNA kii| rohagupta ne usa cunautI bAyammi mae vijio suNaha jahA so sahAmajhe // ko svIkAra kiyA aura sArI bAta AcArya ko sunAI / For Private & Personal. Use Only
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ nihnava goSThAmAhila aura abaddhikavAda AcArya ne kahA - vaha parivrAjaka vRzcika, sarpa Adi 8. goSThAmAhila aura abaddhikavAda sAta vidyAoM meM pAraMgata hai| maiM tujhe ina vidyAoM kI ___paMca sayA culasIyA taiyA siddhi gayassa vIrassa / pratipakSI-mAyUrI, nAkUlI Adi sAta vidyAeM sikhA to abaddhiyadiTTI dasauranayare samuppannA / / detA haiM, jinase tu ajeya hogaa| (dra. maMtravidyA) dasauranayarucchaghare ajjarakkhiya pusa poTazAla ko jItakara rohagupta guru ke pAsa AyA goTThAmAhila navamaTTamesu puccha ya vijhassa / / aura kahA- maiM vAda meM vijayI banA huuN| soUNa kAladhammaM guruNo gacchammi pUsamittaM ca / parivrAjaka ne 'rAzi do hai' - isa pakSa kI sthApanA ThaviyaM guruNA kila goTThamAhilo macchariyabhAvo / kI / maiMne chachaMdara kI kaTI huI paMcha kA udAharaNa dekara vIsu vasahIe Thio chiddannesaNaparo ya sa kayAe / tIsarI rAzi kI sthApanA kii| vijhassa suNai pAse'NubhAsamANassa vakkhANaM / / guru ne kahA-jItakara tumane yaha kyoM nahIM kahA ki na hi kamma jIvAo avei avibhAgao paesovva / 'yaha apasiddhAnta hai'| tIsarI no-jIvarAzi nahIM hotii| tadaNavagamAdamukkho juttamiNaM teNa vakkhANaM / ataH punaH pariSad meM jAkara kaho-yaha hamArA siddhAnta puTTho jahA abaddho kaMcuiNaM kaMcuo samannei / nahIM hai kintu maiMne use buddhi se parAbhUta kara, zAnta kiyA evaM puTumabaddhaM jIvaM kamma samannei / / hai| (vibhA 2509-2512, 2516, 2517) guru ke samajhAne para vaha bolA--apasiddhAnta kyA vIranirvANa ke 584 varSa vyatIta hone para dazapura hai ? jIva kA deza yadi no-jIva hotA ho to isameM kyA nagara meM abaddhikavAda kI utpatti hii| doSa hai ? dazapuranagara ke ikSugRha meM AryarakSita ghRtapuSyamitra, __ AcArya ke bahuta samajhAne para bhI usane svIkAra vastramitra, durbalikApuSyamitra, goSThAmAhila Adi ziSyoM nahIM kiyA, taba AcArya ne socA-yaha svayaM naSTa hokara ke sAtha virAjamAna the| gaNa kA dAyitva durbalikApuSyadUsare vyaktiyoM ko bhI naSTa kregaa| maiM logoM ke samakSa mitra ko dekara AryarakSita kAladharma ko prApta hue / rAjasabhA meM isakA nigraha karUMgA, jisase logoM kA isa durbalikApuSyamitra ko gaNa kA AcArya jAnakara goSThApara vizvAsa nahIM rahegA aura mithyA tattva kA pracAra mAhila mAtsaryabhAva ko prApta huaa| bhI ruka jaaegaa| vaha pRthak vasati meM sthita hokara doSoM ko khojane rAjA balazrI ke samakSa carcA prArambha huii| carcA lgaa| eka dina vyAkhyAnamaNDalI meM vindhya dvArA karate hue chaha mAsa vyatIta ho ge| rAjA ne kahA- AThaveM karmapravAdapUrva kI tathA navameM pratyAkhyAna pUrva kI mere rAjya kA sArA kArya avyavasthita ho rahA hai| yaha vyAkhyA ko sunakara vaha vipratipatti ko prApta huaa| vAda kaba taka calegA? AcArya ne kahA-maiMne jAna- usane kahA-karma kA jIva ke sAtha tAdAtmya sambandha hone bUjhakara itanA samaya bitAyA hai / maiM kala hI isakA nigraha para jIva kI pradezarAzi kI taraha karmarAzi ko jIva se kruuNgaa| alaga nahIM kiyA jA sktaa| karma dUra hue binA jIva dUsare dina prAtaH vAda prArambha huaa| AcArya ne kA mokSa nahIM hotaa| isIlie yaha kathana ucita hai ki kahA-yadi tIna rAzi vAlI bAta sahI hai to kutrikA- sarpa kI kaJcukI kI taraha karma jIva kA sparza karate haiM, paNa meM caleM / vahAM sabhI vastueM upalabdha haiN| usase baddha nahIM hote / yaha abaddhikavAda hai| rAjA ko sAtha le sabhI kutrikApaNa meM phuNce| vahAM avibhAgatthassa vi se vimoyaNaM kaMcaNovalANaM va / no-jIva maaNgaa| vahAM ke adhikArI deva ne kahA-no nANa-kiriyAhiM kIrai micchattAIhiM cAyANaM / / jIva kI zreNI kA koI padArtha vizva meM nahIM hai| isa (vibhA 2531) prakAra AcArya zrIgupta ne 144 praznoM ke dvArA rohagupta guru ne kahA-mithyAtva Adi ke dvArA gRhIta karma kA nigraha kara use parAjita kiyaa| (Avazyakaniyukti- jIva ke sAtha ekIbhUta ho jAte haiN| una avibhakta karmoM dISikA meM 144 praznoM kA vivaraNa prApta hai|) ko jJAna aura kriyA ke dvArA vibhakta kiyA jA sakatA
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ zivabhUti aura boTika mata hai, jaise ki agni ke dvArA sone aura miTTI ko pRthak kiyA jAtA hai / soUNa bhannamANaM paccakkhANaM puNo navamapuvve / so jAvajjIvAvahiyaM tivihaM tiviheNa sAhUNaM || jaMpa paccakkhANaM aparimANAe hoi seyaM tu jesi tu parimANaM taM duTTha AsasA hoi // ( vibhA 2518, 2519) sAdhu ke yAvajjIvana tIna karaNa tIna yoga se sAvadha yoga ke pratyAkhyAna hote haiN| navameM pratyAkhyAna pUrva kI isa vyAkhyA ko sunakara goSThAmAhila vipratipatti ko prApta huA / goSThA mAhila ne kahA - avadhi rahita pratyAkhyAna hI zreyaskara hai / jisa pratyAkhyAna meM avadhi / sImA hotI hai vaha pratyAkhyAna AzaMsA doSa se dUSita hotA hai / 6. zivabhUti aura boTika mata chavvAsasayAI navuttarAI siddhi gayassa vIrassa / to boDiyANa diTThI rahavIrapure samuppaNNA // rahavIrapuranagaraM dIvagamujjANamajjakaNhe ya / sivabhUissuvahimmi pucchA therANa kahaNA ya // boDiyavibhUIo boDiyaliMgassa hoi uppattI / .... uvahivibhAgaM souM sivabhUI ajjakaNhagurumUle / jiNakappiyAiyANaM, bhaNai guruM kIsa neyANi // jiNa kappo'Nucarijjai ? vocchinnoti bhaNie puNA bhaNai / tadasattassocchijjau, bucchijjai ki samatthassa ? .....so bei pariggahao kasAya mucchA bhayAIyA || guruNA'bhihio jai jaM kasAyaheU pariggaho so te / to so deho cciya te kasAyauppattiheu ti // ( vibhA 2550 - 2555, 2558) nihnava 1. jamAlI 2. tiSyagupta 3. AcArya ASADha ke ziSya 4. azvamitra 5. gaMga 6. rohagupta 7. goSThAmA hila pravartita mata bahuratavAda jIvaprAdezikavAda avyaktavAda samucchedavAda dvaiyivAda trairAzikavAda abaddhivAda 397 nihnava pariggahasabbhAve kasAyamucchAbhayAdayo bahU dosA, aparigrahatvaM ca sute bhaNitaM / evaM savvaM jathAya niggato / 'teNa ya do sIsA pavvAvitA - koDiNNo koTTivIro ya / tato sIsapasIsANaM paraMparaM phAso jAto / ( AvacU 1428 ) RSabhapura zvetavikA vIra - nirvANa ke 609 varSa vyatIta hone para rathavIrapura meM boTika mata kI utpatti huI / rathavIrapura ke dIpaka udyAna meM AcArya kRSNa ke pAsa se zivabhUti ne dIkSA svIkAra kI / zivabhUti ne guru jinakalpI sambandhI upadhi kA vivecana sunakara pUchAAjakala itanI upadhi kyoM rakhI jAtI hai ? Aja jinakalpa ko svIkAra kyoM nahIM kiyA jA sakatA ? mithilA ullukAtIra aMtaraMjikA dazapura guru ne kahA- jinakalpa kA viccheda ho gayA / zivabhUti bola- viccheda azakta vyakti ke lie huA hai, samartha vyakti ke lie nahIM / punaH zivabhUti ne kahA- parigraha se hI kaSAya, mUrcchA aura bhaya kI utpatti hotI hai / Arya kRSNa ne kahA- yadi parigraha kaSAya kA kAraNa hai taba deha bhI kaSAya kI utpatti kA hetu hai, isalie use bhI chor3a denA cAhie / nihnava utpatti sthAna zrAvastI zivabhUti ko AcArya ke kathana para vizvAsa nahIM huA / usane sabakucha chor3akara vahAM se prasthAna kara diyaa| vaha boTikamata kA pravartaka kahalAyA / usane do ziSyoM ko pravrajita kiyA-- koDinna aura koTTavIra / ziSyapraziSya kI paraMparA Age taka calI / kAla bha. mahAvIra ke kaivalya prApti ke 14 varSa pazcAt kaivalya prApti ke 16 varSa pazcAt vIra nirvANa saM. 214 vIra nirvANa saM. 220 vIra nirvANa saM. 228 vIra nirvANa saM. 544 vIra nirvANa saM. 584
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ parikarma nihnavoM ke vAdoM kA svarUpa bahuratavAda - kArya kI pUrNatA hone para use pUrNa kahanA / jIvaprAdezikavAda - asaMkhyAtapradezamaya jIva kA antima pradeza hI jIva hai / avyaktavAda kauna sAdhu ? kauna asAdhu ? - nizcayapUrvaka kucha bhI nahIM kahA jA sakatA / sAmucchedikavAda-vastu utpanna hote hI sarvathA vinaSTa ho jAtI hai / dvaikriyavAda - eka samaya meM do kriyAoM kI anubhUti hotI hai / trairAzikavAda - jIva, ajIva aura nojIva - ye tIna rAziyAM haiM / abaddhakavAda - karma AtmA kA sparza karate haiM, usase ekIbhUta rahIM hote / (vizeSa vivaraNa ke lie dekheM - vizeSAvazyakabhASya, gAthA 2299-2610 1 ) nIla lezyA - aprazastatara bhAvadhArA tathA usakI utpatti meM hetubhUta nIla varNa vAle pudgala / ( dra. lezyA ) nairayika - narakabhUmiyoM meM utpanna hone vAle jIva / ( dra. naraka ) naSedhiko kArya se nivRtta hokara upAzraya meM praveza karate samaya 'nisIhiyA' zabda kA uccAraNa karanA / sAmAcArI kA eka bheda / ( dra. sAmAcArI ) paMDitamaraNa-saMyamI avasthA meM hone vAlI mRtyu / (dra. maraNa) padmalezyA - prazastatara bhAvadhArA utpatti meM hetubhUta pudgala / tathA usakI pItavarNa vAle ( dra. lezyA) ( dra. pudgala ) paramANu - avibhAjya pudgala / parikarma - dRSTivAda kA eka vibhAga / dRSTivAda ke anyAnya prakAroM ko grahaNa karane kI yogyatA saMpAdita karane vAlI vidhi kA jJApaka vibhAga | (dra dRSTivAda ) 398 parigraha - dhana-dhAnya Adi padArtha / mUrcchA / 1. parigraha ke chaha prakAra 2. parigraha ke nau prakAra 3. bAhya AbhyaMtara parigraha 4. dravya bhAva parigraha 5. parigraha anuprekSA 6. parigraha ke pariNAma * parigraha viramaNa * parigraha parimANa vrata parigraha ke chaha prakAra 1. dhAnya 2. ratna 3. sthAvara dhAnya ke prakAra 1. parigraha ke chaha prakAra dhaNANi rayaNa thAvara dupaya cauppaya taheva kuviyaM ca / oheNa chavvihattho eso dhIrehiM paNNatto // (dani 153) parigraha ke chaha prakAra dhAnya ke caubIsa prakAra - 1. jau 2. gehUM 3. zAli cAvala 4. brIhi 5. sAThI cAvala 6. kodo 7. aNuka 8. kAMgaNI dhaNANi cauvvIsaM java godhUma sAli vIhi saTThIyA / kova aNuyA kaMgU rAlaga tila mugga mAsA ya // atasi hirimiMtha tiuDaga, 9. rAlaka niSphAvaslisiMda rAyamAsA ya / ikkhU Asuri tuvarI kulattha taha dhannaga kalAyA // (dani 155, 156 ) 10. tila 11. mUMga 12. ur3ada ( bra. mahAvrata) dra. zrAvaka 4. dvipada 5. catuSpada 6. kupya / 13. alasI 14. kAlA canA 15. tiuDaga - khesArI 16. niSpAva 17. moTha 18. rAjamASa 19. ikSu 20. lobiyA 21. arahara 22. kulathI 23. dhaniyA 24. maTara /
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ parigraha ke nau prakAra razna ke prakAra rayaNAI cauvvIsaM suvaNNa tau taMba rayaya lohAI / sIsaga hiraNNa pAsANa vaira maNi mottiya pavAlaM / / saMkho tiNiso agaru caMdaNANi, taha camma daMta vAlA ratna ke caubIsa prakAra - 1. svarNa vatthAssmilANi kaTThANi / gaMdhA davvAsahAI ca // ratna 9. vajra 10. maNi 11. muktA 12. pravAla sthAvara ke prakAra ( dani 157, 158 ) 2. trapu -- kalai 3. tAmra 15. agaru 4. cAMdI 16. caMdana 5. lohA 17. vastra 6. sIsA - rAMgA 7. hiraNya - rupayA 8. pASANa - vijAtIya 20. mahiSa, siMha Adi kA 18. amilA - UnI vastra 19. kASTha carma 21. daMta - hAthI dAMta Adi 22. camarI gAya Adi ke bAla 23. gaMdha-saugaMdhika dravya 24. dravya - auSadhi / 13. zaMkha 14. tiniza bhUmI gharaM tarugaNA tivihaM puNa thAvaraM muNeyavvaM / sthAvara ke tIna prakAra - 1. bhUmi - kheta Adi 2. gRha - 1. khAta (bhUmigRha Adi ) (dani 159) 2. ucchrita (prAsAda Adi ) 3. khAtocchrita-bhUmigRha ke Upara nirmita prAsAda 3. tarugaNa - nAriyala, Amra Adi ke bagIce / dvipada ke prakAra .....cakkArabaddha mANussa duvihaM puNa hoi dupayaM tu // ( dani 959) dvipada ke do prakAra1. cakArabaddha - do paTTiyoM se calane vAlI gAr3I, ratha Adi / 2. manuSya - dAsa, bhUtaka Adi / parigraha dupadaM dAsIdAsasugasArigAdi / apadaM vAhaNarukkhAdi / (AvacU 2 pR 292) dAsI, dAsa, zuka, sArikA Adi dvipada haiM / vAhana, vRkSa Adi apada haiN| catuSpada ke prakAra 399 gAvI mahisI uTTI aya elaba Asa AsataragA ya / ghoDaga gaddaha hatthI cauppayaM hoti dasahA u // ( dani 160 ) ke dasa prakAra - catuSpada 1. gau jAti 2. mahiSa jAti 3. uSTra jAti 4. aja jAti 5. bher3a jAti kathya ke prakAra 6. azva jAti ( uttama azva ) 7. azvatara jAti ( khaccara) 8. ghoTaka jAti 9. gardabha jAti 10. hasti jAti / vihovakaraNaM NegavihaM kuppalakkhaNaM hoi / '' kuviyaM nAma ghaDaghaDiucaNiyaM sayaNAsaNabhAyaNAdi gihavitthAro / (dani 961 jicU pR 213) kuviyaM-gharovakkharakaNagapArasalohAdIha kaDA hagAdi( AvacU 2 pR 292) kupya kA artha hai - ghaTa, ghaTI, zayana, Asana, pAtra Adi gRhopakaraNa / NANAvihaM / ....... causaTThiviho vibhAgeNaM / / (dani 952) dhannANi cauvvIsaM, rayaNANi cauvIsaM, thAvaraM tivihaM, dupayaM duvihaM, cauppayaM dasavihaM, kuviyaM aNegavihaM, taM ca aNegavihamavi evaM ceva gaNijjati, savve te bheyA piMDiyA causaTThI bhavaMti / (jicU pR 211 ) caubIsa prakAra ke dhAnya, caubIsa prakAra ke ratna, tIna prakAra ke sthAvara, do prakAra ke dvipada, dasa prakAra ke catuSpada aura kupya - isa prakAra artha ke kula cauMsaTha prakAra haiM / 2. parigraha ke nau prakAra pariggahe duvihe - sacitte acitte y| vibhAgato puNa gaviho - dhaNadhannakhettavatthuruppa sutraNa kuvitadupadAdibhedeNa / ( AvacU 2 pR 292 ) parigraha ke do prakAra - 1. sacitta - dvipada, catuSpada Adi /
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ parigraha 400 parigraha ke pariNAma 140) svarNa, rajata Adi dasa 2. acitta-ratna, vastra aadi| athavA parigraha ke nau prakAra haiM dhana, dhAnya, kSetra, vAstu, rupya, svarNa, kupya, dvipada aura catuSpada / dhaNaM-bhaMDaM / taM cauvihaM--gaNimaM dharimaM meja parichajja / tattha gaNimaM puugphlaadi| dharimaM maMjiSThAdi / mejjaM lkkhaayttellaadi| pAricchejjaM parIkSya mUlataH paricchijjate tacca maNipadmahIrakAdi / (AvacU 2 pR 292) dhana ke cAra prakAra1. gaNima-ginane yogya / supArI, nAriyala __ Adi / 2. dharima tolane yogya / majITha Adi / 3. meya-mApane yogya / lakSapAka taila, ghRta aadi| 4. pariccheda-parIkSaNa karane yogya / maNi, padma, hIraka Adi / 3. bAhya-AbhyaMtara parigraha duviho ya hoi gaMtho bajjho abhitaro ya naayvvo| aMto ya caudasaviho dasahA puNa bAhiro gaMtho / (uni 240) grantha (parigraha) ke do prakAra haiM-bAhya aura AbhyaMtara / bAhya grantha ke dasa prakAra aura AbhyaMtara grantha ke caudaha prakAra haiN| bAhyagrantha ke prakAra khettaM vatthU dhaNadhannasaMcao mittnaaisNjogo| jANasayaNAsaNANi adAsIdAsaM ca kUviyaM ca / / (uni 242) bAhyagrantha ke dasa prakAra--- 1. kSetra 6. yAna 2. vAstu 7. zayana 3. dhana 8, Asana 4. dhAnya 9. dAsa-dAsI 5. jJAtijanoM kA saMyoga 10. kupya / AbhyaMtara prantha ke prakAra koho mANo mAyA lobhe pijje taheva dose y|| micchatta vea arai rai hAsa soge bhaya dugguMchA / / (uni 241) Abhyantara grantha ke caudaha prakAra1. krodha 8. veda 2. mAna 9. arati 3. mAyA 10. rati 4. lobha 11. hAsya 5. rAga 12. zoka 13. bhaya 7. mithyAtva 14. jugupsA / 4. dravya-bhAva parigraha ......."davvattho hirnnnnaadii| bhAvattho duviho - pasattho apasattho ya / pasattho nANa-dasaNa-carittANi / appasatyo annnnaann-avirtimicchttaanni| svarNa, rajata Adi dravya artha kahalAte haiN| bhAva artha ke do prakAra haiM1. prazasta-jJAna, darzana, cAritra / 2. aprasta -ajJAna, avirati, mithyAtva / 5. parigraha anuprekSA jaha appo lobho jadha jadha atpo pariggahAraMbho / taha taha suhaM pavaDDhati dhammassa ya hoti sNsiddhii|| dhannA pariggahaM ujjhiUNa mUlamiha savvapAvANaM / dhammacaraNaM pavannA maNaNa evaM vicitejjA // (AvacU 2 pR 294) jaise-jaise lobha, parigraha aura Arambha alpa hote haiM, vaise-vaise sUkha bar3hatA hai tathA dharma kI saMsiddhi hotI hai| samasta pApoM ke mUla parigraha ko chor3akara jo dharma kA AcaraNa karate haiM, ve dhanya haiN| 6. parigraha ke pariNAma mohAyayaNaM mayakAmavaddhaNo jnniycittsNtaavo| ArambhakalahaheU, dukkhANa pariggaho mUlaM / / (usuva pa 83) parigraha moha kA Ayatana, ahaMkAra aura kAmavAsanA ko bar3hAne vAlA, citta meM saMtApa paidA karane vAlA, hiMsA aura kalaha kA hetu tathA duHkhoM kA mUla hai / vitteNa ta NaM na labhe pamatte, imami loe aduvA phratthA / dIvappaNaThe va aNaMtamohe, neAuyaM dadrumadaTThameva / / (u 4/5) |
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ yogya ayogya zrotA 401 pramatta manuSya isa loka meM athavA paraloka meM dhana se trANa nahIM pAtA / andherI guphA meM jisakA dIpa bujha gayA ho, usakI bhAMti ananta moha vAlA prANI pAra le jAne vAle mArga ko dekhakara bhI nahIM dekhatA / parivartanA - paricita zruta ko lie usako bAra-bAra svAdhyAya kA eka bheda / ( dra. svAdhyAya) zrotAoM kA pariSad - jijJAsuoM athavA samudAya / 1. pariSad ke prakAra 2. vAcanAyogya pariSada sthira rakhane ke doharAnA / 3. yogya-ayogya zrotA : mudgazaila Adi dRSTAMta 4. pratyAkhyAna aura zrutagrahaNa yogya pariSad * ayogya ko vAcanA dene se hAni * tIrthaMkaroM kI pariSad (dra. zikSA) ( dra. samavasaraNa ) 1. pariSad ke prakAra sA samAsao tivihA paNNattA, taM jahA - jANiyA, ajANiyA, duvviyaDDhA / khIramiva jahA haMsA je ghuTTati iha guruguNasamiddhA / dose avivajjaMtI taM jANasu jANiaM parisaM // jA hoi pagaimahurA miyachAvayasIhakukkuDayabhUA / rayaNamiva asaMThaviA ajANiA sA bhave parisA || na katthai nimmAo na ya pucchai paribhavassa doseNaM / vatthinva vAyapuNNo phuTTai gAmillayaviaDDho || ( nandImavu pa 63, 64) pariSad ke tIna prakAra --- 1. jJA pariSad jo haMsa kI taraha kSIra-nIra nirNAyaka buddhi se sampanna hai, mahAn guNoM se samRddha hai, doSoM kA parihAra karane vAlI hai, vaha jJA pariSad hai / 2. ajJA pariSad jo prakRti se madhura bhadra hai, jisameM mRgazAvaka, siMhazAvaka aura kukkuTazAvaka jaisA bholApana hai, jo asaMskArita jAtyaratnoM kI taraha antarguNa se samRddha hai, vaha ajJA pariSad hai / pariSad 3. duvidagdhA pariSad jo naipuNya ke ahaM ke kAraNa kisI bhI viSaya ko kahane meM samartha nahIM hotI, apane parAbhava ke bhaya se guru se prazna nahIM pUchatI havA se bharI huI mazaka kI taraha jo apane jJAna ke ahaM meM phUlI nahIM samAtI, vaha durvidagdhA pariSad hai / 2. vAcanAyogya pariSad nANaparUvaNaNaM arihasta dejjati, No arihassa dejjai / ( nandIca pR 12) tisRNAM parSada madhye Adye dve parSadAvanuyogayogye, tRtIyA tvayogyA | Aye eva dve adhikRtyAnuyogaH prAraMbhaNIyo, na tu durvidagdhAM mA bhUdAcAryasya niSphalaH pari0 ( nandImavRpa 64 ) zramaH / se yogya ziSya ko vAcanA nahIM / tIna pariSadoM meM pariSadeM vAcanA ke yogya haiN| vAcanA ke ayogya hai / ise kA parizrama vyartha calA jAtA hai / 3. yogya-ayogya zrotA dI jAtI hai, ayogya ko prathama do - jJA aura ajJA tIsarI 'durvidagdhA' pariSad vAcanA dene vAle AcArya sela ghaNa kuDaga cAlaNi paripUNaga haMsa mahisa mese ya / masaga jalUga virAlI jAhaga go bheri AbhIrI // ( nandI gAthA 44 ) mudgala, ghana, ghaTa, cAlanI, paripUNaka ( bayA kA ghoMsalA ), haMsa, mahiSa, meSa, mazaka, jalaukA, billI, jAhaka (jhAbA), gau, bherI aura AbhIrI - isa prakAra zrotA aneka prakAra ke hote haiM / mudgala aura ghana kA dRSTAMta ulleUNa na sakko gajjai iya muggaselao'ranne / taM saMvaTTayame ho gaMtuM tassorpAra paDai || raviutti Thio meho, ullo'mhi na vatti gajjai ya selo / selasamaM gAhissaM nivvijjai gAhago evaM // vuTThe vi doNamehe na kaNhabhomAo loThae udayaM / gahaNa - dharaNAsamatthe iya deyamacchittikArimmi // ( vibhA 1455, 1456, 1458 ) eka jaMgala meM parvata ke samIpavartI pradeza meM mudgazaila-gola aura cikanA pASANa khaMDa thA / usane
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariSad 402 mahAmegha saMvartaka se kahA- mujhe koI bhI jala se Ardra nahIM kara sakatA / usakI cunautI svIkAra kara saMvartaka megha sAta ahorAtra taka nirantara barasatA rahA / 'aba mudgazaila khaMDa-khaMDa ho gayA hogA' - yaha soca megha ne barasanA banda kara diyA, kintu dekhane para patA calA ki vaha to tilatuSamAtra bhI khaMDita nahIM huA hai aura gIlA bhI nahIM huA hai| mudgazaila kI zreNI kA ziSya athavA zrotA AcArya se eka akSara kA jJAna bhI grahaNa nahIM kara sakatA / AcArya ke saikar3oM vacanoM se bhI usake citta kA bhedana nahIM ho sakatA, pratyuta AcArya ko khedakhinna hI honA par3atA hai / isake viparIta jo ziSya yA zrotA kRSNabhUmi ke samAna hotA hai, vaha guru ke eka bhI vacana ko vyartha nahIM jAne detaa| sUtra aura artha ke grahaNa-dhAraNa meM kuzala vaha ziSya zrutaparamparA ko avicchinna rakhatA hai / kRSNabhUmi itanI grahaNazIla hotI hai ki vaha droNamegha kI eka bhI bUMda ko vyartha nahIM jAne detI sampUrNa ko sokha letI hai / jisakI dhArA se bar3I kalazI bhara jAtI hai, vaha droNamegha kahalAtA hai / ghaTakA ..... chaDDukuDa - bhinna- khaMDe sagale ya parUvaNA tesiM // ( vibhA 1462 ) cAra prakAra ke ghar3e hote haiM 1. sacchidra kuTa - jisa ghar3e ke tala meM chidra hotA hai, usameM jitanA jala DAlA jAtA hai, sArA kA sArA nikala jAtA hai / 2. bhinna kuTa - jo ghar3A peTa se phUTA huA, darArayukta hotA hai, usameM DAlA huA jala kucha surakSita raha jAtA hai aura zeSa baha jAtA hai / 3. khaMDita kuTa - jo ghar3A kinAroM se phUTA huA hotA hai, usameM kAphI jala bacA rahatA hai, thor3A sA baha jAtA hai| 4. sakala kuTa - jo ghaTa paripUrNa hotA hai, usameM DAlA gayA jala sArA surakSita rahatA hai / isI prakAra cAra prakAra ke zrotA yA ziSya hote haiM / prathama koTi kA ziSya isa kAna se sunatA hai, usa kAna se nikAla detA hai / dUsarI koTi kA ziSya thor3A grahaNa aura adhika ko vismRta kara detA hai| tIsarI karatA mahiSa aura meSa kA dRSTAMta koTi kA ziSya thor3A bhUlatA hai aura adhika yAda rakhatA hai / cauthI koTi kA ziSya akSara mAtrA aura bindu kI bhI vismRti nahIM hone detA, sampUrNa zruta ko grahaNa - dhAraNa karane meM samartha hotA hai / cAlanI aura tApasapAtra kA dRSTAMta egeNa visai bIeNa nIi kanneNa cAlaNI Aha / ..." tAvasakhaurakaThiNayaM cAlaNapaDivakkho na savai davaM pi / " ( vibhA 1464, 1465 ) cAlanI jaba taka jala meM rahatI hai, bharI huI rahatI hai, bAhara nikAlate hI pUrI khAlI ho koTi kA ziSya guru ke eka bhI vacana DAlA gayA pAnI TikatA nahIM, nikala jAtI hai / usameM ko avadhArita nahIM jAtA hai / isa kara pAtA / tApasapAtra ( khaurakaThinaka ) usameM DAlA gayA jala kicit bhI isa koTi kA ziSya AcArya ke pratyeka dhArita kara letA hai / paripUNaka aura haMsa kA dRSTAMta ..... paripUNagammi u guNA galaMti dosA ya ciTThati // aMbattaNeNa jIhAe kUciyA hoi khIramudagammi / haMso muttUNa jalaM Aviyai payaM taha susIso // ( vibhA 1465, 1467) paripUNaka (sugharI -- bayA ke ghoMsale ) meM ghRta Adi ko chAnA jAtA hai to kacarA usameM raha jAtA hai, sAra padArtha nIce bhara jAtA hai / isa koTi kA ziSya apanI apAtratA ke kAraNa zruta meM se doSoM ko grahaNa karatA hai, guNoM ko chor3a detA hai / haMsa kI jIbha meM amlatA hotI hai| vaha jyoM hI apanI coMca dugdhapAtra meM DAlatA hai, amlatA ke kAraNa dUdha phaTa jAtA hai, pAnI eka ora ho jAtA hai aura dUdha chane ke rUpa meM eka ora ho jAtA hai / vaha pAnI ko chor3akara chainA khA letA hai / isa koTi ke ziSya doSoM ko chor3a, guNoM ko grahaNa kara lete haiM / atyanta saghana hotA hai, sravita nahIM hotA / vacana ko ava mahiSa aura meSa kA dRSTAMta samavi na piyai mahiso na ya jUhaM piyai loDiyaM udagaM / viggahavigahAhi tahA athakkapucchAhi ya kusIso //
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariSad bherI kA dRSTAMta 403 avi gopayammi vi pive suDhio taNuyattaNeNa tuNddss| jAhaka (sailA) pAtra meM se dUdha pIte samaya thor3Ana karei kalusa toyaM meso evaM susIso vi // thor3A pIkara usake kinAre cATatA rahatA hai, isase dUdha (vibhA 1468, 1469) kI eka bhI baMda nIce nahIM girtii| isI prakAra matimAna mahiSa jaba kisI jalAzaya meM pAnI pIne ke lie ziSya guru ke pAsa zruta grahaNa kara pahale use paricita utaratA hai taba vaha AloDana-viloDana kara sAre pAnI aura sthira karatA hai, phira nayA zruta grahaNa karatA hai| ko kaluSita kara detA hai| usa pAnI ko na to vaha svayaM vaha samparNa zratagrahaNa paryaMta yahI krama cAla rakhatA hai aura pI sakatA hai aura na dUsare mahiSa hI pI sakate haiN| isI guru ko bhI klAnta nahIM krtaa| prakAra kuziSya vyAkhyAmaMDalI meM baiThakara vigraha-vikathA karatA hai, asaMbaddha prazna karatA hai, isase vaha svayaM bhI lAbha go kA dRSTAta se vaMcita rahatA hai, dUsaroM ke bhI bAdhA upasthita karatA hai| anno dojjhii kalle niratthiyaM kiM vahAmi se cAri / meSa thor3e se jala vAle jalAzaya meM, eka kinAre se caucaraNagavI u mayA avanna-hANI ya baDuyANaM // dhIre-dhIre jala pItA hai, pAnI ko kaluSita nahIM krtaa| mA me hojja avaNNo govajjhA vA puNo vi na dvijjaa| isI prakAra suziSya zAMtabhAva se guru ke pAsa zruta grahaNa vayamavi dojjhAmo puNo aNuggaho annaduddhe vi / / karatA hai aura pariSad meM kisI prakAra kI bAdhA upa (vibhA 1473, 1474) sthita nahIM krtaa| cAra brAhmaNoM ko gAya dAna meM milii| cAroM ne mazaka aura jalaukA kA dRSTAMta bArI-bArI se gAya kI rakSA kA bhAra liyaa| pahale masau vva tudaM jaccAiehiM nicchubbhae kusIso vi / brAhmaNa ne gAya ko duhA aura cArA DAlate samaya socA jalugA va adUmato pibai susIso vi sUyanANaM // -'kala gAya ko le jAne vAlA brAhmaNa cArA DAlegA (vibhA 1470) hii| maiM nahIM DAlUMgA to kyA hogA ? cAroM ne aisA hI macchara zarIra ko vyathita karatA hai, taba use ur3Ane socaa| krama calatA rahA aura cAre ke abhAva meM gAya sAcA / krama calatA rahA Ara cAra ka a kA prayatna kiyA jAtA hai| isI prakAra kaziSya jAti mara gii| cAroM kA logoM meM avarNavAda huA aura goAdi se saMbaMdhita doSa udghATita kara apane garu ko hatyA kA pApa lgaa| vyathita karatA hai, taba use maNDalI se niSkAzita kara dUsare cAra brAhmaNoM ko gAya dAna meM milI / una diyA jAtA hai| cAroM ne gAya kI sAra-saMbhAla kI aura lambe samaya taka jalaukA zarIra se khUna pItI hai, para use pIr3ita usake dUdha kA lAbha uThAte rhe| ve gohatyA ke pApa se nahIM krtii| isI prakAra suziSya guru ko vyathita kiye baca gae aura logoM meM unakI prazaMsA huii| binA zrutajJAna kA pAna karatA hai| ___isI prakAra ayogya ziSya prathama cAra brAhmaNoM kI mArjArI aura jAhaka kA dRSTAMta bhAMti sUtrArtha ke lAbha se vaMcita raha jAte haiM aura apa kIrti ke pAtra banate haiN| yogya ziSya dUsare cAra brAhmaNoM chaDDe u bhUmIe khIraM jaha piyai dumajjArI / kI bhAMti guru kI samyag paricaryA kara sUtrArtha se sampanna parisuTThiyANa pAse sikkhai evaM viNayabhaMsI / ho jAte haiN| pAuM thovaM thovaM khIraM pAsAIM jAhago lihai / emeva jiyaM kAuM pucchai maimaM na kheei / bherI kA dRSTAMta (vibhA 1471, 1472) jo sIso suttatthaM caMdaNakathaM va paramayAIhiM / duSTa billI kisI pAtra meM se sIdhA dUdha nahIM piitii| mIsei galiyamahavA sikkhiyamANeNa sa na joggo|| vaha pahale use nIce girAtI hai, phira pItI hai| isI (vibhA 1438) prakAra kuziSya apanI asmitA ke kAraNa guru ke pAsa vAsudeva ke pAsa gozIrSacaMdana kI eka bherI thii| vAcanA nahIM letA, kiMtu vAcanApariSad kI sampannatA ke usako chaha mahInoM meM eka bAra bajAyA jaataa| jisapazcAt anya ziSya se zruta grahaNa karatA hai| jisako usakA zabda sunAI detA, usakA upadrava miTa
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariSad 404 parIta jAtA / eka bAra bherI-rakSaka ne dhana ke lobha se bherI ke tAe Na kahetavvaM, Na kevalaM paccakkhANaM savvamavi AvaaMza ko beca DAlA aura dUsare caMdana ke Tukar3e se usa para ssayaM savvamavi sUyaNANaM / (AvahAva 25248) pebaMda lgaadii| aba usa bherI kA zabda aprabhAvI ho pariSad (zrotA) ke aneka prakAra haiN-upsthitgyaa| anupasthita, samyag upasthita-mithyA upasthita, bhAvita___isI prakAra kuziSya sUtra aura artha ko paramata ke abhAvita, vinIta-avinIta, vyAkSipta-avyAkSipta, arthoM se mizrita kara use vikRta kara DAlatA hai / suziSya upayukta-anupayukta / inako paraspara saMyukta-viyukta karane anuyoga ko yathAvat surakSita rakhatA hai| para causaTha vikalpa banate haiN| unameM pahalA vikalpa haiAbhIrI kA dRSTAMta upasthita, samyaka upasthita, bhAvita, vinIta, avyAmukkaM tayA agahie dupariggahiyaM kayaM tayA kalaho / kSipta aura upayukta (dattacitta)--yaha prathama pariSad hI piTTaNa-aiciravikkaya gaesU corA ya UNagghe // pratyAkhyAna, Avazyaka sUtra athavA sampUrNa zrutajJAna ko mA niNhava iya dAuM uvajUjjiya dehi kiM vicitesi / grahaNa karane ke yogya hai, zeSa tirasaTha prakAra kI pariSada vaccAmeliyadANe kilissasI taM ca haM ceva / / ayAgya hai| __(vibhA 1480, 1481) parihAravizuddhi-parihAra' tapa kI viziSTa ahIra pati-patnI ghI becane nagara meM gaye / sAdhanA kA upakrama / cAritra asAvadhAnI ke kAraNa ghI kA eka ghar3A phUTa gyaa| ahIra kA eka prkaar| daMpatI meM kalaha huaa| pati-patnI eka dUsare para Aropa (dra. cAritra) pratyAropa lagAne lge| ghI kI vikraya belA bIta gii| priit-siimaakrnn| ghI ko kama mUlya meM becakara jaba ve ghara lauTane lage taba rAtri meM coroM ne unheM lUTa liyaa| parIttA:-pratyeka zarIriNaH parIttIkRtasaMsArA vA / - isI prakAra kuziSya apane guru para sUtrArtha viSayaka (AvamavR pa 42) mithyA Aropa lagAtA hai aura pUchane para kahatA hai-guru parIta ke do artha haiM-pratyeka zarIrI aura parIta ne mujhe isakA artha yahI batAyA thaa| isa sthiti meM guru saMsArI / aura ziSya-donoM kleza pAte haiN| parIta saMsArI isake pratipakSa meM ghI kA ghar3A phUTa jAne para ahIra jiNavayaNe aNarattA, jiNavayaNaM je kareMti bhAveNa / aura ahIrI ne apanA hI pramAda maanaa| kalaha nahIM huaa| amalA asaMkiliTThA, te hoMti parittasaMsArI / / samaya para ghI bika gayA / bahuta lAbha huaa| (u 36/260) isI prakAra guru-ziSya eka dUsare para Aropa-pratyA jo jinavacana meM anurakta haiM tathA jinavacanoM kA ropana kara, eka dUsare ke pramAda kI avagaNanA karate bhAvapUrvaka AcaraNa karate haiM, ve nirmala aura asaMkliSTa hae bartAva karate haiM to vivAda nahIM hotA, kleza nahIM hokara parIta-saMsArI (alpa janma-maraNa vAle) ho jAte hotaa| 4. pratyAkhyAna aura zrutagrahaNa yogya pariSad paritaH-samastadevAdibhAvAlpatApAdanena samantAt souM uvaTThiyAe vinniiyvkkhitttduvuttaae| khaNDitaH parimita iti yAvat sa cAsau saMsArazca sa vidyate evaM vihaparisAe paccakkhANaM kaheyavvaM // yeSAM te'mI parItasaMsAriNaH--katipayabhavAbhyantaramUkti(Avani 1618) bhAjaH / (uzAvR pa 708) uvaThiyasammovaTThiyabhAvitaviNayA ya hoi vakkhittA / jisane deva, manuSya Adi bhavoM ko sImita kara diyA uvauttigA ya joggA sesa ajogAto tevttri|| hai, vaha parIta saMsArI kahalAtA hai| katipaya bhavagrahaNa ke etaM paccakkhANaM paDhamaparisAe kahejjati, tavvatiri- pazcAt vaha mukta ho jAtA hai|
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSudhA parISaha aparIta saMsArI dapyuparisaMsArA vA / aparItAstu sAdhAraNazarIriNo'pArddha pudgalaparAvarttA( Ama pa 42) sAdhAraNazarIrI ( anantakAyika vanaspati ) jIva aparIta kahalAte haiM / athavA jinakA saMsAra - bhavabhramaNa apArdha pudgalaparAvartta se bhI adhika avazeSa hai, ve jIva aparIta haiM / 1. parISaha kA nirvAcana 2. parISaha kA prayojana 3. parISaha ke prakAra 4. parISaha aura karma vipAka 5. parISaha aura guNasthAna 1. digichAparIsa 2. pivAsAparIsa he 3. sIyaparIsahe 4. uNiparIsa 5. daMsamayaparI sahe 6. acalaparI sahe 7. araiparI sahe 8. itthI parIsahe parISaha - muni jIvana meM Ane vAle kSudhA Adi 9. cariyAparIsahe 10. nisIhiyAparIsahe 11. sejjA12. akkosa parIsahe 13. vahaparI sahe 16. roga kaSTa / parIsa he 14. jAyaNAparI sahe 15. alAbhaparIsahe parIsahe 17. taNaphAsapasahe 19. sakkArapurakkAraparI sahe 18. jalaparI sahe 20. pannAparIsa he 21. annANaparIsahe 22. daMsaNaparIsahe / ( u 2 / sUtra 3) 6. eka sAtha kitane parISaha ? 7. paroSahapravibhakti adhyayana kA utsa 8. parISaha aura naya - nikSepa 0 parISaha - kAlamAna * dravya parISaha : bhAva parISaha 405 1. parISaha kA nirvacana parIti - samantAt svahetubhirudIritA mArgAcyavananirjarArthaM sAdhvAdibhiH sahyanta iti parISahAH / ( uzAvRpa 72) jo kaSTa mArga se avicyuti aura nirjarA ke lie sAdhu-sAdhviyoM dvArA sahe jAte haiM, ve parISaha haiM / kSudhA Adi parISaha apane-apane hetuoM se udIrita hote haiM / 2. parISaha kA prayojana parisoDhavvA jaiNA maggA viccui- viNijjarAheU / juttA parIsahA te khuhAdao hoMti bAvIsaM / / ( vibhA 3004) cyuta na hone ke parISaha zeSa bIsa parISaha nirjarA ke lie hote haiM / tatra mArgAcyavanArthaM darzanaparISahaH prajJAparISahazca zeSA viMzatirnirjarArtham / pravacanasAroddhAra patra 192 ) 3. parISaha ke prakAra parISaha sahane ke do prayojana haiM1. mArgAcyavana - svIkRta mArga se lie / 2. nirjarA -- karmoM ko kSINa karane ke lie / ( bAIsa parISahoM meM darzana - parISaha aura prajJA - parISaha -- ye do parISaha mArga se acyavana meM sahAyaka hote haiM aura paroSaha bAIsa haiM 1. kSudhA parISaha 2. pipAsA parISaha 3. zIta parISaha 4. uSNa parISaha 5. daMzamazaka parISaha 6. acela parISaha 7. arati parISaha 8. strI parISaha 9. caryA parISaha 10. niSadyA parISaha 11. zayyA parISaha 13. vadha parISaha 14. yAcanA parISaha 15. alAbha parISaha 16. roga parISaha 17. tRNa-sparza parISaha 12. Akroza parISaha 18. jalla parISaha 19. satkAra- puraskAra parISaha 20. prajJA parISaha 21. ajJAna parISaha 22. darzana parISaha / parISaha ke do vibhAga haiM wh 1. zIta- manda pariNAma vAle / zIta parISaha aura satkAra parISad - ye do anukUla parIbaha haiM / 2. uSNa - tIvra pariNAma vAle / zeSa bIsa pratikUla parISaha haiM / (dekheM AcArAMganiryukti 202, 203) kSudhA parISaha digichAparigae dehe, tavassI bhikkhu thAmava / na chide na chidAvae, na pae na payAvae // kAlIpavvaMga saMkAse, kise dhamaNisaMtae / mAyane asaNapANassa, adINamaNaso care // ( u 22, 3) deha meM kSudhA vyApta hone para tapasvI aura prANavAna
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ parISaha 4.6 acela parISaha bhikSa phala Adi kA chedana na kare, na kraae| unheM na zIta se pratAr3ita hone para muni aisA na soce-- pakAe aura na pkvaae| mere pAsa zIta-nivAraka ghara Adi nahIM haiM aura chavitrANa zarIra ke aMga bhUkha se sUkhakara kAkajaMghA nAmaka (vastra, kambala Adi) bhI nahIM haiM, isalie maiM agni kA taNa jaise durbala ho jAeM, zarIra kRza ho jAe, dhamaniyoM __ sevana kruuN| kA DhAMcA bhara raha jAe to bhI AhAra-pAnI kI maryAdA uSNa priissh| ko jAnane vAlA sAdhu adInabhAva se viharaNa kre| usiNapariyAveNaM, paridAheNa tajjie / digiMchA -dezIparibhASayA bubhukSA, saivAtyantavyA- ghisu vA pariyAveNaM, sAyaM no prideve| kulatAheturapyasaMyamabhIrutayA AhArapAkaprAsukAneSaNIya uNhAhitatte mehAvI, siNANaM no vi patthae / gAyaM no parisiMcejjA, na vIejjA ya appayaM / / bhuktivAJchAvinivarttanena pari-samantAt sahyata iti parISaho digiNchaapriisshH| (usuvR pa 17) (u 218,9) garma dhali Adi ke paritApa, sveda, maila yA pyAsa kSudhA atyanta vyAkulatA kA hetu hai, phira bhI muni ke dAha athavA grISmakAlIna sUrya ke paritApa se atyanta asaMyamabhIru hotA hai, ataH vaha AhAra kA pacana-pAcana, pIr3ita hone para bhI muni sukha ke lie vilApa na kareaneSaNIya AhAra Adi kI icchA kA vinivarttana kara Akula-vyAkula na bane / garmI se abhitapta hone para bhI bhUkha ko sahana karatA hai-yaha kSudhA parISaha hai / medhAvI muni snAna kI icchA na kre| zarIra ko gIlA pipAsA parISaha na kare / paMkhe se zarIra para havA na le| tao puTTho pivAsAe, doguMchI lajjasaMjae / daMzamazaka parISaha sIodagaM na sevijjA, viyaDassesaNaM care // puTro ya daMsamasaehiM, samareva mhaamunnii| chinnAvAesu paMthesu, Aure supivAsie / nAgo saMgAmasIse vA, sUro abhihaNe paraM / / parisukkamuhe'dINe, taM titikkhe parIsahaM / / na saMtase na vArejjA, maNaM pi na paosae / (u 2 / 4,5) uvehe na haNe pANe, bhaMjate maMsasoNiyaM / / ahiMsaka yA karuNAzIla, lajjAvAn saMyamI sAdhu (u 2 / 10,11) pyAsa se pIr3ita hone para sacitta pAnI kA sevana na kare, DAMsa aura maccharoM kA upadrava hone para bhI mahAmuni kintu prAsuka jala kI eSaNA kare / nirjana mArga meM jAte samabhAva meM rahe, krodha Adi kA vaise hI damana kare jaise samaya pyAsa se atyanta Akula ho jAne para, muMha sUkha yuddha ke agrabhAga meM rahA huA zUra hAthI bANoM ko nahIM jAne para bhI sAdhu adInabhAva se pyAsa ke parISaha ko ginatA huA zatruoM kA hanana karatA hai| sahana kre| bhikSu una daMzamazakoM se saMtrasta na ho, unheM haTAe zIta parISaha nhiiN| mana meM bhI unake prati dveSa na lAe / mAMsa aura rakta khAne-pIne para bhI unakI upekSA kare, kintu unakA caraMtaM virayaM lahaM, sIyaM phUsai egayA / hanana na kare / nAivelaM muNI gacche, soccANaM jiNasAsaNaM // na me nivAraNaM atthi, chavittANaM na vijjaI / acela parISaha ahaM tu aggi sevAmi, ii bhikkha na citae / parijuNNe hiM vatthehiM, hokkhAmi tti acelae / (u. 2 / 6,7) aduvA sacelae hokkhaM, ii bhikkhU na citae / vicarate hue virata aura rUkSa zarIra vAle sAdhu ko egayA celae hoi, sacele yAvi egayA / zIta Rtu meM sardI satAtI hai / phira bhI vaha jina- eyaM dhammahiyaM naccA, nANI no prideve| zAsana ko sunakara (Agama ke upadeza ko dhyAna meM (u 2 / 12,13) rakhakara) svAdhyAya Adi kI velA (maryAdA) kA vastra phaTa gae haiM isalie maiM acela ho jAUMgA atikramaNa na kre| athavA vastra milane para phira maiM sacela ho jAUMgA vastra phaTa gae haiM isalie maiM acela ho jAUMga
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ caryA parISaha muni aisA na soce / ( dInatA aura harSa donoM prakAra kA bhAva na lAe / ) jinakalpa - dazA meM athavA vastra na milane para muni acelaka bhI hotA hai aura sthavirakalpa - dazA meM vaha sacelaka bhI hotA hai / avasthA bheda ke anusAra ina donoM ko yati-dharma ke lie hitakara jAnakara jJAnI muni vastra na milane para dIna na bane / jinakalpapratipattau sthavirakalpe'pi durlabhavastrAdI vA sarvathA celAbhAvena sati vA cele vinA varSAdinimittamaprAvaraNena jIrNAdivastratayA vA acelaka iti avastro'pi bhavati / ( uzAvR pa 92,93) acela - parISaha jinakalpI muniyoM ke lie tathA aise sthavirakalpI muniyoM ke lie grAhya hai jinheM vastra milanA atyanta durlabha hai, jinake pAsa vastroM kA abhAva hai, jinake vastra jIrNa ho gaye haiM athavA jo varSA Adi ke binA vastra dhAraNa nahIM kara sakate / acelatA ke pariNAma / ( dra. zAsanabheda ) 407 arati parISaha gAmAzugAmaM rIyaMtaM aNagAraM akiMcaNaM / araI aNuppavise, taM titikkhe parIsahaM || araI piTTao kiccA, virae Ayarakkhie / dhammArAme nirArambhe, uvasaMte muNI care // ( u 2114, 15) eka gAMva se dUsare gAMva meM vihAra karate akiMcana muni ke citta meM arati utpanna ho jAe to usa parISaha ko vaha sahana kare / hiMsA Adi se virata rahane vAlA, AtmA kI rakSA karane vAlA, dharma meM ramaNa karane vAlA, asat pravRtti se dUra rahane vAlA upazAnta muni arati ko dUra kara viharaNa kare / hue ramaNaM ratiH - saMyamaviSayA dhRtiH, tadviparItA tvaratiH, saiva parISahaH aratiparISahaH / ( uzAvR pa 82 ) saMyama meM dhRti rakhanA rati hai aura adhRti rakhanA arati hai / yahI parISaha hai / strI parISaha saMgo esa maNussANaM, jAo logaMmi itthio | jassa eyA parinnAyA, sukaDaM tassa sAmaNNaM // evamAdAya mehAvI, paMkabhUyA u ithio | no tAhiM viNihannejjA, carejjattagavesae || ( u 2 / 16, 17) parISaha 'loka meM jo striyAM haiM, ve manuSyoM ke lie saMga haiMlepa haiM' - jo isa bAta ko jAna letA hai, usake lie zrAmaNya sukara hai / 'striyAM brahmacArI ke lie yaha jAnakara medhAvI muni unase ghAta na hone de, kintu AtmA kI vicaraNa kare / caryA parISaha daladala ke samAna haiMapane saMyama - jIvana kI gaveSaNA karatA huA ega eva care lADhe, abhibhUya parIsahe / gAme vA nagare vAvi, nigame vA rAyahANie / asamANo care bhikkhU, neva kujjA pariggahaM / asaMsatto gihatthehi, aNieo parivva // ( u 2018, 19) saMyama ke lie jIvana nirvAha karane vAlA muni parISahoM ko jItakara gAMva meM yA nagara meM, nigama meM yA rAjadhAnI meM akelA ( rAga-dveSa rahita hokara) vicaraNa kare | muni eka sthAna para Azrama banAkara na baiThe, kiMtu vicaraNa karatA rhe| gAMva Adi ke sAtha mamatva na kare, unase pratibaddha na ho / gRhasthoM se nirlipta rahe / aniketa ( gRhamukta) rahatA huA parivrajana kare / na vidyate samAno'sya gRhiNyAzrayA mUcchitatvena anyatIrthikeSu vA'niyata vihArA dinetyasamAnaH - asadRzo, yadvA samAna:- sAhaGkAro na tathetyasamAnaH / athavA.... yatrAste tatrApyasaMnihita eveti hRdayaM sannihito hi sarvaH svAzrayasyodantamAvahati ayaM tu na tathetyevaMvidhaH san caret, apratibaddhavihAratayA viharet / ( uzAvRpa 107 ) bhikSu asamAna ( asAdhAraNa ) hotA hai, isake pAMca artha prApta haiM 1. bhikSu kisI ghara yA Azraya meM rahatA hai, para gRha aura gRhiNI ke prati mUcchita nahIM hotA / 2. vaha aniyatavihArI hotA hai- anyatIrthikoM kI bhAMti niyata sthAnoM meM nahIM rahatA / 3. vaha asamAna - ahaMkArarahita hotA hai / 4. bhikSu asannihita hone ke kAraNa Azraya kI vArtA se mukta hotA hai, usakI prazaMsA yA sArasaMbhAla nahIM karatA, gRhasvAmI se usakI TUTa-phUTa saMbaMdhI zikAyata nahIM karatA /
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ parISaha 5. vaha apratibaddha hokara vicaraNa karatA hai / niSadyA pariSaha susANe sunnagAre vA, rukkhamUle va egao / akukkuo nisIejjA, na ya vittAsae paraM // tattha se ciTTamANassa, uvasaggAbhidhArae / saMkAbhIo na gacchejjA, uTThittA annamAsaNaM // ( u 2 / 20, 21) rAga-dveSa rahita muni capalatAoM kA varjana karatA huA zmazAna, zUnyagRha athavA vRkSa ke mUla meM baitthe| dUsaroM ko trAsa na de / 408 vahAM baiThe hue use upasarga prApta hoM to vaha yaha citana kare - "ye merA kyA aniSTa kareMge ?" kintu apakAra kI zaMkA se Darakara vahAM se uTha dUsare sthAna para na jAe / niSedhaH pApakarmaNAM gamanAdikriyAyAzca sa prayojanamasyA naSedhikI zmazAnAdikA svAdhyAyAdibhUmiH niSadyeti yAvat saiva parISaho naiSedhikIparISahaH / ( uzAbU pa 83) jisameM pApakriyA athavA gamana Adi kriyA kA niSedha hotA hai, vaha naiSedhikI hai| svAdhyAyabhUmi Adi meM niSadyA se saMbaMdhita kaSTa sahana karanA naiSedhikI parISaha hai / (naSedhikI kI apekSA niSadyA zabda adhika upayukta haidra. niSadyA) uccAvayAhi sejjAhi, tavassI bhikkhu thAmavaM / nAivelaM vihannejjA, pAvadiTThI vihannaI // parikkuvassayaM laddha, kallANaM adu pAvagaM / kimerAyaM karissai, evaM tattha'hiyAsae // ( u 2 / 22, 23) tapasvI aura prANavAn bhikSu utkRSTa yA nikRSTa upAzraya ko pAkara maryAdA kA atikramaNa na kare ( harSa yA zoka na lAe) / jo pApadRSTi hotA hai, vaha vihata (harSa yA zoka se AkrAMta ) ho jAtA hai / pratirikta (ekAnta ) upAzraya - bhale phira vaha sundara ho yA asundara ko pAkara "eka rAta meM kyA honA jAnA hai" - aisA socakara rahe, jo bhI sukha-duHkha ho, use sahana kare / Akroza parISaha akkosejja paro bhikkhu, na tesi paDisaMjale / sariso hoi bAlANaM, tamhA bhikkhU na saMjale // alAbha parISaha soccANaM pharusA bhAsA, dAruNA gAma kaNTagA / tusiNIo uvehejjA, na tAo maNasIkare // ( u 2 / 24, 25) koI manuSya bhikSu ko gAlI de to vaha usake prati krodha na kare / krodha karane vAlA bhikSu bAla ( ajJAniyoM) ke sadRza ho jAtA hai, isalie bhikSu krodha na kare / muni paruSa, dAruNa aura grAma - kaMTaka ( karNakaMTaka) bhASA ko sunakara mauna rahatA huA usakI upekSA kare, use mana meM na lAe / vadha parISaha hao na saMjale bhikkhU, maNaM pina paosae / titikkhaM paramaM naccA, bhikkhudhammaM vicitae // samaNaM saMjayaM daMtaM, haNejjA koi katthaI / natthi jIvassa nAsu tti evaM pehejja saMjae // ( u 2 / 26, 27) pITe jAne para bhI muni krodha na kre| mana meM bhI dveSa na lAe / titikSA ko parama jAnakara muni-dharma kA cintana kare / saMyata aura dAnta zramaNa ko "AtmA kA nAza nahIM hotA" pratizodha kI bhAvanA na lAe / koI kahIM pITe to vaha aisA cintana kare, para yAcanA parISaha dukkaraM khalu bho ! niccaM aNagArassa bhikkhuNo / savvaM te jAiyaM hoi, natthi kiMci ajAiyaM // goyaggavisa pANI no suppasArae / seo agAravA tti, ii bhikkhU na citae // ( u 2 / 28, 29) ki use jIvanabhara saba kucha yAcanA se milatA hai, oha ! anagAra bhikSu kI yaha caryA kitanI kaThina usake pAsa ayAcita kucha bhI nahIM hotA / hai gocarA meM praviSTa muni ke lie gRhasthoM ke sAmane hAtha pasAranA sarala nahIM hai| ataH 'gRhavAsa hI zreya haimuni aisA cintana na kare / alAma parISaha paresu ghAsamesejjA, bhoyaNe pariNiTTie / laddhe piMDe aladdhe vA, nANutappejja saMjae ||
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ satkAra-puraskAra parISaha 409 parISaha ajjevAhaM na labbhAmi, avi lAbho sue siyaa| tRNasparza parISaha jo evaM paDisaMvikhe, alAbho taM na tajjae / acelagassa lahassa, saMjayassa tvssinno| (u 2 / 30,31) taNesu sayamANassa, hujjA gAya-virAhaNA // gahasthoM ke ghara bhojana taiyAra ho jAne para muni Ayavassa nivAeNaM, aulA havai veyaNA / usakI eSaNA kre| AhAra thor3A milane yA na milane evaM naccA na sevaMti, taMtujaM taNatajjiyA / para saMyamI muni anutApa na kare / (u 2 / 34,35) "Aja mujhe bhikSA nahIM milI, parantu saMbhava hai kala acelaka aura rUkSa zarIra vAle saMyata tapasvI ke ghAsa mila jAye"--jo isa prakAra socatA hai, use alAbha para sone se zarIra meM cabhana hotI hai| garmI par3ane se nahIM staataa| atula vedanA hotI hai-yaha jAnakara bhI tRNa se pIr3ita roga parISaha muni vastra kA sevana nahIM krte| naccA uppaiyaM dukkhaM, veyaNAe duhaTTie / jalla parISaha adINo thAvae pannaM, puTTho tatthahiyAsae / kilinnagAe mehAvI, paMkeNa vA raeNa vA / tegicchaM nAbhinaMdejjA, sNcikkhttgvesr| ghisU vA paritAveNa, sAyaM no paridevae / / evaM khu tassa sAmaNNaM, jaM na kujjA na kArave / / veejja nijjarApehI, AriyaM dhmm'nnuttrN| (u 2 / 32,33) jAva sarIrabheu tti, jallaM kAeNa dhArae / roga ko utpanna huA jAnakara tathA vedanA se pIr3ita (u 2036,37) hone para dIna na bane / vyAdhi se vicalita hotI huI prajJA maila, raja yA grISma ke paritApa se zarIra ke klinna ko sthira banAe aura prApta duHkha ko samabhAva se sahana " (gIlA yA paMkila) ho jAne para medhAvI muni sukha ke kre| AtmagaveSaka muni cikitsA kA anumodana na kre| moha lie vilApa na kre| roga ho jAne para samAdhipUrvaka rhe| usakA zrAmaNya yahI nirjarArthI muni anuttara Arya-dharma (zruta-cAritradharma) hai ki vaha roga utpanna hone para bhI cikitsA na kare, na ko pAkara dehavinAza paryanta kAyA para "jalla" (svedkraae| janita maila) ko dhAraNa kare aura tajjanita parISaha ko jinakalpikApekSayA caitata, sthavirakalpApekSayA ta sahana kare / 'jaM na kUjjA' ityAdau sAvadhamiti gamyate / .."etadapyo- satkAra-puraskAra parISaha tsargikam / (uzAvR pa 120) abhivAyaNamabbhuTANaM, sAmI kujjA nimaMtaNaM / cikitsA na kare, na karAe-yaha upadeza jina je tAiM paDisevaMti, na tesi pIhae muNI / / kalpika muniyoM ke lie hai| sthavirakalpI muni sAvadha aNukkasAI appicche, annAesI alolue| cikitsA na kare, na karAe-yaha autsargika vidhi hai| rasesu nANu gijjhajjA, nANutappejja pannavaM // apavAdatastu sAvadyA'pyeSAmiyamanumataiva / (u 2138,39) kAhaM achitti aduvA ahIhaM, tavovihANeNa ya ujjamissaM / abhivAdana aura abhyutthAna karanA tathA 'svAmI'gaNaM va NItIi vi sAravissaM, sAlaMbasevI samaveti mokkhaM / / (uzAva pa 120) isa saMbodhana se saMbodhita karanA--jo gRhastha isa prakAra ApavAdika vidhi meM mUni cAra kAraNoM se sAvadha kI pratisevanA-sammAna karate haiM, muni ina sammAnajanaka cikitsA kA AlaMbana le sakatA hai-- vyavahAroM kI spRhA na kre| 1. maiM paramparA ko vyucchinna nahIM hone duuNgaa| alpa kaSAya vAlA, alpa icchA vAlA, ajJAta kuloM 2. maiM jJAnArjana kruuNgaa| se bhikSA lene vAlA, alolUpa, prajJAvAn muni rasoM meM gaddha 3. maiM upadhAna Adi tapoyoga ke lie udyama kruuNgaa| na ho, dUsaroM ko sammAnita dekha anutApa na kre| 4. maiM nItipUrvaka gaNa kI sAra-saMbhAla kruuNgaa| satkAro-vastrAdibhiH pUjanaM, puraskAraH-abhyu
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ parISaha tthAnAsanAdisampAdanaM yadvA sakalaivAbhyutthAnAbhivAdanadAnAdirUpA pratipattiriha satkArastena puraskaraNaM satkArapuraskAra: / ( uzAvRpa 83 ) atithi kI vastradAna Adi se pUjA karanA satkAra hai aura abhyutthAna karanA, Asana denA Adi puraskAra hai / athavA abhyutthAna, abhivAdana Adi sArI kriyAeM satkAra haiM aura inake dvArA kisI kI agavAnI karanA puraskAra hai / prajJA parISaha se nUNaM mae puvvaM, kammANANaphalA kaDA / jeNAhaM nAbhijANAmi, puTTho keNai kaNhuI || aha pacchA uijjati, kammANANaphalA kaDA / evamassAsi appANaM, naccA kamma- vivAgayaM // ( u 2 40, 41 ) nizcaya hI maiMne pUrva kAla meM ajJAnarUpa phala dene vAle karma kie haiN| unhIM ke kAraNa maiM kisI ke kucha pUche jAne para bhI kucha nahIM jAnatA - uttara denA nahIM jAnatA / 'pahale kie hue ajJAnarUpa phala dene vAle karma pakane ke pazcAt udaya meM Ate haiM'- isa prakAra karma ke vipAka ko jAnakara muni AtmA ko AzvAsana de 1 ajJAna parISaha niraTThagammi virao, mehuNAo susaMvuDo / jo sakkha nAbhijANAmi, dhammaM kallANa pAvagaM // tavovahANamAdAya, paDimaM paDivajjao / evaM pi viharao me chaumaM na niyaTTaI // 410 ( u 2 / 42, 43) maiM maithuna se nivRtta huA, indriya aura mana kA maiMne saMvaraNa kiyA yaha saba nirarthaka hai / kyoMki dharma kalyANakArI hai yA pApakArI yaha maiM sAkSAt nahIM jAnatA / maiM tapasyA aura upadhAna ko svIkAra karatA hUM, pratimA kA pAlana karatA hUM isa prakAra vizeSa caryA se viharaNa karane para bhI merA chadma ( jJAna kA AvaraNa ) nirvArtita nahIM ho rahA hai muni aisA cintana na kare / ( prajJA parISaha kA saMbaMdha zrutajJAna se aura ajJAna parISaha kA saMbaMdha avadhijJAna Adi atIndriya jJAna se hai / ) darzana parISaha natha nUNaM pare loe, iDDhI vAvi tavasiNo / aduvA vaMcio mitti, ii bhikkhU na citae || abhU jiNA asthi jiNA, aduvAvi bhavissaI / musaM te evamAhaMsu, ss bhikkhU na citae || ( u 2 / 44, 45) nizcaya hI paraloka nahIM hai, tapasvI kI Rddhi bhI nahIM hai, athavA maiM ThagA gayA hUM - bhikSu aisA cintana na kare / jina hue the, jina haiM aura jina hoMge aisA jo kahate haiM, ve jhUTha bolate haiM bhikSu aisA cintana na kare / 4. parISaha aura karmavipAka pannAnnANaparisahA NANAvaraNaMmi huti dunnee / ikko ya aMtarAe alAhaparIsaho hoi // araI acela itthI nisIhiyA jAyaNA ya akkose / sakkArapurakkAre caritamohaMma satte // araIi dugaMchAe puMveya bhayassa ceva mANassa | kohas ya lohassa ya udaeNa parIsahA satta // daMsaNamohe daMsaNaparIsaho niyamaso bhave ikko / sesA parIsahA khalu ikkArasa veyaNijjaMmi // ( uni 74-77 ) parISaha 1. prajJA 2. ajJAna 3. alAbha 4. arati 5. acela 6. strI 7. niSadyA 8. yAcanA 9. Akroza parISaha aura karmavipAka 10. satkAra puraskAra 11. darzana 12. kSudhA 13. pipAsA 14. zIta 15. uSNa karma kA vipAka jJAnAvaraNIya "" antarAya arati mohanIya ( nokaSAya ) jugupsA mohanIya ( nokaSAya ) puruSaveda mohanIya ( nokaSAya ) bhaya mohanIya ( nokaSAya ) mana mohanIya ( kaSAya ) krodha mohanIya ( kaSAya ) lobha mohanIya ( kaSAya ) darzana mohanIya vedanIya 11 11 23
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya parISaha : bhAva parISaha 16. daMza-mazaka 17. caryA 18. zayyA 19. vadha 20. roga 21. tRNasparza 22. jalla vedanIya 32 5. parISaha aura guNasthAna 22 33 11 13 13 bAvIsaM bAyarasaMparAe caudasa ya suhumarAgaMmi / chaumatthavIyarAe caudasa ikkArasa jiNaMmi // ( uni 79 ) bAIsa parISaha nauveM guNasthAna (bAdarasaMparAya) taka ho sakate haiN| dasaveM guNasthAna meM cAritramohanIya karma ke udaya se hone vAle arati Adi sAta parISaha tathA darzana mohanIya se utpanna darzanaparISaha ko chor3akara zeSa caudaha parISaha hote haiM / chadmastha vItarAga arthAt gyArahaveM - bArahaveM guNasthAnavartI muni meM bhI ye hI caudaha parISaha ho sakate haiM / kevalI meM mAtra vedanIya karma ke udaya se hone vAle gyAraha parISaha pAye jAte haiM / 6. eka sAtha kitane paroSaha ? jassa cauddasa tassa ukkosapade bArasa / ekkArasa parIsahA tassa ukkosapade udejjejjA / 411 jassa dasa parIsahA ( ucU pR 50 ) jisake caudaha parISaha hote haiM, usake eka sAtha utkRSTa bAraha parISaha ho sakate haiN| jisake gyAraha parISaha hote haiM, usake eka sAtha utkRSTa dasa parISaha ho sakate haiM / vIsaM ukkosapae vaTTati jahannao havai ego / sINi cariyaM nisIhiyA ya jugavaM na vaTTati // ( uni 82) eka sAtha utkRSTata: bIsa parISaha aura jaghanyataH eka parISaha ho sakatA hai / zIta aura uSNa- donoM eka sAtha nahIM hote, ina donoM meM se koI eka hotA hai / caryA aura niSadyA meM se koI eka hotA hai / naSedhikIvatkathaM zayyA'pi na caryayA virudhyate ? ucyate, nirodhabAdhAditastvaGganikAderapi tatra sambhavAnaidhikI tu svAdhyAyAdInAM bhUmiH, te ca prAyaH sthiratAyAmevAnujJAtA iti tasyA eva caryayA virodhaH / parISaha niSadyA kI taraha zayyA parISaha bhI caryA parISaha kA virodhI kyoM nahIM hai ? isake samAdhAna meM kahA gayA hai| ki mUtra, utsarga Adi kI bAdhA-nivRtti ke lie zayyA meM bhI caryA saMbhava hai / niSadyA kA artha hai- svAdhyAya Adi kI bhUmi / svAdhyAyabhUmiyAM prAyaH sthiratA meM hI anujJAta haiM / ataH niSadyA kA hI caryA se virodha hai / 7. parISahapravibhakti adhyayana kA utsa kampavAyavve sattarase pAhuDaMmi jaM sutaM / saNayaM sodAharaNaM taM ceva ihaMpi NAyavvaM // ( uni 69 ) karmapravAdapUrva ke satarahaveM prAbhRta meM parISahoM kA naya aura udAharaNa sahita nirUpaNa hai / vahI uttarAdhyayana ke isa dUsare adhyayana kA utsa hai / 8. parISaha aura naya - nikSepa tihapi NegamaNao parIsaho ujjusuttAo / tinhaM saddaNayANaM parIsaho saMjae hoi || ( uni 70 ) naigama, saMgraha, vyavahAra aura RjusUtra kI apekSA parISaha saMyata, asaMyata aura saMyatAsaMyata- tInoM ke hote haiM / zabda Adi tInoM nayoM kI apekSA bAIsa parISaha saMyata ke hI hote haiM / parISaha kA kAlamAna vAsaggaso a tinhaM muhuttamaMtaM ca hoi ujjusue / sadasya egasamayaM parIsaho hoi nAyavvo / ( uni 83 ) nagama, saMgraha aura vyavahAranaya kI apekSA parISaha varSoM taka ho sakate haiM / ( jaise sanatkumAra cakravartI ne sAta sau varSoM taka roga parISaha ko sahana kiyA / ) RjusUtra naya kI apekSA antarmuhUrtta aura tIna zabdanayoM kI dravya parISaha : bhAva paroSaha parISaha kA kAlamAna apekSA eka samaya hai / davvaparIsahA duvihA, taM jahA kammadavvaparI sahA ya NokammadavvaparI sahA ya / jANi parIsahavedaNijjANi kammANi baddhAI tAva na udejjaMti te kammadavvaparI sahA / tivihA NokammadavvaparI mahAsacittAcittamI sagA / ( uzAvRpa 78 ) sacittaNokammadavvaparIsahA jehiM sacitte hi parIsahA
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryApti udejjaMti jahA girinijjharaNapANIyaM, eyassa chuhA udejjati / acitte NokammadavvaparIsahA jahA aggidIvaNiyaSNehi chuhA bhavati / mIse gulallaeNaM chuhA bhavati / pivAsAvarIsaho loNapANIeNa vA taNhA udejjati, telehi ya acittaMhi, NiGkhalavaNAdIhi missehi davvehi khajjatehi yatA udejjati / bhAvaparIsahA, te vedaNijjANaM kammANaM, udiNNANaM vedaNijjANaM bhavaMti / ( ucU pR 47 ) dravya parISaha ke do prakAra haiM 1. karmadravyaparISaha-baddha parISahavedanIya jaba taka udaya meM nahIM AtA / 2. nokadravyaparISaha - parISaha ke udaya meM nimittabhUta dravya / ye tIna prakAra ke haiM-- 1. sacitta - girinirbhara ke jala Adi se kSudhA kA 412 udaya / 2. acitta - agniuddIpakacUrNa Adi se kSudhA kA udaya / 3. mizra -- gur3AIka se kSudhA kA udaya / isI prakAra lavaNajala, tela, snigdhalavaNa Adi ke sevana se pipAsA parISaha kA udaya hotA hai / parISavedanIya karma kA vedana karanA bhAva parISaha hai / parokSajJAna- - indriya aura mana ke mAdhyama se hone vAlA jJAna / paryApti ( dra. jJAna ) -janma ke prAraMbha meM hone vAlI jIvanopayogI paudgalika zakti / 1. paryApti kI paribhASA 2. paryApti ke prakAra 3. paryApti-nirmANa kA hetu 4. paryApta aura aparyApta 5. aparyApta ke prakAra * paryApta aparyApta : jIva ke bheda 6. paryApti-nirmANa kA kAlamAna 7. kisa jIva meM kitanI paryAptiyAM ? paryApti ke prakAra pudgaladravyoM ke upacaya se utpanna zakti yA sAmarthya kA nAma hai paryApti / paryAptiH- AhArAdipudgalagrahaNapariNamanaheturAtmanaH zaktivizeSaH, sa ca pudgalopacayAt / utpattidezamAgatena yena gRhItA AhArAdipudgalAsteSAM tathA anyeSAM ca pratisamayaM gRhyamANAnAM tatsamparkataH tadrUpatayA jAtAnAmupaSTasbhena yaH zaktivizeSo jIvasyAhArAdipudgalAnAM khalarasAdirUpatayA pariNamanahetuH " : ......sA paryAptiH / 1. paryApti kI paribhASA pajjatI nAma sattI sAmatthaM / sA ya puggaladavvovacayA uppajjati / ( nandI pR 22 ) ( nandImavRpa 104, 105 ) jIva utpattisthAna ko prApta kara AhAra Adi ke yogya pudgala grahaNa karatA hai, phira pratisamaya anya pudgala grahaNa karatA rahatA hai / prathama samaya meM gRhIta pudgaloM ke samparka se anya gRhIta pudgala bhI usa rUpa meM parivartita ho jAte haiM / una pudgaloM ke upaSTambha / avalambana se jo vizeSa prakAra kI zakti utpanna hotI hai, vaha jIvanaparyanta jIva ke AhAra Adi ke pudgaloM kA grahaNa tathA unheM khala, rasa Adi ke rUpa meM pariNata karane kA hetu banatI hai / yaha paudgalika zaktivizeSa hI paryApti hai / 2. paryApti ke prakAra cha pajjatIto- AhAra- sarIra iMdiya - ANApANu - bhAsA - maNapajjattI / ( nandI pR 22 ) paryApti ke chaha prakAra - 1. AhAra paryApti 2. zarIra paryApti 3. indriya paryApti AhAra paryApta 4. prANApAna paryApti 5. bhASA paryApti 6 manaH paryApti / AhArapajjattI nAma khala rasapariNAmaNasattI / ( nandIcU pR 22 ) yA bAhyamAhAramAdAya khalarasarUpatayA pariNamayati sA''hAraparyAptiH / ( nandImavR pa 105 ) jIva jisase AhAraprAyogya pudgaloM ke grahaNa, khalarasarUpa meM pariNamana aura utsarjana kI kSamatA prApta ( dra. jIva ) karatA hai, vaha AhAra paryApti hai / zarIra paryApti sattadhAtutayA pariNAmaNasattI zarIrapajjattI / ( nandI pR 22 ) yayA rasIbhUtamAhAraM rasAsRgmAMsamedo'sthimajjAzukralakSaNasaptadhAturUpatayA pariNamayati sA zarIraparyAptiH / ( nadIma 1 105 )
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ aparyApta ke prakAra 413 paryApti . jo rasa meM pariNata AhAra ko sAta dhAtuoM-rasa, 3. paryApti-nirmANa kA hetu rakta, mAMsa, vasA, asthi, majjA aura zukra ke rUpa meM etAo pajjattIo pajjattayaNAmakammodaeNaM pariNata karatI hai, vaha zakti zarIra paryApti hai| nnivvttijjti| __ (nandIcU pR 22) indriya paryApti paryAptanAmakarma ke udaya se paryAptiyoM kA nirvartana/ paMcaNhamidiyANaM joggA poggalA ciyitta aNAbhoga- nimANa hotA hai| nivvattitaviriyakaraNeNa tabbhAvaNayaNasattI iNdiypjjttii| 4. paryApta aura aparyApta (nandIcU pR 22) tA jesiM atthi te pajjattayA / apajjattayaNAmakammojisase indriyoM ke yogya pudgaloM kA caya hotA hai . daeNaM aNivvattAto jesiM te apajjattayA / aura svataH sphUrta vIryakaraNa se indriyoM kI kAryazakti paidA hotI hai, vaha zakti indriya paryApti hai| (nandIcU pR 22) ye svayogyaparyAptiparisamAptivikalA: te aparyAptAH / yayA dhAturUpatayA pariNamitamAhAramindriyarUpatayA pariNamayati sA indriyaparyAptiH / (nandImavR pa 105) (nandImavR pa 105) jo jIva apane janma ke yogya sArI paryAptiyoM ko jo dhAturUpa meM pariNata AhAra ko indriyoM ke rUpa pUrNa kara letA hai, vaha paryApta kahalAtA hai| meM pariNata karatI hai, vaha indriya paryApti hai| aparyApta nAmakarma ke udaya se jo jIva apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa nahIM kara pAtA, vaha aparyApta kahalAtA prANApAna paryApti ussAsapoggalajoggANApANUNa gahaNa-NisiraNasattI aannaapaannupjjttii| (nandIca 122) 5. aparyApta ke prakAra zvAsocchvAsa ke yogya pudgaloM kI grahaNa aura te ca dvidhA labdhyA karaNazca / ye'paryAptakA eva visarjana kI zakti kA nAma hai prANApAna (AnApAna/ santo mriyante na pUnaH svayogyaparyAptIH sarvA api zvAsocchvAsa) paryApti / samarthayante te lbdhypryaaptkaaH| te'pi niyamAdAhArabhASA paryApti zarIrendriyaparyAptiparisamAptAveva mriyante nArvAka / vaijogge poggale ghettaNa bhAsattAe prinnaamettaa| yasmAdAgAmibhavAyurbaddhavA mriyante sarva eva dehinaH / vaijogattAe nisiraNasattI bhaasaapjjttii| taccAhArazarIrendriya-paryAptiparyAptAnAmeva badhyate / ye (nandIca pR 22) punaH karaNAni -zarIrendriyAdIni na tAvannivartayanti 'bhASA ke yogya pudgaloM ko grahaNa kara, unheM bhASA - atha cAvazyaM nirvartayiSyanti te krnnaapryaaptkaaH| (nandImat pa 105) rUpa meM pariNata kara, vacanayoga se unakA niHsaraNa aparyApta do prakAra ke hote haiMkarane kI paudgalika zakti kA nAma hai bhASA paryApti / 1. labdhi aparyApta-jo aparyApta avasthA meM hI mara manaH paryApti jAte haiM, apane yogya paryAptiyoM ko pUrNa nahIM kara ___ maNajogge poggale ghettUNaM maNattAe pariNAmettA pAte, ve labdhi aparyApta haiN| ve bhI AhAra, zarIra maNajogattAe nisiraNasattI mnnpjjttii| aura indriya-ina tInoM paryAptiyoM ko pUrNa karane se (nandIcU pR 22) pahale nahIM mrte| kyoMki AgAmI bhava ke AyuSya yayA manoyogyavargaNAdalikamAdAya manastvena pariNamayyAlambya ca muJcati sA mnHpryaaptiH|| kA baMdha hone para hI prANI marate haiM aura AyuSya kA (nandImat pa 105) baMdha ina paryAptiyoM kI pUrNatA hone para hI hotA jisa zakti se manana ke yogya pudgaloM kA grahaNa, mana rUpa meM pariNamana aura visarjana hotA hai, vaha 2. karaNa aparyApta-jo prANI jisa janma meM zarIra manaHparyApti hai| Adi paryAptiyoM kA nizcita rUpa meM nirmANa karane
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ palyopama 414 uddhAra palyopama ke prakAra vAle haiM, ve jaba taka inakA nirmANa nahIM kara lete, 0 dRSTAnta taba taka karaNa aparyApta kahalAte haiN| * adhva palyopama-sAgaropama kA prayojana 6. paryApti-nirmANa kA kAlamAna 5. kSetra palyopama ke prakAra utpattiprathamasamaya eva caitA yathAyathaM sarvA api 0 dRSTAnta kSetra palyopama-sAgaropama kA prayojana yugapanniSpAdayitumArabhyante krameNa ca niSThAmupayAnti / " 6. sAgaropama kA parimANa AhAraparyAptizca prathamasamaya eva niSpadyate, zeSAstu pratyekamantarmuhUrtena kaalen| (nandImavR pa 105) 7. pAli-mahApAli *palyopama-sAgaropama : kAla ke bheva (dra. kAla) janma ke prathama samaya meM hI ina chahoM paryAptiyoM kA - prArambha eka sAtha hotA hai aura pUrNatA kramika rUpa se 1. palyopama-sAgaropama kI paribhASA hotI hai| AhAraparyApti prathama samaya meM hI niSpanna ho jaM kAlappamANaM Na sakkA ghettaM taM uvamiyaM bhavati / jAtI hai| zeSa paryAptiyoM ko pUrNa hone meM eka-eka dhaNNapalla iva teNa uvamA jassa taM pallovamaM bhaNNati / antarmuharta lagatA hai| sAgaro iva jaM mahApramANaM taM sAgarovamaM / (anuca pR 57) AhAraparyAptyA aparyApto vigrahagatAvevopapadyate, jisa kAla kA pramANa saMkhyA se nahIM jAnA jA nopapAtakSetramAgato'pi, upapAtakSetramAgatasya prathamasamaya sakatA, vaha upamA se jAnA jAtA hai| dhAnyapalya se evAhArakatvAt, tata ekasAmayikI AhAraparyApti- upamita kAla palyopama kahalAtA hai| sAgara kI taraha nirvttiH| (nandImavR pa 105) mahApramANa vAlA kAla sAgaropama kahalAtA hai| vigrahagati meM hI jIva AhAraparyApti se aparyApta hotA hai, utpattikSetra meM nhiiN| jIva utpattikSetra meM Ate paliovame tivihe paNNatte, taM jahA -uddhArapalihI prathama samaya meM AhAraka ho jAtA hai, ataH AhAra ovame addhApaliovame khetapaliovame y| (anu 419) paryApti-nirmANa kA kAlamAna eka samaya hai| palyopama ke tIna prakAra7. kisa jIva meM kitanI paryAptiyAM ? uddhArapalyopama-jisa kAlakhaNDa meM bAlAgra athavA egidiyANaM cauro, vilidiyANaM paMca, assaNNINaM bAlakhaNDa kA uddhAra kiyA jAtA hai, usakI saMjJA uddhArasaMvavahArato paMca ceva, saNNINaM ca ch| (nandIcU pR 22) palyopama hai| pRthvI Adi ekendriya jIvoM meM prathama cAra, vikale- addhApalyopama-addhA kAlavAcaka zabda hai| isa ndriya (dvIndriya, trIndriya, caturindriya) jIvoM meM prathama kAlakhaNDa meM sau varSa se bAlAgra athavA bAlakhaNDa kA pAMca, asaMjJI paMcendriya jIvoM meM saMvyavahAra kI apekSA se uddhAra kiyA jAtA hai| isalie isakI saMjJA addhA prathama pAMca tathA saMjJI paMcendriya jIvoM meM chahoM paryAptiyAM palyopama hai| hotI haiN| kSetrapalyopama-jo kAlakhaNDa AkAza pradezoM ke palyopama-palya kI upamA se upamita kaal| avahAra se mApA jAtA hai, usakI saMjJA kSetrapalyopama hai / palya aura sAgara-ye do upamAna haiN| 3. uddhAra palyopama ke prakAra 1. palyopama-sAgaropama kI paribhASA uddhArapaliovame duvihe paNNatte, taM jahA-suhume ya 2. palyopama ke prakAra vAvahArie ya / (anu 420) 3. uddhAra palyopama ke prakAra uddhAra palyopama ke do prakAra haiM-sUkSma aura 0 dRSTAnta vyAvahArika / 0 uddhAra palyopama-sAgaropama kA prayojana dRSTAMta-vyAvahArika uddhAra palyopama 4. adhva palyopama ke prakAra tattha NaM je se vAvahArie, se jahAnAmae palle siyA
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ ava palyopama ke prakAra - joyaNaM AyAma - vikkhaMbheNaM, joyaNaM uDDhaM uccatteNaM, taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM, se NaM palle gAhiya - beyAhiya - teyAhiya, ukkoseNaM sattarattaparUDhANaM / sammaTThe sannicitte, bharie vAlaggakoDINaM // se NaM vAlagge no aggI DahejjA, no vAU harejjA, no kucchejjA, no palividdhaMsejjA, no pUittAe havvamA gacchejjA / tao NaM samae - samae egamegaM vAlaggaM avahAya jAvaieNaM kAle se palle khINe nIrae nilleve niTThie bhavai / ( anu 422 ) jaise koI koThA eka yojana lambA, caur3A, UMcA aura kucha adhika tigunI paridhi vAlA hai vaha eka, do, tIna yAvat utkRSTataH sAta rAta ke bar3he hue karor3oM bAlAnoM se ThUMsa-ThUMsakara, ghanIbhUta kara bharA huA hai / ve bAlA na agni se jalate haiM, na havA se ur3ate haiM, na asAra hote haiM, na vizvasta hote haiM aura na durgandha ko prApta hote haiM / usa koThe se pratyeka samaya meM eka-eka bAlAgra ko nikAlane se jitane samaya meM vaha koThA khAlI, raja rahita, nirlepa aura niSThita (antima rUpa se khAlI ) hotA hai, vaha vyAvahArika uddhAra palyopama hai / dRSTAMta sUkSma uddhAra patyopama sume uddhArapalio me se jahAnAmae palle siyA - atri AyAma - vikkhaMbheNaM, joyaNaM uDDha uccatteNaM, taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM, se NaM palle -- gAhiya - beyA hi yAhiya, ukkoseNaM sattarattaparUDhANaM / sammaTThe sannicitte, bharie vAlaggakoDINaM // tattha NaM egamege vAlagge asakhejjAI khaMDAI kajjai / te NaM vAlaggA diTThIogAhaNAo asaMkhejjaibhAgamettA suhumassa paNa jIvassa sarIrogAhaNAo asakhejjaguNA / te NaM vAlagge to aggI DahejjA, no vAU harejjA, no kucchejjA, no palividdhaMsejjA, no pUittAe havvamAgacchejjA / tao NaM samae - samae egamegaM vAlaggaM avahAya jAvaieNaM kAleNaM se palle khINe nIrae nilleve niTThie bhavai / se taM suhume uddhArapaliovame / ( anu 424) jaise koI koThA eka yojana lambA, caur3A, UMcA aura kucha adhika tigunI paridhi vAlA hai| vaha eka, do, tIna dina yAvat utkRSTataH sAta rAta ke bar3he hue karor3oM bAlAgroM se ThUMsa-ThUMsakara ghanIbhUta kara bharA huA hai / palyopama ina bAloM meM se pratyeka bAlAgra ke asaMkhya khaNDa kie jAte haiM / ve bAlAgra dRSTi viSaya meM Ane vAle pudgaloM kI avagAhanA ke asaMkhyeya bhAgamAtra aura sUkSma panaka jIva ke zarIra kI avagAhanA se asaMkhya guNa adhika haiM / ve bAlAgra na agni se jalate haiM, na havA se ur3ate haiM, na asAra hote haiM, na vidhvasta hote haiM aura na durgandha ko prApta hote haiN| 415 usa koThe se pratyeka samaya meM eka-eka bAlAgra ko nikAlane se jitane samaya meM vaha koThA khAlI, rajarahita, nirlepa aura niSThita ( antima rUpa se khAlI ) hotA hai, vaha sUkSma uddhAra palyopama hai / uddhAra patyopama - sAgaropama kA prayojana eesi vAvahAriya-uddhArapalioma - sAgarovamehi after faarai, kevalaM paNNavaNaTThe paNNavijjati / ( anu 423 ) ina vyAvahArika uddhAra patyopamoM aura sAgaropamoM kA koI prayojana nahIM hai, kevala prajJApanA ke lie prajJApana kiyA jAtA hai / dANaM uddhAro gheppai / ehi humauddhArapaoivama-sAgarovamehiM dIvasamu( anu 425) ina sUkSma uddhAra palyopamoM aura sAgaropamoM se dvIpasamudroM kA uddhAra (parimANa) kiyA jAtA hai / 4. adhva palyopama ke prakAra addhApalio duvihe paNNatte, taM jahA -suhume ya vAvahArie / ( anu 427) adhva patyopama ke do prakAra haiM-sUkSma aura vyAvahArika dRSTAMta vyAvahArika adhva palyopama tattha NaM jese vAvahArie se jahAnAmae palle siyA - joyaNaM AyAma - vikkhaMbheNaM, joyaNaM uDDhaM uccatteNaM, taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM, se NaM palle egA hiya - beyAhiya teyAhiya, ukkoseNaM sattarattaparUDhANaM / sammaTThe sannicitte, bharie vAlaggakoDINaM // se NaM bAlagge no aggI DahejjA, no vAU harejjA, no kucchejjA, no pali viddhaM sejjA, no pUittAe havvamAgacchejjA / tao NaM vAsasae - vAsasae gate egamegaM vAlaggaM avahAya jAvaieNaM kAleNaM se palle khINe nIrae nilleve niTThie bhavai / ( anu 429 )
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSetra palyopama ke prakAra 416 palyopama __jaise koI koThA eka yojana lambA, caur3A, UMcA (antima rUpa se khAlI) hotA hai, vaha sUkSma adhva palyopama aura kucha adhika tigunI paridhi vAlA hai, vaha eka, do, hai| tIna dina yAvat utkRSTataH sAta rAta ke bar3he hue karor3oM adhva palyopama-sAgaropama kA prayojana bAlAnoM se hUMsa-ThUsakara ghanIbhUta kara bharA huA hai| ve eehiM vAvahAriya-addhApaliovama-sAgarovamehiM natthi bAlAgra na agni meM jalate haiM, na havA se ur3ate haiM, na asAra kicippaoyaNaM kevalaM paNNavaNaTapaNNavijjati / hote haiM. na vidhvasta hote haiM aura na durgandha ko prApta hote (anu 430) haiN| usa koThe se sau-sau varSa meM eka-eka bAlAna ko ina vyAvahArika adhva palyopamoM aura sAgaropamoM nikAlane se jitane samaya meM vaha koThA khAlI, raja- kA koI prayojana nahIM hai, kevala prarUpaNA ke lie prarUpaNa rahita, nirlepa aura niSThita (antima rUpa se khAlI) kiyA jAtA hai| hotA hai, vaha vyAvahArika adhva palyopama hai| eehiM suhamaaddhApaliovama sAgarovamehiM neraiyadRSTAMta-sUkSma adhva palyopama tirikkhajoNiya-maNussa-devANaM AuyAI mavijjaMti / suhame addhApaliovame-se jahAnAmae palle siyA - (anu 432) joyaNaM AyAma-vikkhaMbheNaM, joyaNaM uDaDhaM uccatteNaM, taM ina sUkSma adhva palyopamoM aura sAgaropamoM meM nairatiguNaM savisesaM parikkheveNaM, se NaM palle - yika, tiryagyonika, manuSya aura devoM kA AyuSya nApA egAhiya-beyAhiya-teyAhiya, ukkoseNaM sattarattaparUDhANaM / jAtA hai| sammaThe sannicitte, bharie vAlaggakoDINaM // 5. kSetra palyopama ke prakAra tattha NaM egamege bAlagge asaMkhejjAiM khaMDAI kajjai, khettapaliovame vihe paNNatte, taM jahA-sahame ya te NaM vAlagge diTThIogAhaNAo asaMkhejjai-bhAgamettA bAvaTAziA ya (anu 434) hamassa paNagajIvassa sarIrogAhaNAo asaMkhejjaguNA / kSetra palyopama ke do prakAra haiM--sUkSma aura vyAvase NaM vAlagge no aggI DahejjA, no vAU harejjA, no dvaarik| kacchejjA, no palividdhaMsejjA, no pUittAe havvamAgacche- daSTAMta-vyAvahArika kSetra palyopama jjaa| tao NaM vAsasae-vAsasae gate egamegaM vAlaggaM se jahAnAmae palle siyA-joyaNaM AyAma-vikkhaMavahAya jAvaieNaM kAleNaM se palle khINe nIrae nilleve bheNaM, joyaNaM uDDhaM uccatteNaM, taM tiguNaM savisesaM parikkheniTThie bhavai / (anu 431) veNaM, se Na pallejaise koI koThA eka yojana lambA, caur3A, UMcA egAhiya-beyAhiya-teyAhiya, ukkoseNaM sattarattaparUDhANaM / aura kucha adhika tigunI paridhi vAlA hai, vaha eka, do, sammaThe sannicitte, bharie vAlaggakoDINaM // tIna yAvat utkRSTataH sAta rAta ke bar3he hue karor3oM se NaM vAlagge no aggI DahejjA, no vAU harejjA bAlAnoM se lUMsa-ThUsakara ghanIbhUta kara bharA huA hai| no kucchejjA, no palividdhasejjA, no pUittAra havvamAga ina bAlAnoM meM se pratyeka bAlAgra ke asaMkhya khaNDa cchejjaa| je NaM tassa AgAsapaesA tehiM vAlaggehiM kie jAte haiN| ve bAlAgra dRSTi viSaya meM Ane vAle pudgaloM apphannA, tao NaM samae-samae egamegaM AgAsapaesaM kI avagAhanA ke asaMkhyeya bhAgamAtra aura sUkSma panaka avahAya jAvaieNa kAleNaM se palle khINe nIrae nilleve jIva ke zarIra kI avagAhanA meM asaMkhya gunA adhika niTrie bhavai / (anu 436) hote haiN| ve bAlAna na agni meM jalate haiM, na havA se ur3ate jaise koI koThA eka yojana lambA, caur3A, UMcA haiM, na asAra hote haiM aura na vidhvasta hote haiM aura na aura kucha adhika tigunI paridhi vAlA hai, vaha eka, do, durgandha ko prApta hote haiN| usa koThe se sau-sau varSa ke tIna yAvat utkRSTata: sAta rAta ke bar3he hue karor3oM bIta jAne para eka-eka bAlAgra nikAlane se jitane samaya bAlAnoM se lUMsa-ThUsakara ghanIbhUta kara bharA huA hai| meM vaha koThA khAlI, rajarahita, nirlepa aura niSThita ye bAlAgra na agni se jalate haiM, na havA se ur3ate haiM,
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAli - mahApAli 417 na asAra hote haiM, na vizvasta hote haiM aura na durgandha ko prApta hote haiM / usa koThe ke jo AkAzapradeza una bAlAyoM se vyApta haiM, unameM se prati samaya eka-eka AkAzapradeza kA apahAra karane para jitane samaya meM vaha koThA khAlI, rajarahita, nirlepa aura niSThita ( antima rUpa se khAlI ) hotA hai, vaha vyAvahArika kSetrapalyopama hai / dRSTAMta sUkSma kSetra- palyopama sume khettapalio me : se jahAnAmae - palle siyAjoyaNaM AyAma - vikkhaMbheNaM, joyaNaM uDDhaM uccatteNaM, taM tiguNaM savisesaM paraveNaM, se NaM palle - egA hiya - beyAhiya yAhiya, ukkoseNaM sattarattaparUDhANaM / sammaTThe sannicitte, bharie vAlaggakoDI | tatthaM NaM egamege vAlagge asaMkhejjAI khaMDAI kajjai, te NaM vAlaggA diTThIogAhaNAo asaMkhejjaibhAgamettA suhumassa paNagajIvassa sarIrogAhaNAo asaMkhejjaguNA / / jeNaM tassa pallassa AgAsapaesA tehi vAlagehi aphunnA vA aNapphunnA vA, tao NaM samae - samae megaM AgAsapari avahAya jAvaieNaM kAle se palle khaNe nIrae nilleve niTThie bhavai / ( anu 438 ) caur3A, UMcA aura vaha eka, do, tIna karor3oM bAlAtroM jaise koI koThA eka yojana lambA, kucha adhika tigunI paridhi vAlA hai, yAvat utkRSTataH sAta rAta ke bar3he hue se ThUMsa-ThUMsakara, ghanIbhUta kara bharA huA 1 ina bAloM meM se pratyeka bAlAgra ke asaMkhya khaNDa kie jAte haiM / ve bAlAgra dRSTiviSaya meM Ane vAle pudgaloM kI avagAhanA se asaMkhyeya bhAgamAtra aura sUkSma panaka jIva ke zarIra kI avagAhanA se asaMkhya gunA adhika hote haiM / usa koThe ke jo AkAzapradeza una bAlAnoM se vyApta hoM yA avyApta, unameM se prati samaya eka-eka AkAzapradeza kA apahAra karane para jitane samaya meM vaha koThA khAlI, raja-rahita, nirlepa aura niSThita ( antima rUpa se khAlI) hotA hai, vaha sUkSma kSetra - patyopama hai / kSetra palyopama- sAgaropama kA prayojana eehi suhumakhettapaliovama-sAgarovamehiM diTTivAe davvA mavijjati / ( anu 440 ) sUkSma kSetra patyopamoM aura sAgaropamoM se dRSTivAda ke dravyoM ko nApA jAtA hai / 6. sAgaropama kA parimANa pAriNAmikI buddhi dasa pallakakoDAkoDIto egaM sAgarovamaM / ( anucU pR 57 ) dasa koTikoTi palyoM kA eka sAgaropama hotA hai / eesi pallANaM, koDAkoDI havejja dasaguNiyA / suhumassa uddhArasAgarovamassa egassa bhave parimANaM // ( anu 424) dasa koTikoTi sUkSma uddhAra palyopamoM kA eka sUkSma uddhAra sAgaropama hotA hai / taM eesi pallANaM, koDAkoDI bhavejja dasaguNiyA / taM suhumassa addhAsAgarovamassa egassa bhave parimANaM // ( anu 431) sUkSma adhva palyopama ko dasa koTikoTi se guNita karane para eka sUkSma adhva sAgaropama kA parimANa hotA hai| eesi pallAgaM, koDAkoDI bhavejja dasaguNiyA / taM suhumassa khettasAgarovamassa egassa bhave parimANaM // ( anu 439) dasa koTikoTi sUkSma kSetra patyopamoM kA eka sUkSma kSetra sAgaropama hotA hai / 7. pAli mahApAli pAli :- jIvitajaladhAraNAd bhavasthitiH / ( uzAvR pa 445) jaise pAla jala ko dhAraNa karatI hai, vaise hI bhavasthiti jIvana-jala ko dhAraNa karatI hai, isalie use pAlI kahA jAtA hai / pAlI maryAdA / yA patyopamaiH sthitiH sA pAlI / yA punaH sAgaropamaiH sthitiH sA mahApAlI / ( ucU pR 249 ) palyopama kI kAla maryAdA kA nAma hai pAlI / sAgaropama kI kAla maryAdA kA nAma hai mahApAlI / pApa - azubha karma pudgala / ( dra. karma) pAriNAmiko buddhi - pariNAma / avasthA ke sAthaanubhavoM se sAtha nAnA utpanna hone vAlI buddhi / ( dra. buddhi )
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ pudgala ( dra. tIrthaMkara) pArzvanAtha - teIsaveM tIrthaMkara / pASaNDa- sampradAya / prAcIna kAla meM mukhyatayA zramaNa sampradAyoM ke lie pASaNDa zabda kA prayoga hotA thA / pAsaMDanAme -- samaNe paMDuraMge bhikkhU kAvAlie tAvase parivvAyage / ( anu 344 ) pASaNDa ke pAMca prakAra haiM zramaNa, paMDuraMga, bhikSu, kApAlika (zaiva kI eka zAkhA), tApasa aura parivrAjaka / niggaMtha sakka tAvasa geruya AjIva paMcahA samaNA / nirgranthAH sAdhavaH, zAkyA mAyAsUnavIyAH, tApasA vanavAsinaH pAkhaNDinaH, gairukA: gerukaraJjitavAsasaH parivrAjakAH, AjIvakAH gozAlaka ziSyAH / (pini 445 vRpa 630 ) zramaNa ke pAMca prakAra haiM nigraMtha sAdhu bauddha zAkya tApasa - vanavAsI parivrAjaka -- gairika vastra dhAraNa karane vAle AjIvaka - gozAlaka ke ziSya / pudgala - varNa, gaMdha, rasa aura sparza se yukta padArtha / 1. pudgalAstikAya * astikAya kA eka bheda 2. pudgala ke lakSaNa varNa Adi 3. varNa- gaMdha-rasa sparza ke prakAra 4. pudgala ke prakAra 0 skandha deza pradeza 0 paramANu 5. paramANu ke prakAra 0 418 0 vyAvahArika paramANu * paramANu kA sapradezatva - apradezatva 6. pudgala kI sthiti aura antara 7. pudgala - paramANu bandha kI prakriyA 8. pudgala saMyoga ke prakAra saMyukta saMyoga 0 0 ( dra. astikAya) 0 0 itaretara saMyoga itaretara paramANu saMyoga ke prakAra * saMsthAna saMyoga skandha saMyoga 0 saMsthAna aura skandha meM aMtara 9. pudgala kA avagAhana kSetra 10. ajIva dravyakaraNa-bhAvakaraNa 11. zabda pudgala hai * zabda zravaNa kA siddhAnta pudgala kI vargaNAeM * pudgala ke lakSaNa 2. pudgala ke lakSaNa 1. pudgalAstikAya pudgalAstikAya: pUraNagalaNabhAvattaNato pudgalAH / ihApyastizabdaH pradezavAcako'stitve vA kAyazabdo'pyatra samUhavacanaH samUhaH pradezAnAM so'vayavadravyasamUhavacano ( anucU pR 29, 30 ) vA / paramANu milate haiM, pRthak hote haiM - yaha pudgala kA vyutpatti - labhya artha hai / asti zabda kA artha hai - pradeza athavA astitva / kAya zabda samUhavAcaka hai / pradezoM ke samUha ko tathA avayavarUpa pudgala dravya ke samUha ko bhI kAya kahate haiM / ( dra. saMsthAna ) pudgalAstikAya kA artha hai - pudgaloM kA pradezasamUha athavA pudgaladravyoM kA samUha / (dra bhASA ) (dra. vargaNA ) sadhayAraujjoo pahA chAyAtave aNNarasagaMdhaphAsA, puggalANaM tu i vA / lakkhaNaM // ( u 28/12) zabda, andhakAra, udyota, prabhA, chAyA, Atapa, varNa, rasa, gaMdha aura sparza-ye pudgala ke lakSaNa haiM / 'vaNNarasagaMdhaphAsA poggalANa ca lakkhaNaM' ( uzAvRpa 24 ) varNa, gaMdha, rasa aura sparza - ye pudgala ke lakSaNa haiM / vaNNao gaMdhao ceva rasao phAsao tahA / ThANao ya vinneo pariNAmo tesi paMcahA // ( u 36 / 15) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI apekSA se unakA pariNamana pAMca prakAra kA hotA hai /
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ pudgala ke prakAra 419 pudgala 3. varNa-gaMdha-rasa-sparza ke prakAra 6. bAdara-bAdara--agni, vanaspati, pRthvI aura trasavaNNao pariNayA je u, paMcahA te pakittiyA / jIvoM kA shriir| kiNhA nIlA ya lohiyA, hAliddA sukkilA tahA // khaMdhA ya khaMdhadesA ya, tappaesA taheva ya / gaMdhao pariNayA je u, vihA te viyAhiyA / paramANuNo ya boddhavvA, rUviNo ya cauvvihA / / subbhigaMdhapariNAmA, dubbhigaMdhA taheva ya / (u 36 / 10) rasao pariNayA je u, paMcahA te pakittiyA / pudgala ke cAra prakAra-- tittakaDuyakasAyA, aMbilA madhurA tahA / / 1. skandha-paramANu-pracaya / phAsao pariNayA je u, aTTahA te pakittiyA / 2. skandhadeza-skandha kA kalpita vibhaag| kakkhaDA mauyA ceva, garuyA lahayA tahA // 3. skandhapradeza-skandha se apRthagbhUta avibhAjya aMza / sIyA uNhA ya niddhA ya, tahA lukkhA ya AhiyA / 4. paramANu-skandha se pRthaka niraMza aMza / ii phAsapariNayA ee, puggalA samudAhiyA // skandha (u 36 / 16-20) egatteNa puhatteNa. khaMdhA ya paramANuNo / " varNa kI apekSA se pudgala kI pariNati pAMca prakAra (u 36 / 11) kI hotI hai--1. kRSNa 2. nIla 3. rakta 4. pIta aura aneka paramANuoM ke ekatva se skandha banatA hai aura 5. zukla / usakA pRthaktva hone se paramANu banate haiN| ____ gandha kI apekSA se pudgala kI pariNati do prakAra paramANupuggalA khalu dunni va bahugA ya saMhatA sNtaa| kI hotI hai --1. sugandha aura 2. durgandha / nivvattayaMti khaMdhaM.......... rasa kI apekSA se pudgala kI pariNati pAMca prakAra kI hotI hai.---1. tikta 2. kaTa 3. kasalA 4. khaTTA (uni 37) skandha ke do prakAraaura 5. mdhur| 1. dvipradezI skandha-do aNuoM kI saMhati / sparza kI apekSA se pudgala kI pariNati ATha prakAra kI hotI hai--1. karkaza 2.mRdu 3. guru 4. laghu 5. zIta 2. bahupradezI skandha-tIna, cAra yAvat anaMta paramANu6. uSNa 7. snigdha aura 8. rUkSa / pudgaloM kI saMhati / skandanti-zuSyanti dhIyante ca--poSyante ca pada4. pudgala ke prakAra galAnAM vicaTanena ceti skandhAH (uzAva pa 673) poggalA chavvihA, taM jahA-suhumasuhumA suhamA jo pudagaloM ke vighaTana se kSINa aura saMghaTana se puSTa suhumabAdarA bAdarasuhumA bAdarA baadrbaadraa| suhamasuhamA hote hai, ve skandha haiM / paramANupoggalA, suhumA dupaesiyAo ADhattA jAva suhuma- deza pariNao aNaMtapaesio khaMdho, suhumabAdarA gaMdhapoggalA, dezaH tribhaagcturbhaagaadi| (ucU pR 281) bAdarasuhamA vAukkAyasarIrA, bAdarA AukkAyasarIrA dizyate pradezApekSayA samAnapariNatarUpatve'pi dezAussAdINa, bAdarabAdarA teuvaNassai-puDhavitasasarIrANi / pekSAyAM asamAnapariNatimAzritya viziSTarUpatayA (dajicU pR 142) vivakSyate- upadizyata iti desh:| (uzAva pa 372) pudgala ke chaha prakAra -- pradeza kI apekSA samAna pariNati hone para bhI, deza 1. sUkSma-sUkSma-paramANupudgala / kI apekSA asamAna pariNati ke AdhAra para jisakI tIna 2. sUkSma-dvipradezI, tripradezI yAvat anaMtapradezI bhAga, cAra bhAga Adi ke rUpa meM vizeSa vivakSA hotI hai. skaMdha / vaha deza hai| 3. sUkSma-bAdara - gandha pudgala / pradeza 4. bAdara-sUkSma -vAyukAyazarIra / pradezo'saMkhyeyatamo'nantatamo vA pradezaH / 5. bAdaraapkAya jIvoM kA zarIra, osa Adi / (ucU pR 281)
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ pudgala 420 pudgala kI sthiti aura aMtara paramANu prakarSeNAntyatvAtpradezAntarAbhAvataH kvacidapyanugata- jA sakatA, usa (vyAvahArika) paramANu ko siddhapuruSa rUpAbhAvalakSaNena dizyate-prAgvadupadizyata iti pradezo- (kevalI) pramANoM kA Adi batalAte haiN| niraMzo bhAgastatpradeza: / (uzAvR pa 372) (vyAvahArika paramANu talavAra Adi zAstroM ke skandha kA nivibhAga bhAga pradeza kahalAtA hai| vaha dvArA acchedya, abhedya, agni ke dvArA adAhya, jala meM skandha kA aMtima bhAga hotA hai, usameM pradezAntara kA rahakara bhI anArdra aura saDAna se pare haiN| vartamAna meM abhAva hotA hai aura vaha vastu se saMlagna hotA hai / vaijJAnikoM ne paramANu ko tor3A hai| jainadarzana kA abhi mata hai ki paramANu avibhAjya hai, use tor3A nahIM jA sktaa| ina donoM avadhAraNAoM meM virodhAbhAsa pratIta paramANU davvato egadavvaM / khettato egapadesogADhaM / kAlato jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kaalN|| hotA hai / isa virodha meM samanvaya kA sUtra khojA jA sakatA hai| sUkSma athavA naizcayika paramANa niravayava hone ke (AvacU 1 pR 108) paramANu dravya kI apekSA eka dravya-eka saMkhyA kAraNa avibhAjya hai, use tor3A nahIM jA sktaa| kintu vAlA, kSetra kI apekSA eka pradeza meM avagADha tathA kAla vyAvahArika paramANu sAvayava hai isalie use tor3anA ___ saMbhava hai| yahAM sutIkSNa zastra ke dvArA chedana-bhedana kA kI apekSA jaghanya eka samaya, utkRSTa asaMkhyeya kAla niSedha kiyA gayA hai, yaha tAtkAlIna zastroM kI apekSA vAlA hai| kiyA gayA hai| Adhunika vaijJAnikoM ne jina sutIkSNa kAraNameva tadantyaM sUkSmo nityazca bhavati paramANuH / upakaraNoM kA nirmANa kiyA hai, unase usakA bhedana bhI ekarasavarNagaMdho dvisparzaH kAryaliMgazca / / ho sakatA hai|) __ (uzAvR pa 24) paramANu kA sapradezatva-apradezatva bhAva kI apekSA paramANu eka rasa, eka varNa, eka gaMdha aura do aviruddha sparza vAlA hotA hai tathA apane davvao paramANU apadeso, sesA spdesaa| khettao kArya rUpa dvipradezI, tripradezI yAvat anantapradezI skaMdhoM se egapadasogADho apadeso sesA spdesaa| kAlao ekasamayajAnA jAtA hai| vaha apane kAryoM kA antima kAraNa, TThitio apadeso, sesA spdesaa| bhAvato egaguNakAlao sUkSma aura nitya hotA hai| apadeso, sesA spdesaa| ahavA vaNNagaMdharasaphAsehiM cauhA sapadesattaM vA apadesattaM vaa| (AvacU 2 pR 4,5) 5. paramANu ke prakAra dravya se-eka paramANu apradeza hai, zeSa sapradeza / paramANU duvihe paNNatte, taM jahA-suhume ya vAvahArie kSetra se -eka pradezAvagADha paramANu apradeza hai, zeSa y| (anu 396) saba sprdesh| paramANa ke do prakAra haiM -sUkSma aura vyAvahArika / kAla se-eka samaya kI sthiti vAlA paramANa vyAvahArika paramANu apradeza hai, zeSa saba sapradeza / ___ vAvahArie -aNaMtANaM suhumaparamANupoggalANaM bhAva se eka guNa kAlA paramANu apradeza, zeSa saba samudayasamitisamAgameNaM se ege vAvahArie paramANupoggale sapradeza / athavA varNa, gaMdha, rasa, sparza ke AdhAra para paramANa nipphjji|.. ke sapradezatva-apradezatva ke cAra vikalpa banate haiN| satyeNa sutikheNa vi, chettuM bhettuM ca jaM kira na sakkA / taM paramANuM siddhA, vayaMti AI pamANANaM // 6. pudgala kI sthiti aura aMtara (anu 398) saMtaiM pappa te'NAI, apajjavasiyA vi ya / ananta sUkSma paramANupudgaloM ke samudaya, samiti aura ThiiM par3acca sAIyA, sapajjavasiyA viya / / (u 36 / 12) samAgama se eka vyAvahArika paramANupudgala niSpanna hotA skaMdha aura paramANu pravAha kI apekSA se anAdi sUtIkSNa zastra se bhI jisakA chedana bhedana nahIM kiyA anaMta haiM tathA sthiti (eka kSetra meM rahane) kI apekSA se
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ pudgala saMyoga ke prakAra sAdi sAnta haiM / asaMkhakAlamukkasaM, evaM samayaM jahanniyA / ajIvANa ya rUvINaM, ThiI esA viyAhiyA | atakAlamukkasaM, evaM samayaM jahannayaM / ajIvANa ya rUvINaM, antareyaM viyAhiyaM // ( u 36 / 13,14) rUpI ajIvoM (pudgaloM) kI sthiti jaghanyataH eka samaya aura utkRSTataH asaMkhyAta kAla kI hotI hai / unakA antara (svasthAna se skhalita hokara vApisa nahIM Ane taka kA kAla ) jaghanyataH eka samaya aura utkRSTataH ananta kAla kA hotA hai / 7. pudgala - paramANu bandha kI prakriyA ddhissa NidveNa dutAhieNaM, lukkhassa lukkheNa duyAhieNaM / frddhassa lakkheNa uvei baMdho, jahannavajjo visamo samo vA // egaguNaniddho tiguNaNiddheNaM bajjhati, tiguNaniddho paMcaguNaNidveNa, paMcaguNo sattaguNaNiddheNa, evaM duyAhieNa baMdho bhavati, tahA duguNaNiddho cauguNaNidveNa, cauguNaNiddho chaguNaNidveNa, chaguNaNiddho aTThaguNaNidveNa, evaM NeyaM / lukkhevi evaM ceva / Niddhalukkhassa puNa jahannaguNavajjesu sesesu visamesu samesu vA baMdho bhavati / egaguNaNiddho egaguNalukkheNaM Na bajjhati, duguNatiguNaThiesu bajjhati / (ucc pR 17) sese sadRza sambandha - snigdha paramANuoM kA snigdha paramANuoM ke sAtha evaM rUkSa paramANuoM kA rUkSa paramANuoM ke sAtha sambandha taba hotA hai, jaba snigdha kA rUkSa paramANuoM meM do guNa yA unase adhika guNoM kA antara mile / visadRza sambandha - snigdha paramANuoM kA rUkSa paramANuoM ke sAtha jaghanya ko chor3akara sama yA viSama saMkhyA hone para sambandha ho jAtA hai / guNa (aMza) 1+1 1+2 1+3 2+3 2/4 2+5 3+4 sadRza nahIM nahIM hai thk nahIM 421 visadRza nahIM nahIM nahIM thkthekthe pudgala vAle sarasaguNA sarisaguNaM abbhahiyaguNANa hINaguNameva / pariNAmiuM samatthA na puNa UNA tu ahiyANaM || jati kAliyamegaguNaM sukkilayaMpi havejja bahuyaguNaM / pariNAmijjati kAlaM suktreNa guNAhiyaguNeNaM // jati sukkaM egaguNaM kAlagadavvaMpi egaguNameva / kAvataM pariNAmaM tullaguNaM jassa saMbhavati / / ( ucU pR 18 ) baMdha - kAla meM snigdha paramANu apane samAna guNa rUkSa paramANuoM ko aura rUkSa paramANu apane samAna guNa vAle snigdha paramANuoM ko apane-apane rUpa meM pariNata kara lete haiN| adhika guNa vAle paramANu hIna guNa vAle paramANuoM ko apane rUpa meM pariNata kara lete haiM / eka guNa kAlA paramANu adhika guNa vAle zukla paramANu ke yoga se zukla ho jAtA hai| eka guNa kAlA paramANu eka guNa zukla paramANu ke yoga se kApota varNa meM pariNata ho jAtA hai / 8. pudgala saMyoga ke prakAra "duviho u davvasaMjogo / saMjuttagasaMjogo nAyavviyareyaro ceva // ( uni 30 ) dravya saMyoga ke do prakAra haiM-- saMyuktasaMyoga aura itaretarasaMyoga / saMyukta saMyoga egarasa egavaNNe ege gaMdhe tahA duphAse a / paramANU khaMdhehi a dupae sAIhi NAyavvo / / yadA vA tiktatAdipariNatimapahAya kaTukatvAdiparigati pratipadyate tadA'pi varNAdibhiH saMyukta eva kaTukatvAdinA saMyujyate iti saMyuktasaMyoga ucyate / ( uni 33 zAvRpa 24) eka rasa, eka varNa, eka gaMdha aura do aviruddha sparza vAlA paramANu jaba dvipradezI Adi skandhoM athavA anya paramANuoM athavA anya varNoM ke sAtha saMyukta hotA hai, taba vaha saMyukta saMyoga kahalAtA hai / athavA varNa Adi se saMyukta paramANu tiktatA Adi kI pariNati ko chor3a agar Adi se saMyukta hotA hai, vaha bhI saMyuktasaMyoga hai / itaretara saMyoga ke prakAra iyareyarasaMjogo paramANUNaM tahA paesANaM / ....
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ pudgala duppabhitINa paramANUNaM jo saMjogo so itaretara saMjogo bhavati paramANUNaM, padesesu dupadesAdINa neyamiti / ( uni 35 cU pR 17) itaretara saMyoga ke do prakAra - 1. paramANu saMyoga - do, tIna Adi paramANuoM kA saMyoga / 2. pradeza saMyoga - dvipradezI Adi skandhoM kA saMyoga / itaretara pradezasaMyoga dhammAipasANaM paMcaha u jo paesasaMjogo / tiha puNa aNAIo sAIo hoti duShaM tu / / ( uni 42 ) dharma, adharma, AkAza, jIva aura pudgala ina pAMcoM dravyoM kA sajAtIya skaMdha deza-pradezoM ke sAtha jo saMyoga hotA hai, vaha itaretara pradezasaMyoga hai / 422 dharmAstikAya, adharmAstikAya aura AkAzAstikAya ina tInoM kA sajAtIya deza-pradezoM ke sAtha jo saMyoga hotA hai, vaha anAdi saMyoga hai / vaha saMyoga svAbhAvika aura anAdi hai / jIvapradezoM aura pudgala pradezoM kA dharma, adharma aura AkAza ke pradezoM ke sAtha tathA pudgaloM ke sAtha jo saMyoga hotA hai, vaha sAdi saMyoga hai / dharma, adharma aura AkAza ke skandhoM ke sAtha jIvapradezoM aura pudgalapradezoM kA jo saMyoga hai, vaha anAdi saMyoga hai / itaretara paramANu saMyoga ke prakAra paramANUNaM itaretarasaMjogo duviho - saMThANato khaMdhato ( ucU pR. 17) itaretara paramANu saMyoga ke do prakAra saMsthAna aura skandha | ya / saMsthAna aura skandha meM antara 'khaMdhaM taM saMThANaM aNitthaMtthaM // saMsthAnam - AkArastat saMsthA - tasya skandhasya nam / ........ niyataparimaNDalAdyanyatarAkAraM saMsthAnaM zeSo'niyatAkArastu skandha ityanayorvizeSaH / ( uni 37 zAvRpa 27) skandha kA AkAra saMsthAna kahalAtA 1 paramANu saMhati acittamahAskandha athavA anya anitthaMstha- parimaNDala Adi pAMca saMsthAnoM se atirikta aneka prakAra ke skandhoM kA nirmANa karatI hai / saMsthAna kA AkAra niyata hotA hai aura skandha aniyata AkAra vAle hote haiM / saMsthAna aura skandha meM yahI antara hai / 6. pudgala kA avagAhana kSetra ajIva dravyakaraNa .....loegade se loe ya, bhaiyavvA te u khettao // paramANUnAmekapradeza evAvasthAnAt skandhaviSayaiva bhajanA draSTavyA te hi vicitratvAt pariNaterbahutarapradezopacitA api kecidekapradeze tiSThanti / anye tu saMkhyeyeSu ca pradezeSu yAvat sakalaloke'pi tathAvidhAcitta mahAskandhavad bhaveyuriti bhajanIyA ucyante / ( 36 ) 11 zAvR pa 674) kSetra kI apekSA se skandha loka ke eka deza aura samUce loka meM bhAjya haiM--asaMkhya vikalpayukta haiM / paramANu AkAza ke eka pradeza meM avagAhana karate haiM, isalie bhajanA athavA vikalpa kevala skaMdha kA hI hotA hai / skandha kI pariNati nAnA prakAra kI hotI hai| kucha skaMdha AkAza ke eka pradeza meM bhI avagAhana karate haiM, kucha AkAza ke saMkhyeya pradezoM meM avagAhana karate haiM aura kucha skaMdha pUrNa lokAkAza meM phaila jAte haiM-- jaise acittamahAskaMdha | 10. ajIva dravyakaraNa ajiyappaogakaraNaM davve vaNNAiyANa paMcaNhaM / cittakara (i) kusuMbhAIsu vibhAsA u sesANaM || ( uni 195 ) jaM jaM nijjIvANaM kIrai jIvappaogao taM taM / vannAi ruvakammAi vAvi tadajIvakaraNaM ti // ( vibhA 3342 ) vastra, kASTha Adi ajIva dravyoM para jIvaprayoga ke dvArA kusuMbha Adi varNaM citrita kiye jAte haiM, puttalikA Adi kA rUpanirmANa kiyA jAtA hai, dravyakaraNa hai / vaha ajIva ajIva bhAvakaraNa vaNNarasagaMdhaphAse saMThANe ceva hoi nAyavvaM / paMcavihaM paMcavihaM duviha'vihaM ca paMcavihaM || ( uni 202 )
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ pudgala 423 avarappaogajaM jaM ajIvarUvAipajjayAvatthaM / pUrva-pUrvagata, dRSTivAda kA antarAlavartI graMthatamajIvabhAvakaraNaM tappajjAyappaNAvekkhaM / / smuuh| (vibhA 3352) 1. pUrva nAma kyoM ? pAMca varNa, pAMca rasa, do gaMdha, ATha sparza aura pAMca saMsthAna inake paryAyoM kA pariNamana ajIva bhAvakaraNa 2. pUrvo kI racanA aura gaNadhara hai / abhra, indradhanuSa Adi meM rUpa, rasa Adi paryAyoM kA 3. pUrva ke prakAra jo svAbhAvika pariNamana hotA hai, vaha ajIva bhAvakaraNa 4. pUrva ke vastu hai / isameM rUpa Adi paryAyoM kA prAdhAnya hai jabaki dravya 5. pUrvo kI cUlikAyeM visrasAkaraNa meM dravya kA prAdhAnya hai| (dra. karaNa) 6. caudaha pUrva : eka paricaya * pUrva : dRSTivAda kA eka bheda (dra. dRSTivAda) 11. zabda pudgala hai 7. parISahapravibhakti kA udgama : pUrva zabdastAvanmUtatvAtpIdagaliko, mRttibhAvo'sya prati- | 8. dazavakAlika kA udgama ghAtavidhAyitvAdibhyaH / uktaM hi 9. caturdazapUrvI pratighAtavidhAyitvAlloSTavanmUrtatA vane / * Agama ni!haNa dvAravAtAnupAtAcca, dhUmavacca parisphuTam / / 10. pUrvadhara : dRSTi aura zruta (uzAvR pa 561) * zrutakevalI (i. zrutakevalI) zabda pudgala hai, kyoMki vaha mUrta hai / loSTa kI bhAMti | 11. pUrva aura pratyekabuddha zabda bhI pratighAta karatA hai, vAyu kI bhAMti dvAra meM 12. caturdazapUrvI kA jJAna paraspara tulya praveza karatA hai aura dhueM kI bhAMti cAroM ora phaila 13. caturdazapUrvI meM jJAna kI taratamatA : zrutanibaddha jAtA hai, isalie vaha mUrta hai| bhAva nAkAzaguNaH zabdaH kintu pudgalaguNaH, aindriyakatvAt | 14: antarmuhUrta meM caudaha pUrvo kI anuprekSA ruupaadivditi| (vibhAmavR 1 pR 575) 15. avasarpiNI kAla meM pUrvadharoM kA krama zabda AkAza kA guNa nahIM hai| vaha pudgala kA guNa 16. caudahapUrvo kI smRti ko bhajanA hai| jaise rUpa cakSugrAhya hone ke kAraNa paudgalika hai, vaise 0 zrutajJAna ke nAza ke kAraNa hI zabda zrotrendriyagrAhya hone ke kAraNa podgalika hai| / * bhadrabAhu aura pUrva vAcanA (da. Agama) pudagalaparAvartana-jitane samaya meM eka jIva samasta | * aMtima cauvahapUrvI (dra Agama) lokAkAza ke pradezoM, samasta | 17. aMtima dasapUrvI pudgaloM Adi kA sparza karatA * caturdazapUrvI : utkRSTa bahuzruta (dra. bahuzruta) hai, vaha eka pudgalaparAvartana * sAmAyika : cauvaha pUrvo kA sAra (dra. sAmAyika) hai| usakA kAlamAna ananta * pUrva : gamika zruta (dra. zrutajJAna) utsarpiNI-avasarpiNI jitanA * caturdazapUrvI aura AhAraka zarIra (dra. zarIra) hai| (dra. kAla) *pUrvadhara : eka labdhi (dra. labdhi) (pudgalaparAvartana ke mukhyataH cAra bheda haiM-dravya, | * caturdazapUrvI ke dhyAna (dra. dhyAna) kSetra, kAla aura bhaav| pratyeka ke do-do prakAra haiMbAdara aura sUkSma / pudgalaparAvartana meM AhArakazarIra- 1. pUrva nAma kyoM ? vargaNA ko chor3akara zeSa sAta vargaNAoM kA grahaNa aura jamhA titthakaro titthapavattaNakAle gaNadharANa savva tA hai| dekheM-anayogadvAra satra 616 kA satAdhArattaNato pUvvaM puvvagatasuttatthaM bhAsati tamhA puvva tti ttippnn|) bhaNitA / gaNadharA pUNa suttarayaNaM karentA AyArAikameNa
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 vIryapravAda pUrva rayaMti dvati ya / aNNAyariyamateNaM puNa puvvagatasuttattho pUrvagata caudaha prakAra kA hai --1. utpAda 2. puvvaM arahatA bhAsito, gaNaharehi vi puvagatasutaM ceva agrAyaNIya 3. vIryapravAda 4. astinAstipravAda 5. jJAnapuvvaM raitaM pacchA aayaaraai| (nandIcU pR 75) pravAda 6. satyapravAda 7. AtmapravAda 8. karmapravAda 9. tIrthakara tIrthapravartana ke samaya gaNadharoM ke samakSa pratyAkhyAnapravAda 10. vidyAnupravAda 11. avaMdhya sarvaprathama pUrva kA vyAkaraNa karate haiN| ye pUrva samasta sUtroM (kalyANa) 12. prANAyupravAda 13. kriyAvizAla 14. ke AdhArabhUta hote haiM / ye sarvaprathama vyAkRta hone ke kAraNa lokabindusAra / 'pUrva' kahalAte haiN| gaNadhara jaba sUtra kI racanA karate haiM, utpATa parva taba AcAra Adi ke krama se unakI racanA aura sthApanA paDhamaM uppAyapuvvaM, tattha savvadavvANaM pajjavANa ya hotI hai| dUsarA mata yaha hai ki tIrthaMkaroM ne sarvaprathama uppAyabhAvamaMgIkAuM paNNavaNA katA, tassa padaparimANaM pUrvagata ko vyAkRta kiyA aura gaNadharoM ne bhI sabase pahale ekkA padakoDI / (nandIcU pR 75) pUrvagata kI hI racanA kI aura bAda meM AcAra Adi kI utpAdapUrva caudaha pUrvo meM prathama hai| isameM utpAdaracanA huii| yaha mata akSararacanA kI dRSTi se hai, sthApanA bhAva ko lakSya kara saba dravyoM aura paryAyoM kI kI dRSTi se nhiiN| sthApanA kI dRSTi se AcArAMga kA prarUpaNA kI gaI hai| isakA parimANa hai---eka karor3a sthAna pahalA hai| pd| 2. pUrvo kI racanA aura gaNadhara agrAyaNIya pUrva pUrvANi bhagavadbhirgaNadharairupanibadhyante / pUrva karaNAt bitiyaM aggeNIyaM, tattha vi savvadavvANa pajjavANa ya pUrvANIti pUrvAcAryapradarzitavyutpattizravaNAta savvajIvavisesANa ya agga-parimANaM vaNijai ti sakalavAGmayasyAvatAro / na khalu tadasti yatpUrveSu nAbhi aggeNItaM, tassa padaparimANaM chaNNauti padasatasahassA / hitam / (AvamavR pa 48) (nandIcU pR 75) pUrvo kI racanA gaNadhara karate haiN| pUrvAcAryoM ke agrAyaNIya dUsarA pUrva hai| isameM saba dravyoM, paryAyoM anusAra gaNadhara sabase pahale pUrvo kI racanA karate haiN| aura saba jIvoM kA agra/parimANa varNita hai| isakA isalie ye pUrva kahalAte haiN| pUrvo meM samasta vAGamaya kA parimANa hai-chiyAnave lAkha pada / avataraNa ho jAtA hai / jo pUrvo meM na kahA gayA ho, vaisA kucha hai hI nhiiN| agrAyaNIya pUrva kA eka uddharaNa usabhaseNo NAma bharahassa ranno putto so dhamma soUNa aggeNIaMmi ya jahA dIvAyaNa jattha ega tattha sayaM / pvvito| teNa tihiM pucchAhiM coddasapuvvAiM gahitAI, jattha sayaM tatthego hammai vA bhujae vAvi / / uppanne vigate dhuve| (AvacU 1 pR 182) aggeNIte virite atthiNatthippavAyapuvve ya pADho cakravartI bharata kA putra RSabhasena dharmopadeza sunakara jattha ego dIvAyaNo bhujati tattha dIvAyaNasayaM bhujati pravajita huaa| usane utpanna, vigama aura dhruva- jattha sayaM dIvAyaNA bhuMjaMti tattha ego dIvAyaNo bhuMjati, ina tIna niSadhAoM meM caudaha pUrvo ko grahaNa kiyA / evaM hamaitti jAva tattha ego dIvAyaNo hammati / 3. pUrva ke prakAra sampradAyAbhAvAnna pratanyate / puvvagae cauddasavihe paNNatte, taM jahA-1. uppAya (Avani 1022 cU 1 pR 600; hAvR 1 pR 310) puvvaM 2. aggeNIyaM 3. vIriyaM 4 atthinatthippavAyaM vIryapravAda pUrva 5 nANappavAyaM 6. saccappavAyaM 7. AyappavAyaM 8. tatiyaM vIriyappavAyaM, tattha vi ajIvANaM jIvANaM kammappavAyaM 9. paccakkhANaM 10. vijjANuppavAyaM 11. yasakammetarANa vIriyaM pravadati ti vIriyappavAdaM, tassa avaMjha 12. pANAuM 13. kiriyAvisAlaM 14. lokabiMdU- vi padaparimANaM sari pdstshssaa| (nandIca pR75) saarN| (nandI 104) vIryapravAda tIsarA pUrva hai| isameM ajIvoM tathA
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ prANAyupravAda pUrva 425 pUrva sakarma-akarma jIvoM ke vIrya kA pravAda/kathana hai| isameM pagati-dviti-aNubhAga-ppadesAdiehiM bhedehi aNNe hi ya sattara lAkha pada haiN| uttaruttarabhedehiM jattha vaNijjati taM kammappavAda, tassa astinAstipravAda pUrva vi padaparimANaM egA padakoDI asIti ca padasahassANi bhavaMti / cautthaM atthiNatthippavAdaM, jaM loe jahA atthi jahA (nandIcU 176) vA Natthi, ahavA sitavAdabhippAdato tadevAsti nAstI karmapravAda AThavAM pUrva hai| isameM jJAnAvaraNIya tyevaM pravadatIti atthiNatthippavAdaM bhaNitaM, taM pi Adi ATha karma, unakI prakRti-sthiti-anubhAga-pradeza padaparimANato sadriM padasatasahassANi / (nandIca pra75) tathA mUla-uttara prakRtiyAM varNita haiN| isakA padaparimANa caturtha pUrva hai astinAstipravAda / yaha syAdvAda kI hai ra hai-eka karor3a assI hajAra pada / dRSTi se loka meM asti aura nAsti (jo jaise hai yA jo pratyAkhyAna pUrva jaise nahIM hai) kA kathana karatA hai| isameM sATha lAkha pada NavamaM paccakkhANaM, tammi savvapaccakkhANasarUvaM vaNijjati ti ato paccakkhANappavAdaM, tassa ya jJAnapravAda pUrva padaparimANaM caturAsIti padasatasahassANi bhavaMti / / paMcamaM NANappavAdaM ti, tammi matiNANAipaMcakassa (nandIcU pR 76) nauvAM pUrva hai-pratyAkhyAna / isameM saba prakAra ke saprabhedaM prarUvaNA jamhA katA tamhA NANappavAda, pratyAkhyAnoM kA svarUpa varNita hai| isakA padaparimANa tammi padaparimANaM ekA padakoDI ekapadUNA / / hai-caurAsI lAkha pada / (nandIcU pR 75) jJAnapravAda pAMcavAM pUrva hai| isameM matijJAna Adi pAMca vidyAnupravAda pUrva jJAnoM kA bheda-prabheda sahita prarUpaNa kiyA gayA hai| dasama vijjaNuppavAtaM, tattha ya aNege vijjAtisayA isakA padaparimANa hai-eka kama eka karoDa pd| vaNNitA, tassa padaparimANaM egA padakoDI dasa ya padasatasatyapravAda pUrva sahassANi / (nandIcU pR 76) dasaveM vidyAnupravAdapUrva meM aneka prakAra kI vidyAoM chaTaThaM saccappavAda, saccaM-saMjamo saccavayaNa vA, kA atizaya/viziSTa vidyAoM kA varNana hai| isakA padataM saccaM jattha sabhedaM sapaDivakkhaM ca vaNijjati taM parimANa hai-eka karoDa dasa lAkha pada / / saccappavAda, tassa padaparimANaM egA padakoDI chppdaadhiyaa| (nandIcU pR 75,76) ___ avandhya pUrva chaThA pUrva hai-satyapravAda / satya kA artha hai saMyama ekAdasamaM avaMjha ti, vaMjha NAma NipphalaM, Na vaMjhaathavA satya vacana / isakA viSaya hai-satya aura asatya mavaMjha, saphaletyarthaH, savve NANa-tava-saMjamajogA saphalA ke bhedoM kA vrnnn| isakA padaparimANa hai--eka karor3a vaNijjati, appasatthA ya pamAdAdiyA savve asubhaphalA chaha pada / vaNNitA, ato avaMjhaM, tassa vi padaparimANaM chavvIsaM padaAtmapravAda pUrva koddiio| __ (nandIcU pR 76) sattamaM AyappavAtaM, Aya tti -AtmA so NegahA gyArahaveM avandhya pUrva meM jJAna, tapa va saMyamayogoM kI jattha NayadarisaNehiM vaNijjati taM AyappavAdaM. tassa saphalatA/sArthakatA tathA pramAda Adi aprazasta yogoM vi padaparimANaM chavvIsaM pdkoddiio| (nandIca 176) kI asaphalatA/vyarthatA varNita hai| isakA padaparimANa __ AtmapravAda sAtavAM pUrva hai| isameM nAnA naya- hai chabbIsa karor3a pada / dRSTiyoM se AtmA kA nirUpaNa kiyA gayA hai| isameM prANAyupravAda pUrva chabbIsa karor3a pada hai| bArasamaM pANAyu, tattha A\-prANavidhANaM savvaM sabhedaM karmapravAda pUrva aNNe ya prANA vaNNitA, tassa padaparimANaM egA padakoDI aTTama kammappavAdaM, NANAvaraNAiyaM aTuvidhaM kammaM chappaNNaM ca pdstshssaa| (nandIcU pR 76)
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 pUrvo kI cUli kAyeM aThAraha bAraha solaha tIsa 4. astinAstipravAda 5. jJAnapravAda 6. satyapravAda 7. AtmapravAda 8. karmapravAda 9. pratyAkhyAnapravAda 10. vidyAnupravAda 11. avandhya (kalyANa) 12. prANAyupravAda 13. kriyAvizAla 14. lokabindusAra bIsa pandraha bAraha teraha tIsa paccIsa bArahaveM prANAyupravAda pUrva meM AyuSyaprANa tathA anya indriya Adi sabhI prANa bhedopabheda sahita prarUpita haiN| isakA padaparimANa hai-eka karoDa chappana lAkha pd| kriyAvizAla pUrva terasamaM kiriyAvisAlaM, tattha kAyakiriyAdiyAo visAla tti-sabhedA, saMjamakiriyAo ya chaMdakiriyavihANA ya, tassa vi padaparimANaM Nava koddiio| (nandIcU pR76) terahaveM kriyAvizAla pUrva meM kAyikI Adi kriyAeM, saMyamakriyAeM, chanda-zArdUlavikrIDita Adi, kriyAeM karoti, bhavati Adi tathA unake prakAra vistAra se vaNita haiN| isakA padaparimANa hai -nau karor3a pada / lokabindusAra pUrva coddasamaM logabiMdusAraM, taM ca imammi loe sutaloe vA biMdumiva akkharassa sAraM savvuttamaM savvakkharasaNNivAtapaDhitattaNato logabiMdusAraM, tassa padaparimANa aDDhaterasa pdkoddiio| (nandIca pR 79) ___ lokabindusAra caudahavAM pUrva hai / yaha loka meM athavA zrutaloka meM akSara para biMdu kI bhAMti sarvottama hai| yaha sarvAkSara-sannipAta labdhi kA hetU hai| isakA padaparimANa hai-sADhe bAraha karor3a pada / 4. pUrva ke vastu (adhyAya) dasa codasa aTTha, aTThAraseva bArasa duve ya vtthuunni| solasa tIsA vIsA, paNNarasa aNuppavAyammi / / bArasa ikkArasame, bArasame teraseva vatthUNi / tIsA puNa terasame, coddasame pnnnnviisaao|| (nandI 118 saMgrahaNI gAthA 1,2) vastu 1. utpAda dasa 2. agrAyaNIya caudaha 3. vIryapravAda ATha __ cUDA iva cUDA, granthe uktA'nuktArthasaMgrahaparA grnthpddhtyshcuuddaa| (nandIhAva pR 93) ___ mUla grantha meM pratipAdita-apratipAdita artha kA saMgraha karane vAlI granthapaddhati kA nAma hai claa| diTTivAte jaM parikamma-sutta-puvva-aNuyoge ya Na bhaNitaM taM cUlAsu bhaNitaM / tAo ya calAo AdillapuvvANa catuNhaM je cUlavatthU bhaNitA te ceva savvuvari TThavitA paDhijjati ya, ato te suyapavvayacUlA iva cUlA / (nandIcU pR 79) parikarma, sUtra, pUrva aura anuyoga--dRSTivAda ke ina cAra bhedoM meM jo pratipAdita nahIM huA hai, vaha calAoM meM pratipAdita hai| prathama cAra pUrvo kI cUlAeM haiN| adhyayana ke krama meM cUlAvastu sabase aMta meM par3hI jAtI haiM, ataH ve zruta rUpa parvata kI cUlAeM haiN| cattAri duvAlasa aTTa ceva dasa ceva cullavatthUNi / AillANa cauNhaM, sesANaM cUliyA nasthi / / (nandI 11813) utpAdapUrva ke cAra, agrAyaNIya ke bAraha, vIryapravAda ke ATha aura astinAstipravAda ke dasa cUlikA-vastu haiN| zeSa pUrvo ke cUlikA-vastu nahIM hai|
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ sama caturdazapUrvI 427 caudaha pUrva : eka paricaya pUrva viSaya | pada-parimANa | vastu cUlikA-vastu 1.utpAda dravya aura paryAyoM kI utpatti 1 karoDa / 10 / 4 2. agrAyaNIya dravya, paryAya aura jIvoM kA parimANa | 96 lAkha 3. vIryapravAda ajIvoM tathA sakarma-akarma jIvoM ke vIrya kA varNana 70 lAkha 8 8 4. astinAstipravAda padArtha kI sattA-asattA kA nirUpaNa / 60 lAkha ___ | 18 | 10 5. jJAnapravAda | pAMca jJAnoM kA bheda-prabheda sahita prarUpaNa eka kama 1 karoDa 12 | 0 6.satyapravAda satya aura asatya ke bhedoM kA varNana | 1 karor3a chaha / 2 / 0 7. AtmapravAda nAnA nayadRSTiyoM se AtmA kA nirUpaNa | 26 karor3a |16 | 0 8. karmapravAda karma kA svarUpa aura prakAra 1 karoDa 80 hajAra 30 / 0 9. pratyAkhyAnapravAda| pratyAkhyAnoM kA svarUpa varNana | caurAsI lAkha | 20 | . 10. vidyAnupravAda | viziSTa vidyAoM kA varNana 1 karoDa 10 lAkha 15 / 0 11. avandhya saMyamayogoM kI sArthakatA, asaMyamayogoM kI vyarthatA | 26 karoDa / 12 / 0 12. prANAyupravAda prANoM ke bheda-prabheda kA prarUpaNa 1 karoDa 56 lAkha 13 / / 13. kriyAvizAla kriyAoM ke bheda-prabheda kA nirUpaNa | 9 karor3a / 30 / . 14. lokabindusAra | sarvAkSarasannipAta labdhi kA nirUpaNa | 121 karor3a / 25 | . 7. parISaha pravibhakti kA udgama : pUrva vAdapUrva se, vAkyazuddhi (sAtavAM adhyayana) satyapravAdapUrva asya karmapravAdapUrvasaptadazaprAbhRtoddhatatayA vastutaH sa Ara zaSa sAta adhyayana pratyAkhyAna pUva kA tA sudharmAsvAminaiva jambUsvAminaM prati praNItatvAt / vastu se uddhRta kie gae haiN| (uzAva pa 132) dUsarI mAnyatA ke anusAra isakA niryahaNa Arya sudharmA ne jambUsvAmI ko 'parISahapravibhakti' gaNipiTaka dvAdazAMgI se kiyA gayA / (uttarAdhyayana kA dUsarA adhyayana) kI vAcanA dI / yaha 6. caturdazapUrvI adhyayana karmapravAdapUrva ke satarahaveM prAbhRta se uddhRta hai| te kira caudasapubbI, savvakkharasannivAiNo niuNA / ... kammappavAyapuvve sattarase pAhuDaMmi jaM suttaM / (uni 317) saNayaM sodAharaNaM taM ceva ihaMpi NAyavvaM / / cohasupuvvINaM ajiNANaM jiNasaMkAsANaM savvakkhara (uni 69) sannivAdINaM jiNoviva avitahaM vaagrmaannaannN"| karmapravAdapUrva ke satarahaveM prAbhRta meM parISahoM kA naya (AvacU 1 pR 159) aura udAharaNa sahita nirUpaNa hai / caudahapUrvI jina nahIM hote, jina ke sadRza hote haiM / 8. dazavakAlika kA udgama ve jina kI taraha yathArthabhASI hote haiM / unheM sarvAkSara sannipAta labdhi prApta hotI hai|| AyappavAyapuvvA NijjUDhA hoI dhmmpnnnnttii| Agamo coddasapuvvA NiTTha pattA jAva saMyabhUramaNe vi kammappavAyapuvvA piMDassa tu esaNA tividhA // jaM macchao kareti taM pi jANati / (Avaca 1 pR 543) saccappavAtapuvvA NijjUDhA hoti vakkasuddhI u| caturdazapUrvI svayaMbhUramaNa samudra ke matsyoM kI ceSTAeM avasesA NijjUDhA Navamassa u ttiyvtthuuto|| bhI jAna sakate haiN| bitio vi ya Adeso gaNipiDagAto duvaalsNgaato| RddhayazcAmakhaiSadhyAdayazcakravartinamapi yodhayedityevaM (dani 5-7) vidhapulAkalabdhyAdayazca mahatya evAsya bhavanti, santi dazavaikAlika kA dharmaprajJapti (cauthA adhyayana) cAsyApi caturdazaratnopamAni sakalAtizayanidhAnAni AtmapravAdapUrva se, piNDaiSaNA (pAMcavAM adhyayana) karmapra- pUrvANi / (uzAvR pa 350)
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 caturdazapUrvI meM jJAna caturdazapUrvI AmaSidhi Adi labdhiyoM se sampanna pratyekabuddha meM pUrva adhIta zruta kI niyamA haihote haiM / cakravartI ke sAtha bhI yuddha kara sake, vaisI pulAka jaghanyata: gyAraha aMga, utkRSTataH bhinna dasa pUrva / labdhi unake pAsa hotI hai / jaise cakravartI caudaha ratnoM pulAgabakusapaDisevaNAkusIlA ya ukkoseNaM abhinnake adhipati hote haiM, vaise hI ve akSaya jJAnakoSa rUpa dasapuvvadharA kaSAyakuzIlanirgranthau cturdshpuurvdhrii| caudaha pUrvo ke jJAtA hote haiN| jaghanyena pulAkasya zrutamAcAravastu navamapUrve bakuzakuzIla(caturdazapUrvI eka ghaTa se hajAra ghaTa, eka paTa se nirgranthAnAM zrutamaSTau pravacanamAtaraH / (uzAvR pa 258) hajAra paTa, eka kaTa se hajAra kaTa, eka chatra se hajAra pulAka, bakuza aura pratisevanAkuzIla-ye tIna chatra aura eka daMDa se hajAra daMDa nirmita kara dikhA prakAra ke nigraMtha utkRSTata: abhinna hote haiM sakate haiN| dekheM -bhagavatI 5 / 4 / 112) aura kaSAyakuzIla nigraMtha caturdazapUrvadhara hote haiM / pulAka Agamani!haNa nigraMtha jaghanyata: nauveM pUrva kI AcAravastu ke jJAtA hote haiM aura bakuza tathA kuzIla nigraMtha aSTa pravacanacoddasapuvvI kahiMpi kAraNe samuppaNNe NijjUhai, __ mAtA ke jJAtA hote haiN| dasapubbI puNa apacchimo avassameva NijjUhai, mamaMpi imaM kAraNaM samuppaNa, ahamavi nijjuhAmi dasaveyA 12. caturdazapUrvI kA jJAna paraspara tulya liyaM / (dajicU pR 7) akkharalaMbheNa samA UNahiyA hoMti maivisesehiM / ___ caudahapUrvI kAraNa upasthita hone para ni!haNa karate te vi ya maIvisese suyanANabhaMtare jANa // haiM / antima dazapUrvI avazya ni!haNa karate haiM / caudahapUrvI (vibhA 143) AcArya zayyaMbhava ne kAraNa upasthita hone para dazakA- akSaralAbha kI apekSA se sabhI caudahapUrvI tulya hote lika kA ni!haNa kiyaa| haiM kiMtu kSayopazama kI vicitratA se prApta mativizeSoM kI apekSA se unameM nyUnAdhikatA bhI hotI hai| ye mati10. pUrvadhara : dRSTi aura zruta vizeSa zrutAnusArI hone ke kAraNa zratajJAna ke antargata coddasa dasa ya abhinne niyamA sammaM tu sesAe bhayaNA .. hI haiM, matijJAnAntarbhAvI nahIM haiN| (vibhA 534) caturdazapUrvI aura pUrNa dazapUrvI niyama se samyakdRSTi 13. caturdazapUrvI meM jJAna kI taratamatA : zrutahote haiM / zeSa apUrNa dazapUrvI se AcArAMgadhara paryanta meM nibaddha bhAva samyaktva kI bhajanA hai-ve samyakadaSTi bhI ho sakate haiM jaM coddasapuvvadharA chaTANagayA paropparaM hoti / aura mithyAdRSTi bhii| teNa u aNaMtabhAgo paNNavaNijjANa, jaM suttaM / / icceyaM duvAlasaMga gaNipiDagaM coddasapuvvissa sammasuyaM, aNaMtabhAgahINe vA, asaMkhejjabhAgahINe vA, saMkhejjaabhiNNadasapuvvissa sammasuyaM, teNa paraM bhiNNesu bhynnaa| bhAgahINe vA, saMkhejjaguNahINe vA, asaMkhejjaguNahINe vA, (nandI 66) aNaMtaguNahINe vA / aNaMtabhAgabbhahie vA, asaMkhejjadvAdazAMga gaNipiTaka caturdazapUrvI se abhinnadasapUrvI bhAgabbhahie vA, saMkhejjabhAgabbhahie vA, saMkhejjaguNabbhahie paryaMta samyak zruta hotA hai| zeSa bhinnadasapUrvI Adi meM vA, aNaMtaguNabbhahie vaa| samyak zruta kI bhajanA hai| yadi pUnaryAvantaH prajJApanIyA bhAvAstAvantaH sarve'pi sUtre nibaddhA bhaveyuH, tadA tadavedinAM tulyataiva syAt, na 11. pUrva aura pratyekabuddha Adi SaTsthAnapAtitvam / (vibhA 142 mavR pR 75,76) patteyabuddhANaM puvvAdhItaM sutaM NiyamA bhavati-jahaNNeNaM caudahapUrvI paraspara SaTsthAnapatita--grahaNakSamatA meM ekkArasaMgA, ukkoseNaM bhiNNadasapuvvA / nyUnAdhika hote haiN| yadi sAre prajJApanIyabhAva zrutanibaddha (nandocU pR 26) hoM to unake jJAtA meM taratamatA nahIM hotI, ve saba samAna
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ antima dasapUrvI 429 pUrva hI hoNge| parantu chaha prakAra se taratamatA hai, isalie avahRta kiyA jAye to ananta utsarpiNI aura ananta prajJApanIya bhAvoM kA anantavAM bhAga hI zrutanibaddha hai| avasapiNI meM bhI unakA avahAra nahIM ho sakatA, ise ve chaha sthAna ye haiM bhAvataH akSINa kahA jAtA hai| nyUna adhika 15. avasarpiNI kAla meM pUrvadharoM kA krama 1. anantabhAga hIna 1. anantabhAga adhika ____ asyAmavasarpiNyAM caturdazapUrvyanantaraM dazapUrvadharA eva 2. asaMkhyeyabhAga hIna 2. asaMkhyeyabhAga adhika 3 saMkhyeyabhAga hIna 3. saMkhyeyabhAga adhika saMjAtA na trayodazapUrvadharA dvAdazapUrvadharA ekAdazapUrvadharA vA / 4. saMkhyeyaguNa hIna 4. saMkhyeyaguNa adhika (onivR pa 3) 5. asaMkhyeyaguNa hIna 5. asaMkhyeyaguNa adhika isa avasarpiNI kAlakhaMDa meM caturdazapUrvI hue haiM, 6. anantaguNa hIna 6. anantaguNa adhika unake pazcAt dazapUrvI hI hue, kiMtu terahapUrvI, bArahapUrvI ukkosasuyannANI vi jANamANo vi te'bhilappe vi| yA gyArahapUrvI nahIM hue| na tarai savve vottu na pahuppai jeNa kAlo se // 16. caudaha pUrvo kI smRti kI bhajanA tasyotkRSTa zrutajJAnino vadataH kAlo na prabhavati na coddasapuvvI maNuo devatte taM na saMbharai savvaM / pUryate, AyuSaH parimitatvAt vAcazca kramavartitvAt / desammi hoi bhayaNA saTTANabhave vi bhayaNA u / (vibhA 452 mavR pR 214) (vibhA 539) __eka caturdazapUrvI, jo utkRSTa zrutajJAnalabdhi se / caturdazapUrvI ko devaloka meM utpanna hone para sAre zruta sampanna hai, saba bhAvoM ko jAnatA hai, phira bhI vaha saba kI smRti nahIM rhtii| AMzika smRti raha bhI sakatI hai, prajJApanIya (abhilApya) bhAvoM kA pUrNatayA pratipAdana nahIM bhI rhtii| vartamAna janma meM bhI bhajanA hai| karane meM samartha nahIM hotA, kyoMki AyUSya parimita aura zrutajJAna ke nAza ke kAraNa vacana kramavartI hone ke kAraNa ananta bhAvoM ko vyakta karane jitanA samaya nahIM rhtaa| miccha-bhavaMtara-kevala-gelanna pamAyamAiNa nAso / .... (vibhA 540) 14. antarmuhUrta meM caudahapUrvo kI anuprekSA zruta-nAza ke ye kAraNa haiMmahApANaM kira jadA atigato hoti tAhe uppaNNe 0 mithyAtva kajje antomuhutteNa coddasavi puvvANi aNuppehejjaMti, 0 bhavAntara-gamana ukkaiovaiyANi kareti / (Ava 2 pR 187) 0 kevalajJAna kI prApti __ mahAprANa (mahApAna) dhyAna kI sAdhanA sampanna hone ___0 rugNa zarIra para caturdazapUrvI prayojana upasthita hone para antarmuhUrta meM 0 pramAda Adi / caudaha hI pUrvo kI anuprekSA--paryAlocanA kara letA hai, / 17. antima dasapUrvI anukrama-vyutkrama se unakA parAvartana kara letA hai| ___codasapuvvadharassAgamovauttassa antamuttamettovayoga ajjavairA uvauttA--"matehito vocchijjihiti kAle atthovalaMbhovayogapajjavA je te samayAvahAreNa dasamapuvvaM / "tami ya bhagavaMte addhanArAyasaMghayaNaM dasa aNaMtAhivi ussappiNIosappiNIhi Novahijjati te puvvANi ya vocchinnnnaa| (AvahAvR 1 pR 202, 203) ato bhaNitaM Agamato bhAvaajhINaM / (anuca 188) Arya vajra (vIranirvANa kI chaThI zatI) ke pazcAta caturdaza pUrvavid muni, jo Agama granthoM ke viSaya meM vidyAnupravAda nAmaka dazavAM pUrva tathA ardhanArAca saMhanana ekAgracitta hai, vaha antarmaharta mAtra meM asIma paryAyoM ko -ye donoM vicchinna ho gye| jAna letA hai, eka-eka paryAya ko eka-eka samaya meM
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ poSarihAra 430 pUrvagata caudaha pUrva / dRSTivAda kA tIsarA bheda | ( dra. pUrva ) pUrvAnuyoga dRSTivAda kA cauthA bheda / (dra dRSTivAda) pRthvIkAya- pRthvI hI hai zarIra jinakA, ve jIva / ( dra. jIvanikAya) poTTaparihAra - puna: puna: usI zarIra meM utpanna honA - 'pauTTaparihAro nAma parA vartya tasminneva sarIrake uvavajjati / (AvacU 1 pR299) siddhatthapurAo ya kuMmaggAmaM saMpatthiyA / tattha aMtarA ego tilabhao / taM daTThUNa gosAlo bhaNati bhagavaM ! esa tilathaMbhao ki nipphajjihiti na vatti ? sAmI bhaNai - nissphjjihii| ete ya satta pupphajIvA odAittA etasseva tilathaMbhassa egAe sibaliyAe paccAyAhiti / te asate avakkamittA saleTThao uppADito / egaMte ya eDio / vuTThaM puSphA ya paccAyAtA / ( AvacU 1 pR 297) kUrmagrAma kI ora prasthAna paudhA thA / gozAlaka ne tila kA paudhA niSpanna mahAvIra ne siddhArthapura se kiyA / mArga meM eka tila kA use dekha pUchA - bhagavan ! yaha hogA yA nahIM ? mahAvIra ne kahA - yaha para lage sAta phUloM ke jIva phalI meM paidA hoMge / niSpanna hogaa| isa paudhe marakara isI paudhe kI eka gozAlaka mahAvIra ke vacanoM para azraddhA karate hue ne jar3a sahita paudhe ko ukhAr3A aura ekAnta meM pheMka diyA / usI samaya AkAza meM divya bAdala Ae / ... usase tilastambha kA ropaNa huaa| vaha aMkurita huA, baddhamUla huA aura vahIM para pratiSThita ho gayA / tilapuSpa ke ve sAta jIva marakara usI tilastaMbha kI eka phalI meM sAta tiloM ke rUpa meM utpanna ho gae / annadA sAmI kuMmaggAmAo siddhatyapuraM saMpatthito / puNaravi tilathaMbhassa adUrasAmaMteNa jAva vativayati tAhe pucchai bhagavaM ! jahA na niSphaNNo / pratikramaNa bhagavatA kahitaM - jahA niSphaNNo / taM evaM vaNapphaINa pauTTaparihAro / (AvacU 1 pR 299) mahAvIra ne kUrmagrAma se siddhArthapura kI ora prasthAna kiyA / jyoMhI tila ke paudhe ke pAsa se gujare ki gozAlaka ne pUchA- bhagavan ! tila kA paudhA niSpanna nahIM huA hai / mahAvIra ne kahA- tila kA paudhA niSpanna ho gayA hai / 'poTTaparihAra' kevala banaspatikAya meM hI hotA hai / pracchanA - pratiprazna karanA / bheda / pratikramaNa - asaMyama se saMyama meM lauTanA / 1. pratikramaNa kA artha * pratikramaNa : Avazyaka kA eka vibhAga ( dra. Avazyaka) micchAmi dukkaDaM kA artha 2. pratikramaNa ke paryAya 0 * ATha dRSTAMta 3. pratikramaNa ke prakAra * daivasika rAtrika pratikramaNa * itvarika yAvatkathika pratikramaNa * pAkSika Adi pratikramaNa kyoM ? 4. pratikramaNa sUtra 0 IryApathika pratikramaNa svAdhyAya kA eka ( dra. svAdhyAya) 0 zayyA aticAra pratikramaNa * gocaracaryA - aticAra pratikramaNa (dra gocaracaryA) 0 svAdhyAya pratilekhanA aticAra pratikramaNa 5. pratikramaNa ke sthAna 6. aticAra ke hetu 7. asaMbhava aticAroM kA pratikramaNa kyoM ? 8. tIna kAla kA pratikramaNa 9. pratikramaNa kI sArthakatA 10. pratikramaNa ke pariNAma * pratikramaNa kA kalpa ( dra. zAsanabheda ) * pratikramaNa: prAyazcitta kA eka bheda ( dra. prAyazcitta) * pratikramaNa aura kRtikarma * devasika Adi pratikramaNa aura 11. pratikramaNa kI upasampadA ( dra. vandanA) logassa parimANa ( dra. kAyotsarga)
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratikramaNa ke paryAya 431 pratikramaNa 1. pratikramaNa kA artha mUlaguNoM aura uttaraguNoM meM skhalanA hone para jaba neyaM paDikkamAmi tti bhUyasAvajjao nivttaami| saMvega kI puna: prApti hotI hai, taba muni bhAvanA kI tatto ya kA nivattI ? tadaNumaIo viramaNaM jaM // vizuddhi se pramAda kI smRti karatA huA Atma-nindA (vibhA 3572) aura gardA karatA hai, vaha pratikramaNa hai| pratikramaNa kA artha hai-bhUtakAla ke sAvadyayogoM micchA mi dukkaDaM kA artha se nivRtti / yaha nivRtti anumodanaviramaNa rUpa hotI mitti miumaddavatte chatti a dosANa chAyaNe hoi / mitti ya merAi Thio dutti dugaMchAmi appANaM / / paDikkamAmi nAma apuNakkaraNatAe abbhuThemi katti kaDaM me pAvaM DattiyaM Devemi taM ubasameNaM / ahArihaM pAyacchittaM paDivajjAmi / (Ava 2 pR 48) eso micchAdukkaDapayakkharattho samAseNaM / / pratikramaNa kA artha hai-doSa kA punaH sevana na karane (Avani 1505, 1506) kA saMkalpa aura yathAyogya prAyazcitta kA svIkaraNa tathA 'mi' ke do artha haiM--kAyA kI RjutA tathA bhAvoM vahana / kI RjutA, 'chA' kA artha hai-asaMyama kA sthagana, 'mi' svasthAnAdyatparaM sthAnaM, pramAdasya vazAd gataH / kA artha hai-maiM cAritra kI maryAdA meM sthita huuN| 'du' kA tatraiva kramaNaM bhUyaH, pratikramaNamucyate / / artha hai-maiM duSkRtakArI AtmA kI nindA karatA huuN| kSAyopazamikAdvApi, bhAvAdaudayikaM gataH / 'ka' kA artha hai-maiMne pApakarma kiyA hai| 'Da' kA artha tatrApi hi sa evArthaH, pratikUlagamAt smRtaH / / hai-maiM usakA atikramaNa karatA hUM, laMghana karatA huuN| pati pati pavattaNaM vA subhesu jogesu mokkhaphaladesu / (isakA tAtparya hai-maiM saMyama meM sthita haiN| mere nissallassa jatissA jaM teNaM taM paDikkamaNaM / / dvArA jo anAcIrNa kA AcaraNa haA hai, use maiM kAyA (AvacU 2 pR 52) aura bhAvoM kI RjutA se svIkAra kara usakA prAyazcitta pratikramaNa kA artha hai karatA huuN|) 1. pramAdavaza para-sthAna (asaMyama) meM cale jAne para punaH svasthAna (saMyama) meM AnA / 2. pratikramaNa ke paryAya 2. audayika bhAva se kSAyopazamika bhAva meM paDikamaNaM paDiyaraNA pariharaNA vAraNA niyattI ya / lauttnaa| niMdA garihA sohI paDikamaNaM aTTahA hoi / / 3. niHzalya ho azubhayoga se zubhayoga meM pravRtta (Avani 1233) honaa| pratikramaNa, praticaraNa, pariharaNa, vAraNA, nivRtti, paDikkamaNaM puNa-pavayaNamAdikAdisu AvassagAi- nindA, gardA aura zodhi-ye pratikramaNa ke ATha paryAya kkame vA sahasAikkamaNe paDicotito sataM vA sariUNa 'micchA dukkaDaM' kareti, evaM tassa suddhii| ATha dRSTAnta (daacU pR 14) addhANe pAsAe duddhakAya visabhoyaNatalAe / pravacanamAtA (samiti-gupti) ke AcaraNa meM athavA Avazyaka meM atikramaNa hone para, sahasA atikramaNa hone do kannAo paimAriyA ya vatthe ya agae ya / / (Avani 1242) para, dUsare ke dvArA kahe jAne para athavA svayaM usa atikramaNa kI smRti kara 'micchA mi dukkaDaM-merA duSkRta 1. pratikramaNa-pramAdavaza saMyama se bAhara cale jAne para mithyA ho'-aisA uccAraNa karanA pratikramaNa hai| isase punaH saMyama meM lauTa aanaa| doSoM kI zuddhi hotI hai| eka rAjA nagara ke bAhara prAsAda kA nirmANa mUluttarAvarAhakkhalaNAe kkhalito pccaagtsNvege| karAnA cAhatA thaa| usane zubha tithi-nakSatra meM kArya prAraMbha visujjhamANabhAvo pamAtakaraNaM saMbharato appaNo NidaNa- kiyaa| usa kSetra ke saMrakSaNa ke lie rakSaka niyukta kara garahaNaM kareti / (anucU pR 18) unheM kahA- jo isameM praveza kare, use mauta ke ghATa
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratikramaNa 432 pratikramaNa ke dRSTAMta utAra denaa| jo unhIM pairoM lauTa Ae, use mata pAnI ke srotoM-tAlAba, vApI, sarovara Adi meM viSa mAranA / eka dina do grAmINa vyakti ajAna meM usameM milA diyaa| AkramaNakArI rAjA ko yaha jJAta ho ghusa ge| ArakSakoM ne unheM pkdd'aa| eka ne uiMDatApUrvaka gyaa| usane apane skaMdhAvAra meM yaha ghoSaNA karavAI ki kahA--bhItara A gae to kyA huA ? rakSakoM ne use yahAM kA sArA khAdya aura peya viSamizrita hai| koI bhI mAra ddaalaa| dUsare ne gir3agir3Ate hue kahA-Apa jaisA use na khAe / jina subhaToM ne ghoSaNA ke anusAra baratAva kaheMge, vaisA kruuNgaa| mujhe na maareN| rakSakoM ne kahA- kiyA, ve jIvita raha gae, aura jinhoMne ghoSaNA kI Age mata jaanaa| vaha unhIM pairoM lauTa aayaa| usake avahelanA kI, ve mRtyu ko prApta ho ge| pratikramaNa ne use bacA liyaa| jo doSoM se dUra rahatA hai, vaha cAritra kI sahI 2. praticaraNa--akArya kA parihAra aura kArya meM anupAlanA karatA hai| pravRtti / 5. nivRtti-azubha bhAvoM se nivrtn| eka dhanADhya vaNik ne vizAla harmya bnaayaa| eka eka gaccha meM aneka muni the| eka taruNa muni bAra vaha vaNika apanA harmya apanI patnI ko saMbhalA kara vyutpanna thaa| AcArya usako gaNadhAraNa ke yogya samajhadezAntara calA gyaa| kucha samaya biitaa| hamyaM kA eka kara sadA bar3hAte rahate / eka bAra vaha Aveza ke vazIbhUta khaMDa galita-palita hokara gira gyaa| seThAnI ne kahA- hokara gaNa se nikala gyaa| mArga meM jAte-jAte usane eka itane vizAla makAna kA eka konA gira jAne se kyA gIta sunAanartha hogA? usI makAna ke eka ora pIpala kA aMkura 'taritavvA ya patiNNayA, maritavvaM vA samare samasthaeNaM / aMkurita ho gyaa| seThAnI ne lAparavAhI brtii| asarisavayaNupphesayA, na hu sahitavvA kule pasUyaeNaM // ' kAlAntara meM usake vistAra se sArA harmya Dhaha pdd'aa| usane socA, gIta meM kitanA sundara kahA hai-- seThAnI ne socA-yadi maiM prAraMbha se hI jAgarUka rahatI 'vyakti ko satyapratijJa honA cAhie / sAmAnya vyaktiyoM to yaha dazA nahIM hotii| kA apalApa sahane se yuddha meM mara jAnA acchA hai|' jo doSoM kI upekSA karatA hai, vaha saMyama se bhraSTa / isa gIta-bhAvanA se prerita hokara vaha muni puna: gaNa meM hokara du:khI ho jAtA hai / jo prAyazcitta ke dvArA doSoM A gyaa| kI vizuddhi kara letA hai, vaha cAritra kI akhaMDa ArAdhanA 6. nidA-Atma-saMtApa / kara sakatA hai| eka rAjA ne citrazAlA ke lie dUra-dUra se citra3. pariharaNa-asthAnoM-doSoM kA pariharaNa / kAroM ko bulaayaa| kucha citrakAra sthAnIya the| eka eka kUlapUtra ne do vyaktiyoM ko do-do ghar3e dekara bAra tatrastha citrakAra kI kanyA apane pitA ke lie kahA-jAo, gokUla se dUdha le aao| donoM ge| bhojana lekara jA rahI thii| rAjA ghoDe ko sarapaTa ghar3oM ko dUdha se bharakara, kAvar3a meM ghar3e rakha, ghara kI daur3AtA huA udhara se niklaa| lar3akI ne sar3aka se ora prasthita he| jAne ke do mArga the| eka Rju kitu haTakara apanI jAna bcaaii| vaha citrazAlA meM pitA kI Ubar3a-khAbar3a, dUsarA vakra kintu nirApada / eka Rju mAga pratIkSA karane lgii| usa samaya usane mayUrapiccha kA se claa| mArga UMcA-nIcA hone ke kAraNa Thokara lgii| citra bnaayaa| itane meM hI rAjA caMkramaNa karatA haA donoM ghar3e phUTa ge| dUsarA vakra mArga se calA aura ghar3oM vahAM AyA aura usa citragata mayUrapiccha ko asalI sahita ghara pahuMca gyaa| samajha kara hAtha se uThAnA caahaa| nakhoM para AghAta viSama sthAnoM kA parihAra karane vAlA sukhapUrvaka lgaa| kanyA haMsa paDI / rAjA ne haMsane kA kAraNa puuchaa| lakSya taka pahuMca jAtA hai| lar3akI nipuNa thii| vaha bolI-merI maMcikA ke tIna 4. vAraNa-apane Apako doSoM se dUra rakhanA / hI pAye haiN| Aja tuma cauthe mila gae / rAjA ne kahA. eka rAjA thaa| usane par3osI rAjya para AkramaNa maiM cauthA kaise ? kanyA ne usako usakA rahasya batAyA kara diyaa| paDosI rAjA ne sabhI prakAra ke khAdyoM tathA aura chaha mahInoM taka kathAoM meM ulajhAe rkhaa| kucha
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratikramaNa ke prakAra samaya biitaa| eka dina kanyA ne apanA Atma saMtApa karate 'hue ekAnta meM apane Apase kahA - 'are citrakAraghuyA ! tU yaha garva mata karanA ki tU rAjA kI priyA hai|' rAjA ne yaha sunA aura usake Atma-saMtApa aura yathArtha para prasanna hokara use agramahiSI banA diyA / yaha dravya nidA hai| muni bhAva nindA kare he jIva ! tuma anantakAla se bhavabhramaNa kara rahe ho| isa janma meM tumheM manuSyatva, sampaktva aura cAritra milaa| logoM meM tuma pUjanIya bane / paraMtu yaha garva mata karo ki tuma pUjanIya ho, bahuzruta ho Adi / 7. gaguru ke samakSa AlocanA karanA / 433 eka sthavira brAhmaNa adhyApaka kI taruNa patnI eka piMDAraka meM Asakta thI / vaha narmadA nadI ke usa pAra rahatA thA / taruNI brAhmaNI vaizvadeva bali karatI aura kahatI mujhe kauoM se bhaya lagatA hai| brAhmaNa ne usakI rakSA ke lie chAtroM ko niyukta kara diyaa| eka dina eka chAtra ne yaha jAna liyA ki yaha taruNI brAhmaNI pratidina magaramacchoM se bharI narmadA nadI ko taira kara jAtI hai aura kahatI hai meM kauoM se DaratI huuN| usa chAtra ne eka bAra use kahA 'divA kAgANa bImesi si tarasi nammadaM / kRtityANiva jANAsi, acchINaM ukkaNANi ca / / ' usa taruNI ne jAna liyA ki chAtra ne merA sArA rahasya jAna liyA hai| vaha usameM Asakta ho gii| chAtra ne kahA- adhyApaka ko jJAta ho jAne para ? taba usa taruNI ne apane pati adhyApaka ko maravA DAlA / kAlAntara meM vaha vikSipta ho gii| vaha para para bhikSA mAMgane jAtI aura kahatI 'mae madaNusattAe, patI mArito me rakho / taruNa khamANIe kulaM sIlaM ca kuMsitaM / ' 'maiM patimAraka hUM, maiM patimAraka hUM, mujhe bhikSA do / ' vaha ga karatI rhii| kAlAntara meM vaha pravajita hokara Atma-sAdhanA karane lagI / 8. zodhi doSoM kA uccheda karanA / rAjA zreNika ne eka bAra rajaka ko do rezamI vastra prakSAlana ke lie die| usa dina kaumudI mahotsava thA / rajaka ne utsava kA dina socakara donoM vastra apanI donoM pratikramaNa patniyoM ko de die| ve unhIM rezamI vastroM ko pahana kara mahotsava meM gaIM / pracchannarUpa se ghUmate hue rAjA ne apane vastra pahacAna lie| donoM mahilAoM ne tAmbUla se una donoM vastroM ko bigAr3a ddaalaa| ghara pahuMcane para rajaka ne unheM upAlaMbha diyA aura kSAra padArtha se tAmbUla ke dhabboM ko miTAkara, prAtaH rAjA ko sauMpane gayA / rAjA ne rajaka se pUchA / rajaka ne sahI-sahI batA diyA / yaha dravya zodhi hai / muni bhAvazodhi kare doSoM kA prAyazcitta lekara zuddha ho jaae| ( AvacU 2 pR 53 - 61; hAvR 2 pR 43-48 ) 3. pratikramaNa ke prakAra paDikamaNaM devasiyaM rAjyaM ca ittariyamAvakahiyaM ca / pakkhiya caummAsiya saMvacchara uttimaTThe ya // ( Avani 1247 ) pratikramaNa ke ATha prakAra 1. daivasika pratikramaNa 5. pAkSika pratikramaNa 6. cAturmAsika pratikramaNa 7. sAMvatsarika pratikramaNa 4. yAvatkathika pratikramaNa 8 uttamArtha pratikramaNa 2. rAtrika pratikramaNa 3. itvarika pratikramaNa anazana ke samaya kiyA jAne vAlA / devasika rAtrika pratikramaNa / desiyaM ca aiyAraM citijJa aNupuSyaso nANe daMsaNe ceva, caritammi taheva ya // pAriyaka ussaggo, vaMdittANa tao guruM / desiyaM tu aiyAraM, Aloejja jahakkamaM // paDikkamitta nissallo, vaMditANa tao guruM / kAussaggaM tao kujjA, savvadukkhavimokkhaNaM // ( u 26 39-41 ) sambandhI daivasika jJAna, darzana, cAritra aura tapa aticAra kA anukrama se cintana kare kAyotsarga ko samApta kara guru ko vandanA kre| phira phira anukrama se devasika aticAra kI AlocanA kare / pratikramaNa se niHzalya hokara guru ko vandanA kare mukta karane vAlA kAyotsarga kare / / phira sarva duHkhoM se rAiyaM ca aiyAraM citijja aNupuvvaso / nANaMmi daMsaNaMmI, caritaMmi tabaMmiya //
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratikramaNa pAriyakAussaggo, vaMdittANa tao guruM / rAiyaM tu aiyAraM, Aloejja jahakka || pakki mittu nissallo, vaMdittANa tao guruM / kAussaggaM tao kujjA, savvadukkha vimokkhaNaM // ( u 26 / 47- 49 ) jJAna, darzana, cAritra aura tapa sambandhI rAtrika aticAra kA anukrama se cintana kare / kAyotsarga ko samApta kara guru ko vandanA kre| phira anukrama se rAtrika aticAra kI AlocanA kare / pratikramaNa se niHzalya hokara guru ko vandanA kare, phira sarva duHkhoM se mukta karane vAlA kAyotsarga kare / jo hojja u asamattho bAlo vuDDho gilANaparitaMto / so Avassagajutto acchejjA nijjarApehI // (oni 637 ) asamartha (durbala), bAla, vRddha aura rogAkrAnta nirjarArthI sAdhu pratikramaNa meM baiThe-baiThe kAyotsarga kara sakatA hai / itarika yAvatkathika pratikramaNa uccAre pAsavaNe khele siMghANae paDikkamaNaM / AbhogamaNAbhoge sahassakAre paDikkamaNaM // ( Avani 1249 ) uccAra- prasravaNa aura zleSma kA pariSThApana kara kiyA jAne vAlA pratikramaNa tathA jAna-anajAna meM aura sahasA galatI hone para kiyA jAne vAlA pratikramaNa itvarika pratikramaNa kahalAtA hai / paMcaya mahatvayAI rAIchaTTAi cAujAmo ya / bhattapariNAya tahA duvhaMpi ya AvakahiyAI // ( Avani 1248 ) pAMca mahAvrata, rAtribhojanavirati cAturyAma, bhaktaparijJA tathA iMginImaraNa inase saMbaMdhita pratikramaNa yAvatkathika pratikramaNa hai / pAkSika Adi pratikramaNa kyoM ? jathA loge gehaM divase divase pamajjijjaMtaMpi pakSAdisu abbhadhitaM avale vaNapamajjaNAdIhi sajjijjati, evamihAvi vavasohaNa visesA kIrati / ( AvacU 2 pR 64) loga apane-apane gharoM ko pratidina sApha karate haiM, phira bhI pakSa, mAsa Adi meM tathA vizeSa utsavoM ke avasara pratikramaNa sUtra para gharoM kI lipAI-putAI karate haiM, vizeSarUpa se sAphasutharA kara use susajjita karate haiN| isI prakAra muni bhI pratidina pratikramaNa karate haiM, paraMtu vizeSa zodhana ke lie ve pAkSika, mAsika Adi pratikramaNa karate haiM / 4. pratikramaNa sUtra 434 icchAmi paDikkamiuM jo me devasio aiyAro kao kAio vAio mANasio ussutto ummaggo ract akaraNijjo dujjhAo duvvicitio aNAyAro aNicchiroat asamaNapAuggo nANe daMsaNe carite sue sAmAie tinha guttINaM caunhaM kasAyANaM paMcaNhaM mahatva - yANaM chaNhaM jIvanikAyANaM sattaNhaM piMDesaNANaM aTThaNhaM pavayaNamAUNaM navahaM baMbhaceraguttINaM dasavihe samaNadhamme samaNANaM jogANaM jaM khaMDiyaM jaM virAhiyaM, tassa micchA midukkaDaM | ( Ava 4 | 3 ) maiM apane dvArA kie hue divasasaMbaMdhI kAyika, vAcika aura mAnasika aticAra ke pratikramaNa kI icchA karatA huuN| maiMne utsUtra kI prarUpaNA kI ho, mokSamArga ke pratikUla mArga kA pratipAdana kiyA ho, vidhi ke viruddha AcaraNa kiyA ho, akaraNIya kArya kiyA ho, azubha ( Arta - raudra ) dhyAna kiyA ho asat ciMtana kiyA ho, anAvaraNIya aura avAMchanIya kA AcaraNa kiyA ho, zramaNa ke ayogya kArya kA AcaraNa kiyA ho, jJAna, darzana, cAritra, zruta aura sAmAyika ke viSaya meM tathA tIna gupti, cAra kaSAya, pAMca mahAvrata, SaDjIvanikAya, sAta piNDeSaNA, ATha pravacanamAtA, nau brahmacarya gupti tathA dasa prakAra ke zramaNa dharma meM hone vAle zramaNayogoM kI akhaNDa ArAdhanA na kI ho, virAdhanA kI ho to usase sambandhita merA duSkRta niSphala ho / IryApathika pratikramaNa icchAmi paDikkamiuM iriyAvahiyAe virAhaNAe gamaNAgamaNe pANakkamaNe bIyakkamaNe hariyakkamaNe osAuttaMga - paNaga-dagamaTTI - makkaDAsaM tANAsaMkamaNe je me jIvA virAhiyA egiMdiyA beiMdiyA teiMdiyA cauridiyA paMcidiyA abhiyA vattiyA lesiyA saMghAiyA saMghaTTiyA pariyAviyA kilAmiyA uddeviyA ThANAo ThANaM saMkAmiyA, jIviyAo vavaroviyA, tassa micchA mi dukkaDaM / ( Ava 4 / 4) maiM IryApatha meM hone vAle aticAroM ke lie pratikramaNa karanA cAhatA hUM- gamanAgamana meM prANa, bIja
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratikramaNa ke sthAna 435 pratikramaNa Apa' aura haritakAya kA atikramaNa kiyA ho, osa, cIMTiyoM pramArjana na kiyA ho athavA avidhi se kiyA ho| ke biloM, phaphUMdI, kIcar3a aura makar3I ke jAloM kA atikrama --doSa-sevana ke lie mAnasika saMkalpa saMkramaNa karate samaya jo ina jIvoM kI virAdhanA kI kiyA ho, ho, sAmane Ate hue ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturi- vyatikrama-doSa-sevana ke lie prasthAna kiyA ho, ndriya aura paMcendriya jIvoM ko hata-pratihata kiyA ho, aticAra-doSa-sevana ke lie tatparatA kI ho, unakI dizA badalI ho, unheM coTa pahuMcAI ho, gambhIra __sAmagrI juTA lI ho, rUpa se ghAyala kiyA ho, hilAyA-DulAyA ho, satAyA anAcAra-doSa kA Asevana kiyA ho, ho, klAnta kiyA ho, utpIr3ita kiyA ho, sthAnAntarita isa viSaya meM jo maiMne divasa sambandhI aticAra kiyA ho aura unheM mAra DAlA ho to usase sambandhita kiyA ho to usase saMbaMdhita merA duSkRta niSphala ho / merA duSkRta niSphala ho / 5. pratikramaNa ke sthAna zayyA-aticAra pratikramaNa micchattapaDikkamaNaM taheva assaMjame paDikkamaNaM / icchAmi paDikkamiuM pagAmasejjAe nigAmasejjAe kasAyANa paDikkamaNaM jogANa ya appasatthANaM / uvvaTTaNAe parivaTTaNAe AuMTaNAe pasAraNAe chappaiya- saMsArapaDikkamaNaM cauvvihaM hoi aannpuviie| saMghaTTaNAe kUie kakkarAie chIe jaMbhAie Amose, bhAvapaDikkamaNaM pUNa tivihaM tiviheNa neyavvaM / / sasarakkhAmose, AulamAulAe soyaNavattiyAe, itthI (Avani 1250,1251) vippariyAsiAe didvivippariyAsiAe maNavippariyA- mithyAtva, asaMyama, kaSAya, aprazasta yoga aura saMsAra siAe pANabhoyaNavippariyAsiAe, tassa micchA mi (naraka, tiryaJca, manuSya aura deva) ina pAMca sthAnoM se dukkddN| (Ava 4 / 6) manuSya ko lauTanA caahie| maiM zayyA saMbaMdhI pratikramaNa karatA haM--prakAma zayyA bhAvapratikramaNa kA artha hai(atinidrA) aura nikAmazayyA (bAra-bAra nidrA) lI pramAda na karanA-manasA, vAcA, karmaNA / ho, udvartana, parivartana (karavaTa badalanA), zarIra kA pramAda na karavAnA-manasA, vAcA, karmaNA / saMkoca-vikoca, jaM kA saMghaTana, nIMda meM bolanA, dAMta pramAda kA anumodana na karanA-manasA, vAcA, pIsanA, chIMka, jamhAI, vastu kA sparza, sacitta vastu kA krmnnaa| sparza-inase saMbaMdhita skhalanA huI ho; svapnahetuka paDileheuM pamajjiya bhattaM pANaM ca vosireUNaM / vasahIkayavarameva u NiyameNa paDikkame sAhU / / AkulavyAkulatA, strIsaMbaMdhI viparyAsa, dRSTiviparyAsa, manaviparyAsa aura AhArasaMbaMdhI viparyAsa haA ho to hatthasayA AgaMtu gaMtu ca muhuttagaM jahiM ciThe / paMthe vA baccaMto NadisaMtaraNe paDikkamai // usase saMbaMdhita merA duSkRta niSphala ho| (AvahAvR 2 pR 50) svAdhyAya-pratilekhanA-aticAra pratikramaNa paDisiddhANaM karaNe kiccANamakaraNe ya paDikkamaNaM / paDikkamAmi cAukAlaM sajjhAyassa akaraNayAe, asahahaNe ya tahA vivarIyaparUvaNAe y|| ubhaokAlaM bhaMDovagaraNassa appaDilehaNAe duppaDilehaNAe (Avani 1271) appamajjaNAe duppamajjaNAe aikkame vaikkame aiyAre muni pratikramaNa kaba kare ? aNAyAre jo me devasio aiyAro kao, tassa micchAmi 1. pratilekhana aura pramArjana kara, dukkaDaM / (Ava 47) 2. bhaktapAna kA pariSThApana kara, maiM pratikramaNa karatA hUM--cAtuSkAlika (dina ke prathama 3. upAzraya ke kUr3e-karkaTa kA pariSThApana kara, aura antima prahara tathA rAta ke prathama aura antima prahara 4. sau hAtha kI dUrI tayakara mahata bhara usa sthAna meM meM) svAdhyAya na kiyA ho, dina ke prathama tathA antima Thaharane para, prahara meM pAtra, vastra Adi upakaraNoM kA pratilekhana na 5. yAtrApatha se nivRtta hone para, kiyA ho athavA avidhi se kiyA ho, sthAna Adi kA 6. nadIsaMtaraNa karane para /
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratikramaNa 436 pratikramaNa kI upasampadA 7. pratiSiddha kA AcaraNa karane para, jai ya paDikkamiyavvaM, avassa kAUNa pAvayaM kammaM / 8. karaNIya (svAdhyAya Adi) nahIM karane para, taM ceva na kAyavvaM, to hoi pae pddikkto| 9. arhata dvArA pratipAdita tattvoM para azraddhA hone para, (AvahAva 1 pR 323,324) 10. viparIta prarUpaNA karane para / pApakArI pravatti ho jAne para avazya pratikramaNa 6. aticAra ke hetu karanA cAhie aura usa pravRtti kA punaH AcaraNa nahIM karanA cAhie, tabhI pratikramaNa kI sArthakatA hai| jo sahasA aNNANeNa va bhIeNa va pillieNa va pareNa / vyakti pApa karane para kahatA hai-micchA mi dukkaDaMvasaNeNAyaMkeNa va mUDheNa va rAgadosehiM / / merA duSkRta mithyA ho aura punaH usI pApa kA AcaraNa jaM kiMci kayamakajja nahu taM labbhA puNo samAyariuM / karatA hai to vaha pratyakSa jhUTha bolatA hai| yaha mAyAtassa paDikkamiyavvaM na ha taM hiyaeNa voDhavvaM // nikRti kA prasaMga hai| (oni 799,800) sahasA atakita. ajJAna, bhaya. parapreraNA. vipatti 10. prAtakramaNa ka pariNAma roga-AtaMka , mUDhatA aura rAgadveSa-ina hetuoM se Aca- paDikkamaNaNaM vayachiddAI pihei| pihiyavayachidde rita doSoM kA pratikramaNa isa prakAra se karanA cAhie ki puNa jIve niruddhAsave asabalacarite aTThasu pavayaNamAyAsu puna: una doSoM kA samAcaraNa na ho aura na unakI smRti uvautte apuhutte suppaNihie viharai / (u 29 / 12) kA bhAra hI rhe| pratikramaNa se jIva vrata ke chedoM ko Dhaka detA hai| 7. asaMbhava aticAroM kA pratikramaNa kyoM ? jisane vrata ke chedoM ko Dhaka diyA vaisA jIva AzravoM ko divasA asaMbhaviNovi devasie uccarijjati, rAka datA hai, cAritra ka dhabbA kA miTA datA hai, ATha saMvegatthaM appamAdatthaM niMdaNagarahNatthaM evamAdi paDucca / / pravacanamAtAoM meM sAvadhAna ho jAtA hai tathA saMyama meM evaM rAtiasaMbhaviNovi vibhaavejjaa| ekarasa aura susamAdhistha hokara vihAra karatA hai / (Ava 2 pR 75) 11. pratikramaNa kI upasampadA devasika aura rAtrika pratikramaNa meM una aticAroM ...."tassa dhammassa kevalipaNNattassa abbhuTThiomi kA bhI uccAraNa kiyA jAtA hai, jinakA Asevana dina ArAhaNAe viraomi virAhaNAe / rAta meM saMbhava bhI nahIM hai| aisA kyoM ? isake mukhya hetu asaMjamaM pariyANAmi saMjamaM uvasaMpajjAmi / haiM -1. saMvegavRddhi 2. apramAda kI sAdhanA 3.niNdaa-grdaa| abaMbhaM pariyANAmi baMbhaM uvasaMpajjAmi / 8. tIna kAla kA pratikramaNa akappaM pariyANAmi kappaM uvasaMpajjAmi / paDikkamaNaM..."tIe paccappanne aNAgae ceva kAlaMmi / / aNNANaM pariyANAmi nANaM uvasaMpajjAmi / (Avani 1231) akiriyaM pariyANAmi kiriyaM uvasaMpajjAmi / pratikramaNa tInoM kAla se sambaddha hai micchattaM pariyANAmi sammattaM uvsNpjjaami| 1. atIta kA pratikramaNa-nindA dvArA azubha yoga abohiM pariyANAmi bohiM uvasaMpajjAmi / se nivRtta honaa| amaggaM pariyANAmi maggaM uvasaMpajjAmi / 2. vartamAna kA pratikramaNa-saMvara dvArA azubha yoga (Ava 2 / 9) se nivRtta honaa| maiM kevaliprajJapta dharma kI ArAdhanA meM upasthita 3. anAgata kA pratikramaNa-pratyAkhyAna dvArA azubha hotA haM, virAdhanA se virata hotA haiN| yoga se nivRtta honaa| ___ maiM asaMyama se nivRtta hotA hUM, saMyama meM pravRtta hotA 6. pratikramaNa kI sArthakatA jaM dukkaDaM ti micchA, taM ceva NisevaI puNo paavN| maiM abrahmacarya se nivRtta hotA hUM, brahmacarya meM pravRtta paccakkhamusAvAI, mAyANiyaDippasaMgo y|| hotA huuN|
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ gyAraha upAsaka-pratimAeM '437 pratimA maiM akalpya (anAcaraNIya) se nivRtta hotA haM, cArI sacittAhAre se apariNNAte bhavati"ukkoseNaM kalpya (AcaraNIya) meM pravRtta hotA huuN| chammAse vihrejjaa| ___ maiM ajJAna se nivRtta hotA hUM, jJAna meM pravRtta hotA 7. ahAvarA sattamA uvAsagapaDimA sacittAhAre se pariNAe bhavati......"ukkoseNaM satta mAse ____ maiM akriyA (nAstitvavAda) se nivRtta hotA hUM, vihrejjaa| kriyA (astitvavAda) meM pravRtta hotA huuN| 8. ahAvarA aTThamA uvAsagapaDimA""AraMbhA se pari NNAtA"ukkoseNaM aTTha mAse vihrejjaa|| maiM mithyAtva se nivRtta hotA hUM, samyaktva meM pravRtta 9. ahAvarA navamA uvAsagapaDimA""pessA se pariNNAyA hotA huuN| 'ukkoseNaM nava mAse vihrejjaa| ___ maiM abodhi se nivRtta hotA hUM, bodhi meM pravRtta hotA 10. ahAvarA dasamA uvAsagapaDimA'"uTribhatte se pari NNAe bhavati / se NaM khuramuMDae vA chiha lidhArae vA, ___ maiM amArga se nivRtta hotA hUM, mArga meM pravRtta hotA tassa NaM AlattasamAbhaTThassa kappaMti duve bhAsAo bhAsittae, taM jathA-jANaM vA jANaM ajANaM vA No pratimA -pratijJA, abhigraha, sAdhanA kI viziSTa jANaM, se NaM etArUveNaM vihAreNaM"ukkoseNaM dasa paddhati / mAse vihrejjaa| 11. ahAvarA ekkArasamA uvAsagapaDimA...""tassa NaM 1. gyAraha upAsaka-pratimAeM gAhAvatikulaM piMDavAyapaDiyAe aNuppaviTThassa kappati 2. bhikSu-pratimA kI arhatA evaM vadittae-samaNovAsagassa paDimaM paDivaNNassa 3. bAraha bhikSa-pratimAeM bhikkhaM dalayaha"ukkoseNaM ekkArasa mAse 4. bhagavAn mahAvIra kI ekarAtrikI pratimA vihrejjaa| (AvacU 2 pR 118,120) ___ * mahAvIra kI pratimAsAdhanA (dra. tIrthakara) upAsaka pratimA ke gyAraha prakAra haiM1. gyAraha upAsaka-pratimAeM 1. darzanazrAvaka-- isameM sarvadharmaviSayaka ruci hotI hai / 1. .."savvadhammaruI yAvi bhavati paDhamA uvAsaga 2. kRtavratakarma--isameM pUrvokta upalabdhi ke atirikta pratimAdhArI upAsaka aneka zIlavrata, guNavrata, virpddimaa| maNa, pratyAkhyAna, pauSadhopavAsa Adi kA samyak 2. .....""tassa NaM bahuiM sIlavvayaguNaveramaNaposaho paripAlana karatA hai| vavAsAiM samma pavitAiM bhavaMti...'""doccA / 3. kRtasAmAyika- isameM pUrvokta upalabdhi ke atirikta uvaasgpddimaa| pratimAdhArI upAsaka prAtaH aura sAyaMkAla sAmAyika 3. ......"se NaM sAmAiyaM desAvagAsiyaM saMmaM aNupAlettA aura dezAvakAzika vrata kA samyaka pAlana karatA bhavati .. taccA uvAsagapaDimA / 4 ......."se NaM cAuddasiaTThamipuNNamAsiNIsu paDipuNNa- 4. pauSadhopavAsanirata-isameM pUrvokta upalabdhiyoM ke posaha saMmaM aNupAlettA bhavati ""cautthA uvAsaga- atirikta pratimAdhArI upAsaka caturdazI, aSTamI, pddimaa| amAvasyA aura paurNamAsI Adi parva dinoM meM 5. ahAvarA paMcamA uvAsagapaDimA""se NaM egarAiyaM pratipUrNa poSadha karatA hai| uvAsagapaDimaM aNapAlettA bhavati / se NaM asiNANae 5. dina meM brahmacArI--isameM pUrvokta upalabdhiyoM ke viyaDabhoI mauliyaDe diyA baMbhayArI ratti parimANa- atirikta pratimAdhArI upAsaka ekarAtrikI upAsaka kaDe, se NaM eyArUveNaM vihAreNaM viharamANe jahaNeNaM pratimA kA samyaka anupAlana karatA hai tathA snAna egAhaM.""ukkoseNaM paMcamAse vihrejjaa| nahIM karatA, divAbhojI hotA hai, dhotI ke donoM 6. ahAvarA chaTA uvAsagapaDimA"rAtovarAyaM baMbha- aMcaloM ko kaTibhAga meM TAMka letA hai-nIce se nahIM For Private & Persamal Use Only
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ata pratimA 438 bAraha bhikSu-pratimAeM bAMdhatA, divA brahmacArI aura rAtri meM abrahmacarya 2. bhikSu-pratimA kI arhatA kA parimANa karatA hai / isakA jaghanya kAlamAna eka paDivajjai saMpuNNo saMghayaNadhiijuo mahAsatto / dina aura utkRSTa kAlamAna pAMca mAsa kA hai| paDimAu jiNamayaMmI saMmaM guruNA aNu gnnaao|| 6. dina aura rAta meM brahmacArI-isameM pUrvokta upa gacche cciya nimmAo jA puvvA dasa bhave asaMpuNNA / labdhiyoM ke atirikta pratimAdhArI upAsaka dina navamassa taiyavatthu hoi jahaNNo suyaabhigmo|| aura rAta meM brahmacArI rahatA hai, kintu sacitta kA (AvahAva 2 pR 105) parityAga nahIM krtaa| isakA utkRSTa kAlamAna chaha mAsa kA hai| bhikSu-pratimA kI sAdhanA karane vAlA bhikSa viziSTa 7. sacittaparityAgI-isameM pUrvokta upalabdhiyoM ke / saMhananasampanna, dhRtisampanna aura zaktisampanna hotA hai| atirikta pratimAdhArI upAsaka sampUrNa sacitta kA usa bhAvitAtmA bhikSu kI nyUnatama zrutasampadA nauveM pUrva parityAga karatA hai| isakA utkRSTa kAlamAna kI tIsarI vastu tathA utkRSTa zrutasampadA kucha nyUna dasa sAta mAsa kA hai| pUrva honI cAhiye / vaha guru se anujJA prApta kara pratimAoM 8. ArambhaparityAgI- isameM pUrvokta upalabdhiyoM ke ko svIkAra karatA hai| atirikta pratimAdhArI upAsaka Arambha-hiMsA kA 3. bAraha bhikSu-pratimAeM parityAga karatA hai| isakA utkRSTa kAlamAna ATha mAsa kA hai| mAsAI sattatA paDhamAbitisatta rAidiNA / 9. preSya-parityAgI-isameM pUrvokta upalabdhiyoM ke aharAI egarAI bhikkhupaDimANa bArasagaM / / atirikta pratimAdhArI upAsaka preSya Adi se hiMsA (AvahAva 2 pR 105) karavAne kA parityAga karatA hai| isakA utkRSTa bhikSu-pratimA ke bAraha prakArakAlamana nau mAsa kA hai| 1. ekamAsikI 7. sapta mAsikI 10. uddiSTabhakta-parityAgI-isameM pUrvokta upalabdhiyoM 2. dvimAsikI 8. sapta ahorAtrikI ke atirikta pratimAdhArI upAsaka uddiSTa bhojana 3. trimAsikI 9. sapta ahorAtrikI kA parityAga karatA hai| vaha zira ko kSura se muMDavA 4. caturmAsikI 10. sapta ahorAtrikI letA hai yA coTI rakha letA hai| ghara ke kisI viSaya 5. paMcamAsikI 11. eka ahorAtrikI meM pUche jAne para jAnatA ho to kahatA hai-maiM jAnatA 6. SaNmAsikI 12. ekarAtrikI hUM aura na jAnatA ho to kahatA hai-maiM nahIM jAnatA vosaHcattadeho uvasaggasaho jaheva jiNakappI / huuN| isakA utkRSTa kAlamAna dasa mAsa kA hai| 11. zramaNabhUta-isameM pUrvokta upalabdhiyoM ke atirikta esaNa abhiggahIyA bhattaM ca alevayaM tassa / / pratimAdhArI upAsaka zira ko kSura se muMDavA letA hai gacchA viNikkhamittA paDivajje mAsiyaM mahApaDimaM / yA luMcana karatA hai| vaha sAdhu kA veza dhAraNa kara dattegabhoyaNassA pANassavi ega jA mAsaM // sAdhu-dharmoM kA pAlana karatA hai| vaha bhikSA ke lie pacchA gacchamaIe eva dumAsi timAsi jA satta / gRhastha ke ghara meM praveza kara 'pratimAsampanna zramaNo navaraM dattIvuDDhI jA satta u sttmaasiie|| pAsaka ko bhikSA do'aisA kahatA hai| isakA tatto ya aTramIyA havai ha paDhamasattarAiMdI / utkRSTa kAlamAna gyAraha mAsa kA hai|| tIya cautthacauttheNa'pANaeNaM aha viseso|| (bArahavatI zrAvaka ke mana meM jaba sAdhanA kI tIvra uttANagapAsallINisajjIyAvi ThANa ThAittA / bhAvanA utpanna hotI hai, taba vaha ina pratimAoM ko sahauvasagge ghore divvAI tattha avikNpo|| svIkAra karatA hai| inake pratipUrNa pAlana meM sAr3he pAMca doccAvi erisacciya bahiyA gAmAiyANa NavaraM tu / varSa lagate haiN| Ananda zramaNopAsaka ne ina pratimAoM ko ukkuDalagaMDasAI DaMDAitiuvva ThAittA / / svIkAra kiyA thaa| dekheM--samavAo 111 kA TippaNa taccAe vi evaM NavaraM ThANaM tu tassa godohI / tathA dazAzrutaskandha kI chaThI dazA) vIrAsaNamahavAvI ThAijja va aMbakhujjo vaa||
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavAn mahAvIra kI ekarAtrikI pratimA emeva ahorAI cha bhattaM apANayaM NavaraM / gAmaNayarANa bahiyA vagghAriyapANie ThANaM // emeva egarAI aTTamabhatteNa ThANa bAhirao | IsI pabbhAragae aNimayadiTThI || sAhaTTu dovi pAe vagghAriyapANi ThAyaI ThANaM / Saraft laMbiyabhuo sesaM dasAsu jahA bhaNiyaM // ( AvahAvR 2 pR 105, 106) paDhamasattarAtidiyaM NaM bhikkhupaDimaM paDivaNNassa aNagArassa pAraNae AyaMbila pariggahite acitte poggale nijjhAyamANassa uttANagassa vA pAsalliyassa vA sijjitassa vA ThANaM ThAtittae / ( AvacU 2 pR 125, 126) bhikSu gaccha se niSkramaNa kara ekamAsikI bhikSu pratimA kI ArAdhanA karatA hai| vaha zarIra kA parikarma aura sArasaMbhAla nahIM karatA, alepakRt ( rUkhA) AhAra karatA hai / vaha eSaNA (saMsRSTA Adi sAta) aura gorA (peTA Adi ATha) - inameM se koI abhigraha dhAraNa kara (amuka dravya amuka avasthA meM mile to lUM, anyathA nahIM- - isa saMkalpa ke sAtha) bhikSA grahaNa karatA hai / pahalI pratimA eka mAsa kI hotI hai| isameM muni AhAra tathA pAnI kI eka-eka datti letA hai| inakI uttarottara vRddhi hotI hai| sAtavIM pratimA meM sAta-sAta dattiyAM letA hai / dvimAsikI se saptamAsikI paryaMta pratimAeM gaccha meM rahakara kI jAtI haiN| zeSa pratimAeM gAMva ke bAhara rahakara kI jAtI haiM / (chappakaMpi jadi ekkasi chubbhati ekkA dattI, DovilayaMpi jadi vAre papphoDeti tAvayiyAto dattIto / ) 439 ( AvacU 2 pR 310 ) eka bAra meM diyA jAne ( eka datti kA artha hai vAlA bhakta athavA pAna / ) AThavIM, nauvIM aura dasavIM pratimA sAta-sAta aho - rAtra kI hotI hai| AThavIM pratimA meM muni nirjala upavAsa aura pAraNe meM AyaMbila karatA hai, acitta pudgala para animeSa prekSA karatA hai tathA uttAnazayana, pArzvazayana, niSadyA Adi AsanoM meM sthita rahatA hai / muni nauvIM pratimA meM utkaTuka, lagaMDazayana aura daMDAyatika Asana tathA dasavIM pratimA meM godohikA, vIrAsana aura Amrakubja Asana kA prayoga karatA hai / zeSa vidhi AThavIM pratimA kI taraha hI hai / pratimA gyArahavIM ahorAtrikI pratimA meM muni do dina ke nirjala upavAsa meM pairoM ko saTAkara, bhujAoM ko pralambita kara kAyotsarga karatA hai / bArahavIM ekatrikI pratimA meM muni nirjala upavAsa ke tIsare dina pUrI rAta kAyotsarga kI mudrA meM rahatA hai / usakI zArIrika sthiti isa prakAra hotI hai thor3A kA huA zarIra, animeSa nayana, donoM paira saTe hue, donoM hAtha ghuTanoM kI ora pralambita / ina pratimAoM meM sthita bhikSu jinakalpI muni kI bhAMti vyutsRSTa-tyaktadeha hotA hai tathA deva, manuSya aura tiryaMca kRta upasargoM ko samabhAva se sahana karatA hai| yaha sArA prasaMga dazAzrutaskandha sUtra kI sAtavIM dazA meM vistAra se varNita hai| (bAraha bhikSupratimAoM tathA gyAraha upAsakapratimAoM ko upadhAnapratimA kahA jAtA hai / jaina sAdhanA paddhati meM pratimAoM kA bahuta hI mahattvapUrNa sthAna rahA hai / Agama sAhitya meM bhadrA, subhadrA, viveka, vyutsarga, yavamadhyacandra vajramadhyacandra Adi aneka prakAra kI pratimAoM kA ullekha upalabdha hai / dekheM -- ThANaM 2 / 243248 kA TippaNa) egarAiyaM NaM bhikkhupaDimaM saMmaM aNaNupAlemANassa aNagArassa ime tao ThANA ahitAe bhavaMti taM jahA - ummAyaM vA bhejjA dIhakAliyaM vA rogAyaMka pAuNejjA kevalipaNNattAo dhammAo vA bhaMsijjA / egarAiyaM NaM bhikkhupaDimaM sammaM aNupAlemANassa aNagArassa ime tao ThANA hitAe jAva ANugAmittAe bhavaMti taM jathAadhiNNA vA se samuppajjejjA, maNapajjavaNANe vA se samupajjejjA kevalaNANe vA se asamuppaNNapubve samuppa - jjijjA / ( AvacU 2 pR 126, 127 ) ekarAtrikI bhikSupratimA kI samyak anupAlanA nahIM karane vAle muni ke tIna sthAna ahitakara hote haiMunmAda kI prApti, dIrghakAlika roga- AtaMka kI utpatti aura kevaliprajJapta dharma se vicyuti / isa pratimA kI samyak anupAlanA karane vAle muni ko avadhijJAna, manaH paryavajJAna athavA kevalajJAna utpanna hotA hai / 4. bhagavAn mahAvIra kI ekarAtrikI pratimA bhUmI bahiA peDhAlaM nAma hoi ujjANaM / polAsa ceiyaMmI ThiegarAImahApaDimaM //
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratilekhanA aTTameNa bhatteNa apANaeNa Isipa bhAragateNa, IsipabbhAragato nAma Isi oNao kAo, egapoggala niruddhadiTThI aNimiNaNo tatthavi je acittapoggalA tesu diTTi niveseti, sacitehi diTThI appAijjati, jahA duvvAe / ahApaNihitehiM gattehi sabbidiehi gutte hi dovi pAde sAvadhAriyapANI egarAiyaM mahApaDimaM Thito / ( Avani 497 cU 1 pR 301 ) mahAvIra dRDhabhUmi gae / dRr3habhUmi ke bAharI bhUbhAga meM peDhAla nAma kA udyAna thaa| vahAM polAza nAma kA caitya thaa| vahAM mahAvIra ne tele kI nirjala tapasyA kI / dhyAna kI mudrA meM khar3e hue| thor3A jhukA huA zarIra / animiSa nayana ( animeSaprekSA / trATaka ), eka pudgala - niruddha dRSTi - mahAvIra kI dRSTi acitta pudgala para TikI thI / ve sacitta vastu para dRSTi nahIM TikAte, yathAdUrvA Adi / saba avayava apane sthAna para avasthita, saba indriyAM chappurimA donoM paira saTe hue, donoM hAtha ghuTanoM kI gupta, ora pralambita - isa mudrA meM mahAvIra ekarAtrikI mahApratimA meM sthita the / pratilekhanA - vastra, pAtra Adi ko yathAsamaya sAvadhAnIpUrvaka dekhanA / 1. pratilekhanA ke paryAya * pratilekhanIya 2. pratilekhanA kI vidhi aura prakAra 3. pratilekhanA ke vikalpa 4. pratilekhanA kA krama 5. vastrapAtra pratilekhanA kAla * 6. tIna bhUmiyoM kI pratilekhanA 7. pratilekhanA ke doSa madha vA kuDyAdiparAmarzavadyathA na bhavati / chappurimatti SaT pUrvAH pUrvaM kriyamANatayA tiryakkRtavastraprasphoTanAtmakA kriyAvizeSA yeSu te SaTpUrvAH / navakhoDatti khoTakAH samayaprasiddhAH sphoTanAtmakAH karttavyAH / ( u 26 / 24, 25 zAvR pa 540, 541) sabase pahale ukaDU Asana meM baiTha, vastra ko UMcA 'prabhAtakAlIna pratilekhanA kAla (dra. kAlavijJAna) rakhe, sthira rakhe aura zIghratA kie binA usakI prati lekhanA kare cakSu se dekhe ! dUsare meM vastra ko jhaTakAe aura tIsare meM vastra kI pramArjanA kare / pratilekhanA karate samaya nimna bAtoM kA dhyAna rakhanA cAhiye 8. pratilekhanA- pramAda se chaha kAya kI virAdhanA * pratilekhanA - aticAra pratikramaNa (dra pratikramaNa ) 9. kevalI - chadmastha kI dravya bhAva pratilekhanA * prekSA saMyama 440 pratilekhanA kI vidhi... Abhoga, mArgaNA, gaveSaNA, IhA, apoha, pratilekhanA, prekSaNa, nirIkSaNa, Alokana aura pralokana--ye pratilekhanA ke paryAya haiM / pratilekhanIya 1. pratilekhanA ke paryAya AbhogamaggaNa gavasaNA ya IhA apoha paDilehA / pekkhanikkhiNAvi a AloyapaloyaNegaTThA || (oni 3) ( bra. saMyama ) ThANe uvagaraNe yA thaMDilauvathaMbhamaggapaDilehA / '' (oni 263 ) zarIra (khar3e hote, baiThate aura sote samaya ), upAzraya, upakaraNa, sthaNDila (pariSThApana bhUmi), avaSTambha aura mArga - ye pratilekhanIya haiM / 2. pratilekhanA kI vidhi aura prakAra uDDhaM thiraM aturiyaM puvvaM tA vatthameva paDilehe / to biiyaM papphoDe taiyaM ca puNo pamajjejjA / / aNaccAviyaM avaliye aNANubandhi amosali ceva / nava khoDA pANIpANavisohaNaM // anattitaM prasphoTanaM pramArjanaM vA kurvato vastraM vapurvA yathA narttitaM na bhavati / avalitaM yathA''tmano vastrasya ca valitamiti moTanaM na bhavati / ananubandhi anubandhena nairantarya lakSaNena yuktamanubandhi na tathA alakSyamANavibhAgaM yathA na bhavati / Amosalinti sUtratvAdAmarzavatti 1. anartita vastra yA zarIra ko na nacAe / 2. avalitavastra yA zarIra ko na mor3e / 3. ananubandhI-vastra ke dRSTi se alakSita vibhAga na kare / 4. amosalI vastra kA musala kI taraha dIvAra Adi se sparza na kare / 5. chaha pUrva - - vastra ke donoM ora tIna-tIna vibhAga kara use jhaTakAe /
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ vastrapAtra-pratilekhanA kAla 441 pratilekhanA 6. nava khoTaka-pratyeka pUrva meM tIna-tIna bAra khoTaka (pramArjana) kre| eka bhAga meM nau khoTaka hote haiN| tatpazcAt jo koI prANI ho, usakA hAtha para nau bAra vizodhana (pramArjana) kre| . dRSTi DAlanA, chaha pUrva aura aThAraha khoTaka karanA-isa prakAra pratilekhanA ke paccIsa prakAra hote ThANanisIyatuyaTTaNauvagaraNAINa gahaNaNikkheve / puvvaM paDilehe cakkhuNA u pacchA pamajjejjA / (obhA 151) ___ sthAna, niSIdana, tvakvartana (zayana) tathA upakaraNa Adi ko lete-rakhate samaya pahale dRSTi-pratilekhanA kI jAtI hai, phira pramArjana kiyA jAtA hai| dhuvaM ca paDilehejjA, jogasA pAyakaMbalaM / sejjamuccArabhUmi ca, saMthAraM aduvAsaNaM / / (da 8 / 17) muni pAtra, kaMbala, zayyA, uccArabhUmi, saMstAraka athavA Asana kA yathAsamaya pramANopeta (na nyUna na atirikta) pratilekhana kare / 3. pratilekhanA ke vikalpa aNNAirittapaDilehA, avivaccAsA taheva ya / paDhama payaM pasatthaM, sesANi u appstthaaii|| (u 26 / 28) vastra ke prasphoTana aura pramArjana ke pramANa se anyUna, anatirikta (na kama aura na adhika) aura aviparIta pratilekhanA karanI caahie| ina tInoM vizeSaNoM ke AdhAra para pratilekhanA ke ATha vikalpa banate haiN| inameM prathama vikalpa (anyUna, anatirikta aura aviparIta) prazasta hai aura zeSa aprazasta / ATha vikalpa ye haiM1. anyUna anatirikta aviparIta 2. anyUna anatirikta viparIta 3. anyUna atirikta aviparIta 4. anyUna atirikta viparIta 5. nyUna anatirikta aviparIta 6. nyUna anatirikta aviparIta 7. nyUna atirikta aviparIta . 8 nyUna atirikta viparIta 4. pratilekhanA kA krama paDilehagA u duvihA bhattaTThiya iyarA ya nAyavvA / doNhavi ya AipaDilehaNA u muhaNaMtagasakAyaM / / tatto gurU parinnA gilANasehAti je abhattaTThI / saMdisaha pAyamatte ya appaNo paTTagaM carimaM / / paTTaga mattaya sayamoggaho ya gurumAiyA aNannavaNA / to sesa pAyavatthe pAuMchaNagaM ca bhttttttii| (oni 628-630) pratilekhanA karane vAle muni do prakAra ke hote haiM 1. tapasvI (upavAsa Adi karane vAle) 2. aahaaraarthii| donoM hI pratilekhaka sarvaprathama mukhavastra aura usase apane zarIra kA pramArjana karate haiM / tatpazcAt tapasvI muni guru, anazanadhArI, glAna, zaikSa Adi ke upakaraNoM kI pratilekhanA karate haiN| phira guru se anujJA prApta kara pAtra, mAtraka tathA anya upadhi aura anta meM colapaTraka kI pratilekhanA karate haiN| bhaktArthI muni apane colapaTTaka, mAtraka, pAtra Adi kI pratyupekSA kara guru Adi kI upadhi kI pratyupekSA karate haiM / phira guru ko anujJApita kara zeSa saMghIya vastra-pAtroM kI pratilekhanA karate haiM aura anta meM pAdaproJchana (rajoharaNa) kI pratyupekSA karate haiN| 5. vastrapAtra-pratilekhanA kAla pUvvillaMmi caubbhAe, paDilehittANa bhaMDayaM / guruM vaMdittu sajjhAyaM, kujjA dukkhavimokkhaNaM / / porisIe caubbhAe, vaMdittANa tao guruM / apaDikkamittA kAlassa, bhAyaNaM paDilehae / / muhapottiyaM paDilehittA, paDile hijja gocchagaM / gocchagalaiyaMgulio, vatthAiM pddilehe| cautthIe porisIe, nikkhavittANa bhAyaNaM / sajjhAyaM tao kujjA, savvabhAvavibhAvaNaM / / (u 26121-23,36) dina ke prathama prahara ke prathama caturtha bhAga meM bhANDaupakaraNoM kA pratilekhana kara, guru ko vaMdanA kara, duHkha se mukta karane vAlA svAdhyAya kre| pauna pauruSI bIta jAne para guru ko vaMdanA kara, kAla kA pratikramaNa-kAyotsarga kie binA hI bhAjana kI pratilekhanA kre| mukhavastrikA kI pratilekhanA kara gocchaga kI prati
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratilekhanA lekhanA kare / gocchaga ko aMguliyoM se pakar3akara bhAjana ko DhAMkane ke paTaloM kI pratilekhanA kare / cauthe prahara meM bhAjanoM ko pratilekhanapUrvaka bAMdhakara rakha de, phira sarva bhAvoM ko prakAzita karane vAlA svAdhyAya kare / .....puvvaNhe avaraNhe muhaNaMtagamAi paDilehA // ( obhA 158 ) vastra - pratilekhanA ke do kAla haiM - pUrvAhna (prathama prahara) aura aparAhna ( caturtha prahara ) / 6. tIna bhUmiyoM kI pratilekhanA caubhAgAvasesAe carimAe paDikkamittu kAlassa / uccAre pAsavaNe ThANe cavIsaI pehe // ahiyAsiyA u to Asanne majbhi taha ya dUre ya / tinneva aNahiyAsI aMto chacchacca bAhirao || emeva ya pAsavaNe bArasa cauvIsaiM tu pehittA / kAsava tinni bhave aha sUro atthamuvayAI // (oni 632-634) muni dina kI aMtima pauruSI kA caturtha bhAga zeSa rahane para tIna bhUmiyoM kI pratilekhanA karatA hai 2. madhya 1. uccArabhUmi bAraha1. nikaTa 4. atinikaTa 5. madhya ye chaha bhUmiyAM upAzraya ke upAzraya ke bAhara | 2. prazravaNa bhUmi bAraha / 3. kAla ( svAdhyAya) bhUmi tIna / 7. pratilekhanA ke doSa 442 3. dUra 6. kucha dUra - parisara meM aura chaha ArabhaDA sammaddA, vajjeyavvA ya mosalI taiyA / paphoDaNA cautthI, vikkhittA veiyA chaTTA // ArabhaTA viparItakaraNamucyate tvaritaM vA'nyAnyavastragrahaNenAso bhavati / saMmardA - vastrAntaH koNasaMcalanamupadhervA upari niSIdanam / mosali tti tiryagUrdhvamadho vA ghaTTanA / prasphoTanA -prakarSeNa reNuguNDitasyeva vastrasya kATanA / vikSiptA - pratyupekSita vastrasyAnyatrApratyupekSite kSepaNaM, pratyupekSamANo vA vastrAJcalaM yadUrdhvaM kSipati / vetiyA paMcavihA pannattA, taM jahA - uDDhavetiyA ahovetiyA tiriyavetiyA duhatovetiyA egatovetiyA / pratilekhanA ke doSa tattha uDDhavetiyA uvari juNNagaNaM hatthe kAUNa paDilehei / ahoveiyA aho juNagANaM hatthe kALaNa paDilehei / tiriyaveiyA saMDAsayANaM majjheNa hattheNa vittUNa paDimes | duhatoveiyA bAhANaM aMtare dovi juNagA kAUNa paDileheti / egato veiyA egaM juNNagaM bAhANamaMtare kAUNa paDile heti / ( u 26 / 26 zAvRpa 541 ) pratilekhanA ke chaha doSa 1. ArabhaTA vidhi se viparIta pratilekhanA karanA athavA eka vastra kA pUrA pratilekhana kie binA dUsare vastra kA pratilekhana karanA / 2. sammardA - pratilekhana karate samaya vastra ko isa prakAra pakar3anA ki usake bIca meM salavaTeM par3a jAyeM athavA pratilekhanIya upadhi para baiThakara pratilekhanA karanA / 3. mosalI -- pratilekhana karate samaya vastra ko Upara, nIce, tirache kisI vastra yA padArtha se saMghaTTita karanA / 4. prasphoTanA - pratilekhana karate samaya raja se lipta vastra ko gRhastha kI taraha vega bhaTakanA / 5. vikSiptA - pratilekhita vastroM ko apratilekhita vastroM para rakhanA athavA vastra ke aJcala ko itanA UMcA uThAnA ki usakI pratilekhanA na ho sake / 6. vedikA ke pAMca prakAra haiM 1. UrdhvavedikA - donoM jAnuoM para hAtha rakhakara pratilekhanA karanA / 2. adhovedikA - donoM jAnuoM ke nIce hAtha rakhakara pratilekhanA karanA / 3. tiryagvedikA - donoM jAnuoM ke bIca meM hAtha rakhakara pratilekhanA karanA / 4. ubhayavedikA -- donoM jAnuoM ko donoM hAthoM ke bIca rakhakara pratilekhanA karanA / 5. eka vedikA eka jAnu ko donoM hAthoM ke bIca rakhakara pratilekhanA karanA / pasiDhilapalaMbalolA, egAmosA aNegarUvadhuNA / kuNai pamANi pamAyaM saMkie gaNaNovagaM kujjA / / 26 / 27) pratilekhanA ke sAta doSa 1. prazithila - vastra ko DhIlA pakar3anA / 2. pralamba - vastra ko viSamatA se pakar3ane ke kAraNa konoM kA laTakanA /
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 443 kevalI chadmastha kI dravya bhAva.... 3. lola - pratilekhyamAna vastra kA hAtha yA bhUmi se saMgharSaNa karanA / 4. ekAmarzA - vastra ko bIca meM se pakar3akara usake donoM pAvoM kA eka bAra meM hI sparza karanA - eka dRSTi meM hI samUce vastra ko dekha lenA / 5. aneka rUpa dhunanA - pratilekhanA karate samaya vastra ko aneka bAra ( tIna bAra se adhika ) jhaTakanA athavA aneka vastroM ko eka sAtha jhaTakanA 6. pramANa- pramAda - prasphoTana aura pramArjana kA jo pramANa (nau-nau bAra karanA) batalAyA hai, usameM pramAda karanA / 7. gaNanopagaNanA - prasphoTana aura pramArjana ke nirdiSTa pramANa meM zaMkA hone para usakI ginatI karanA / 8. pratilekhanA- prabhAva se chaha kAya kI virAdhanA paDilehaNaM kuNato mihokahaM kuNai jaNavayakahaM vA / dei va paccakkhANaM vAei sayaM paDicchai vA // puDhavI AukkAe teUvAUvaNassa itasANaM / paDilehaNApamatto chahaM pi virAhao hoi // ( u 26 29, 30) jo pratilekhanA karate samaya kAmakathA karatA athavA janapada kI kathA karatA hai athavA pratyAkhyAna karavAtA hai, dUsaroM ko par3hAtA hai athavA svayaM par3hatA hai, vaha pratilekhanA meM pramatta muni pRthvIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya aura trasakAya ina chahoM kAyoM kA virAdhaka hotA hai / 6. kevalI - chamastha kI dravya bhAva pratilekhanA duvihA khalu paDilehA chaumatthANaM ca kevalINaM ca / forra bAhiriA duvihA davve ya bhAve ya // (oni 256 ) chadmastha aura kevalI ke do-do prakAra kI pratilekhanA hotI hai-- dravya aura bhAva / dravya pratilekhanA bAhya hai aura bhAva pratilekhanA Abhyantara hai / pANehi u saMsattA paDilehA hoi kevalINaM tu / saMsattama saMsattA paDilehA // chaumatthANaM tu (oni 257 ) pratisaMlInatA kevala ke bAhya pratilekhanA prANiyoM se saMsakta vastuviSayaka hotI hai / chadmastha ke bAhya pratilekhanA prANiyoM se saMsakta yA asaMsakta vastuviSayaka hotI hai / nAUNa veNijjaM aibahuaM AuaM ca thovAgaM / kammaM paDileheDaM vaccaMti jiNA samugdhAyaM // ( oni 259 ) kevalI AyuSya karma ko thor3A aura vedanIya Adi karmoM ko adhika jAnakara samudghAta karate haiM / yaha kevalI bhAva pratilekhanA hai / kiM kathaM kiMvA sesaM kiM karaNijjaM tavaM ca na karemi / puvvAvattakAle jAgarao bhAvapaDilehA // (oni 262 ) pUrvarAtra aura apararAtra meM muni yaha ciMtana kare ki maiMne Aja kyA kiyA ? kyA karanA mere lie zeSa hai ? jo tapa Adi maiM kara sakatA hUM, kyA maiM use nahIM kara rahA hUM - yaha chadmastha kI bhAva pratilekhanA hai / pratisaMlInatA - indriya Adi kA bAhya viSayoM se pratisaMharaNa karanA -- unakI bahivRttiko antarmukhI banAnA / bAhya tapa kA chaThA prakAra / 1. pratisaMlInatA ke prakAra 2. iMdriya pratisaMlInatA 3. kaSAya pratisaMlInatA 4. yoga pratisaMlInatA 5. vivikta- zayanAsana 6. vivikta zayanAsana ke pariNAma ( dra. tapa ) 1. pratisaMlInatA ke prakAra saMlINatA cauvvihA, taM jahA iMdiyasaMlINayA kasAya saMlINayA jogasaMlINayA vivittacariyA / ( acU pR 14 ) indriyasaMlInatA zrotrAdibhirindriyaiH zabdAdiSu sundaretareSu rAgadveSAkaraNaM, kaSAyasaMlInatA tadudayanirodha
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratisaMlInatA 444 vivikta-zayanAsana ke pariNAma udIrNa viphalIkaraNaM ca / yogasaMlInatA ca manoyogA- 4. udaya meM Ane vAle lobha kA nirodha karanA tathA dInAmakuzalAnAM nirodhaH kuzalAnAmudIraNam / udaya prApta lobha ko viphala karanA / (uzAvR pa 608) 4. yogasaMlInatA pratisaMlInatA ke cAra prakAra haiM jogasaMlINayA tivihA, taM jahA-akusalamaNaniroho 1. indriya-pratisaMlInatA-zrotra Adi indriyoM kA kusalamaNaudIraNaM vA, evaM vAyAe, kAyasaMlINayA zabda Adi apane-apane manojJa-amanojJa viSayoM caMkamaNAdINi Na akajje, kajje jynnaae| (daaca 114) meM rAgadveSa kA abhAva / yogasaMlInatA ke tIna prakAra haiM2. kaSAya pratisaMlInatA-krodha Adi ke udaya kA manasaMlInatA-akuzala mana kA nirodha, kuzala mana nirodha aura udIrNa kA viphalIkaraNa / kA pravartana / 3. yogapratisaMlInatA---akuzala mana-vacana-kAyA vacanasaMlInatA-akuzala vacana kA nirodha, kuzala kA nirodha, kuzala yogoM meM pravRtti / - vacana kA pravartana / 4. viviktacaryA (vivakta-zayanAsana)-ekAMta zayana kAyasaMlInatA---binA prayojana caMkramaNa Adi na aura Asana kA sevana / karanA, prayojana hone para yatanApUrvaka 2. indriya pratisaMlInatA caMkramaNa Adi krnaa| iMdiyasaMlINayA paMcavihA bhaNNai, taM jahA- 5. vivikta-zayanAsana soiMdiyasaMlINayA, cakkhidiyasaMlINayA, ghANidiya egatamaNAvAe, itthiipsuvivjjie| saMlINayA, jibhidiyasaMlINayA, phAsidiyasaMlINayA / sayaNAsaNasevaNayA, vivittasayaNAsaNaM // . (dajicU pR 24) (u 30 / 28) indriyasaMlInatA ke pAMca prakAra haiM ekAnta, anApAta aura strI-pazU Adi se rahita 1. zrotrendriyasaMlInatA zayana aura Asana kA sevana karanA vivikta-zayanAsana 2. cakSurindriyasaMlInatA 3. ghrANendriyasaMlInatA (uttarAdhyayana meM yaha gAthA bAhya tapa ke chaThe bheda 4. jihandriyasaMlInatA 'pratisaMlInatA' kI vyAkhyA meM dI gaI hai| paraMtu yaha 5. sparzanendriyasaMlInatA pratisaMlInatA ke eka avAntara bheda-vivikta-zayanAsana kI dyotaka mAtra hai| vRttikAra zAntyAcArya ne isakA 3. kaSAyasaMlInatA vimarza isa prakAra kiyA hai-viviktacaryA nAma saMlInakasAyasaMlINayA catumvihA, taM jahA-kohodaya toktA bhavati... prAdhAnyAccAsyA eva sAkSAdabhidhAnaM, niroho vA udayappattassa vA kohassa viphalIkaraNaM, evaM prAdhAnyaM cendriyAdisalInatopakAritvAdasyA: / ) sesesu vi| (daacU pR 14) (uzA pa 608) kaSAyasaMlInatA ke cAra prakAra haiM 6. vivikta-zayanAsana ke pariNAma 1. udaya meM Ane vAle krodha kA nirodha karanA tathA vivittasayaNAsaNayAe NaM carittagutti jaNayai / udaya prApta krodha ko viphala karanA / carittagute ya NaM jIve vivittAhAre daDhacaritte egaMtarae 2. udaya meM Ane vAle mAna kA nirodha karanA tathA mokkhabhAvapaDivanne aTavihakammagaMThiM nijjarei / udaya prApta mAna ko viphala karanA / (u 29 / 32) 3. udaya meM Ane vAlI mAyA kA nirodha karanA viviktazayanAsana ke sevana se jIva cAritra kI rakSA tathA udaya prApta mAyA ko viphala krnaa| ko prApta hotA hai| cAritra kI surakSA karane vAlA jIva
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratisevanA 445 pratyAkhyAna pauSTika AhAra kA varjana karane vAlA, dRr3ha cAritra pratyAkhyAna-Asrava kA nirodha / vAlA, ekAnta meM rata, antaHkaraNa se mokSa sAdhanA meM [ 1.pratyAkhyAna kA artha lagA huA, jJAnAvaraNIya Adi ATha prakAra ke karmoM kI | * pratyAkhyAna : Avazyaka sUtra kA chaThA adhyayana gAMTa ko tor3a detA hai| aura usakA pratipAdya (5. Avazyaka) pratisevanA-doSa kA AcaraNa / 2. pratyAkhyAna ke prakAra paDisevaNA mailaNA bhaMgo ya virAhaNA ya khalaNA ya / 3. dasa pratyAkhyAna uvaghAo ya asohI sabalIkaraNaM ca egaTThA / / (1) namaskAra sahitA (oni 788) (2) pauruSI * pauruSI kA pramANa (dra. kAlavijJAna) pratisevanA, malinatA, bhaMga, virAdhanA, skhalanA, (3) purimA, upaghAta, azodhi, zabalIkaraNa-ye saba ekArthaka haiN| (4) ekAzana paDisevaNA ya duvihA mUlaguNe ceva uttaraguNe ya / (5) ekasthAna mUlaguNe chaTThANA uttaraguNi hoi tigamAI / / (6) nivikRti (nivigaya) hiMsAliyacorikke mehunnapariggahe ya nisibhatte / * vikRti ke prakAra (dra. rasaparityAga) iya chaTThANA mUle uggamadosA ya iyaraMmi / / (7) AyaMbila (oni 786,787) (8) upavAsa pratisevanA ke do prakAra haiM 0 pAriSThApanikA AkAra * deya pariSThApanIya AhAra 1. mUlaguNa pratisevanA-hiMsA, asatya, caurya, (9) divasacarima maithuna, parigraha aura rAtribhakta se sambandhita (10) abhigraha prtisevnaa| 0 mahattara AkAra 2. uttaraguNa pratisevanA-udgama-utpAda-eSaNA 4. anAgata Adi basa pratyAkhyAna ke doSa tathA samiti, bhAvanA, tapa Adi se 5. koTisahita pratyAkhyAna saMbaMdhita prtisevnaa| 6. niyaMtrita pratyAkhyAna jattha sAhammiyA bahave, bhinnacittA annaariyaa| 7. addhA pratyAkhyAna mUlaguNapaDisevI, aNAyataNaM taM viyANahi // 8. pratyAkhyAna kI vizodhi ke hetu jattha sAhammiyA bahave, bhinnacittA aNAriyA / 9. pratyAkhyAna kI azodhi ke hetu uttaraguNapaDisevI, aNAyataNaM taM viyANahi / / 10. pratyAkhyAtA""cAra vikalpa (oni 779,780) 11. pratyAkhyeya jahAM bahuta se sAdharmika sAdhu caMcala citta vAle, 12. pratyAkhyAna pAlana vidhi mUlaguNapratisevI athavA uttaraguNapratisevI hote haiM, vaha 13. pratyAkhyAna ke pariNAma * AhAra-pratyAkhyAna ke pariNAma anAyatana hai| 0 sahayoga-pratyAkhyAna ke pariNAma (pratisevanA ke do prakAra haiM-dapikA aura * sadbhAva-pratyAkhyAna ke pariNAma klpikaa| anAbhoga, pramAda Adi bhI isake bheda haiN| * upadhi-pratyAkhyAna ke pariNAma (dra. upadhi) dekheM ThANaM 10 / 69 kA ttippnn)| kaSAya-pratyAkhyAna ke pariNAma (dra. kaSAya) pratyakSa-binA kisI mAdhyama ke hone vAlA sAkSAt * bhakta-pratyAkhyAna (anazana) ke pariNAma jnyaan| (dra. jJAna) (dra. anazana)
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyAkhyAna dasa pratyAkhyAna pravRttikobArA jo120 *pratyAkhyAna aura zratagrahaNa yogya pariSada tAni AvakahitANi / sAdhUNaM keti abhiggahavisesA (ta. pariSada) | sAvagANaM cattAri sikkhAvatANi ittiriyANitti / 14. pratyAkhyAna-pratipAdana vidhi (AvacU 2 pR 273) * zrAvaka ke navakoTi pratyAkhyAna (dra. zrAvaka) bhAva pratyAkhyAna ke do prakAra haiM-- zruta pratyAkhyAna * sAdhu ke pratyAkhyAna (dra. mahAvrata) aura nozruta pratyAkhyAna / zruta pratyAkhyAna ke do prakAra haiM1. pratyAkhyAna kA artha 1. pUrva zruta -- nauvAM pratyAkhyAna pUrva / pratyAkhyAyate-niSidhyate'nena manovAkkAyakriyA- 2. nopUrva zruta--pratyAkhyAna adhyayana, AturapratyAkhyAna, jAlena kiJcidaniSTamiti pratyAkhyAnam / mahApratyAkhyAna aadi| (AvahAva 2 pR 208) nozruta pratyAkhyAna ke do bhedamana, vacana aura kAyA ke dvArA jo aniSTakAraka 1. mUla guNa-sarvamUla guNa (mahAvrata), dezamUla guNa athavA baMdhakAraka pravRtti kA niSedha kiyA jAtA hai, vaha (annuvrt)| pratyAkhyAna kahalAtA hai| 2. uttara guNa-sarva uttaraguNa (anAgata Adi dasa jo atiyAro AloyaNapaDikkamaNakAussaggehiM Na prtyaakhyaan)| deza uttaraguNa (tIna guNavata, cAra sujjhati so taveNa paccakkhANeNa ya visodhijjti| shikssaavrt)| (Avaca 2 pR 272) athavA uttara guNa ke do prakAra ye haiM - jina aticAroM kI zUddhi AlocanA, pratikramaNa aura 1. itvarika-sAdhu ke kucha abhigraha Adi tathA zrAvaka kAyotsarga ke dvArA nahIM hotI, unakI zuddhi tapa aura __ ke cAra zikSAvrata itvarika (alpkaalik)| pratyAkhyAna se hotI hai| 2. yAvatkathika-sAdhu kA niyaMtrita pratyAkhyAna 2. pratyAkhyAna ke prakAra yAvatkathika hai, jisakA durbhikSa Adi meM bhI pAlana kiyA jAtA hai| zrAvaka ke tIna guNavrata yAvatkathika taM duvihaM suanosua, suyaM duhA puvvameva nopuvvaM / / puvvasuya navamapuvvaM, nopuvvasuyaM imaM ceva // nosuapaccakkhANaM, mUlaguNe ceva uttaragaNe ya / 3. dasa pratyAkhyAna mule savvaM desaM, ittariyaM AvakahiyaM ca / / namukkAraporisIe pUrimaDaDhegAsaNegaThANe ya / (AvabhA 241,242) AyaMbila abhattaThe carame ya abhiggahe vigii| NopUvvasutapaccakkhANaM taM aNegavihaM, taM jahA __ (Avani 1597) AturapaccakkhANaM mahApaccakkhANaM, imaM pcckkhaannjjhynnN| pratyAkhyAna ke dasa prakAra-- jaM taM NosutapaccakkhANaM, taM duvihaM-mUlaguNapaccakkhANaM 1. namaskArasahitA (navakArasI)- sUryodaya se lekara uttaraguNapaccakkhANaM ca / jaM taM mUlaguNapaccakkhANaM taM 48 minaTa taka kucha bhI khAnA-pInA nhiiN| samaya duvihaM-savvamUlaguNapaccakkhANaM desamUlaguNapaccakkhANaM sampanna hone para namaskAra maMtra kA smaraNa kara isako ca / savvamUlaguNapaccakkhANaM paMca mahabvatA, desamUlaguNa- pUrA kiyA jAtA hai, isa dRSTi se isakA nAma paccakkhANaM ca paMca annuvvtaa| uttaraguNapaccakkhANaM namaskArasahitA rakhA gayA hai| duvihaM-savvuttaraguNapaccakkhANaM desuttaraguNapaccakkhANaM c| 2. prahara-dina ke eka cauthAI bhAga ko prahara kahA savvuttaraguNapaccakkhANaM dasavihaM aNAgatamatikkaMta.... / jAtA hai| utane samaya taka khAdya-peya padArthoM kA desuttaraguNapaccakkhANaM sattavihaM-tinni guNavvatANi upayoga nahIM kiyA jaataa| cattAri sikkhAvatANi / ahavA uttaraguNapaccakkhANaM 3. purimArdha-dina kA AdhA bhAga arthAt prathama do davihaM-ittiriyaM AvakahiyaM / jathA NiyaMTitaM, taM dubbhi- prahara ke kAla taka khAna-pAna kA parityAga karanA kkhamAdisuvi jaM paDisevati / sAvagANaM ca tinni guNavva- AdhA dina yA purimArdha kahalAtA hai|
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ pauruSI 447 pratyAkhyAna 4. ekAzana-dina meM eka sthAna para baiThakara eka bAra sUryodaya hone para namaskArasahitA meM azana, pAna, se adhika bhojana nahIM karanA / khAdya, svAdya-isa caturvidha AhAra kA pratyAkhyAna kiyA 5. ekasthAna-dina meM eka samaya eka Asana meM eka jAtA hai / isake do apavAda haiM - bAra se adhika bhojana nahIM krnaa| isameM zarIra 1. anAbhoga-'namo arahatANaM ...' isa prakAra namaskAra kA saMkoca-vikoca karanA bhI vajita hai| maMtra kA uccAraNa kara navakArasI ko pUrA kiyA 6. nivigaya-dina meM eka samaya, eka bAra se adhika jAtA hai| atyaMta vismRti hone para namaskAra kA bhojana nahIM karanA / bhojana meM dUdha, dahI Adi sabhI uccAraNa kiye binA hI muMha meM kavala liyA, kiMtu vikRtiyoM kA parihAra krnaa| chAcha, roTI, cane yAda Ate hI use muMha se nikAlakara 'khelamallaka' meM jaise padArthoM ke atirikta sarasa padArthoM kA sevana DAla dene para tathA hAtha kA kavala pAtra meM DAla dene nahIM krnaa| para aura namaskArapUrvaka puna: usa kavala ko khAne 7. AyaMbila-dina meM eka samaya, eka bAra kevala eka para tyAga kA bhaMga nahIM hotaa| dhAnya ke atirikta kucha nahIM khaanaa| usameM namaka, 2. sahasAkAra-akasmAt muMha meM kavala lene para, punaH masAle, ghI Adi kucha bhI nahIM hone caahie| nikAlakara namaskArapUrvaka khAne se tyAga kA bhaMga 8. upavAsa-eka dina ke lie pAnI ke atirikta saba nahIM hotaa| aisA karane se AhAra kI abhilASA prakAra ke khAdya-peya padArthoM kA parihAra karanA / kA cheda aura nirjarA hotI hai| yaha tivihAra upavAsa kA krama hai| cauvihAra pauruSI upavAsa meM pAnI nahIM piyA jaataa| Agama sAhitya sUre uggae porisiM paccakkhAi caunvihaMpi AhAraM meM upavAsa ke lie 'cautthabhatta' zabda prayukta huA -asaNaM pANaM khAimaM sAimaM, annatthaNAbhogeNaM sahasA gAreNaM pacchannakAleNaM disAmoheNaM sAhuvayaNeNaM savvasamA9. divasacarima -eka ghaNTA dina rahate-rahate bhojana- hivattiAgAreNaM vosiraha / (Ava 62) pAnI se nivRtta honA, dUsare dina sUryodaya taka kucha puruSaniSpannA poruSI, jadA kira caubbhAgo divasassa bhI nahIM khAnA / gato bhavati tadA sarIrappamANacchAyA bhavati, tIse cha 10. abhigraha --vizeSa pratijJA kI saMpUti hone se pahale aagaaraa| bhojana nahIM krnaa| . ""pacchaNNAto disAto mehehiM raehiM reNuNA pavvaeNa namaskArasahitA vA puNNe tti kae pajimito hojjA, jAhe NAyaM tAhe ThAti, sUre uggae namukkArasahiyaM paccakkhAi caubihaMpi jaM muhe taM khellamallae, jaM laMbaNe taM patte, puNo saMdisAAhAraM - asaNaM pANaM khAimaM sAima, annatthaNAbhogeNaM veti micchAdukkaDanti kareti, jemeti, aha evaM na kareti sahasAgAreNaM vosiri| (AvAsa) taheva jemeti to bhaggaM / disAmuDho Na jANahiti hemaMte NamokkAraM kAUNaM jemeuM vadati tamhA jemaNavelAe jahA porisI, jANati avaraNhe vaTTaitti / sAhavayaNeNaM bhANiyavvaM-namo arahaMtANaM matthaeNa vaMdAmo khamA- anne sAhU bhaNaMti ugghADA porusI, so jemettA miNati samaNA ! NamokkAraM pAremitti / addhajimite vA aNNe miNati teNa se kahiyaM jahA Na pariaNAbhogo NAma ekAntavismRti:, vissarieNaM Namo- titti, taheva ThAtitavvaM / samAdhI NAma teNa ya porusI kkAraM akAUNaM mUhe chUTa hojjA, saMbharite samANe muhe- paccakkhAyA, AsukkAriyaM dukkhaM uppannaM tassa annassa vA, taNagaM khelamallae ja hatthe taM patte pacchA bhuMje, NamokkAraM teNa kiMci kAyavvaM tassa, tAhe paro vijjejjA tasta vA kAUNaM jemeti to na bhaggaM / sahasAkAre NAma sahasA muhe pasamaNaNimittaM pArAvijjati osaha vA dijjati, etthaMpakkhitaM, chaDuti, jANatevi taheva vigicittA NamokkAraM tarA NAe taheva vivego| (Ava 2 pR 315,316) kAUNaM bhuMjati pacchA, evaM pi kira jIvo AhArAbhimuho sUryodaya hone para pauruSI (prahara) meM azana, pAna, Niyattio bhavati, teNa taNhAcchedeNa NijjarA / khAdya, svAdya-isa caturvidha AhAra kA pratyAkhyAna kiyA (Ava 2 pR 315) jAtA hai| For Private & Personal use only
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyAkhyAna 448 ekasthAna purimArdha jo puruSa se niSpanna hai, vaha pauruSI hai| dina kA hatthe pAyANi cAlejjAvi, tassa aTra AgArA"...... caturtha bhAga bIta jAne para puruSa pramANa chAyA hotI hai sAgAriyaM addhasamUhiTssa AgataM, jadi voleti paDicchati, aura yahI pauruSI (prahara) kA pramANakAla hai / isake chaha aha thiraM tAhe sajjhAyavAghAtotti uThUttA annattha gaMtUNaM apavAda haiM samuddisati, hatthaM vA pAyaM vA sIsaM vA AuMTejjA vA 1. anAbhoga-atyaMta vismRti hone pr| pasArejja vA Na bhajjati, abhadrANAriho Ayarito vA 2. sahasAkAra-sahasA muMha meM kucha DAla lene pr| Agato abbhaTThayavvaM, tassa evaM samuddiTTayassa pAridvAvaNiyA 3. pracchannakAla-AkAza meM bAdala Adi chA jadi hojjA kareti / (Ava 2 pR 316) jAne se kAla kA patA na lagane pr| ekAzana meM azana, pAna, khAdya, svAdya-isa caturvidha 4. digmUr3ha-pauruSI kA kAlamAna jJAta na hone pr| AhAra kA pratyAkhyAna kiyA jAtA hai| 5. sAdhuvacana - anya sAdhuoM ke dvArA prahara kI pUrNatA eka Asana meM baiTha, putoM ko sthira rakha kara AhAra ___ kI sUcanA milane pr| karanA ekAsana kahalAtA hai| isameM hAtha-pairoM kA saMkoca6. sarvasamAdhihetu-acAnaka kisI roga ke ubharane phailAva kiyA jA sakatA hai| isake ATha apavAda haiMke kAraNa auSadhi Adi die jAne pr| 1. anAbhoga --atyaMta vismRti hone pr| 2. sahasAkAra-sahasA muMha meM kUcha DAla lene pr| sare uggae pUrimaDDhaM paccakkhAi cAumvihaMpi AhAraM 3. sAgArika-gahastha ke A jAne para anyatra jAkara -asaNaM pANaM khAimaM sAimaM, annatthaNAbhogeNaM sahasA- khAne pr| gAreNaM pacchannakAleNaM disAmoheNaM sAhuvayaNeNaM mahattarA 4. hAtha-pairoM kA saMkucana-prasAraNa karane pr| gAreNaM savvasamAhivattiAgAreNaM vosiri| (Ava 63) 5. guru-abhyutthAna-guru-Agamana para khar3e hone pr| sUryodaya hone para purimArdha (dina ke prathama do prahara) 6. pAriSThApanikA-atirikta AhAra A jAne para meM azana, pAna, khAdya, svAdya-isa caturvidha AhAra kA pariSThApana kI sthiti meM khAne pr| pratyAkhyAna kiyA jAtA hai / isake sAta apavAda haiM 7. mahattarAkAra --AcArya ke dvArA AjJA dene pr| 1. anAbhoga-atyaMta vismRti hone para / 8. sarvasamAdhihetu-acAnaka kisI roga ke ubharane ke 2. sahasAkAra-sahasA muMha meM kucha DAla lene pr| kAraNa auSadhi die jAne pr| 3. pracchannakAla-AkAza meM bAdala Adi chA jAne se kAla kA patA na lagane pr| ekasthAna 4. digmUDha-do pauruSI kA kAlamAna jJAta na hone egaTThANaM paccakkhAi caunvihaMpi AhAra-asaNaM pr| pANaM khAimaM sAimaM, annatthaNAbhogeNaM sahasAgAreNaM sAgA5. sAdhUvacana-anya sAdhuoM ke dvArA do prahara kI riyAgAreNaM garuabbhadANeNaM pAridrAvaNiyAgAreNaM mahattarA_pUrNatA kI sUcanA milane para / gAreNaM sabvasamAhivattiAgAreNaM vosirai / (Ava 6 / 5) 6. mahattarAkAra-AcArya ke dvArA AjJA dene pr| ekasthAna meM azana, pAna, khAdya, svAdya-isa 7. sarvasamAdhiheta-acAnaka kisI roga ke ubharane ke cavidha AhAra kA pratyAkhyAna kiyA jAtA hai| isake ___ kAraNa auSadhi Adi die jAne para / sAta apavAda haiM --- ekAzana 1. anAbhoga -atyaMta vismRti hone pr| egAsaNaM paccakkhAi caunvihaMpi AhAraM-asaNaM pANaM 2. sahasAkAra-sahasA muMha meM kucha DAla lene pr| khAimaM sAima, annatthaNAbhogeNaM sahasAgAreNaM sAgAriyA- 3. sAgArika - gRhastha ke Ane para anyatra jAkara gAreNaM AuMTaNapasAraNeNaM guruabbhadANeNaM pAridvAvaNiyA- khAne pr| gAreNaM mahattarAgAreNaM sabasamAhivattiAgAreNaM vosiri| 4. guru-abhyutthAna -guru Agamana para khar3e hone pr| (Ava 64) 5. pAriSThApanikA-atirikta AhAra A jAne para egAsaNagaM nAma putA bhUmIto Na cAlijjati, sesANi pariSThApana kI sthiti meM khAne pr|
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ upavAsa pratyAkhyAna 6. mahattarAkAra-AcArya ke dvArA AjJA dene pr| ukkhittavivego jaM AyaMbile paDati vigatimAdi taM ukkhi7. sarvasamAdhihetu-acAnaka kisI roga ke ubharane ke vittA parivAvijjati ya, Navari galio aNNaM vA kAraNa auSadhi Adi diye jAne pr| AyaMbilaappAuggaM jadi uddharituM tIrati, uddharieNaM Na nirvikRti hammati / gihatthasaMsaThe NAma jadi gihatthaDoyaliyabhAyaNaM vA levAlevADaM kusaNAdIhiM teNa jadi Isitti levAdIhiM nivigaiyaM paccakkhAi cauvvihaMpi AhAraM-asaNaM deti Na bhaJjati, jadi baharaso Alikhijjati bahato tAhe pANaM khAimaM sAimaM, annatthaNAbhogeNaM sahasAgAreNaM levA Na kappati / leveNaM gihatthasaMsaTheNaM ukkhittavivegeNaM paDuccamakkhieNaM (AvacU 2 pR 317-319) pAriTrAvaNiyAgAreNaM mahattarAgAreNaM savvasamAhivattiA AyaMbila meM azana, pAna, khAdya, svAdya-isa gAreNaM vosiri| A caturvidha AhAra kA pratyAkhyAna kiyA jAtA hai| isake paDuccamakkhiyaM NAma jadi aMgulIhiM gahAya makkheti ATha apavAda haiMtelleNa vA ghaeNa vA thovaeNaM tAhe nivvItakassa kappati, 1. anAbhoga -atyanta vismRti hone pr| dhArAe ya vigaI bhvti| (Ava 2 pR 320) 2. sahasAkAra-sahasA muMha meM kucha DAla lene pr| nirvigaya meM azana, pAna khAdya, svAdya -isa caturvidha 3. jisameM dUdha Adi kA lepa lagA ho, usa pAtra se AhAra kA pratyAkhyAna kiyA jAtA hai| isake nau AhAra lene pr| apavAda haiM-- 4. AyaMbila prAyogya dravya meM AyaMbila aprAyogya dravya 1. anAbhoga - atyanta vismRti hone pr| gira jAye to use nikAla dene pr| 2. sahasAkAra ... sahasA muMha meM kucha DAla lene pr| 5. aprAyogya dravya se saMsRSTa hAtha se lene pr| 3. jisameM dUdha Adi kA lepa lagA ho, usa pAtra se 6.pAriSThApanikA--atirikta AhAra A jAne para AhAra lene pr| pariSThApana kI sthiti meM khAne pr| 4. vikRti se saMsRSTa hAtha se lene pr| 7. mahattarAkAra-AcArya ke dvArA AjJA dene pr| 5. nivikRti dravya meM vikRti dravya gira jAe to use 8. sarvasamAdhihetu- acAnaka kisI roga ke ubharane ke nikAla dene pr| kAraNa auSadhi Adi die jAne para / 6. aMgulI se ghI lekara cupar3a dene pr| upavAsa 7. pAriSThApanikA atirikta AhAra A jAne pr| pariSThApana kI sthiti meM khAne pr| sUre uggae abhattaTTha paccakkhAi cauvvihaMpi AhAraM8. mahattarAkAra-AcArya ke dvArA AjJA dene pr| asaNaM pANaM khAimaM sAima, annatthaNAbhogeNaM sahasAgAreNaM 9. sarvasamAdhihetu-acAnaka kisI roga ke ubharane ke pAriTThAvaNiyAgAreNaM mahattarAgAreNaM savvasamAhivattiAgAkAraNa auSadhi Adi die jAne pr| reNaM vosiri| (Ava 67) AyaMbila sUryodaya hone para upavAsa meM azana, pAna, khAdya, AyaMbilaM paccakkhAi cauvvihaMpi AhAra---asaNaM svAdya-isa caturvidha AhAra kA pratyAkhyAna kiyA jAtA hai| isake pAMca apavAda haiMpANaM khAimaM sAimaM, annatthaNAbhogeNaM sahasAgAreNaM levAleveNaM ukkhittavivegeNaM gihatthasaMsaTTeNaM pAriDhAvaNiyA 1. anAbhoga-atyaMta vismRti hone pr| gAreNaM mahattarAgAreNaM savvasamAhivattiAgAreNaM vosiri| 2. sahasAkAra-sahasA muMha meM kucha DAla lene pr| (Ava 66) 3. pAriSThApanikA atirikta AhAra A jAne para samayakkataM AyAmeNaM AMbileNa ya AhAro kIrati pariSThApana kI sthiti meM khAne pr| tamhA AyaMbilaMti goNNaM nAma / 4. mahattarAkAra AcArya ke dvArA AjJA dene pr| levAleve jadi bhAyaNeNaM puvvaM levADaM gahiyaM jA 5. sarvasamAdhihetu-acAnaka kisI roga ke ubharane ke samuddiLaM saMlihiyaM jati teNaM ANeti Na bhaJjati, kAraNa auSadhi Adi diye jAne para /
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyAkhyAna pAriSThApanikA AkAra AyaMbilamaNAyaMbila cauthA bAlabuDDhasahuasahU / aDiyahiMDiyar pAhuNayanimaMtaNAvaliyA || ( Avani 1610 ) pAriTThAvaNiyA AgAro- :- so kassa dAyavvo Na vA kerisa vA pAriTThAvaNiyaM dAyavvaM Na dAyavvaMti ? te savvevi duvihA AyaMbilago ya aNAyaMbilago ya, AyaMbilio AyaMbilato ceva, aNAyaMbilito nivvIyaM egAsaNagaM egaTTANagaM cautthaM chaTTha aTTamaM / dasamAdiyANaM Na vaTTati dAtuM tassa pejje uNhaM vA deti, avi ya so sade - vayato hoti / ekko AyaMbilio ego cautthabhattito kassa dAyavvaM ? cautthabhattiyassa dAyavvaM, dovi te AyaMbilagA abhattA vA ego vuDDho ego bAlo, bAlassa dAyavvaM, dovi bAlA dovi buDDhA ego sahU ego asahU, asahussa ya dAyavvaM, dovi asahA ego hiMDato ego ahiMDago, ahiMDayassa dAyavvaM, dovi hiDayA dovi vA ahiMDayA, ego pAhuNago ego vatthavvato, pAhuNagassa dAyavvaM / ( AvacU 2 pR 320 ) pariSThApanIya AhAra grahaNa ke yogya sAdhu do zreNiyoM meM vibhakta haiM - 1. AcAmla karane vAle 2. AcAmla nahIM karane vAle ( ekAzana, ekasthAna, upavAsa, belA, telA karane vAle aura nirvikRtika ) / 450 dazamabhakta (cAra dina ke upavAsa ) vAloM ko pariSThApanIya AhAra nahIM diyA jAtA, kevala uSNa jala diyA jA sakatA hai / unake adhiSThita deva hotA hai / eka ke AcAmla hai aura eka ke upavAsa hai to prAthamikatA kisako dI jAye ? isake samAdhAna meM kahA gayA hai ki upavAsa karane vAle ko prAthamikatA dI jAye / upavAsa karane vAloM meM bhI bAla aura vRddha hoM to pahale bAla ko diyA jaaye| unameM bhI asahiSNu, bhramaNazIla aura prAghUrNaka ko diyA jAye, sahiSNu, abhramaNazIla aura sthiravAsI ko nahIM / prAghUrNaka na ho to asahiSNu, bhramaNazIla aura vAstavya bAla ko diyA jAye ina cAra padoM ke AdhAra para AcAmla aura upavAsa ke solaha vikalpa banate haiN| isI prakAra AcAmla ke SaSThabhakta, aSTamabhakta Adi ke sAtha kula chiyAnave vikalpa banate haiM / AcAmlaka aura nirvikRtika meM se AcAmlaka ko prAthamikatA dI jAye / divasacarima eka muni ke caturthabhakta (upavAsa) aura eka ke bhakta (belA) hai to SaSThabhakta vAle ko pariSThApanIya AhAra diyA jAtA hai| isI prakAra ekAzana aura ekasthAna meM ekasthAna ko ekAzana aura nirvikRti meM ekAzana ko prathamatA dI jAtI hai / aTTamabhattiyasta pAriTThAvaNiyA Na dijjati ..... taM puNa viTThe / ti AyariyA aTThamA pabhaNati keti dasamAdi, jesi aTTamaM aviyaTTha tesi aTTameNa ya dAyavvaM / ( AvacU 2 pR 321) aSTamabhakta (telA) vikRSTa tapa hai, ataH aSTamabhaktika ko pariSThApanIya AhAra nahIM diyA jaataa| jo AcArya aSTamabhakta ko avikRSTa tapa mAnate haiM, unake anusAra aSTamabhakti ko pariSThApanIya AhAra diyA jA sakatA hai| deya pariSThApanIya AhAra vihihiyaM vihibhuttaM uvvariyaM jaM bhave asaNamAI / taM guruNA'NunnAyaM kappai AyaMbilAINaM // ( Avani 1611 ) jo AhAra nirdoSa vidhi ( alubdhabhAva) se gRhIta aura vidhabhukta (maNDalI meM kaTa- pratara cheda aura siMha kI taraha vidhi se khAyA gayA) hai, usameM se yadi kucha baca jAtA hai to vahI bacA huA pariSThApanIya AhAra AyaMbila, ekAzana, upavAsa Adi karane vAloM ko guru kI anujJA se diyA jA sakatA hai / ( avidhi se gRhIta aura kAka, zRgAla Adi kI taraha avidhi se bhukta AhAra meM se bacA huA AhAra tapasvI ke lie kalpanIya nahIM hai / aisA doSa dUSita AhAra dene vAle aura khAne vAle donoM viveka prAyazcitta ke bhAgI hote haiM / yadi ve isa skhalanA ko punaH na karane kA saMkalpa karate haiM to unheM prAyazcitta svarUpa kevala pAMca kalyANaka diye jAte haiM / lubdhabhAva se gRhIta AhAra ko maMDalIrAnika sAdhu samarasa karake khilAtA hai, khAne ke pazcAt jo AhAra baca jAtA hai, vaha bhI vidhibhukta hone ke kAraNa deya hai / ) fereafte divasacarimaM paccakhAi cauvvipi AhAraM asaNaM pANaM khAimaM sAimaM, annatthaNAbhogeNaM sahasAgAreNaM
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ koTisahita pratyAkhyAna 451 pratyAkhyAna mahattarAgAreNaM savvasamAhivattiAgAreNaM vosiraha / yA atapasvI-jo bhI samartha hai, vaha jAtA hai| yadi anya (Ava 68) ziSya nahIM hai yA usa viziSTa kArya ko sampAdita karane divasacarima meM azana, pAna, khAdya, svAdya-isa meM samartha nahIM hai to guru usa upavAsI (abhaktArthI) ziSya caturvidha AhAra kA pratyAkhyAna kiyA jAtA hai| isake ko hI bhejate haiN| guru kA AjJAvartI hone ke kAraNa vaha cAra apavAda haiM - AhAra karatA huA bhI upavAsa se hone vAlI nirjarA kA 1. anAbhoga--atyaMta vismRti hone para / bhAgI banatA hai kyoMki vaha AhAra kI abhilASA se mukta 2. sahasAkAra-sahasA muMha meM kucha DAla lene pr| 3. mahattarAkAra-AcArya ke dvArA AjJA dene pr| 4. anAgata Adi dasa pratyAkhyAna 4. sarvasamAdhihetu --acAnaka kisI roga ke ubharane ke aNAgayamaikkata koDiyasahiyaM niaMTiaM ceva / kAraNa auSadhi Adi die jAne para / sAgAramaNAgAraM parimANakaDaM niravasesaM / / abhigraha saMkeya ceva addhAe paccakkhANaM tu dsvihN|" abhiggahaM pcckkhaai| cauvvihaMpi AhAraM-asaNaM (Avani 1564,1565) pANaM khAimaM sAima, annatthaNAbhogeNaM sahasAgAreNaM pratyAkhyAna ke anya dasa prakAra ye haiMmahattarAgAreNaM savvasamAhivattiAgAreNaM vosirh| 1. anAgata - bhaviSya meM karaNIya tapa ko pahale krnaa| (Ava 6 / 9) 2. atikrAnta-vartamAna meM karaNIya tapa nahIM kiyA jA abhigraha meM azana, pAna, khAdya, svAdya-isa caturvidha sake, use bhaviSya meM krnaa| AhAra kA pratyAkhyAna kiyA jAtA hai / isake cAra 3. koTisahita eka pratyAkhyAna kA antima dina aura apavAda haiM -- dUsare pratyAkhyAna kA prArambhika dina ho, vaha koTi1. anAbhoga-atyanta vismRta hone pr| sahita pratyAkhyAna hai| 2. sahasAkAra-sahasA muMha meM kucha DAla lene pr| 4. niyantrita-nIroga yA glAna avasthA meM bhI 'maiM 3. mahattarAkAra-AcArya ke dvArA AjJA dene pr| amuka prakAra kA tapa amuka-amuka dina avazya 4. sarvasamAdhihetu acAnaka kisI roga ke ubharane karUMgA'-isa prakAra kA pratyAkhyAna krnaa| ke kAraNa auSadhi Adi die jAne pr| 5. sAkAra-apavAdasahita pratyAkhyAna / mahattara AkAra 6. anAkAra-apavAdarahita pratyAkhyAna / ___ mahattarAgArehiM -mahallapayoyaNehi, teNa abhttttttho| 7. parimANakRta-datti, kavala, bhikSA, gRha, dravya Adi paccakkhAto tAthe AyariehiM bhaNNati--abhUgaM gAma ke parimANa se yukta pratyAkhyAna / gaMtavvaM, teNa niveiyaM jathA mama ajja abbhattaTTho, jati 8. niravazeSa -azana, pAna, khAdya aura svAdya kA tAva samatthoM karetu ya, Na tarati aNNo bhattaTThio vA jo sampUrNa pratyAkhyAna / tarati so vaccatu, Natthi aNNo tassa vA kajjassa 9. saMketa-saMketa yA cihna sahita kiyA jAne vAlA asamattho tAthe tassa ceva abhattaTriyassa gurU visajjayati, pratyAkhyAna / erisassa taM jemaMtassa aNabhilAsassa abhattadvitaNijjarA 10. adhvapratyAkhyAna --muhUrta, pauruSI Adi kAlamAna ke jA sA se bhavati gurunnioenn| (AvahA 2 pR 235) AdhAra para kiyA jAne vAlA pratyAkhyAna / mahattarAkAra kA artha hai-mahAna prayojana / koI 5. koTisahita pratyAkhyAna saMghIya sevAkArya Adi vizeSa prayojana upasthita hone para padavaNao a divaso paccakkhANassa niTavaNao: AcArya ziSya se kahate haiM-Aja tumheM amuka gAMva jAnA jahiyaM samiti dunnivi taM bhannai koDisahiyaM tu // hai / vaha nivedana karatA hai-gurudeva ! Aja mere upavAsa (Avani 1570) hai| isa nivedana ke pazcAt yadi ziSya samartha hai to anye tvAhaH... AcAmlamekasmina dine kRtvA dvitIye upavAsa bhI karatA hai aura kArya hetu dUsare gAMva bhI calA dine ca tapo'ntaramanuSThAya punastRtIyadine AcAmlameva jAtA hai| yadi vaha samartha nahIM hai to anya ziSya tapasvI kurvataH kottiishitmucyte| SThAya punastRtIdina 706)
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyAkhyAna 452 pratyAkhyAtA"cAra vikalpa koTi kA artha hai-konn| pahale dina AcAmla kA muharta hai| ardha mAsa, mAsa yAvat chaha mAsa paryaMta kI pratyAkhyAna kara, usakA ahorAtra pAlana kara, dUsare dina tapasyA addhA pratyakhyAna ke antargata hai| punaH AcAmla karane se dUsare dina ke AcAmla kA 8. pratyAkhyAna kI vizodhi ke sthAna Arambha koNa tathA prathama dina ke AcAmla kA paryaMta sA puNa saddahaNA jANaNA ya viNayANabhAsaNA ceva / koNa-donoM koNoM ke milane se isako koTisahita tapa aNupAlaNA visohI bhAvavisohI bhave chaTThA / kahA jAtA hai| ____ athavA-prathama dina AcAmla, dUsare dina koI (Avani 1586) pratyAkhyAna-vizodhi ke chaha sthAna haiM--- dUsarA tapa aura tIsare dina phira AcAmla, use koTi 1. zraddhAzuddhi-pratyAkhyAna meM zraddhA / sahita tapa kahate haiN| 2. jJAnazuddhi-pratyAkhyAna viSayaka jJAna / 6. niyaMtrita pratyAkhyAna 3. vinayazuddhi-kRtikarma Adi kriyAoM meM nipuNatA / mAse mAse a tavo amugo amugaM diNaMmi evio| 4. anubhASaNazuddhi-guruvacanoM ke anusaraNa meM kuzalatA / haTheNa gilANeNa va kAyavvo jAva uusaaso|| 5. anupAlanAzuddhi-kRta pratyAkhyAna kI akhaMDa anueyaM paccakkhANaM niyaMTiyaM dhIrapurisapannattaM / paalnaa| jaM giNhaMta'NagArA aNissi appA apddibddhaa|| 6. bhAvazuddhi-rAgadveSa rahita bhaavdhaaraa| caudasapUvI jiNakappiesa paDhamaMmi ceva saMghayaNe / ina chaha sthAnoM se pratyAkhyAna dUSita nahIM hotA, eyaM vicchinnaM khalu therAvi tayA karesI ya // zuddha hotA hai| (Avani 1571-1573) 6. pratyAkhyAna ko azodhi ke sthAna , jisameM pUrva svIkRta amuka dina athavA amuka mAsa meM thaMbhA kohA aNAbhogA aNApucchA asNtii| amuka tapa aMtima zvAsa taka nizcita rUpa se kiyA jAtA pariNAmao asuddho avAu jamhA viu pamANaM // hai, vaha niyantrita pratyAkhyAna hai| isameM svasthatA ho yA (AvabhA 253) rugNatA--kisI bhI sthiti meM apavAdavidhi kA sevana rAga aura dveSa se saMkliSTa citta se kRta pratyAkhyAna nahIM kiyA jaataa| . azuddha hotA hai / isake mukhya hetu pAMca haiMisa pratyAkhyAna kA vahana ve hI muni karate the, jo 1. stabdhatA- 'isa tapasvI kI pUjA ho rahI hai / maiM tapa viSayoM se anizrita, zarIra meM apratibaddha, vajraRSabha ___ karUMgA to merI bhI pUjA hogI'-isa bhAvanA se tapa nArAca saMhananavAle, caturdazapUrvI athavA jinakalpI Adi krnaa| hote the| usa samaya sthavira muni bhI isa pratyAkhyAna ke 2. krodha-guru Adi ke dvArA pratikUla vacana sunakara adhikArI the| yaha socanA ki maiM tiraskRta huA hUM, ataH AhAra caturdazapUrvI, prathama saMhanana aura jinakalpika ke nahIM kruuNgaa| viccheda ke sAtha yaha niyaMtrita pratyAkhyAna bhI vicchinna 3. anAbhoga-tyAga kI vismRti hone para kucha khA ho gyaa| lenaa| 7. addhA pratyAkhyAna 4. anApRcchA ---guru kI svIkRti se pUrva khaanaa| addhA paccakkhANaM jaM taM kAlappamANachaeNaM / 5. asat-khAne yogya koI vastu na hone para tyAga purimaDDhaporisIe muhuttamAsaddhamAsehiM / / krnaa| (Avani 1579) pratyAkhyAna ke saMdarbha meM guNa-doSoM ko jAnane vAlA pauruSI Adi kAla se jisakA parimANa hotA hai. vidvAn hI pramANa hai| vaha kAlAvabaddha pratyAkhyAna addhA pratyAkhyAna kahalAtA 10. pratyAkhyAtA"""cAra vikalpa hai| jaise--purimArdha, pauruSI (prahara) aadi| sabase choTA mUlaguNauttaraguNe savve dese ya taha ya suddhIe / pratyAkhyAna namaskArasahitA hai, jisakA kAlamAna eka paccakkhANavihinna paccakkhAyA gurU hoi / /
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyAkhyAna ke pariNAma 453 pratyAkhyAna 9 . kiikammAivihinna uvaogaparo a asaDhabhAvo a| phAsiyaM nAma jadi so kAlo abhaggapariNAmeNa aMtaM saMviggathirapainno paccakkhAvitao bhnnio|| NIyo bhavati / phAsiyaM nAma jaM aMtarA na khaMDeti asuddhaitthaM puNa caubhaMgo jANagaiaraMmi goNinAeNaM / pariNAmo vA aMtaM neti / ....""puNo pUNo paDisuddhAsuddhA paDhamaMtimA u sesesu a vibhAsA / / jAgarati teNa taM paaliyN| sobhitaM nAma jo bhattapANaM (Avani 1614-1616) ANettA puvvaM dAUNaM sesaM bhujati dAyavvapariNAmeNa vA, jo pratyAkhyAna-vidhi ke jJAtA haiM, mUlagUNa, uttaragUNa jadi puNa ekkato bhuMjati tAhe na sohiyaM bhavati / pAriyaM tathA zraddhA Adi kI zuddhi se sampanna haiM, ve guru nAma jadi punnamettae paccakkhANe jemeti, tAhe paraM pratyAkhyAna karAne vAle hote haiN| nItaM No tIriyaM, tIriyaM puNa jaM punne'vi muhuttamettaM jo kRtikarma Adi vinayavidhi meM kuzala, upayoga- acchati asaNaM niraMbhati / kiTTiyaM jadi jemaNavelAe parAyaNa, zRddha bhAvadhArAyukta, mokSa ke abhilASI aura ukkitteti, jahA mae amugaM paccakkhAyanti, tuNhikkaeNaM daDhapratijJa haiM, ve ziSya pratyAkhyAna karane vAle hote haiN| bhuMjateNaM Na kaDDhiyaM bhavati, evaM savehiM ArAhiyaM inake cAra vikalpa haiM aNupA liyaM bhavati / anupAliyaM nAma anusmRtyAnusmRtya 1. jisameM pratyAkhyAna karAne vAlA aura pratyAkhyAna tIrthakaravacanaM pratyAkhyAnaM pAlayiyavvaM / (Ava 2 pR314) karane vAlA-donoM upayogayukta haiM, vaha zuddha svIkRta pratyAkhyAna ke nirvahana kA krama isa prakAra haipratyAkhyAna hai| 0 spRSTa - azuddha pariNAmoM kA parihAra kara tyAga kA 2. jisameM pratyAkhyAna karAne vAlA upayogayukta hai, akhaMDa pAlana krnaa| pratyAkhyAna ko vidhiyukta pratyAkhyAna karane vAlA kisI prayojanavaza usa kSaNa grahaNa krnaa| upayogayukta nahIM hai kintu bAda meM upayogayukta ho . pAlita-bAra-bAra usake prati jAgata honaa| jAtA hai to vaha pratyAkhyAna bhI zuddha hai| 0 zobhita bhaktapAna lAkara pahale guru Adi ko denA, 3. jisameM pratyAkhyAna karAne vAlA upayogazUnya aura zeSa bacane para svayaM upabhoga karanA athavA dene ke pratyAkhyAna karane vAlA upayogayukta hai, vaha pratyAkhyAna pariNAma se bhaktapAna laanaa| yadi akelA hI khAtA bhI zuddha hai| hai to vaha zobhita nahIM hotaa| 4. jisameM pratyAkhyAna karAne bAlA aura pratyAkhyAna 0 pArita-pratyAkhyAna kI avadhi pUrNa hote hI bhojana karane vAlA-donoM upayogazUnya haiM, vaha pratyAkhyAna Adi kara lenaa| azuddha hI hai| . tIrita-pratyAkhyAna kI avadhi pUrNa ho jAne para isa prasaMga meM gau kA dRSTAMta mananIya hai-yadi gAyoM bhI muharttamAtra taka AhAra kA nirodha krnaa| kA pramANa mAlika aura gvAlA-donoM jAnate haiM to . kIrtita-bhojana kI velA meM--'maine yaha pratyAkhyAna mUlya cukAne aura grahaNa karane meM suvidhA hotI hai| kiyA thA, aba vaha pUrNa ho gayA hai'-isa prakAra 11. pratyAkhyeya uccAraNa karatA huA bhojana kre| mauna bhAva se, dabve bhAve ya duhA paccakkhAivvayaM havai duvihaM / binA kucha kahe, yadi bhojana karatA hai to vaha davvaMmi a asaNAI annANAI ya bhAvaMmi // 'kIrtita' nahIM kahalAtA / (Avani 1617) __ . ArAdhita- ina sabhI prakAroM se pAlana kiyA haA pratyAkhyeya vastu ke do prakAra haiM pratyAkhyAna ArAdhita kahalAtA hai| dravya-azana Adi kA pratyAkhyAna / 0 anupAlita-tIrthaMkara ke vacanoM kA bAra-bAra bhAva - ajJAna Adi kA pratyAkhyAna / smaraNa kara pratyAkhyAna kA pAlana krnaa| 12. pratyAkhyAnapAlana vidhi 13. pratyAkhyAna ke pariNAma phAsiyaM pAliyaM ceva, sohiyaM tIriyaM tahA / paccakkhANeNaM AsavadArAiM niruNbhi| (u 29 / 14) kiTTiamArAhilaM ceva, erisayaMmI payaiyavvaM / / paccakkhANaMmi kae AsavadArAiM haMti pihiyAI / (Avani 1593) AsavavuccheeNaM taNhAvuccheaNaM hoi / /
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyAkhyAna 454 pratyAkhyAna-pratipAdana vidhi taNhAvocchedeNa ya aulovasamo bhave mnnssaannN| kevalisatka (kevalI ke vidyamAna) cAra karmoM-vedanIya, aulovasameNa puNo paccakkhANaM havai suddhaM // AyuSya, nAma aura gotra ko kSINa kara detA hai| usake tatto carittadhammo kammavivego tao apuvvaM tu / pazcAt vaha siddha, prazAnta, mukta aura parinirvata hotA tatto kevalanANaM tao a mukkho syaasukkho|| hai tathA saba duHkhoM kA anta karatA hai| . (Avani 1594-1596) sadabhAvena--sarvathA pUnaHkaraNAsaMbhavAtparamArthena pratyApratyAkhyAna kI vidhivat anupAlanA karane se Asrava- khyAnaM sadbhAvapratyAkhyAnaM sarvasaMvararUpA shaileshiiti| dvAroM kA nirodha hotA hai| AsravadvAroM ke nirodha se (uzAvR pa 589) viSayAbhilASA kI nivRtti (tRSNAkSaya), atula upazama sadbhAva-pratyAkhyAna kA artha hai-pAramArthika pratyAkI vRddhi, pratyAkhyAna kI vizodhi, cAritradharma kI ArA khyAna / yaha caudahaveM guNasthAna meM hotA hai--isa bhUmikA dhanA, karma-viveka, apUrvakaraNa (zreNIArohaNa), kaivalya meM paripUrNa pratyAkhyAna hotA hai, IsameM phira kisI pratyAkI prApti aura anta meM mokSa kI prApti hotI hai| khyAna kI apekSA nahIM rhtii| isa avasthA ko pUrNa saMvaraAhAra-pratyAkhyAna ke pariNAma rUpa zailezI avasthA kahA jAtA hai| AhArapaccakkhANeNaM jIviyAsaMsappaogaM vocchidai / 14. pratyAkhyAna-pratipAdana vidhi jIviyAsaMsappaogaM vocchidittA jIve AhAramaMtareNaM kathanavidhirucyate, tatrAyaM vaddhavAda:-kAe vidhIe na sNkilissi| (u 29 / 36) kahitavvaM ? paDhamaM mUlaguNA kaDDheti pANAtipAtaveraAhAra pratyAkhyAna se jIva jIvita rahane kI abhi maNAti, tato sAdhudhamme kathite pacchA asaDhassa sAvagalASA ke prayoga kA viccheda kara detA hai| jIvita rahane dhammo, iharA kahijjati sattiTThovi sAvayadhamma paDhamaM sotuM kI abhilASA kA viccheda kara dene vAlA vyakti AhAra tattheva vitti karei / uttaraguNesuvi chammAsiya Adi kAuM ke binA (tapasyA Adi meM) saMkleza ko prApta nahIM hotaa| jaM jassa jogga paccakkhANaM taM tassa asaDheNa kahetavvaM / sahayoga-pratyAkhyAna ke pariNAma (AvahAva 2 pR 248) sahAyapaccakkhANeNaM egIbhAvaM jaNayai / egIbhAvabhUe pratyAkhyAna viSaya kA pratipAdana karanA ho to sarvavi ya NaM jIve egaggaM bhAvemANe appasadde appajhaMjhe appa- prathama prANAtipAtaviramaNa Adi pAMca mahAvratarUpa sAdhUkalahe appakasAe appatumaMtume saMjamabahule saMvarabahule dharma kA pratipAdana kara phira zrAvakadharma kA pratipAdana karanA samAhie yAvi bhvi| (u 29 / 40) cAhiye / anyathA zrAvakadharma ko sarvaprathama sunakara zrotA sahAya-pratyAkhyAna se jIva akelepana ko prApta kI mAnasikatA meM parivartana A sakatA hai, vaha zaktihotA hai| akelepana ko prApta huA jIva ekatva ke sampanna hone para bhI zrAvakadharma ko svIkAra karanA Alambana kA abhyAsa karatA huA kolAhalapUrNa zabdoM se cAhegA, sAdhUdharma ko nhiiN| uttaraguNoM ke sandarbha meM bhI mukta, vAcika kalaha se mukta, jhagar3e se mukta, kaSAya se sarvaprathama pANmAsika tapa kI carcA kara phira jo jisake mukta, tU-tU se mukta, saMyamabahula, saMvarabahula aura samAdhistha yogya ho, usa tapa kA varNana karanA caahiye| ho jAtA hai| ANAgijho attho ANAe ceva so kaheyavvo / sadbhAva-pratyAkhyAna ke pariNAma diLaMtiu diLaMtA kahaNavihi virAhaNA iarA / / sabbhAvapaccakkhANeNaM aniyadi jaNayai / aNiyaTri (Avani 1619) paDivanne ya aNagAre cattAri kevalikammaMse khavei, taM anAgata Adi pratyAkhyAnoM kA pratipAdana Agama meM jahA ...- veyaNijja AuyaM nAma goyaM / tao pacchA pratipAdita artha ke anusAra karanA cAhiye / jahAM sijjhai bujjhai muccai parinivvAei savvadukkhANamaMtaM dRSTAMta apekSita ho, vahAM dRSTAMta kA prayoga karanA krei| (u 29 // 42) caahiye| aisA karane se pratipAdanavidhi kI ArAdhanA sadbhAva-pratyAkhyAna se jIva anivRtti-zukladhyAna hotI hai, anyathA virAdhanA hotI hai| ko prApta karatA hai| anivRtti ko prApta huA anagAra AjJAgrAhyo'rthaH--saudharmAdiH AjJayavAsau kathayi
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ karakaNDu 455 pratyekabuddha tavyo, na dRSTAntena, tatra tasya vastuto'sattvAt / nami aura gAndhAra meM naggati-ye cAroM rAjendra (AvahAva 2 pR 248) apane-apane putroM ko rAjya sauMpa kara jinazAsana meM pravasaudharma Adi devoM kI pariSad ho to pratyAkhyAna kA jita hue aura zramaNadharma meM sadA yatnazIla rhe| kevala Agamaparaka artha hI pratipAdita karanA cAhiye / vasabhe a iMdakeU valae aMbe a pupphie bohI / vahAM dRSTAMta se samajhAne kI apekSA nahIM hotii|| karakaMDu dummuhassA namissa gaMdhAraraNo a / / pratyekabuddha-kisI eka bAhya nimitta se pratibuddha pupphuttarAu cavaNaM pavvajjA hoi egasamaeNaM / patteyabuddhakevali siddhi gayA egasamaeNaM / ne vaale| (uni 265, 270) bAhyaM vasabhAdikAraNamabhivIkSya buddhA patteyabuddhA karakaMDa bUr3he baila ko dekhakara, dvimukha indradhvaja ko etesi NiyamA patteyaM vihAro jamhA tamhA te dekhakara, nami eka caDI kI nIravatA ko dekhakara tathA patteyabuddhA / jahA krkNddmaadyo| kiMca-patteyabuddhANaM naggati maMjarI vihIna Amra-vRkSa ko dekhakara pratibuddha jahanneNa duviho ukkoseNa Navahiho uvadhI NiyamA pAu- haA / raNavajjo bhavati / patteyabuddhANaM niyamA puvvAdhItaM sutaM ye cAroM pratyekabuddha eka sAtha, eka hI samaya meM bhavati / jahanneNa ekkArasaMgI ukkoseNa bhinndspuvii| devaloka se cyUta hae, eka sAtha pravajita hue, eka hI liMga ca devayA payacchati liMgavajjito vA bhavati / samaya meM buddha hue, eka hI samaya meM kevalI bane aura eka (Avaca 1 pR 76) sAtha siddha hue| pratyekabuddha kI pahacAna ke mukhya cAra bindu haiM -- cAra pratyekabuddha : eka paricaya 1. bodhi-pratyekabuddha bAhya nimittoM se pratibuddha hote seaM sujAyaM suvibhattasiMgaM, jo pAsiyA vasahaM guTThamajjhe / haiM aura niyamata: pratyeka ekAkI vihAra karate haiN| riddhi ariddhi samupehiyA NaM, 2. upadhi - inake jaghanyata: do prakAra kI upadhi hotI kaliMgarAyAvi samikkha dhammaM / / hai rajoharaNa aura mukhavastrikA tathA utkRSTataH jo iMdakeuM samalaMkiyaM tu, daTTe paDataM paviluppamANaM / nau prakAra kI upadhi hotI hai- pAtra, pAtrabaMdha, riddhi ariddhi samupehiA NaM, pAtrasthApana, pAtrakesarikA, paTala, rajastrANa, paMcAlarAyAvi samikkhadhamma // gocchaga, rajoharaNa aura mukhavastra / colapaTTa, mAtraka vaDiDhaca hANi ca sasIva daLaM, pUrAvaregaM ca mahAnaINaM / aura tIna kalpa-yaha pAMca prakAra kI upadhi inake aho aNiccaM adhuvaM ca naccA, nahIM hotI / sthavirakalpI muni ke caudaha prakAra kI paMcAlarAyAvi samikkha dhamma / / upadhi hotI hai (dra. updhi)|| bahuANaM sadayaM soccA, egassa ya asahayaM / 3. zruta-pratyeka buddha ke zruta niyamata: pUrvaadhIta hotA valayANa namIrAyA nikkhaMto mihilAhiyo / hai jaghanyataH AcAra Adi gyAraha aMga, utkRSTataH jo cUarukkhaM tu maNAbhirAmaM, samaMjarIpallavapupphacittaM / bhinna dasa puurv| riddhi ariddhi samupehiyA NaM, 4. liMga-inheM devatA liMga pradAna karate haiM athavA ye gaMdhArarAyAvi samikkha dhamma / liMgavihIna bhI pravrajita hote haiN| (uni 271-275) cAra pratyekabuddha : abhiniSkramaNa kA hetu 1. karakaNDu karakaNDU kaliMgesu, paMcAlesu ya dummuho / kaliMga janapada / campA nagarI / vahA karakaNDu nAma namI rAyA videhesu, gaMdhAresu ya nggii| kA rAjA rAjya karatA thA / karakaNDu go-priya thA / eka ee nariMdavasabhA, nikkhaMtA jiNasAsaNe / dina vaha gokula dekhane gayA / usane eka kRzakAya bachar3e ko putte rajje ThavittANaM, sAmaNNe pajjuvaTTiyA // dekhA / usakA mana dayA se bhara gayA / usane AjJA dI (u 18/45, 46) ki isa bachar3e ko usakI mAM kA sArA dUdha pilAyA jAe kaliMga meM karakaNDa, pAMcAla meM dvimukha, videha meM aura jaba yaha bar3A ho jAe to dUsarI gAyoM kA dUdha bhI
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyekabuddha 456 naggati dvimukha use pilAyA jaae| gopAloM ne yaha bAta svIkAra kii| apriya lagate haiM, yaha socakara sabhI rAniyoM ne eka-eka bachar3A sukhapUrvaka bar3hane lgaa| vaha yuvA haa| kaMkaNa ke atirikta zeSa kaMkaNa utAra die haiN| akele usameM atula zakti thii| rAjA ne use dekhaa| vaha bahata meM gharSaNa nahIM hotA / gharSaNa ke binA zabda kahAM se prasanna huaa| kucha samaya bItA / eka dina rAjA punaH uThe? . vahAM AyA / usane dekhA ki vahI bachar3A Aja brar3hA ho rAjA nami ne socA--'sukha akelepana meM hai| jahAM gayA hai, AMkheM dhaMsI jA rahI haiM, para laDakhaDA rahe haiM aura dvandva hai, do haiM, vahAM duHkha hai|' vicAra Age bddh'aa| usane vaha dUsare choTe-bar3e bailoM kA saMghaTana saha rahA hai| rAjA / a yA hai| rAjA socA-yadi maiM isa roga se mukta ho jAUMgA to avazya kA mana vairAgya se bhara gyaa| use saMsAra kI parivartana- hI pravrajyA grahaNa kara luuNgaa| usa dina kArtika mAsa kI zIlatA kA bhAna haa| vaha pratibuddha hokara pravajita ho / pUrNimA thii| rAjA isI ciMtana meM lIna ho so gyaa| gyaa| rAtri ke antima prahara meM usane svapna dekhaa| nandIghoSa kI AvAja se jAgA / usakA dAha-jvara naSTa ho cukA thA / usane svapna kA cintana kiyaa| citana karate-karate pAMcAla deza meM kAMpilya nAma kA nagara thaa| vahAM use jAti-smati ho gii| vaha pratibaddha ho pravanita ho dvimukha nAma kA rAjA rAjya karatA thaa| eka bAra indra gyaa| mahotsava aayaa| rAjA kI AjJA se nAgarikoM ne indradhvaja kI sthApanA kii| vaha indradhvaja aneka prakAra ke naggati puSpoM, ghaNTiyoM aura mAlAoM se sajjita kiyA gyaa| gAMdhAra janapada meM puNDravarddhana nAma kA nagara thaa| logoM ne usakI pUjA kii| sthAna-sthAna para natya, gIta vahAM naggati nAma kA rAjA rAjya karatA thA / eka dina hone lge| sAre loga moda-magna the| isa prakAra sAta rAjA naggati bhramaNa karane niklaa| usane eka puSpita dina bIte / pUrNimA ke dina mahArAja dvimukha ne indradhvaja Amra-vRkSa dekhaa| eka maMjarI ko tor3a vaha Age niklaa| kI pUjA kii| pUjA-kAla samApta huaa| logoM ne indra- sAtha vAle sabhI vyaktiyoM ne maJjarI, patra, pravAla, puSpa, dhvaja ke AbhUSaNa utAra lie aura kASTha ko rAjapatha phala Adi sAre tor3a DAle / Amra kA vRkSa aba kevala ThaMTha para pheMka diyA / eka dina rAjA usI mArga se niklaa| mAtra raha gayA / rAjA puna: usI mArga se lauTA / usane usane usa indradhvaja kASTha ko malamUtra meM par3e dekhA / use pUchA-'vaha Amra-vRkSa kahAM hai ?' maMtrI ne aMgulI ke vairAgya ho aayaa| vaha pratibuddha ho paMcamuSTi loca kara izAre se usa ThUTha kI ora saMketa kiyaa| rAjA Ama pravajita ho gyaa| kI usa avasthA ko dekha avAk raha gayA / use kAraNa jJAta huaa| usane socA-'jahAM Rddhi hai, vahAM zobhA nareza padmaratha videha rASTra kI rAjyasattA nami ko hai parantu Rddhi svabhAvataH caMcala hotI hai'-ina vicAroM sauMpa pravajita ho gyaa| eka bAra mahArAja nami ko| se vaha saMbuddha ho gyaa| dAha-jvara huaa| usane chaha mAsa taka atyanta vedanA (ina cAroM kA vistRta varNana uttarAdhyayanasUtra kI shii| vaidyoM ne roga ko asAdhya btlaayaa| dAha-jvara sukha ra sukhabodhA vRtti (patra 133-145) meM prApta hai| kucha ko zAMta karane ke lie rAniyAM svayaM candana ghisa rahI bhinnatA ke sAtha bauddhagrantha (kumbhakAra jAtaka) meM bhI thii| unake hAtha meM pahane hae kaMkaNa baja rahe the| unakI ina cAra pratyakabuddhA AvAja se rAjA ko kaSTa hone lgaa| usane kaMkaNa RSibhASita prakIrNaka meM paitAlIsa pratyekabuddha muniyoM utAra dene ke lie kahA / sabhI rAniyoM ne saubhAgya cihna kA jIvana tathA unake zikSApada nibaddha haiN| unameM bIsa svarUpa eka-eka kaMkaNa ko chor3akara zeSa sabhI kaMkaNa utAra pratyekabuddha arhat ariSTanemi ke tIrtha meM, pandraha paavdie| kucha dera bAda rAjA ne apane maMtrI se pUchA- nAtha ke tIrtha meM tathA dasa mahAvIra ke tIrtha meM hue haiN| kaMkaNa kA zabda kyoM nahIM sunAI de rahA hai ? maMtrI ne una paiMtAlIsa pratyeka buddhoM meM karakaNDa Adi cAra pratyeka kahA-'rAjan ! usake gharSaNa se uThe hae zabda Apako buddhoM kA ullekha nahIM hai|) nami
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa bhed| vibhAga niSpanna pramANa ke prakAra 457 pratyekabuddhasiddha pratyekabuddha kI avasthA meM siddha 3. dravya pramANa _hone vAle / siddhoM kA eka davvappamANe duvihe paNNatte, taM jahA ---paesanipphaNNe ddha) ya vibhAganipphaNNe y|| (anu 370) pradeza-vastu kA avibhAjya aNsh| (dra. pudgala) dravya pramANa ke do prakArapramattasaMyata--jo pUrNa vratI hone para bhI pramAdayukta pradeza niSpanna-yaha apane pradezoM se niSpanna hotA hai| isameM meya aura mApaka pRthak-pRthak nahIM hote / vibhAga niSpanna-isameM meya aura mApaka pRthakaguNasthAna / (dra. guNasthAna) pRthak hote haiN| pramANa-jJAna athavA jJAna ke hetu| (dra. jJAna) paesanipphaNNe -paramANupoggale dupaesie jAva pramANa -mApa athavA mApane ke sAdhana / dasapaesie saMkhejjapaesie asaMkhejjapaesie aNaMta pesie| (anu 371) 1. pramANa kI paribhASA pradezaniSpanna -paramANupudgala, dviprAdezika yAvat 2. pramANa ke prakAra dasa prAdezika, saMkhyeya prAdezika, asaMkhyeya prAdezika 0 dravya pramANa aura anaMta prAdezika / 0 kSetra pramANa 4. vibhAga niSpanna pramANa ke prakAra 0 kAla pramANa vibhAganiSphaNNe paMcavihe paNNatte, taM jahA-mANe 0 bhAva pramANa ummANe omANe gaNime paDimANe / 3. dravya pramANa-pradeza niSpanna aura vibhAga niSpanna | (anu 372) 4. vibhAga niSpanna pramANa ke prakAra vibhAganiSpanna ke pAMca prakAra0 mAna pramANa mAna-jisase lambAI aura caur3AI kA mApa kiyA * unmAna pramANa jaae| unmAna-jisase vajana tolA jAe / 0 avamAna pramANa avamAna-jisase lambAI caur3AI aura gaharAI kA 0 gaNya pramANa mApa kiyA jaae| 0 pratimAna pramANa gaNimAna--jisase gaNanA kI jaae| 5. kSetra pramANa pratimAna-jisase mUlyavAna vastueM tolI jaae| 6. kAla pramANa 7.'bhAva pramANa mAna pramANa mANe duvihe paNNatte, taM jahA-dhannamANappamANe ya 1. pramANa kI paribhASA rasamANappamANe ya / (anu 373) davvAicaunbheyaM pamIyae jeNa taM pamANaM ti / mAna ke do prakAra-dhAnyamAnapramANa aura rasamAna (vibhA 946) pramANa / dravya, kSetra, kAla aura bhAva rUpa caturvidha prameya ko jisake dvArA jAnA jAe, vaha pramANa hai| dhannamANappamANe- do asatIo pasatI, do pasatIo 2. pramANa ke prakAra setiyA, cattAri setiyAo kulao, cattAri kulayA pattho, pamANe cauvihe paNNatte, taM jahA-davvappamANe cattAri patthayA ADhaga, cattAri ADhagAI doNo, sadri settappamANe kAlappamANe bhaavppmaanne| (anu 369) ADhagAiM jahaNNae kaMbhe, asIiM. ADhagAI majjhimae pramANa ke cAra prakAra haiM-dravyapramANa, kSetrapramANa, kuMbhe, ADhagasataM ukkosae kuMbhe, aTraADhagasatie vAhe / kAlapramANa aura bhAvapramANa / (anu. 374) For Private & Persamal Use Only
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 dhAnyamAnapramANa - do asuti (eka pala kA mApa) kI eka prasRti ( do pala kA mApa), do prasUti kI eka setikA cAra setikA kA eka kuDava, cAra kuDava kA eka prastha, cAra prastha kA eka ADhaka, cAra ADhaka kA eka droNa, pramANa asRti prasRti setikA kuDava prasthaka ADhaka do sau chappana pala droNa (4 ADhaka ) eka hajAra caubIsa pala jaghanya kuMbha (60 ADhaka) = pandraha hajAra tIna sau sATha pala madhyama kuMbha ( 80 ADhaka ) bIsa hajAra cAra sau assI pala utkRSTa kumbha - paccIsa hajAra chaha sau pala = (100 ADhaka) vAha (800 ADhaka) = eka pala = do pala - = do lAkha cAra hajAra ATha sau pala dhannamANapyamANeNaM muttolI- murava-ihara aliMda ocArasaMsiyANaM dhannANaM dhannamANapyamANanivvittilakkhaNaM bhavai / ( anu 375 ) dhAnyamAna pramANa se muktolI ( vaha koThI jo Upara-nIce saMkIrNa aura bIca meM vizAla ho), murava (gAr3I ke Upara kA Dhakkana), iDara ( Dhakane kA bar3A pAtra), Alindaka (kuNDA) aura ocAra ( bar3A koThA) meM rakhe hue dhAnya kA dhAnyamAna pramANa jAnA jAtA hai / -cAra pala - solaha pala - cIsaTha pala rasamAna pramANa 1 rasamANappamANe dhannamANappamANAo caubhAgavivaDhie abhivarasihAjutte rasamANapyamANe vihijjai taM jahA - causaTTiyA 4, battIsiyA 8, solasiyA 16, aTTAbhAiyA 32, ubhAiyA 64, addhamANI 128, mANI 256 / do usaTTiyAo battIsiyA do bastIsiyAo aSTabhAvikA caturbhAgakA ardhamANI mANI catuHSaSTikA - 4 pala dvAtriMzikA 8 pala pozikA = = = 16 pala 32 pala 64 pala = 128 pala = 256 pala = sATha ADhaka kA eka jaghanya kumbha, assI ADhaka kA eka madhyama kumbha, sau Avaka kA eka utkRSTa kumbha aura ATha sau ADhaka kA eka vAha hotA hai| pAra tolA ATha tolA solaha tolA causaTha tolA === = do sau chappana tolA (33 sera) eka hajAra caubIsa tolA (12 sera) = cAra hajAra chiyAnave tolA (1 mana 11 sera) ikasaTha hajAra cAra sau cAlIsa tolA (19 mana 8 sera) ikyAsI hajAra nau sau bIsa tolA (25 mana 24 sera) = eka lAkha do hajAra cAra sau tolA (32 mana ) = ATha lAkha unnIsa hajAra do sau tolA (256 mana ) solasiyA, do solasiyAo aTubhAiyA, do adrubhAiyAo caubhAiyA, do ubhAiyAo addhamANI do addhamANIo mANI / ( anu 376) rasamAna pramANa - dhAnyamAna pramANa se cAra bhAga adhika Abhyantara zikhA se yukta rasamAna pramANa kiyA jAtA hai / jaise catuHSaSTikA, dvAtriMzikA, SoDazikA, aSTabhAgikA, caturbhAgikA, ardhamANI, mANI / catuHSaSTikA ke do bhAga karane se dvAtriMzikA, dvAtriMzikA ke do bhAga karane se SoDazikA, SoDazikA ke do bhAga bhAga karane se aSTabhAgikA, aSTabhAgikA ke do bhAga karane se caturbhAgikA, caturbhAgikA ke do bhAga karane se ardhamANI aura ardhamANI ke do bhAga karane se mANI hotI hai| mANI kA causaThavAM bhAga mANI kA batIsavAM bhAga mANI kA saulahavAM bhAga mANI kA AThavAM bhAga mANI kA cauthA bhAga mANI kA AdhA bhAga = = rasamAna pramANa 16 tolA 32 tolA 64 volA 120 tolA (1 sera) = 256 tolA ( 3 sera) 512 tolA 6 sera) 1024 tolA (12 sera)
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratimAna pramANa pramANa rasamANappamANeNaM vAraga-ghaDaga-karaga-kalasiya-gaggari- daMDaM dhaNuM jugaM nAliyaM ca, akkhaM musalaM ca cauhatthaM / daiya-karoDiya-kuMDiyasaMsiyANaM rasANaM rasamANappamANa- dasanAliyaM ca rajju, viyANa omANasaNNAe / / nivittilakkhaNaM bhavai / (anu 377) vatthummi hatthamejja, khitte daMDa dhaNuM ca paMthammi / __rasamAna pramANa se vAraka (choTA ghar3A), ghaTa, khAyaM ca nAliyAe, viyANa omaannsnnnnaae|| karaka (jhArI), kalazI, gagarI, dIvar3I, karoTikA (anu 380) (bar3I kuNDI) aura kuNDikA meM DAle hue rasoM kA rasa- jisase avamAna (lambAI, caur3AI aura paridhi kA mAna pramANa jAnA jAtA hai| mApa) kiyA jAtA hai, vaha avamAna hai| jaise-hAtha, unmAna pramANa daNDa, dhanuSa, yuga, nAlikA, akSa aura musala / ummANe-jaNNaM ummiNijjai, taM jahA--addhakariso daNDa, dhanuSa, yuga, nAlikA, akSa aura musala cAra kariso, addhapalaM palaM, addhatulA tulA, addhabhAro bhaaro| hAtha kA hotA ha / dasa hAtha kA hotA hai| dasa nAlikA kI eka rajjU hotI hai| do addhakarisA kariso, do karisA addhapalaM, do ye avamAna saMjJA se jJAtavya haiN| vAstu (ghara kI bhUmi) hAtha se mApA jAtA hai, kheta addhapalAI palaM, paMcuttarapalasaiyA tulA, dasa tulAo addha daNDa se mApA jAtA hai, mArga dhanuSa se mApA jAtA hai bhAro, bIsaM tulAo bhaaro| (anu 378) aura khAI kA gaDDhA nAlikA se mApA jAtA hai| ye bhI jisase tolA jAtA hai, vaha unmAna hai, jaise -ardhakarSa, avamAna saMjJA se jJAtavya haiM / karSa, ardhapala, pala, ardhatulA, tulA, ardhabhAra, bhAra / do eeNaM omANappamANeNaM khAya-ciya-raciya-karakaciyaardhakarSa kA eka karSa, do karSa kA eka ardhapala, do kaDa-paDa-bhitti-parikkhevasaMsiyANaM davANaM omANappaardhapala kA eka pala, eka sau pAMca paloM kI eka tulA, kA eka pala, eka sA pAca palA kA eka tulA, mANanivittilakkhaNaM bhvi| (anu 381) dasa tulA kA eka ardhabhAra aura bIsa tulA kA bhAra isa avamAna pramANa se khode hue, cine hue, banAe hotA hai| hue, karota se kATe hue tathA kaTa, paTa, bhitti aura ardhakarSa--AdhA tolA paridhi - inase saMbaddha dravyoM kA avamAna pramANa jAnA karSa-eka tolA jAtA hai| ardhapala-do tolA gaNya pramANa pala-cAra tolA gaNime ---jaNNaM gaNijjai, taM jahA-ego dasa sayaM ardhatulA--do sau dasa tolA (26 sera) sahassaM dasasahassAI sayasahassaM dasasayasahassAI koddii| tulA-cAra sau bIsa tolA (51 sera) ___(anu 382) ardhabhAra-cAra hajAra do sau tolA (1 mana jo ginA jAtA hai vaha gaNya hai, jaise-eka, dasa, 123 sera) sau hajAra, dasa hajAra, sau hajAra (lAkha), dasa sau bhAra-ATha hajAra cAra sau tolA (2 mana 25 sera) hajAra (dasa lAkha) aura koTi / ummANappamANeNaM patta-agaru-tagara-coyaya-kuMkuma-khaMDa- eeNaM gaNimappamANeNaM bhitaga-bhitti-bhatta-veyaNa-Ayagula-macchaMDiyAdINaM davvANaM ummANappamANanivitti- vvayasaMsiyANaM davvANaM gaNimappamANanivittilakkhaNaM lakkhaNaM bhvi| (anu 379) bhavai / (anu 383) __unmAna pramANa se patra (tejapatra Adi), agaru, tagara, isa gaNya pramANa se bhRtaka (karmakara), bhRti (vRtti), coyaka (sugandhita dravya), kuMkuma, khANDa, gur3a, mastyaNDikA bhakta (bhojana), vetana aura Aya-vyaya se saMbaddha dravyoM kA (rAba) Adi dravyoM kA unmAna pramANa jAnA jAtA hai| gaNya pramANa jAnA jAtA hai| avamAna pramANa pratimAna pramANa omANe --jaNNaM omiNijjai, taM jahA-hattheNa vA paDimANe-jaNNaM paDimiNijjai, taM jahAguMjA daMDeNa vA dhaNuNA vA jugeNa vA nAliyAe vA akkheNa vaa| kAgaNI niSphAvo kammamAsao maMDalao suvaNNo / paMca musaleNa vaa| guMjAo kammamAsao, cattAri kAgaNIo kammamAsao,
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa 460 pramAda tiNi nipphAvA kammamAsao, evaM caukkao kammamA- 6.kAla pramANa sao / bArasa kammamAsayA maMDalao, evaM aDayAlIsAe kAlappamANe duvihe paNNatte, taM jahA-paesanipphaNNe kAgaNIo mNddlo| solasa kammamAsayA suvaNNo, evaM ya vibhAganiSphaNNe ya / (anu 413) causaTTIe kAgaNIo suvnnnno| (anu 384) kAlapramANa ke do prakAra-pradezaniSpanna aura pratimAna-jisase svarNa Adi kA taula kiyA vibhAganiSpanna / jAtA hai, jaise gujA, kAkaNI, niSpAva, karmamASaka, 7. bhAva pramANa maNDalaka aura suvarNa / pAMca guJjA, cAra kAkaNI aura bhAvappamANe tivihe paNNatte, taM jahA -guNappamANe tIna niSpAva kA eka karmamASaka hotA hai / nayappamANe saMkhappamANe / (anu 506) ___isa prakAra cAra kAkaNI se niSpanna karmamASaka ko bhAvapramANa ke tIna prakAra-guNapramANa, nayapramANa catuSka karmamASaka kahate haiM / bAraha karmamASaka kA eka aura saMkhyApramANa / maNDalaka hotA hai| guNapramANa isa prakAra ar3atAlIsa kAkaNI kA eka maNDalaka ___ guNappamANe duvihe paNNatte, taM jahA-jIvaguNappamANe aura solaha karmamASaka kA eka suvarNa hotA hai| isa ya ajIvaguNappamANe ya / (anu 507) prakAra causaTha kAkaNI kA eka suvarNa hotA hai| guNapramANa ke do prakAra- jIvaguNapramANa aura eeNaM paDimANappamANeNaM suvaNNa-rajata-maNi-mottiya ajIvaguNapramANa / saMkha-sila-ppavAlAdINaM davvANaM paDimANappamANanivitti ajIvaguNappamANe paMcavihe paNNatte, taM jahA- vaNNalakkhaNaM bhvi| (anu 385) gaNappamANe gaMdhaguNappamANe, rasaguNappamANe phAsagUNappamANe isa pratimAna pramANa se svarNa, rajata, maNi, mauktika, saMThANaguNappamANe / (anu 508) zaMkha, zilA (mUlyavAna patthara), pravAla Adi dravyoM kA ajIvaguNapramANa ke pAMca prakAra-varNagaNapramANa, pratimAna pramANa jAnA jAtA hai| gaMdhaguNapramANa, rasaguNapramANa, sparzaguNapramANa aura 5. kSetra pramANa saMsthAnaguNapramANa / khettappamANe duvihe paNNatte taM jahA-paesanipphaNNe jIvaguNappamANe tivihe paNNatte, taM jahA-nANaya vibhAganipphaNNe ya / / (an 386) guNappamArNa dasaNaguNappamANe carittaguNappamANe / kSetrapramANa ke do prakAra-pradezaniSpanna aura vibhAga (anu 514) nisspnn| jIvaguNapramANa ke tIna prakAra-jJAnaguNapramANa, paesanipphaNNe - egapaesogADhe dupaesogADhe tipae darzanaguNapramANa aura cAritraguNapramANa / sogADhe jAva dasapaesogADhe saMkhejjapaesogADhe asaMkhejja- jJAnaguNapramANa pesogaaddhe| (anu 387) nANaguNappamANe cauvihe paNNate, taM jahA-paccakkhe pradezaniSpanna -ekapradezAvagADha, dvipradezAvagADha, aNumANe ovamme aagme| (anu 515) tripradezAvagADha yAvat dasapradezAvagADha, saMkhyeya pradezAvagADha jJAnaguNapramANa ke cAra prakAra-(1) pratyakSa aura asaMkhyeya pradezAvagADha / (2) anumAna (3) upamAna (4) aagm| vibhAganipphaNNe--- (dra. saMbaddha nAma) aMgula vihatthi rayaNI, kUcchI dhaNa gAuyaM ca bodhavvaM / joyaNa seDhI payaraM, logamaloge vi ya taheva // pramAda-dharmAcaraNa meM anutsAha / (anu 388) majjaM visaya kasAyA nihA vigahA ya paMcamI bhnniyaa| aMgula, vitasti, ratni, kukSi, dhanuSa, gavyUta, yojana, (uni 180) zreNI, pratara, loka aura aloka-yaha vibhAganiSpanna pramAda ke pAMca prakAra-madya, viSaya, kaSAya, nidrA pramANa hai| aura vikthaa|
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramAda pramAda : sAdhanA kA bAdhaka tatva pracurakarmendhanaprabhavanirantarAvidhyAtazArIramAnasA nekaduHkhahutavahajvAlAkalApaparItamazeSameva saMsAravAsagRhaM pazyaMstanmadhyavarttyapi sati ca tannirgamanopAye vItarAgapraNItadhammaM cintAmaNI yato vicitrakarmodayasAcivyajanitAt pariNAmavizeSAdapazyanniva taddbhayamavigaNayya viziSTaparalokakriyAvimukha evAste jIva sa khalu pramAdaH / tasya ca pramAdasya ye hetavo mayAdayaste'pi pramAdAstatkAraNatvAt / ( nandIma pa 204 ) nirantara prajvalita, agni kI jvAlAoM / pracura karmarUpI indhana se utpanna zArIrika aura mAnasika duHkharUpI se yaha sArA saMsAra vAsa pirA huA hai usameM rahane vAlA vyakti usa agni ko sAkSAt dekha rahA hai| usa prajvalita gRha se nirgamana kA upAya hai vItarAga dvArA praNIta dharma kA samAcaraNa / kintu karmodaya ke vicitra pariNAma vizeSa se usako na dekhatA huA, usa karAla agni ke bhaya kI gaNanA na karatA huA vaha jIva paraloka ke lie kI jAne vAlI viziSTa kriyAoM se vimukha hI rahatA hai / isakA mUla kAraNa hai --pramAda / isa pramAda ke madya Adi jo hetu haiM, ve sabhI pramAda haiM, kyoMki ve pramAda ke kAraNabhUta haiM / pramAda : bhava-bhramaNa kA hetu evaM bhavasaMsAre saMsarai suhAsuhehi kammehi / jIvo pamAyabahulo, samayaM goyama ! mA pamAyae // (10/25) pramAda-bahuta jIva zubha-azubha karmoM mRtyumaya saMsAra meM paribhramaNa karatA hai, gautama ! tU kSaNa bhara bhI pramAda mata kara / apramatattA kA Alambana ' imaM ca me asthi imaM ca naritha, imaM ca me kicca imaM akiccaM / 461 taM evamevaM lAlapyamANaM, harA haraMti tti kahUM pamAe // dvArA janmaisalie he (u 14/15) "yaha mere pAsa hai aura yaha nahIM hai, yaha mujhe karanA hai aura yaha nahIM karanA hai isa prakAra vRthA bakavAsa karate hue puruSa ko uThAne vAlA kAla uThA letA hai| isa sthiti meM pramAda kaise kiyA ?" jAe apramatta pahale yA pIche ? sa puvvamevaM na labhejja pacchA esomA sAsayavAiyANaM / visIyaI siDhile AuyaMmi kAlovaNIe sarIrassa bhee // khiSpaM na sakkei vivegame tamhA samuTThAya pahAya kAme / samicca loyaM samayA mahesI appA rakkhI caramaNyamatto // (u4/9, 10) jo pUrva jIvana meM apramata nahIM hotA vaha pichale jIvana meM bhI apramAda ko nahIM pA sktaa| "pichale jIvana meM apramatta ho jAeMge " aisA nizcaya vacana - zAzvatavAdiyoM ke lie hI ucita ho sakatA hai / pUrva jIvana meM pramatta rahane vAlA Ayu ke zithila hone para mRtyu ke dvArA zarIrabheda ke kSaNa upasthita hone para viSAda ko prApta hotA hai / pravacana koI bhI manuSya viveka ko tatkAla prApta nahIM kara sakatA isalie mokSa kI eSaNA karane vAle maharSi ! tuma utthita bano - jIvana ke antima bhAga meM apramatta baneMge isa Alasya ko tyAgo kAmabhogoM ko chor3a, loka ko bhalIbhAMti jAna samabhAva meM ramaNa tathA AtmarakSaka aura apramatta hokara vicaraNa karo / sutte yAvI paDibuddhajIvI na vIsase paMDie Apanne / ghorA muhuttA avalaM sarIraM bhADapakkhI va carapyamatto // ( u 4 6) AzuprajJa paMDita soye hue vyaktiyoM ke bIca bhI jAgRta rahe / pramAda meM vizvAsa na kare / kAla bar3A ghora ( krUra) hotA hai| zarIra durbala hai| isalie vaha bhAraNDa pakSI kI bhAMti apramatta hokara vicaraNa kare / apramatta niyamataH ahiMsaka kaSAyapramatta yogapramata (x. arfiger) ( i. guNasthAna) (dra pratilekhanA) pratilekhanA pramAda | pravacana - jinazAsana dvAdazAMga / 1. pravacana ke artha 2. pravacana ke paryAya 3. nigraMtha pravacana kA svarUpa aura pariNAma 4. pravacana ke prabhAvaka *. pravacana: dvAdazAMga ( dra. aMgapra viSTa )
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravacana 462 pravacana ke prabhAvaka 1. pravacana ke artha 0 pravacana Adi vacana hai athavA zivaprApaka vacana hai, pavayaNaM duvAlasaMgaM gaNipiDagaM / (nandIca pR 12) ataH ise pravacana kahA gayA hai / procyante anena jIvAdayaH padArthA iti pravacanam " 3. nirgranthapravacana kA svarUpa aura pariNAma pravacanaM dvAdazAMga, tadupayogAnanyatvAd vA saMghaH / namo cauvIsAe titthagarANaM usabhAdimahAvIrapajja(ucU pR 1) vasANANaM iNameva niggaMtha pAvayaNaM saccaM aNutaraM kevalaM pravacana kA artha hai-dvAdazAMga gaNipiTaka / dvAdazAMga paDipuNNaM neAuyaM saMsuddhaM sallagattaNaM siddhimagga muttimaggaM kA AdhAra hai saMgha aura usakA upayoga bhI saMghasApekSa nijjANamaggaM nivvANamaggaM avitahamavisaMdhi savvadukkhappahai, ataH saMgha ko pravacana kahA gayA hai| hINamaggaM / etthaM ThiyA jIvA sijhaMti bujhaMti muccaMti suyamiha jiNappavayaNaM tssuppttii| parinivvAyaMti savvadukkhANaM aMtaM kareMti / taM dhamma sahahAmi jiNagaNaharavayaNAo"| pattiyAmi roemi phAsemi annupaalemi| (Ava 4 / 9) egaTriyANi tinni u pavayaNa sUttaM taheva attho ya / " ___maiM RSabha se mahAvIra paryaMta caubIsa tIrthaMkaroM ..."sAmannaM suyanANaM visesao suttamattho ya / / ko namaskAra karatA huuN| yaha nirgranthapravacana hI satya, (vibhA 1365-1367) anuttara, advitIya, pratipUrNa, mokSa kI ora le jAne vAlA jinapravacana zruta kahalAtA hai / usakI artha rUpa / sarvata: zuddha, mAyA, nidAna aura mithyAdarzana- ina tInoM utpatti arhat se tathA sUtra rUpa utpatti gaNadharoM se hotI zalyoM ko chinna karane vAlA hai / yaha siddhi, mukti, niryANa hai / ata: pravacana, sUtra aura artha-ye tInoM ekArthaka haiN| (mokSa) aura nirvANa (zAMti) kA mArga hai| yaha yathArtha, sAmAnyataH zrutajJAna ko aura vizeSataH sUtra tathA artha ko avicchinna aura sarva duHkhoM ke prahANa kA mArga hai| pravacana kahA gayA hai| isa nirgrantha pravacana meM sthita jIva, siddha, buddha, 2. pravacana ke paryAya mukta aura parinirvRta hote haiM tathA saba duHkhoM kA anta suyadhamma tittha maggo pAvayaNaM pavayaNaM ca egtttthaa| karate haiN| (Avani 130) maiM isa nigraMtha pravacana para zraddhA, pratIti aura ruci zratadharma, tIrtha, mArga, prAvacana aura pravacana--ye karatA hUM, isakA AcaraNa aura anupAlana karatA haiN| ekArthaka haiN| 4. pravacana ke prabhAvaka pravacana kA AdhArabhUta hone ke kAraNa tIrtha ko aisesaiDiDhayAyariya vAI dhammakahi khavaga nemittI / pravacana kahA gayA hai|| (dra. tIrtha) vijjA rAyAgaNasaMmayA ya titthaM pabhAvati / / jamiha pagayaM pasatthaM pahANavayaNaM ca pavayaNaM taM ca / (nandImavR pa 210) (vibhA 1367) pravacana athavA tIrtha ke prabhAvaka ATha ghaTakaprazasta aura pradhAna vacana pravacana hai / majjijjai sohijjai jeNaM to pavayaNaM tao mggo| 1. atizeSaRddhi-atizaya Rddhisampanna / ahavA sivassa maggo maggaNamannesaNaM pNtho|| 2. AcArya--yugapradhAna AgamapuruSa / ..."pAvayaNamAivayaNaM vA / sivapAvayavayaNaM vA."|| 3. vAdI-vAda-vidyA meM nipuNa / (vibhA 1381, 1382) 4 dharmakathI-dharma-kathA meM kuzala / 0 mArga kA artha hai-parimArjana, zodhana / pravacana 5. kSapaka-tapasyA karane vaalaa| parimArjana kA hetU hai ataH use mArga kahA gayA hai| 6. naimittika-nimittavid / athavA mArga kA artha hai- anvessnn| isase zivapatha 7. vidyAdhara-prajJapti Adi vidyAoM kA paargaamii| kA anveSaNa saMbhava hai, ataH ise mArga kahA gayA 8. rAjasammata--rAjAoM dvArA sammata vykti|
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravacana-mAtA 463 prAyazcitta pravacana-mAtA-pAMca samiti aura tIna gupti kA vacanAtmakazruta gRhIta ho jAtA hai / dvAdazAMga pravacana saMyukta nAma / usase bahirbhUta nahIM hai| aTTa pavayaNamAyAo samiI gutti taheva ya / " athavA pAMca samitiyAM aura tIna guptiyAM cAritra eyAo aTusamiIo samAseNa viyaahiyaa| rUpa haiM / jJAna, darzana aura cAritra kA avinAbhAvI saMbaMdha duvAlasaMga jiNakkhAyaM mAyaM jattha u pavayaNaM // hai| ina tInoM ke atirikta dvAdazAMgI kucha hai hI nahIM, (u 2411.3) isalie ina AThoM meM sArA pravacana samAyA haA hai| samitiguptiSa pravacanaM mAtaM sthitamityarthaH / samiti-gupti kA svarUpa (dra. mamiti, gupti) (uca pR 266) prAyazcitta-doSa-vizuddhi kA upaay| yadA tu mAya tti padasya mAtara iti saMskArastadA"" | 1.prAyazcitta ke nirvacana bhAvamAtarastu samitayaH, etAbhyaH prvcnprsvaat| 2. prAyazcitta kI paribhASA (uzAva pa 513, 514) * prAyazcitta : tapa kA eka bheda (dra. tapa) pAMca samiti aura tIna gupti-ye ATha pravacana 3. prAyazcitta ke prakAra mAtAeM haiN| inameM jinabhASita dvAdazAMga rUpa pravacana 4. prAyazcitta ke sthAna samAyA huA hai| 5. prAyazcitta ke pariNAma ___'mAyAo' zabda ke 'mAtA:' aura mAtaraH'-~-ye do * AlocanA prAyazcitta saMskRta rUpa kiye jA sakate haiM / pahale meM 'samAne' aura (da. AlocanA) dUsare meM 'mAM' kA artha hai / ina ATha samitiyoM se pravacana * pratikramaNa prAyazcitta (dra. pratikramaNa) kA prasava hotA hai, isalie inheM pravacana-mAtA kahA jAtA 1. prAyazcitta ke nirvacana pAvaM chidati jamhA pAyacchittaM tu bhaNNai teNaM / samitiyo meM dvAdazAMga kA samavataraNa pAeNa vAvi cittaM visohae teNa pacchittaM // aTThasuvi samiIsu a duvAlasaMga smoari|... (Avani 1508) pAyacchittakaraNaM-prAya iti bAhulyasyAkhyA, citta IryAsamitI prANAtipAtaviramaNavatamavatarati, iti jIvitasyAkhyA / prAyazcittaM sodhayatIti tadvattikalpAni ca zeSatAni tatraivAntarbhAvamupayAnti, prAyazcittaM / prazastaM vA cittasya vizuddhikAraNamiti vA teSu ca na tadasti yanna smvtrti|| prAyazcittaM, vA athavA 'citI saMjJAne' prAyazaH vitathabhASAsamitistu sAvadhavacanaparihArato niravadyavaco mAcaritamarthamanussaratIti vA prAyazcittaM / bhASaNAtmikA tayA ca vacanaparyAyaH sakalo'pyAkSipta eva, (Ava 2 pR 251) na ca tadabahirbhataM dvAdazAGgamasti, yadvA sarvA apyamU- jo pApakarmoM ko kSINa karatA hai, vaha prAyazcitta hai| cAritrarUpAH jJAnadarzanAvinAbhAvi ca cAritraM, na caitad . jo pracuratA se citta-AtmA kA vizodhana karatA trayAtiriktamanyadarthato dvAdazAmiti sarvAsvapyetAsu hai, vaha prAyazcitta hai| pravacanaM mAtamucyate / (uni 459 zAva pa 514, 515) 0 jo cittavizuddhi kA prazasta hetu hai, vaha prAyazcitta hai| __ ATha pravacana-mAtAoM meM jinabhASita dvAdazAMgI . asatya AcaraNa kA anusmaraNa karanA prAyazcitta hai| samAI huI hai-- 2. prAyazcitta ko paribhASA * IryA samiti meM prANAtipAtaviramaNa vrata kA avataraNa avarAhe pAyacchittaM kAtavvaM.."avarAheNa maliNattaNaM hotA hai| zeSa sAre vrata usakI surakSA ke lie haiM, bhavatIti tad vizuddhiH kAryA."avarAho sallaM bhavati, isalie unakA bhI isameM antarbhAva ho jAtA hai| tata uddharetavvaM.'avihaMpi kammaM pAvaM jeNa thovevi saMte bhASA samiti meM sAvadhavacana kA parihAra hotA hai| vvANagamaNaM Natthi, teNa taM aTavihaMpi kammaM NigyAtevaha niravadyavacana rUpa hotI hai| isameM sArA tavvaM "tassa pAyacchittassa krnnN| (Avaca 2 pR 251)
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAyazcitta aparAdha (niyamoM kA atikramaNa ) hone para AtmA malina hotI hai / usakI vizodhi ke lie jo anuSThAna kiyA jAtA hai, vaha prAyazcitta hai| aparAdha zalya hai / zalya ke uddharaNa ke lie jo kiyA jAtA hai vaha prAyazcitta hai / AThoM karma pApa haiN| unake rahate nirvANa nahIM hotA / unake unmUlana ke lie jo kiyA jAtA hai| vaha prAyazcita hai / 3. prAyazcitta ke prakAra AloyaNA rihAIyaM, pAyacchittaM tu dasavihaM / (u 30|31) pAyacchittaM dasavihaM taM jahA - AloyaNaM, paDikkamaNaM, tadubhayaM vivego, viyosaggo, tavo, chedo, mUlaM, aNavaTTappo, pAraMcio / (daacU pR 14) 464 prAyazcitta ke dasa prakAra AlocanA - guru ke samakSa apane doSoM kA nivedana karanA / pratikramaNa - kie hue pApoM se nivRtta hone ke lie 'mithyA me duSkRtam' aisA kahanA / tadubhaya AlocanA evaM pratikramaNa - donoM karanA / viveka - azuddha AhAra Adi kA utsarga karanA / tapa - upavAsa Adi karanA / cheda-saMyama - kAla ko chedakara kama kara denA / mUla - punaH vrattAropaNa karanA / anavasthApya tapasyA pUrvaka vratAropaNa karanA ! pArAMcita - avahelanApUrvaka vratAropaNa karanA / 4. prAyazcitta ke sthAna paroparassa vAyaNapariyadRNavatthadANAdie aNAlotie gurUNaM aviNaotti AloyaNArihaM / paDikkamaNaM puNa pavayaNamAdisu AvassagakaMme vA sahasA atikkama paDicotito sayaM vA saritUNa micchAdukkaDaM kareti evaM tassa suddhI / AutteNa mUluttaraguNAtikkama saMdehe Aloya pakkimamubhayaM / AhArAtINa uggamAdiasudvANaM gahitANaM pacchA viSNAtANaM saMpattANa vA vivego pariccAgo / vA kae viosaggo kAturasaggo gamanAgamaNasuviNaNa IsaMtaraNAdisu / tavA mUluttaraguNAtiyAre paMcarAti diyAti chammAsAvasANamaNekadhA / prAyazcitta ke sthAna chedo avarAdho paMcaeNa sAsaNaviruddhAdisamAyAreNa vA tavArihamatikkatassa paMcarAiM diyAdipavvajjAvicchedaNaM / mUlaM pagADhatarAhassa mUlato pariyAto chijjati / aNavaTTho mUla cchedANaMtaraM keNati kAlavihiNA puNo dikkhijjati / pAraMcito khettAto desAto vA Nicchubbhati / chedamUla aNavaTTapArAMcitANi desakAla purisasAmatyAdI ni paDucca dIjjati / ( AvacU 2 pR 246, 247 ) prAyazcitta ke dasa sthAna 1 AlocanA - guru ko sUcita kie binA paraspara vAcanA, parivartanA karane para tathA vastra Adi kA AdAna-pradAna karane para guru ko nivedana karanA / 3. pratikramaNa pravacana Adi athavA Avazyaka kAryoM meM sahasA niyamoM kA atikramaNa hone para dUsaroM se prerita ho yA svayaM smRti kara 'micchAmi dukkaDaM ' karanA / 3. tadubhaya-mUlaguNa athavA uttaraguNoM ke atikramaNa meM saMdeha hone para athavA jAnadUjhakara atikramaNa karane para tadubhaya prAyazcitta hotA hai / 4. viveka - udgama Adi doSoM se azuddha AhAra Adi grahaNa karane ke pazcAt jAnakArI hone para usa AhAra kA visarjana karanA viveka prAyazcitta hai / 5. vyutsarga- gamanAgamana, svapna, nadIsaMtaraNa Adi prasaMgoM para kAyotsarga karanA vyutsarga prAyazcitta hai| 6. tapa mUlaguNa- uttaraguNa meM aticAra hone para aticAra ke anurUpa tapa karanA tapa prAyazcitta hai / isakA kAlamAna jaghanya pAMca dina-rAta tathA utkRSTa chaha mAsa hai / 7. cheda - aparAdhoM kA upacaya aura zAsanaviruddha samAcaraNa hone para tathA tapa ke yogya prAyazcitta kA atikramaNa hone para tathA pravrajyA ke pAMca dina Adi kA cheda karanA, saMyamaparyAya ko kama karanA cheda prAyazcitta hai / 8. mUla - pragADhatara aparAdha hone para saMyamaparyAya kA mUla se viccheda karanA - naI dIkSA denA mUla prAyazcitta hai / 9. anavasthApya - eka nizcita avadhi ke bAda punaH dIkSA denA anavasthApya prAyazcitta 1
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ abahuzruta kauna ? 10. pArAMcita -- isameM kSetra aura deza se vyakti ko pRthak kara diyA jAtA ' cheda, mUla, anavasthApya aura pArAMcita prAyazcitta kA prayoga deza, kAla aura puruSa kI zakti Adi ko dhyAna meM rakhakara kiyA jAtA hai / 5. prAyazcitta ke pariNAma ArAhei / pAyacchitta karaNeNaM pAvakammavisohi jaNayai niraiyAre yAvi bhavai / sammaM ca NaM pAyacchittaM paDivajjamANe maggaM camaggaphalaM ca visohei AyAraM ca AyAraphalaM ca ( u 29 / 17) prAyazcitta karane se jIva pApakarma kI vizuddhi karatA hai aura niraticAra ho jAtA hai / samyak prakAra se prAyazcitta karane vAlA mArga ( samyaktva ) aura mArgaphala (jJAna) ko nirmala karatA hai tathA AcAra ( cAritra) aura AcAraphala (mukti) kI ArAdhanA karatA hai / baMdha AtmA ke sAtha zubha-azubha karmoM kA ( dra. karma ) baladeva - do hajAra siMhoM kA bala eka aSTApada meM hotA hai aura dasa lAkha aSTapadoM kA bala eka baladeva meM hotA hai / do baladevoM kA bala eka vAsudeva meM hotA hai / baladeva vAsudeva ke bar3e bhAI hote haiM / inakI gati hai - svarga yA mokSa / sambandha / ( dra. vAsudeva) bahuzruta-nAnA zrutagranthoM kA svAdhyAyI / 1. bahuzruta kauna ? 2. abahuzruta kauna ? 3. bahuzruta ko zaMkha Adi kI upamA bahuzrutatA kI arhatA 465 * ( dra. zikSA) ( dra. pUrva ) * bahuzruta: caturdazapUrvI 4. bahuzrutatA ke pariNAma 1. bahuzruta kauna ? parisamattagaNipiDagajjhayaNassavaNeNa ya viseseNa ya bahuta / ( acU pR 256 ) jo gaNipiTaka ( AcAra Adi dvAdazAMga ) kA viziSTa ( ucU pR 194) jJAtA hai, vaha bahuzruta hai / bahussuo coddasavvI / jo caudahapUrvI hai. vaha bahuzruta hai / bahuzrutA vividhAgamazravaNAvadAtIkRtamatayaH / ( uzAvR pa 253 ) vividha AgamoM ke zravaNa-adhyayana se jinakI buddhi nirmala ho jAtI hai, ve bahuzruta kahalAte haiM / Agamasiddha savvaMgapArao goamuvva guNarAsI / " 'saMkhAIe u bhave sAhai / tatthAgamasiddha kira saMyabhUramaNe'vi macchagAiyA / jaM ciTThati sa bhagavaM uvautto jANaI tayaMpi // ' ( Avani 935 hAvR 1 pR 275 ) jo gaNadhara gautama kI taraha mahAn atizayasampanna aura dvAdazAMga kA pAragAmI hai, vaha Agamasiddha athavA bahuzruta kahalAtA hai / vaha prANiyoM ke saMkhyAtIta bhavoM ko jAnatA hai / vaha jJAnopayogaupayukta hone para svayaMbhUramaNa samudra ke matsya Adi prANiyoM kI ceSTAoM ko bhI jAna letA hai / bahuzruta (bRhatkalpabhASya, gAthA 402 ke anusAra bahuzruta tIna prakAra ke hote haiM 1. jaghanya bahuzruta - nizItha kA jJAtA / 2. madhyama bahuzruta kalpa aura vyavahAra kA jJAtA / 3 utkRSTa bahuzruta - nauveM aura dazaveM pUrva kA jJAtA / nizItha bhASya kI cUrNi, pR. 495 ke anusAra bahuzruta ke tIna prakAra ye haiM- 1. jaghanya bahuzruta nizItha kA jJAtA / 2. madhyama bahuzruta nizItha aura caudaha pUrvo kA madhyavartI jJAtA / 3. utkRSTa bahuzruta - caturdazapUrvI / dhavalA bahuzruta kahA gayA hai / ) 2. abahuzruta kauna ? 8 | 3 | 41 meM bAraha aMgoM ke dhAraka ko je yAvi hoi nivvijje, thaddhe luddhe aNiggahe / abhikkhaNaM ullavaI, aviNIe abahussue || ( u 11 / 2) jo vidyAhIna hai, vidyAvAn hote hue bhI jo abhimAnI hai, jo sarasa AhAra meM lubdha hai, jo ajitendriya
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ bahuzruta 466 zaMkha Adi kI upamA ........"""" // hai, jo bAra-bAra asambaddha bolatA hai, jo avinIta hai, hai, usI prakAra bahuzruta bhikSa meM dharma, kIrti aura zruta vaha abahuzruta kahalAtA hai / donoM ora (apane aura apane AdhAra ke guNoM) se suNo3. bahuzruta ko zaMkha Adi ko upamA bhita hote haiN| jahA saMkhammi payaM, nihiyaM drahao vi virAyai / ___ kamboja azva-jisa prakAra kamboja ke ghor3oM meM kanthaka ghor3A zIla Adi guNoM se AkIrNa aura vega se evaM bahussue bhikkhU, dhammo kittI tahA suyaM / / jahA se kaMboyANaM, AiNNe kathae siyaa| zreSTha hotA hai, usI prakAra bhikSuoM meM bahathata zreSTha hotA hai| Ase javeNa pavare, evaM havai bhussue| yoddhA jisa prakAra AkIrNa (jAtimAn) azva para jahAiNNasamArUDhe, sUre daDhaparakkame / ubhaonaMdighoseNaM, ............ ........... || car3hA huA dRr3ha parAkrama vAlA yoddhA donoM ora bajane vAle vAdyoM ke ghoSa se ajeya hotA hai, usI prakAra bahuzruta jahA kareNuparikiNNe, kuMjare saTThihAyaNe / apane AsapAsa hone vAle svAdhyAya-ghoSa se ajeya hotA balavaMte appaDihae,....." .................... // jahA se tikhasiMge, jAyakhaMdhe viraayii| gaja-jisa prakAra hathiniyoM se parivRta sATha varSa vasahe jahAhivaI,.......... kA balavAn hAthI kisI se parAjita nahIM hotA, usI jahA se tikkhadADhe, udagge duppahaMsae / prakAra bahuzruta dUsaroM se parAjita nahIM hotaa| sIhe miyANa pavare, ... ... .............. / (sATha varSa kI Ayu taka hAthI kA bala prativarSa jahA se vAsudeve, saMkhacakkagayAdhare / bar3hatA rahatA hai, usake bAda meM kama honA zurU ho jAtA appaDihayabale johe, ............... .......... || hai| yahAM hAthI kI pUrNa balavattA batAne ke lie sATha varSa jahA se cAurate, cakkavaTTI mahiDDhie / kA ullekha kiyA gayA hai|) caudasarayaNAhivaI, ...... jahA se sahassakkhe, vajjapANI puraMdare / vRSabha-jisa prakAra tIkSNa sIMga aura atyanta puSTa sakke devAhivaI,......" skandha vAlA baila yUtha kA adhipati bana suzobhita hotA / jahA se timiraviddhaMse, uttidrute divAyare / hai, usI prakAra bahuzruta AcArya banakara suzobhita hotA jalate iva teeNa, ....... ........................|| jahA se uDubaI caMde, nakkhattaparivArie / ___ siMha -jisa prakAra tIkSNa dADhoM vAlA pUrNa yuvA paDipuNNe puNNamAsIe, .......................... // aura duSparAjeya siMha AraNya pazuoM meM zreSTha hotA hai, jahA se sAmAiyANaM, koTThAgAre surakkhie / usI prakAra bahuzruta anyatIthikoM meM zreSTha hotA hai| nANAdhannapaDipuNNe,..... .................|| vAsudeva -jisa prakAra zaGkha, cakra aura gadA ko jahA sA dumANa pavarA, jaMbU nAma sudaMsaNA / dhAraNa karane vAlA vAsudeva abAdhita bala vAlA yoddhA aNADhiyassa devamsa,........ ........... // hotA hai, usI prakAra bahuzruta abAdhita bala vAlA hotA jahA sA naINa pavarA, salilA sAgaraMgamA / sIyA nIlavaMtapavahA ........" ..................."|| cakravartI -jisa prakAra mahAna RddhizAlI, caturanta jahA se nagANa pavare, sumahaM maMdare girii| cakravartI caudaha ratnoM kA adhipati hotA hai, usI prakAra nANosahipajjalie,..... ... ............... / / bahuzruta caturdaza pUrvadhara hotA hai| jahA se sayaMbhUramaNe, udahI akkhaodae / zakendra jisa prakAra sahasracakSu, vajrapANi aura nANArayaNapaDipuNNe, evaM havai bhussue| puroM kA vidAraNa karane vAlA zakra devoM kA adhipati (u 11115-30) hotA hai, usI prakAra bahuzruta daivI sampadA kA adhipati zaMkha-jisa prakAra zaGkha meM rakhA huA dUdha donoM ora hotA hai| (apane aura apane AdhAra ke guNoM) se suzobhita hotA sUrya-jisa prakAra aMdhakAra kA nAza karane vAlA
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ bahuzruta 467 bAhubalI ugatA huA sUrya teja se jalatA huA pratIta hotA hai, usI bAlapaMDitamaraNa-saMyamAsaMyamI avasthA meM hone prakAra bahuzruta tapa ke teja se jalatA huA pratIta hotA vAlI mRtyu / (dra. maraNa) bAlamaraNa--asaMyamI avasthA meM hone vAlI mRtyu / pratipUrNa candra-jisa prakAra nakSatraparivAra se (dra. maraNa) parivRta grahapati candramA pUrNimA ko pratipUrNa hotA hai, bAhubalI-bhagavAn RSabha ke putra / usI prakAra sAdhuoM ke parivAra se parivRta bahuzruta sakala bAhabalikovakaraNaM niveaNaM cakki devayA kahaNaM / kalAoM se paripUrNa hotA hai|| nAhammeNaM jujjhe dikkhA paDimA paiNNA ya // ___ koSThAgAra-jisa prakAra sAmAjikoM (samudAyavRtti (Avani 349) vAloM kA koSThAgAra surakSita aura aneka prakAra ke dhAnyoM se paripUrNa hotA hai, usI prakAra bahuzruta nAnA paDhamaM diTThIjuddhaM vAyAjuddhaM taheva bAhAhiM / muTThIhi a daMDehi a savvatthavi jippae bharaho / prakAra ke zruta se paripUrNa hotA hai| so eva jippamANo viharo aha naravaI vicitei / jambU vRkSa-jisa prakAra anAdata deva kA Azraya ki mani esa cakkI ? jaha dANi dubbalo ahayaM / / sudarzanA nAma kA jambU vRkSa saba vRkSoM meM zreSTha hotA hai, saMvacchareNa dhUaM amUDhalakkho u pesae arihA / usI prakAra bahuzruta saba sAdhuoM meM zreSTha hotA hai| hatthIo oyaratti a vRtte cintA pae nANaM / / zItA nadI-jisa prakAra nIlavAna parvata se nikala (AvabhA 32-34) kara samudra meM milane vAlI zItA nadI saba nadiyoM meM mahArAja RSabha ke bharata Adi sau putra aura brAhmIzreSTha hai, usI prakAra bahuzruta saba sAdhuoM meM zreSTha hotA suMdarI do putriyAM thIM / bharata kI mAtA kA nAma sumaMgalA aura bAhubalI kI mAtA kA nAma sunandA thaa| donoM mandara parvata-jisa prakAra atizaya mahAn aura putriyAM-brAhmI aura sundarI tathA zeSa 98 putra bhagavAn aneka prakAra kI auSadhiyoM se dIpta maMdara parvata saba RSabha ke pAsa pravajita ho gae / bharata cakravartI bnaa| parvatoM meM zreSTha hai, usI prakAra bahathata saba sAdhuoM meM usane bAhubalI ke pAsa dUta bhejakara svayaM ko prabha mAnane zreSTha hotA hai| kI bAta kahI / bAhubalI ne jaba yaha jAnA ki zeSa 98 svayaMbhUramaNa samudra jisa prakAra akSaya jala vAlA bhAI bharata ke bhaya se pravajita hokara bhagavAn kI zaraNa svayaMbhUramaNa samudra aneka prakAra ke ratnoM se bharA huA meM cale gae haiM, taba use bahuta roSa AyA / usane dUta se hotA hai, usI prakAra bahuzruta akSaya jJAna se paripUrNa kahA- mere anya bhAI nAdAna the, kamajora the| maiM yuddha hotA hai| karane meM samartha huuN| tuma jAo aura bharata se kaho ki mere para vijaya prApta kie binA kaisA cakravartitva ! 4. bahuzrutatA kA pariNAma yuddha meM jJAta ho jAegA ki maiM rAjA hUM yA bharata rAjA samuddagaMbhIrasamA durAsayA hai ? donoM senAeM deza ke pratyanta bhAga meM miliiN| bAhubalI acakkiyA keNai duppahaMsayA / ne bharata se kahA-'niraparAdha prANiyoM ko mArane se suyassa puNNA viulassa tAiNo, kyA prayojana ? maiM aura tuma donoM paraspara ldd'eN| khavittu kamma gaimuttamaM gayA / bharata ne yaha bAta svIkAra kara lii| pAMca prakAra (u 11 // 31) ke yuddha nizcita hue-dRSTiyuddha, vAkyuddha, bAhuyuddha, samudra ke samAna gambhIra, durAzaya-jinake Azaya muSTiyuddha aura daMDayuddha / prathama cAroM prakAra ke yuddhoM taka pahuMcanA sarala na ho, azakya--jinake jJAna sindhu meM bharata zAmina ko ko lAMghanA zakya na ho, kisI prativAdI ke dvArA aparA- svayaM ko parAjita hote dekha, bharata ne socA--oha ! jeya aura vipulazrata se pUrNa bahuzruta muni karmoM kA kSaya yaha kyA ! kyA cakravartI yaha hai yA maiM haM ? maiM itanA karake uttama gati (mokSa) meM ge| durbala kaise ho gayA ? usane saMkalpa kiyaa| devatA ne
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAhubalI 468 buddhi kI paribhASA use divya daMDaratna diyaa| bharata usako lekara bAhubalI buddhabodhitasiddha pratibodha se dIkSita hokara mukta para prahAra karane daudd'aa| bAhubalI ne sagarva mana hI mana hone vaale| (dra. siddha) socA ---maiM bharata kA isa divyaratna ke sAtha hI sAtha buddhi-vizeSa prakAra kA bodha / nAza kara detA hUM / dhikkAra hai bharata ko ! vaha tuccha rAjya ke lie apanI pratijJA ko bhaMga kara rahA hai / maiM | 1. buddhi kI paribhASA aise bhraSTapratijJa ko mAranA nahIM cAhatA / mere lie 2. buddhi ke paryAya pravrajyA kA mArga hI zreyaskara hai| usane taba bharata se *.buddhiH azrutanidhita mati (da. Abhinibodhika jJAna) kahA-maiM apanA rAjya tumako dekara pravajita ho jAtA | 3. autpattikI buddhi ko paribhASA huuN| bharata ne bAhubalI ke putra ko rAjya sauMpa diyaa| 0 udAharaNa bAhubalI ne socA-pitA ke pAsa mere anya bhAI 4. vainayiko buddhi kI paribhASA pahale se pravrajita haiN| ve atizayajJAnI haiN| maiM anatizaya 0 udAharaNa jJAnI unake pAsa kaise jaauuN| acchA hai, maiM yahIM sAdhanA 5. karmajA buddhi kI paribhASA meM sthita hokara, kevalajJAna prApta kara, phira RSabha ke 0 udAharaNa pAsa jaauuN| 6. pAriNAmiko buddhi kI paribhASA yaha socakara bAhubalI pratimA meM sthita ho ge| 0 udAharaNa unakA mana ahaMkAra ke zikhara ko chU rahA thA / RSabha ko yaha sArA jJAta thA, parantu unhoMne bAhubalI ko 7. buddhi ke guNa : zrutagrahaNa kI prakriyA samajhAne kisI ko nahIM bhejaa| ve jAnate the ki abhI 1. buddhi kI paribhASA bAhabalI ahaMkAra se andhA ho rahA hai / isa samaya vaha samajha nahIM skegaa| 'amUDhalakkhA titthayarA'-tIrthakara atthassa Uha buddhii| (dabhA 20) kI pravRtti salakSya hotI hai / bAhubalI eka saMvatsara taka arthasyohA buddhiH saMjJinaH paranirapekSo'rthaparicchedaH / kAyotsarga pratimA meM khar3e rahe / latAoM ne unake zarIra (dahAvR pa 125) ko tathA valmIka se nirgata bhujaMgamoM ne unake pairoM ko samatIte satthatthabhAvabhAsaNaM buddhI / veSTita kara DAlA / eka saMvatsara pUrA huaa| bhagavAn (daacU pR 67) ne brAhmI aura saMdarI-donoM sAdhviyoM ko bhejaa| ve jo svataMtrarUpa se artha kA nirNaya karatI hai, vaha buddhi bAhubalI kI khoja meM aaiiN| khoja karate-karate balliyoM hai| aura tuNoM se ghire hue tathA zira aura dAr3hI-mUcha ke jo apanI mati se zAstra ke artha ko prakAzita lambe aura saghana bAloM se pariveSTita bAhabalI ko karatI hai, vaha buddhi hai| dekhA / vandanA kara donoM sAdhviyoM ne kahA- kyA hAthI puNo puNo atthAvadhAraNAvadhAritaM bujjhato buddhI para ArUr3ha vyakti kaivalya prApta kara sakatA hai ? itanA bhavai / (nandIcU pR 36) kahakara ve calI giiN| bAhabalI ne socA-kaisA hAthI ? jo artha kI bAra-bAra avadhAraNA karatI hai, nizcaya kahAM hai hAthI ? socate-socate ve gaharAI meM gae aura karatI hai, vaha buddhi hai| jJAta huA ki ahaMkAra ke madonmatta hAthI para ve ArUr3ha avadhAritamartha kSayopazamavizeSAt sthiratayA punaH haiM / ahaM kyoM ? kaisA ? kisa para ? ahaMkArazUnya ho punaH spaSTatarameva buddhayamAnasya buddhiH / unhoMne bhagavAn ke pAsa jAne tathA bhrAtA-muniyoM ko (nandIhAva pR 51) vaMdana karane ke lie paira uThAyA / jJAnAvaraNIya karma kSayopazama kI vizeSatA tathA sthiratA ke kAraNa Adi ghAtikarmoM kA pardA uThA aura ve kevalI ho ge| jisase jAnA huA artha pUna:-punaH spaSTatara jAnA jAtA ve bhagavAna kI sannidhi meM gae aura kevaliyoM kI paMkti hai, vaha buddhi hai| meM baiTha ge| (dekheM-AvacU 1 pR. 209-211)
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ autpattikI buddhi ke udAharaNa 469 buddhi buddhi ke paryAya bharahasila miMDha kukkuDa tila .."abhippAo buddhipjjaao|| vAluya hatthi agaDa vaNasaMDe / abhiprAyo buddhiH adhyavasAya iti paryAyAH / pAyasa aiyA patte khADahilA paMcapiaro y|| (vibhA 3594 kovR pR 712) (Avani 941) abhiprAya aura adhyavasAya buddhi ke paryAya haiN| autpatti kI buddhi ke unacAlIsa udAharaNaviulA vimalA suhamA jassa maI jo catuvihAe vA / 1. bharatazilA 21. rupayoM kI nolI buddhIe saMpanno sa buddhisiddho // (Avani 937) 2. zarta 22. bhikSu jo vipula, nirmala aura sUkSma mati se sampanna haiM, 3. vRkSa 23. bAlaka kA nidhAna vaha buddhisiddha kahalAtA hai| athavA jo autpattikI Adi 4. mudrikA 24. zikSA cAra prakAra kI buddhi se sampanna hai, vaha buddhi siddha hai| 5. vastrakhaMDa 25. arthazAstra 3. autpattikI buddhi kI paribhASA 6. giragiTa 26. merI icchA puvvamadiTThamasuyamaveya, takkhaNavisuddhagahiyatthA / 7. kAga 27. eka lAkha avvAya-phalajogA, buddhI uppattiyA nAma / / 8. utsarga 28. meMDhA autpattikI nAma prAtibhamiti hRdayam / 9. hAthI 29. murgA (nandI 3812 hAvaTi pR 132) 10. bhANDa 30. tila pahale adRSTa, azruta, anAlocita artha kA tatkSaNa 11. lAkha kI golI 31. bAlukA yathArtha rUpa se grahaNa karane vAlI, jo prayojana se 12. stambha 32. hAthI yukta aura kisI dUsare prayojana se avyAhata hai, vaha buddhi 13. kSullaka 33. kUpa autpattikI kahalAtI hai| yaha prAtibhajJAna hai| 14. mAga 34. vanakhaNDa ___ utpattireva na zAstrAbhyAsakarmaparizIlanAdikaM 35. khIra prayojanaM kAraNaM yasyAH sA autpttikii| ..."kSayopazamaH 16. pati 36. ajikA sarvabuddhisAdhAraNaH / tato nAsau bhedena pratipatti nibandhanaM 17. putra 37. patra bhvti| vyapadezAntaranimittamatra na kimapi vinayAdikaM 18. madhumakkhiyoM kA chAtA 38. bakarI kI meganI vidyate / kevalamevameva tathotpattiH / (nandImava 144) 19. mudrikA athavA gilaharI zAstroM ke abhyAsa aura karmaparizIlana ke binA hI 20. aba 39. pAMca pitaa| jo svataH utpanna hotI hai, vaha autpattikI buddhi hai| meMDhe kA udAharaNa kSayopazama saba buddhiyoM meM rahatA hai, ataH vaha bheda bhayo'pi rAjA rohakabaddhiparIkSArtha meNDhakamekaM preSitakA kAraNa nahIM bana sktaa| vinaya Adi koI bhI any| vAn, eSa yAvatpalapramANaH samprati vartate pakSAtikrame'pi nimitta isameM apekSita nahIM hai| isakI utpatti svataH tAvatpalapramANa eva samarpaNIyo, na nyano nApyadhika hotI hai| iti, tata evaM rAjAdeze samAgate sati sarvo'pi grAmo udAharaNa vyAkulIbhUtacetA: bahiH sabhAyAmekatra militavAn, sagauravabharahasila, paNiya, rukkhe, khuDDaga, mAkArito rohakaH, uvAca rohako-vakaM pratyAsanna paDa, saraDa, kAya, uccAre / dhRtvA meNDhakamenaM yavasadAnena puSTIkuruta, yavasaM hi gaya, ghayaNa, gola, khaMbhe, khuDDaga, bhakSayanneSa na durbalo bhaviSyati, vRkaM ca dRSTvA na bala maggi-tthi pai putte // vRddhimApsyatIti, tataste tathaiva kRtavantaH, pakSAtikrame ca mahusittha-muddi-aMke, ya nANae bhikkhu-ceDaganihANe / taM rAjJaH samarpayAmAsuH, tolane ca sa tAvatpalapramANa eva sikkhA ya atthasatthe, icchA ya mahaM sayasahasse / jAtaH / (nandImat pa 146, 147) (nandI 38 // 3,4) rohaka kI buddhi kA parIkSaNa karane ke lie rAjA ne 15. strI sikamaparizIlanAdikaM
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ buddhi gAMva vAloM ke pAsa eka meMDhA bhejA aura yaha AjJA dI ki pandraha dina bAda ise lauTA denA hai, para dhyAna rahe isa avadhi meM usakA vajana kama yA adhika nahIM honA cAhie / rAjA kA yaha Adeza pAkara grAmavAsI cintAtura ho ge| grAma ke bAhara ekatrita hue| rohaka ko bulAyA / rAjA ke Adeza ko sunAyA / rohaka ne kahA - ise khAne ke lie paryApta cArA ( yavasa) do, para isako bher3iye ke piMjare ke pAsa bAMdha do / paryApta cArA khAkara yaha durbala nahIM hogA aura bher3iye ko dekhakara balavRddhi ko prApta nahIM hogA / unhoMne aisA hI kiyA / pandraha dina bAda rAjA ko meMDhA lauTA diyA / rAjA ne use tolA, para meMDhe ke vajana meM koI antara nahIM pAyA / yaha autpattikI buddhi kA udAharaNa hai / 4. vainayikI buddhi kI paribhASA bharanittharaNasamatthA, tivaggasuttattha gahiyapeyAlA / ubhaologa phalavaI, viNayasamutthA havai buddhi // ( nandI 385) bhAra ke nirvAha meM samartha, trivarga-dharma, artha aura kAma ke arjanopAya ke pratipAdaka sUtra aura artha kA sAra grahaNa karane vAlI, ubhayaloka phalavatI, vinaya se utpanna buddhi kA nAma vainayikI hai / udAharaNa nimitte atthasat ya, lehe gaNie ya kUva asse ya / gaddabha - lakkhaNa-gaMThI, agae rahie ya gaNiyA ya // sIyA sADI dIhaM, ca taNaM avasavvayaM ca kuMcassa / nivvodaya goNe, ghoDagapaDaNaM ca rukkhAo // vainayikI buddhi ke caudaha udAharaNa 8. lakSaNa 9. gAMTha 10. auSadha 11. rathika gaNikA 12. ArdrasAr3I - dIrgha tRNa- ulaTA ghUmatA huA krauJca pakSI 13. nItrodaka - chata kA pAnI 14. baila - ghor3e aura vRkSa se giranA / 1. nimitta 2. arthazAstra 3. lekha 4. gaNita 5. kUpa 6. azva 7. gardabha ( nandI 38/6, 7) ----- 470 karmajA buddhi kI paribhASA aura udAharaNa azva kA udAharaNa bahavo'zvavaNijo dvAravatIM jagmuH, tatra sarve kumArAH sthUlAn bRhatazcAzvAn gRhNanti / vAsudevena punaryo nirvAhI prabhUtAzvAvahazca jAtaH / vAsudevasya vainayikI laghIyAn durbalo lakSaNasampannaH sa gRhItaH sa ca kAryabuddhiH / ( nadIvRpa 161 ) eka bAra aneka azvavaNik dvArikA nagarI meM gaye / vahAM saba kumAroM ne sthUlakAya aura bar3e-bar3e hRSTapuSTa ghor3e kharIde / zrIkRSNa ne apanI vainayikI buddhi se pahacAna kara eka krUzakAya durbala ghor3A kharIdA jo sarva lakSaNa sampanna thA / zrIkRSNa isa buddhi ke prabhAva se kArya kA nirvahana karane meM samartha tathA bahuvidha azvoM para savArI karane meM nipuNa ho ge| yaha vainayikI buddhi kA udAharaNa hai / 5. karmajA buddhi kI paribhASA odisArA, kammapasaMgaparigholaNa-visAlA / sAhukkA ra phalavaI, kammasamutthA havai buddhi / / ( nandI 388 ) upayoga (dattacittatA) ke dvArA kriyA ke rahasya ko jAnane vAlI, sAdhuvAda hai phala jisakA usa kriyA se utpanna hone vAlI buddhi kA nAma karmajA hai / udAharaNa heraNie karie, koliya Doe ya mutti ghaya-pavae / tuSNAga vaDDhai pUie ya, ghaDa- cittakAre ya / / ( nandI 3819 ) karmajA buddhi ke bAraha udAharaNa1. svarNakAra 7. tairAka 2. kRSaka 3. julAhA 4. darvI 5. maNikAra 6. ghRta-vyApArI 5. raphU karane vAlA 9. bar3haI 10. rasoiyA 11. kumbhakAra 12. citrakAra | kRSaka kA udAharaNa ko'pi taskaro rAtrau vaNijo gRhe padmAkaraM khAtaM khAtavAn, tataH prAtaralakSitastasminneva gRhe samAgatya janebhyaH prazaMsA mAkarNayati / tatraikaH karSako'bravIt kiM nAma zikSitasya duSkaratvaM ?, yadyena sadaivAbhyastaM karma sa
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAriNAmikI buddhi ke udAharaNa 471 tatprakarSaprAptaM karoti, nAtra vismayaH / tataH sa taskara anumAna, hetu aura dRSTAnta se sAdhya ko siddha karane etadvAkyamamarSavaizvAnarasandhukSaNasamamAkarNya jajvAla kopena, vAlI, vaya-vipAka se paripakva hone vAlI, abhyudaya aura tataH pRSTavAn kamapi puruSa-ko'yaM kasya vA satka niHzreyasa phalavAlI buddhi kA nAma pAriNAmikI hai| iti?, jJAtvA ca tamanyadA kSarikAmAkRSya gataH kSetre sudIrghakAlapUrvAparaparyAlocanajanya Atmano dharmavizeSaH tasya pArve, re! mArayAmi tvAM samprati, tenoktaM-- sa prayojanamasyAH sA paarinnaamikii| kimiti ?, so'bravIt tvayA tadAnIM na mama khAtaM (nandImava pa 144) prazaMsitamitikatvA, so'bravIt -satyametat, yo yasmin dIrghakAlIna pUrvAparaparyAya ke paryAlocana se utpanna karmaNi sadaivAbhyAsapara: sa tadviSaye prakarSavAn bhavatI, tatrAha- buddhi pAriNAmikI hai| meva dRSTAntaH, tathAhi amUn mudagAn hastagatAn yadi bhaNasi udAharaNa tahi sarvAnapyadhomukhAn pAtayAmi yadvA UrdhvamukhAn athavA pArzvasthitAniti, tataH so'dhikataraM vismitacetAH prAha abhae siTri-kumAre, devI udiodae havai raayaa| pAtaya sarvAnapyadhomukhAniti, vistArito bhUmau paTa:, sAhU ya naMdiseNe, dhaNadatte sAvaga-amacce / / pAtitA: sarve'pyadhomukhA mudgAH / jAto mahAn vismaya khamae amaccaputte, cANakke ceva thUlabhadde ya / zcaurasya, prazaMsitaM bhUyo bhUyastasya kauzalamaho vijJAnamaho nAsikka- suMdarInaMde, vaire pariNAmiyA buddhI / / vijJAnamiti / (nandImat pa 164,165) calaNAhaNa-AmaMDe, maNI ya sappe ya khaggi-bhide / kisI cora ne eka seTha ke ghara meM isa prakAra seMdha pariNAmiyabuddhIe, evamAI udAharaNA / / lagAI ki usakA AkAra kamala jaisA bana gyaa| prAta: (nandI 38 / 11-13) kAla logoM ne dekhA aura cora kI prazaMsA kii| vahAM khar3e pAriNAmikI buddhi ke bAIsa udAharaNaeka kisAna ne kahA-kAryavizeSa meM dakSa vyakti usa 1. abhayakumAra 12 amAtya kAma ko kitanI hI nipuNatA se kare, isameM Azcarya jaisA 2. zreSThI 13. cANakya kyA hai ? kisAna kI bAta sunakara cora ko gussA A 3. kumAra 14. sthUlabhadra gyaa| usane kisAna kA nAma-patA pUcha liyaa| 4. devI 15. nAsikapura-suMdarInanda saMdhyA ke samaya vaha hAtha meM talavAra lekara kisAna 5. uditodita rAjA 16. vajra ke ghara gayA aura use mArane ke lie udyata huaa| 6. sAdhu 17. caraNa se hata kisAna ne pUchA ---merA aparAdha kyA hai ? cora bolA 7. nandiSeNa 18. kRtrima AMvalA tumane merA apamAna kiyA hai| kisAna bolA- maiMne jo 8. dhanadatta 19. maNi kahA hai, vaha asatya nahIM hai| jo jisa viSaya meM sadaiva 9. zrAvaka 20. sAMpa abhyAsa karatA hai vaha usa viSaya meM utkarSatA ko prApta 10. maMtrI 21. geMDA karatA hai / isakA maiM svayaM udAharaNa hUM-ye mUMga ke dAne haiN| tuma kaho to maiM inako pRthvI para isa prakAra girA 11. kSapaka 22. stUpa-ukhAr3anA / sakatA hUM jisase inakA muMha Upara, nIce, dAeM, bAeM ho kumAra kA udAharaNa jaae| cora ne unako adhomukha girAne ke lie khaa| modakapriyasya kamArasya prathame vayasi vartamAnasya dharatI para eka vastra bichAkara kisAna ne mUga giraae| kadAcida gaNanyAM gatasya pramadAdibhiH saha yatheccha modakAna sabakA mukha nIce kI ora thaa| cora vismita ho gyaa| bhakSitavato'jIrNa-rogaprAdurbhAvAdatipUtigandhi vAtakAyausane kisAna kI bhUri-bhUri prazaMsA kii| yaha kArya ke mutsRjato yA udgatA cintA, yathA aho ! tAdRzAnyapi abhyAsa se utpanna karmajA buddhi kA udAharaNa hai| manoharANi kaNikvAdIni dravyANi zarIra-samparka6. pAriNAmikI buddhi kI paribhASA vazAtpUtigandhAni jAtAni, tasmAd dhigidamazuci zarIraM, aNumANaheudiLeMtasAhiyA, vyvivaagprinnaamaa| dhigmoho / tataH Urva tasya zubhazubhatarAdhyavasAyahiyanisse yasaphalavAI, buddhi pariNAmiyA nAma // bhAvato'ntarmuhUrtena kevalajJAnotpattiH / (nandImavR pa 166) (nandI 38 / 10) eka rAjakumAra thaa| use modaka kA bahuta zauka thaa|
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ buddhi 472 brahmacarya eka bAra usane kucha sugandhita padArthoM se yukta modaka upalabdhi mAnate haiN| arhata-pravacana kA parijJAna hI atimAtrA meM khA lie| use ajIrNa ho gayA aura usake vastutaH zrutajJAna hai| muMha se durgandha Ane lgii| rAjakumAra socane lagA-- bodhidarlabha bhAvanA bodhi (samyaktva yA sahI yaha zarIra kaisA azucimaya hai| sundara aura manohara dRSTikoNa) kI durlabhatA kA vastueM isa zarIra ke saMyoga se azaci bana jAtI haiN| bAra-bAra cintana karanA / isa prakAra azauca anuprekSA se usake adhyavasAya (dra. anuprekSA) zubha-zubhatara hote gae aura usane eka muhUrttamAtra meM kevalajJAna prApta kara liyaa| yaha pAriNAmikI - avasthA brahmacarya-indriya-saMyama, maithuna-virati, Atmake sAtha-sAtha paripakva hone vAlI buddhi kA udAharaNa hai| rmnn| (autpattikI Adi cAra buddhiyoM ke zeSa sampUrNa 1. brahmacarya kA nirvacana udAharaNoM ke lie dekheM-nandImavR pa 144-167; 2. brahmacarya kA artha AvahAvR 1 pR 277-282) 3. brahmacarya ke aThAraha prakAra 7. buddhi ke guNa : zrutagrahaNa kI prakriyA 4. abrahmacarya ke prakAra sussUsai u souM suyamicchai saviNao gurumahAo / 5. brahmacarya-samAdhi ke sthAna paDipucchai taM gahiyaM puNo vi nIsaMkiyaM kuNai / / / 6. brahmacarya-samAdhi-sthAnoM kI upekSA ke pariNAma suNai tadatthahIuM gahaNe hAvAyadhAraNA tassa / 7. brahmacarya kI sAdhanA ke vighna samma kuNai suyANaM annapi tao suyaM lahai / / * brahmacarya : eka mahAvrata (dra. mahAvrata) (vibhA 562, 563) 8. brahmacarya mahAvrata kA svarUpa 1. zuzrUSA-zruta ko gurumukha se savinaya sunane kI 9. brahmacarya mahAvrata kI bhAvanA icchA krnaa| * brahmacarya : zrAvaka kA eka vrata (dra. zrAvaka) 2. pratipRcchA-gRhIta zruta meM zaMkita athavA vismRta 10. brahmacarya ke pariNAma zabdoM ko punaH punaH puuchnaa| * kAmabhoga (abrahmacarya) ke pariNAma 3. zravaNa-zruta ke artha ko sunnaa| (dra. kAmabhoga) 4. grahaNa-sUtra aura artha kA adhyayana kara zruta kA samyak grahaNa krnaa| 1. brahmacarya kA nirvacana 5. IhA-sUtra aura arthapadoM kI mArgaNA-gaveSaNA bahati baMhito vA aneneti brhm| (uca pR 207) krnaa| __ jo saMyama kA bRhaNa/poSaNa karatA hai vaha brahma/ 6. avAya-'yaha aisA hI hai, anya prakAra se nahIM brahmacarya hai| hai'-isa prakAra nizcaya karanA / 7. dhAraNa-parivartanA aura anUprekSA ke dvArA usakA 2. brahmacaya kA atha sthirIkaraNa krnaa| __baMbhe-samaNadhammo pvynnmaayaao| 8. karaNa-zruta meM pratipAdita anuSThAna kA samyaka (Ava 2 pR 137) AcaraNa krnaa| brahmacarya kA artha hai zramaNadharma aura samiti-gupti AgamasatthaggahaNaM, jaM buddhiguNehi aTThahiM diLeM / rUpa prvcnmaataa| biMti sUyanANalaMbhaM, taM puvvavisArayA dhIrA // abrahma-vastyaniyamalakSaNaM viparItaM brhm| (nandI 12742) (AvahAva 2 pR 181) baddhi ke ATha guNa AgamazAstra ke arthagrahaNa meM abrahmacarya kA artha hai-vasti asaMyama / brahmacarya kA kAraNabhata/hetubhUta haiN| jo pUrvo ke pAragAmI aura dhIra artha hai-vastisaMyama, maithanavirati / puruSa haiM, ve isa Agama jJAna ke grahaNa ko hI zratajJAna kI 1
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahmacarya-samAdhi ke sthAna 473 brahmacarya 3. brahmacarya ke aThAraha prakAra devInAmidaM devam, apsaro'marasambandhIti bhAvaH / aTThArasa vidhaM bNbhN| (daacU pR 234) (dahAvR pa 148) ___ abrahmacarya (maithuna) do taraha kA hotA hai --1. rUpa orAliyaM ca divvaM maNavayakAeNa karaNajoeNaM / / meM 2. rUpasahita dravya meN| rUpa meM arthAt nirjIva aNumoyaNakArAvaNakaraNANaSTrArasAbaMbhaM / / vastuoM ke sAtha-jaise pratimA yA mRta zarIra ke sAtha / (uzAvR pa 614) rUpa sahita maithuna tIna prakAra kA hotA hai-divya, abrahmacarya ke do prakAra haiM -audArika (manuSya aura mAnuSika aura tiryaMca sambandhI / devI- apsarA tiryaMca sambandhI) tathA divya (deva saMbaMdhI) / ina donoM ko sambandhI maithuna ko divya kahate haiN| nArI se sambandhita tIna karaNa (mana, vacana, kAyA) aura tIna yoga (kRta, maithuna ko mAnuSika aura pazu-pakSI Adi se saMbaMdhita kArita, anumati] se guNana karane para abrahmacarya ke maithuna ko tiryaMca viSayaka maithuna kahate haiN| aThAraha bheda ho jAte haiN| ina aThAraha prakAroM se abrahmacarya mehuNe cauvvihe paNNatte, taM jahA-davvato rUvesu kA sevana na karane para brahmacarya ke aThAraha prakAra niSpanna vA rUvasahagatesu vA davvesu, khettato uDDhaloe vA hote haiN| aholora vA tiriyaloe vA, kAlato diyA vA rAto audArika kAmamogoM kA vA, bhAvato rAgeNa vA doseNa vaa| (daaca pR84) 1. mana se sevana na kare, abrahmacarya (maithuna) ke dravya, kSetra........ 2. mana se sevana na karAe aura dravya-rUpa aura rUpasahagata dravya (cetana 3. mana se sevana karane vAle kA anumodana bhI na kre| aura acetana dravya) 4. vacana se sevana na kare, kSetra- Urdhvaloka, adholoka, tiryakloka 5. vacana se sevana na karAe aura kAla-dina-rAta 6. vacana se sevana karane vAle kA anumodana bhI na kre| bhAva-rAga-dveSa 7. kAyA se sevana na kare, paradAre duvihe-orAlie veuvvie ya / orAlie 8. kAyA se sevana na karAe aura duvihe-terikko mANuse y| viuvie devANa vA 9. kAyA se sevana karane vAle kA anumodana bhI na kre| mANusANa vaa| (AvacU 2 pR 289) divya kAmabhogoM kA . paradAragamana abrahmacarya ke do prakAra haiM10. mana se sevana na kare, 1. audArika-tiryaMca aura manuSya smbndhii| 11. mana se sevana na karAe aura 2. vaikriya-deva athavA manuSya smbndhii| 12. mana se sevana karane vAle kA anumodana bhI na kre| 5. brahmacarya-samAdhi ke sthAna 13. vacana se sevana na kare, 14. vacana se sevana na karAe aura iha khalu therehiM bhagavaMtehiM dasa baMbhacerasamAhiThANA 15. vacana se sevana karane vAle kA anumodana bhI na kre| pannattA " 16. kAyA se sevana na kare, vivittAI sayaNAsaNAiM sevijjA, se niggaMthe / no 17. kAyA se sevana na karAe aura itthIpasupaMDagasaMsattAI sayaNAsaNAiM sevittA havai, se 18. kAyA se sevana karane vAle kA anumodana bhI na kre| niggaMthe / no itthINaM kahaM kahittA havai, se niggNthe| 4. abrahmacarya ke prakAra no itthINaM saddhi sannisejjAgae viharittA havai, se davvao mehuNaM rUvesu vA rUvasahagae su vA dabvesu, niggaMthe / tattha rUvetti NijjIve bhavai, paDimAe vA mayasarIre vaa| no itthINaM iMdiyAiM maNoharAI, maNoramAiM AlorUvasahagayaM tivihaM bhavati, taM jahA-divvaM mANusaM ittA nijhAittA havai, se niggthe|| tirikkhjonniyNti| (dajicU pR 150) no itthINaM kuDDaMtaraMsi vA, dUsaMtaraMsi vA, bhittaMta
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahmacarya 474 brahmacarya-samAdhi ke sthAna raMsi vA, kuiyasaI vA, ruiyasaI vA, gIyasaI vA, hasiya hatthapAyapaDicchinnaM, kaNNanAsavigappiyaM / saI vA, thaNiyasaI vA, kaMdiyasaha vA, vilaviyasaha vA avi vAsasaiM nAriM, baMbhayArI vivjje| suNettA, se niggNthe| (da 8.55) no niggaMthe pUvarayaM pUvvakIliyaM aNusarittA havai, jisake hAtha-paira kaTe hue hoM, jo kAna-nAka se se niggthe| vikala ho vaisI sau varSa kI bUr3hI nArI se bhI brahmacArI no paNIyaM AhAraM AhArittA havai, se niggNthe| dUra rhe| no aimAyAe pANabhoyaNaM AhArettA havai, se na carejja vesasAmaMte, baMbhaceravasANae / niggaMthe / baMbhayArissa daMtassa, hojjA tattha visottiyA / / no vibhUsANuvAI havai, se niggaMthe / aNAyaNe caraMtassa, saMsaggIe abhikkhaNaM / no saddarUvarasagaMdhaphAsANuvAI havai, se niggaMthe / hojja vayANaM pIlA, sAmaNNammi ya saMsao // (u 16|suutr 1-12) (da 5119, 10) brahmacarya-samAdhi ke dasa sthAna brahmacarya kA vazavartI muni vezyA-bAr3e ke samIpa 1. jo ekAMta zayana aura Asana kA sevana karatA na jaae| vahAM damitendriya brahmacArI ke bhI visrotasikA hai, vaha nirgrantha hai| vaha strI, pazu aura napuMsaka se AkIrNa zayana aura Asana kA sevana na kre| ho sakatI hai -sAdhanA kA srota mur3a sakatA hai / 2 striyoM ke bIca kathA na khe| asthAna meM bAra-bAra jAne vAle ke (vezyAoM) kA 3. striyoM ke sAtha eka Asana para na baitthe| saMsarga hone ke kAraNa vratoM kI pIr3A (vinAza) aura 4. striyoM kI manohara aura manorama indriyoM ko zrAmaNya meM sandeha ho sakatA hai| dRSTi gar3Akara na dekhe| samaresu agAresu, saMdhIsu ya mahApahe / 5. striyoM ke kUjana, rodana, gIta, hAsya, vilApa ego egitthie saddhi, neba ciTThe na saMlave // Adi ke zabda na sune / (u 1 / 26) 6. pUrva-krIr3AoM kA anusmaraNa na kre| kAmadeva ke mandiroM meM, gharoM meM, do gharoM ke bIca 7. praNIta AhAra na kre| kI saMdhiyoM meM aura rAjamArga meM akelA muni akelI 8. mAtrA se adhika na khAe aura na pIe / strI ke sAtha na khar3A rahe aura na saMlApa kare / 9. vibhUSA na kre| na rUvalAvaNNavilAsahAsaM, 10. zabda, rasa, rUpa, gandha aura sparza meM Asakta na na jaMpiyaM iMgiyapehiyaM vaa| itthINa cittaMsi nivesa ittA, jahA kukkuDapoyassa, niccaM kulalao bhayaM / daThTha vavasse samaNe tvssii|| evaM khu baMbhayArissa, itthIviggahao bhayaM // adasaNaM ceva apatthaNaM ca, (da 8153) acitaNa ceva akittaNaM ca / jisa prakAra murge ke bacce ko sadA billI se bhaya itthIjaNassAriyANajoggaM, hotA hai, usI prakAra brahmacArI ko strI ke zarIra se bhaya hiyaM sayA bambhavae rayANaM / / hotA hai| jahA birAlAvasahassa mUle, na mUsagANaM vasahI pstthaa| (u 32 / 14,15) emeva itthInilayassa majjhe, tapasvI zramaNa striyoM ke rUpa, lAvaNya, vilAsa, na baMbhayArissa khamo nivAso hAsya, madhura. AlApa, iGgita aura citavana ko citta meM (u 32 / 13) ramAkara unheM dekhane kA saMkalpa na kare / jaise billI kI bastI ke pAsa cUhoM kA rahanA jo sadA brahmacarya meM rata hai, usake lie striyoM ko na acchA nahIM hotA, usI prakAra striyoM kI bastI ke pAsa dekhanA, na cAhanA, na citana karanA aura na varNana karanA brahmacArI kA rahanA acchA nahIM hotaa| hitakara hai tathA AryadhyAna-dharmyadhyAna ke lie upayukta hai|
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahmacarya mahAvrata kA svarUpa 475 brahmacarya cittabhitti na nijhAe, nAriM vA sualaMkiyaM / 7. praNIta pAna-bhojana / bhakkharaM piva daLUNaM diTTi paDisamAhare // 8. mAtrA se adhika pAna-bhojana / (da 8 / 54) 9. zarIra ko sajAne kI icchaa| citrabhitti (striyoM ke citroM se citrita bhitti) yA 10. durjaya kAmabhoga-ye dasa sthAna AtmagaveSI AbhUSaNoM se susajjita strI ko TakaTakI lagAkara na dekhe / manuSya ke lie tAlapuTa viSa ke samAna haiN| usa para dRSTi par3a jAe to use vaise hI khIMca le jaise 0 gRhaniSadyA se brahmacarya meM haani| (dra. AcAra) madhyAhna ke sUrya para par3I huI dRSTi svayaM khiMca jAtI hai| 0 strIkathA ke prkaar| (dra. kathA) 6. brahmacarya-samAdhi-sthAnoM kI upekSA ke pariNAma 0 pramANAtireka AhAra ke pariNAma / (dra AhAra) ____ baMbhacere saMkA vA, kaMkhA vA vitigicchA vA samu- 8. brahmacarya mahAvata kA svarUpa ppajjijjA, bheyaM vA labhejjA, ummAyaM vA pAuNijjA, cautthe bhaMte ! mahavvae mehaNAo veramaNaM / savvaM dIhakAliyaM vA rogAyaMkaM havejjA, kevalipannattAo vA bhaMte ! mehaNaM paccakkhAmi / se divvaM vA mANusaM vA dhammAo bhNsejjaa| tirikkhajoNiyaM vA, neva sayaM mehaNaM sevejjA nevannehi brahmacarya ke sAdhanoM kI upekSA ke duSpariNAma mehuNaM sevAvejjA mehuNaM sevaMte vi anne na samaNujANejjA 1. zaMkA-brahmacarya ke pAlana meM saMzaya jAvajjIvAe tivihaM tiviheNaM maNaNaM vAyAe kAeNaM na 2. kAMkSA-abrahmacarya kI abhilASA karemi na kAravemi karataM pi anna na samaNajANAmi / 3. vicikitsA-dharmAcaraNa ke prati saMdeha, citta (da 4|suutr 14) viplv| bhaMte ! cauthe mahAvrata meM maithana se viramaNa hotA hai| 4. bheda -cAritra kA vinAza ziSya saMkalpa karatA hai-bhaMte ! maiM saba prakAra ke maithana 5. 6. unmAda aura roga-haThapUrvaka brahmacaryapAlana (abrahmacarya) kA pratyAkhyAna karatA huuN| se unmAda yA dIrghakAlIna roga aura AtaMka deva sambandhI, manuSya sambandhI athavA tithaMca saMbandhI utpanna hote haiN| maithuna kA maiM svayaM sevana nahIM karUMgA, dUsaroM se maithana 7. dharmabhraMza-jo ina pUrva avasthAoM se nahIM baca sevana nahIM karAUMgA aura maithuna sevana karane vAloM kA pAtA, vaha kevalI-prajJapta dharma se bhraSTa ho anumodana bhI nahIM karUMgA, yAvajjIvana ke lie, tIna jAtA hai| karaNa tIna yoga se -mana se, vacana se, kAyA sena 7. brahmacarya kI sAdhanA ke vighna karUMgA, na karAUMgA aura karane vAle kA anumodana bhI Alao thIjaNAiNNo, thIkahA ya maNoramA / nahIM kruuNgaa| saMthavo ceva nArINaM, tAsi iMdiyadarisaNaM / / viraI abaMbhacerassa, kaambhogrsnnunnaa| kuiyaM ruiyaM gIyaM, hasiyaM bhuttAsiyANi ya / uggaM mahavvayaM baMbhaM, dhAreyavvaM sUkkaraM / / paNIyaM bhattapANaM ca, aimAyaM pANabhoyaNaM / (u 19 / 28) gatabhUsaNamiTTha ca, kAmabhogA ya dujjyaa| kAmabhoga kA rasa jAnane vAle vyakti ke lie narassa'ttagavesissa, visaM tAlauDaM jahA // abrahmacarya kI virati karanA aura ugra brahmacarya mahAvrata (u 16 / 11-13) ko dhAraNa karanA bahuta hI kaThina kArya hai| 1. striyoM se AkIrNa Alaya / abaMbhacariyaM ghoraM, pamAyaM durahiTTiyaM / 2. manorama striikthaa| nAyaraMti muNI loe, bheyAyayaNavajjiNo / 3. striyoM kA paricaya / mUlameyamahammassa, mahAdosasamussayaM / 4. unakI indriyoM ko dekhanA / tamhA mehuNasaMsaggi. niggaMthA vajjayaMti NaM // 5. unake kUjana, rodana, gIta aura hAsyayukta zabdoM (da 6 / 15,16) ____ ko sunnaa| abrahmacarya loka meM ghora, pramAdajanaka aura durbala 6. bhuktabhoga aura sahAvasthAna ko yAda krnaa| vyaktiyoM dvArA Asevita hai| cAritrabhaMga ke sthAna se
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahmacarya bhagavAn bacane vAle muni usakA Asevana nahIM karate / isalie sAdhaka jIvanacaryA ke pratyeka aMga me-sAmAyika ___abrahmacarya adharma kA mUla aura mahAn doSoM kI Adi pratyeka Avazyaka kArya karane se pahale guru ko rAzi hai / isalie nirgrantha maithuna ke saMsarga kA varjana bhaMte ! zabda se saMbodhita karatA hai| bhaMte zabda kI vividha karate haiN| koNoM se vyAkhyA kI gaI hai| dekheM vibhA 3439 3474) / 9. brahmacarya mahAvata kI bhAvanA gaNaharA bhagavato sakAse atthaM soUNa vatapaDivattIe tassa NaM imAo paMca bhAvaNAo bhavaMtiNo pANa evamAhutassa bhaMte !""jahA je vi imammi kAle te pi bhoyaNaM atimAyAe AhArettA bhavati"avibhUsANuvAI.... vatAI paDivajjamANA evaM bhaNaMti-tassa bhaMte ! No itthINaM iMdiyAI maNoharAI maNoramAiM nijhAittA (daaca pR 78) bhavati .... No itthIpasupaMDagasaMsattAiM sayaNAsaNAI bhaMte ! -- isa sambodhana kI utpatti ke viSaya meM sevettA bhavati" No itthINaM kahaM kahettA bhavati / cUrNikAra kahate haiM(Ava 2 pR 145,146) gaNadharoM ne bhagavAna se artha sunakara vrata grahaNa kiye, brahmacarya mahAvrata kI pAMca bhAvanAeM - usa samaya unhoMne 'bhaMte' zabda kA vyavahAra kiyaa| tabhI 1. mAtrA se adhika aura praNIta AhAra na krnaa| se isakA prayoga guru ko AmantraNa karane ke lie hotA 2. vibhUSA na krnaa| 3. striyoM ke avayavoM kA avalokana na krnaa| A rahA hai| isakA paryAya zabda hai-bhadanta / 4. strI, pazu aura napuMsaka se saMsakta zayana aura . bhadi kallANasuhattho dhAU tassa ya bhadaMtasaddo'yaM / sa bhadaMto kallANo suho ya kallaM kilAruggaM / / Asana kA varjana krnaa| 5. strIkathA kA varjana krnaa| taM taccaM nivvANaM kAraNa kajjovayArao vAvi / tassAhaNamaNasaddo sahattho ahava gaccattho / 10. brahmacarya ke pariNAma (vibhA 3439, 3440) devadANavagaMdhavvA, jkkhrkkhskinnraa| 'bhadi' kalyANe sukhe ca'-isa dhAtu se bhadaMta zabda baMbhayAriM namasaMti, dukkaraM je karaMti taM / niSpanna hotA hai| isakA artha hai-kalyANa, sukha / jo (u 16 / 16) kalyANa aura sukha kA pradAtA hai, vaha hai bhaMte -bhadaMta usa brahmacArI ko deva, dAnava, gandharva, yakSa, rAkSasa arthAt AcArya, guru / kalyANa meM do zabda haiM --kalya aura aura kinnara-ye sabhI namaskAra karate haiM, jo duSkara aNa / kalya kA artha hai-Arogya arthAt nirvANa athavA brahmacarya kA pAlana karatA hai| nirvANa ke sAdhanabhUta jJAna-darzana-cAritra / 'aNa' kA artha bhaMte-bhaMte ! , guru, puujy| hai prApta karAnA / sukha arthAt nirbAdha sukha, mokSasukha / bhaMte ! iti bhagavato aamNtnnN| (daacU pR 78) bhadanta kA artha hai-pUjya / isakA tAtparyArtha hai- ve guru, jo nirvANa aura nirbAdha sUkha kI prApti meM bhadanteti gurorAmantraNam / bhadanta bhavAnta bhayAnta nimittabhUta banate haiN| iti sAdharaNA zrutiH / "etacca gurusAkSikyeva vratapratipatti: sAdhvIti jJApanArtham / (dahAvu pa 144) bhagavatI- vyAkhyAprajJapti, pAMcavAM aNg| ___ 'bhaMte' zabda ke saMskRta rUpa tIna haiM-bhadanta, bhavAnta (dra. aMgapraviSTa) aura bhyaant| bhagavAn jJAnI, aizvarya Adi se sampanna / yaha bhagavAn athavA guru kA saMbodhana hai| vratagrahaNa issariya-rUva-siri-jasa-dhamma-payattA mayA bhagAbhikkhA / guru ke sAkSya se hotA hai, isalie ziSya, guru ko saMbo- te tesimasAmaNNA saMti jao teNa bhagavaMte / / dhita kara apanI bhAvanA kA nivedana karatA hai|| (vibhA 1048) (gurusAkSI se kiye gaye saMkalpa kA sthirIkaraNa, aizvarya, rUpa, zrI, yaza, dharma aura prayatna ye chaha bhaga samyaka paripAlana aura nirvahana sukara ho jAtA hai, kahalAte haiN| jinameM ye chahoM asAmAnya rUpa se pAye jAte
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhavyatva aura pAriNAmika bhAva 477 bhavya haiM, unheM bhagavAn kahate haiN| (nipUNa, vikasita)--ye paryAyavAcI zabda haiN| bhavyatva dhairyasaubhAgyamAhAtmyayazo'rkazrutadhIzriyaH / anAdi pAriNAmika bhAva hai| tapo'rthopasthapUyezaprayatnatanavo bhgaaH|| ___ anaMta (sAdhAraNa) vanaspati ke jIva bhI bhavya ho (uzAvR pa 306) sakate haiN| bhaga zabda ke aneka artha haiM ......"jIvatte sAmaNNe bhavvo'bhavvo tti ko bheo?|| dhairya, saubhAgya, mAhAtmya, yaza, sa , buddhi , dabvAitte tulle jIva-nahANaM sabhAvao bheo| lakSmI, tapa, artha, yoni, puNya, Iza, prayatna aura tanu / jIvAjIvAigao jaha, taha bhavveyaraviseso / / inase yukta vyakti ko bhagavAn kahate haiM / (vibhA 1821,1823) bharata-bhagavAn RSabha kA putra, prathama cakravartI / / jaise dravyatva, prameyatva Adi tulya hone para bhI jIva aura AkAza meM cetanatva aura acetanatva kRta svAbhAvika (dra. cakravartI) bheda hai, vaise hI jIvatva tulya hone para bhI jIvoM meM bhavyabhavanapati-pAtAla loka ke bhavanoM meM vAsa karane abhavyakRta bheda hai| vAle deva / (dra. deva) hou va jai kammakao na viroho nAragAibheu vva / bhava bhAvanA-saMsAra kI nAnA pariNatiyoM tathA . bhaNaha ya bhavvA'bhavvA sabhAvao teNa saMdeho / / janma-maraNa ke cakra se hone vAle (vibhA 1822) vividha parivartanoM kA cintana jIva svabhAva se hI bhavya yA abhavya hote haiN| krnaa| (dra. anuprekSA) bhavyatva-abhavyatva nArakatva-devatva kI taraha karmakRta nahIM, bhavya-mokSagamana ke yogya / svAbhAvika avasthA hai| 2. bhavyatva aura pAriNAmika bhAva 1. bhavya-abhavya evaM pi bhavvabhAvo jIvattaM piva sbhaavjaaiio| 2. bhavyatva aura pAriNAmika bhAva pAvai nicco tammi ya tadavatthe natthi nivvANaM / / 3. bhavya-abhavya ananta jaha ghaDapuvvAbhAvo'NAisahAvo vi sanihaNo evaM / 4. saba bhavya siddha nahIM hote jai bhavvattAbhAvo bhavejja kiriyAe ko doso ? // 5. bhavya aura graMthibheda (vibhA 1824,1825) * abhavya ke yathApravRttikaraNa (dra. karaNa) jIva ke jIvatva kI taraha usakA bhavyatva bhI svA* cakravartI aura indra bhavya (dra. cakravartI) bhAvika hone se nitya aura avinAzI ho jAyegA aura 6. tIrthakara bhavyoM ke trAtA aisA hone se jIva siddhatva ko kaise prApta kara sakegA? kyoMki siddha na bhavya hote haiM, na abhavya / 1. bhavya-abhavya isa jijJAsA ke samAdhAna meM ghaTa aura miTTI kA bhavyA anAdipAriNAmikasiddhigamanayogyatAyuktAH, daSTAMta mananIya hai-miTTI meM ghaTa kA prAk abhAva anAditaviparItA abhvyaaH| (nandomavR pa 247) kAlIna hai kintu ghaTa nirmita ho jAne para vaha anAdi anAdipAriNAmikabhavyabhAvayuktaH sattvavizeSo bhavya prAk abhAva bhI naSTa ho jAtA hai| isI prakAra tapazcaraNa uccate / bhavyo yogyo dalamiti pryaayaaH| Adi ke dvArA jIva mukta ho jAtA hai aura muktAvasthA meM .... -- bhavyo'nantavanaspatyAdirapi syAt / bhavyatva nahIM rhtaa| ___ (vibhAkovR pR 5) bhavyatvamAzritya punaranAdi: sAntaH"siddhAvasthAyAM jinameM mukta hone kI yogyatA nahIM hotI, ve jIva bhavyAbhavyatvanivRtteH / jIvatvamabhavyatvaM cAnAdiranantaH / abhavya aura jinameM mokSagamana kI yogyatA hotI hai (vibhAmavR 1 pR 734) ve jIva bhavya kahalAte haiM / bhavya, yogya, dala bhavyatva, abhavyatva aura jIvatva-ye pAriNAmika
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhavya 478 bhavya aura granthibheda bhAva haiN| bhavyatva kI apekSA pAriNAmika bhAva anAdi- ki pUNa jA saMpattI sA joggasseva na u ajoggss| sAMta bhI hai, kyoMki siddhAvasthA meM bhadhyatva-abhavyatva taha jo mokkho niyamA so bhavvANaM na iyaresiM / bhAva kI nivRtti ho jAtI hai| jIvatva aura abhavyatva (vibhA 1833-1836) ye donoM pAriNAmika bhAva anAdi-anaMta haiN| (mati ziSya ne prazna kiyA ki sAre bhavya jIva kisI bhI ajJAna Adi bhAva abhavya kI apekSA anAdi-aparyavasita kAla meM siddha nahI hoMge to phira unakA bhavyatva kaisA? haiM-dra. bhAva) kyA ve abhavya nahIM mAne jA sakate ? 3. bhavya-abhavya anaMta saba bhavya siddha nahIM hoNge| bhavya kA artha hai..."aNaMtA bhavasiddhiyA, aNaMtA abhavasiddhiyA / siddhigamana ke yogya / yogya hone mAtra se koI siddha nahIM (nandI 124) hotA / svarNa, kASTha yA pASANa ke pratimA ke yogya hone SaNmAsaparyante cAvazyamekasya bhavyasya jIvasya siddhi- para bhI unakI sarvatra pratimA nahIM banAyI jaatii| pratimA gamanAt / kI niSpatti yogya sAmagrI milane para hI hotI hai| para evaM bhavvuccheo koTThAgArassa vA avacao tti / sAmagrI ke abhAva meM bhI svarNa, kASTha Adi dravyoM meM pratimA taM nANaMtattaNao'NAgayakAlaM-barANaM va // banane kI yogyatA ko nakArA nahIM jA sktaa| pratimA jaM cAtItANAgayakAlA tullA jao ya sNsiddho| yogya vastu se pratimA hotI hI hai-yaha niyama nahIM banAyA ekko aNaMtabhAgo bhavvANamaIyakAleNaM // jA sktaa| viyukta hone yogya sone aura miTTI ko agni, esseNa tattiu cciya jutto jaM to vi savvabhavvANaM / tApa Adi ucita sAmagrI ke abhAva meM alaga-alaga nahIM jutto na samuccheo hojja maI kahamiNaM siddhaM // kiyA jA sktaa| isI prakAra miti ke bhavvANamaNaMtattaNamaNaMtabhAgo va kiha va mukko si| kI samprApti hone para hI bhavya jIva siddha ho sakatA hai, kAlAdao va maMDiya ! maha vayaNAo va paDivajja // sAmagrI ke abhAva meM nhiiN| sAmagrI na milane mAtra se vaha (vibhA 1827-1830 mavR pR 656) abhavya nahIM ho jaataa| kintu jaba kabhI mukti hogI, pratyeka chaha mAsa bAda eka bhavya jIva avazya siddha bhavya kI hI hogI, abhavya kI nhiiN| hotA hai -nirantara isa krama se siddha hone para to eka dina saMsAra bhavya jIvoM se zUnya ho jAegA, jaise thoDA- 5. bhavya aura granthibheda thor3A dhAnya nikAlate rahane se eka dina dhAnya kA koSThA- bhavyAH samyagdarzanAdiguNayogyA bhinnagraMthayaH / gAra khAlI ho jAtA hai| para aisA nahIM hotA, kyoMki (uzAva pa 712) anAgatakAla kI ananta samayarAzi aura ananta AkAza samyaka-darzana Adi guNoM ke yogya jIva bhavya kI pradezarAzi kI taraha bhavya jIvarAzi anantAnanta hai| kahalAte haiM / bhavya jIva hI graMthibhedana meM samartha hote haiN| atItakAla aura anAgatakAla tulya haiN| atItakAla je abhavito so taM gaMThiM Na samattho bhidituM teNa meM bhavyoM kA anantavA bhAga siddha huA hai| anAgatakAla gaMThiyasatto, gaMThie vA stto| tattha pUNa aMtare iDhivisesaM meM bhI bhavyoM kA anantavAM bhAga hI siddha hogaa| ata: daThaNa titthagarANaM aNagArANaM vA tAhe pavvayati / tammUsaba bhavyoM ke uccheda kA prasaMga hI nahIM aataa| bhavya lAgaM devalogaM gacchati / jo bhavio tassa tami kAle aura abhavya-donoM prakAra ke jIva anaMta haiN| jati koti saMbohejja ahavA koti sayaM ceva saMbUjjhati 4. saba bhavya siddha nahIM hote tassa ettha suyasAmAiyassa laMbho bhavati / bhavvA vi na sijjhirasaMti kei kAleNa jai vi savveNa / ___ (AvacU 1 pR 101) naNa te vi abhavva cciya kiMvA bhavvattaNaM tesiN| abhavya prANI granthi bhedana meM samartha nahIM hai| vaha bhaNNai bhavvo joggo na ya joggatteNa sijhae svvo| tIrthaMkaroM athavA muniyoM kI RddhivizeSa ko dekhakara jaha joggammi vi dalie savvammi na kIrae paDimA // pravrajita ho sakatA hai aura devaloka meM jA sakatA hai| jaha vA sa eva pAsANa-kaNagajogo viogajoggo vi| jo bhavya hai, vaha svayaM athavA dUsaroM se sambuddha ho zrutana vijajjai savvo cciya sa vijujjai jassa sapattI / sAmAyika prApta karatA hai|
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ audayika bhAva kI paribhASA 479 bhAva rasa 6. tIrthaMkara bhavyoM ke trAtA 8. kSAyika bhAva vikalpAtIta kiM va kamalesu rAo raviNo bohei jeNa so taaii| 9. kSAyopazamika bhAva kI paribhASA kumuesu va se doso jaM na vibujjhati se taaii| * jJAnAvaraNa kA kSayopazama jaM bohamaulaNAI sUrakarAmarisao smaannaao| . . mohakarma kA kSayopazama kamalakumuyANa to taM sAbhavvaM tassa tesi ca / / * darzanamoha-kSayopazama kI prakriyA (dra. karaNa) jaha volagAINaM pagAsadhammA vi so sadoseNaM / 10.kSAyopazamika bhAva ke prakAra uio vi tamorUvo evamabhavvANa jiNasUro // . kSayopazama cAra ghAtikarmoM kA sajhaM tigicchamANo rogaM rAgI na bhaNNae vejjo / * karmoM kI prakRtiyAM (dra. karma) muNamANo ya asajhaM nisehayaMto jaha adoso // 11. dezaghAti-sarvaghAti prakRtiyAM : eka sthAnaka Adi taha bhavvakammarogaM nAsaMto rAgavaM na jiNavejjo / na ya dosI abhavvAsajhakammarogaM nisehaMto / / 0 sarvaghAti rasaspardhaka dezadhAti meM pariNata (vibhA 1105-1109) * karma aura catuHsthAnaka Adi bandha dina meM kamala vikasita hote haiM, kumuda vikasita * upazama aura kSayopazama meM antara nahIM hote-isameM sUrya kA kamala ke prati rAga aura kumuda 12. pAriNAmika bhAva kI paribhASA ke prati dveSa bhAva kAraNa nahIM hai, yaha to unakA apanA 13. pAriNAmika bhAva ke prakAra apanA svabhAva hai| sUrya kI razmiyAM to donoM prakAra ke * sAdi pAriNAmika puSpoM kA samAna rUpa se sparza karatI haiN| 0 anAdi pAriNAmika sUrya ke uga jAne para bhI ulla ko to apane svabhAva 14. sAnnipAtika bhAva ke kAraNa andhakAra hI pratibhAsita hotA hai| isI prakAra 15. bhAva : sAvi-saparyavasita Adi cAra vikalpa abhavyoM ko tIrthaMkara rUpa sUrya mukti kA prakAza nahIM de skte| 1. bhAva ke prakAra jaise eka kuzala vaidya sAdhya roga kI cikitsA karatA udaie, uvasamie, khaie, khaovasamie, pAriNAmie, hai, asAdhya kI nahIM, vaise hI tIrthaMkara bhavya jIvoM ko| snnivaaie| (anu 271) karmaroga se mukta karate haiM, abhavyoM ko nhiiN| isameM arhat bhAva ke chaha prakAra haiM-audayika, aupazamika, kA bhavya ke prati rAga aura abhavya ke prati dveSa kAraNa kSAyika, kSAyopazamika, pAriNAmika aura sAnnipAtika / nahIM hai, svabhAva hI kAraNa hai / arhat vItarAga hote haiN| bhAva-honA / karma ke udaya, upazama, kSaya aura 2. audayika bhAva ko paribhASA kSayopazama se hone vAlA jIva kA spandana / ____ aTTavihakammapoggalA saMtAvatthAto udIraNAvaliya matikrAntA appaNI vipAgeNa udiyAvaliyAe vaTTamANA 1. bhAva ke prakAra udinAotti udayabhAvo bhannati / (anuca 142) 2. audayika bhAva kI paribhASA sattA avasthA meM vidyamAna karmapudagala udIraNA3. audayika bhAva ke prakAra valikA kA atikramaNa kara apane paripAka kAla meM * udayaniSpanna ke prakAra udayAvalikA meM praviSTa ho udaya meM Ate haiM-vaha 0 jIvodayaniSpanna audayika bhAva hai| udaya AThoM karma prakRtiyoM kA hotA * ajIvodayaniSpanna 4. aupazamika bhAva kI paribhASA udayaH - zubhAnAM tIrthakaranAmAdiprakRtInAm azubhAnA 5. aupazamika bhAva ke prakAra ca mithyAtvAdInAM vipAkato'nubhavanaM tena nivRttaH 6. kSAyika bhAva kI paribhASA audyikH| (uzAvR pa 33) 7. kSAyika bhAva ke prakAra tIrthakaranAma Adi zubha prakRtiyoM ke tathA mithyAtva
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva 480 aupazamika bhAva kI paribhASA Adi azubha prakRtiyoM ke vipAka kA anubhava karanA udaya kAya chaha-pRthvI, ap, tejaH, vAyu, vanaspati, trasa / hai| udaya se hone vAlI AtmA kI avasthA audayika kaSAya cAra-krodha, mAna, mAyA, lobha / bhAva hai| veda tIna-strI, puruSa, napuMsaka / 3. audayika bhAva ke prakAra lezyA chaha-kRSNa, nIla, kApota, tejaH, padma, shukl| ____ udaie duvihe paNNatte, taM jahA-udae ya udaya mithyAdRSTi, avirata, asaMjJI, ajJAnI, AhAraka, chadmastha, sayogI, saMsArastha, nipphaNNe y| (anu 272) asiddha, akevlii| audayika ke do prakAra haiM ajIvodaya-niSpanna udaya-udayAvalikA meM karmadalika kA vipaak| udaya-niSpanna -udaya meM Akara kisI anya paryAya ajIvodayaniSphaNNe aNegavihe paNNatte, taM jahAko janma dene vAlA audayika bhAva / orAliyaM vA sarIraM orAliyasarIrapaogapariNAmiyaM vA davvaM, ve uvviyaM vA sarIraM veuvviyasarIrapaogapariNAmiyaM udaya-niSpanna ke prakAra vA davvaM"paogapariNAmie vaNNe gaMdhe rase phAse / udayaniSphaNNe duvihe paNNatte, taM jahA----jIvodaya (anu 276) niSphaNNe ya ajIvodayanipphaNNe y| (anu 274) ajIvodaya-niSpanna ke aneka prakAra haiM-audArika udaya-niSpanna ke do prakAra haiM-jIvodaya-niSpanna aura Adi pAMca zarIra, pAMca zarIra ke prayoga dvArA pariNAmita ajIvodaya-niSpanna / pudgala dravya, pAMca varNa, do gaMdha, pAMca rasa aura ATha udayaNipphaNNo NAma udiNNeNa jeNa aNNo nipphA- sprsh| dito so udayaNiphaNNo"tattha jIve kammodaeNa jo 4. aupazamika bhAva ko paribhASA jIvassa bhAvo Nivvattito jahA raite ityAdi, ajIvesu vipAkapradezAnubhavarUpatayA dvibhedasyApyudayasya jahA orAliyadavvavaggaNehito orAliyasarIrappayoge davve viSkambhaNamupazamastena nivRtta aupazamikaH / ghettaNaM tehiM orAliyasarIre Nivvattei, Nivvattie vA taM udayanipphaNNo bhaavo| (anucU pR 42) (uzAva pa 33) mohanIya karma ke vipAkodaya aura pradezodaya- ina karma ke udaya se jo avasthA niSpanna hotI hai, vaha donoM prakAra ke udaya ko rokanA upazama hai aura usase udaya-niSpanna hai| jaise - narakagatinAmakarma ke udaya se hone vAlI AtmA kI avasthA aupazamika bhAva hai| jIva kI nairayika avasthA niSpanna hotI hai| yaha jIva mohaNijjassa kammassa uvasame nnN| (anu 278) dravya kI udaya-niSpannatA hai| upazama kevala mohanIyakarma kA hotA hai| audArika dravyavargaNA se audArika zarIra ke prAyogya (isakA hetu yaha hai ki mohanIya karma kI prakRtiyAM pudgaloM ko grahaNa kara audArika zarIra kA nirmANa saMvegAtmaka aura vikAraka haiM isalie unakA upazama karanA ajIvadravya udaya-niSpanna hai| kiyA jA sakatA hai| jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIya jIvodaya-niSpanna karma kI prakRtiyAM AvAraka tathA antarAya karma kI prakRjIvodayaniSphaNNe aNegavihe paNNatte, taM jahA-- tiyAM pratyutpannavinAzI aura AgAmI pratirodhaka haiM neraie "puDhavikAiekohakasAI ...'itthivee""kaNha- isalie unakA upazamana nahIM hotaa| adhAti karma kA lese .."micchadidI avirae asaNNI annANI AhArae upazama nahIM hotA / jaise- vedanIya karma sAta yA asAta chaumatthe sajogI saMsAratthe asiddhe akevlii| ke rUpa meM nirantara bhogA jAtA hai| AyuSya karma bhI (anu 275) niraMtara bhogA jAtA hai / jIvodaya-niSpanna ke aneka prakAra haiM upazama kI tulanA manovijJAna ke Supression se gati cAra-nairayika, tiryakyonika, manuSya aura dev| kI jA sakatI hai| Ayurveda meM do prakAra ke vega batalAe
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSAyopazamika bhAva kI paribhASA 481 bhAva gaye haiM --zArIrika vega aura mAnasika veg| zArIrika 2. darzanAvaraNIya karma-cakSudarzanAvaraNa Adi nau vega ko nahIM rokanA caahiye| mAnasika vega ko rokanA prakRtiyoM kA kSaya / Avazyaka hai|) 3. vedanIya karma-sAta aura asAta vedanIya kA kSaya / 5. aupazamika bhAva ke prakAra 4. mohanIya karma-darzanamoha aura cAritramoha kI aThAIsa prakRtiyoM kA kssy| uvasamie duvihe paNNatte, taM jahA-uvasame ya 5. AyuSya karma-nairayika Adi cAra prakatiyoM kA uvasamanipphaNNe y| (anu 277) kssy| aupazamika ke do prakAra haiM-upazama aura upazamaniSpanna / 6. nAma karma-zubha nAma aura azubha nAma kA kSaya / 7 gotra karma-ucca gotra aura nIca gotra kA kSaya / uvasamanipphaNNe aNegavihe paNNatte, taM jahA-uvasaMtakohe uvasaMtamANe uvasaMtamAe uvasaMtalohe uvasaMtapejje.... 8. antarAya karma-dAnAntarAya Adi pAMca prakRtiyoM uvasamiyA sammattaladdhI uvasamiyA carittaladdhI uvasaMta- kA kSaya / ksaaychumtthviiyraage| (anu 279) 8. kSAyika bhAva vikalpAtIta upazama-niSpanna ke aneka prakAra haiM-upazAMta krodha, ..."khayammi avigappamAhaMsu / upazAnta mAna, upazAnta mAyA, upazAnta lobha, upazAnta kSAyikaguNasamudAyaM avikalpaM egalakSaNaM savvuttamaM / prema "aupazamikI samyaktvalabdhi, aupazamikI cAritra (Avani 572 ca 1 330) labdhi aura upazAnta kaSAyavAlA chadmasthavItarAga / karmoM ke kSaya se niSpanna guNoM meM koI vikalpa yA bheda nahIM hotaa| ve saba eka samAna lakSaNa vAle aura 6. kSAyika bhAva kI paribhASA sarvottama hote haiN| kSayaH karmaNAmatyantocchedaH tena nivRttaH kssaayikH| (uzAvR pa 33) ___6. kSAyopazamika bhAva kI paribhASA karmoM kA Atyantika uccheda honA kSaya hai| usase naNa khINammi uiNNe sesovasame khovsmo| hone vAlI AtmA kI avasthA kSAyika bhAva hai| (vibhA 1291) aTThaNhaM kammapayaDINaM khae nnN| (anu 281) tassa tassa kammassa savvadhAtiphaDaDagANaM udayakkhayAt, kSaya AThoM hI karma-prakRtiyoM kA hotA hai| teSAmeva sadupazamAt dezaghAtiphaDDagANaM udayAt khato7. kSAyika bhAva ke prakAra vasamito bhAvo bhavati / (AvacU 1 pR 97) kSayopazama: dezaghAtirasasparddhakAnAmudaye sati bhavati ____khaie duvihe paNNatte, ta jahA-khae ya khanipphaNNe na sarvaghAtirasasparddha kAnAm / karmaNAM prtyekmnntaay| (anu 280) nantAni rasasparddha kAni bhvnti| (nandImavR pa 77) kSAyika ke do prakAra haiM-kSaya aura kSaya-niSpanna / (jJAnAbaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya yA khayanipphaNNe aNegavihe paNNatte, taM jahAkhINa antarAya) karma ke udaya prApta sarvaghAti spardhakoM kA kSaya AbhiNibohiyanANAvaraNe .... khINacakkhudaMsaNAvaraNe... aura vidyamAna (antarmuhUrta ke bAda udaya meM Ane vAle) khINasAyaveyaNijje""khINadaMsaNa-mohaNijje khINacaritta spardhakoM kA upazama hone para kSayopazamabhAva hotA hai| mohaNijje"khINaneraiyAuekhINasubhanAme khINa isameM dezaghAti spardhakoM kA udaya rahatA hai| yaha sarvaasubhanAme"khINauccAgoe khINanIyAgoekhINa ghAti rasaspardhakoM ke udayakAla meM nahIM hotaa| pratyeka dANaMtarAe""" (anu 282) karma ke anaMta anaMta rasaspardhaka hote haiN| isameM kSaya aura kSaya-niSpanna ke aneka prakAra haiM upazama kI prakriyA nirantara cAla rahatI hai| 1. jJAnAvaraNIya karma-matijJAnAvaraNa Adi pAMca (kSayopazama zabda meM jo upazama pada hai, usake do prakRtiyoM kA kSaya / rUpa banate haiM
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva 482 kSayopazama cAra ghAtikarmoM kA 1. udayAvalikA meM Ane yogya karmadalikoM ko kSaya aura anUdIrNa dalikoM kA upazama hotA hai| vipAkodaya ke ayogya banA denaa| pratyAkhyAna aura saMjvalana kaSAya ke dezaghAti rasaspardhakoM 2. tIvrarasa kA mandarasa meM pariNamana honA / ) tathA nokaSAya kA yathAsaMbhava udaya rahatA hai| jJAnAvaraNa kA kSayopazama 10. kSAyopazamika bhAva ke prakAra nihiesu savvaghAIrasesu phaDDesu desaghAINaM / khaovasamie duvihe paNNatte, taM jahA khaovasame ya jIvassa guNA jAyaMti ohimaNacakkhumAIyA / / khaovasamanipphaNNe ya / / (anu 283) (nandImavR pa 80) kSAyopazamika bhAva ke do prakAra haiM-kSayopazama adhyavasAyoM kI vizuddhi se jJAnAvaraNaprakRtiyoM ke aura kSayopazama-niSpanna / sarvaghAti rasaspardhaka dezaghAti ke rUpa meM pariNata hone para, khaovasamanipphaNNe aNegavihe paNNatte, taM jahAdezaghAti rasaspardhakoM ke atisnigdha aura maMda rasa vAle khaovasa miyA AbhiNibohiyanANaladdhI"khaovasamiyA hone para, udayAvalikA meM prApta aMza kA kSaya, anudIrNa maiannANaladdhI "khaovasamiyA cakkhudaMsaNaladdhI.. kA upazama aura vipAkodaya kA nirodha hone para avadhi, khaovasamiyA sammadaMsaNaladdhI, khaovasamiyA manaHparyava Adi jJAna utpanna hote haiM-yaha jJAnAvaraNIya micchAdasaNaladdhI, khaovasamiyA sammamicchAdasaNaladdhI, karma ke kSayopazama se niSpanna avasthA hai| khaovasamiyA sAmAiyacarittaladdhI....'"khaovasamiyA moha karma kA kSayopazama dANaladdhI khaovasamiyA soiMdiyaladdhI.."khaovasamie dasaNamohassa khatovasameNa aNaMtANabaMdhiaNudae AyAradhare, khaovasamie sUyagaDadhare...''khaovasamie micchattassa savvaghAtiphaDDagANa udayakkhate teSAmeva navapuvvI, khaovasamie dasapuvvI, khaovasamie cauddasasaduvasame sammattamohaNIyassa udaye iti / ""carittamoha puvvI, khaovasamie gaNI, khaovasa mie vaaye| se taM khatovasame NAma bArasakasAyodayakhaye savasame ya / khaovasamanipphaNNe / (anu 285) saMjalaNacaukkaannataradesaghAtiphaDDagodae NokasAya kSayopazama-niSpanna ke aneka prakAra haiM 0 jJAnalabdhi-matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, mana:navagassa ya yathAsaMbhavodaye iti| carittAcarittaM pUNa paryavajJAna, matiajJAna,zrutaajJAna, vibhaMgajJAna / khaovasamite ceva, kasAyaTUgodayakkhae saduvasame ya, 0 darzanalabdhi -cakSudarzana, acakSudarzana, avadhidarzana, paccakkhANakasAyasaMjalaNacaukkadesaghAtiphaDDagodaye No ___samyagdarzana, mithyAdarzana, samyakmithyAdarzana / kasAyaNavagassa jahAsaMbhavodaye ya / * cAritralabdhi-sAmAyikacAritra, chedopasthApanIya(AvacU 1 197, 98) cAritra, parihAravizuddhicAritra, sUkSmasaMparAyadarzanamoha ke kSayopazama meM anantAnubaMdhI kaSAya kA cAritra, cAritrAcAritra / anudaya rahatA hai| udayaprApta mithyAtva ke sarvaghAtI 0 vIryalabdhi-dAna, lAbha, bhoga, upabhoga, vIrya, rasaspardhakoM kA kSaya tathA anudIrNa (baMdha AvalikA meM bAlavIrya, paMDitavIrya bAlapaMDitavIrya / vidyamAna vivakSita vartamAna samaya se AvalikA paryanta jo dalika udaya meM Ane yogya nahIM haiM una) dalikoM kA 0 indriyalabdhi-zrotrendriya, cakSurindriya, ghrANe ndriya, rasanendriya, sparzanendriya / upazama hotA hai aura samyaktva mohanIya kA udaya cAla rahatA hai / 0 zrutalabdhi -AcArAMgadhara yAvat dRSTivAdadhara, navacAritra mohanIya ke kSayopazama meM udaya prApta bAraha pUrvI, dasapUrvI, caturdazapUrvI, gaNI, vAcaka / kaSAyoM kA kSaya, anudIrNa dalikoM kA upazama tathA kSayopazama cAra ghAtikarmoM kA saMjvalana kaSAya aura nokaSAya ke dezaghAti rasaspardhakoM khaovasame---cauNhaM ghAikammANaM khaovasame NaMkA yathAsaMbhava udaya rahatA hai| deza cAritra ke kSayopazama nANAvaraNijjassa daMsaNAvaraNijjassa mohaNijjassa meM anantAnubaMdhI aura apratyAkhyAna kaSAya ke udaya kA aMtarAyassa khaovasame NaM / (anu 284)
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ dezaghAti-sarvaghAti prakRtiyAM : eka sthAnaka... 483 bhAva jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya aura nakaH / trayANAM karSANAmAvarttane kRte sati ekaH karSo'aMtarAya-ina cAra ghAtikarmoM kA kSayopazama hotA hai| vaziSTa: tristhAnakaH / catuNA~ karSaNAmAvarttane kRte sati (ghAtikarma kI prakRtiyAM do taraha kI hotI haiM---- uddharati ya eka: karSaH sa catu:sthAnakaH / ekasthAnako'pi sarvaghAti aura dezaghAti / ca raso jalalavabinduculukAIculukaprasRtyaJjalikarakasarvaghAti-kevalajJAnAvaraNa, kevaladarzanAvaraNa, kumbhadroNAdiprakSepAt mandamandatarAdibahubhedatvaM pratipadyate, pAMca nidrA, bAraha kaSAya, mithyAtva / evaM dvisthAnakAdayo'pi, evaM karmaNAmapi catuHsthAnakAdayo dezaghAti -cAra jJAnAvaraNa, tIna darzanAvaraNa. rasA bhaavniiyaaH| (nandImava pa 77,78) saMjvalana krodha-mAna-mAyA-lobha, nokaSAya, pAMca kevalajJAnAvaraNIya Adi sarvaghAti prakRtiyoM ke antarAya / --- karmagrantha bhAga 5 gAthA 13,14 / rasaspardhaka bhI sarvaghAti hote haiN| dezaghAti prakRtiyoM ke inake AdhAra para kSayopazama ke bhI do prakAra bana rasaspardhaka dezaghAti bhI hote haiM aura sarvaghAti bhI / jAte haiM catu:sthAnaka, tristhAnaka rasa vAle spardhaka sarvaghAti hote 1. dezaghAti karmaprakRtiyoM kA kSayopazama / haiN| dvisthAnaka rasa vAle spardhaka dezaghAti aura sarvaghAti 2. sarvaghAti karmaprakatiyoM kA kSayopazama / donoM hote haiN| ekasthAnaka rasa vAle spardhaka dezaghAti hI dezaghAti karmaprakatiyoM ke kSayopazama kAla meM saMbaddha hote haiM / isa prakAra rasavipAkI prakRtiyoM ke cAra prakAra prakati kA maMda vipAkodaya rahatA hai| maMda vipAka apane 1. ekasthAnaka rasa AvArya guNa ke vikAsa ko roka nahIM sakatA / isa 3. tristhAnaka rasa avasthA meM sarvadhAti rasa vAlA koI bhI dalika udaya meM 2. dvisthAnaka rasa 4. catuHsthAnaka rasa / nahIM rhtaa| zubha prakatiyoM kA rasa kSIra aura khAMDa jaisA tathA azubha prakRtiyoM kA rasa ghoSAtakI (cirAyatA) aura sarvaghAtI karmaprakatiyoM ke kSayopazama-kAla meM vipA nIma jaisA hotA hai| kodaya sarvathA nahIM rahatA, kevala pradezodaya rahatA hai| kevalajJAnAvaraNa va kevaladarzanAvaraNa-ina do sarva kSIra Adi kA jo svAbhAvika rasa hotA hai, vaha ekasthAnaka rasa kahalAtA hai| do karSa (tolA) kSIra ko ghAti karmaprakRtiyoM kA kSayopazama nahIM hotaa| Avartita karane (ubAlane) para jo eka karSa avaziSTa zubha adhyavasAya, zubha lezyA aura zubha yoga ke dvArA rahatA hai, vaha dvisthAnaka rasa hai| tIna karSoM ko Avartita / karmaprakatiyoM ke tIvra vipAkodaya ko maMda vipAkodaya meM karane para jo eka karSa bacatA hai, vaha tristhAnaka rasa hai| aura vipAkodaya ko pradezodaya meM badalane kI prakriyA cAlU cAra karSoM ko Avartita karane para jo eka karSa bacatA hai, rahatI hai| audayika bhAva aura kSAyopazamika bhAva kA vaha catuHsthAnaka rasa hai| ekasthAnaka Adi rasa aMjali, saMgharSa nirantara calatA hai / dekheM- anuyogadvAra sUtra karaka, kumbha, droNa Adi meM prakSipta karane para maMda, 271-287 kA TippaNa) maMdatara Adi aneka bhedoM meM vibhakta ho jAte haiN| isI 1. dezaghAti-sarvaghAti prakRtiyAM : eka sthAnaka prakAra karmoM ke ekasthAnaka Adi rasa jJAtavya haiN| ye Adi rasa rasa uttarottara anaMtaguNA zakti vAle haiN| kevalajJAnAvaraNIyAdirUpANAM sarvaghAtinInAM prakRtInAM jo ghAei savisayaM sayalaM so hoi savvaghAiraso / sarvANyapi rasasparddhakAni sarvaghAtIni, dezaghAtinInAM punaH so nicchiddo niddho taNuo phlihbbhhrvimlo|| kAnicit sarvaghAtIni kAniciddezaghAtIni " desavighAittaNao iyaro kddkNblNsuusNkaaso| cautidvANarasANi ya savvaghAINi hoti phaDDANi / vivihacchidadahabhario appasiNeho avimalo a|| TrANiyANi mIsANi desaghAINi sesANi // (nandImavR pa 79) ghosADainibuvamo asubhANa subhANa khIrakhaMDuvamo / sarvadhAti prakatiyoM kA rasa yadyapi tAmrabhAjana ke kSIrAdirasazca svAbhAvika eksthaankH| dvayostu karSayo- samAna nizchidra, ghRta kI taraha ati snigdha, drAkSA kI rAvarttane kRte sati yo'vaziSyate ekaH karSakaH sa dvisthA- taraha tanupradeza se upacita, sphaTika aura abhraka kI
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva 484 karma aura catuHsthAnaka Adi baMdha taraha atyanta nirmala hotA hai, kintu sampUrNa guNoM kA ghAta bandhameva nAyAnti, kutaH?, tasyAmavasthAyAM tadgatarasakarane se sarvaghAti kahalAtA hai| sthAnakacintAyAmapi narakagatiprAyogyaM badhnato'tisaG-i dezaghAti prakatiyoM kA rasa yadyapi saikar3oM chidroM se klaSTasyApi vaikriyataijasAdikAH prakRtayo bandhamAyAnti, yukta caTAI ke samAna, sUkSma chidroM vAle kaMbala ke samAna, tAsAmapi svabhAvato dvisthAnakarasasyaiva bandho naikasthAalpa sneha vAlA aura avizuddha hotA hai kintu eka deza nasya, tataH zabhaprakatInAM vyatyAsayojanA dvisthAnakarasakA ghAta karane ke kAraNa dezaghAti kahalAtA hai| bandhAdArabhya krtvyaa| (nandImava pa 78) aghAtinInAM tu rasasparddha kAni svarUpeNa na sarva parvata kI rekhA ke sadRza anantAnubandhI krodhaprakRti ghAtIni nApi dezaghAtIni, kevalaM sarvaghAtirasasparddhaka kA catuHsthAnaka bandha hotA hai| bhUmi kI rekhA ke sadaza saMgharSataH sarvaghAtirasasadRzAni bhavanti, yathA svayamacaurA apratyAkhyAnAvaraNa krodhaprakRti kA tristhAnaka baMdha hotA iti caurasamparkata: caurapratibhAsAH / (nandImavR pa 79) hai| bAla kI rekhA ke sadaza pratyAkhyAnAvaraNa krodha aghAti prakRtiyoM ke rasaspardhaka sarvaghAti aura deza prakRti kA dvisthAnaka baMdha hotA hai| jala kI rekhA ke ghAti donoM prakAra ke nahIM hote / kintu ye sarvaghAti sadRza saMjvalana krodhaprakRti kA eka sthAnaka bandha hotA hai| rasaspardhaka ke saMgharSaNa se sarvadhAtirasa ke sadRza ho jAte haiM, zubha prakRtiyoM kA bandha isake viparIta hotA hai| jaise-corI nahIM karane vAlA cora ke samparka se cora atyanta vizuddha avasthA meM catuHsthAnaka tathA maMda aura dikhAI detA hai| mandatara vizaddhi meM kramazaH tristhAnaka aura dvisthAnaka sarvaghAti rasaspardhaka dezaghAti meM pariNata bandha hotA hai| atyanta saMkliSTa pariNAma meM bhI ekadezaghAtinInAM matijJAnAvaraNIyAdikarmaprakRtInAM / sthAnakarasa vAlI zubha prakati kA bandha nahIM hotaa| sarvaghAtIni rasasparddhakAni adhyavasAyavizeSato deza- yathA-narakagatiprAyogya bandha karatA huA jIva una ghAtIni katta" zakyante, te pudagalA: kevalajJAnakevala- saMkliSTa pariNAmoM meM vaikriya aura taijasa prakati kA bhI darzanAvaraNayoryogyA ye dvisthAnakarasapariNatA api na bandha karatA hai kintu ve prakRtiyAM bhI dvisthAnakarasa dezaghAtino bhavanti, nApi teSAM vipAkodayanirodhasambhavaH, vAlI hotI haiM, ekasthAnakarasa vAlI nahIM / ataH zubha zeSANAM tu sarvaghAtiprakRtInAM rasasparddha kAni bhavantyevAdhya- prakatiyoM ke bandha kA prArambha dvisthAnaka se hI hotA hai, vasAyavizeSato vipaakodyvisskmbhbhaaji| eka sthAnaka se nhiiN| (nandImavR 79-80) dvidhA ghAtinyo'zubhaprakRtayaH, tadyathA-sarvaghAtinyo matijJAna Adi dezaghAti prakRtiyoM ke sarvaghAti dezaghAtinyazca / tatra yAH sarvaghAtinyaH tAsAM jaghanyarasaspardhaka adhyavasAya vizeSa se dezaghAti meM pariNata ho pade'pi dvisthAnaka eva raso bandhamAyAti, nakasthAnakaH, sakate haiM kintu kevalajJAna aura kevaladarzana ke AvAraka tathAsvAbhAvyAt / tathAhi-kSapaka zreNyArohe'pi sUkSmapudgala dvisthAnakarasa vAle hone para bhI adhyavasAya samparAyaguNasthAnakacaramasamaye'pi vartamAnasya kevalajJAnAvizeSa se dezaghAti nahIM ho sakate aura na vipAkodaya meM varaNakevaladarzanAvaraNayoH rasabandho dvisthAnaka eveti, unakA nirodha hI saMbhava hai| zeSa sarvaghAti prakRtiyoM ke nakasthAnakaH / yAstu dezaghAtinyaH tAsAM zreNyArohAbhAve sarvaghAti rasaspardhaka adhyavasAya vizeSa se dezaghAti ho bandhamAgatAnAM niyamAt sarvaghAtinameva rasaM badhnAti... sakate haiM aura taba vipAkodaya kA nirodha bhI saMbhava hai| zreNyArohe tvanivRttibAdarasamparAyaguNasthAnakAddhAyAH karma aura catuHsthAnaka aadibNdh| saMkhyeyeSu bhAgeSu gateSu satsu tata UrdhvamekasthAnakarasapavvayabhUmIvAluyajalarehAsarisa saMparAesaM / bandhasambhavaH / .. cauThANAI asubhANa sesayANaM tu vaccAso / / AvaraNamasavvagdhaM puNsNjlnnNtraaypyddiio| atyanta vizuddhau vartamAna : zubhaprakRtInAM catuHsthAnaka- cauThANapariNayAo duticauThANAu sesAo / / meva rasaM badhnAti, tato mandamandataravizuddhau tristhAnaka (nandImavR 78,79) dvisthAnakaM vA, saGklezAddhAyAM tu vartamAnasya zubhaprakRtayo azabha ghAtikarmoM kI prakRtiyoM ke do prakAra haiM
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAnnipAtika bhAva sarvaghAti aura dezaghAti / sarvaghAti prakRtiyoM kA jaghanyataH bhI dvisthAnaka rasa baMdha hotA hai, eka sthAnaka rasabaMdha nahIM hotA / kSapakazreNi-ArohaNa meM bhI sUkSmasamparAyaguNasthAna ke carama samaya meM bhI kevalajJAnAvaraNa kevaladarzanAvaraNa kA rasabaMdha dvisthAnaka hI hotA hai, ekasthAnaka nahIM / 485 dezaghAti prakRtiyoM kA rasabaMdha zreNiArohaNa se pUrva dvisthAnaka Adi hI hotA hai / zreNiArohaNa ke samaya anivRttibAdara guNasthAna ke saMkhyAta bhAga bIta jAne para sataraha prakRtiyoM kA ekasthAnaka rasabaMdha sambhava hai / sataraha prakRtiyAM ye haiM- jJAnAvaraNa kI prathama cAra, darzanAvaraNa kI prathama tIna puruSaveda, saMjvalanakaSAyacatuSka aura aMtarAya karma kI pAMca prakRtiyAM / zeSa azubha prakRtiyoM kA isa guNasthAna meM baMdha hI nahIM hotA / upazama aura kSayopazama meM antara tathA so ceva naNUvasamo uie khINammi sesae samie / suhumodayatA mIse na tUvasamie viseso'yaM // veei saMtakammaM khaovasamiesu nANubhAva so / uvasaMtakasAo puNa veei na saMtakammaM pi // (vibhA 1292, 1293 ) upazama meM udaya prApta kaSAya kSINa ho jAtA zeSa kaSAya kA anudaya rahatA hai / kSayopazama meM kSaya aura upazama hone para bhI sUkSma udaya yAnI pradezodaya cAlU rahatA hai / upazama meM vidyamAna karma kA vedana nahIM hotA / kSayopazama meM vidyamAna karma kA pradezodaya meM vedana hotA hai, vipAkodaya meM vedana nahIM hotA hai / 12. pAriNAmika bhAva kI paribhASA pari samaMtA NAmo jaM jaM jIvaM poggalAdiyaM davvaM jaM jaM avatthaM pAvati taM aparicattasarUvameva tathA pariNamati sA kiriyA pariNAmito bhAvo bhaNNati / ( anucU pR 44) pari kA artha hai cAroM ora / nAma kA artha haijIva, pudgala Adi kI vibhinna avasthAoM meM pariNati / apane svarUpa ko chor3e binA jo pariNamana hotA hai, vaha pAriNAmika bhAva hai / parIti - sarvaprakAraM namanaM jIvAnAmajIvAnAM ca bhAva jIvatvAdisvarUpAnubhavanaM prati prahvIbhavanaM pariNAmaH / ( uzAvRpa 33 ) jIva aura ajIva kA apane svarUpa ke anubhava meM (pariNamana meM) pUrNataH saMlagna honA pariNAma hai| usase hone vAlI avasthA pAriNAmika bhAva hai / 13. pAriNAmika bhAva ke prakAra pAriNAmie duvihe paNNatte, taM jahA - sAipAriNAmie ya aNAipAriNAmie ya / ( anu 286 ) pAriNAmika bhAva ke do prakAra haiM - sAdipAriNAmika aura anAdi pAriNAmika | sAdi pAriNAmika sAipAriNAmie aNegavihe paNNatte, taM jahA - juNasurA juNNagulo, juNNaghayaM juNNataMdulA ceva / abbhA ya abbharukkhA, saMjhA gaMdhavvanagarA ya // ukkAvAyAdisAdAgajjiyaM vijjU nigdhAyA jUvayA jakkhAlittA dharmiyA / ( anu 287 ) sAdi pAriNAmika ke aneka prakAra haiM, jaisejIrNa surA, jIrNa gur3a, jIrNa ghI, jIrNa cAvala, abhra, abhravRkSa, saMdhyA, gandharvanagara, ulkApAta, dizAdAha, garjana, vidyut nirghAta, yUpaka, yakSAdIpta, dhUmikA Adi / anAdi pAriNAmika aNAi pAriNAmie - dhammatthikAe adhammatthikAe AgAsatthikAe jIvatthikAe poggalatthikAe addhAsamae loe aloe bhavasiddhiyA abhavasiddhiyA / ( anu 288 ) dharmAstikAya, adharmAstikAya, AkAzAstikAya, jIvAstikAya, pudgalAstikAya, adhvAsamaya, lokaaloka, bhavasiddhika aura abhavasiddhika- ye anAdipAriNAmika bhAva haiM / 14. sAnnipAtika bhAva sannivAie - eesi ceva udaiya uvasa miya-khaiyakhaovasamiya- pAriNAmiyANaM tigasaMjoeNaM caukkasaMjoeNaM savve se sannivAie nAme / bhAvANaM dugasaMjoe paMcagasaMjoeNaM je nippajjai ( anu 289 ) audayika, aupazamika, kSAyika, kSAyopazamika aura pAriNAmika bhAvoM meM do ke saMyoga se, tIna ke saMyoga se, cAra ke saMyoga se aura pAMca ke saMyoga se jo bhAva niSpanna hote haiM, ve saba sAnnipAtika bhAva haiM /
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva 486 bhAvanA kA nirvacana sannivAdito bhAvo'nyabhAvena saha nipAtyata iti sammatta-nANa-dasaNa-siddhattAI tu sAio'Nato / sNnipaatikH| avirodhena vA dvikAdinaikatra melakaH nANaM kevalavajjaM sAI saMto khovsmo|| snnipaatkH| (anucU pR44) maiannANAIyA bhavvA'bhavvANa taiyacaramo'yaM / 0 eka bhAva kA dUsare bhAva ke sAtha nipAta-saMyoga samvo poggaladhammo paDhamo pariNAmio hoi / / sAnnipAtika bhAva hai| bhavvattaM puNa taio jIvA-'bhavvAiM caramabhaMgo u / 0 avirodha rUpa se do, tIna, cAra athavA pAMca bhAvoM bhAvANamayaM kAlo bhAvAvasthANao'NaNNo / kA saMyoga honA sannipAta hai / (vibhA 2077-2081) pAMca bhAvoM ke cAra vikalpa haiM15. bhAva : sAdisaparyavasita Adi cAra vikalpa 1. sAdi-saparyavasita 3. anAdi-saparyavasita jo nAragAibhAvo taha micchattAdao vi bhavvANaM / 2. sAdi-aparyavasita 4. anAdi-aparyavasita / te cevAbhavvANaM odaio vitiyavajjo'yaM / kauna sA bhAva kisa vikalpa meM samavatarita hotA hai, sammatta-carittAiM sAI saMto ya ovasamio'yaM / yo livadANAiladdhipaNagaM caraNa pi ya khAio bhAvo / / bhAvoM ke samavatAra kA yaMtra saMkhyA) vikalpa / audayika aupazamika kSAyika kSAyopazamika | pAriNAmika sAdi nAraka Adi bhava | aupazamika | kSAyika cAritra, prathama cAra pudgala meM | saparyavasita samyaktva, dAna Adi pAMca labdhiyAM jJAna yaNuka Adi aupazamika (bhavastha kevalI kI cAritra apekSA) sAdi kSAyika samyaktva, kevalaaparyavasita jJAna, kevaladarzana, siddhatva anAdi kaSAya, tIna veda, mati-zruta ajJAna bhavyatva | saparyavasita | ajJAna, asaMyata, (bhavya jIvoM asiddhatva, lezyA kI apekSA) (bhavya jIvoM kI apekSA) anAdi kaSAya, tIna veda, mati-zruta ajJAna jIvatva, aparyavasita ajJAna, asaMyata, (abhavya jIvoM abhavyatva asiddhatva, lezyA kI apekSA) (abhavya jIvoM kI apekSA) bhAvanA -punaH punaH abhyAsa / vividha saMkalpoM se 1. bhAvanA kA nirvacana mana ko bhAvita/vAsita karanA / bhAvyate-AtmasAnnIyate'nayA''tmeti bhaavnaa| (uzAva pa 710) 1. bhAvanA kA nirvacana bhAvyata iti bhAvanA dhyAnAbhyAsakriyetyarthaH / 2. jJAna Adi bhAvanAeM (AvahAva 2 pa 62) 3. kAndapI Adi bhAvanAeM jo AtmA ko bhAvita karatI hai, AtmasAt karatI * anitya Adi bhAvanAeM (dra0 anuprekSA) hai, vaha bhAvanA hai| * paccIsa bhAvanAeM (dra0 mahAvrata) dhyAna ke yogya cetanA kA nirmANa karane vAlI dhyAna ke abhyAsa kI kriyA kA nAma hai bhAvanA /
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAndI Adi bhAvanAeM 487 bhAvanA 2. jJAna Adi bhAvanAeM evaM nANeNa caraNeNa, daMsaNeNa taveNa ya / puvvakayabbhAso bhAvaNAhiM jhANassa joggayamuvei / bhAvaNAhi ya suddhAhiM, samma bhAvettu appayaM / / tAo ya nANadaMsaNacarittaveraggajaNiyAo / / (u 19194) (AvahAva 2 pR 67) isa prakAra jJAna, darzana, cAritra, tapa aura vizuddha jisane bhAvanAoM ke mAdhyama se dhyAna kA pahale bhAvanAoM ke dvArA AtmA ko bhalIbhAMti bhAvita kro| abhyAsa kiyA hai, vaha dhyAna karane kI yogyatA prApta kara yA hai, vaha dhyAna karana kA yAgyatA prApta kara 3.kAndI Adi letA hai| bhAvanAeM cAra haiM - kaMdappamAbhiogaM, kibbisiyaM mohamAsurattaM ca / 1. jJAna bhAvanA, 2. darzana bhAvanA, 3. cAritra bhAvanA, 4. vairAgya bhaavnaa| eyAo duggaIo, maraNammi virAhiyA hoti / / (u 36 / 256) NANe niccabbhAso kuNai maNodhAraNaM visuddhi ca / kAMdI, AbhiyogI, kilviSikI, mohI tathA AsurI nANaguNamuNiyasAro to jhAi suniccalamaIo / / -----ye pAMca bhAvanAeM durgati kI hetubhUta haiN| mRtyu ke saMkAidosarahio pasamathejjAiguNagaNoveo / samaya ye samyagdarzana Adi kI virAdhanA karatI haiN| hoi asaMmUDhamaNo daMsaNasuddhIe jhANaM mi / / kAndI bhAvanA navakammANAyANaM porANaviNijjaraM subhAyANaM / kaMdappakokkuiyAiM taha, sIlasahAvahAsavigahAhiM / cArittabhAvaNAe jhANamayatteNa ya samei / / vimhAveMto ya paraM, kaMdappaM bhAvaNaM kuNai / / suvidiyajagassabhAvo nissaMgo nibbhao nirAso ya / (u 36 / 263) veraggabhAviyamaNo jhANaMmi sUniccalo hoi|| jo kAmakathA karatA rahatA hai, dUsaroM ko haMsAne kI (AvahAvR 2 pR. 67,68) ceSTA karatA rahatA hai, zIla, svabhAva, hAsya aura jJAna bhAvanA-jo jJAna kA nitya abhyAsa karatA hai, jJAna vikathAoM ke dvArA dUsaroM ko vismita karatA rahatA hai, meM mana sthira karatA hai, sUtra aura artha kI vaha kAMdapI bhAvanA kA AcaraNa karatA hai| vizuddhi rakhatA hai, jJAna ke mAhAtmya se AbhiyogI bhAvanA paramArtha ko jAna letA hai, vaha susthira citta maMtAjogaM kAuM, bhUIkammaM ca je pati / se dhyAna kara sakatA hai| sAyarasaiDhiheuM, abhiogaM bhAvaNaM kUNai / / darzana bhAvanA-jo apane ko zaMkA Adi doSoM se rahita, (u 36 / 264) prazama, sthairya Adi guNoM se sahita kara jo sukha, rasa aura samRddhi ke lie maMtra, yoga aura letA hai, vaha darzanazuddhi (dRSTi kI samI bhUti-karma kA prayoga karatA hai, vaha AbhiyogI bhAvanA cInatA) ke kAraNa dhyAna meM abhrAnta kA AcaraNa karatA hai| citta vAlA ho jAtA hai| bhUtyA-bhasmanopalakSaNatvAnmRdA sUtreNa vA karmacAritra bhAvanA--- nae karmoM kA agrahaNa, purAne baMdhe hue rakSArtha vasatyAdeH pariveSTanaM bhUtikarma / karmoM kA nirjaraNa aura zubhakarmoM kA (uzAvR pa 710) grahaNa-isa cAritra bhAvanA se binA bhUti kA artha hai-rAkha, miTTI athavA dhAgA / prayatna kie bhI dhyAnAvasthA prApta ho makAna, zarIra, bhaMDopakaraNa Adi kI rakSA ke lie jAtI hai| rAkha, miTrI athavA dhAge ke dvArA unakA pariveSTana vairAgya bhAvanA-jo jagat ke svabhAva ko jAnatA hai, karanA bhUti-karma kahalAtA hai| nissaMga (anAsakta) hai, abhaya aura kilviSikI bhAvanA AzaMsA se vipramukta hai, vaha vairAgya nANassa kevalINaM, dhammAyariyassa saMghasAhaNaM / bhAvanA se bhAvita mana vAlA hotA hai| mAI avaNNavAI, kibbisiyaM bhAvaNaM kUNai // vaha dhyAna meM sahaja hI nizcala ho (u 36 / 265) jAtA hai| jo jJAna, kevalajJAnI, dharmAcArya, saMgha tathA sAdhuoM
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASA 488 dravyabhASA-bhAvabhASA kI nindA karatA hai, vaha mAyAvI puruSa kilbiSikI | 5. zabdazravaNa kI prakriyA bhAvanA kA AcaraNa karatA hai / 6. bhASAdravya kI tIvratama gati AsurI bhAvanA 7. bhASAdravya kI loka meM vyApta hone kI prakriyA aNubaddharosapasaro, taha ya nimittaMmi hoi paDisevi / / 8. avagAhanA vargaNA eehi kAraNehiM, Asuriya bhAvaNaM kuNai / / / 9. bhAvabhASA ke prakAra (u 36 / 266) 10. dravyabhAvabhASA ke prakAra jo krodha ko satata bar3hAvA detA rahatA hai aura 0 satyabhASA ke prakAra nimitta kahatA hai, vaha apanI ina pravRttiyoM ke kAraNa 0 mRSAbhASA ke prakAra AsurI bhAvanA kA AcaraNa karatA hai| 0 mizrabhASA ke prakAra mohI bhAvanA 0 vyavahAra bhASA ke prakAra satthaggahaNaM visabhakkhaNaM ca jalaNaM ca jlppvesoy|| 11. zrutabhAva bhASA aNAyArabhaNDasevA, jammaNamaraNANi baMdhati // 12. cAritramAva bhASA 19 (u 36 / 267) 13. bhASA ke do prakAra jo zastra ke dvArA, viSa bhakSaNa ke dvArA, agni meM * vacana ke solaha aMga (dra. anuyoga) praviSTa hokara yA pAnI meM kUdakara Atma-hatyA karatA * akSarazruta : zrutajJAna kA eka bheva (. zrutajJAna) hai aura jo maryAdA se adhika upakaraNa rakhatA hai, vaha 1. bhASA kI paribhASA janma-maraNa kI paramparA ko puSTa karatA hai-mohI bhASyata iti bhASA-vAkazabdarUpatayA utsRjyamAnA bhAvanA kA AcaraNa karatA hai| (mUlArAdhanA (3 / 179-184) tathA pravacanasAroddhAra dravyasantatiH / sA ca varNAtmikA bherIbhADrArAdirUpA vA (gAthA 641-646) meM bhI ina saMkliSTa bhAvanAoM kI drssttvyaa| (nandImavR pa 186) jo bolI jAtI hai, vaha bhASA hai| bhASAvargaNA ke carcA hai, jo uttarAdhyayana se pUrNataH prabhAvita haiN|) pudgaladravya kA grahaNa aura pariNamana ke bAda vANIbhAvitAtmA-viziSTa sAdhanA saMpanna anagAra / zabda ke rUpa meM utsarjana kiyA jAtA hai, taba bhASA samma{saNeNa bahuvihehi ya tavojogehi aNiccayAdi- banatI hai| vaha varNAtmaka hotI hai athavA vaha bherI Adi bhAvaNAhi ya bhaavitppaa| (daacU pR 256) ke bhAMkAra rUpa hotI hai| samyak darzana, bahuvidha tapoyoga aura anitya Adi paryAya bhAvanAoM se jisakI AtmA bhAvita/vAsita hotI hai, vakkaM vayaNaM ca girA sarassatI bhAratIya go vaannii| vaha bhAvitAtmA kahalAtA hai| bhASA paNNavaNI desaNI ya vaijoga joge y|| bhASA-dhvanyAtmaka aura zabdAtmaka prayoga / (dani 172) bhAvoM kI abhivyakti kA mAdhyama / vAkya, vacana, girA, sarasvatI, bhAratI, go, vANI, bhASA, prajJApanI, dezanI, vAkyoga aura yoga-ye bhASA 1. bhASA kI paribhASA ke paryAya haiN| __paryAya 2. dravyabhASA-bhAvabhASA 2. dravyabhASA-bhAvabhASA ..."davvaM tu bhaasdvvaaiN| bhAve bhAsAsaho'" / / __ * bhASA : agurulaghu dravyavargaNA (dra. vargaNA) davvavakkaM vakkajoggA dvaa| tANi ceva vakkabhAva3. dravya bhASA ke prakAra pariNAmitANi nigirijjamANANi taM bhAvaM bhAvayaMtIti 4. bhASAdravya kA grahaNa-nisarga aura kAyayoga bhAvavakkaM / "parAvabodhAyikayAbhippAyassa sayamavadhA* bhASA ke grahaNa-nisarga kA kAlamAna ritatthassa vedaNAdiva paraM gamaM appasavittirUvaM vayaNapaNi* grahaNa-nisarga ke kSaNa kA bheda dhANaM bhaavbhaasaa| (dani 171 acU pR 159)
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASA dravya kA grahaNa" ari vAgucca vANa tti vAyatti davvao sAya / tajjoggapoggalA je gahiyA tappariNayA bhAvo || 489 ( vibhA 3526) bhASA rUpa meM jo bhAvoM ko bhASA ke yogya dravya dravyavAkya haiN| pariNata, bole jAte hue bhASA ke dravya, prakaTa karate haiM, ve bhAvavAkya haiN| jaise vedanA kI anubhUti svayaM ko aura para ko hotI hai vaise hI jisa vacanapraNidhAna se vyakti svayaM artha kA avadhAraNa karatA hai, phira dUsare ko arthabodha karAtA hai, vaha bhAvabhASA hai / 3. dravya bhASA ke prakAra God tividhA gahaNe ya NisiraNe taha bhave parAghAte / vaijogapariNatassa appaNo gahaNasamae bhAsAdavvopAdANaM gahaNaM / tesiM ceva ura-kaMTha-sira- jibbhA mUla-tAluNAsikA-dasaNoTThesu jahAthANasammucchitANaM visajjaNaM nisiraNaM / niTTheihi vighaTTitANaM tappAjoggANa davvANa bhAsApariNatI parAghAto / (dani 973 acU pR 159) dravyabhASA ke tIna prakAra haiM1. grahaNa - vacanayoga meM pariNata AtmA ke dvArA grahaNakAla meM bhASAdravya kA upAdAna / grahaNa | 2. nissaraNa -ura, kaMTha, sira, jihvAmUla, tAlu, nAsikA, dAMta aura oSTha para yathAsthAna sammUcchita bhASA dravyoM kA visarjana / 3. parAghAta - niHsRSTa dravyoM ke dvArA vighaTTita bhASA dravyoM kI bhASApariNati / 4. bhASA dravya kA grahaNa- nisarga aura kAyayoga frogs ya kAie, nissarai taha vAieNa jogeNaM / bhAsAladdhIo jIvo bhAsA gahaNapA uggANi davvANi kAyajogeNa ghettUNa bhAsattAe pariNAmeuM vayajogeNa Nisirati bhAsaiti / ( Avani 7 cU 1 pR 15 ) bhASAlabdhi se sampanna jIva kAyayoga se bhASA ke prAyogya zabdadravyoM ko grahaNa karatA hai, unheM bhASA rUpa meM pariNata kara vacanayoga se chor3atA hai / tivihami sarIraMmi jIvapaesA havaMti jIvassa / jehi u giNhai gahaNaM to bhAsai bhAsao bhAsaM // orAliyaveubviyaAhAro giNhai muyai bhAsaM / ''''' ( Avani 8, 9 ) audArika, vaikriya aura AhAraka- ye tIna zarIra bhASA aise haiM, jinameM jIva ke pradeza vyApta hote haiM, jinase bhASAdravyoM ko grahaNa kiyA jAtA hai, usake AdhAra para vaktA bolatA hai| bolane ke samaya ve bhASA ke rUpa meM pariNata ho jAte haiM aura phira unakA nisarjana hotA hai / bhASA ke grahaNa nisarga kA kAlamAna gahaNaM mokkho bhAsA samayaM gaha-nisiraNaM ca do samayA / hoMti jahaNaMtarao taM tassa ca bIyasamayaMmi // gahaNaM mokkho bhAsA gahaNa - visaggA ya hoMti ukkosaM / aMtamuttamettaM payattabheeNa bheyo siM // ( vibhA 371, 372 ) bhASAdravya kA grahaNa eka samaya meM hotA hai / usakA nisarga bhI eka samaya meM hotA hai / isa prakAra bhASAdravya ke grahaNa - nisarga kA jaghanya kAla do samaya hai / bhASAdravya ke grahaNa nisarga kA utkRSTa kAla antamuhUrta hai| inameM yaha bheda vaktA ke prayatna-bheda se hotA hai / ..... egaMtaraM ca giNhai nisirai egaMtaraM ceva || aMtomuhuttassa samayA asaMkhejjA NAyavvA / tesu ekkaMtaraM gehati Nisirati ya / jo bhAsato No uvaramati so jaMmi samae Nissarati taMmi ceva samae bhAsaM bhAsato aNNANi bhAsAvvANi puNo geNhati / ghettUNa ya taie samae Nisirati / tANi ya bitiyasamayagahitANi taie samae NisiramANo aNNANi bhAsAdavvANi puNo gehati, tANi utthe Nisirati / evaM egaMtaraM gevhaMtassa egaMtaraM Nissiratassa ya abbhaM taresu muhuttassa asaMkhejjA samayA bhavaMti / ( Avani 7 cU 1 pR 15 ) antarmuhUrta ke asaMkhyeya samaya hote haiM / unameM bhASAdravyoM kA pratisamaya grahaNa aura pratisamaya nisarjana hotA hai / jo vaktA virAma nahIM letA hai, vaha jisa kSaNa nisarjana karatA hai, usI kSaNa anya bhASAdravyoM kA punaH grahaNa karatA hai / dUsare samaya meM gRhIta dravyoM kA tIsare samaya meM nisarjana karatA huA anya bhASAdravyoM kA punaH grahaNa karatA hai tathA caturtha samaya meM unakA nisarjana karatA hai / isa prakAra pratikSaNa grahaNa aura nisarjana ke antarAlavartI kSaNoM meM muhUrtta ke asaMkhyeya samaya hote haiM / grahaNa- nisarga ke kSaNa kA bheda gahaNAvekkhai tao nirantaraM jammi jAI gahiyAI / na vitammi ceva nisirai jaha paDhame nisiraNaM natthi // ( vibhA 369 )
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 ekena - Adyena samayena gRhNAti na tu nisRjati / dvitIyasamayAdArabhya nisargasya pravRtteH prathamasamaye pUrvagRhItadravyAsambhavAt tathA ekena paryantavarttinA samayena nisRjati -- nisRjatyeva na tu gRhNAti bhASaNAduparamAt / apAntarAlavattiSu samayeSu grahaNa nisargI / sthApanA - bhASA * gra gra gra gra gra o ni ni ni ni ni o ( AvamavRpa 33, 34) jIva prathama samaya meM bhASAvargaNA ke pudgala grahaNa karatA hai, nisarjana nahIM karatA / nisarjana dUsare samaya meM prArambha hotA hai, kyoMki prathama samaya meM pUrvagRhIta bhASAdravya nahIM hote| jisa kSaNa vaktA virAma letA hai, usa aMtima kSaNa meM bhASAdravyoM kA kevala nisarjana hotA hai, grahaNa nahIM hotA / antarAlavartI kSaNoM meM grahaNa aura nisarga donoM hote haiM / 5. zabda-zravaNa kI prakriyA bhAsAsamaseDhIo, saddaM jaM suNai mIsayaM suNai / vaDhI pusa, suNei niyamA parAdhAe // ( nandI 54|5 ) jo zrotA vaktA kI samazreNI meM sthita hai, vaha mizrita zabda sunatA hai / viSamazreNI meM sthita zrotA niyamataH bhASAdravyoM se vAsita zabdoM ko sunatA hai / argharaNAo paDaghAyAbhAvao'nimittAo / samayaM tarANavatthANao ya mukkAI na suNei // ( vibhA 354 ) 1. vaktA dvArA mukta bhASAdravyoM kI gati anuzreNI meM hotI hai / 2. ve sUkSma hote haiM, isalie unake pratighAta kA koI nimitta nahIM banatA / 3. bhASA ke dravya prathama samaya meM samazreNI meM hI jAte haiM / dvitIya samaya meM unake dvArA vAsita dravya viSamazreNI meM jAte haiN| isakA tAtparya hai ki eka samaya ke pazcAt ve mUla rUpa meM avasthita nahIM rahate / ina tIna kAraNoM se viSamazreNI meM sthita zrotA vaktA dvArA mukta zabdoM ko nahIM suntaa| vaha kevala mukta zabda se vAsita zabda ko hI sunatA hai / bhASAdravya kI loka meM .... 6. bhASA dravya kI tIvratama gati seDhI paesapaMtI vadato savvassa chaddisa tAo / jAsu vimukkA dhAvai bhAsA samayammi paDhamammi || ( vibhA 352 ) zreNayo nAma kSetra pradezapaMktayo'bhidhIyante / tAzca sarvasyaiva bhASamANasya SaTsu dikSu vidyante / yAsUtsRSTA satI bhASA prathamasamaya eva lokAntamanudhAvati / ( nandImavR 1186 ) AkAza kI pradeza paMkti ko zreNi kahate haiM / ve zreNiyAM saba vaktAoM ke chahoM dizAoM (pUrva, pazcima, uttara, dakSiNa, Urdhva aura adhaH ) meM hotI haiM / unameM utsRSTa bhASAdravya prathama samaya meM hI lokAnta taka cale jAte haiM / 7. bhASAdravya kI loka meM vyApta hone kI prakriyA cauhi samaehi logo, bhAsai niraMtaraM tu hoi phuDo / logassa ya caramaMte, caramaMto hoi bhAsAe || ( Avani 11 ) cAra samaya meM bhASAdravya pUre loka meM vyApta ho jAte haiM / loka kA aMtima chora bhASAdravyoM kI vyApti kA aMtima chora hai / koi maMdapayatto nisirai sayalAI savvadavvAiM / anno tivvapayatto so muMcai bhidiuM tAI || gaMtumasaMkhejjAo avagAhaNavaggaNA abhinnAI / bhijjati dhaMsamiti ya saMkhejje joaNe gaMtuM // bhinnAI suhumayAe anaMtaguNavaDDhiAI logaMtaM / pAvaMti pUrayaMti ya bhAsAe niraMtaraM logaM // (vibhA 350 - 382 ) manda prayatna vAlA vaktA saba bhASA dravyoM kA sakala ( abhinna) rUpa meM nisarjana karatA hai / ve manda prayatna se nisRSTa bhASAdravya asaMkhyeya avagAhanA vargaNA taka jAkara bhinna - khaMDita ho jAte haiM / saMkhyeya yojana taka jAkara ve dhvasta ho jAte haiM - bhASArUpa ko chor3a dete haiM / tIvra prayatna vAlA vaktA bhASAdravyoM kA bheda -- visphoTa kara unakA nisarjana karatA hai / ve sUkSmatva aura ananta guNa vRddhi ke kAraNa lokAnta taka cale jAte haiM / unake AghAta se prabhAvita bhASAdravya kI saMhati sampUrNa loka ko ApUrita kara detI hai /
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASAdravya kI loka meM vyApta... bhASA jAI bhiNNAI Nisirati tAI mahaMtaleTaThThakasamAI yadA lokamadhyastho vaktA bhavati tadA tena nisRSTAni cauhiM samaehiM logaMtaM paavNti| jANi pUNa abhiNNANi bhASApariNatAni dravyANi prathamasamaya eva SaTsu dikSa Nisirati tANi khuDulagalegasamANAI aMtarA ceva lokAntamanudhAvaMti, jIvasUkSmapudgalAnAmanuzreNigamanAt / viddhaMsamAgacchati / (Avaca 1 pR 16) dvitIyasamaye tu ta eva SaT daNDA: caturdikSa ekaikazo'nabhinna rUpa meM nisaSTa bhASAdravya baDe pASANakhaMDa kI zreNyA vAsitadravyaH prasarantaH SaTa manthAno bhavaMti / taraha cAra samaya meM lokAnta taka cale jAte haiM / abhinna- tRtIyasamaye tu pRthak pRthak tadantarAlApUraNAt pUrNI rUpa meM nisaSTa bhASAdravya choTe pASANakhaNDa kI trh| bhavati lokaH / evaM tribhiH samayaSiyA lokaH spRSTo bIca meM hI dhvasta ho jAte haiN| bhavati / yadA tu svayaMbhUramaNaparataTavattini lokAnte yo mandaprayatno vaktA sa yathArUpANi zabdadravyANi alokasyAtyantanikaTIbhUya bhASako vakti trasanADyA vA gRhItavAn tathArUpANyevAbhinnAni upajAtamandazabdapari- bahizcatasRNAM dizAmanyatamasyAM dizi tadA caturbhiH NAmAni nisRjati / tAni ca tathA nisRSTAni manda- samayairApUryate / yadA trasanADyA bahirvyavasthito vakti tadA prayatnanisRSTatvAt paristhUrANi / ata eva tadanyadravya- ekena samayenAntarnADau zabdadravyANyanupravizanti, zeSasamayavAsanotpAdapATavarahitAni / (Avama pa 35) / bhAvanA ca pUrvavat / (AvamavR pa 36) manda prayatna vAlA vaktA jisa rUpa meM zabdadravyoM ko tIna samaya meM pUre loka meM vyApta grahaNa karatA hai, usI rUpa meM unakA nisarjana karatA hai| zabdoM kA pariNamana manda hone ke kAraNa unameM bheda/ jaba vaktA loka ke madhyabhAga meM sthita ho bolatA visphoTa nahIM hotaa| ve abhinna zabdadravya sthUla hote haiM, _hai, taba usase nisRSTa bhASA ke pudgala prathama samaya meM isalie unameM anya dravyoM ko vAsita karane kI kSamatA ho / hI chahoM dizAoM meM lokAnta taka cale jAte haiM, kyoMki nahIM hotii| jIva aura sUkSma pudgala anuzreNI meM gamana karate haiN| dUsare yastu mahAprayatno vaktA, sa khalvAdAnaprayatnenApi samaya meM ye SaT daNDarUpa meM phaile hue bhASAdravya ke pudgala bhittvaiva gRhNAti, gRhItvA ca zabdapariNAmamapi teSAmatyu- anya dravyoM se anuvAsita hokara cAroM dizAoM meM SaT skaTamutpAdayati, utpAdya ca nisargaprayatnena bhUyo bhittvA mathAnI ke rUpa meM phaila jAte haiN| tIsare samaya meM nisRjati / tAni ca tathA nisRSTAni sUkSmatvAdatiprabhUta- antarAloM ko ApUrita karate hue ve pUre loka meM vyApta tvAdatyutkaTazabdapariNAmatvAcca tadanyAni bahani dravyANi ho jAte haiN| vAsayanti / (AvamavR pa 35, 36) 25) cAra samaya meM pUre loka meM vyApta , tIvra prayatna vAlA vaktA grahaNaprayatna meM bhI bhASAdravyoM kA bheda - visphoTa kara hI grahaNa karatA hai, unakI jaba vaktA svayaMbhUramaNa ke parataTavartI bhAga -lokAnta meM, aloka ke atyanta nikaTa sthita ho bolatA hai, athavA zabdapariNati bhI utkaTa hotI hai aura nisarga-prayatna meN| vasanAr3I ke bAhara kisI dizA meM sthita ho bolatA hai, punaH una dravyoM ko bhinna kara hI nisarjana karatA hai| taba bhASA ke pudgala cAra samaya meM pUre loka meM vyApta bhinna rUpa meM nisaSTa bhASAdravya sUkSma aura prabhUta hote haiM, ho jAte haiN| unakI zabdapariNati bhI atyaMta utkaTa hotI hai, isalie trasanAr3I ke bAhara kisI bhI dizA meM sthita unameM anya bahuta dravyoM ko vAsita karane kI kSamatA hotI hai| bhASaka ke bhASAdravya prathama samaya meM trasanADI meM praveza paDhamasamae cciya jao mukkAiM jaMti chaddisi taaii| karate haiN| zeSa tIna samaya meM loka ko pUrita karate haiN| bitiyasamayammi te cciya chadaMDA hoti chammathA / / pAMca samaya meM pUre loka meM vyApta maMthaMtarehiM taIe samate punnehiM pUrio logo| sanAr3I ke bAhara vidizA meM sthita bhASaka ke cauhi samaehiM pUrai logate bhAsamANassa / / bhASAdravya pahale samaya meM dizA meM Ate haiM, dUsare samaya meM disi vidriyassa paDhamo'tigame te ceva sesayA tinni| trasanAr3I meM praveza karate haiN| zeSa tIna samayoM meM loka vidisi Triyassa samayA paMcAtigamammi jaM doNi // ko ApUrita karate haiN| (vibhA 384-386)
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASA 492 dravyabhAvabhASA ke prakAra 8. avagAhanA vargaNA avagAhanA ekaikasya bhASAdra vyaskandhasyA''dhArabhUtA'saMkhyeyapradezAtmakakSetravibhAgarUpA, tAsAmavagAhanAnAma nannabhASAdravyaskandhAzrayabhUtakSetravizeSarUpANAM vargaNA samudAyastA avgaahnaavrgnnaaH| (vibhAmava 1 pR186) __ bhASA dravya ke eka-eka skandha ke AdhArabhUta asaMkhyeya pradezAtmaka kSetra kA nAma hai --avagAhanA / vaisI ananta bhASA dravya ke skandhoM kI AdhArabhUta avagAhanAoM ke samudAya kA nAma hai-avagAhanAvargaNA / 6. bhAvabhASA ke prakAra ...bhAve davve ya sute caritta... // (dani 173) bhAvabhASA ke tIna prakAra haiM - dravya, zruta aura cAritra / 10. dravyabhAvabhASA ke prakAra ArAhaNI yu davve saccA mosA virAhaNI hoti / saccAmosA mIsA asaccamosA ya paDisedho / / (dani 174) dravyabhAvabhASA ke cAra prakAra haiM1. ArAdhanI (satya)-yathArtha kA pratipAdaka vacana / 2. virAdhanI (mRSA)-ayathArtha kA pratipAdaka vacana / 3. ArAdhanI-virAdhanI (satyamRSA)-yathArtha aura ayathArtha kA pratipAdaka vacana / / 4. ArAdhana-virAdhana virahita (asatyamRSA)-vidhi niSedha (vyavahAra) kA pratipAdaka vacana / satyabhASA ke prakAra jaNavata samuti TThavaNA NAme rUve paDuccasacce ya / vavahAra bhAva joge dasame ovammasacce y|| (dani 175) satyabhASA ke dasa prakAra haiM - . janapada satya --jisa deza meM jaisI bhASA bolane meM kAma AtI hai, usa deza meM vaha janapada satya hai| jaise -- 'cokhA' zabda mAravAr3a meM 'acche' ke artha meM aura mevAr3a meM 'cAvala' ke artha meM vyavahRta hai| 2. sammata-satya ... prAcIna vidvAnoM ne jisa zabda kA jo artha mAna liyA hai, usa artha meM vaha zabda sammata satya hai / kamala aura meMDhaka donoM hI paMka (kIcar3a) meM utpanna hote haiM to bhI paMkaja kamala ko hI kahate haiM, meMDhaka ko nhiiN| 3. sthApanA-satya-kisI bhI vastu kI sthApanA karake use usa nAma se kahanA / jaise- zataraMja ke moharoM ko hAthI, ghor3A, vajIra Adi kahanA / 4 nAma-satya-guNa-vihIna hone para bhI kisI vyakti vizeSa yA vastu vizeSa kA vaisA nAma rakhakara, usa nAma se pukaarnaa| jaise-dhanahIna ko lakSmIpati khnaa| 5. rUpa-satya--kisI rUpa-vizeSa ko dhAraNa karane para usa rUpa-vizeSa se pukAranA / jaise sAdhu kA veza dekhakara kisI vyakti ko sAdhu khnaa| 6. pratIti-satya (apekSA satya)-eka vastu kI apekSA se dUsarI vastu ko choTI-bar3I, halkI-bhArI Adi khnaa| anAmikA aMgUlI ko kaniSThA kI apekSA se bar3I aura madhyamA kI apekSA se choTI khnaa| 7. vyavahAra-satya-jo bAta vyavahAra meM bolI jAe, vaha vyavahAra satya hai / jaise pahuMcatI to hai gAr3I aura kahate haiM lADanUM A gyaa| 8 bhAva-satya-kisI vastu meM jo bhAva mukhya rUpa se milatA hai, use lekara usakA pratipAdana karanA / jaise-tote meM kaI raMga hote haiM, phira bhI use harA khnaa| 9. yoga-satya-yoga arthAta vastu ke sambandha se kisI vyakti-vizeSa ko usa nAma se pukAranA / jaise chatradhArI ko chatrI khnaa| 10. upamA satya-kisI eka bAta meM samAnatA hone para eka vastu kI dUsarI vastu se tulanA karanA aura use usa nAma se pukAranA / jaise---AkheM kamala ke samAna vikasita haiN| mRSAbhASA ke prakAra kodhe mANe mAyA lobhe pejje taheva dose ya / hAsa bhaye akkhAiya uvadhAte NissitA dasamA / (dani 176) mRSAbhASA ke dasa prakAra haiM1. krodhanizrita-krodha meM asatya bolnaa| 2. mAnanizrita-ahaMkAra ke Aveza meM bolnaa| 3. mAyAnizrita-kapaTa sahita bolanA, dUsare ko dhokhA dene ke lie bolnaa| 4. lobhanizrita-lobha meM Akara bolnaa| 5. rAganizrita - prema, moha ke vazIbhUta hokara bolnaa|
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyavahAra bhASA ke prakAra 493 bhASA 6. dveSanizrita-dveSa sahita bolanA / dekhakara kahanA-oha! yaha kitanA bar3A jIvoM 7. hAsyanizrita-haMsI meM bolanA / kA samUha hai| 8. bhayanizrita-Darakara bolanA / 5. ajIva-mizrita-kar3e-kacare ke Dhera ko dekhakara yaha 9. AkhyAyikAnizrita-kahAnI kahate samaya asaMbhava kahanA-'yaha saba ajIva hai' kintu isameM bahuta se bAteM kaha denaa| jIva bhI ho sakate haiN| 10. upaghAtanizrita-prANiyoM kI hiMsA ho, aisI 6. jIvAjIva-mizrita-jIva-ajIva kI rAzi meM bhASA bolnaa| ayathArtha rUpa meM yaha batAnA ki isameM itane jIva haiM tattha musAvAto caunviho, taM jahA-sambhAvapaDi- aura itane ajIva / seho asabbhUyubbhAvaNaM atyaMtaraM grhaa| tattha sabbhAvapaDi- 7. ananta-mizrita-AlU, kakar3I Adi kA samUha seho NAma jahA Natthi jIvo natthi pUNNaM natthi pAvaM dekhakara kahanA-'yaha saba to anantakAya hai|' natthi baMdho Natthi mokkho evamAdI / asanbhUyubbhAvaNaM nAma 8. pratyeka-mizrita-kakar3I, Ala Adi kA samUha jahA atthi jIva (savvavAvI) sAmAgataMdulametto vA eva- dekhakara kahanA-'yaha saba pratyekakAya hai|' maadii| payatthaMtaraM nAma jo gAvi bhaNai eso Asotti / 9. addhA-mizrita -dina-rAta Adi kAla ke viSaya meM garahA NAma 'taheva kANaM kANitti' evamAdI / mizra vacana bolnaa| (dajica pR 148) 10. addhAddhA-mizrita-dina yA rAta ke eka bhAga ko mRSAvAda ke cAra prakAra haiM addhAddhA kahate haiN| pradhama pauruSI ke kAla meM yaha 1. sadabhAva pratiSedha-jo hai, usake viSaya meM kahanA ki kahanA ki madhyAhna ho gayA hai-yaha addhAddhA-mizrita yaha nahIM hai| jaise jIva Adi haiM, unake viSaya meM kahanA ki jIva nahIM hai, puNya nahIM hai, pApa nahIM hai, hA vyavahAra bhASA ke prakAra baMdha nahIM hai, mokSa nahIM hai Adi / AmaMtaNi ANamaNI jAyaNi taha pucchaNI ya paNNavaNI / 2. asadbhAva udbhAvanA--jo nahIM hai, usake viSaya meM paccakkhANI bhAsA bhAsA icchANulomA y|| kahanA ki yaha hai / jaise AtmA ke sarvagata, sarvavyApI aNabhiggahitA bhAsA bhAsA ya abhiggahammi bodhavvA / na hone para bhI use vaisA batalAnA athavA use saMsayakaraNI bhAsA vokaDa avvokaDA ceva / / zyAmAka tandula ke tulya batAnA / (dani 178, 179) 3. arthAntara-jo hai, usako anya btaanaa| jaise gAya vyavahAra bhASA ke bAraha prakAra haiMko ghor3A kahanA Adi / 1. AmaMtraNI-saMbodhana karanA / 4. gardA -jaise kAne ko kAnA khnaa| 2. AjJApanI--AjJA denaa| mizrabhASA ke prakAra 3. yAcanI-yAcanA karanA / uppaNNa vigata mIsaga jIvamajIve ya jIva ajjIve / 4. pracchanI-pUchanA, kisI viSaya meM sandeha hone para taha'NaMtamIsiyA khalU paritta addhA ya addhaddhA / / pUchakara usakI nivRtti krnaa| (dani 177) 5. prajJApanI--prarUpaNa krnaa| mizrabhASA ke dasa prakAra haiM - 6 pratyAkhyAnI-tyAga krnaa| 1. utpanna-mizrita jisa nagara meM jitane baccoM ko 7. icchAnulomA-icchAnusAra anumodana krnaa| janma huA hai, usase nyUnAdhika batAnA / 8. anabhigahItA-apanI sammati prakaTa na krnaa| 2. vigata-mizrita-isI prakAra maraNa ke viSaya meM 9. abhigahItA-sammati denaa| nyUna aura adhika batAnA / 10. saMzayakAriNI-jisa zabda ke aneka artha haiM, usakA 3. utpanna-vigata-mizrita-janma-mRtyu - donoM ke viSaya prayoga krnaa| ___ meM nyUnAdhika btaanaa| 11. vyAkRta-vistAra sahita bolanA, jisase spaSTa 4. jIva-mizrita-jIva-ajIva kI vizAla rAzi ko samajha meM A jaae|
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASA 494 bhASAsamiti 12. avyAkRta-ati gambhIratAyukta bolanA, jo ki nhiiN| bhASA ke dravya vajra saMsthAna se saMsthita aura varNasamajha meM AnA kaThina ho jaae| gaMdha-rasa-sparzayukta hote haiN| inakA prabhava (udbhava) zarIra 11. zrutabhAvabhASA se hotA hai| inakA khaMDa, pratara Adi pAMca prakAra se bheda hotA hai| sutadhamme puNa tividhA saccA mosA asaccamosA ya / ekendriya jIva aura siddha abhASaka hote haiM, zeSa sammAddiTTI tu sute uvayutto bhAsae saccaM / / jIva bhASaka aura abhASaka-donoM prakAra ke hote haiN| sammaddiTThI tu sutammi aNuvayutto ahetugaM ceva / dvIndriya, trIndriya aura caturindriya jIva vyavahAra jaM bhAsati sA mosA micchAhiTI vi ya taheva // bhASA bolate haiM, zeSa jIva satya Adi cAroM prakAra kI bhavati tu asaccamosA sutammi uvarillae tiNANammi / bhASA bola sakate haiN| satyabhASA ke rUpa meM gRhIta dravyoM jaM uvautto bhAsati ........... || kA nisarga bhI satya bhASA ke rUpa meM hI hotA hai| dekheM(dani 181-183) pannavaNApada 11) / zrutabhAvabhASA ke.tIna prakAra haiM1. satya-zruta meM upayukta samyagdRSTi kI bhASA / bhASAparyApti-bhASA ke yogya pudgaloM kA grahaNa, 2. mRSA-zruta meM anupayukta samyagdRSTi kI ahetuka pariNamana aura utsarga karane vAlI ___ bhASA athavA mithyAdRSTi kI bhASA / paudgalika zakti / (dra. paryApti) 3. asatyamRSA (vyavahAra)-avadhijJAnI, manaHparyavajJAnI bhASAsamiti-bhASA kA samyaka pryog| aura kevalajJAnI ke vacanoM kI taraha zrutajJAnopayukta ke dvArA dI jAne vAlI vAcanA Adi / 1. bhASAsamiti kI paribhASA 2. bhASA ke prakAra 12. cAritrabhAvabhASA 3. muni ke lie vihita bhASA paDhama-bitiyA caritte bhAsA do ceva hoMti NAyavvA / 4. muni ke lie niSiddha bhASA sacarittassa tu bhAsA saccA, mosA tu iyarassa // 5. bhASA sambandhI vidhi-niSedha (dani 184) 0 saMbodhana cAritrabhAvabhASA ke do prakAra haiM -- 0 kraya-vikraya 1. satya-vaha bhASA. jisase cAritra zuddha ho athavA 0 prakRti cAritra kI prApti ho| 0 vanaspati 2. mRSA-vaha bhASA, jisase cAritra zuddha na ho athavA 0 nizcayakAriNI cAritra kI prApti na ho| 6. bhASA ke ATha varjanIya sthAna 13. bhASA ke do prakAra 7. bhASA capala ke prakAra 8. vAkyazuddhi ko niSpatti savvA vi ya sA duvidhA pajjattA khalu tahA apjjttaa| * bhASA : samiti kA eka bheda (dra. samiti) paDhamA do pajjatA uvarillA do apjjttaa|| * satya Adi cAra bhASAoM ke prakAra (dra. bhASA) atthAvadhAraNasamatthA pjjttigaa| tabivakkhiyA apjjttigaa| (dani 180 acU pR 161) 1. bhASAsamiti kI paribhASA _ bhASA ke do prakAra haiM bhASAsamiti ma hitamitAsandigdhArthabhASaNam / 1. paryAptA-jo artha ke avadhAraNa meM samartha hai| (AvahAvR 2 pR84) jaise -satya aura mRssaabhaassaa| bolate samaya hita, parimita aura asaMdigdha vAkyoM 2. aparyAptA-jo artha ke avadhAraNa meM asamartha hai| kA prayoga karanA bhASA samiti hai| jaise--mizra aura vyavahAra bhaassaa|| 2. bhASA ke prakAra (jIva bhASAdravya ke anaMtapradezI skandhoM ko grahaNa sacca saccAmosaM, mosaM ca asaccamosaM ca // karatA hai, eka pradezI yAvat asaMkhyAtapradezI skandhoM ko (Avani 9)
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ muni ke lie niSiddha bhASA bhASAsamiti 2 . bhASA ke cAra prakAra haiM eyaM ca aTThamannaM vA, jaM tu nAmei sAsayaM / 1. satya 3. mizra sa bhAsaM saccamosaM pi, taM pi dhIro vivajjae / / 2. asatya 4. vyavahAra / vitahaM pi tahAmutti, jaM giraM bhAsae naro / bhAsA-saccA, asaccAmosA y| abhAsA- tamhA so puTTho pAveNaM, kiM puNa jo musaM vae / mosA, saccAmosA ya / (nandIcU pR61) (da 7 / 4,5) satya vacana aura vyavahAra vacana ko bhASA kahA dhIra puruSa usa anujJAta vyavahAra bhASA ko bhI na gayA hai| asatyavacana aura mizravacana ko abhASA kahA bole jo apane Azaya ko 'yaha artha hai yA dUsarA'-isa gayA hai| prakAra saMdigdha banA detI hai|| 3. muni ke lie vihita bhASA __ jo puruSa satya dIkhane vAlI asatya vastu kA Azraya lekara bolatA hai (puruSa veSadhArI strI ko puruSa kahatA cauNhaM khalu bhAsANaM, parisaMkhAya pannavaM / / hai) usase bhI vaha pApa se spRSTa hotA hai to phira usakA doNhaM tu viNayaM sikkhe, dona bhAsejja svvso|| kyA kahanA jo sAkSAt mRSA bole ? jaM bhAtamANo dhamma NAtikkamai, eso viNayo taheva pharusA bhAsA, gurubhUovadhAiNI / bhnnnni| (da 7 / 1 jicU pR 244) saccA vi sA na vattavvA, jao pAvassa Agamo / prajJAvAn muni cAroM bhASAoM ko jAnakara do ke taheva kANaM kANe tti, paMDagaM paMDage tti vaa| dvArA vinaya-bhASA kA zuddha prayoga sIkhe aura do vAhiyaM vA vi roge tti, teNaM core tti no vae / sarvathA na bole| (da 7 / 11,12) yahAM vinaya kA artha hai-mUnidharma kA atikramaNa na muni paruSa aura mahAn bhUtopaghAta karanevAlI satya karane vAlI bhaassaa| bhASA bhI na bole, kyoMki isase pApakarma kA baMdha hotA asaccamosaM saccaM ca, aNavajjamakakkasaM / hai| isI prakAra kAne ko kAnA, napuMsaka ko napuMsaka, samuppehamasadiddhaM, giraM bhAsejja pannavaM / / rogI ko rogI aura cora ko cora na khe| (da 7 / 3) appattiyaM jeNa siyA, Asu kuppejja vA paro / prajJAvAn muni vyavahAra bhASA aura satya bhASA savvaso taM na bhAsejjA, bhAsaM ahiyagAmiNi // jo anavadya, mRdu aura sandeharahita ho, use soca (da 8/47) vicArakara bole| jisase aprIti utpanna ho aura dUsarA zIghra kupita diLaM miyaM asaMdiddhaM, paDipunnaM viyaM jiyaM / ho-aisI ahitakara bhASA sarvathA na bole / ayaMpiramaNa vviggaM, bhAsaM nisira attavaM / / taheva sAvajjaNumoyaNI girA, (da 8 / 48) ohAriNI jA ya provghaainnii| AtmavAn dRSTa, parimita, asaMdigdha, pratipUrNa, se koha loha bhayasA va mANavo, vyakta, paricita, vAcAlatA-rahita aura bhaya-rahita bhASA na hAsamANo vi giraM vaejjA / bole| (da 754) muni sAvadha kA anumodana karane vAlI, avadhAriNI 4. muni ke lie niSiddha bhASA (saMdigdha artha ke viSaya meM asaMdigdha) aura para-upaghAtajA ya saccA avattavvA, saccAmosA ya jA musA / kAriNI bhASA krodha, lobha, bhaya, mAna yA hAsyavaza na jA ya buddhe hiM'NAinnA, na taM bhAsejja pannavaM // bole / (da 72) gRhastha saMbaMdhI jo avaktavya satya, satyamuSA (mizra), mRSA aura tahevAsaMjaya dhIro. Asa ehi karehi vaa| vaha vyavahAra bhASA jo buddhoM ke dvArA anAcIrNa ho, use saya ciTTha vayAhi tti, nevaM bhAsejja pannavaM // prajJAvAn muni na bole| (da 7 / 47) .
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASAsamiti dhIra aura prajJAvAn muni asaMyati (gRhastha ) ko baiTha, idhara A, (amuka kArya ) kara, so, Thahara yA khar3A ho jA, calA jA - isa prakAra na kahe / svapnaphala Adi saMbaMdhI nakkhattaM sumigaM jogaM, nimittaM maMta bhesajaM / gihiNo taM na Aikkhe, bhUyAhigaraNaM payaM // (da 850) nakSatra, svapnaphala, vazIkaraNa, nimitta, maMtra aura bheSaja - ye jIvoM kI hiMsA ke sthAna haiM, isalie muni gRhasthoM ko inake phalAphala na batAe / jaya-parAjaya saMbaMdhI devANaM maNuyANaM ca tiriyANaM ca vuggahe / ayANaM jao hou mA vA hou tti no vae / (da 7/50) deva, manuSya aura tiryaJcoM (pazu-pakSiyoM) kA Apasa meM vigraha hone para amuka kI vijaya ho athavA amuka kI vijaya na ho - isa prakAra na kahe / 5. bhASA saMbaMdhI vidhi - niSedha bahuM suNei kaNNehi, bahuM acchI hiM pecchai / na yadiTThe suyaM savvaM, bhikkhU akkhAumarihai || (da 820 ) kAnoM se bahuta sunatA hai, AMkhoM se bahuta dekhatA hai, kintu saba dekhe aura sune ko kahanA bhikSu ke lie ucita nahIM / tava saMkhaDi naccA, kiccaM tegaM vA vi vaj tti, ias Rafs bUyA, bahusamANi titthANi, 496 kajjaM ti no vae / sutittha tti ya AvagA / / paNiyaTThatti teNagaM / AvagANaM viyAgare // (da 7/36, 37) saMkhar3I (jImanavAra) aura kRtya ---- mRtyubhoja ko jAnakara -ye karaNIya haiM, cora mArane yogya hai aura nadI acche ghATa vAlI hai -muni isa prakAra na kahe / ( prayojanavaza kahanA ho to ) saMkhar3I ko saMkhar3I, cora paNitArtha (dhana ke lie jIvana kI bAjI lagAne vAlA) aura nadI ke ghATa prAyaH sama -- isa prakAra kahA jA sakatA hai / bhASA saMbaMdhI vidhi-niSedha saMbodhana ajjae pajjae vA vi, bappo culla piuttiya / mAulA bhAiNejjatti, putte nattuNiya ttiya // he ho hale ti anne tti, bhaTTA sAmiya gomie / hola gola vasule tti, purisaM nevamAlave || nAmadhejjeNa NaM bUyA purisagotteNa vA puNo / jahArihamabhigijbha Alavejja lavejja vA // (da 718-20 ) Arya ! ( dAdA !, he nAnA ! ) he prArthaka ! (he paradAdA !, he paranAnA !) he pitA ! he cAcA !, mAmA ! he bhAnajA !, he putra !, he potA !, hala! he anna ! he bhaTTa !, he svAmin! he gomin !, hola !, he gola !, he vRSala ! isa prakAra puruSa ko AmaMtrita na kare / kintu ( prayojanavaza ) yathAyogya guNadoSa kA vicAra kara eka bAra yA bAra-bAra unheM unake nAma yA gotra se AmaMtrita kare / paMcidiyANa pANANaM, esa itthI ayaM jAva NaM na vijANejjA, tAva jAi tti pumaM / Alave || (da 7/21) paMcendriya tiryaMca prANiyoM ke bAre meM jaba taka - yaha strI hai yA puruSa -- aisA na jAna jAe taba taka gAya kI jAti, ghor3e kI jAti isa prakAra bole / kraya-vikraya savvakkasaM paragdhaM vA acakkiyamavattavvaM sukkIyaM vA suvikkIyaM akejjaM kejjameva vA / imaM geha imaM muMca paNiyaM no viyAgare / apagdhe vA mahagghe vA, kae vA vikkae vi vA / paNiyaTThe samutpanne, aNavajjaM viyAgare // (da 7 / 43,45,46) aulaM natthi erisaM / acitaM ceva no vae // ( kraya-vikraya ke prasaMga meM) yaha vastu sarvotkRSTa hai, yaha bahumUlya hai, yaha tulanArahita hai, isake samAna dUsarI vastu koI nahIM hai, isakA mola karanA zakya nahIM hai, isakI vizeSatA nahIM kahI jA sakatI, yaha acintya haiisa prakAra na kahe / paNya vastu ke bAre meM ( yaha mAla) acchA kharIdA ( bahuta sastA AyA ), ( yaha mAla) acchA becA ( bahuta
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASA sabaMdhI vidhi-niSedha 497 bhASAsamiti prakRti naphA huA), yaha becane yogya nahIM hai, yaha becane yogya hai, vyakti ko dekhakara 'yaha RddhimAn puruSa hai' -- aisA khe| isa mAla ko le (yaha mahaMgA hone vAlA hai), isa mAla pani ko beca DAla (yaha sastA hone vAlA hai)-isa prakAra na khe| taheva gaMtumujjANaM, pavvayANi vaNANi y| rukkhA mahalla pehAe, nevaM bhAsejja pannavaM / / ___ alpamUlya yA bahumUlya mAla le lene yA becane ke prasaMga meM muni anavadya vacana bole- kraya vikraya se virata AsaNaM sayaNaM jANaM, hojjA vA kiMcuvassae / muniyoM kA isa viSaya meM koI adhikAra nahIM hai isa bhUovaghAiNi bhAsaM, nevaM bhAsejja pannavaM / / prakAra khe| jAimaMtA ime rukkhA, dIhavA mhaalyaa| payAyasAlA viDimA, vae darisaNi tti ya / / (da 7 / 26,29,31) tahA naIo puNNAo, kAyatijja tti no ve| udyAna, parvata aura vana meM jA vahAM baDe vakSoM ko nAvAhiM tArimAo tti, pANijja tti no ve|| dekha prajJAvAn muni bhUtopaghAtinI bhASA na bole| jaise bahuvAhaDA agAhA, bhusliluppilodgaa| .. -ina vRkSoM meM Asana, zayana, yAna aura upAzraya ke bahu vitthaDodagA yAvi, evaM bhAsejja pannavaM / / (da 7 / 38,39) upayukta kucha kASTha hai| nadiyAM bharI huI haiM, zarIra ke dvArA pAra karane yogya prayojanavaza kahanA ho to prajJAvAn bhikSu yoM kahe--- haiM, naukA ke dvArA pAra karane yogya haiM aura taTa para baiThe ye vRkSa uttama jAti ke haiM, lambe haiM, gola haiM, bahuta vistAra hue prANI unakA jala pI sakate haiM - muni isa prakAra na vAle athavA skandhayukta haiM, zAkhA-prazAkhA vAle haiM, darzanIya haiN| kahe / (prayojanavaza kahanA ho to) nadiyAM prAyaH bharI huI haiM, prAyaH agAdha haiM, bahu-salilA haiM, dUsarI nadiyoM ke tahA phalAiM pakkAiM, pAyakhajjAiM no vae / dvArA jala kA vega bar3ha rahA hai, bahuta vistIrNa jala vAlI veloiyAI TAlAiM, vehimAi tti no vae / haiM -prajJAvAn bhikSu isa prakAra khe| asaMthaDA ime aMbA, bahunivaTTimA phalA / vAo vuTuM va sIuNhaM, khemaM dhAyaM sivaM ti vA / vaejja bahusaMbhUyA, bhUyarUva tti vA puNo / / kayA Na hojja eyANi, mA vA hou tti no vae / (da 7 / 32,33) (da 751) ye phala pakva haiM, pakAkara khAne yogya haiM, (tathA ye vAyu, varSA, sardI, garmI, kSema, subhikSa aura ziva, ye phala) velocita (avilamba tor3ane yogya) haiM, inameM guThalI kaba hoMge - aisA pache jAne para mani kucha na kahe tathA ye nahIM par3I hai, ye do Tukar3e karane yogya haiM (phAMka karane na hoM to acchA rahe - isa prakAra na khe| yogya haiM)- isa prakAra na khe| (prayojanavaza kahanA ho taheva mehaM va nahaM va mANavaM, to) ye Amra-vRkSa aba phala dhAraNa karane meM asamartha haiM, na deva deva tti giraM vaejjA / bahunivartita (prAyaH sampanna) phala vAle haiM, bahu-saMbhUta sammucchie unnae vA paoe, (eka sAtha utpanna bahuta phala vAle) haiM athavA bhUtarUpa __ vaejja vA vuTTha balAhae tti // (komala) haiM-muni isa prakAra khe| aMtalikkhe tti NaM bUyA, gujjhANacariya tti ya / tahevosahIo pakkAo, nIliyAo chavIiya / riddhimaMtaM naraM dissa, riddhimataM ti Alave / / lAimA bhajjimAo tti, pihakhajja tti no vae / / (da 7 / 52,53) rUDhA bahusaMbhUyA, thirA UsaDhA vi ya / megha, nabha aura mAnava ke lie 'ye deva haiM'- aisI gabbhiyAo pasUyAo, sasArAo tti Alave // vANI na bole / payodhara sammUcchita ho rahA hai -umar3a (da 7 / 34,35) rahA hai, athavA unnata ho rahA hai -jhuka rahA hai, athavA auSadhiyAM paka gaI haiM, apakva haiM, chavi (phalI) megha barasa par3A hai - muni isa prakAra bole| megha aura vAlI haiM, kATane yogya haiM, bhUnane yogya haiM, cir3avA banAkara nabha ko aMtarikSa athavA guhyAnucarita kahe / Rddhisampanna khAne yogya haiM--muni isa prakAra na bole|
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASAsamiti 498 vAkyazuddhi kI niSpatti (prayojanavaza bolanA ho to) auSadhiyAM aMkurita haiM, 7. bhASA capala ke prakAra niSpanna prAyaH haiM, sthira haiM, Upara uTha gaI haiM, bhuTToM se bhAsAcavalo cauviho, taM jahA-asappalAvI rahita haiM, bhuTToM se sahita haiM, dhAnya-kaNa sahita haiM-isa asabbhappalAvI asamikkhapalAvI adesakAlappalAvI / tattha prakAra bole| asappalAvI nAma jo asaMtaM ullaaveti| asabbhappalAvI nizcayakAriNI jo asabbhaM ullaaveti| kharapharusaakkosAdi asambhaM / asamikkhiyapalAvI asamikkhiuM ullaaveti| jaM se muhAto tamhA gacchAmo vakkhAmo, amagaM vANe bhavissaI / eti taM ullAveti / adesakAlapalAvI jAhe kiMci kajja ahaM vA NaM karissAmi, eso vA NaM karissaI / / atItaM tAhe bhaNati-jati pakareMti suMdaraM hotaM, mae puvvaM evamAI u jA bhAsA, esakAlammi sNkiyaa| ceva cititellayaM / (ucU pR 197) saMpayAIyamaThe vA, taM pi dhIro vivajjae / bhASAcapala ke cAra prakAra haiM - (da 7 / 6,7) 1. asat pralApI-jo asatya pralApa karatA hai| 'hama jAeMge', 'kaheMge', 'hamArA amuka kArya ho 2. asabhya pralApI-jo aziSTa, kaThora, rUkhe aura jAegA', 'maiM yaha karUMgA' athavA 'yaha (vyakti) yaha Akroza bhare vacana bolatA hai| (kArya) karegA'--- yaha aura isa prakAra kI dUsarI bhASA 3. asamIkSyapralApI-jo hita-ahita kI samIkSA kie jo bhaviSya-sambandhI hone ke kAraNa (saphalatA kI dRSTi binA bolatA hai| jaisA mana meM AtA hai, vaisA hI se) zaMkita ho athavA vartamAna aura atItakAla saMbaMdhI aMTasaMTa bolatA hai| artha ke bAre meM zaMkita ho, use bhI dhIra puruSa na bole| 4. adezakAlapralApI-jaba koI kArya ho cukatA haiaIyammi ya kAlammI, paccappannamaNAgae / taba kahatA hai -yadi ise aise kiyA jAtA to acchA jamalaiM tu na jANejjA, evameyaM ti no vae / hotA / maiMne pahale hI soca liyA thaa| ..."jattha saMkA bhave taM tu, evameyaM ti no vae / / kI niSpatti ..."nissaMkiyaM bhave jaMta, evameyaM ti nihise / / jaM vakkaM vadamANassa saMjamo sujjhaI na pUNa hiMsA / (da 78-10) na ya attakalusabhAvo teNa ihaM vakkasUddhi tti / / atIta, vartamAna aura anAgata kAla-sambandhI jisa (dani 190) artha ko (samyak prakAra se) na jAne, jisa artha meM zaMkA jina vAkyoM ko bolane se saMyama kI vizuddhi, ahiMsA ho, use 'yaha isa prakAra hI hai'-aisA na kahe; balki kI ArAdhanA aura bhAvadhArA kI pavitratA hotI hai, vaise jo artha niHzaMkita ho (usake bAre meM) 'yaha isa prakAra vAkyoM kA prastuta adhyayana meM vivecana hai aura yahI hI hai'-aisA khe| vAkyazuddhi hai| 6. bhASA ke ATha varjanIya sthAna vayaNavibhattiakusalo ayogataM bahuvidhaM ajANato / jati vi Na bhAsati kiMcI na ceva vatiguttayaM patto / / kohe mANe ya mAyAe, lobhe ya uvauttayA / vayaNavibhattikUsalo vayogataM bahavidhaM viyaannNto| hAme bhae moharie, vigahAsu taheva ca / / divasamavi bhAsamANo abhAsamANo va vaigutto / / epAiM aTTha ThANAiM, parivajjittu saMjae / (dani 192,193) amAvajja miyaM kAle, bhAsaM bhAsejja pannavaM / / jo vacanavibhakti/bhASA ke prayoga meM akuzala hai aura (u 2419,10) bhASA ke vividha prakAroM ko nahIM jAnatA, vaha yadi krodha, mAna, mAyA, lobha, hAsya, bhaya, vAcAlatA kiMcit bhI nahIM bolatA hai, taba bhI vacanagupta nahIM hai| aura vikathA --ina ATha sthAnoM kA varjana kara prajJAvAn jo vANI ke prayoga meM kuzala hai aura usake aneka muni yathAsamaya niravadya aura parimita vacana bole / bhedoM ko jAnatA hai, vaha dinabhara bolatA huA bhI vacana gupta hai|
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ gocarAgra kA atha 499 bhikSAcaryA savakkasuddhi samupehiyA muNI, 2. gocarAna kA artha giraM ca duLaM parivajjae syaa| gocaro nAma bhramaNaM."jahA gAvIo sahAdisu visamiyaM adu- aNuvIi bhAsae, esu asajjamANIo AhAramAhAreMti,""evaM sAdhuNAvi sayANa majjhe lahaI pasaMsaNaM // visaesu asajjamANeNa samudANe uggamauppAyaNAsuddhe (da 755) nivesiyabuddhiNA arattaduhraNa bhikkhA hiMDiyavvatti / " muni vAkyazuddhi ko bhalIbhAMti samajhakara doSayukta aggaM nAma pahANaM bhaNNai, so ya goyaro sAhUNameva pahANo vANI kA prayoga na kre| mita aura doSarahita vANI bhavati, na u caragAINaM AhAkammuddesiyAi jagANaMti / soca-vicArakara bolane vAlA sAdhu satpuruSoM meM prazaMsA ___ goriva caraNaM gocaraH- uttamAdhamamadhyamakuleSvaraktako prApta hotA hai| dviSTasya bhikSATanam / puci buddhIe pAsittA tato vakkamudAhare / (dajicU pR 167,168, hAvR pa 163) acakkhuo va NetAraM buddhimaNNe u te giraa|| gocara zabda kA artha hai bhramaNa athavA gAya kI taraha (dani 194) caranA--bhikSATana krnaa| jisa prakAra gAya zabda pahale buddhi se vimarza kara bolanA caahie| vANI Adi viSayoM meM gaddha nahIM hotI huI AhAra grahaNa buddhi kA vaise hI anugamana kare jaise andhA AdamI apane karatI hai usI prakAra sAdhu bhI Asakta na hote hue netA kA anugamana karatA hai / sAmudAyika rUpa se udgama, utpAda aura eSaNA ke .."aNuvIi savvaM savvattha, evaM bhAsejja pannavaM / / doSoM se rahita bhikSA ke lie bhramaNa karate haiN| muni (da 7144) sadoSa AhAra ko varja nirdoSa AhAra lete haiM, isalie saba prasaMgoM meM pUrvokta saba vacana-vidhiyoM kA anu unakI bhikSAcaryA sAdhAraNa gocaryA se viziSTa hotI hai cintana kara prajJAvAn muni isa prakAra bole ki karmabandha ata: gocara ke bAda 'agra' zabda kA prayoga kiyA gayA hai| na ho| bhikSAcaryA vividha abhigrahoM ke dvArA vRtti peDA va addhapeDA, gomuttiya payaMgavIhiyA ceva / (caryA) ko saMkSipta krnaa| saMbukAvaTTAyaya-gaMtuMpaccAgayA chaTThA // 1. bhikSAcaryA ke aMga (u 30 / 19) 2. gocarAna kA artha 1. peTA 2. ardhapeTA 3. gomUtrikA 4. pataMga-vIthikA 0 prakAra 5. zambUkAvartA (1. Abhyantara zambUkAvartA aura 2. * gocarAna : kSetra UnodarI (5. UnodarI) | bAhya zambUkAvartA) 6. AyataM gatvA-pratyAgatA / * eSaNA kA artha (da. eSaNA) | zambUkAvartA ke ukta donoM prakAroM ko mAnane para tathA 3. sAta prakAra kI eSaNA Ayata ko gatvA-pratyAgatA se pRthak mAnane para gocarAgra 4. abhigraha ke prakAra ke ATha prakAra banate haiN| * bhikSAcaryA : tapa kA eka bheda (dra. tapa) peDA peDikA iva cukonnaa| addhapeDA imIe ceva addhasaMThiyA ghrprivaaddii| gomuttiyA vNkaavliyaa| 1. bhikSAcaryA ke aMga payaMgavIhI aNiyayA payaMguDDANasarisA / zambUka:aTTavihagoyaraggaM tu, tahA satteva eSaNA / zaGkhastasyAvarttaH zambUkAvatastadvadAvarto yasyAM sA abhiggahA ya je anne, bhikkhAyariyamAhiyA / / shmbuukaavrtaa| sA ca dvividhA- yataH sampradAya: (u 30 / 25) "abhitarasaMbukkA bAhirasaMbukkA ya, tattha abhiMtaraATha prakAra ke gocarAgra tathA sAta prakAra kI eSaNA saMbukkAe saMkhanAbhikhettovamAe Agiie aMto ADhavati aura jo anya abhigraha haiM. unheM bhikSAcaryA kahA jAtA bAhirao saMNiyaTai, iyarIe vivjjo|" AyataM dIrgha praanyjlmityrthH| tathA ca sampradAyaH- "tattha ujjuyaM gaMtUNa niytttti|" (uzAvR pa 605) prakAra
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhikSAcaryA 500 bhikSu 1. peTA-peTA kI bhAMti catuSkoNa ghUmate hue 3. uddhRtA-apane prayojana ke lie rAMdhane ke pAtra se (bIca ke gharoM ko chor3a cAroM dizAoM meM samaNi meM dUsare pAtra meM nikalA haA AhAra lenaa| sthita gharoM meM jAte hue) mujhe bhikSA mile to laM anyathA 4. alpalepA-alpalepa vAlI arthAta canA, ciur3A nahIM-isa saMkalpa se bhikSA karane kA nAma peTA hai| Adi rUkhI vastu lenaa| 2. acapeTA-arddhapeTA kI bhAMti dvikoNa ghUmate hue 5. avagahItA-khAne ke lie thAlI meM parosA huA (do dizAoM meM sthita gRha-zreNi meM jAte hue) mujhe AhAra lenaa| bhikSA mile to laM anyathA nahIM-isa saMkalpa se bhikSA 6. pragRhItA-parosane ke lie kar3achI yA cammaca se karane kA nAma arddhapeTA hai| nikAlA huA AhAra lenaa| 3. go-mUtrikA-go-mUtrikA kI taraha bala khAte hue 7. ujjhitadharmA--jo bhojana amanojJa hone ke kAraNa (bAeM pArzva ke gharoM se dAeM pArzva ke gharoM aura dAeM parityAga karane yogya ho, use lenaa| pAva se bAeM pArzva ke gharoM meM jAte hue) mujhe bhikSA 4. abhigraha ke prakAra mile to lUM anyathA nahIM- isa saMkalpa se bhikSA karane kA nAma go-mUtrikA hai| abhigrahAzca drvykssetrkaalbhaavvissyaaH| tatra dravyA4. pataMgavIthikA - pataMgA jaise aniyata krama se bhigrahA:-kuntAgrAdisaMsthitamaNDakakhaNDAdi grahISya uDatA hai, vaise aniyata krama se majhe bhikSA mile to laM ityAdayaH / kSetrAbhigrahA-dehalIjaGghayorantavidhAya yadi anyathA nahIM-isa saMkalpa se bhikSA karane kA nAma dAsyati tato grAhyamityAdayaH / kAlAbhigrahAH-sakalapataMgavIthikA hai| bhikSAcaranivartanAvasare mayA paryaTitavyamityAdayaH / 5. zambUkAvartA- zaMkha ke AvoM kI taraha bhAvAbhigrahAstu-hasan rudan baddho vA yadi pratilAbhabhikSATana karane ko zambUkAvA kahA jAtA hai| yiSyati tato'hamAdAsye na tvanyathetyevamAdayaH / isake do prakAra haiM-Abhyantara zambUkAvarttA aura bAhya (uzAvR pa 607) shmbuukaavrtaa| zaMkha ke nAbhi-kSetra se prArambha hokara dravya, kSetra, kAla aura bhAva saMbaMdhI vividha abhigrahoM bAhara Ane vAle Avarta kI bhAMti gAMva ke bhItarI bhAga se vRtti kA saMkSepa kiyA jAtA hai| se bhikSATana karate hue bAharI bhAga meM Ane ko . dravya-abhigraha-kunta ke agrabhAga Adi para saMsthita 'Abhyantara zambUkAvartA' kahA jAtA hai| bAhara se roTI Adi lNgaa| bhItara jAne vAle zakha ke Avarta kI bhAMti gAMva ke 0 kSetra-abhigraha-dAtA kA eka paira dehalI ke bhItara bAharI bhAga se bhikSATana karate hue bhItarI bhAga meM Ane aura eka paira dehalI ke bAhara hogA to bhikSA luuNgaa| ko 'bAhya zambUkAvartI' kahA jAtA hai| 0 kAla-abhigraha-saba bhikSAcaroM ke lauTane ke samaya 6. Ayata gatvA-pratyAgatA-sIdhI sarala galI ke bhikSA ke lie jaauuNgaa| antima ghara taka jAkara vApisa Ate hae bhikSA lene kA 0 bhAva-abhigraha-dAtA haMsatA huA, rotA haA yA nAma AyataM gatvA-pratyAgatA hai| baddha avasthA meM degA to lUMgA, anyathA nhiiN| 3. sAta prakAra ko eSaNA bhikSu-bhikSAzIla, sAdhu / saMsaTTamasaMsaTTA uddhaDa taha appalevaDA ceva / ..."bhettavvaM / uggahiyA paggahiyA ujjhiyadhammA ya sattamiyA / aTThavidhaM kammakhuhaM, teNa NiruttaM sa bhikkhu tti / / (uzAva 607) jaM bhikkhametavittI teNa va bhikkh""| eSaNA ke sAta prakAra haiM (dani 241,243) 1. saMsRSTA-khAdya vastuoM se lipta hAtha yA pAtra se jo ATha prakAra ke karmoM kA bhedana karane meM saMlagna dene para bhikSA lenaa| hai, vaha bhikSu hai| 2. asaMsRSTA-bhojana-jAta se alipta hAtha yA pAtra jisakI AjIvikA kA sAdhana kevala bhikSA hI hai, ... se dene para bhikSA lenaa| vaha bhikSu hai|
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhikSu 501 bhUtiprajJa dravya bhikSa bhAvabhikSa micchAdiTTI tasa-thAvarANa pUDhavAdi-badiyAdINaM / saMvego nivvego visayavirAgo sUsIlasaMsaggI / NiccaM vadhakaraNaratA abaMbhacArI ya saMcaiyA / / ArAdhaNA tavo NANa daMsaNa caritta viNao ya / / dupaya-catuppaya-dhaNa-dhaNNa-kuviya khaMtI ya maddava'jjava vimuttayA tiga-tigapariggahe nirtaa| taha adINaya titikkhA / saccittabhoti payamANagA ya uhiTrabhotI ya / / AvassagaparisuddhI ya hoMti bhikkhussa liMgANi / / karaNatie jogatie sAvajje Ayahetu para ubhae / (dani 247,248) aTThA-puNaTupavatte te vijjA davyabhikkha tti / / saMvega, nirveda, viSaya-tyAga, suzIla-saMsarga, ArA (dani 237-239) dhanA, tapa, jJAna, darzana, cAritra, vinaya, kSAMti, mArdava, jo mAMgakara to khAtA hai para mithyAdaSTi hai, trasa Arjava, vimuktatA, adInatA, titikSA, AvazyakazuddhisthAvara jIvoM kA nitya vadha karane meM rata hai, abrahma- ye bhikSa ke liMga haiN| cArI hai, saMcaya karane vAlA hai, parigraha meM mana, vacana, bhikSu ko jAtyasvarNa kI upamA kAyA aura kRta, kArita, anumodana rUpa se nirata visaghAti rasAyaNa maMgalatta viNie payAhiNAvatte / Asakta hai, sacittabhojI hai, svayaM pakAne vAlA hai, gurue aDajjha'kucche aTTha suvaNNe guNA bhaNitA / / uddiSTa bhojI hai, tIna karaNa aura tIna yoga se sva aura catukAraNaparisuddhaM kasa-chedaNa-tAva-tAlaNAe ya / para ke lie sAvadha pravRtti karatA hai tathA artha-anartha pApa jaM taM visaghAti-rasAyaNAdi guNasaMjutaM hoti / / meM pravRtta hai, vaha dravya bhikSu hai| taM kasiNaguNovetaM hoti suvaNaM, sesayaM juttI / dababhikkha duviho, taM jahA-Agamato NoAgamato na ya nAma-rUvamatteNa evamaguNo bhavati bhikkhU / / ya / Agamato jANate aNu va utte| NoAgamato tiviho, (dani 250-252) taM jahA -jANagasarIradavabhikkhu bhaviyasarIradavvabhikkhU jANagasarIrabhaviyasarIravatiritto davabhikkhU / jANaga * viSa kI ghAta karane vAlA, rasAyana, mAMgalika, vinayI-lacIlA, dakSiNAvartta, bhArI, na jalanesarIrabhaviyasarIravatiritto davabhikkha tiviho, taM jahAegabhaviyo baddhAuo abhimuhnnaamgoto| jo aNaMtaraM vAlA, kATarahita-ina ATha guNoM se yukta svarNa hI unvaTTiUNaM bhikkha bhavissati so egabhavio / bhikkhUsu asalI svarNa hotA hai| jeNa AuyaM nibaddhaM so baddhAuo / jeNa padesA nicchUDhA 0 jo kaSa, cheda, tApa aura tADana-ina cAra parIso abhimuhnaamgoto| (daacU pR 231) kSAoM meM viSaghAtI Adi guNoM se saMyukta ThaharatA hai, dravyabhikSa ke do prakAra haiM vaha bhAva suvarNa-asalI suvarNa hai| 1. AgamataH -bhikSa zabda ke artha kA jJAtA kintu 0 jisameM sone kI yukti-raMga Adi hote haiM, jo nAma anupyukt| aura rUpa se to jAtya svarNa ke sadRza hai, kiMtu jo 2. noAgamata: -- isake tIna bheda haiM--jJazarIra, bhavya- kasauTI para anya guNoM se kharA nahIM utaratA, vaha zarIra aura tad vyatirikta / tadavyatirikta ke tIna yaugika svarNa svarNa nahIM hotaa| isI prakAra jo prakAra haiM kevala nAma aura veSa se bhikSu hai, kintu bhikSu ke 1. ekabhavika-jo isa vivakSita vartamAna bhava ke guNoM se saMyukta nahIM hai, vaha saccA bhikSu nahIM hai| pazcAt agale janma meM bhikSu hogaa| bhAvabhikSa ko jIvana caryA (dra. shrmnn)| 2. baddhAyuSka -jisane vartamAna meM bhikSubhava kA AyuSya bhUtiprajJa---satyaprajJa, pracura prajJAvAn / bAMdha liyA hai| 3. abhimukhanAmagotra- bhAvI janma kI atyaMta niktttaa| bhUtirmaGgalaM vRddhI rakSA ceti vRddhAH / prajJAyate'nayA jaba taka paMcendriya jAti Adi karma udaya meM nahIM vastutattvamiti prajJA / tatazca bhUti:-maGgalaM sarvamaMgaloAte, antamaharta pazcAt avazya udaya meM AyeMge, vaha ttamatvena vRddhi, viddhi viziSTatvena rakSA vA prANirakSaabhimukhanAmagotra hai| katvena prajJA-buddhirasyeti bhUtiprajJaH / (uzAvR pa 368)
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMgala bhUti ke tIna artha haiM-maMgala vRddhi aura rakSA / jisase yathArtha -- satya jAnA jAtA hai vaha prajJA hai / bhUtiprajJa ke tIna artha haiM jisakI prajJA maMgalamaya hotI hai| o * jisakI prajJA pravRddha hotI hai / 0 jisakI prajJA saba jIvoM kI rakSA meM hai / maMgala - kalyANa, vighnavinayana / 1. maMgala kA nirvacana 2. maMgala ke nikSepa 3. nAmamaMgala sthApanAmaMgala 4. dravyamaMgala ke * AgamataH dravya maMgala * noAgamataH dravya maMgala 5. tadvyatirikta ekabhavika Adi bheda 6. bhAvamaMgala * utkRSTa maMgala 7. dravyamaMgala aura bhAvamaMgala meM antara 8. maMgala kA prayojana * kAyotsarga se amaMgala nivAraNa * prathama maMgala 1. maMgala kA nirvacana pravRtta hotI ( dra. kAyotsarga) ( i. namaskAra mahAmaMtra ) te tayaM maMgie'dhigamma jeNa hi ahavA maMgo dhammo taM lAi maM gAlayai bhavAo maMgalaM / / ( vibhA 22,24) * jisake dvArA hita sAdhA jAtA hai, vaha maMgala hai / * jo maMga dharma ko lAtA hai, vaha maMgala - dharma ke upAdAna kA hetu hai| jo bhava - janma maraNa ko naSTa kara detA hai, vaha maMgala hai | 502 maMgalaM hoi / samAdate // makyate'laM kriyate zAstramaneneti maMgalam manyate jJAyate nizcIyate vighnAbhAvo'nena / mAdyanti hRSyanti madamanubhavanti / zerate vighnAbhAvena niSprakampatayA suptA isa jAyante / zAstrasya pAraM gacchantyaneneti / mahyante pUjyante 'neneti maGgalam / ( vibhAmavRpR20 ) * jo zAstra ko alaMkRta karatA hai, vaha maMgala hai| nAma maMgala sthApanA magala 0 jisake dvArA vighna kA abhAva jAnA jAtA hai, vaha maMgala hai | jisase prasannatA kI anubhUti hotI hai, vaha maMgala hai / * jisase nizcitatA kI anubhUti hotI hai, vaha maMgala hai / * jisase zAstra kA sugamatA se pAra pAyA jAtA hai, vaha maMgala hai| * jisase loka meM pUjA prApta hotI hai, vaha maMgala hai / madhnAti vinAzayati zAstrapAragamanavighnAn gamayati zAstrasthairya, lAlayati ca tadeva ziSyapraziSyaparamparAyAmiti maGgalam / yadvA manyante anApAyasiddhi gAyanti prabandhapratiSThiti, lAnti vA'vyavacchinnasantAnAH ziSyapraziSyAdayaH zAstramasminniti maGgalam / ( uzAbU pa 2) 1 'meM' kA artha hai mayana zAstrAdhyayana meM Ane vAle vighnoM kA apanayana 'ga' kA artha hai-gamana ( prApti), zAstra kA sthirIkaraNa athavA zAstrAbhyAsa meM sthirIkaraNa 'la' kA artha hai lAlana, ziSya-praziSya paramparA kI avyavacchiti / athavA 'maM' kA artha hai - anapAya nirvAdha-siddhi kI svIkRti 'ga' kA artha hai- prabandha ko pratiSThita karane kA saMkalpa / 'la' kA artha hai- avicchinna ziSyaparamparA kI prApti / 2. maMgala ke nikSepa .....nAmAi cauvvihaM taM ca || ( vibhA 24 ) maMgala ke cAra nikSepa haiM -nAma, sthApanA, dravya aura bhAva / 3. nAmamaMgala sthApanAmaMgala " jaha maMgalamiha nAmaM jIvAjIvobhayANa desIo / rUDhaM jalaNAINaM ThavaNAe sotthiAI || ( vibhA 27 ) jIvasya yathA- sindhuviSaye'gni maMgalamabhidhIyate / ajIvasya yathA zrImallATadeze davarakavalanaka maMgalamabhidhIyate / ubhayasya yathA - vandanamAlA | ( AvahAvR 1 pR 3) nAmamaMgala kisI padArtha kA 'maMgala' nAma rakhanA yathA - sindhu deza meM agni ko maMgala tathA lATa deza meM maulI ( davaraka) ko maMgala
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ tavyatirikta : ekabhavika Adi bheda 503 maMgala kahA jAtA hai| donoM dezoM meM 'vandanavAra' ko zarIra jIvayukta hotA hai| vartamAna meM sarvathA Agama maMgala kahA jAtA hai| yaha maMgala artha meM rUr3ha rahita hone se yahAM 'no' zabda sarvathA niSedhavAcI hai| zabda hai| zarIra bhUta aura bhAvI jJAna kA kAraNa hone se yahAM sthApanAmaMgala-arhat, indra Adi tathA svastika, akSa 'no' zabda eka dezavAcI bhI hai| Adi AkRtiyoM kI sthApanA karanA jANaya-bhavvasarIrAirittamiha davvamaMgalaM hoi / sthApanAmaMgala hai| jA maMgallA kiriA taM kuNamANo aNuvautto / / 4. dravyamaMgala ke bheda (vibhA 46) noAgamataH dravya maMgala kA tIsarA bheda haidavvamaMgalaM duvihaM ---Agamato NoAgamato ya / jJazarIra-bhavyazarIra-vyatirikta / isameM anupayukta hokara (AvacU 1 pR 5) pratyupekSaNa-pramArjana Adi mAMgalika kriyAeM kI jAtI dravya maMgala ke do prakAra haiM haiM / upayogarUpa Agama ke abhAva meM kriyA karane se yaha AgamataH dravyamaMgala aura noAgamataH dravyamaMgala / noAgamataH tadvyatirikta hai| Agamata : dravyamaMgala jaM bhUyabhAvamaGgalapariNAmaM tassa vA jayaM joggaM / Agamao'Nuvautto maMgalasaddANuvAsio vattA / jaM vA sahAvasohaNavannAiguNaM suvaNNAi / / tannANaladdhisahio vi novautto tti to davvaM // taM pi ya hu bhAvamaMgalakAraNao maMgalaM ti niddiThaM / (vibhA 29) noAgamao davvaM nosaddo savvapaDisehe / / eka puruSa maMgala zabda se anuvAsita hai, usake artha (vibhA 47,48) kI jJAnalabdhi se sampanna hai, kintu maMgala zabda ke artha meM noAgamataH tadvyatirikta ke anya prakAraupayukta (dattacitta) nahIM hai, vaha Agama athavA jJAna kI 0 atIta meM jisane caraNa-karaNa Adi kriyAeM kI, apekSA dravyamaMgala hai| kintu vartamAna meM unase zUnya hai, vaha zarIra yA noAgamataH dravyamaMgala jIvadravya bhI tadvyatirikta hai| noAgamatastrividhaM dravyamaGgalaM, tadyathA-jJazarIra- 0 jo maMgalakriyA karane yogya zarIra yA jIva hai, vaha dravyamaGgala bhavyazarIradravyamaGgalaM jJazarIrabhavyazarIravya- bhA tadvyatirikta hai| tiriktam / (AvaDAva 153) 0 jo prazasta guNasampanna svarNa, ratna, kalaza Adi noAgamataH dravyamaMgala ke tIna prakAra haiM maMgala dravya haiM ve bhI tadavyatirikta haiN| 1. jJazarIra dravyamaMgala-maMgala zabda ke jJAtA kA mRta ye saba bhAvamaMgala kA kAraNa hone se dravya maMgala haiN| shriir| yahAM noAgamataH kA artha hai-Agama (jJAna) kA sarvathA 2. bhavyazarIra dravyamaMgala-vaha zarIra jo maMgala zabda abhI kA jJAtA bnegaa| 5. tavyatirikta : ekabhavika Adi bheda 3. tadvyatirikta dravyamaMgala--bhUta aura bhAvI paryAya jANagasarIra-bhaviyasarIra-vatirittA davvasaMkhA se atirikta kevala kriyAkArI maMgala / tivihA paNNattA, taM jahA-egabhavie baddhAue abhimUhamaMgalapayatthajANayadeho bhavvassa vA sajIvotti / nAmagotte ya / noAgamao davvaM Agamarahio tti jaM bhaNi / / egabhavie''jahaNNeNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM ahavA no desamma noAgamao tdegdesaao| puvvkoddii| bhUyassa bhAviNo vA''gamassa jaM kAraNaM deho| ____ baddhAue""jahaNNeNa aMtomuhuttaM, ukkoseNaM puvvakoDI (vibhA 44,45) tibhAgaM / maMgala padArtha ko jAnane vAlA jJazarIra jIvamukta abhimUha nAmagotte "jahaNNeNaM ekkaM samayaM, ukkoseNaM hotA hai| maMgala padArtha ko bhaviSya meM jAnegA, vaha bhavya- aMtomuhattaM / (anu 568)
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMgala 504 bhAvamaMgala tavyatirikta dravya zaMkha ke tIna prakAra haiM-(1) zabda, samabhirUr3ha aura evaMbhUta naya abhimukhanAmagotra ekabhavika (2) baddhAyuSka (3) abhimukha naamgotr| zaMkha ko mAnya karate haiN| __ekavika-jo jIva vartamAna jIvana pUrA kara agale bhAvasaMkhA-je ime jIvA saMkhagainAmagottAI bhava meM zaMkha rUpa meM utpanna hogA, vaha zaMkha kA AyuSya kammAI vedeti / (anu 604) na baMdhane para bhI ekabhavika zaMkha kahalAtA hai| zaMkha bhava jaba yaha jIva zaMkha ke bhava ko prAptakara tiryaJca kI prApti ke bIca meM eka vartamAna bhava hai, isa apekSA se gati nAma, dvIndriya jAtinAma aura nIca gotra karma kA use ekabhavika kahA gayA hai| vedana karatA hai, taba vaha bhAvazaMkha hai| ___ isakI sthiti jaghanya antaramuhUrta aura utkRSTa pUrva- ""maMgalANi damvammi puunnnnklsaadii|'' koTi hai / isakA hetu hai-jo jIva pRthvI Adi ke bhava (dani 21) meM antarmuharta jIkara anantara bhava meM zaMkha banatA hai, vaha sotthiyasirivacchAdiNo aTramaMgalayA suvaNNadadhiantarmaharta kI sthiti vAlA ekabhavika zaMkha hotA hai| akkhayamAdINi ya bhAvamaMgalanimittANitti davvamaMgalaM / jo jIva matsya Adi kisI bhava meM pUrvakoTi jIkara phira (AvacU 1 pR. 5) zaMkha ke rUpa meM utpanna hotA hai, vaha pUrvakoTi kI Ayu pUrNa-klaza Adi dravyamaMgala haiN| vAlA ekabhavika zaMkha hai| svastika, zrIvatsa, nandyAvartta, vardhamAnaka, bhadrAsana, baddhAyuSka-jisa jIva ne zaMkha kA AyuSya bAMdha kalaza, matsya aura darpaNa --ye aSTa maMgala tathA svarNa, liyA hai para abhI usa jIvana meM utpanna nahIM huA hai, dahI, akSata Adi bhI dravyamaMgala haiN| ve bhAvamaMgala meM vaha baddhAyuSka kahalAtA hai| usakI jaghanya sthiti anta- nimitta banate haiN| mahata aura utkRSTa sthiti pUrvakoTi kA tribhAga hai| svastika Adi AkRtiyAM maMgala kyoM ? isakA hetu hai ki vartamAna AyuSya kA eka tihAI bhAga AkRti-racanA aura UrjA ke AkarSaNa kA paraspara zeSa rahatA hai taba AyuSya kA baMdha hotA hai| isalie gaharA saMbaMdha hai| svastika aura nandyAvartta kI AkRti utkRSTa sthiti pUrvakoTi kA vibhAga batalAI gaI hai| racanA maMgalakArI paramANuskandhoM kA AkarSaNa karatI hai abhimukhanAmagotra-zaMkha bhava prApta jIvoM ke isalie svastika aura nandyAvarta ko mAMgalika mAnA jaghanyataH eka samaya aura utkRSTataH antarmuhUrta pazcAt gayA hai| darpaNa meM pAradarzI paramANuskandha hote haiM aura dvIndriya jAti nAma aura nIca gotra karma udaya meM Ate matsya kI racanA bhI viziSTa paramANuskandhoM se hotI hai haiN| jaba taka inakA udaya nahIM hotA hai, ve jIva abhi isalie unheM maMgala kI koTi meM parigaNita kiyA gayA mukhanAmagotra kahalAte haiN| . abhimukhanAmagotratA bhAvI janma kI atyanta nikaTatA meM hotI hai, isalie isakI sthiti jaghanyataH eka samaya bhAvamaMgala aura utkRSTataH 1 grahaNa kI gaI hai| maMgalasuyauvautto Agamao bhAvamaMgalaM hoi / negama-saMgaha-vavahArA tivihaM saMkhaM icchaMti, taM jahA noAgamao bhAvo suvisuddho khaaiyaaiio| -ekabhaviya baddhAuyaM abhimuhanAmagottaM ca / (vibhA 49) ujjusuo duvihaM saMkhaM icchai, taM jahA-baddhAuyaM ca bhAvamaMgala ke do prakAra haiMabhimuhanAmagottaM ca / 1. Agamata: bhAvamaMgala --maMgala zruta meM upayukta vaktA / tiSNi saddanayA abhimuhanAmagottaM saMkhaM icchNti|| 2. noAgamataH bhAvamaMgala -prazasta kSAyika bhAva aadi| (anu 568) ahavA smmhsnn-naann-crittovogprinnaamo| naigama, saMgraha aura vyavahAra naya tInoM zaMkha ko mAnya noAgamao bhAvo nosaho missabhAvammi / / karate haiM ekabhavika, baddhAyuSka aura abhimukhanAmagotra / ahaveha nmukkaaraainaann-kiriaavimissprinnaamo| ... RjusUtra naya do zaMkha mAnya karatA hai-baddhAyuSka noAgamao bhaNNai jamhA se Agamo dese / / aura abhimukhanAmagotra / (vibhA 50,51)
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMgala kA prayojana noAgamataH bhAvamaMgala ke anya prakAra--- 0 jJAna - darzana - cAritra ke upayoga meM upayukta ho pratikramaNa Adi kriyAeM karanA / stuti se pUrva namaskAra Adi meM jJAnopayoga se yukta baddhAMjali ho namaskAra kriyA karanA / yahAM 'no' zabda mizravAcI athavA eka dezavAcI hai / yahAM kevala Agama / jJAna yA kevala noAgama / kriyA nahIM hai| jJAnopayoga aura kriyA se mizrita pariNAma hai / utkRSTa maMgala o dhamma maMgalamuTThi ahiMsA saMjamo tavo / (da 111) dharma utkRSTa maMgala hai / usakA svarUpa hai ahiMsA, saMyama aura tapa / cattAri maMgalaM arahaMtA maMgalaM siddhA maMgala kevalipaNNatto dhammo maMgalaM / maMgalaM sAhU ( Ava 4 / 2 ) arhat, siddha, sAdhu aura kevaliprajJapta dharma - ye cAroM bhAvamaMgala haiM / 505 7. dravyamaMgala aura bhAvamaMgala meM antara davamaMgalaM aNegaM tigaM aNaccantiyaM ca bhavati / bhAvamaMgalaM puNa egaMtiyaM accatiyaM ca bhavai / ( dajicU pR 19 ) dravyamaMgala meM aikAntika sukhaprApti va Atyantika duHkha vinAza nahIM hotA / bhAvamaMgala aikAntika aura Atyantika maMgala hai | 8. maMgala kA prayojana zreyAMsi bahuvighnAni bhavanti mahatAmapi / azreyasi pravRttAnAM kvApi yAnti vinAyakAH // tato'sya prArambha eva maGgalAdhikAre nandirva ktavyaH / sakalapratyU hopazamanAya ( nandImavRpa 1) zreyaskara kAryoM meM vighna Ate rahate haiM / isalie pratyeka zAstra ke prArambha meM vighnoM ke upazamana ke lie maMgala adhikAra rahatA hai / maMgalAcaraNa kiyA jAtA hai / taM maMgalamAIe majhe pajjantae ya satthassa / paDhamaM satthatthA'vigdhapAragamaNAya niddiTTha // tasseva ya thejjatthaM majjhimayaM aMtimaM pi tasseva / avvocchittinimittaM sissa pasissAivaMsassa // ( vibhA 13, 14 ) maMtra - vidyA zAstra ke Adi meM, madhya meM aura anta meM maMgala kiyA jAtA hai / zAstra ke artha kA nirvighna pAra pAne ke lie Adi meM maMgala kiyA jAtA hai| prApta artha kI sthiratA ke lie madhya meM maMgala kiyA jAtA hai / ziSyapraziSya kI paramparA kI avyavacchitti ke lie zAstra ke aMta meM maMgala kiyA jAtA hai / maMgalaparigahiyA ya sissA avaggahehA-vAyadhAraNAsamatthA satthANaM pAragA bhavaMti / tANi ya satthANi loge virAyaMti vitthAraM ca gacchaMti / (daacU pR 1 ) maMgalAcaraNa karane vAle ziSya avagraha, IhA avAya aura dhAraNA meM samartha aura zAstroM ke pAragAmI hote haiM / unakA zAstrIya jJAna niraMtara vardhamAna hotA huA loka meM prasiddhi prApta karatA hai / maMtra-vidyA - viziSTa prakAra kA varNa vinyAsa | 1. maMtra kA artha 2. maMtra aura vidyA meM antara 3. maMtrasiddha : stambhAkarSa 4. vidyAsiddha: Arya khapuTa 5. yogasiddha : Arya samita 0 vRkSa Ayurveda aura yoniprAbhRta 6. Arya vajra aura AkAzagAminI vidyA * vidyAcAraNa Adi labdhiyAM 7. cAra mahAvidyAeM 8. vRzcika Adi vidyAeM * namaskAra maMtra ( dra labdhi ) ( dra. namaskAra mahAmaMtra ) 1. maMtra kA artha mantram OMkArAdisvAhAparyanto hrI~ kArAdivarNavinyAsAtmakaH / ( uzAvR pa 417 ) jisake Adi meM 'om' aura anta meM 'svAhA' hotA hai, jo 'hrIM' Adi varNavinyAsAtmaka hotA hai, use 'maMtra' kahA jAtA hai / 2. maMtra aura vidyA meM antara itthI vijjA'bhihiyA puriso maMtuti tavvise soyaM / vijjA sasAhaNA vA sAhaNarahio a maMtutti // yatra mantre devatA strI sA vidyA, ambAkuSmANDyAdi /
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMtra-vidyA 506 yogasiddha : Arya samita yatra tu devatA puruSa: sa mantraH, yathA vidyArAjaH, kI ora prasthita ho ge| vahAM ke eka parivrAjaka ko hrinnegmessirityaadi| (Avani 931 hAvR pR 274) jaina muniyoM ne parAjita kiyA thA / vaha marakara guDazastra jisa maMtra meM strIdevatA adhiSThAtrI ho, vaha vidyA nagara meM vyaMtara deva bnaa| vaha sabhI muniyoM ko pIDita hai| jaise--ambA, kuSmANDI aadi| jisameM puruSadevatA karane lgaa| AcArya khapuTa isI prayojana se vahAM gae adhiSThAtA ho, vaha maMtra hai| jaise-vidyArAja, hariNega- aura vyantara kI pratimA ke donoM kAnoM meM do jate laTakA meSi Adi / athavA jise sAdhA jAye, vaha vidyA hai aura die / pujArI ne dekhaa| usane rAjA se zikAyata kii| jo binA sAdhe hI paThitasiddha ho, vaha maMtra hai| rAjA ne AcArya ko lAThiyoM se pITane kA Adeza diyaa| lAThI ke prahAra AcArya kI pITha para ho rahe the, 3. maMtrasiddha : stambhAkarSa para rAniyoM kI pIThe lahUluhAna ho rahI thiiN| rAjA ne sAhINasavvamaMto bahamaMto vA pahANamaMto vA / camatkAra jAna liyaa| neo sa maMtasiddho khaMbhAgarisUvva saaiso| AcArya khapuTa kA bAlamuni bhAneja bhRgukaccha gayA (Avani 933) aura vahAM AhAra meM gRddha hokara bauddha bhikSu bana gyaa| jisane sarva maMtroM ko athavA aneka maMtroM ko athavA aba vaha apane vidyAbala se gahasthoM ke ghara se sarasa-sarasa kisI eka pradhAna maMtra ko siddha kara liyA, vaha maMtrasiddha bhojana ke bhare pAtra AkAzamArga se maMgAne lgaa| janatA kahalAtA hai| isameM stambhAkarSa kA dRSTAnta jJeya hai-- meM Akroza phailA / AcArya khapuTa vahAM gae aura apane eka bAra eka viSayalolupa rAjA ne eka sundara sAdhvI vidyAbala se AkAzamArga se AnevAle khAdya se bhare-pUre ko pakar3a liyaa| sArA saMgha ekatrita huA / eka maMtrasiddha bhAjanoM ko phor3a DAlA ! ziSya vahAM se bhAga gyaa| AcArya ne rAjA ke AMgana ke sabhI stambhoM ko abhi AcArya boddhoM ke maTha meM gae / bauddha bhikSuoM ne kahA maMtrita kara diyaa| ve sAre stambha AkAza meM uThe aura -Ao, buddha pratimA ke caraNoM meM namaskAra kro| khaTa khaTa karane lge| usa samaya prAsAda ke stambha bhI AcArya khapUTa tatkAla pratimA ko sambodhita kara bole ---- prakaMpita ho utthe| rAjA bhayabhIta huaa| sAdhvI ko zuddhodanasuta ! Ao, mujhe praNAma karo / buddha kI pratimA sasammAna visarjita kara saMgha se kSamAyAcanA kii| se buddha ne Akara AcArya ke caraNoM meM praNAma kiyA / dvAra (AvahAva 1 pR 275) para sthita stUpa se kahA- Ao, praNAma kro| stUpa ne 4. vidyAsiddha : Arya khapuTa Akara praNAma kiyaa| AcArya bole-utth| vaha stUpa uThA aura AcArya kI AjJA se ardhAvanata ho vahIM sthita vijjANa cakkavaTTI vijjAsiddho sa jassa vegAvi / ho gyaa| (AvahAva 1 pR 274,275) sijjhijja mahAvijjA vijjAsiddhajjakhauDuvva // 5. yogasiddha : Arya samita (Avani 932) sabhI vidyAoM kA adhipati "vidyAsiddha' kahalAtA savvevi davvajogA paramaccharayaphalA'havego'vi / jasseha hajja siddho sa jogasiddho jahA samio / / hai| athavA jisake eka mahAvidyA bhI siddha ho jAtI hai, (Avani 934) vaha AcArya khapUTa kI bhAMti 'vidyAsiddha' kahalAtA hai| vibhinna dravyoM ke vibhinna yoga Azcarya paidA karane AcArya khapUTa vIranirvANa kI cauthI zatAbdI ke , vAle hote haiN| eka dravya kA yoga bhI jisake siddha ho mahAn vidyAsiddha AcArya the| unake pAsa unakA bhAnajA nijA jAtA hai vaha yogasiddha kahalAtA hai, jaise Aryasamita / bhI dIkSita thaa| vaha bAlaka thaa| usane AcArya se kucha AbhIra janapada meM venA nadI ke taTa para tApasoM kA vidyAeM suna-sunakara grahaNa kara liiN| yaha mAnA jAtA hai elA / yaha mAnA jAtA ha Azrama thaa| vahAM eka tApasa pAdukA pahanakara pAnI para ki vidyAsiddha vyakti ko namaskAra karane se bhI vidyAeM calakara nadI ke usa pAra jAtA-AtA thaa| janatA meM prApta ho jAtI haiN| eka bAra AcArya khapUTa apane muni camatkAra haa| aneka loga bhakta bana ge| zrAvakoM kI bhAnaje ko sAdhuoM ke pAsa chor3akara, svayaM guDazastranagara nindA hone lgii| eka bAra Aryasamita vahAM aae| jaba
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ Arya vajra aura AkAzagAminI vidyA vaha tApa bhikSA ke lie nadI ke dUsare taTa para gayA taba eka zrAvaka ne ghara para Amantrita kara paira prakSAlana ke miSa se usake paira aura pAdukA - donoM dho DAle / vaha bhikSA le pAnI para calane ke lie udyata huA / paira tathA pAdukA kA lepa dhula gayA thaa| vaha pAnI para calane meM samartha nahIM huA / pAnI meM DUba gayA / AcArya samita nadI para Ae, dravyayoga kA prakSepa kiyA aura nadI se bole - putrI ! venA ! mujhe mArga do| usI samaya donoM taTa paraspara mila gae aura AcArya usa taTa para pahuMca ge| aneka tApasa AcArya ke pAsa pravrajita ho ge| ( AvahAvR 1275) vRkSaAyurveda aura yoniprAbhRta jAi saro siMgAo bhUtaNao sAsavANulittAo / saMjAyai golomA-viloma saMjogao duvvA / / iti rukkhAyuvvede joNivihANe ya visarisehito / dIsai jamhA jamma 11 ( vibhA 1774, 1775) zrRMga se zara (bANa) kA nirmANa hotA hai| sarasoM se anulipta hone para bhUtRRNa zasya (anna) ke rUpa meM pariNata ho jAtA hai / aviloma golomoM (gAya ke lomoM) se dUrvA utpanna ho jAtI hai| isa prakAra vRkSaAyurveda meM vilakSaNa dravyoM ke saMyoga se aneka prakAra kI vanaspatiyoM ke utpanna hone kA ullekha hai / nAnA prakAra kI yoniyoM ke pratipAdaka yoniprAbhRta graMtha meM visadRza dravyoM ke saMyoga se sarpa, siMha Adi prANiyoM tathA maNi, svarNa Adi padArthoM kI utpatti kA ullekha hai / 6. Arya vajra aura AkAzagAminI vidyA jeNuddhariyA vijjA AgAsagamA mahAparinnAo / vaMdAmi ajjavairaM apacchimo jo suaharANaM // bhai a AhiMDijjA jaMbuddIvaM imAi vijjAe / gaMtuM ca mANusanagaM vijjAe esa me visao || bhai adhAreavvA na hu dAyavvA imA mae vijjA / apaDhiyA uma hohiti ao paraM anne || ( Avani 769-771 ) aMtima zrutadhara ( zrutakevalI) Arya vajra ne 'mahAparijJA' adhyayana se AkAzagAminI vidyA kA uddhAra kiyA / isa vidyA se pUre jambUdvIpa kA paryaTana kara mAnuSottara parvata para pahuMcA jA sakatA hai / 507 maMtra - vidyA Arya vajra ne saMkalpa kiyA - isa vidyA ko pravacanaprabhAvanA ke lie maiM dhAraNa karUMgA, kiMtu kisI ko pradAna nahIM karUMgA, kyoMki bhaviSya meM manuSya alpa Rddhi vAle hoMge / 7. cAra mahAvidyAeM duve namaNi kacchamahAkacchANaM puttA uvaTThitA, ...annayA dharaNo NAgakumArido bhagavaM vaMdao Agao ahaM tu bhagavato bhaktI mA tubbhaM sAmissa sevA aphalA bhavatuttikAuM paDhitasiddhAI gaMdhavvapannagANaM aDayAlIsaM vijjA sahassA demi, tANa imAo cattAri mahAvijjAo, taM jahA gorI gaMdhArI rohiNI pannattI / ( AvacU 1 pR 161) kaccha aura mahAkaccha ke putra nami aura vinami bhagavAn RSabha kI sevA meM upasthita the / eka dina dharaNendra nAgakumAra bhagavAn kI vandanA ke lie upasthita hue aura bole--tuma logoM ne bhagavAna kI paryupAsanA kI hai, vaha niSphala na ho, isalie maiM tumheM gaMdharva pannagoM kI ar3atAlIsa hajAra vidyAeM detA hUM, jo paThitasiddha haiM unameM gaurI, gAMdhArI, rohiNI aura prajJapti -- ye cAra mahAvidyAeM haiM / 8. vRzcika Adi vidyAeM vicchU yasappe mUsaga migI varAhI ya kAga poyAI / eyAhi vijjAhiM so ya parivAyago kusalo // morI naulI birAlI vagghI sihI ya ulugi uvAI | eAo vijjAo giNha parivvAyamahaNIo // ( vibhA 2453, 2454) raharaNaM ca se abhimaMtiUNa dinnaM - jai annaM pi uTThei to yaharaNaM bhamADiya teNa veva haNejjaha, ajajjo hosa, iMdeNAvi na sakkA jeuM so nippaTupasiNavAgaraNa kao / tAhe so parivvAyago ruTThI vicchue muyai / iro paDimalle more muyai / tehi vicchuehi haehi pacchA sappe muyaI / tAhe poyAgI sauliyA, tIse uvAI olAvitti vRttaM bhavai / evaM jAhe na tarai tAhe gaddabhI mukkA / teNa ya sA rayaharaNeNa AyA / ( usuvR pa 72, 73 ) aMtaraMjikA nagarI meM AcArya zrIgupta ke ziSya rohagupta ne poTTazAla parivrAjaka kI vAda saMbaMdhI cunautI ko svIkAra kiyA / AcArya ne kahA - vatsa ! vaha
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ mana parivrAjaka sAta vidyAoM meM pAraMgata hai-- 1. vRzcika 2. sarpa 1. mAyUrI 2. nAkulI 3. viDAlI 5. vahI 6. kAka 7. potAkI / 3. mUSaka 4. mRgI maiM tujhe ina vidyAoM kI pratipakSI sAta vidyAeM dIrghakAlikI saMjJA hai / yahI mana hai / sikhA detA hUM, jo paThitasiddha haiM 5. siMhI 6. ulUkI 7. ulAvakI / 508 4. vyAghrI yadi ina vidyAoM ke atirikta kisI dUsarI vidyA kI AvazyakatA par3e to tuma isa rajoharaNa ko ghumAnA, isase tuma ajeya ho jAoge, indra bhI tujhe parAjita nahIM kara sakegA / bAda meM rohagupta dvArA parAjita hone para parivrAjaka ne kruddha ho vRzcika vidyA kA prayoga kiyA - rohagupta ke vinAza ke lie bicchuoM ko chodd'aa| rohagupta ne usakI pratipakSI mAyUrI vidyA se mayUroM ko chor3A, jisase bicchU samApta ho gaye / isI prakAra parivrAjaka dvArA kiye gaye sarpa Adi vidyAoM ke prayoga ko rohagupta ne viphala banA diyA / aMta meM parivrAjaka ne gardabhI vidyA kA prayoga kiyaa| rohagupta ne abhimaMtrita rajoharaNa kA prayoga kara use bhI viphala kara diyA / gupta se trairAzika mata kI sthApanA huI / ( dra. nihnava) matijJAna- indriya aura mana ke mAdhyama se hone vAlA jJAna / ( dra. Abhinibodhika jJAna ) mana- indriyoM dvArA jJeya saba viSayoM ko jAnane vAlA AlocanAtmaka jJAna / citta hI mana cittaM manodravyopa raMjitaM / ( anucU pR 13 ) manovagaMNA ke pudgaloM se uparaMjita citta hI mana hai / dIrgakAliko saMjJA hI mana iha dIhakAligI kAligitti saNNA jayA sudIhaM pi / saMbharai citei ya kiha Nu kAyavvaM // bhUyamessaM mana ke kArya kAliyasaNi tti tao jassa taI so ya jo maNojogge / khaMdheNaMte ghettuM mannai talla ddhisaMpaNNo // ( vibhA 508, 509) jisake dvArA atIta kI smRti aura bhaviSya kI cintA - kalpanA kI jAtI hai, vaha kAlikI athavA manolabdhi sampanna jIva manovargaNA ke ananta skandhoM ko grahaNa kara manana karatA hai, vaha dIrghakAlikI saMjJA hai / yaha saMjJA manojJAnAvaraNa karma ke kSayopazama se niSpanna hotI hai / ( jaina sAhitya meM mana ke lie kAlikI saMjJA, dIrghakAlika saMjJA, sampradhAraNa saMjJA, noindriya, anindriya aura chuTTI indriya ina zabdoM kA prayoga milatA hai 1) mana (dIrghakAlika saMjJA ) ke kArya kAliovaeseNaM jassa NaM atthi IhA, apoho, maggaNA, gavesaNA, citA, vImaMsA se NaM saNNIti bhai / jassa NaM natthi IhA, apoho, maggaNA, gavesaNA, citA, vImaMsA --- seNaM asaNNIti labbhai / ( nandI 62 ) saddAitthamuvaladdhaM aNNata - vairegadhammehi Ihai ti / tasseva paradhammapariccAge sadhammANugatAvadhAraNe ya 'avoho' tti avAto / visesadhammaNNesaNA maggaNA, jahA madhura- gaMbhIrattaNato esa saMkhasadda iti 1 vIsasa ppayogubbhavaNiccamaNiccaM cetyAdi gavesaNA / jo yaNAgate ya citayati 'kahaM vA taM tattha kAtavvaM ?' iti aNNoSNAlaMbaNANugataM cittaM citA Ata-para- iha-paratthayahitA'hitavimariso vImaMsA / ( nandI pR 46 ) mana ke kArya haiM / chaha IhA - zabda Adi artha ke viSaya meM anvaya aura vyatireka dharmoM kA vicAra karanA / apohavyatireka dharma kA parityAga kara anvaya dharma kA avadhAraNa karanA / mArgaNA - vizeSa dharma kA anveSaNa karanA / yathA- madhura aura gaMbhIra dhvani ke kAraNa yaha zabda zaMkha kA hai / gaveSaNA - svabhAvajanya, prayogajanya, nitya, anitya Adi kA vicAra karanA / cintA - yaha kArya kaise karanA cAhiye ? isa prakAra kA cintana karanA | vimarza - hita-ahita kI mImAMsA karanA /
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ mana ke avagraha, IhA... 509 mana jisa jIva meM dIrghakAlikI saMjJA kA vikAsa hotA jaise cakravartI ke cakraratna meM jo chedana-sAmarthya hai, vaha saMjJI (samanaska) aura jisameM isakA vikAsa hotA hai, vaha talavAra, dAtra yA zarapatra Adi meM nahIM nahIM hotA, vaha asaMjJI (amanaska) hai| hotA-chedaka bhAva tulya hone para bhI inakA chedana prANiyoM meM arthopalabdhi ke stara sAmarthya kramazaH hIyamAna hI hotA hai, vaise hI prANiyoM meM rUve jahAvaladdhI cakkhumao daMsie payAseNa / caitanya tulya hone para bhI samanaska prANiyoM meM avagraha taha chavihovaogo maNadavvapayAsie atthe / / Adi saMbandhI vastubodha kI jo paTutA hotI hai, vaisI avisuddhacakkhuNo jaha nAipayAsammi rUvaviNNANaM / paTutA ekendriya Adi amanaska prANiyoM meM nahIM hotii| asaNNiNo tahatthe thovmnnodvvlddhimo|| mana ke avagraha, IhAjaha mucchiyAiyANaM avvattaM savvavisayaviNNANaM / ___ evaMciya sumiNAisu maNaso sahAiesu visaesu / egidiyANa evaM, suddhayara beiMdiyAINaM // hoMtidiyavAvArAbhAve vi avaggahAIyA / / (vibhA 510-512) dattakapATa-sAndhakArA'pavarakAdInIndriyavyApArAbhAvajaise cakSaSmAn vyakti ko pradIpa ke prakAza meM sphuTa vanti sthAnAni gahyante, teSa kevalasyaiva manaso manyaartha kI upalabdhi hotI hai, vaise hI manovijJAnAvaraNa mAneSu zabdAdiviSayeSvavagrahAdayo'vagrahe-hA-pAya-dhAraNA karma ke kSayopazama se yukta jIva ko cintApravartaka manodravya bhavantIti svayamabhyUhyAH tathAhi svapnAdau cittotprekSAke prakAza meM artha kI upalabdhi spaSTa hotI hai| zabda mAtreNa zrUyamANe gItAdizabde prathamaM sAmAnyamAtrotpreAdi artha meM chaha prakAra (pAMca indriya aura eka mana) kSAyAmavagrahaH, 'kimayaM zabdaH, azabdo vA ?' ityAdyakA upayoga hotA hai / prekSAyA tvIhA, zabdanizcaye punarapAyaH, tadanantaraM tu jaise avizuddha cakSuSmAn ko maMda, maMdatara prakAza meM dhAraNA / evaM devatAdirUpe, kpraadigndhe| rUpa kI upalabdhi aspaSTa hotI hai, vaise hI asaMjJI saMmUcchima paMcendriya ko artha kI upalabdhi aspaSTa hotI (vibhA 294 mavR pR 147) ___ indriyoM kI pravatti ke pazcAta mana kI pravatti hotI hai, kyoMki kSayopazama kI maMdatA ke kAraNa usameM manodravya hai. kintu svapna Adi meM indriyavyApAra nahIM hotA, ko grahaNa karane kI zakti bhI atyalpa hotI hai| jaise mUcchita vyakti kA zabda Adi arthoM kA jJAna kevala mana kI svataMtrarUpa se pravRtti hotI hai| manyaavyakta hotA hai, vaise hI prakRSTa jJAnAvaraNa ke udaya mAna zabda Adi viSayoM meM mana ke avagraha, IhA, avAya ke kAraNa ekendriya jIvoM kA jJAna avyakta hotA hai| aura dhAraNA--ye cAroM hote haiN| inakI apekSA dvIndriya Adi jIvoM kA jJAna zuddhatara, svapna meM zrayamANa gIta ke zabda meM mana sAmAnya rUpa zuddhatama hotA hai / mAnasika prakAza ke abhAva meM artha se utprekSA karatA hai, vaha avagraha hai| yaha zabda hai yA kI upalabdhi maMda, maMdatara hotI calI jAtI hai - azabda ? --- isa prakAra kI utprekSA IhA hai| zabda ke prANI arthopalaldhi ke prakAra nizcaya meM apAya aura tatpazcAt dhAraNA hotI hai| garbhajapaMcendriya vizuddhatara isI prakAra svapna meM devatA Adi ke rUpa meM, karpUra sammUcchima paJcendriya avizuddha Adi kI gaMdha meM, Amra Adi ke rasa meM, zarIra Adi ke caturindriya avizuddhatara sparza meM mana ke avagraha Adi bheda pravRtta hote haiM / trIndriya usase avizuddhatara __ banda kapATa vAle adhakArapUrNa kakSa meM yadi koI ghaTanA ekendriya avizuddhatama ghaTita hotI hai to usakI jAnakArI ke lie indriyAM tulle cheyagabhAve jaM sAmatthaM tu cakkarayaNassa / pravRtta nahIM hotiiN| aise sthAna manovyApAra ke viSaya banate taM tu jahakkamahINaM na hoi sarapattamAINaM / / Iya maNovisaINaM jA par3ayA hoi uggahAIs / mana ke prAyogya dravya manana se pUrva manodravya kahalAte tulle ceyaNabhAve asaNNINaM na sA hoi / / haiM / manana kAla meM unakI saMjJA hai mn| (dra. AtmA ) (vibhA 513,514) mana athavA jJAna kA nyUnatama vikAsa ekendriya meM tathA
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ mana:paryavajJAna 510 manaHparyavajJAna kI paribhASA sarvotkRSTa vikAsa anuttara devoM meM hotA hai / mana se jo manodravya ko sarvAtmanA jAnatA hai, vaha manaHparyavajJAna hone vAle jJAna ko saMvyavahAra pratyakSa kahA jA sakatA hai| (dra. jJAna) 2. manaHparyavajJAna kI paribhASA mana eka sAtha aneka arthoM ko grahaNa kara sakatA hai maNapajjavanANaM puNa, jaNamaNapariciMtiyatthapAgaDaNaM / kintu eka sAtha do kriyAyeM yA do upayoga nahIM ho mANusa khittanibaddhaM, guNapaccaiyaM crittvo| skte| (dra. nihnava) (Avani 76) ___ mana aprApyakArI hai ataH usake vyaMjanAvagraha nahIM manaHparyavajJAna saMjJIpaMcendriya ke manazcintita artha hotaa| (dra. Abhinibodhika jJAna) ko prakaTa karatA hai| isakA saMbaMdha manuSya kSetra se hai| manarUpa meM pariNata mana ke pudagalaskandhoM ko mana:- yaha guNapratyayika hai, caritravAna saMyamI ke hI hotA hai| paryavajJAnI jAnatA hai| (dra. mana:paryavajJAna) jeNa uppaNNaNa NANeNa mAsyA jeNa uppaNNeNa NANeNa maNussakhette . sannijIvehiM dIrghakAlikI saMjJA : saMjJIzruta kA bheda / maNapAtoggANi davvANi maNNijjamANANi jANati taM (dra. zrutajJAna) maNapajjavaNANaM bhannati / jahA pihajaNo anno annassa kassai AgAre daLUNaM dumaNaM sumaNaM vA bhAvaM jANati, manaHparyavajJAna -manovargaNA ke AdhAra para mAna evaM maNapajjavaNANIvi saMnINaM paMcediyANaM maNogate bhAve sika bhAvoM ko jAnane vAlA atI jANati, jahA erisehiM davvehiM maNNijjamANehiM erisaM ndriya jnyaan| cititaM bhvti| (AvacU 1 pR71) jisa jJAna ke utpanna hone para muni manuSya kSetra ke 1. manaHparyavajJAna kA nirvacana saMjJI jIvoM ke manaHprAyogya manarUpa meM pariNata mano 2. manaHparyavajJAna kI paribhASA dravyoM ko jAnatA hai, vaha manaHparyavajJAna hai| * manaHparyavajJAna : pratyakSa jJAna (dra. jJAna) jaise eka sAmAnya vyakti kisI vyakti ke AkAra* mana:paryavajJAna svArtha (dra. jJAna) pratyAkAra ko dekhakara usake acche-bure bhAva jAna letA 3. mana:paryavajJAna ke prakAra hai, vaise hI manaHparyavajJAnI bhI saMjJI paJcendriya jIvoM ke 4. manaHparyavajJAna kA viSaya manogata bhAva jAna letA hai---amuka vyakti ne amuka 5. manaHparyavajJAna kI arhatA prakAra ke manodravya se manana kiyA hai, ataH isakA ciMtana 6. manaHparyavajJAna kI pazyattA aisA honA caahie| 7* manaHparyavajJAnI acakSudarzana se dekhatA hai mUNai maNodavvAiM naraloe so mnnijjmaannaaii| .. davvamaNopajjAe jANai pAsai ya taggaeNate / 8. mana:paryavadarzana nahIM hotA tenAvabhAsie uNa jANai bajjhe'NamANeNaM / 9. mana:paryavajJAna aura avadhijJAna meM antara (vibhA 813,814) 0 mana:paryavajJAna aura avadhijJAna meM sAdharmya manaHparyavajJAnI tiryakloka meM saMjJI jIvoM dvArA 10. manaHparyavajJAna aura kevalajJAna meM sAdharmya gahIta manarUpa meM pariNata dravyamana ke ananta paryAyoM tathA * mana:paryavajJAna : eka labdhi tadgata varNa Adi bhAvoM ko jAnatA dekhatA hai| vaha * tIrthakara aura manaHparyavajJAna (dra. tIrthakara) | dravyamana se prakAzita cintanIya vastu -ghaTa, paTa Adi 1. manaHparyavajJAna kA nirvacana ko anumAna se jAnatA hai| saNiNA maNateNa maNite maNokhaMdhe aNate aNaMtapadesie manasi manaso vA paryavaH manaHparyavaH-sarvato mano davvadvatAe taraMgate ya vaNNAdie bhAve maNapajjavanANeNaM dravyaparicchedaH / manAMsi --manodravyANi parye ti -- paccakkhaM pekkhamANo jANAti tti bhaNitaM / maNitamatthaM sarvAtmanA paricchinatti manaHparyAyam / (nandImavR pa 66) pUNa paccakkhaM Na pekkhati, jeNa maNAlaMbaNaM muttamamattaM vaa| mana meM hone vAle athavA mana ke paryava manaHparyava so ya chadumattho taM aNumANato pekkhati tti ato haiM / arthAt sarvathA manodravya kA pariccheda manaHparyava hai| pAsaNatA bhaNitA / (nandIcU pR 24)
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaHparyavajJAna kA viSaya manaHparyavajJAna saMjJI jIva dvArA manarUpa meM pariNata anantapradezI vipUlamati ke skandha tathA tadgata varNa Adi bhAvoM ko viulaM vatthu visesaNamANaM taggAhiNI maI viulA / manaHparyavajJAnI sAkSAt dekhatA hai / vaha citita padArtha ko citiyamaNusarai ghaDaM pasaMgao pajjavasaehiM / / pratyakSa nahIM dekhatA, anumAna se dekhatA hai, isalie usakI (vibhA 785) pazyattA batAI gaI hai| mana kA Alambana mUrta-amUrta ghaTo'nena cintitaH, sa ca sauvarNa: pADalipUtrako'dyadonoM prakAra ke padArtha ho sakate haiN| chadamastha amUrta ko tano mahAn apavarakasthitaH phalapihita ityAdyadhyavasAyasAkSAt nahIM dekha sktaa| hetubhUtA prabhUtavizeSaviziSTamanodravyaparicchittirityarthaH / (manaHparyavajJAna kA viSaya mana ke dvArA cintyamAna (nandImavR pa 108) vastu hai yA cintanapravRtta manodravya kI asvathAeM haiM vizeSagrAhiNI mati vipulamati hai| amuka vyakti ne isa viSaya meM jaina paramparA meM mataikya nahIM hai| niryakti- ghar3e kA cintana kiyA hai| vaha ghar3A sone kA banA huA kAra ne pahalA pakSa mAnya kiyA hai| cUrNikAra ne isI hai, pATaliputra meM nirmita hai, Aja hI banA hai, AkAra meM gAthA kI vyAkhyA meM likhA hai ki manaHparyavajJAna ananta bar3A hai, kakSa meM rakhA huA hai, phalaka se DhakA huA hai isa prakAra ke adhyavasAyoM ke hetubhUta aneka viziSTa pradezI mana ke skandhoM tathA tadagata varNa Adi bhAvoM ko mAnasika paryAyoM kA jJAna vipulamati manaHparyavajJAna hai| pratyakSa jAnatA hai / cintyamAna viSaya vastu ko sAkSAt nahIM jAnatA kyoMki cintana kA viSaya mUrta aura amarta 4. manaHpayavajJAna kA viSaya donoM prakAra ke padArtha ho sakate haiN| chadmastha manuSya taM samAsao caumvihaM paNNattaM taM jahA-davvao, amUrta kA sAkSAtkAra nahIM kara sakatA isalie manaH- khettao, kAlao, bhaavo| paryavajJAnI cintyamAna vastu ko anumAna se jAnatA hai| 0 davvao NaM ujjumaI aNate aNaMtapaesie khaMdhe jANai isIlie manaHparyavajJAna kI pazyattA (pannavaNA 30 / 2) paasi| te ceva viulamaI abbhahiyatarAe viulakA nirdeza bhI diyA gayA hai| vizeSAvazyaka bhASya meM bhI tarAe visuddhatarAe vitimiratarAe jANai pAsai / dUsare pakSa kA anusaraNa kiyA gayA hai| dekheM-nandI sUtra 0 khettao NaM ujjumaI ahe jAva imIse rayaNappabhAe 23 kA TippaNa) puDhavIe uvarimaheTThille khuDDAgapayare, uDDhaM jAva joisassa uvarimatale, tiriyaM jAva aMtomaNussakhette 3. manaHparyavajJAna ke prakAra aDDhAijjesu dIvasamuddesu (ardhatRtIyAGgulahIneSu-- ___taM ca duvihaM uppajjai, taM jahA-ujjumaI ya AvamavR pa 82), paNNarasasu kammabhUmIsu, tIsAe viulamaI y| (nandI 24) akammabhUmIsu, chappaNNae aMtaradIvagesu saNNINaM ___ manaHparyavajJAna ke do prakAra haiM--Rjumati aura paMceMdiyANaM pajjattayANaM maNogae bhAve jANai pAsai / vipulamati / taM ceva viulamaI aDDhAijjehimaMgulehiM abbhahiyataraM viulataraM visuddhataraM vitimirataraM khettaM jANai Rjumati paasi| riju sAmaNNaM tammattagAhiNI rijUmaI maNonANaM / 0 kAlao NaM ujjumaI jahaNNeNaM paliovamassa pAyaM visesavimuhaM ghaDamettaM ciMtiyaM muNai / / asaMkhijjayabhAga ukkoseNa vi paliovamassa asaM(vibhA 784) khijjayabhAgaM atIyamaNAgayaM vA kAlaM jANai pAsai / Rju kA artha hai - sAmAnya / jo sAmAnya rUpa se taM ceva viulamaI abbhahiyatarAgaM viulatarAgaM manodravya ko jAnatA hai, vaha Rjumati manojJAna hai| yaha visuddhatarAgaM vitimiratarAgaM jANai pAsai / prAyaH vizeSa paryAya ko nahIM jaantaa| Rjumati mana:- 0 bhAvao NaM ujjumaI aNate bhAve jANai pAsai, paryavajJAnI itanA hI jAnatA hai ki amuka vyakti ne ghaTa savvabhAvANaM aNaMtabhAgaM jANai paasi| taM ceva kA cintana kiyA hai| deza, kAla Adi se sambaddha ghaTa ke viulamaI abbhahiyatarAgaM viulatarAgaM visuddhatarAgaM anya aneka paryAyoM ko vaha nahIM jAnatA / vitimiratarAgaM jANai pAsai / (nandI 25)
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaHparyavajJAna 512 manaHparya vajJAnI acakSu darzana se dekhatA hai viSayavibhAga kI apekSA se manaHparyavajJAna cAra 6. manaHparyavajJAna kI pazyattA prakAra kA hai """pannavaNAe maNapajjavanANapAsaNA bhaNiyA / .... 1. dravyata:--dravya kI dRSTi se Rjumati manaHparyavajJAnI manaHparyAyajJAnasya prakRSTekSaNalakSaNA sAkAropayogamanovargaNA ke anaMta-anaMtapradezI skandhoM ko jAnatA vizeSarUpA pazyattA proktA, tayavAsau mana:paryAyajJAnI dekhatA hai / vipulamati manaHparyavajJAnI una skaMdhoM ko pazyati iti vyapadizyate / (vibhA 822 mavR pR 336) adhikatara, vipulatara, vizuddhatara aura ujjvalatara prajJApanA Agama (30 / 2) meM manaHparyavajJAna kI rUpa se jAnatA dekhatA hai| prakRSTa darzana lakSaNa vAlI viziSTa, jJAnopayogarUpa 2. kSetrata:-kSetra kI dRSTi se RjUmati manaHparyavajJAnI pazyattA batalAI gaI hai| usI pazyattA se mana:paryavajJAnI nIce kI ora isa ratnaprabhA pRthvI ke UdhrvavatI dekhatA hai| kSullakapratara se adhastana kSullakanatara taka, Upara kI ora jyotiScakra ke uparitala taka, tirache bhAga meM 7. manaHparyavajJAnI acakSudarzana se dekhatA hai manuSyakSetra ke bhItara ar3hAI dvIpa samudra (DhAI aMgula so ya kira acakkhudaMsaNeNa pAsai jahA suynnaannii|" hIna) taka, pandraha karmabhUmiyoM, tIsa akarmabhUmiyoM (vibhA 815) aura chappana antarvIpoM meM vartamAna paryApta samanaska jaise zrutajJAnI acakSudarzana se dekhatA hai, vaise hI mana: paMcendriya jIvoM ke manogata bhAvoM ko jAnatA dekhatA paryavajJAnI acakSa darzana se dekhatA hai| hai| vipulamati manaHparyavajJAnI usa kSetra se ar3hAI manaHparyAyadarzanaM bhinnaM noktaM, kathaM 'pazyati' ityUaMgula adhikatara (sampUrNa manuSya kSetra) vipulatara cyate ? acakSurdarzanAkhyaM manorUpanoindriyaM darzanaviSayavizuddhatara aura ujjvalatara kSetra ko jAnatA dekhatA masya draSTavyam, tenAsya darzanasambhavaH / parasya ghaTAdikamarthaM cintayataH sAkSAdeva manaHparyAyajJAnI manodravyANi tAva3. kAlataH --kAla kI dRSTi se Rjumati mana:paryava- jjAnAti, tAnyeva ca mAnasenAcakSurdarzanena vikalpayati / jAnI jaghanyataH palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga ko, ato mAnasAcakSadarzanApekSayA pshytiityucyte| tatazcaikautkRSTata: palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga atIta aura syaiva manaHparyAyajJAninaH pramAturmanaHparyAyajJAnAdanantarabhaviSya ko jAnatA dekhatA hai| vipulamati mana:- meva mAnasAcakSadarzanamUtpadyate ityasAveka eva pramAtA mana:paryavajJAnI usa kAlakhaNDa ko adhikatara vipUlatara paryAyajJAnena manodravyANi jAnAti, tAnyeva cAcakSadarzanena vizuddhatara aura ujjvalatara jAnatA dekhatA hai| mAnasena pazyatItyabhidhIyate |"vishessopyogaapekssyaa 4. bhAvata:-bhAva kI dRSTi se Rjumati manaHparyava- jAnAti, sAmAnyArthopayogApekSayA pazyatItyuktama / jJAnI anaMtabhAvoM ko jAnatA dekhatA hai, saba bhAvoM (nandIhAvR pR 122) ke anantaveM bhAga ko hI jAnatA dekhatA hai / vipula manaHparyava darzana svataMtrarUpa se pratipAdita nahIM hai, mati manaHparyavajJAnI una bhAvoM ko adhikatara, taba 'pazyati' kA prayoga kyoM ? acakSudarzananAmaka manavipulatara vizuddhatara aura ujjvalatara jAnatA dekhakA rUpa noindriya isake darzana kA viSaya hai, isalie darzana sambhava hai| 5. manaHparyavajJAna kI arhatA koI vyakti ghaTa kA ciMtana kara rahA hai| manaHparyava........'iDiDhapatta-apamattasaMjaya-sammadidi-pajjattaga- jJAnI usake manodravyoM ko sAkSAt jAnatA hai aura mAnasa saMkhejjavAsAuyakammabhUmiya-gabbhavakkaMtiyamaNassANaM......" acakSudarzana se unhIM kA vikalpa karatA hai| ata: mAnasa maNapajjavanANaM smupjji| (nandI 23) acakSudarzana kI apekSA se sUtrapATha meM 'pAsai' kA prayoga manaH paryavajJAna RddhiprApta (labdhi prApta), apramatta- haA hai| saMyata, samyagdRSTi, paryAptaka, saMkhyAta varSa AyuSya vAle, eka hI manaHparyavajJAnI pramAtA ke manaHparyavajJAna ke karmabhUmi meM utpanna garbhaja manuSyoM ko hotA hai / bAda hI mAnasa acakSudarzana paidA hotA hai| vaha mana:
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaHparyavajJAna aura kevalajJAna meM sAdharmya 513 manaHparyavajJAna paryavajJAna se manodravyoM ko jAnatA hai tathA mAnasa acakSa- to'tItAnAgatapalyopamAsaMkhyeyabhAgaviSayaM, bhAvato darzana se unhIM ko dekhatA hai / manodravyagatAnantaparyAyAlambanam / tato'vadhijJAnAd vaha vizeSa upayoga kI apekSA se jAnatA hai, sAmAnya / bhinnam / (nandImat pa 111) arthopayoga kI apekSA se dekhatA hai| avadhijJAna 8. manaHparyava darzana nahIM hotA 1. svAmI-aviratasamyagadaSTi, dezavirata, viziSTataramanodravyAkAraparicchedApekSayA sAmAnya sarvavirata / rUpamanodravyAkAraparicchedo vyavahArato darzanarUpa uktaH / 2.viSaya paramArthataH punaH so'pi jJAnameva, yata: sAmAnyarUpamapi 0 dravya se-azeSa rUpI dravya / manodravyAkArapratiniyatameva pazyati / pratiniyatavizeSa 0 kSetra se pUrA loka aura aloka meM lokagrahaNAtmakaM ca jJAnaM na darzanama / ata eva sUtre'pi darzanaM pramANa asaMkhyeya khaNDa / caturvidhamevoktaM na paJcavidhamapi, manaHparyAyadarzanasya 0 kAla se-asaMkhyeya avasarpiNI-utsarpiNI paramArthato'sambhavAditi / (nandImavR pa 109) pramANa atIta-anAgata kAla / viziSTatara manodravya ke jJAna kI apekSA se hI 0 bhAva se--pratyeka rUpI dravya ke asaMkhyeya sAmAnyarUpa manodravya ke jJAna ko vyavahAra meM darzana kahA paryAya / gayA hai / vAstava meM vaha bhI jJAna hI hai| kyoMki sAmAnya manaHparyavajJAna rUpa hone para bhI vaha pratiniyata manodravya ko hI dekhatA hai| pratiniyata-vizeSa ko grahaNa karane vAlA jJAna hI 1. svAmI-Rddhi sampanna apramatta saMyata / hotA hai, darzana nhiiN| isalie Agama meM bhI cAra darzana 2. viSaya (cakSu-acakSu-avadhi-kevala) pratipAdita haiM, pAMca nhiiN| 0 dravya se--saMjJI jIvoM kA manodravya / manaHparyavadarzana vastuta: nahIM hotaa| 0 kSetra se manuSya kssetr| ___ manaHparyAyajJAnaM manodravyANAM paryAyAneva gRhNan upa 0 kAla se-palyopama ke asaMkhyeya bhAga pramANa jAyate / paryAyAzca vizeSAH / vizeSagrAhakaM ca jJAnamato atIta-anAgatakAla / manaHparyAyajJAnameva bhavati, na tu manaHparyAyadarzanam / * bhAva se-manodravya ke ananta paryAya / (Avamava pa 82) manaHparyavajJAna aura avadhijJAna meM sAdharmya manaHparyavajJAna meM kSayopazama kI paTutA hotI hai, ataH ..."chaumattha-visaya-bhAvAdisAmaNNA // (vibhA 87) vaha manodravya ke paryAyoM ko hI grahaNa karatA huA utpanna donoM jJAna chadmastha ke hote haiN| hotA hai / paryAya vizeSa hote haiN| vizeSa kA grAhaka jJAna donoM jJAnoM kA viSaya hai-rUpIdravya / hai, isalie mana:paryava jJAna hI hotA hai, manaHparyava darzana donoM jJAna kSAyopazamika bhAva haiN| nahIM hotaa| donoM pratyakSa jJAna haiN| 6. mana:paryavajJAna aura avadhijJAna meM antara 10. manaHparyavajJAna aura kevalajJAna meM sAdharmya avadhijJAnamaviratasamyagadaSTerapi bhavati / dravya yathA manaHparyAyajJAnamapramattayatereva bhavati evaM kevalato'zeSarUpidravyaviSayaM, kSetrato lokaviSayaM katipayalokapramANakSetrApekSayA alokaviSayaM ca / kAlato'tItAnAgatA jJAnamapyapramattabhAvayatereveti sAdharmyam / ....... yathA mana:paryAyajJAnaM viparyayajJAnaM na bhavati evaM kevalajJAnamasaMkhyeyotsappiNIviSayaM, bhAvato'zeSeSu rUpidravyeSu / pratidravyamasaMkhyeyaparyAyaviSayam / manaHparyAyajJAnaM punaH pIti sAdharmyam / / (nandIhAva pR 20) sNytsyaaprmttsyaamssaussdhyaadynytddhipraaptsy| dravyataH . jaise manaHparyavajJAna apramatta yati ke hotA hai, vaise hI saMjJimanodravyaviSayaM, kSetrato manuSyakSetragocaraM, kAla- kevalajJAna bhI apramatta yati ke hotA hai|
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya 514 manuSya ke prakAra * manaHparyavajJAna viparyayajJAna nahIM hotA, kevalajJAna bhI * lezyA kI sthiti (dra. lezyA) viparyayajJAna nahIM hotaa| * cAra prakAra kI sAmAyika (dra. sAmAyika) manaHparyApti-mana ke yogya pudgaloM kA grahaNa, * avadhijJAna kA saMsthAna (dra. avadhijJAna) pariNamana aura utsarga karane vAlI / 1. manuSya ke prakAra paudgalika zakti kI prApti / (dra. paryApti) ji maNuyA duvihabheyA u, te me kittayao suNa / saMmucchimA ya maNuyA, gabbhavakkaMtiyA tahA / / manuSya-vikAsa kI sarvAdhika kSamatA rakhane vAlA (u 36 / 195) praannii| manuSya ke do prakAra haiM-sammUcchima aura garbha vyutkrAntika / 1. manuSya ke prakAra garbhavyutkrAntika ke nirvacana 2. karmabhUmija manuSya ___garne vyutkrAnti:-utpattiryeSAM te garbhavyutkrAntikAH, 3. akarmabhUmija manuSya athavA garbhAd vyutkrAntiH-- vyutkramaNaM niSkramaNaM yeSAM te 4. antarvIpaja manuSya garbhavyutkrAntikAH, ubhayatrApi garbhajA ityarthaH / 5. antIpaja tiryaca (nandImava pa 102) 6. chappana antaHpa 1. jinakI garbha meM vyutkrAMti/utpatti hotI hai, ve * kSetrIya vaiziSTya garbhavyutkrAMtika/garbhaja haiN| 7. sammUcchima manuSya ke utpatti sthAna 2. jinakA garbha se vyutkramaNa/niSkramaNa hotA hai, ve 8. manuSya ko Ayusthiti garbhavyutkrAMtika/garbhaja haiN| 0 kAyasthiti gabbhavatiyA je u, tivihA te viyaahiyaa| 0 antara kAla akammakammabhUmA ya, aMtaraddIvayA tahA / / * avagAhanA (u 36 / 196) 0 saMkhyAparimANa garbhaja manUSya tIna prakAra ke haiM-1. karmabhUmija 2. akarmabhUmija aura 3. antrviipj| 9. manuSyabhava kI prApti kA hetu pannarasa tIsai vihA, bheyA atttthviisiN| 10. cAra aMga durlabha saMkhA u kamaso tesi, ii esA viyAhiyA / / 11. manuSya bhava kI durlabhatA : basa dRSTAnta (u 36 / 197) 12. AryakSetra kI durlabhatA sammUcchimA-vAntAdisamudbhavAH / karmabhUmakA:13. pUrNa indriyoM kI durlabhatA pnycdshkrmbhuumijaataaH| akarmabhramakA: --vizadakarma14. zruti kI durlabhatA aura usake hetu bhuumijaataaH| antaradvIpakA:-SaTpaJcAzat antaradvIpeSu 15. zraddhA kI durlabhatA jaataaH| (AvamavR pa 439) 16. AcaraNa kI durlabhatA manuSya ke cAra prakAra haiM17. durlabhatA ke anya prakAra 0 sammUcchima -vAnta, uccAra-prasravaNa Adi caudaha * manuSya janma : dasa aMga sthAnoM meM utpanna hone vaale| 18. manuSya ko dasa avasthAeM 0 karmabhUmija-pandraha karmabhUmiyoM meM utpanna hone vaale| * manuSya gati : zubha nAmakarma (dra. karma) 0 akarmabhUmija-tIsa akarmabhramiyoM meM utpanna hone * manuSya meM zarIra (dra. zarIra) vaale| zarIra kI avagAhanA kA mApa (dra. aMgula) 0 antarvIpaja-chappana antarvIpoM meM utpanna hone * AyuSya kA mApa (dra. palyopama) vAle /
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ antadvapaja manuSya (sUtrakAra ne aThAIsa antadvIpoM kA ullekha kiyA hai / yaha himavat ke pAda meM pratiSThita antadvIpoM kA hI kathana hai / zikharI ke pAda meM bhI aThAIsa antadvIpa haiM ) / eesi vaNNao ceva, gaMdhao rasaphAsao / saMThANAdesao vAvi, vihANAI sahassaso // ( u 36 / 203) varNa, gaMdha, rasa, sparza aura saMsthAna kI dRSTi se manuSya ke hajAroM bheda hote haiM / 515 2. karmabhUmija manuSya * kRSivANijya tapaH saMyamAnuSThAnAdikarmapradhAnA bhUmayaH karmabhUmayo - bharatapaJcakairavatapaJcakamahAvidehapaJcakalakSaNAH paJcadaza tAsu jAtAH karmabhUmijAH / ( nandImavRpa 102 ) jisameM kRSi, vyApAra Adi karma tathA saMyama, tapa Adi anuSThAna hote haiM, vaha karmabhUmi kahalAtI hai / ve karmabhUmiyAM pandraha haiM pAMca bharata, pAMca airavata aura pAMca mahAvideha / inameM utpanna hone vAle manuSya karmabhUmija kahalAte haiM / 3. akarma bhUmija manuSya kRSyAdikarmmarahitAH kalpapAdapaphalopabhoga pradhAnA bhUmayo haimavatapaJcakaharivarSa paJcakadevakurupaJcakottarakurupaJcakaramyakapaJcaka hairaNyavatapaJcakarUpAstrizadakarmabhUmayaH / ( nandImavRpa 102 ) jo kRSi Adi karma se rahita hai, jahAM kalpavRkSoM se AvazyakatAeM pUrNa hotI haiM, vaha akarmabhUmi kahalAtI hai / akarmabhUmiyAM tIsa haiM - pAMca haimavata, pAMca harivarSa, pAMca devakuru, pAMca uttarakuru, pAMca ramyakvAsa, pAMca hairaNyavata | ina akarmabhUmiyoM meM utpanna hone vAle manuSya karmabhUmi kahalAte haiM / 4. antadvIpa manuSya antare - lavaNasamudrasya madhye dvIpA antaradvapA:eko rukAdayaH SaTpaJcAzat teSu jAtAH antaradvIpajAH / ( nandI mavR pa 102 ) lavaNasamudra ke madhya jo ekoruka Adi chappana dvIpa haiM ve antadvIpa kahalAte haiN| vahAM utpanna hone vAle manuSya aura tiryaca antadvapaja kahalAte haiM / antaradvIpavAsino manuSyA vajrarSabhanArAcasaMhaninaH manuSya samacaturasra saMsthAnasaMsthitAH samagra zubhalakSaNa tilakamaSaparikalitA devalokAnukArirUpalAvaNyAlaGkArazobhitavigrahAH / aSTadhanuH zatapramANazarIrocchrAyAH / strINAM tvidameva kiJcinnyUnaM draSTavyaM tathA palyopamAsaMkhyeyabhAgapramANAyuSaH / strIpuruSa yugalavyavasthitAH / dazavidhakalpapAdapasampAdyopabhogasampadaH / prakRtyaiva zubhacetaso vinItAH pratanukrodhamAnamAyAlobhAH santoSiNo nirautsukyAH kAmacAririsomavAyuvegAH / satyapi manohAriNi maNikanakamauktikAdike mamatvakAriNi mamatvAbhinivezarahitAH / sarvathApagatavairAnubandhAH / parasparapreSyAdibhAvavinirmuktA, ata evAhamindrAH / hastyazvakarabhagomahiSyAdInAM sadbhAve'pi tatparibhogaparAGmukhAH pAdavihAracAriNo rogavedanAdivikalA varttante / caturthAhAramete gRhNanti / catuH SaSTizca pRSThakaraNDakAsteSAm / SaNmAsAvazeSAyuSazcAmI strIpuruSayugalaM prasuvate / ekonAzItidinAni ca tat paripAlayanti / stokasnehakaSAyatayA ca te mRtvA devalokamupasarpanti / teSu ca dvIpeSu zAlyAdIni dhAnyAni visrasAta eva samutpadyante paraM na te manuSyAdInAM paribhogAya jAyante / ( nandImavRpa 104 ) saMhanana saMsthAna - antadvapaja manuSyoM ke vajraRSabha - nArAca saMhanana aura samacaturasra saMsthAna hotA hai / unakI pRSTharajju meM cosaTha karaNDaka (manake) hote haiM / rUpalAvaNya - unakA saundarya devoM ke tulya hotA hai / unakA zarIra tila, maSa Adi samagra zubha lakSaNoM se yukta aura alaMkAroM se alaMkRta hotA hai / avagAhanA aura AyuSya - puruSoM kI avagAhanA ATha sau dhanuSa aura striyoM kI avagAhanA isase kucha kama hotI hai / inakA AyuSya palyopama kA asaMkhyAtavAM bhAga hotA hai / vyavasthA, svabhAva Adi - ve strI aura puruSa yugalarUpa meM rahate haiM / isa yaugalika vyavasthA meM AhAra, vastra Adi saMbaMdhI Avazyaka kArya dasa prakAra kalpavRkSoM se sampAdita hote haiN| unameM svAmI sevaka Adi kA bheda nahIM hotA, ataH ve ahamindra hote haiM, sabhI svAmI hote haiM / vahAM hasti, azva, UMTa, gAya,
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya chappana antarvIpa bhaisa Adi pazu hote haiN| yogalika unakA upayoga yojanazatAnyAyAmavistarAbhyAM prathame'ntaradvIpAH, tato'pyenahIM karate / ve pAdavihArI hote haiN| kaikayojanazatavRddhAvagAhanayA yojanazatacatuSTayAdyAyAmave svabhAva se hI zubha citta vAle aura vinIta hote vistarA dvitAyAdayaH SaT,"""prathamasya vistarA dvitIyAdayaH SaT,"""prathamasya catuSkasya haiN| unake krodha, mAna, mAyA aura lobha pratana-upazAnta ekohaka AbhASiko lAMguliko vaSANika iti nAma, hote haiN| ve saMtoSI aura autsukyavihIna hote haiN| ve dvitIyasya """saptamasya ghanadanto gUDhadantaH zreSThadantaH svataMtra vicaraNa karane vAle aura anuloma vAyuvega vAle zuddhadanta iti / etannAmAna eva caiteSu yugaladhArmikA hote haiM / sahaja samupalabdha cittAkarSaka maNi, muktA, svarNa prativasanti / (uzAva pa 700) Adi meM unakI mamatvabuddhi nahIM hotii| ve vairabhAva se himavAn parvata kI cAroM vidizAoM meM tIna-tIna sarvathA mukta hote haiN| ve saba prakAra ke rogoM aura sau yojana lavaNa samadra ke bhItara, tIna-tIna sau yojana vedanAoM se mukta hote haiN| AyAma-vistAra vAle prathama cAra antarvIpa haiN| isI mAhAra-ve eka dina ke antara se AhAra karate haiN| prakAra lavaNa samadra ke bhItara kramazaH cAra sau, pAMca sau, antIpoM meM zAli Adi dhAnya svabhAva se hI chaha sau, sAta sau, ATha sau tathA nau sau yojana Age cAroM utpanna hote haiM, kintu vahAM ke manuSya inakA pari- vidizAoM meM cAra-cAra antarvIpa haiN| isa prakAra sAta bhoga nahIM krte| zreNiyoM meM eka-eka catuSka antarvIpa haiN| arthAt 744 saMtatikrama * jaba unakI Ayu chaha mAsa zeSa rahatI hai, =28 antarvIpa haiN| unake nAma ye haiMtaba ve eka yugala (putra aura putrI) ko janma dete haiM pahalA catuSka-ekoruka, AbhASika, lAMgUlika,vaiSANika / aura unyAsI dina taka usa yugala kA pAlana --- dUsarA catuSka-hayakarNa, gajakarNa, gokarNa, zaSkUlIkarNa / saMrakSaNa karate haiN| tIsarA catuSka-Adarzamukha, meSamukha, hayamukha, gajamukha / gati-rAga aura dveSa (Aveza-Avega) kI alpatA ke cauthA catuSka - azvamukha, hastimakha, siMhamUkha, vyAghramukha / kAraNa ve mRtyu ke pazcAt devaloka meM utpanna hote pAMcavAM catuSka -azvakarNa, siMhakarNa, gajakarNa, karNa prAvaraNa / 5. antarvIpaja tiryaJca chaThA catuSka - ulkAmukha, vidyunmukha, jihvAmukha, meghamukha / vyAghrasiMhasadiyo raudrabhAvarahitatayA na paraspara sAtavAM catuSka - ghanadanta, gUDhadanta, zreSThadanta, zuddhadanta / hiMsyahiMsakabhAve vartante / tata eva te'pi devalokagAmino isI prakAra chaThe zikharI parvata ke lavaNa samadragata bhavanti / (nandAmavRpa 104) inhIM nAmavAle anya aThAIsa antarvIpa haiN| antarvIpa ke vyAghra, siMha, sarpa Adi tiryaJca raudra donoM ko milAne para 28+28=56 antarvIpa bhAva se rahita hote haiN| unameM paraspara hiMsya-hiMsaka bhAva hote haiN| inameM rahanevAle yugaladharmA manuSya tad-tad nAma nahIM hotA, isalie ve bhI devalokagAmI hote haiN| vAle hote haiM / (dekheM -jIvAjIvAbhigama 3 / 216) / 6. chappana antarvIpa kSetrIya vaiziSTya tiNNi joyaNasate lavaNajalamogAhittA culla himavaMtasiharipAdapatiTThitA egUrugAdi chappaNNaM aNtrdiivgaa| teSu ca dvIpeSu daMzamazakayUkAmatkuNAdaya zarIropadrava (nandIcU pR 22) kAriNo'niSTasUcakAzca candrasUryoparAgAdayo na bhavanti / lavaNasamudra meM tIna sau yojana bhItara callahimavAn bhUmirapi tatra reNupaGkakaNTakAdirahitA sakaladoSaparityaktA ke pAda meM ekohaka Adi aThAIsa antarvIpa tathA zikharI sarvatra samatalA ramaNIyA ca varttate / (nandImavR pa 104) ke pAda meM ekohaka Adi anya aThAIsa antarvIpa una antarvIpoM meM zArIrika upadrava paidA karane vAle pratiSThita haiN| isa prakAra chappana antarvIpa haiN| DAMsa, macchara, jUM, khaTamala Adi nahIM hote / aniSTa ke ____ antaradvIpAnAM himavataH pUrvAparaprAntavidikprasRta- sUcaka candragrahaNa aura sUryagrahaNa bhI nahIM hote| vahAM kI koTiSu trINi trINi yojanazatAnyavagAhya tAvantyeva bhUmi dhUli, kIcar3a aura kAMToM se rahita hotI hai| vaha
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya kI Ayusthiti saba doSoM se mukta, sarvatra samatala aura ramaNIya hotI hai / 7. sammUcchima manuSya ke utpatti sthAna aMtamaNusakhette paNayAlIsAe joyaNasaya sahassesu aDDhAijjesu dIva-samuddesu pannarasasu kammabhUmIsu tIsAe akammabhUmIsu chappannAte aMtaradIvaesu ganbhavakkaMtiyamaNussANaM ceva uccAresu vA pAsavaNesu vA khelesu vA siMghANesu vAsu vA pitsu vA soNiesu vA sukkesu vA sukkapoggala parisADesu vA vigayajIvakalevaresu vA thI purisasaMjogesu vA gAmaNiddhamaNesu vA nagaraNiddhamaNesu vA savvesu ceva asuiTThANesu vA, ettha NaM sammucchimamaNussA samucchaMta ( nandIhAvR pR33 ) paiMtAlIsa lAkha yojana pramANa manuSyakSetra meM ar3hAI dvIpa samudroM, pandraha karmabhUmiyoM, tIsa akarmabhUmiyoM tathA chappana antadvIpoM ke garbhaja manuSyoM ke uccAra, prasravaNa, zleSma, siMghANa, vamana, pitta, zoNita, zukra, parizArita zukrapudgala, mRtakalevara, strIpuruSa saMyoga, grAmanAliyoM nagaranAliyoM tathA saba azuci sthAnoM meM sammUrchima manuSya paidA hote haiM / avagAhanA... AyuSya aMgulasma asaMkhejjaibhAgamettIe ogAhaNAe asannI micchAdiTThI annANI savvAhi pajjattIhi apajjattagA aMtamuttAuyA ceva kAlaM karaMti / ( nandIhAvR pR 33 ) saMmucchimANaM cauvvIsa muhuttA aMtaraM aMtomuhuttaM ca ThitI / ( anucU pR 69) sammUcchima manuSya kI avagAhanA hai-aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga / vaha asaMjJI, midhyAdRSTi, ajJAnI aura aparyApta hotA hai / usakA AyuSya antarmuhurta tathA aMtara kAla caubIsa muhUrta kA hotA hai / 8. manuSya kI Ayusthiti palio mAI tiNi u, ukkoseNa AuTTiI maNuyANaM, aMtomuhuttaM manuSya kI Ayusthiti jaghanyataH utkRSTataH tIna palyopama kI hai / kAyasthiti viyAhiyA / jahaniyA // 517 ( u 36 / 200 ) antarmuhUrta aura palio mAI tiNi u, ukkoseNa viyAhiyA / puvvakoDI puhate, aMtamuttaM jahanniyA // ( u 36 / 201) manuSya manuSyoM kI kAya sthiti jaghanyataH antarmuhUrta aura utkRSTata: pRthaktva (dau se no taka) karor3a pUrva adhika tIna palyopama hai | paMcidikAyamaigao, ukkosaM jIvo u saMvase / sattabhavaggaNe ( u 10/13) adhika sAta ATha janma usI kArya meM paMcendriya kAya meM utpanna huA hai / ( pAMca indriya vAle jIva lagAtAra eka sarIkhe sAtaantarmuhUrtta aura utkRSTataH pRthaktva koTi pUrva adhika tIna ATha janma le sakate haiM / manuSyoM kI kAyasthiti jaghanyataH palyopama hai / yaha tIna patyopama kI bhavasthiti yaugalika manuSyoM kI hotI hai| zeSa manuSyoM kI utkRSTa bhavasthiti eka koTipUrva kI hotI hai / eka koTipUrva AyuSya vAle manuSya ke sAta bhavoM kA kAlamAna sAta koTipUrva hotA hai / vahI manuSya AThavAM bhava yadi yaugalika kA karatA hai taba kula milAkara usakI sthiti tIna palya aura sAta pUrvakoTi kI ho jAtI hai| jIvAjIvAbhigama 9 / 225) antarakAla ... anaMta kAlamukkosaM, aMtomuhuttaM jahannayaM / ( u 36 / 202 ) manuSya kA antarakAla ( manuSya ke kAya ko chor3akara puna: usI kAya meM utpanna hone taka kA kAla ) jaghanyata: antarmuhUrta aura utkRSTataH ananta kAla kA hai / avagAhanA grahaNa kara sakatA jIva adhika se zarIrasyAvagAhanA tat jaghanyam - aMgulAsaMkhyeyabhAgalakSaNam utkRSTaM - trigavyUtapramANam) / manuSya ke zarIra kI jaghanya asaMkhyeya bhAga aura utkRSTa ( tIna kosa ) pramANa hotI hai / saMkhyA parimANa ( AvamavRpa 446 ) avagAhanA aMgula kA avagAhanA tIna gavyUta gri orAliyA baddhelliyA siya saMkhijjA siya asaMkhejjA, jahaNNapade saMkhejjA / gabbhavakkaMtiyA NiccakAlameva saMkhejjA, parimitakSetravartitvAt mahAkAyatvAt pratyekazarIratvAcca / ( anucU pR 68 ) garbhaja manuSya sadA saMkhyeya hote haiM, kyoMki unakA
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya 518 manuSya bhava kI durlabhatA : dasa dRSTAMta kSetra parimita hotA hai| ve mahAkAya aura pratyeka zarIrI atyanta vedanA vAle haiM, ve apane kRta karmoM ke dvArA hote haiM / manuSyoM ke audArika zarIra saMkhyeya athavA manuSyetara (naraka, tiryaJca) yoniyoM meM Dhakele jAte haiN| asaMkhyeya hote haiM / yaha asaMkhyeyatA samUcchima manuSyoM kI kAlakrama ke anusAra kadAcit manuSyagati ko rokane apekSA se hai| vAle karmoM kA nAza ho jAtA hai| usa zuddhi ko pAkara maNuyANa jahaNNapade ekkArasa puvvkoddikoddiito| jIva manuSya bhava ko prApta hote haiN| bAvIsa koDilakkhA koDisahassA ya culasIti / prahIyamANeSu manuSyayonidhAtiSu karmasu nirvartakeSu aTheva ya koDisatA puvvANa dasuttarA tato hoti / vA AnupUryeNa udIryamANesu, kathaM AnupUA udIryate ? ekAsIti lakkhA paMcANauI sahassA y|| ucyate, ukkaDaDhataM jahA toyaM, ahavA kamma vA jogaM va chappaNNA tiNi satA pUvvANaM puvvavaNiyA annnne| bhavaM ca AyUgaM vA maNassagatiNAmagottassa kasmizcittu etto pUvvaMgAI imAiM ahiyAI aNNAI / / kAle kadAcita tu praraNe, na sarvadevaityarthaH / (uca pR 98) lakkhAI ekkavIsaM pUvaMgANa sari sahassA ya // tiryaca aura narakagati ke yogya karma manuSyagati kI chaccevegUNadA puvvaMgANaM satA hoMti // prApti ke pratibandhaka hote haiN| unake astitva-kAla meM tesIti satasahassA chappaNNA khalu bhave sahassA y| jIva manuSyagati ko prApta nahIM hotaa| manuSyagati ke tinni sayA chattIsaM evaiyA vegalA maNuyA // bAdhaka karmoM kA nAza tathA manuSya-AnupUrvI nAmakarma kA __ (anucU pR71) udaya hone para jIva ko manuSyagati meM Ane kI zuddhi manaSya kA jaghanyapada meM saMkhyAparimANa saMkhyAta prApta hotI hai| usI avasthA meM vaha manuSya banatA hai| koTikoTi meM batAyA gayA hai - gyAraha koTikoTi bAIsa lAkha koTi caurAsI hajAra 10. cAra aga dulabha koTi ATha sau dasa koTi pUrva, ikyAsI lAkha picyAnave cattAri paramaMgANi, dullahANIha jNtunno| hajAra tIna sau chappana pUrva, ikkIsa lAkha sattara hajAra mANusattaM suI saddhA saMjamammi ya vIriyaM / / chaha sau unasaTha pUrvAMga, taiyAsI lAkha chappana hajAra tIna (u 3 / 1) sau chttiis| isa saMsAra meM prANiyoM ke lie cAra parama aMga (caurAsI lAkha kA eka pUrvAMga hotA hai| caurAsI durlabha haiM-manuSyatva, zruti, zraddhA aura saMyama meM parAkrama / lAkha ko caurAsI lAkha se guNana karane para jo saMkhyA labdha ho, vaha eka pUrva hai| anuyogadvAracUNi meM manuSyoM 11. manuSya bhava ko durlabhatA : dasa dRSTAMta kI jaghanya pada saMkhyA ke unatIsa sthAna nirdiSTa haiN|) callaga pAsaga dhanne jae rayaNe ya samiNa cakke y| (da. zarIra) camma juge paramANU dasa diLaMtA maNa alaMbhe // 6. manuSya bhava kI prApti kA hetu (uni 159) dullahe khalu mANuse bhave, cirakAleNa vi savvapANiNaM / 1. collaga-bArI-bArI se bhojana / brahmadatta kA gADhA ya vivAga kammuNo""" ........... eka kArpaTika sevaka thA jisane usako aneka bAra (u10|4) vipattiyoM se bacAyA thaa| vaha sadA usakA sahAyaka banA - saba prANiyoM ko cirakAla taka bhI manaSya janma rhaa| brahmadatta rAjA bana gyaa| para isa becAre ko kahIM milanA durlabha hai| karma ke vipAka tIvra hote haiN| Azraya nahIM milaa| rAjA se aba milanA duSkara ho kammasaMgehiM sammUDhA, dukkhiyA bahuveyaNA / gyaa| bAraha varSa bIta gae / abhiSeka kA bArahavAM varSa / amANusAsu joNIsu, viNihammati pANiNo / / kArpaTika ne upAya socA / vaha dhvajArohakoM ke sAtha kammANaM tu pahANAe, ANapuvI kayAi u / cala pdd'aa| rAjA ne use pahacAna liyA / rAjA ne usako jIvA sohimaNuppattA, AyayaMti maNussayaM // apane pAsa bulAkara kahA-jo icchA ho vaha maaNgo| (u 3 / 6,7) kArpaTika bolA-rAjan ! maiM pahale dina Apake prAsAda jo jIva karmoM ke saMga se sammUDha, duHkhita aura meM bhojana karUM, phira bArI-bArI se Apake samasta rAjya
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya bhava kI durlabhatA dasa dRSTAMta ke sabhI saMbhrAnta kuloM meM bhojana prApta kara punaH Apake prAsAda meM bhojana karUM - yaha varadAna deM / rAjA bolAyaha kyoM ? tuma cAho to maiM tumheM gAMva de sakatA hUM, dhana de sakatA huuN| tumheM aisA banA sakatA hUM ki tuma jIvana bhara hAthI ke hode para sukhapUrvaka ghUmate rho| kAryaTika bolA mujhe ina saba prapaMcoM se kyA ? rAjA ne tathAstu khaa| 519 aba vaha bArI-bArI se nagara ke gharoM meM jImane lgaa| usa nagara meM aneka kulakoTiyAM thiiN| kyA vaha apane jIvanakAla meM usa nagara ke gharoM kA anta pA sakatA thA ? kabhI nahIM phira saMpUrNa bhAratavarSa kI bAta hI kyA / saMbhava hai kisI upAya yA devayoga se vaha saMpUrNa bhAratavarSa ke gharoM kA pAra pA jAe, kintu manuSya janma ko punaH prApta karanA duSkara hai| 2. pAzaka eka vyakti ne svarNa arjita karane kI eka yukti nikAlI / usane jue kA eka prakAra nikAlA aura yaMtramaya pAzakoM kA nirmANa kiyA / eka vyakti ko dInAroM se bharA thAla dekara ghoSaNA karavAI ki koI mujhe isa jue meM jIta legA, maiM dInAroM se bharA yaha thAla use de dUMgA / yadi vaha vyakti mujhe nahIM jIta sakA to use eka dInAra denA hogA / yaMtramaya pAzaka hone ke kAraNa koI use jIta na sakA aura dhIre-dhIre usane svarNa ke aneka dInAra arjita kara lie / kadAcit koI vyakti usako jIta bhI le, para manuSya janma se bhraSTa jIva punaH manuSya janma sahajatA se prApta nahIM kara sakatA / 3. dhAnya-dhAnya ke vividha prakAroM ko mizrita kara Dhera lagA diyA / usameM eka prastha sarasoM ke dAne milA die eka vRddhA una sarasoM ke dAnoM ko bInane / baiThI / kyA vaha una sarasoM ke dAnoM ko pRthak kara pAegI ? devayoga se pRthak kara bhI le, phira bhI jIva ko punaH manuSya janma milanA duSkara hai| 4. dyUta - rAjasabhA kA maMDapa eka sau ATha stambhoM para AdhRta thaa| rAjakumAra kA mana rAjya lipsA se AkrAMta ho gayA / usane rAjA ko mAra DAlanA cAhA / amAtya ko isakA patA claa| usane rAjA se kahAhamAre vaMza kI yaha paramparA hai ki rAjakumAra rAjya prApti ke anukrama ko sahana nahIM karatA, use juA manuSya khelanA hotA hai aura usa jue meM jItane para hI use rAjya prApta ho sakatA hai| usane pUchA - jItane kI zarta kyA hai ? rAjA ne kahA eka gAMva tumhArA hogA, zeSa hamAre / eka hI dAMva meM yadi tuma ATha sau khemoM ke eka-eka koNa ko ATha sau bAra jIta loge to tumheM rAjya sauMpa diyA jaaegaa| jaise yaha asaMbhava hai, vaise hI manuSya janma bhI asaMbhava hai / 5. ratna- eka vRddha vaNik ke pAsa aneka ratna the / eka bAra vRddha dezAntara calA gayA / putroM ne sAre ratna anyAnya vyApAriyoM ko beca ddaale| buddha dezAntara se AyA aura ratnoM ke vikraya kI bAta sunakara ciMtita ho gyaa| usane putroM se kahA bece hue ratnoM ko punaH ekatrita karo putra parezAna ho gae, kyoMki unhoMne / sAre ratna paradezI vyApAriyoM ko beca DAle the / ve sAre vyApArI dUra-dUra taka cale gae the jaise unase ratna / ekatrita karanA asaMbhava thA, vaise hI manuSya janma punaH prApta honA asaMbhava hai / 6. svapna eka kAryaTika ne svapna meM dekhA ki - usane pUrNa candramA ko nigala liyA hai / usakA phala svapnapAThakoM se pUchA / unhoMne kahA - bar3A ghara milegaa| use mila gyaa| dUsare kAryaTika ne bhI svapna meM saMpUrNa candra maNDala ko dekhaa| usane svapnapAThakoM se isakA phala puuchaa| ve bole- tuma rAjA banoge / usa deza kA rAjA sAta dina ke bAda mara gayA / azva kI pUjA kara use gAMva meM chodd'aa| vaha usI vyakti ke pAsa jAkara hinhinaayaa| use pITha para biThAkara rAjamahala le AyA / vaha rAjA bana gayA / pahale kAryaTika ne socA maiM bhI aisA hI svapna / dekhUM vaha dUdha pIkara so gyaa| kyA vaisA svapna punaH sulabha ho sakatA hai ? kabhI nhiiN| vaise hI manuSya janma punaH sulabha nahIM hotA / 7. cakra - indradatta indrapura nagara kA rAjA thA / usake bAIsa putra the| eka bAra vaha amAtya kI putrI meM Asakta ho, usake sAtha eka rAta rahA / vaha garbhavatI huI / usane putra kA prasava kiyaa| usakA nAma surendradatta rakhA / rAjA ke sabhI putra aura surendradatta kalAcArya ke pAsa zikSA grahaNa karane lge| surendradatta vinIta aura
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya acala thaa| usane kalAcArya se bahuta kucha zikSA prApta kara lii| zeva rAjakumAra sthira nahIM the| ve vaise hI raha ge| mathurA ke adhipati jitazatru kI putrI kA nAma nirvRti thaa| jaba vaha vivAha yogya huI, taba rAjA ke pUchane para usane kahA- pitAjI! jo rAdhAvedha kara pAegA, vahI merA pati hogA / svayaMvara kI ghoSaNA huii| eka akSa para ATha caka aura usa para eka putalI sthApita kI gaI / usakI AMkha ko bIMdhane kI zarta rkhii| indradatta apane putroM ke sAtha vahAM aayaa| sabhI putroM ne putalI kI AMkha ko bIMdhane kA prayatna kiyA, para saba vyartha / anta meM amAtya ke kahane para surendradatta aayaa| usako skhalita karane ke aneka prayatna hue. para usane putalI kI AMkha ko bIMdha DAlA / logoM ne jaya jayakAra kiyA use nirvRti aura rAjya prApta / huA aura zeSa parAjita hokara apane-apane deza cale ge| jaise usa putalI kI AMca ko bIMdhanA duSkara thA, vaise hI manuSya janma duSkara hai| 8. carma - eka tAlAba thA / vaha pAnI se labAlaba bharA huA thaa| pUre tAlAba para saghana zaivAla chAI huI thI, mAno vaha zaivAla rUpI dharma se avanaddha ho eka kachuA usameM rahatA thA / eka bAra usane pAnI meM tairate tairate eka sthAna para zaivAla meM chidra dekhA / usane chidra meM se Upara dekhA / AkAza meM bAda camaka rahA thA, tAre TimaTimA rahe the| kucha kSaNoM taka vaha dekhatA rhaa| phira socA, parivAra ke sabhI sadasyoM ko yahAM lAkara yaha manorama 'dRzya dikhAUM vaha tatkAla gayA aura pUre parivAra ke sAtha lauTa aayaa| haTI huI zaivAla punaH ekAkAra ho gaI thii| chidra nahIM milaa| sabhI sadasya nirAza ho lauTa ge| kyA punaH vaha kabhI chidra ko pA sakegA ? 9. yuga (juA) - eka athAha samudra / samudra ke eka chora para juA hai aura dUsare chora para usakI kIla par3I hai / usa kIla kA jue ke chidra meM praveza honA durlabha hai, usI prakAra manuSya janma bhI durlabha hai| kIla usa athAha pAnI meM pravAhita ho bahate saMbhava hai vaha isa chora para Akara jue 520 gaI / bahateke chidra meM Arya kSetra kI durlabhatA praveza kara le, kintu manuSya janma se bhraSTa jIva kA punaH manuSya janma pAnA durlabha hai| " 10. paramANu - eka vizAla staMbha / eka deva usa stambha kA cUrNa kara eka nalikA meM bhara maMdaraparvata para jAkara use phUMka se bikhera detA hai / stambha ke ve sAre paramANu idhara-udhara bikhara jAte haiN| 1 kyA dUsarA koI bhI vyakti punaH una paramANuoM ko ekatrita kara vaise hI stambha kA nirmANa kara sakatA hai ? kabhI nhiiN| vaise hI eka bAra manuSya jIvana ko vyartha kho dene para punaH usakI prApti duSkara hotI hai| (dekheM - uzAvR pa 145 - 150 ) 12. Arya kSetra kI durlabhatA lakSUNa vi mANusattaNaM, ArikSataM puNarAvi dulahaM / bahave davA milekyA ( u 10 / 16) manuSya janma durlabha hai / usake milane para bhI Aryatva pAnA aura bhI durlabha hai bahuta sAre loga manuSya hokara bhI dasyu aura mleccha hote haiN| ( Arya ke nau prakAra - 1. kSetra Arya 2. jAti Arya 2. kula Arya 4. karma Arya 5. zilpa Arya sAr3he pacIsa deza kSetrArya mAne gae haiM 9. pAMcAla 1. magadha 2. aMga 3. baMga 4. kaliMga 5. kAzI 6. kauzala 7. kuru 8. kuzAvarta 6. bhASA Arya 7. jJAna Arya 8. darzana Arya 9. cAritra Arya | 10. jAMgala 11. saurASTra 12. videha 13. vatsa 14. zAMDilya 15. malaya 16. matsya 17. varaNa 18. dazArNa 19. cedi 20. siMdhu sauvIra 21. zUrasena 22. bhaMgi 23. vaTTa 24. kuNAla 25. lAr3ha artha kaikaya / dekheM prajJApanA 1192.93 ) mleccha mlecchA - avyaktavAco, na yaduktamAryezvadhAryate, te ca zakayavanazavarAdidezodbhavAH yepyavApyApi manujatvaM
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ durlabhatA ke anya prakAra 521 manuSya """ // janturutpadyate, ete ca sarve'pi dharmAdharmagamyAgamyabhakSyA- 15. zraddhA ko durlabhatA bhakSyAdi sakalAryavyavahArabahiSkRtAstiryakprAyA eva / ___labhrUNa vi uttamaM suiM, saddahaNA puNarAvi dullahA / (uzAvR pa 337) micchattanisevae jaNe...." jisakI bhASA avyakta hotI hai, jisakA kahA huA (u 10119) Arya loga nahIM samajha pAte, unheM mleccha kahA jAtA uttama dharma kI zruti milane para bhI zraddhA honA hai| zaka, yavana, zabara Adi dezoM meM utpanna logoM ko adhika durlabha hai| bahuta sAre loga mithyAtva kA sevana mleccha kahA gayA hai| ve AryoM kI vyavahAra paddhati -dharma karane vAle hote haiN| adharma, gamya-agamya, bhakSya-abhakSya se bhinna prakAra kA 16. AcaraNa kI durlabhatA jIvana jIte the, isalie Arya loga unheM heya dRSTi se dekhate the| dhamma pi hu saddahaMtayA, dullahayA kAeNa phAsayA / iha kAmaguNe hi mucchiyA... 13. pUrNa iMdriyoM kI durlabhatA (u 10.20) ladadhaNa vi AriyattaNaM, ahINapaMcidiyayA ha dullhaa| uttama dharma meM zraddhA hone para bhI usakA AcaraNa vigaliMdiyayA ha dIsaI.......... karane vAle durlabha haiN| isa loka meM bahuta sAre loga (u 10 / 17) kAmaguNoM meM mUcchita hote haiN| Aryadeza meM janma milane para bhI pAMcoM indriyoM se 17. durlabhatA ke anya prakAra pUrNa svastha honA durlabha hai| bahuta sAre loga indriyahIna dIkha rahe haiN| mANassa khitta jAI kula rUvArogga AuyaM buddhii| savaNuggaha saddhA saMjamo a logaMmi dulhaaii|| 14. zruti ko durlabhatA aura usake hetu (uni 159) ahINapaMcidiyattaM pi se lahe, uttamadhammasuI hu dullhaa| manuSyatva kI durlabhatA ke prasaMga meM bAraha durlabha kutitthanisevae jaNe.. e jaNa ................................. // vastuoM kA ullekha hai(u 10 / 18) 1. manuSya janma 7. AyuSya pAMcoM indriyAM pUrNa svastha hone para bhI uttama dharma 2. AryakSetra 8. buddhi 3. AryajAti kI zruti durlabha hai / bahuta sAre loga kutIthikoM kI sevA 9. dharma kA zravaNa karane vAle hote haiN| 4. Aryakula 10. dharma kA avadhAraNa Alassa moha'vannA thaMbhA kohA pamAya kivinnttaa| 5. surUpatA 11. zraddhA bhaya sogA annANA vakkheva kUUhalA ramaNA / 6. Arogya 12. saMyama eehiM kAraNehiM lakSNa sudullahapi mANassaM / / iMdiyaladdhI nivvattaNA ya pajjatti niruvahaya khemaM / na lahai suiM hiari saMsAruttAriNi jiivo|| dhANAroggaM saddhA gAhaga uvaoga aTTho y|| (uni 160,161) (uzAvR pa 145) zruti kI durlabhatA ke teraha kAraNa --- gyAraha vastueM durlabha haiM1. Alasya 8. bhaya 1. indriyalabdhi * pAMca indriyoM kI prApti / 2. moha 9. zoka 2. nirvartanA --indiyoM kI pUrNa racanA / 3. avajJA yA azlAghA 10. ajJAna 3. paryApti - pUrNa paryAptiyoM kI prApti / / 4. ahaMkAra 11. vyAkSepa 4. nirupahatatA-- aMgavikalatA se rahita / 5. krodha 12. kutUhala 5. kSema-saMpanna deza kI prApti / 6. pramAda 13. kriiddaapriytaa| 6. dhrANa-bhikSa kSetra athavA vaibhavazAlI kSetra kI 7. kRpaNatA praapti|
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya 522 manuSya kI dasa avasthAeM sattami ca dasaM patto, ANapUvvIi jo nro| niThahai cikkaNaM khela, khAsai ya abhikkhaNaM / / saMkuciyavalIcammo, saMpatto ami dasaM / NArINamaNabhippeo, jarAe pariNAmio // NavamI mammuhI nAma, jaM naro dsmssio| jarAghare viNassaMto, jIvo vasai akaamo|| hINabhinnasaro dINo, vivarIo vicittao / dubbalo dukkhio suvai, saMpatto dasami dasaM // (dahAva pa8,9) 1. bAlA--yaha navajAta zizu kI dazA hai| isameM sukha duHkha kI anubhUti tIvra nahIM hotii| 2. krIr3A --- isameM khelakUda kI manovRtti adhika hotI hai, kAmabhoga kI tIvra abhilASA utpanna nahIM hotii| 3. mandA-isa dazA meM manuSya meM kAma-bhoga bhogane kA sAmarthya ho jAtA hai| vaha viziSTa bala-buddhi ke kArya-pradarzana meM manda rahatA hai| 4. balA-isameM bala-pradarzana kI kSamatA hotI hai| 5. prajJA-isameM manuSya' strI, dhana Adi kI cintA karane lagatA hai aura kuTumbabuddhi kA vicAra karatA 7. aarogy-svsthtaa| 8. shrddhaa| 9. grAhaka-zikSaka, guru / 10. upayoga -svAdhyAya Adi meM jaagruuktaa| 11. artha-dharma viSayaka jijJAsA / manuSya janma : dasa aMga tattha ThiccA jahAThANaM, jakkhA Aukkhae cuyA / uti mANusaM joNi, se dasaMge'bhijAyaI // khettaM vatthu hiraNNaM ca, pasavo dAsa porusaM / cattAri kAmakhaMdhANi, tattha se uvavajjaI / / mittavaM nAyavaM hoi, uccAgoe ya vaNNavaM / appAyaMke mahApanne, abhijAe jasobale / (u 3 / 16-18) deva apanI zIla ArAdhanA ke anurUpa sthAnoM (kalpoM) meM rahate hue AyukSaya hone para vahAM se cyuta hote haiN| phira manuSya yoni ko prApta hote haiN| ve vahAM daza aMgoM vAlI bhoga sAmagrI se yukta hote haiM 1. ve una kUloM meM utpanna hote haiM, jahAM cAra kAma- skandha-kSetra, vAstu, pazu aura dAsa-pauruSeya hote haiN| 2. ve mitravAn 3. jJAtimAn 4. uccagotra vAle 5. varNavAn 6. nIroga 7. mahAprajJa 8. abhijAta (ziSTa, vinIta) 9. yazasvI aura 10. balavAna hote haiN| 18. manuSya ko dasa avasthAeM bAlA kiDDA maMdA balA ya pannA ya hAyaNi pvNcaa| pabbhAra mammuhI sAyaNI ya dasamA u kAladasA / / jAyamittassa jaMtussa, jA sA paDhamiyA dasA / Na tattha suhadukkhAI, bahuM jANaMti baalyaa|| biiyaM ca dasaM patto, NANAkir3AhiM kiDai / na tattha kAmabhogehiM, tivvA uppajjaI maI / / taiya ca dasaM patto, paMca kAmaguNe nro| samattho bhaMjiuM bhoe, jai se asthi ghare dhuvA / ca utthI u balA nAma, jaM naro dsmssio| samatyo balaM darisiuM, jai hoi niruvaddavo // paMcami tu dasaM patto, ANa puvvIi jo nro| icchiyatthaM vicitei, kuDuMbaM vA'bhikakhaI / / chaTThI u hAyaNI nAma, jaM naro dsmssio| virajjai ya kAmesu, iMdiesu ya hAyaI / / 6. hAyanI-isameM manuSya bhogoM se virakta hone lagatA hai aura indriyabala kSINa ho jAtA hai| 7. prapaJcA -isameM muMha se thaka girane lagatA hai, kapha bar3ha jAtA hai aura bAra-bAra khAMsanA par3atA hai| 8. prArabhArA-isameM camar3I meM jhurriyAM par3a jAtI haiM aura bur3hApA ghera letA hai| manuSya nArI-vallabha nahIM rhtaa| 9. mRnmukhI isameM zarIra jarA se AkrAnta ho jAtA hai / jIvana-bhAvanA naSTa ho jAtI hai| 10. zAyanI-isameM vyakti hInasvara, bhinnasvara, dIna. viparIta, vicitta (cittazUnya), durbala aura duHkhita ho jAtA hai| yaha dazA vyakti ko nidrANita jaisA banA detI hai| (sAmAnyataH manuSya kI Ayu sau varSa kI mAnI jAtI hai| vaha dasa-dasa varSa ke anupAta meM bAlA, krIDA Adi dasa avasthAoM meM vibhakta hai| AcArAMga sUtra meM sau varSa ke saMpUrNa Ayu ke tIna vibhAga kie gaye haiM - prathama vaya-30 varSa taka / madhyama vaya-60 varSa taka / aMtima vaya--100 varSa taka /
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa ke do prakAra 523 maraNa madhyama vaya ke prathama dazaka (40 varSa) taka zarIra 1. maraNa ke do prakAra kA upacaya hotA rahatA hai| phira zarIra kI zobhA, zakti saMtima ya duve ThANA, akkhAyA mAraNaMtiyA / Adi kI hAni prAraMbha ho jAtI hai| pacAsa varSa kI akAmamaraNaM ceva, sakAmamaraNaM tahA / / avasthA meM indriyoM kI zakti kSINa hone laga jAtI hai| (u 552) phira baya ke sAtha-sAtha indriya-zakti kI kSINatA kA maraNa ke do prakAra haiM -akAma maraNa aura sakAma anubhava hone lagatA hai / pratIta hotA hai, sabase pahale cakSu maraNa / indriya kI zakti kSINa hotI hai, phira zrotra aura ghrANa kii| anta meM rasanendriya aura sparzanendriya kSINa hotI akAma maraNa hai| aMtima vaya meM indriyAM mUDhabhAva ko paidA karatI haiN| ...akAmamaraNaM baalaannN"| (u 5 / 17) isakA tAtparya hai ki indriyoM kI zakti jaise-jaise kSINa ajJAnI aura avirata kA maraNa akAma maraNa (bAla hotI hai, puruSa una indriya-viSayoM ke prati adhika Asakta maraNa) kahalAtA hai| hotA jAtA hai| bur3hApe meM prAyaH logoM kA svabhAva te hi viSayAbhiSvaMgato maraNamanicchanta eva mriyante / mUrkhAgrasta ho jAtA hai| duSkRtakarmaNAM paralokAd bibhyatAM yanmaraNamuktam / indriyoM ke kendrabindu pRSThamastiSka meM hote haiN| (uzAva pa 242) indriyoM kA prajJAna unake kendrabinduoM ke kSINa hone para jo vyakti viSaya meM Asakta hone ke kAraNa maranA kSINa hotA hai| usa sthiti meM asamaya meM bhI mRtyU ho nahIM cAhatA, vivazatA kI sthiti meM maratA hai, usa maraNa sakatI hai| zrotra Adi indriyoM ke lAkhoM snAyU hote haiN| ko akAma maraNa kahA jAtA hai| unake abhighAta se mRtyu ho sakatI hai|) sakAma maraNa manogupti mana kI pravRtti kA nirodha / asat .."sakAmamaraNaM paMDiyANaM // (u 5 / 17) cintana se nivrtn| saMyati kA maraNa sakAma maraNa (paMDita maraNa) (dra. gupti) kahalAtA hai| manoyoga-mana kI prvRtti| (dra. yoga) saha kAmena ---abhilASeNa vartate iti sakAmaM / maraNa-Ayu kI samApti / sakAmamiva sakAmaM maraNaM pratyasaMtrastatayA, tathAtvaM cotsavabhUtatvAt tAdRzAM maraNasya / (uzAvR pa 242) 1. maraNa ke do prakAra jo mRtyukAla meM bhayabhIta nahIM hotA aura use 0 akAma maraNa 0 sakAma maraNa utsava-rUpa mAnatA hai, usakA icchAmaraNa sakAma maraNa kahalAtA hai| 2. maraNa ke sataraha prakAra (bAla-maraNa ke bAraha bheda haiM* AvIci maraNa Adi 1. valaya 7. jala-praveza * gRddhapRSTha aura vaihAyasa maraNa 2. vazAta 8. agni-praveza 3. prazasta maraNa * bhaktaparijJA Adi (dra. anazana) 3 antaHzalya 9. viSa-bhakSaNa 4. tadbhava 10. zastrAvapATana * AyuSya kSINa hone ke kAraNa 5. giri-patana * sopakrama-nirUpakrama AyuSya 11 vaihAyasa (dra. karma) 6. taru-patana 12. gRddhpRsstth| 4. eka sAtha kitane maraNa ? paMDita-maraNa ke do bheda haiM -prAyopagamana aura bhakta5. maraNa kitanI bAra ? pratyAkhyAna / 6. maraNa : kAla, aMtara Adi yahAM iMginImaraNa ko bhaktapratyAkhyAna kA hI eka . * kevalI-maraNa kavalA) | bheda svIkAra kiyA gayA hai| dekheM- bhagavaI 2049 kI vRtti / ) (dra. karma)
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa maraNaM pi sapuNNANaM, jahA meyamaNussuyaM / vippasaNNamaNAghAyaM, saMjayANa vasImao || na imaM savvesu bhikkhusu na imaM savvesugArisu / nANAsIlA agAratthA, visamasIlA ya bhikkhuNo // (u 5 / 18, 19) puNyazAlI, saMyamI aura jitendriya puruSoM kA maraNa prasanna aura AghAtarahita hotA hai| sakAma maraNa na saba bhikSuoM ko prApta hotA hai aura na sabhI gRhasthoM ko / kyoMki gRhastha vividha prakAra ke zIla vAle hote haiM aura bhikSu bhI viSamazIla vAle hote haiM / 2. maraNa ke sataraha prakAra AvIci ohi aMtiya valAyamaraNaM vasaTTamaraNaM ca / aMtosallaM tabbhava bAlaM taha paMDiyaM mIsaM // chaumatthamaraNa kevali vehANasa giddhapiTTamaraNaM ca / maraNaM bhattapariNNA iMgiNI pAovagamaNaM ca // ( uni 212,213) maraNa ke sataraha prakAra haiM1. AvIcimaraNa 2. avadhimaraNa 3. atyaMtamaraNa 4. valanmaraNa 5. vazArttamaraNa 6. antaH zalyamaraNa 7. tadbhavamaraNa 15. bhaktaparijJAmaraNa 8. bAlamaraNa 16. iMginImaraNa 9. paMDitamaraNa 17. prAyopagamanamaraNa / (sataraha maraNa vibhinna vivakSAoM se pratipAdita haiN| AvIci, avadhi, atyaMta aura tadbhava maraNa bhava kI dRSTi se, valan, vaihAyasa, gRddhapRSTha, vazArtta aura antaHzalyamaraNa AtmadoSa, kaSAya Adi kI dRSTi se, bAla aura paMDita maraNa cAritra kI dRSTi se, chadmastha aura kevalimaraNa jJAna kI dRSTi se tathA bhaktaparijJA, iMginI aura prAyopagamana maraNa anazana kI dRSTi se pratipAdita haiM / samavAo 17 / 9 meM bhaktaparijJA ke sthAna para bhakta - pratyAkhyAna nAma / mUlArAdhanA kI vijayodayA vRtti meM krama tathA nAmoM meM bhI antara hai / ) AvIcimaraNa 10. bAla - paMDitamaraNa 11. chadmasthamaraNa 12. kevalimaraNa 524 13. vaihAyasamaraNa 14. gRddhapRSTha (gRdhraspRSTa) maraNa aNusamayaniraMtaramavI isanniyaM taM bhAMti paMcavihaM / dave khitte kAle bhave ya bhAve ya saMsAre // maraNa ke sataraha prakAra pratisamayamanubhUyamAnAyuSo'parAyurdalikodayAt pUrvapUrvAyurdalika vicyutilakSaNA'vasthA yasmiMstadA''vIci / ...' athavA vIciH vicchedastadabhAvAdavIci tatsaMjJitam / ( uni 215 zAvR pa 231) taraMga / samudra aura nadI meM prati kA artha hai kSaNa lahareM uThatI haiN| vaise hI Ayukarma bhI pratisamaya udaya meM AtA hai aura pratyeka samaya kA jIvana pratisamaya meM hotA hai / isa prakAra pratikSaNa Ayukarma ke dalikoM kI vicyuti AvIcimaraNa kahalAtA hai / athavA vIci kA artha hai --viccheda / jisameM pratikSaNa- nirantara mRtyu hotI hai, bIca meM viccheda yA vyavadhAna nahIM hotA, vaha avIcimaraNa / dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAva kI apekSA se AvIcimaraNa ke pAMca prakAra haiM / avadhimaraNa emeva ohimaraNaM jANi mao tANi ceva marai puNo / avadhinAma yAni dravyANi sAmprataM AyuSkatvena gRhItAni punarAyuSkatvena gRhItvA mariSyati ityato avadhimaraNam / ( uni 216, cU pR 127, 128) jo karmadravya vartamAna AyuSya ke rUpa meM gRhIta haiM aura punaH AyuSya ke karmadravya grahaNa kara ( nayA AyuSya karma bAMdhakara ) jIva maratA hai, vaha avadhimaraNa hai / atyaMta maraNa .....AiyaMtiyamaraNaM navi marai tAi puNo // AtyantikaM avadhimaraNaviparyAsAddhi AdiyaMtiyamaraNaM bhavati / taM jahA yAni dravyANi sAMprataM marati, na hyasau punastAni mariSyati / ( uni 216, cUpR 128 ) jIva vartamAna Ayu-karma ke pudgaloM kA anubhava kara maraNa prApta ho, phira usa bhava meM utpanna na ho to usa maraNa ko atyaMta maraNa kahA jAtA hai / valanmaraNa saMjamajogavisannA maraMti je taM valAyamaraNaM tu / ... valaMtA kSudhAparIsahehi maraMti, Na tu uvasaggamaraNaM titaM valAyamaraNaM / ( uni 217, cU pR 128 ) jo saMyamayogoM meM viSaNNa hokara, kSudhA Adi parISahoM se parAjita hokara marate haiM, unakI mRtyu ko valanmaraNa kahA jAtA hai / yaha upasargoM se hone vAlI mRtyu nahIM hai|
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ gRddhapRSTha aura vaihAyasa maraNa vazArttamaraNa ......iMdiya visayavasagayA maraMti je taM vasaTTaM tu // ( uni 217 ) jo indriyoM ke vazIbhUta hokara maraNa ko prApta karate haiM, vaha vazAta maraNa kahalAtA hai / antaH zalyamaraNa lajjAi gAraveNa ya bahussuyamaeNa vA'vi duccariaM / je na kahaMti gurUNaM na hu te ArAhagA huMti // arrai bfnibuDDA aiyAraM je parassa na kahaMti / daMsaNanANacarite sasallamaraNaM havai tesi // ( uni 218,219 ) jo lajjA, gaurava aura bahuzruta hone ke abhimAna se aticAroM kI guru ke samakSa AlocanA na kara doSapUrNa avasthA meM maraNa ko prApta karate haiM, unakA maraNa antaHzalyamaraNa kahalAtA hai / 525 tadbhava maraNa mottuM akammabhUmaganaratirie suragaNe a neraie / sesANaM jIvANaM tabbhavamaraNaM tu kesici // ( uni 221 ) akarmabhUmi manuSya aura tiryaMca tathA deva aura nArakoM ke atirikta zeSa jIvoM kA maraNa tadbhavamaraNa kahalAtA hai / vartamAna meM jisa bhava meM hai, puna: usI bhava kA AyuSya bAMdhakara jo jIva maratA hai, vaha tadbhavamaraNa hai / karmabhUmijanaratirazcAM prANinAM tadbhavamaraNaM, teSAmeva punastatrotpatteH taddhi yasmin bhave varttate jantustadbhavayogyamevAyurbadhvA punastatkSayeNa mriyamANasya bhavati, tuzabdasteSAmapi saMkhyeyavarSAyuSAmeveti vizeSakhyApakaH / asaMkhyeyavarSAyuSAM hi yugaladhArmikatvAda karmabhUmijAnAmiva deveSvevotpAdaH / teSAmapi na sarveSAM kintu keSAJcit tadbhavotpAdAnurUpamevAyuH karmopacinvatAmiti / ( uzAvR pa 223) saMkhye varSajIvI karmabhUmija manuSya aura tiryaMcoM kA tadbhavamaraNa hotA hai kyoMki ve hI punaH usI bhava meM utpanna ho sakate haiM / ve vartamAna meM jisa bhava meM haiM, usI bhava ke yogya AyuSya bAMdhakara Ayu kSINa hone para punaH vahIM utpanna ho jAte haiM / saMkhyeyavarSajIviyoM meM bhI sabakA tadbhavamaraNa nahIM hotA, kevala unhIM kA hotA hai, jo usa bhava ke yogya Ayukarma kA baMdha karate haiM / akarmabhUmija manuSyoM kI taraha asaMkhyeyavarSajIvI karmabhUmija manuSya yaugalika hone ke kAraNa devoM meM hI utpanna hote haiM / maraNa bAla, paMDita aura bAlapaMDitamaraNa avirayamaraNaM bAlaM maraNaM virayANa paMDiyaM biti / jANAhi bAlapaMDiyamaraNaM puNa desavirayANaM // ( uni 222 ) bAlamaraNa - avirata kA maraNa / paMDita maraNa - sarvavirata ( saMyaMtI ) kA maraNa / bAlapaMDitamaraNa - dezavirata ( saMyatAsaMyatI ) maraNa / chadmasthamaraNa kA maNapajjavohinANI suamainANI maraMti je samaNA / chaumatthamaraNameyaM || ( uni 223) manaH paryavajJAnI, avadhijJAnI, zrutajJAnI aura matijJAnI zramaNa ke maraNa ko chadmasthamaraNa kahA jAtA hai / kevalImaraNa ..... kevalimaraNaM tu kevaliNo // ( uni 223) kevalajJAnI kA maraNa kevalImaraNa kahalAtA hai / gRddhapRSTha aura vaihAyasamaraNa giddhAsbhakkhaNaM giddhapiTTha ubbaMdhaNAra vehAsaM / ee dunnivi maraNA kAraNajAe aNuSNAyA // gRddhAH pratItAste AdiryeSAM zakunikAzivAdInAM tarbhakSaNaM gamyamAnatvAdAtmanaH tadanivAraNAdinA tadbhakSyakarikarabhAdizarIrAnupravezena ca gRdhAdibhakSaNaM gRdhraH spRSTaM - sparzanaM yasmistadgRdhraspRSTam, yadivA gRdhrANAM bhakSyaM pRSThamupalakSaNattvAdudarAdi ca marturyasmistadgRdhrapRSTham, sAlaktakapUNikApuTapradAnenApyAtmAnaM gRdhrAdibhiH pRSThAdau bhakSayatIti / pazcAnnirdiSTasyApi cAsya prathamataH pratipAdanamatyantamahAsattvaviSayatayA karmanirjarAM prati prAdhAnyakhyApanArtham ut UrdhvaM vRkSazAkhAdau bandhanamudbandhanaM tadAdiryasya tarugiribhRguprapAtAderAtmajanitasya maraNasya tadudbandhanAdi "gRdhra pRSThavahAyasAkhye maraNe kAraNajAte kAraNaprakAre darzanamAlinyaparihArAdike udAyinRpAnumRtatathAvidhAcAryavat anujJAte, tIrthaMkRdgaNadharAdibhiriti / ( uni 224 zAvRpa 234, 235)
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa kisI kAraNavaza kie jAne vAle ye do prakAra ke maraNa- gUDhapRSThamaraNa tathA vaihAyasamaraNamuni ke lie anujJAta haiM / hAthI, UMTa Adi vRhadakAya pazuoM ke kalevara meM praviSTa hone para usa kalevara ke sAtha-sAtha usa jIvita zarIra ko bhI gIdha, cIla, zrRMgAla Adi jAnavara noMcakara mAra DAlate haiN| usa samaya vaha anupraviSTa jIvita manuSya unako nivArita nahIM karatA / gRddhapRSTha kA artha hai - gIdha Adi ke dvArA khAye jAne vAle zarIra ke pITha, udara Adi avayava / isa prakAra kA maraNa atyanta sAhasI aura sattvazAlI vyakti hI svIkAra kara sakatA hai, sAmAnya vyakti nhiiN| yaha karmanirjarA kA eka pradhAna sAdhana hai / gale meM rassI bAMdhakara vRkSa kI zAkhA para laTakane, parvata se girane, prapAta se jhaMpA lene se hone vAle maraNa ko vaihAyasamaraNa kahA jAtA hai| ye donoM prakAra ke maraNa darzana Adi kI malinatA ke prasaMga upasthita hone para athavA aise hI kisI kAraNavaza tIrthaMkaroM tathA gaNadharoM dvArA anujJAta haiN| udAyI rAjA ke maraNa kA anusaraNa kara eka AcArya ne ina donoM meM se kisI eka maraNa ko svIkAra kiyA thA / ( AvArI 658 meM brahmacarya kI surakSA ke lie muni ko vaihAyasamRtyu ke prayoga kI svIkRti dI gaI hai| ThANaM 20413 meM zIlarakSA Adi prayojana hone para muni ke lie do prakAra ke maraNa anumata haiM - vaihAyasamaraNa tathA gRddhaspRSTamaraNa | dekheM - AcArAMgabhASyam pR. 378,379 / ) gRdhapRSThasya vaihAsike'ntarbhAvaH kevalamalpasaradhyavasAtumazaktAsthApanArthamasya bhedenopanyAsaH / ..... ( uNAvupa 234) gRdhapRSThamaraNa kA vaihAyasamaraNa meM antarbhAva ho jAtA hai| alpa zakti vAle vyakti ise svIkAra karane meM asamartha hote haiM, isalie isakA pRthak grahaNa kiyA gayA hai / 3. prazasta maraNa etapasatthA tiNi ittha maraNA jiNehi paNNattA / matapariNNA iMgiNI pAuvagamaNaM ca kamajiTThe / / ( uni 234) tIna maraNa ekAMta prazasta haiM eka sAtha kitane maraNa ? bhaktaparijJA, iMginI aura prAyopagamana ye tInoM maraNa uttarottara utkRSTa haiM / (dra. anazana) 4. eka sAtha kitane maraNa ? 526 dunni va tinniva cattAri paMca maraNAi avIimaraNami / kai marai egasamayaM si vibhAsAvityaraM jAne // savve bhavatthajIvA maraMti AvIiaM sayA maraNaM / ohi AiaMtiya dunivi eyAi bhayaNAe / ca ohi ca AiaMtima bAla taha paMDiyaM ca mIsaM ca / chaumaM kevalimaraNaM kevalimaraNaM annunneNaM virujyaMti || ( uni 227-229 ) eka samaya meM jitane maraNa ho sakate haiM, ve bAla, bAlapaMDita aura paMDita maraNa kI apekSA se isa prakAra haiM bAla kI apekSA -- 1. eka samaya meM do maraNa-avadhi aura Atyantika meM se eka aura dUsarA bAla-maraNa / 2. eka samaya meM tIna maraNa - jahAM tIna hote haiM vahAM tadbhavamaraNa aura bar3ha jAtA hai| 3. eka samaya meM cAra maraNa-jahAM cAra hote haiM vahAM vazArtamaraNa aura bar3ha jAtA hai| 4. eka samaya meM pAMca maraNa vaihAyasa aura guDapRSTha meM se koI eka bar3ha jAtA hai / valanmaraNa aura zalyamaraNa ko bAla-maraNa ke antargata svIkAra kiyA gayA hai / paMDita kI apekSA paMDita maraNa kI vivakSA do prakAra se kI gaI haidRr3ha saMyamI paMDita aura zithila saMyamI paMDita / (ka) dRr3ha-saMyamI paMDita 1. jahAM do maraNa eka samaya meM hote haiM, vahAM avadhi - maraNa aura Atyantika-maraNa meM se koI eka hotA hai kyoMki donoM paraspara virodhI haiN| dUsarA paMDita maraNa / 2. jahAM tIna maraNa eka sAtha hote haiM, vahAM chadmasthamaraNa aura kevala maraNa meM se eka bar3ha jAtA hai / 3. jahAM cAra maraNa kI vivakSA hai, vahAM bhaktapratyAkhyAna, iMginI aura prAyopagamana meM se eka bar3ha jAtA hai / 4. jahAM pAMca maraNa kI vivakSA hai, vahAM vaihAyasa aura gRddhapRSTha meM se eka maraNa bar3ha jAtA hai /
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa : kAla, aMtara Adi 527 maraNa (kha) zithila saMyamI paMDita eva ca prazastamaraNabhAvAdAda vyavadhAnamavi devabhavairA1. jahAM do maraNa kI eka samaya meM vivakSA hai, vahAM zrIyate / (uni 230 zAvR pa 239) avadhi aura Atyantika meM se eka aura kisI aprazasta maraNa paMcendriya avirata aura dezavirata kAraNavaza vaihAyasa aura gaddhapRSTha meM se eka ho jIvoM ke saMkhyAta bAra tathA pRthvI, pAnI, agni, vAyu, sakatA hai| dvIndriya, trIndriya aura caturindriya-ina jIvoM ke 2. kathaMcida zalya-maraNa hone se tIna bhI ho jAte haiN| asaMkhyAta bAra aura vanaspati jIvoM ke anaMta bAra ho 3. jahAM valanmaraNa hotA hai, vahAM eka sAtha cAra ho sakatA hai| ina jIvoM kI kAyasthiti kramaza: bahu, bahutara jAte haiN| aura bahatama hotI hai| isa kAyasthiti kI apekSA se hI 4. chadmastha-maraNa kI jahAM vivakSA hotI hai vahAM eka yaha pratipAdana haA hai| prazasta maraNa (paMDita maraNa) sarvasAtha pAMca maraNa ho jAte haiN| virata ke hotA hai aura vaha sAta-ATha bAra ho sakatA hai| bhaktapratyAkhyAna, iMginI aura prAyopagamanamaraNa cAritra kI prApti niraMtara nahIM hotI, ataH isameM devabhava vizuddha saMyama vAle paMDitoM ke hI hotA hai| donoM prakAra kA vyavadhAna rahatA hai| kevalImaraNa eka bAra hI hotA hai| ke paMDita-maraNa kI vivakSA meM tadabhava-maraNa nahIM liyA 6. maraNa : kAla, aMtara Adi gayA hai kyoMki ve devagati meM hI utpanna hote haiN| maraNe aNaMtabhAgo ikkikke marai AimaM mottuM / bAla-paMDita kI apekSA aNusamayAI neyaM paDhamacarimaMtaraM nasthi / / 1. jahAM do maraNa kI eka samaya meM vivakSA hai, vahAM sesANaM maraNANaM neo saMtaraniraMtaro u gmo| avadhi aura Atyantika meM se koI eka aura bAla- sAI sapajjavasiyA sesA paDhamillugamaNAi // paMDitamaraNa / tathA ca vRddhA:-"bAlamaraNANi aNAiyANi vA 2. tadbhava-maraNa sAtha hone se tIna maraNa / apajjavasiyANi vA, aNAdiyANi vA sapajjavasiyANi, 3. vazAta-maraNa sAtha hone se cAra maraNa / paMDiyamaraNANi puNa sAiyANi sapajjavasiyANi' muktya4. vaihAyasa athavA gRddhapRSTha sAtha hone se pAMca / vAptau taducchittisambhavAditi bhaavH| prathamakam-AvIci (uzAva pa 237,238) maraNam AdirahitaM pravAhApekSayetibhAvaH, pratiniyatAyu:5. maraNa kitanI bAra ? pudgalApekSayA tu sAdyapi sambhavati, upalakSaNatvAccAsyAbAlANaM akAmaM tu maraNaM asaI bhave / paryavasitaM ca abhavyAnAM, bhavyAnAM pUnaH saparyavasitamapi / paMDiyANaM sakAmaM tu ukkoseNa saiM bhave / / (uni 231, 232 zAvR pa 240) (53) (u // 3) AvIcimaraNa siddhoM ke atirikta saba jIvoM ke bAla jIvoM ke akAma maraNa bAra-bAra hotA hai| bhI hotA hai| siddha anaMta haiM, isalie AvIcimaraNa ke svAmI ha paMDitoM (kevaliyoM) ke sakAma maraNa utkRSTata: eka bAra - saba ja saba jIvoM se anaMta bhAga nyUna haiN| hotA hai| zeSa pratyeka maraNa ke svAmI saba jIvoM kI apekSA saMkhamasaMkhamaNatA kamo u ikkikkagami apstthe| anaMta bhAga hI haiN| sattaTTaga aNabaMdho pasatthae kevaliMmi siN|| samaya-AvIcimaraNa jIvanaparyaMta anusamaya-satata hotA sAmAnyena paJcendriyAviratadezaviratau ca saGkhacAtA:, hai, zeSa maraNa Ayu ke aMtima samaya meM hI hote haiN| zeSAH pRthivyudakAgnivAyadvIndriyatrIndriyacaturindriyAH aMtara-AvIcimaraNa niraMtara hotA hai, ata: vaha sAMtara/ asaMkhyAtAH, vanaspatayo'nantA, ete hi kAyasthityapekSayA vyavahita nahIM hai| kevalImaraNa caramazarIrI ke hotA yathAkramaM bahubahutarabahutamasthitibhAja iti kRtvA / prazaste hai, vaha aMtima maraNa hai, usakA punaH maraNa nahIM kati vArA mriyata ityAha"sapta vA aSTa vA vArA hotA, ataH kevalI maraNa bhI sAMtara nahIM hai| mriyate, kva? prazastake sarvaviratisambandhini paNDita- zeSa avadhi Adi pandraha maraNa sAMtara aura niraMtaramaraNe, iha ca cAritrasya nirantaramavAptyasambhavAt tadvata donoM prakAra ke ho sakate haiN| For Private & Persortal Use Only
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvrata kAla- AvIcimaraNa pravAha kI apekSA anAdi aura pratiniyata Ayudravya kI apekSA sAdi bhI hai / yaha abhavyoM kI apekSA aparyavasita aura bhavyoM kI apekSA paryavasita bhI hai| zeSa solaha maraNa eka sAmayika hone se sAdi saparyavasita haiM / pravAha kI apekSA inameM tInoM vikalpa prApta haiM-sAdi- saparyavasita, anAdi saparyavasita, anAdi- aparyavasita / bAlamaraNa anAdi - aparyavasita aura anAdi-saparyaMvasita hai / paMDitamaraNa sAdi saparyavasita hai / ' mA mA hu vicitejjA jIvAmi ciraM marAmi ya lahuti / icchasi tariu je saMsAramahodahimapAraM // ( uzAvR pa 242 ) yadi tuma saMsArasAgara se tairanA cAhate ho to yaha mata soco ki maiM dIrghajIvI banUM yA zIghra merI mRtyu ho / kira so paeso, loe vAlaggakoDimetto vi / jammaNamaraNAbAhA, jattha jiehiM na saMpattA // ( usu pa 67 ) loka meM keza ke agrabhAga jitanA bhAga bhI aisA nahIM hai, jahAM jIva ne janma-maraNa na kiyA ho / jai marudevA - bhagavAna RSabha kI mAtA / isa avasarpiNI kAla meM prathama siddha / ( dra. tIrthaMkara) malli - unnIsaveM tIrthaMkara / mahAvIra - caubIsaveM tIrthaMkara / mahAvrata -- prANAtipAta Adi pAvadya sarvathA pratyAkhyAna / 4. ahiMsA mahAvrata kI bhAvanA 5. ahiMsA pradhAna mUlaguNa 6. hiMsA kA svarUpa 528 1. mahAvrata kA artha aura prayojana 2. pAMca mahAvrata * chaThA vrata (dra. rAtribhojana viramaNa ) 3. prANAtipAta viramaNa (ahiMsA) mahAvrata kA svarUpa * chaha jIvanikAyasaMyama : zramaNa kA AcAra ( . ahiMsA) O hiMsA ke dravya kSetra-kAla- bhAva ( dra. tIrthaMkara) ( dra. tIrthaMkara) yoga kA 7. satya mahAvrata 8. satya mahAvrata kI bhAvanA * satya Adi bhASA ke prakAra * bhASA sambandhI viveka 9. mRSAvAda kA svarUpa 0 prakAra 10. acaurya mahAvrata 11. acaurya mahAvrata kI bhAvanA 12. bhAva caurya ke prakAra aura pariNAma 13. adattAdAna ke prakAra * brahmacarya mahAvrata 14. aparigraha mahAvrata 15. aparigraha mahAvrata kI bhAvanA 16. parigraha ke dravya, kSetra mahAvrata kA artha aura prayojana * parigraha ke prakAra mUrcchA parigraha 17. parigraha kI nikRSTatA 18. parigrahatyAga kI niSpatti mahAvrata aura zAsanabheda mahAvrata aura cAritra o * * (dra. bhASA) ( vra. bhASAsamiti ) ( . brahmacaryaM ) (dra. parigraha ) ( bra. zAsanabheda ) ( dra. cAritra ) 1. mahAvrata kA artha aura prayojana sAvagavayANi khuDDugANi, tANi paDucca sAhUNa vayANi mahaMtANi bhavaMti / jamhA ya bhagavaMto sAdhavo tivihaM tiviNa paccavakhAyaMti tamhA tesi mahavvayANi bhavaMti, sAvayANaM puNativihaM duvihaM paJcakakhAyamANANaM desa viraIe khaDugANi vANi bhavaMti / ( dajicU pR 144, 146 ) mahAvrata kA artha hai- mahAn vrata / sAdhu tIna karaNa aura tIna yoga se pApoM kA tyAga karate haiM ataH unake vrata mahAvrata hote haiN| zrAvaka ke do karaNa tathA tIna yoga Adi ke rUpa meM pratyAkhyAna hone se dezavirati hotI hai, ataH unake vrata aNu hote haiM / icceyAI paMca mahavvayAI rAIbhoyaNaveramaNachaTTAI attahipaTTayAe uvasaMpajjittANaM viharAmi / (da 4 / sUtra 17 ) maiM ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura aparigraha - ina pAMca mahAvratoM aura rAtribhojanavirati rUpa chaThe vrata ko Atmahita- mokSa ke lie aMgIkAra kara vihAra karatA hUM /
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ hiMsA kA svarUpa mahAvrata 2. pAMca mahAvrata pratyAkhyAmIti pratizabdaH pratiSedhe AGAbhimukhye paMcahi mahatvahi-pANAivAyAo veramaNaM musA - khyA prakathane, pratIpamabhimukhaM khyApanaM prANAtipAtasya vAyAo veramaNa adinnAdANAo veramaNaM mehuNAo veramaNaM karomi pratyAkhyAmIti, athavA pratyAcakSe -saMvRtAtmA pariggahAo veramaNaM / ( Ava 418 ) sAmpratamanAgatapratiSedhasya AdareNAbhidhAnaM karomItyarthaH / ( dahAvR pa 144, 145) pratyAkhyAna meM 'prati' zabda niSedha artha meM, 'A' abhimukha artha meM aura 'khyA' dhAtu kahane ke artha meM hai / mahAvrata ke pAMca prakAra haiM--- 1. prANAtipAtaviramaNa / prANAtipAta kA pratyAkhyAna karatA hUM, arthAt prANAtipAta ke pratIpa abhimukha kathana karatA hUMprANAtipAta na karane kI pratijJA karatA huuN| athavA maiM saMvRtAtmA anAgata pApa ke pratiSedha ke lie AdarapUrvaka - bhAvapUrvaka abhidhAna karatA hUM / 4. ahiMsA mahAvrata kI bhAvanA 2. mRSAvAdaviramaNa / 3. adattAdAnaviramaNa | 4. maithunaviramaNa / 5. parigrahaviramaNa | 529 ahiMsa saccaM ca ateNagaM ca, tatto ya baMbhaM apariggahaM ca / paDivajjiyA paMca mahavvayANi, carijja dhammaM jiNadesiyaM viU || ( u 21 / 12) ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura aparigraha - ye pAMca mahAvrata haiM / 3. prANAtipAta viramaNa ( ahiMsA) mahAvrata kA svarUpa paDhame bhaMte ! mahatvae pANAivAyAo veramaNaM / savvaM bhaMte ! pANAivAyaM paccakkhAmi - se suhumaM vA bAyaraM vA tasaM vA thAvaraM vA, neva sayaM pANe aivAejjA nevanehi pANe aivAyAvajjA pANe aivAyaMte vi anne na samaNajANejjA jAvajjIvAe tivihaM tiviheNaM maNeNaM vAyA kANaM na karemi na kAravema karataM pi annaM na samajANAmi / (da 4, sU 11 ) bhaMte! pahale mahAvrata meM prANAtipAta se viramaNa hotA hai / bhaMte ! maiM sarva prANAtipAta kA pratyAkhyAna karatA huuN| sUkSma yA sthUla, trasa yA sthAvara jo bhI prANI haiM unake prANoM kA atipAta maiM svayaM nahIM karUMgA, dUsaroM se nahIM karAUMgA aura atipAta karane vAloM kA anumodana bhI nahIM karUMgA, yAvajjIvana ke lie tIna karaNa tIna yoga se -mana se, vacana se, kAyA se na karUMgA na karAUMgA aura karane vAle kA anumodana bhI nahIM karUMgA / pANAvAyaveramaNaM nAmaM nAuM sahiUNa pANAti( dajicU pR 146 ) vAyassa akaraNaM bhaNNai / prANAtipAta viramaNa kA artha hai- samyakjJAna aura zraddhApUrvaka prANAtipAta se sarvathA nivRtta honA / paDhamassa mahavvayassa imAo paMca bhAvaNAo bhavaMti-free AloiyapANabhoyaNabhoyI AdANabhaMDamattanikvaNAsamie sayA maNasamie vaisamie / ( AvacU 2 pR 143) ahiMsA mahAvrata kI pAMca bhAvanAeM haiM1. IryAsamiti / 2. Alokita pAna - bhojana / 3. AdAnanikSepa samiti / 4. mana samiti / 5. vacana samiti / "paMcavIsAe bhAvaNAhi... ( Ava 418 ) tAo mahatvayANaM thirIkaraNanimittaM bhavati / (AvacU 2 pR 143) mahAvratoM ke sthirIkaraNa ke lie paccIsa bhAvanAoM kA abhyAsa kiyA jAtA hai / 5. ahiMsA pradhAna mUlaguNa mahavvatAdau pANAtivAtAo veramaNaM pahANo mUlaguNa iti, jeNa ahiMsA paramo dhammo / sesANi mahavvatANi etasseva atthavisesagANIti tadaNaMtaraM / ( acU pR82) mahAvratoM meM prANAtipAtaviramaNa pradhAna mUlaguNa hai / ahiMsA parama dharma hai / zeSa mahAvrata ahiMsA ko viziSTa / puSTa banAte haiM / ataH krama kI dRSTi se ahiMsA mahAvrata kA prathama sthAna hai / 6. hiMsA kA svarUpa pANAtipAto nAma pANANaM sAdhumerA tikkameNapAto / ( AvacU 2 pR93)
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvrata 530 mRSAvAda kA svarUpa sAdhu-maryAdA kA atikramaNa kara prANoM kA atipAta musAvAo ya logammi, savvasAhahiM grhio| karanA prANAtipAta hai| avissAso ya bhUyANaM, tamhA mosaM vivajjae / prANAH-indriyAdayaH teSAmatipAtaH prANAtipAta:-- (da 6 / 12) jIvasya mahAduHkhotpAdanaM, na tu jIvAtipAta eva / isa samUce loka meM mRSAvAda saba sAdhuoM dvArA gahita hai aura vaha prANiyoM ke lie avizvasanIya hai| (dahAvR pa 144) kevala jIvoM ko mAranA hI atipAta nahIM hai, unako ata: nirgrantha asatya na bole / kisI prakAra kA kaSTa denA bhI prANAtipAta hai| 8. satya mahAvrata kI bhAvanA hiMsA ke dravya-kSetra-kAla-bhAva docce mahavvate musAvAyAo veramaNaM, tassa khalu pANAtipAte catumvihe, taM jahA -davvato khettato imAo paMca bhAvaNAo"hAsaM pariyANa ti se niggaMthe". kAlato bhaavto| davvato chas jIvanikAesa, khettato aNuvIibhAsae""krodhaM pariyANati""lobhaM pariyANati.. savvaloge, kAlato diyA vA rAo vA, bhAvato rAgeNa vA / bhayaM priyaannti'..| (Avaca 2 pR 144) doseNa vA / satya mahAvrata kI pAMca bhAvanAeM(daacU pR80) 1. hAsya vivek| prANAtipAta ke cAra prakAra 2. vimarzapUrvaka bolnaa| dravyata:-chaha jIvanikAya / 3. krodha vivek| kSetrataH-samUcA loka / 4. lobha vivek| kAlataH-dina-rAta / 5. bhaya vivek| bhAvataH-rAga-dveSa / 6. mRSAvAda kA svarUpa 7. satya mahAvrata musAvAto nAma asaccavayaNaM / sAdhaNamadhitaM tamasaccaM docce bhaMte ! mahavvae mUsAvAyAo veramaNaM / satta'hiyaM asaccati vynnaao| kiMca ahitaM ? jaM savvaM bhaMte ! musAvAyaM paccakkhAmi-se kohA vA lohA sAdhumerAtikkamaNaMti / vA bhayA vA hAsA vA, neva sayaM musaM vaejjA nevannehi musaM mRSAvAda kA artha hai-asatya vacana / sAdhu ke lie vAyAvejjA musaM vayaMte vi anne na samaNajANejjA jAva- jo ahitakara hai, vaha asatya hai / sAdhu kI maryAdA kA jjIvAe tivihaM tiviheNaM maNeNaM vAyAe kAraNaM na karemi atikramaNa hI ahita hai| na kAravemi karataM pi annaM na samaNa jANAmi / musAvAte cauvihe, taM jahA-davvato savvadavvesu, (da 4 sUtra 12) khettato loge vA aloge vA, kAlato diyA vA rAto vA, bhAvato koheNa vA lobheNa vA bhateNa vA hAseNa vA / bhante ! dUsare mahAvrata meM mRSAvAda kI virati hotI (daacU pR 82) mRSAvAda ke cAra prakArabhante ! maiM sarva mRSAvAda kA pratyAkhyAna karatA haiN| dravyata:-saba dravya / krodha se yA lobha se, bhaya se yA haMsI se, maiM svayaM kSetrata:--loka aura aloka / asatya nahIM bolUMgA, dUsaroM se asatya nahIM bulavAUMgA kAlata:-dina-rAta / aura asatya bolane vAloM kA anumodana bhI nahIM karUMgA, bhAvata:-krodha, lobha, bhaya aura hAsya / yAvajjIvana ke lie, tIna karaNa tIna yoga se-mana se, mRSAvAda ke chaha kAraNa vacana se, kAyA se na karUMgA, na karAUMgA aura karane krodhAdvA tvaM dAsa ityAdi / mAnAdvA abahuzruta evAhaM vAle kA anumodana bhI nahIM kruuNgaa| bahazrata ityaadi| mAyAto bhikSATanaparijihIrSayA pAdasaccaM-aNuvaghAyagaM parassa vayaNaM / (daacU pR 11) pIDA mametyAdi / lobhAcchobhanatarAnalAbhe sati prAntasyajo vacana dUsare kA upaghAta nahIM karatA, vaha satya hai| ssnniiytve'pynessnniiymidmityaadi| yadi vA 'bhayAt' __ (AvacU 2 pR 93)
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAvacaurya ke prakAra aura pariNAma mahAvrata kiJcidvitathaM kRtvA prAyazcittabhayAnna kRtamityAdi, evaM saMyamI muni sajIva yA nirjIva, alpa yA bahata, hAsyAdiSvapi vAcyam / / (dahAva pa 147) dantazodhana mAtra vastu kA bhI usake adhikArI kI AjJA mRSA bolane ke mukhyata: chaha hetu haiM lie binA svayaM grahaNa nahIM karatA, dUsaroM se grahaNa nahIM 1. krodha se-tU dAsa hai isa prakAra kahanA / karavAtA aura grahaNa karane vAle kA anumodana bhI nahIM 2. mAna se abahuzruta hote hue bhI apane ko bahuzruta karatA / khnaa| ittariyaM pina kappai avidinnaM khalU progghaaiisN| 3. mAyA sebhikSATana se jI curAne ke lie 'paira meM cidvitta nisiitta va taiyavvayarakkhaNaTAe / pIr3A hai' yoM khnaa| (Avani 721) 4. lobha se--sarasa bhojana kI prApti hote dekha eSaNIya acaurya mahAvrata kI rakSA ke lie muni dUsaroM ke nIrasa ko aneSaNIya kahanA / ayAcita avagraha meM thor3e samaya ke lie bhI na kAyotsarga 5. bhaya se -doSa sevana kara prAyazcitta ke bhaya se use karatA hai aura na hI vahAM baiThatA hai| svIkRta na krnaa| adinnAdANaM nAma jaM sAdhUNa aNaNuNAtaM / 6. hAsya se-kutUhalavaza asatya bolanA / (AvacU 2 pR 93) 10. acaurya mahAvata sAdhu ke lie jo anujJAta nahIM hai, usakA grahaNa aura __tacce bhaMte ! mahavvae adinnAdANAo veramaNaM / AcaraNa adattAdAna hai / savvaM bhaMte ! adinnAdANaM paccakkhAmi-se gAme vA 11. acaurya mahAvata kI bhAvanA nagare vA raNe vA appaM vA bahuM vA aNuM vA thUlaM vA tacce mahavvae adiNNAdANAo veramaNaM tassa khalu cittamaMtaM vA acittamaMtaM vA, neva sayaM adinnaM geNhejjA ___ imAo paMca bhAvaNAo bhavaMti"....."aNuvII oggahaM nevannehiM adinnaM geNhAvejjA adinnaM geNhate vi anne na samaNujANejjA jAvajjIvAe tivihaM tiviheNaM maNeNaM jAejjA........."uggahaNasIlae........."jAva tassa ya uggahe jAva tassa parikkheve ittAvatA se kappati ........... vAyAe kAeNaM na karemi na kAravemi karataM pi annaM na aNaNNaviyapANabhoyaNabhoI............ aNaNNa viya-oggahasamaNujANAmi / (u 4|suutr 13). aNu bhaMte ! tIsare mahAvrata meM adattAdAna kI virati hotI ' jAtI se niggaMthe sAdhaMmies / (AvacU 2 pR. 144,145) bhaMte ! maiM sarva adattAdAna kA pratyAkhyAna karatA hai| acaurya mahAvrata kI pAMca bhAvanAeM gAMva meM, nagara meM yA araNya meM--kahIM bhI alpa yA 1. avagraha kI anujJA lenaa| bahata, sUkSma yA sthUla, sacitta yA acitta kisI bhI 2. avagraha kA sImA bodha krnaa| adatta vastu kA maiM svayaM grahaNa nahIM karUMgA, dUsaroM se 3. anujJAta avagraha kI sImA meM rhnaa| adatta vastu ko grahaNa nahIM karAUMgA aura adatta vastu 4. bhakta-pAna kA AcArya Adi ko dikhAkara upabhoga grahaNa karane vAloM kA anumodana bhI nahIM karUMgA, yAva krnaa| jjIvana ke lie, tIna karaNa tIna yoga se--mana se, 5. sArmika dvArA yAcita avagraha meM unakI AjJA vacana se, kAyA se-na karUMgA, na karAUMgA aura karane lekara rhnaa| vAle kA anumodana bhI nahIM kruuNgaa| cittamaMtamacittaM vA, appaM vA jai vA bahuM / 12. bhAvacaurya ke prakAra aura pariNAma daMtasohaNamettaM pi, oggahaMsi ajAiyA / tavateNe vayateNe, rUvateNe ya je nare / taM appaNA na geNhaMti, no vi geNhAvae prN| AyArabhAvateNe ya, kuvvai devakibbisaM / / anna vA geNhamANaM pi, nANajANaMti saMjayA / / ladadhaNa vi devattaM, uvavanno devakibbise / (da 6 / 13,14) tatthA vi se na yANAi, ki me kiccA imaM phalaM / /
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvrata aparigraha mahAvrata pAnA / tatto vi se caittANa, lambhihI elamUyayaM / samaNujANejjA jAvajjIvAe tivihaM tiviheNaM maNeNaM narayaM tirikkhajoNi vA, bohI jatya sudullahA / / vAyAe kAeNaM na karemi na kAravemi karataM pi annaM na (da 5 / 2 / 46-48) samaNujANAmi / (da 4|suutr 15) bhAvacaurya ke pAMca prakAra haiM bhaMte ! pAMcaveM mahAvrata meM parigraha kI virati hotI 1. tapa-cora -tapasvI na hote hue bhI svayaM ko tapasvI btaanaa| bhaMte ! maiM saba prakAra ke parigraha kA pratyAkhyAna 2. vANI-cora -dharmakathI yA vAdI na hote hue bhI karatA huuN| gAMva meM, nagara meM yA araNya meM-kahIM bhI, alpa svayaM ko vaisA batAnA / yA bahuta, sUkSma yA sthUla, sacitta yA acitta-kabhI bhI 3. rUpa-cora-uccajAtIya na hote hue bhI svayaM ko vaisA btaanaa| parigraha kA grahaNa maiM svayaM nahIM karUMgA, dUsaroM se parigraha 4. AcAra-cora-AcAra-saMpanna na hote hae bhI svayaM kA grahaNa nahIM karAUMgA aura parigraha grahaNa karane vAloM ko AcAravAn batAnA / kA anumodana bhI nahIM karUMgA, yAvajjIvana ke lie, 5. bhAva-cora-sUtra aura artha ko na jAnate hue bhI tIna karaNa tIna yoga se-mana se, vacana se, kAyA seabhimAnavaza jAnane kA bhAva pradarzita bata na karUMgA, na karAUMgA aura karane vAle kA anumodana krnaa| bhI nahIM kruuNgaa| yaha bhAvacaurya kilbiSika deva yogya karma kA hetu hai| taheva asaNaM pANagaM vA, vivihaM khAimasAimaM lbhittaa| kilbiSika deva ke rUpa meM utpanna jIva devatva ko pAkara hohI aTTo sue pare vA, bhI vahAM vaha nahIM jAnatA ki 'yaha mere kisa kArya kA taM na nihe na nihAvae je sa bhikkhU // phala hai|' vahAM se cyuta hokara vaha manuSya gati meM A (da 108) eDamUkatA (gUgApana) athavA naraka yA tiryaMcayoni ko vividha azana, pAna, khAdya aura svAdya ko vidhi se pAegA, jahAM bodhi atyanta durlabha hotI hai| prApta kara-yaha kala yA parasoM kAma AegA-isa 13. adattAdAna ke prakAra prakAra se jo na sannidhi (saMcaya) karatA hai aura na karAtA adiNNAdANe catUvihe paNNatte, taM jahA-dabvato hai, vaha bhikSu hai| appaM vA bahuM vA aNuM vA thulaM vA cittamaMtaM vA sannihiM ca na kuvvejjA, levamAyAe sNje| accittamaMtaM vA, khettato gAme vA gare vA araNNe vA, pakkhI pattaM samAdAya, niravekkho parivvae / kAlato diyA vA rAto vA, bhAvato appagghe vA mahagdhe (u 6 / 15) vaa| (daacU pR83) saMyamI mUni pAtragata lepa ko chor3akara anya kisI adattAdAna ke prakAra prakAra ke AhAra kA saMgraha na kre| pakSI apane paMkhoM ko dravyataH-alpa-bahuta, sUkSma-sthUla, scitt-acitt| sAtha lie ur3a jAtA hai vaise hI muni apane pAtroM ko kSetrataH --grAma, nagara, araNya / sAtha le, nirapekSa ho parivrajana kre|| kaalt:--din-raat| biDamunbheimaM loNaM, tellaM sappi ca phANiyaM / bhAvataH -- alpamUlya aura bahumUlya / na te sannihimicchati, nAyaputtavaorayA / / 14. aparigraha mahAvata lobhasseso aNuphAso, manne annayarAmavi / je siyA sannihIkAme, gihI pavvaie na se / / paMcame bhaMte ! mahavvae pariggahAo veramaNaM / savvaM bhaMte ! pariggahaM paccakkhAmi----se gAme vA nagare (da 6 / 17,18) vA raNe vA appaM vA bahuM vA aNuM vA thUlaM vA cittamaMtaM vA jo mahAvIra ke vacana meM rata haiM, ve muni biDalavaNa, acittamaMta vA, neva sayaM pariggahaM parigeNhejjA nevannehiM sAmudralavaNa, taila, ghI aura drava-gur3a kA saMgraha karane kI pariggahaM parigeNhAvejjA pariggahaM parigeNhate vi anne na icchA nahIM karate / /
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvrata mAhama jo kucha bhI saMgraha kiyA jAtA hai vaha lobha kA hI mUrchA parigraha prabhAva hai-aisA maiM mAnatA haiN| jo zramaNa sannidhi kA na so pariggaho vRtto, nAyaputteNa tAiNA / kAmI hai, vaha gRhastha hai, pravrajita nahIM hai| mucchA pariggaho vutto, iha vuttaM mahesiNA / / savvatthuvahiNA buddhA, saMrakkhaNapariggahe / (da 6 / 20) avi appaNo vi dehammi, nAyaraMti mamAiyaM // saba jIvoM ke trAtA jJAtaputra mahAvIra ne vastra Adi (da 6 / 21) ko parigraha nahIM kahA hai / mUrchA parigraha hai - aisA maharSi saba kAla aura saba kSetroM meM tIrthakara upadhi (eka (gaNadhara) ne kahA hai| dUSya vastra) ke sAtha pravajita hote haiN| pratyekabuddha, jina- ...."gaMtho'gaMtho va mao mucchamamucchAhiM nicchyo| kalpika Adi bhI saMyama kI rakSA ke nimitta upadhi grahaNa . (vibhA 2573) karate haiN| ve upadhi para to kyA, apane zarIra para bhI nizcaya naya ke anusAra mUrchA parigraha hai aura mamatva nahIM krte| amUrchA aparigraha hai| 17. parigraha ko nikRSTatA 15. aparigraha mahAvrata kI bhAvanA AyANaM narayaM dissa, nAyaejja taNAmavi / paMcame mahavvate ya pariggahAo veramaNaM, tassa imAo (u 67) paMca bhAvaNAo bhavaMti ...''"soiMdieNa maNaNNAmaNaNNAI 'parigraha naraka hai' yaha dekhakara eka tinake ko bhI sahAI sUNettA bhavati.."cakkhidieNa maNuNNAmaNuNNAI apanA banAkara na rakhe / rUvAiM pAsittA bhavati...."ghANidieNaM agghAittA......" 18. parigraha-tyAga ko niSpatti jibhidieNaM AsAettA...."phAsidieNaM pddisNvedettaa| (Avaca 2 pR 146) gavAsaM maNikuMDalaM, pasavo daasporusN| aparigraha mahAvrata kI pAMca bhAvanAeM savvameyaM caittANaM, kAmarUvI bhavissasi / / (u65) manojJa-amanojJa zabda, rUpa, rasa, gaMdha aura sparza gAya, ghor3A, maNi, kuMDala, pazu, dAsa aura karmakaroM ina pAMcoM ke prati priyatA-apriyatA kA bhAva na lAnA / kA samUha-ina sabako chor3a aisA karane para tu kAmarUpI 16. parigraha ke dravya kSetra (icchAnukUla rUpa banAne meM samartha) hogaa| pariggaho nAma sAdhumerAtikkameNa gho| mAhana-ahiMsaka, zramaNa / brAhmaNa / __(Avaca 2 pR 93) ___ 'mAhaNe' tti mA vadhItyevaMrUpaM mano vAk kriyA ca sAdhu-maryAdA kA atikramaNa kara vastu kA grahaNa yasyAsau mAhanaH / karanA parigraha hai| (uzAva pa 442) pariggahe caunvihe paNNatte, taM jahA-davvato, khettato, jo kahatA hai-mA hana-mata mAro aura jisakI kAlato, bhaavto| dabbato savvadavvehi, khettato savvaloe, mAnasika-vAcika-kAyika pravRtti ahiMsAtmaka hotI haiM, kAlato diyA vA rAyo vA, bhAvato appagdhe vA mahagghe vaa| (daacU 185) jo loe baMbhaNo vutto, aggI vA mahio jhaa| parigraha ke cAra prakAra sayA kusalasaMdiTheM, taM vayaM bUma mAhaNaM / / dravyata:-saba drvy| jo na sajjai AgaMtuM, pavvayaMto na soyii| kSetrata:--saba kssetr| ramae ajjavayaNami, taM vayaM bUma mAhaNaM / / kAlataH --dina-rAta / jAyarUvaM jahAmaTThaM, nitamalapAvagaM / bhAvataH- alpamUlya aura bahumUlya / rAgahosabhayAIyaM, taM vayaM bama mAhaNaM / /
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAhana mAhaNaM // tasapANe viyANettA, saMgaNa ya thAvare | jona hiMsai tiviNaM, taM vayaM bUma mAhaNaM // kohA vA jai vA hAsA, lohA vA jai vA bhayA / musaM na vayaI jo u, taM vayaM bUma mAhaNaM // cittamaMtamacittaM vA, appaM vA jai vA bahuM / na geNDi adattaM jo, taM vayaM bUma divvamANusatericchaM, jo na sevai maNasA kAyavakkeNaM, taM vayaM bUma jahA pomaM jale jAyaM, novalippai evaM alito kAmehi, taM vayaM bUma mAhaNaM // alolupaM muhAjIvI, aNagAraM akiMcaNaM / asaMsattaM hitthesu taM vayaM bUma mAhaNaM // ( u 25 / 19-27) mehuNaM / mAhaNaM // vAriNA / mAhana vaha hai, jo agni kI bhAMti sadA loka meM pUjita hai / * jo saMyoga hone para Asakta nahIM hotA, viyoga ke samaya zoka nahIM karatA, jo Aryavacana meM ramaNa karatA hai / 0 jo agni meM tapAkara zuddha kie hue aura ghise hue sone kI taraha vizuddha hai tathA rAga-dveSa aura bhaya se rahita hai / * jo trasa aura sthAvara jIvoM ko bhalI-bhAMti jAnakara mana, vANI aura zarIra se unakI hiMsA nahIM karatA / 0 534 "kammuNA baMbhaNo hoi ( u 25 / 29-31) om kA japa karane mAtra se koI brAhmaNa nahIM hotA / brahmacarya ke pAlana se brAhmaNa hotA hai / * manuSya karma se brAhmaNa hotA hai / naiva OMkAropalakSaNatvAd OM bhUrbhuvaH sva' rityAdyuccAraNarUpeNa brAhmaNaH / brahmaNazcaraNaM brahmacaryam |'''' dve brahmaNI veditavye, zabdabrahmaparaM ca yat / zabdabrahmaNi niSNAtaH paraM brahmAdhigacchati // O 0 mAhana kI utpatti ( uzAvR pa 528 ) 'OM bhUrbhuvaH svaH' ityAdi uccAraNa se koI brAhmaNa nahIM hotA / jo brahma kI caryA meM lIna rahatA hai, vaha brAhmaNa hai / jo brahmacarya kA pAlana karatA hai, vaha brAhmaNa hai / O jo krodha, hAsya, lobha yA bhaya ke kAraNa asatya nahIM tAhe abhigayANi saDDhANi bhavaMti bolatA / * jo sacitta yA acitta koI bhI padArtha thor3A yA adhika kitanA hI kyoM na ho, usake adhikArI ke die binA nahIM letA | * jo deva, manuSya aura tiryaMca saMbaMdhI maithuna kA mana, vacana aura kAyA se sevana nahIM karatA / * jisa prakAra jala meM utpanna huA kamala jala se lipta nahIM hotA, isI prakAra jo kAmabhogoM se lipta nahIM hotA / lolupa nahIM hai, niSkAmajIvI, gRha-tyAgI aura akiMcana hai tathA gRhasthoM meM anAsakta hai / .......na oMkAreNa baMbhaNo 'baMbhacereNa baMbhaNo.... brahma ke do prakAra haiM zabdabrahma aura parabrahma / zabdabrahma meM niSNAta vyakti parabrahma ko prApta karatA hai / mAhana kI utpatti bharaho sAvae sahAvettA bhaNatimA kammaM pesaNAdi vA kareha, ahaM tubbhaM vitti kappemi, tumbhehi par3hate ha sutehi sAdhusussUsaNaM kuNaMtehi acchiyavvaM, tAhe te divasadevasiyaM bhuMjaMti / ya bhAMti - jahA tubbhaM jitA aho bhavAn varddhate bhayaM mA haNAhitti evaM te uppannA mAhaNA NAma, je tesi puttA uppajjaMti te sAhUNaM uvaNijjaMti, jati NittharaMti to laTTha aha na nittharaMti AriyA vedA katA bharahAdIhi tesi sajjhAto houtti, tesu vedesu titthagarathutIo jatisAvagadhammo saMtikammAdi yannijjati / ( AvacU 1 pR 213 - 215 ) RSabhaputra cakravartI bharata ne zrAvakoM ko Amantrita kara nirdeza diyA- tuma kRSi, vyApAra Adi koI karma mata karo, maiM tumheM AjIvikA duuNgaa| Aja se paThanazravaNa aura saMtoM kI upAsanA- ye hI tumhAre kArya hoNge| tuma mujhe pratidina isa bhASA meM sAvadhAna karate raho - aho ! kaSAya aura pramAda kA bhaya bar3ha rahA hai, Apa unase parAjita ho rahe haiM, ataH 'mA hana, mA hana', kisI ko utpIr3ita mata kro| isa prakAra 'mAhana' zabda kI utpatti huI / una brAhmaNoM ke putra yadi samartha hote to sAdhu bana jAte anyathA vratadhArI tattvajJa zrAvaka bana jAte /
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa kA svarUpa 535 mokSa bharata ne unake svAdhyAya ke lie vedoM kI racanA ya / tattha jo mahaMta gaMthaM ahijjati so gNthmedhaavii| kI, jinameM arhata-stuti, munidharma, zrAvakadharma aura merA majjAyA bhaNNati tIe merAe dhAvatitti merAzAMtikarma upavarNita the| medhaavii| (dajicU pR 203) (brAhmaNa zabda ke prAkRta rUpa do banate haiM--mAhaNa medhAvI-adhyayanArthAvadhAraNazaktimAn maryAdAvartI vA / aura baMbhaNa / 'mAhaNa' ahiMsA kA aura 'baMbhaNa' brahmacarya ....medhAvI maryAdAnativartI // (uzAva 5.90) (brahma-ArAdhanA) kA sUcaka hai / ahiMsA ke binA brahma medhAvI do prakAra ke haiMkI ArAdhanA nahIM ho sakatI / isa pragAr3ha saMbaMdha se donoM 1. granthamedhAvI ---mahAn granthoM kA adhyetA, bahuzruta zabda ekArthavAcI bana gae / zAntyAcArya ne eka sthAna para ___ athavA adhyayana ke lie avadhAraNazakti saMpanna / 'mAhaNa' kI vyAkhyA ahiMsaka ke rUpa meM kI hai aura zeSa 2. maryAdAmedhAvI - medhA-maryAdA ke anusAra calane sthAnoM meM 'mAhaNa' kA artha unhoMne brAhmaNa jAti se vAlA, maryAdA kA atikramaNa nahIM karane vaalaa| saMbaMdhita mAnA hai| dekheM--uttarajjhayaNANi 9 / 6 kA ttippnn)| (mehAvitti sakRd dRSTazrutakarmajJaH-jo eka bAra dekhe mithyAkAra-sAmAcArI kA eka bheda / anucita hue yA sune hue kArya ko karane kI paddhati jAna jAtA hai, vaha medhAvI hotA hai| ---upAsakadazAvatti patra 218) kArya hone para 'merA pApa niSphala / ho' aisA khnaa| (dra. sAmAcArI) mokSa-karmabandhana se mukta avasthA / mithyAdRSTi-mithyAtva, satya ke prati viparIta 1. mokSa kA svarUpa dRsstti| (dra. guNasthAna) 2. mokSa kA mArga mithyAzruta -mithyAdRSTi kA zrutajJAna * jJAna-kriyA-samanvaya se mokSa (dra. vAda) (dra. zrutajJAna) 3. mokSa : sAdhya aura siddhi muni-jJAnI, sAdhu / * mokSa se pUrva kI avasthA (dra. siddha) * jIva aura karma kA saMbaMdha anAdi ....... 'nANeNa ya muNI hoi........| (u 25 / 30) (dra. karma) 4. anAdi saMbaMdha kA aMta kaise ? vijANatIti muNI, sAvajjesu vA moNavatIti muNI / | * mokSa kA sthAna (dra. ISatprAgbhArA) (daacU pR 233) jo jJAna kI ArAdhanA karatA hai, vaha muni hotA hai| 1. mokSa kA svarUpa jo jJAtA hai, vaha muni hai athavA jo sAvadha kAryoM ke ....... aTThavihakammamukko nAyavvo bhAvao mukkho / / prati mauna rahatA hai, vaha muni hai| mokSaH aSTavidhaka cchedaH / kSAyikabhAva evAtmano muNati-pratijAnIte sarva viratimiti maNiH / muktatvalakSaNo mokSaH / (uni 497 zAva pa 555) (uzAvR pa 357) mukta jo sarvavirati kI pratijJA karatA hai, vaha muni hai| mokSa kA artha haimuni ko jIvanacaryA / (dra. zramaNa) 1. jJAnAvaraNIya Adi ATha karmoM kA samUla ucched| munisuvrata-unnIsaveM tiirthNkr| (dra. tIthaMkara) 2. AtmA kA kSAyikabhAva meM pratiSThita honaa| mUla-prAyazcitta kA AThavAM prakAra / / bandhaM jIvakarmayogaduHkhalakSaNaM, mokSaM ca tadviyogasukha(dra. prAyazcitta) lakSaNam / (dahAvR pa 159) medhAvI-artha ke grahaNa aura avadhAraNa meM kuzala / jIva aura karma kA saMbaMdha honA baMdha hai| usakA ___ maryAdAvAn / lakSaNa hai-duHkha / karma ke yoga se vimukta honA mokSa hai| medhAvI duviho, taM jahA-gaMthamedhAvI merAmedhAvI usakA lakSaNa hai-avyAbAdha sukha /
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa gANaM payAsagaM sohao tavo saMjamo ya guttikaro / tihapi sabhAoge mokkho jiNasAsaNe bhaNio || ( Avani 103 ) 536 jJAna prakAza karane vAlA hai / tapa zodhana karatA hai / saMyama gupti - nigraha karatA hai / tInoM ke samAyoga samanviti ko jinazAsana meM mokSa kahA gayA hai| nivvANaM ti abAhaM ti, siddhI logaggameva ya / khemaM sivaM aNAbAhaM, jaM caraMti mahesiNo // ( u 23383 ) jo nirvANa hai, jo abAdha, siddhi, lokAgra, kSema, ziva aura anAbAdha hai, jise mahAn kI eSaNA karane vAle prApta karate haiM, vaha mokSa hai / ..... savvaguNasaMpannayAe NaM apuNarAvatti jaNayai / aNarAvata pattae ya NaM jIve sArIramANasANaM dukkhANaM no bhAgI bhavai / ( u 29/45) sarvaguNasaMpannatA se jIva apunarAvRtti (mukti) ko prApta hotA hai / apunarAvRtti ko prApta karane vAlA jIva zArIrika aura mAnasika duHkhoM kA bhAgI nahIM hotA / 2. mokSa kA mArga nANaM ca daMsaNaM ceva caritaM ca tavo tahA / eyaM maggamaNupattA jIvA gacchaMti soggaiM // ( u 28 / 3) jJAna, darzana, cAritra aura tapa ke mArga meM prasthita jIva sadgati ko prApta hote haiM / nAdaMsaNissa nANaM, nANeNa viNA na huMti caraNaguNA / aguNissa natthi mokkho, natthi amokkhassa nivvANaM // ( u 28 30) adarzanI ( asamyaktvI) ke samyagjJAna nahIM hotA / jJAna ke binA cAritraguNa nahIM hote / aguNI vyakti kI mukti nahIM hotI / amukta kA nirvANa nahIM hotA / tassesa maggo guruviddha sevA, vivajjaNA bAlajaNassa dvarA / sajjhAyae gaMta nisevaNA ya, suttatthasaMcitaNayA dhiya // ( u 32/3 ) guru aura vRddhoM kI sevA karanA, ajJAnI janoM kA dUra se hI varjana karanA, svAdhyAya karanA, ekAMtavAsa karanA, sUtra aura artha kA cintana karanA tathA dhairya rakhanA - yaha mokSa kA mArga hai / mokSa: sAdhya aura siddhi chaMda niroheNa uvei mokkhaM, Ase jahA sikkhiya vammadhArI / puvvAI vAsAiM carappamatto, tamhA muNI khippamuvei mokkhaM // ( u 4 / 8) zikSita ( zikSaka ke adhIna rahA huA) tanutrANadhArI azva jaise raNa kA pAra pA jAtA hai, vaise hI svacchandatA kA nirodha karane vAlA muni saMsAra kA pAra pA jAtA hai / pUrvajanma meM jo apramatta hokara vicaraNa karatA hai, vaha usa apramattavihAra se zIghra hI mokSa ko prApta hotA hai / saddhaM nagaraM kiccA, tavasaMvaramaggalaM / khaMti niuNapAgAraM tiguttaM duppadhaMsayaM // dhaNuM parakkama kiccA, jIvaM ca iriyaM sayA / dhiraM ca keyaNaM kiccA, sacceNa palimaMthae / tavanArAyajutteNa, bhettUrNa muNI vigayasaMgAmo bhavAo 1 kammakaMcuyaM parimuccae || ( u 9 / 20- 22) 0 zraddhA ko nagara, tapa aura saMyama ko argalA, kSamA yA sahiSNutA ko trigupta - burja, khAI aura zataghnI sthAnIya mana, vacana aura kAyagupti se surakSita, durjeya aura surakSA nipuNa parakoTA banA / * parAkrama ko dhanuSa, IryApatha ko usakI Dora aura dhRti ko usakI mUTha banA use satya se bAMdhe / * tapa- rUpI loha - bANa se yukta dhanuSa ke dvArA karma rUpI kavaca ko bheda ddaale| isa prakAra saMgrAma kA anta kara muni saMsAra se mukta ho jAtA hai / 3. mokSa : sAdhya aura siddhi soccA jANai kallANaM, soccA jANai pAvagaM / ubhayaM pi jANaI soccA, ja cheyaM taM samAyare // (da 4|11 ) jIva sunakara kalyANa ko jAnatA hai aura sunakara hI pApa ko jAnatA hai / kalyANa aura pApa sunakara hI jAne jAte haiM / vaha unameM jo zreya hai usI kA AcaraNa kare / jo jIve viviyANAi, ajIve vi viyANai / jIvAjIve viyANato, so hu nAhii saMjamaM // jayA jIve ajIve ya, do vi ee viyANai / tayA gaI bahuvihaM, savvajIvANa jAI // ....tayA puNNaM ca pAvaM ca, baMdhaM mokkhaM ca jANaI // tayA nivvidie bhoe, je divve je ya mANuse //
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa yoga "tayA cayai saMjogaM, sabbhitarabAhiraM / / jIvakarmaNoranAdisaMyogasya dhAtUkanakAdisaMyoga""tayA muMDe bhavittANaM, pavvaie aNagAriyaM // dRSTAMtadvAreNAbhidhAnaM tadvadevAnAditve'pyupAyato jIvakarma.''tayA saMvaramukkiLaM, dhamma phAse aNuttaraM / saMyogasyAbhAvakhyApanArtham, anyathA muktyanuSThAna'"tayA dhuNai kammarayaM, abohikalusaM kaDaM // vaiphalyApatteH / (uni 34 zAvR pa 25) .."tayA savvattagaM nANaM, daMsaNaM cAbhigacchaI / / jaise svarNa aura miTTI kA anAdikAlIna saMyoga .."tayA logamalogaM ca, jiNo jANai kevalI / / saMtAnagata hone para bhI agni Adi upAyoM se vicchinna ..."tayA joge nilaMbhittA, selesi paDivajjaI // hotA hai, vaise hI jIva aura karma kA pravAharUpa se anAdi .."tayA kamma khavittANaM, siddhi gacchai niiro|| saMbaMdha tapa, saMyama Adi upAyoM se vicchinna hotA hai| ..."tayA logamatthayattho, siddho havai saaso| anyathA mukti ke lie kiye jAne vAle anuSThAnoM kI (d4|13-25) sArthakatA nahIM ho sktii| sAdhya-siddhi kA krama mohanIya-zraddhA aura cAritra ko vikRta karane 0 jo jIvoM ko bhI jAnatA hai, ajIvoM ko bhI jAnatA vAlA karma / (dra. karma) hai, vaha jIva aura ajIva donoM ko jAnane vAlA hI yathAkhyAta cAritra-vItarAga kA cAritra / saMyama ko jAnatA hai|| (dra. cAritra) * jaba manuSya jIva aura ajIva -ina donoM ko jAna letA hai taba vaha saba jIvoM kI bahavidha gatiyoM ko mAna yathApravRttikaraNa -vaha pariNAmavizeSa jisase jIva bhI jAna letA hai| durbhedya rAgadveSAtmaka graMthi ke 0 vaha puNya, pApa, bandha aura mokSa ko bhI jAna letA hai| samIpa pahuMcatA hai / (dra. karaNa) * vaha deva aura manuSya ke bhogoM se virakta ho yoga-mana, vacana aura zarIra kI pravRtti / jAtA hai| / 1. yoga kI paribhASA aura prakAra * vaha Abhyantara aura bAhya saMyogoM ko tyAga detA hai| * manoyoga 0 vaha muMDa hokara anagAra-vRtti ko svIkAra karatA hai| * kevalI ke manoyoga (da. guNasthAna) 0 vaha utkRSTa saMvarAtmaka anuttara dharma kA sparza 0 vacanayoga karatA hai| * kevalI kA bolanA vacanayoga (dra. kevalI) 0 vaha abodhi rUpa pApa dvArA saMcita karma-raja ko 0 kAyayoga prakampita kara detA hai| 2. dravyayoga-bhAvayoga 0 vaha sarvatragAmI kevalajJAna aura kevaladarzana ko prApta / 3. bhAvayoga mizra nahIM kara letA hai| 4. bhAvasatya 0 vaha jina aura kevalI hokara loka-aloka ko jAna | 5. karaNasatya letA hai| 6. yogasatya * vaha yogoM kA nirodha kara zailezI avasthA ko prApta 7. yogaparityAga ke pariNAma * yoganirodha kI prakriyA hotA hai| (dra. kevalI) . vaha karmoM kA kSaya kara raja-mukta bana siddhi ko * yoga aura lezyA (dra. lezyA) * yoga se karmabaMdha (dra. karma) prApta karatA hai| * vaha loka ke agra bhAga meM zAzvata siddha hotA hai| 1. yoga kI paribhASA aura prakAra 4. anAdi saMbaMdha kA anta kaise ? jaM teNa jujjae vA sa kammuNA jaM ca jujjae tammi / jaha dhAU kaNagAI sabhAvasaMjogasaMjyA haMti / to jogo so ya mao tiviho kAyAivAvAro / / ia saMtaikammeNaM aNAisaMjuttao jIvo / (vibhA 3499)
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga 538 jisase AtmA karma se sambaddha hotI hai, vaha yoga hai / usake tIna prakAra haiM- manoyoga, vacanayoga, kAyayoga / manoyoga .....taNuvAvArAhiamaNadavvasamUhajIvavAvAro / somaNa jogo bhaNNai maNNai neyaM jao teNaM // kAyayoga se gRhIta manodravya ke vyApAra hotA hai, vaha manoyoga hai| ciMtana-manana kiyA jAtA hai / audArikarvakriyAhArakazarIravyApArAhRtamanodravyasAcivyAjjIvavyApAro manoyogaH / ( nandImavRpa 112 ) ( vibhA 364 ) dvArA jIva kA jo manoyoga se jJeya kA audArika, vaikriya aura AhAraka zarIra kI pravRtti se gRhIta manovargaNA ke pudgaloM ke sahayoga se hone vAlA jIva kA cintanAtmaka prayatna manoyoga hai / vacanayoga ....taNujogA hiavaidavvasamUhajIvavAvAro / so va jogo bhaNNai vAyA nisirijjae teNaM // ( vibhA 363 ) dvArA jIva kA jo vacanayoga se zabda - kAyayoga se gRhIta zabdadravya ke vyApAra hotA hai, vaha vacanayoga hai / dravyoM kA nisarjana hotA hai / audArikavaikriyAhArakavyApArAhRtavAgdravyasamUhasAcivyAjjIvavyApAro vAgyogaH / ( nandImavRpa 112) audArika, vaikriya aura AhAraka zarIra kI pravRtti se gRhIta bhASAvargaNA ke pudgaloM ke sahayoga se hone vAlA jIva kA bhASAtmaka prayatna vacanayoga hai / kAyayoga audArikAdizarIrayuktasyAtmano vIryapariNativizeSaH ( nandImavu pa 112 ) kAyayogaH / audArika Adi zarIra ke dvArA hone vAlI AtmA kI vIryapariNati kAyayoga hai / kAyayoga ke tIna rUpa ....taNusaMraMbheNa jeNa muMbai sa vAio jogo / Hors yasa mANasio taNujogo ceva sa vibhatto // ( vibhA 359 ) bhAvayoga mizra nahIM jisa kAyavyApAra se jIva zabda dravyoM ko chor3atA hai, vaha vacanayoga hai / jisa kAya kI pravRtti se jIva manodravyoM ko manana meM vyApRta karatA hai, vaha manoyoga hai / eka kAyayoga hI upAdhibheda se tIna rUpoM meM vibhakta hai / 2. dravyayoga- bhAvayoga mano-vAk kAyayogapravartakAni dravyANi mano-vAkkAyaparispandAtmako yogazca dravyayogaH / yastvetadubhayarUpayogaheturadhyavasAyaH sa bhAvayogaH / (vibhAmavR 1 pR 685 ) dravyayoga - 1. mana, vacana aura kAya ke pravartaka dravya / 2. mana, vAk aura zarIra kA parispandana / bhAvayoga-dravyayoga ke sahayoga se hone vAlA adhyavasAya | 3. bhAvayoga mizra nahIM kammaM joganimittaM subho'subho vA sa egasamayammi / hojja na u ubhayarUvo kammaMpi tao tayaNurUvaM // na maNa-i-kAogA subhAsubhA vi samayammi dI saMti / davvammi mIsabhAvo bhavejja na u bhAvakaraNammi || bhANaM subhama subhaM vA na u mIsaM jaM ca bhANavirame vi / lesA subhAsubhA vA subhamasubhaM vA tao kammaM // ( vibhA 1935 - 1937) vaha yoga eka samaya meM yA nahIM hotA / karmabaMdha kA hetu hai yoga / to zubha hotA hai yA azubha, mizra kucha kahate haiM-' avidhi se dAna Adi kA upadeza dene, avidhi se pUjA, vandanA Adi pravRtti karane se zubha aura azubha - mizra yoga hotA hai' para yaha kathana ayukta hai| vyavahAra naya kI apekSA dravyayoga mizra ho bhI sakatA hai kintu nizcaya naya ke abhimata meM dravyayoga aura bhAvayoga -- donoM hI mizra nahIM ho sakate / adhyavasAya ke do prakAra haiM zubha aura azubha / adhyavasAya kA tIsarA prakAra zubhAzubha yA mizra adhyavasAya AgamoM meM kahIM bhI pratipAdita nahIM hai / kAraNa ke anurUpa kArya hotA hai isalie zubha adhyavasAya yA bhAvayoga se puNya aura azubha se pApa kA baMdha hotA hai / puNya aura pApa kA mizraNa nahIM hotA, mizra baMdha nahIM hotA /
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ yogaparityAga ke pariNAma yogasaMgraha dhyAna aura lezyA zubha yA azubha hote haiM, mizra nahIM yogasaMgraha-AlocanA Adi ke dvArA prazasta hote / ye bhAvayoga haiN| ata: bhAvayoga mizra nahIM hotaa| yogoM kA saMgrahaNa / jJAna Adi kI 4. mAvasatya vRddhi ke hetuoM kA saMgrahaNa / bhAvasatyena zuddhAntarAtmatArUpe pAramArthikAvitathatve / AloyaNA niravalAve, AvaI daDhadhammayA / (uzAvR pa 591) aNissiovahANe ya, sikkhA NippaDikammayA / / bhAvasatya kA artha hai-antarAtmA kI scaaii| aNNANayA alohe ya, titikkhA ajjave suI / bhAvasacceNaM bhAvavisohiM jnnyi| bhAvavisohIe sammadiTThI samAhI ya, AyAre viNaovae / vadramANe jIve arahaMtapannattassa dhammassa ArAhaNayAe dhiI maI ya saMvege, paNihI suvihi saMvare / abbhuThei, "abbhuTTittA paralogadhammassa ArAhae havai / attadosovasaMhAro, savvakAmavirattiyA / / (u 29 / 51) paccakkhANA viussagge, appamAe lavAlave / bhAvasatya se jIva bhAva kI vizuddhi ko prApta karatA jhANasaMvarajoge ya, udae mAraNaMtie / hai / bhAvavizuddhi meM vartamAna jIva arhat-prajJapta dharma kI saMgANaM ca pariNA, pAyacchittakaraNe iya / ArAdhanA ke lie taiyAra hotA hai / arhat prajJapta dharma kI ArAhaNA ya maraNaMte, battIsaM jogasaMgahA / / ArAdhanA meM tatpara hokara vaha paraloka dharma kA ArAdhaka (Avani 1274-1278) hotA hai| yogasaMgraha ke battIsa prakAra-. 5.karaNasatya 1. AlocanA-apane pramAda kA nivedana krnaa| karaNasatyaM-yatpratilekhanAdikriyAM samyagupayuktaH / 2. nirapalApa-Alocita pramAda kA aprakaTIkaraNa / (uzAva pa 592) 3. ApatkAla meM dRr3hadharmatA-kisI bhI prakAra kI vihita kriyAoM (pratilekhanA Adi) ko samyak __ Apatti meM dRr3hadharmI bane rhnaa| prakAra se sampAdita karanA karaNasatya hai| 4. anizritopadhAna dUsaroM kI sahAyatA lie binA karaNasacceNaM karaNasatti jnnyi| karaNasacce vaTTa tapaHkarma krnaa| mANe jIve jahAvAI tahAkArI yAvi bhavai / 5. zikSA-sUtrArtha kA paThana-pAThana tathA vihita kriyA (u 29 / 52) kA aacrnn| karaNasatya se jIva karaNa-zakti (apUrva kArya karane 6. niSpratikarmatA-zarIra kI sAra-saMbhAla yA cikitsA kA sAmarthya) ko prApta karatA hai| karaNa-satya meM vartamAna kA vrjn| jIva jaisA kahatA hai vaisA karatA hai| 7. ajJAtatA-ajJAta rUpa meM tapa karanA, usakA pradarzana 6. yogasatya yA prakhyApana nahIM karanA / 8. alobha-nirlobhatA kA abhyAsa / jogasacceNaM jogaM visohei / (u 29 / 53) 9. titikSA-kaSTa-sahiSNutA, parISahoM para vijaya pAne yogasatya se mana, vANI aura kAyA kI pravRtti kA kA abhyAsa / vizodhana hotA hai| 10. Arjava-saralatA / 7. yogaparityAga ke pariNAma 11. zuci-pavitratA-satya, saMyama Adi kA AcaraNa / jogapaccakkhANeNaM ajogattaM jnnyi| ajogI NaM 12. samyagdaSTi samyagdarzana kI zuddhi / jIve navaM kammaM na baMdhai puvvabaddhaM nijjarei / (u 29 / 38) 13. samAdhi-citta-svAsthya / yoga-pratyAkhyAna se jIva ayogatva (sarvathA aprakaMpa- 14. AcAra-AcAra kA samyak prakAra se pAlana / bhAva) ko prApta hotA hai| ayogI jIva nae karmoM kA 15. vinayopaga ---vinamratA / arjana nahIM karatA aura pUrva ajita karmoM ko kSINa kara 16. dhatimati-dhairyayukta buddhi| 17. saMvega --saMsAra-vairAgya athavA mokSa kI abhilASA / For Private & Personal use only
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ yogasaMgraha 18. praNidhi - adhyavasAya kI ekAgratA / 19. suvidhi sad anuSThAna / 20. saMvara - AzravoM kA nirodha / 21. AtmadoSopasaMhAra apane doSoM kA upasaMharaNa | 22. sarvakAmaviraktatA sarva viSayoM se vimukhatA / 23. pratyAkhyAna mUlaguNa viSayaka tyAga / 24. pratyAkhyAna uttaraguNa viSayaka tyAga / 25. vyutsarga- zarIra, bhaktapAna, upadhi tathA kaSAya kA visarjana 540 26. apramAda -AtmA kI satata smRti / 27. lavAlava - sAmAcArI ke pAlana meM satata jAgarUkatA / 28. dhyAnasaMvarayoga - mahAprANa dhyAna kI sAdhanA / 29. mAraNAMtika udaya mAraNAMtika vedanA ke udaya hone para bhI zAnta aura prasanna rahanA / 30. saMga- parijJA Asakti kA tyAga 31. prAyazcittakaraNa doSa-vizuddhi kA anuSThAna / 32. mAraNAMtika ArAdhanA-mRtyukAla meM ArAdhanA / yogasaMgraha ke cAra udAharaNa ujjeNIe dhaNavasu aNagAre dhammaghosa caMpAe / asate satthavibhama vosiraNaM sijjhaNA ceva // gavaraM ca vivakSaNa muMDibaMba ajapUsabhUI ya / AyANa samitte suhume jhANe vivAdo ya // rohIDagaM ya navaraM lalio guDDI a rohiNI gaNiA / dhammaru kaTuaduddhidANAyayaNe a kaMmudae / nayarI va caMpanAmA jiNadevo satyavAha ahichattA / aDavI ya teNa agaNI sAvaya saMgANa voriNA // ( Avani 1281,1317- 1319) 1. dudharmitA yogasaMgraha ujjayinI nagarI ke zreSThI dhanavasu kA sArtha campA magarI kI ora jA rahA thaa| usa sArtha ke sAtha dharmapoSa muni bhI the| bhIloM ke AtaMka ke kAraNa sArtha aTavI meM bhaTaka gyaa| sArtha ke loga kaMdamUla khAkara apanA peTa bharate / unhoMne muni ko bhI AmaMtrita kiyA, kintu muni ke lie kaMdamUla abrAhma the, ataH muni ne adIna bhAva se bhaktapratyAkhyAna anazana svIkAra kara liyaa| unhoMne dhyAnamudrA meM kaivalya prApta kiyA aura mukta ho ge| isa prakAra muni ne dur3hadharmitA se yogoM kA saMgraha kiyA / yogasaMgraha ke cAra udAharaNa 2. dhyAnasaMvara yogasaMgraha zimbavardhana nagara muMDikAcaka rAjA puSyabhUti AcArya / eka bAra una bahuzruta AcArya ke mana meM saMkalpa jAgA ki 'sUkSma dhyAna meM praveza karUM, jo mahAprANadhyAna ke sadRza hotA hai| isameM yoganirodha kara nizceSTa honA hotA hai| isa dhyAna kI nivighnatA ke lie bahuzruta ziSya kI apekSA rhegii| abhI yahAM jo ziSya haiM, ve saba agItArtha haiM yaha socakara AcArya ne bahivihArI gItArtha ziSya puSyamitra ko bulAyA aura dhyAnakakSa ke dvAra para use praharI ke rUpa meM niyukta kara dhyAnasthita ho gaye / puSyamitra kisI ko bhI vandanA ke lie kakSa ke bhItara nahIM jAne detA thaa| isase anya ziSyoM ke mana meM kutUhala aura saMdeha ho gyaa| eka ziSya ne unheM pUrNataH nizceSTa dekhakara kaha diyA ki AcArya to kAladharma ko prApta ho gaye haiM, kintu puSyamitra batA nahIM rahA hai, koI baMdAla sAdha rahA hogaa| usane kahA- AcArya jIvita haiM, dhyAna kara rahe haiM, Apa loga koI vighna na kreN| kisI ne isa bAta kA vizvAsa nahIM kiyA, usase jhagar3ane lge| rAjA ko bhI bulA liyaa| rAjA ne AcArya kI mRtyu kI ghoSaNA kara zivikA taiyAra krvaaii| AcArya ne puSyamitra se dhyAna se pUrva hI kaha diyA thA ki koI vizeSa Apattijanaka sthiti ho to mere aMgUThe ko dabA denA isa nirdeza ke anusAra ziSya ne aMgUThe kA sparza kiyA aura AcArya ne tatkAla dhyAna ko sampanna kara upAlambha diyA ki mere dhyAna meM yaha vyAghAta kyoM kiyA ? isa prakAra AcArya ne dhyAna-saMdarayoga se yoga saMgRhIta kiye| 3. mAraNAMtika vedanA - adhisahana yogasaMgraha - roTika nagara meM lalitA goSThI rohiNI gaNikA usa goSThI ke lie bhojana pakAtI thI / eka dina usane laukI (tumbA) kI sabjI atyanta ArambhapUrvaka bnaaii| usane gaMdha se jAna liyA ki laukI kar3avI hai / goSThI ke sadasyoM ke tiraskAra ke bhaya se usane tatkAla nirNaya liyA maiM dUsarI laukI kI sabjI banA detI hUM aura ise bhikSAcaroM ko de detI hUM usI samaya dharmaruci anagAra mAsakSamaNa ke pAraNe ke lie usa para meM praviSTa hue| usane vaha pUrI sabjI muni ke pAtra meM DAla dii| muni use lekara upAzraya meM Ae, guru ko nivedita kiyaa| guru ne dekhA aura jAna liyA ki yaha AhAra jo bhI karegA vaha mRtyu ko prApta hogaa| guru ne use visarjita
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoni ke prakAra 1 karane kA nirdeza diyA / dharmaruci anagAra usa AhAra ko lekara jaMgala meM gae / pariSThApana ke lie baiThe / eka bUMda nIce gira gii| vahAM cIMTiyAM AI aura tatkAla mara gaIM / 'maiM svayaM hI isako khA lUM jisase anya jIvoM kA ghAtaka na banUM', yaha soca unhoMne usa zAka ko khA liyA / tIvra mAraNAntika vedanA huI / usa vedanA ko samabhAva se sahana kara mukta ho gae / mAraNAntika vedanA ko sahana karane se yoga saMgRhIta hote haiN| I isa prakAra 4. saMgaparijJA yogasaMgraha 'jinadatta sArthavAha caMpAnagarI se ahicchatrA kI ora jA rahA thA / mArga meM bhIloM ke AtaMka se AtaMkita ho vaha saghana jaMgala meM pahuMca gayA, jahAM sAmane agni jala rahI thI, pIche se vyAghra A rahe the, donoM ora prapAta the / isa sthiti meM apane Apako asurakSita jAnakara jinadatta ne sAmAyika kA saMkalpa grahaNa kiyA aura kAyotsarga pratimA meM sthita ho gyaa| jaMgala ke hiMsra pazuoM ne use ghera liyA aura mAMsa khAne usa para jhapaTa pdd'e| ve noca-noMcakara mAMsa khAne lge| jinadatta samabhAva kI zreNI meM ArohaNa karatA gayA / kucha hI samaya meM vaha siddha, buddha mukta ho gayA / isa prakAra usane zarIra ke mamatva-tyAga se yogoM kA saMgrahaNa kiyA / (battIsa yogasaMgraha ke anya udAharaNoM ke lie dekheM - Avani 1279-1320 2152-212) yogasaMgraha ke apara prakAra battIsaM jogasaMgahA - dhammo solasavidhaM evaM sukkaMpi, ete battIsa jogANaM saMgahahetU / ( AvacU 2 pR 152) yogasaMgraha ke anya battIsa prakAra - dharmadhyAna aura zukladhyAna ke solaha-solaha prakAra prakAra (svarUpa), lakSaNa, Alambana aura anuprekSAinameM se pratyeka ke cAra-cAra prakAra hone se dharma aura zukla dhyAna ke battIsa prakAra hote haiM / (dra dhyAna ) - utpattisthAna | yoni - 541 ---- 1. yoni kA nirvacana 2. yoni ke prakAra 3. sacitta-acitta mizra yoni 4. zIta-uSNa- mizra yoni 5. saMvRta - vivRta mizra yoni 6. yoni ke anya prakAra 1. yoni kA nirvacana yuvanti - taijasakA rmmaNazarIravantaH santa audArikazarIreNa vaikriyazarIreNa vA''sviti yonayo jIvAnAmevotpattisthAnAni / ( nandI mavR pa 8 ) jahAM audArika athavA vaikriya zarIra ke sAtha taijasa aura kArmaNa zarIra kA mizraNa hotA hai, yaha yonijIva kA utpattisthAna hai / yoni 2. yoni ke prakAra joNIo sacitta - sIta-saMbuDAdiyAo caurAsItilakkhavihANA vA / ( nandI pR 1) yoni ke tIna-tIna prakAra -- 1. sacitta, acitta, mizra / 2. zIta, uSNa, zItoSNa / 3. saMvRta, vivRta, saMvRta-vivRta / athavA yoni ke caurAsI lAkha prakAra haiM / ( caurAsI lAkha jIvayoni puDhavIjalajalaNamAruya ekkekke satta satta lakkhAo / varNa patteya aNate dasa coTsa joNilakkhAo || vilidie do do cauro cauro ya NArayasuresu / tirie huMti cauro coTsa lakkhA ya maNuesu || ( AcArAMga vRtti patra 22 ) sAta lAkha pRthvIkAya, sAta lAkha apkAya, sAta lAkha tejaskAya, sAta lAkha vAyukAya, dasa lAkha pratyeka vanaspatikAya, caudaha lAkha sAdhAraNavanaspatikAya, do lAkha dvIndriya, do lAkha trIndriya, do lAkha caturindriya, cAra lAkha nAraka, cAra lAkha devatA, cAra lAkha paMcendriya tiryaJca aura caudaha lAkha manuSya ye caurAsI lAkha jIvayoniyAM haiM / pRthvIkAya ke mUla bheda 350 haiM / unako anukrama se pAMca varNa, do gaMdha, pAMca rasa, ATha sparza aura pAMca saMsthAna se guNA karane para pRthvIkAya kI sAta lAkha jAtiyAM banatI haiN| isI prakAra apkAya, tejaskAya aura vAyukAya meM se pratyeka ke mUlabheda 350 haiM / inako bhI pUrvokta vidhi se guNA karane para pratyeka kI sAta-sAta lAkha jAtiyAM banatI haiN| pratyeka vanaspati ke mUla bheda 500, sAdhAraNa vanaspati ke 700, dvIndriya, trIndriya evaM caturindriya meM se pratyeka ke 100, nAraka, devatA va tiryaMcapaMcendriya meM se pratyeka ke 200 tathA manuSya ke 700 mUla
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoni ke anya prakAra 542 rasaparityAga bheda haiN| ina mUla bhedoM kA gaNita isa prakAra hai 2. uSNa-tejaskAya ke jIvoM kI yoni uSNa hotI hai| 5 varNa, 2 gaMdha, 5 rasa, 8 sparza aura 5 saMsthAna-- 3. mizra-zItoSNa-deva, garbhaja-tithaMca aura garbhajainakA paraspara guNana karane para 2000 kI saMkhyA prApta manuSyoM kI yoni zItoSNa hotI hai| pRthvIkAya, hotI hai| isa saMkhyA kA sAta lAkha pRthvIkAya meM bhAga apakAya, vAyukAya, vanaspatikAya, dIndriya, trIndriya, dene para (700000-2000) bhAgaphala 350 hotA hai caturindriya, sammUcchimatiryakpaMcendriya aura sammUaura ye hI pRthvIkAya ke mUla bheda haiN| isI prakAra zeSa cchimamanuSyoM kI yoni zIta, uSNa aura zItoSNayoniyoM ke mUla bheda jAne jA sakate haiM / jIvoM ke utpatti- tInoM prakAra kI hotI hai| sthAna asaMkhya haiM, kintu samAna varNa, gaMdha, rasa, sparza aura yoni saMsthAna vAle sthAnoM ko eka mAnakara unheM caurAsI lAkha egidiya-neraiyA saMvuDajoNI havaMti devA ya / kahA gayA hai|) vigaliMdiyANa viyaDA, saMvaDaviyaDA ya gabbhammi / / 3. sacitta-acitta-mizra yoni (nandIhAvRTi pR 100) missattaM joNIe sukkamacittaM saceyaNaM ruhiraM / yoni ke tIna prakAraahavA sukkaM ruhiraM aceyaNa-saceyaNA joNI / / 1. saMvRta-DhakI huI / deva, nAraka aura ekendriya jIvoM evaM mizratvaM tiryag-manuSyastrIyoneH / tathA kI yoni saMvRta hotI hai| acittA khalu joNI neraiyANaM taheva devANaM / 2. vivRta-prakaTa / vikalendriya, sammUcchimatiryaMcamIsA ya gabbhavasahI, tivihA joNI u sesANaM / / paMcendriya aura sammRcchimamanuSyoM kI yoni vivRta tiryag-manuSyagarbhajavyatiriktAnAM sammUrchanajatiryag hotI hai| manuSyANAM yathA gokRmyAdInAM sacittA, kASThaghaNAdInAma 3. mizra--garbhaja tiryaMcapaMcendriya aura garbhaja manuSyoM cittA, gokRmyAdInAmeva keSAJcit pUrvakRtakSate samud- kI yoni saMvRta-vivRta hotI hai| bhavatAM mizreti tridhAtvam / (nandIhAvRSTi pR 100) 6. yoni ke anya prakAra yoni ke tIna prakAra zaGkhAvartA kUrmonnatA vaMzIpatrA ceti tridhA manuSya, sacitta-sajIva / jIvita gAya ke zarIra meM kRmi strIviSayA syAta / tatra capaidA hote haiM, vaha sacitta yoni hai| uttamanaramAUNaM niyamA kummunnayA havai joNI / 2. acitta-nirjIva / deva aura nArakI kI yoni iyarANa vaMsapattA, saMkhAvattA u rayaNassa / ___acitta hotI hai| (nandIhAvRTi pR 100) 3. mizra-sajIva-nirjIva / garbhaja-manuSya aura garbhaja- 1. zaMkhAvartA-zaMkha ke samAna Avarta (ghumAva) vaalii| tiryaMcoM kI yoni mizra hotI hai| inakI utpatti yaha yoni strI-ratna kI hotI hai| zukra aura zoNita ke sammizraNa se hotI hai| zukra 2. kUrmonnatA--kachue ke samAna unnata / yaha yoni aura zoNita ke jo pudagala AtmasAt ho jAte haiM, tIrthaMkara Adi uttama puruSoM kI mAtA ke hotI hai| ve sacitta aura jo AtmapradezoM se sambaddha nahIM hote, 3. vaMzIpatrikA-bAMsa kI jAlI ke patroM ke AkAra ve acitta kahalAte haiN| vaalii| yaha yoni sAmAnya-janoM kI mAtA ke hotI sammUcchima tiryaMca aura sammUcchima manuSyoM kI yoni tInoM prakAra kI hotI hai| (zaMkhAvartA yoni meM bahata se jIva aura pudagala Ate 4. zIta-uSNa-mizra yoni haiM, garbharUpa meM utpanna hote haiN| unakA caya-upacaya bhI hotA sIosiNajoNiyA savve devA ya gabbhavakkaMtI / hai, kintu ve niSpanna nahIM hote| (dekheM-panavaNA 9 / 26) usiNA ya teukAe, duha narae, tiviha sesANaM // rasaparityAga-dUdha, dahI Adi rasoM kA varjana / ___ (nandIhAvRTi pR 100) khIradahisappimAI paNIyaM pANabhoyaNaM / yoni ke tIna prakAra parivajjaNaM rasANaM tu bhaNiyaM rasavivajjaNaM / / 1. zIta-prathama naraka ke nArakoM kI yoni zIta hotI hai| (u 30 / 26)
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjImatI 1 dUdha, dahI, ghRta Adi tathA praNIta pAna bhojana aura rasoM ke varjana ko rasavivarjana ( rasaparityAga ) tapa kahA jAtA hai / yaha tapa kA cauthA bheda hai ( dra. tapa) tattha nava vigatIto taM jahA - khIraM dadhi navanItaM sappi tellaM mahuM majjaM gulo puggalati / tattha paMca khIrANi - gAvaNaM mahisaNaM uTTINaM ajANaM eliyANaM, uTThINaM dadhi natthi navanItaM ghayaM ca NavaNItaghayavajjA cattAri khIrA / atasI kusuMbasarisavatellANi, eyAto vigatIto levADAti puNa hoMti / do vigaDA TThanippaNNaM ucchumAdi piTThaniSphaNNaM phANiyA donni --- davaguDo ya piMDaguDo ya / madhUNi tiSNi - macchiyaM kuttiyaM bhAmaraM / poggalANi jalacaraM thalacaraM khahacaraM ahavA cammaM maMsaM soNitaM / eyAto nava vigatIto ogAhimaM ca dasamaM / ( AvacU 2 pR 319 ) rasa ( vikRti) ke nau prakAra haiM--kSIra, dadhi, navanIta, ghRta, tela, gur3a, madhu, madya, pudgala (mAMsa) / * kSIra ke pAMca prakAra- gAya, mahiSI, ajA, bher3a aura uSTrikA kA dUdha 0 uSTrikA ke dUdha kA dahI nahIM jamatA / ataH dadhi, ghRta aura navanIta ke cAra prakAra hI banate haiM / taila ke cAra prakAra tila, alasI, kusumbha aura sarasoM -- ina cAroM kA taila vikRti ( vigaya ) hai | zeSa taila vigaya nahIM haiM, kintu lepayukta haiM / 0 gur3a ke do prakAra - dravagur3a aura piNDagur3a / 0 madhu ke tIna prakAra- madhumakkhI, kunta aura bhramara se prApta mAkSika, kauntika tathA bhrAmara madhu / 0 madya ke do prakAra - kASThaniSpanna tathA IkSupiSTaniSpanna | 0 0 pudgala (mAMsa) ke tIna prakAra jalacaraja, sthalacaraja, khecaraja athavA carma, mAMsa, zoNita / 543 ye nava vikRtiyAM haiN| dasavIM vikRti avagAhimaghI yA tela meM talA huA padArtha hai / vistRta vivaraNa ke lie dekheM - ThANaM 9 / 23 kA TippaNa ) | rAjImatI - bhojakula ke rAjanya ugrasena kI putrI / rAjImatI ariSTanemi ke pUrvabhava egammi sannivese gAmAhivassa suto Asi dhaNanAmo kulaputtao | mAuladuhiyA dhaNavaI tassa bhAriyA / annayA tAI gimhayAle majbhaNhe gayAI paoyaNavaseNamarannaM / diTTho ya tattha paMthaparibhaTTho taNhAchuhAparissamAiregeNa nimIliyaloyaNo kicchapANI bhUmitalamaigato kisasarIro rAjImatI - ariSTanemi ke pUrvabhava goNI / taM ca daTThUNa 'aho ! mahAtavassI esa koi imamavatthaM patto' tti saMjAyabhattikaruNehi sitto jaleNa, vIito celaMcaleNa, saMbAhiyANi ya dhaNeNa aMgAI | jAto samAsatyo nIto saggAmaM, paDiyarao ya pacchA''hArAIhi / muNiNA vi dinno uciovaeso / 1 ..... paDivanno ya tehi kAleNa jaidhammo / kAlaM kAUNa sohamme sAmANito jAto dhaNo, iyarA vi jAto tassevamitto / tattha divvasurasuhamaNubhaviu cuto saMto dhaNo uvavanno veyaDDhe sUrateyarAiNo putto cittagainAmA vijjAhararAyA / dhaNavaI vi sUrarAyakannagA hoUNa jAyA tasseva bhAriyA rayaNavaI nAma / AseviyamuNidhammo mAhide ghaNo sAmANito, iyarA ya tammitto jAto / tato cuto dhaNo avarAjito nAma rAyA jAto, sAvi piimaI tassa pattI / kAUNa samaNadhammaM gayAI AraNake kappe / dhaNo sAmANito jAo, iyarA vi tammitto / tato cuo dhaNo saMkharAyA jAto, sA vi jasamaI tasseva kaMtA / tattha saMkho paDivannamuNidhammo arahaMta vacchallAiUhiM nibaddhatitthayaranAmo uvavanno avarAiyavimANe / jasamaIvi sAhudhammapahAveNa tatthevovavaNNA / tato caviUNa dhaNa soriyapure nayare dasaNhaM dasArANaM jeTussa samuddvijayassa rANo sivAdevIe bhAriyAe kucchisi coddasamahAsumiNasUito kattiya kahabArasIe uvavanno puttattAe / uciyasamaeNa ya sAvaNasuddhapaMcamIe pasUyA sivAdevI dArayaM / ..... arinemittika piuNA nAmaM / uggaseNarAyaduhiyA rAyamaI kannagA / sA puNa dhaNavaijIvo aparAjiyavimANAto caviUNa ya tatthovavannA / ( usuvR pa 277-279) eka sanniveza meM dhana nAma kA kulaputra thA, jo grAma ke adhipati kA putra thA / usake dhanapati nAma kI bhAryA thI / eka bAra ve donoM kisI prayojanavaza jaMgala meM gaye / grISmakAla madhyAhna kA samaya / vahAM unhoMne eka kRzakAya muni ko dekhA, jo bhUkha-pyAsa se klAMta, nimIlitanayana, mUcchita avasthA meM bhUmitala para leTA huA thaa| mahAtapasvI ke prati unake mana meM karuNA aura bhakti kA bhAva jAgA, usa para jala chir3akA, vastra se havA kI aura aMgoM ko dabAyA / isase muni ko mUrcchA TUTa gaI / ve use apane gAMva le gaye aura vahAM AhAra Adi se usakI paricaryA kii| muni ne upadeza diyA ! antima vaya meM unhoMne bhI munidIkSA grahaNa kii| vahAM se mara kara muni dhana saudharma
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjImatI 544 rathanemi aura rAjImatI kalpa meM sAmAnika deva banA, dhanapati bhI usI vimAna meM satyanemi aura dRr3hanemi / ariSTanemi bAIsaveM tIrthaMkara utpanna huii| hae aura rathanemi tathA satyanemi pratyekabuddha hue| vahAM se cyavana kara dhana kA jIva vaitADhya giri para dhirattha te jasokAmI, jo taM jiiviykaarnnaa| surateja rAjA ke putra rUpa meM utpanna huA / usakA nAma vaMtaM icchasi Aveu, seyaM te maraNaM bhave / / citragati rakhA gyaa| vaha vidyAdharoM kA rAjA banA / asTriNe misAmiNo bhAyA rahaNemI bhaTrAre pavvaitaM dhanapati kA jIva sUrarAjA kI putrI ke rUpa meM rAyamati ArAheti 'jati icchejj|' sA niviNNakAmautpanna huA / usakA nAma ratnavatI rakhA gyaa| citragati bhogA tassa viditAbhippAyA kallaM madhu-ghayasaMjuttaM pejjaM ke sAtha usakA pANigrahaNa huA / anta meM donoM ne muni- pibita Agate kumAre madaNaphalaM muhe pakkhippa pAtrIe chaDDe dharma svIkAra kiyA / citragati mAhendra kalpa meM sAmAnika / tumUvaNimaMteti -pibasi pejja? teNa paDivaNe vaMtavaNadeva banA aura ratnavatI usakA mitradeva bnii| yati / teNa "kimidaM' ? iti bhaNite bhaNati- idamavi vahAM se cyavana kara citragati (dhana) aparAjita rAjA evaMprakArameva, bhAvato haM bhagavatA pariccatta tti vaMtA, aura ratnavatI (dhanapati) usakI priyamatI patnI bnii| ato tujjha mAmabhilasaMtassa........ (da 27 aca pR 49) zramaNa-dharma kA pAlana kara vaha AraNa kalpa meM sAmAnika (kezava ne ariSTanemi ke lie rAjImatI kI mAMga deva aura priyamatI usakA mitradeva bnii| kii| vivAha ke lie jAte hae ariSTanemi ne pazuoM kA vahAM se cyavana kara ve zaMkha rAjA aura yazomatI karuNa krandana sunaa| unakA mAnasa dravita ho utthaa| ve rAnI bane / zaMkha ne usI bhava meM zramaNa-dharma svIkAra kara pravrajyA ke lie vahIM se mur3a ge|) tIrthakaranAmagotra kA bandha kiyA aura aparAjita vimAna jaba ariSTanemi pravajita ho gae, taba unake meM utpanna huA, yazomatI bhI munidharma ke prabhAva se vahIM bhrAtA rathanemi rAjImatI ko prasanna karane lage, jisase utpanna huii| ki vaha unheM cAhane lge| bhagavatI rAjImatI kA aparAjita vimAna se cyavana kara zaMkha kA jIva : mana kAma-bhogoM se udAsIna ho cukA thA / use soriyapUra meM kArtika kRSNA dvAdazI ko zivAdevI ke garbha rathanemi kA abhiprAya jJAta ho gyaa| eka bAra usane meM upapanna huA / mAtA ne caudaha svapna dekhe| zrAvaNa madhu-ghRta saMyukta peya pIyA aura jaba rathanemi Aye to zuklA paMcamI ko isa putraratna kA janma huA, jisakA madanaphala mukha meM le usane ulTI kI aura rathanemi se nAma rakhA gayA ariSTanemi / inake pitA samudravijaya dasa bolI...'isa peya ko piio|' rathanemi bole-'vamana dazA) meM jyeSTha rAjA the| usa samaya soriyapura meM dvaidha kie hue ko kaise pIUM?' rAjImatI bolI-'yadi vamana rAjya thA / aMdhaka aura vRSNi -ye do rAjanaitika dala kiyA haA nahIM pIte to maiM bhI ariSTanemi svAmI dvArA vahAM kA zAsana calAte the| samudravijaya aMdhakoM ke netA vamana kI huI huuN| mujhe grahaNa karanA kyoM cAhate ho ? the aura vasudeva vRSNiyoM ke / dhikkAra hai tumheM jo vamI huI vastu ko pIne kI icchA yazomatI (dhanapati) kA jIva aparAjita vimAna se karate ho| isase to tumhArA maranA zreyaskara hai|'. cyavakara rAjImatI ke rUpa utpanna huaa| usake pitA kA isake bAda rAjImatI ne dharma khaa| rathanemi samajha gae nAma ugrasena aura mAtA kA nAma dhAriNI thaa| aura pravajita ho gye| rAjImatI bhI unheM bodha de rathanemi aura rAjImatI pravajita huii| tesiM puttA cauro ariTThanemI taheva rahanemI / giri revayayaM jaMtI, vAseNullA u aMtarA / taio a saccanemI cautthao hoi daDhanemI / / vAsaMte aMdhayArammi, aMto layaNassa sA ThiyA / / jo so aridunemI bAvIsaimo ahesi so arihaa| cIvarAI visAraMtI, jahAjAya tti paasiyaa| rahanemi saccanemI ee patteyabuddhA u / rahanemI bhaggacitto, pacchA divo ya tIi vi|| (uni 444,445) bhIyA ya sA tahiM darcha, egate saMjayaM tayaM / samudravijaya ke cAra putra the -ariSTanemi, rathanemi, bAhAhi kAuM saMgopha, vevamANI nisIyaI / /
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjImatI rAtribhojanaviramaNa aha so vi rAyaputto, samuddavijayaMgao / uggaM tavaM carittANaM, jAyA doSNi vi kevalI / bhIyaM paveviya daTThaM, imaM vakkaM udAhare / / savvaM kamma khavittANaM, siddhi pattA aNattaraM / / rahanemI ahaM bhadde, surUve ! cArubhAsiNi ! / (u 22 / 46,48) mamaM bhayAhi suyaNa ! na te pIlA bhavissaI // rahanemissa bhagavao gihatthae caura iMti vAsasayA / (u 22 // 33-37) saMvacchara chaumattho paMcasae kevalI huMti // eka bAra rAjImatI ariSTanemi ko vaMdanA karane navavAsasae vAsAhie u savvAugassa nAyavvaM / revataka parvata para jA rahI thii| bIca meM varSA se bhIga gii| eso u ceva kAlo rAyamaIe u nAyavvo / varSA ho rahI thI, aMdherA chAyA huA thA, usa samaya vaha (uni 446, 447) layana (guphA) meM Thahara gii| (usa guphA ko Aja bhI saMyaminI rAjImatI ke ina sabhASita vacanoM ko 'rAjImatIguphA' kahA jAtA hai--vividhatIrthakalpa pRSTha 6) / sunakara rathanemi dharma meM vaise hI sthira ho gayA, jaise aMkuza usI guphA meM muni rathanemi pahale se hI rukA haA thaa| se hAthI hotA hai| ugratapa kA AcaraNa kara tathA saba cIvaroM ko sukhAne ke lie phailAtI haI rAjImatI ko| karmo ko khapA rAjImatI aura rathanemi donoM anuttara rathanemi ne yathAjAta (nagna) rUpa meM dekhaa| vaha bhagnacitta / siddhigati ko prApta hue / donoM kA gRhasthaparyAya cAra sau varSa, chadmasthaparyAya ho gyaa| bAda meM rAjImatI ne bhI use dekha liyaa| ekAMta meM usa saMyati ko dekha vaha DarI aura donoM bhujAoM . ra eka varSa tathA kevalIparyAya pAMca sau varSa thaa| isa prakAra ke gumphana se vakSa ko DhAMkakara kAMpatI haI baiTha gii| usa unakA saMpUrNa AyuSya nau sau eka varSa kA thaa| samaya samudravijaya ke aMgaja rAjaputra rathanemi ne rAjImatI rAtribhojanaviramaNa-rAtribhojana kA varjana / ko bhIta aura prakampita dekhakara yaha kahA- bhadre ! maiM 1. rAtribhojanaviramaNa : chaThA vrata ratha nemi huuN| surUpe ! cArubhASiNi ! tU mujhe svIkAra 2. rAtribhojanavarjana aura ahiMsA kara / sutanu ! tujhe koI pIr3A nahIM hogii| 3. rAtribhojanaviramaNa uttaraguNa jai si rUveNa vesamaNo, lalieNa nlkuubro| 4. rAtribhojanaviramaNa mUlaguNa tahA vi te na icchAmi, jai si sakkhaM puraMdaro / * zrAvaka aura rAtribhojana kA vikalpa (da. zrAvaka) (pakkhaMde jaliyaM joI, dhamakeuM durAsayaM / 5. rAtribhojanaviramaNa aura zAsanabheda necchaMti vaMtayaM bhottuM, kule jAyA agaMdhaNe / / ) 6. rAtribhojana ke dravya, kSetra .. ahaM ca bhoyarAyassa, taM ca si aMdhagavaNhiNo / * rAtribhojana : eka anAcAra (va. anAcAra) mA kUle gaMdhaNA homo, saMjamaM nihao cara // (u 22 / 41,43) 1.rAtribhojanaviramaNa : chaThA vrata rAjImatI ne rathanemi se kahA-yadi tU rUpa se ahAvare chaTaThe bhaMte ! vae rAIbhoyaNAo veramaNaM / vaizravaNa hai, lAlitya se nalakUbara hai, aura to kyA, yadi . savvaM bhaMte ! rAIbhoyaNaM paccakkhAmi / se asaNaM vA pANaM tU sAkSAt indra hai to bhI maiM tujhe nahIM cAhatI / (agaMdhana / vA khAimaM vA sAimaM vA, neva sayaM rAI bhujejjA nevannehiM kUla meM utpanna sarpa jvalita, vikarAla, dhUmazikha-agni rAI bhaMjAvejjA rAI bhaMjate vi anne na samaNa jANejjA meM praveza kara jAte haiM parantu (jIne ke lie) vamana kie jAvajjIvAe tivihaM tiviheNaM maNeNaM vAyAe kAeNaM na hue viSa ko vApasa pIne kI icchA nahIM karate / ) maiM ko mAra tina maNajANAmi / bhojarAja kI putrI hUM aura tU andhakavRSNi kA putra / hama (da 4|suutr 16) kula meM gandhana sarpa kI taraha na hoN| tU sthira mana ho-- bhaMte ! chaThe vrata meM rAtribhojana kI virati hotI hai / saMyama kA pAlana kara / bhaMte ! maiM saba prakAra ke rAtribhojana kA pratyAkhyAna karatA tIse so bayaNaM soccA, saMjayAe subhAsiyaM / hN| azana, pAna, khAdya aura svAdya-kisI bhI vastu ko aMkuseNa jahA nAgo, dhamme sNpddivaaio|| rAtri meM maiM svayaM nahIM khAUMgA, dUsaroM ko nahIM khilAUMgA
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAtribhojanaviramaNa 546 rAtribhojanaviramaNa aura zAsanabheda aura khAne vAloM kA anumodana bhI nahIM karUMgA, yAva- samyaktva, mahAvrata aura aNuvrata mUlaguNa haiN| mUlaguNa jjIvana ke lie tIna karaNa tIna yoga se -- mana se, vacana utsaraguNoM ke AdhAra haiN| se, kAyA se --na karUMgA, na karAUMgA aura karane vAle __ rAtribhojana-viramaNa vrata ke binA mUlaguNa paripUrNa kA anumodana bhI nahIM karUgA / nahIM hote / ataH mulaguNa ke grahaNa se arthata: usakA bhI atthaMgayammi Aicce, puratthA ya annugge| grahaNa ho jAtA hai| AhAramaiyaM savvaM, maNasA vi na patthae / ....."vayadhAriNo cciya tayaM mUlaguNo sesyssiyro|| (da 8 / 28) savvavvaovagAriM jaha taM na tahA tavAdao vIsuM / muni sUryAsta se lekara punaH sUryodaya na ho, taba taka jaM te teNuttariyA hoti guNA taM ca muulgunno|| saba prakAra ke AhAra kI mana se bhI icchA na kre| ubhayadharmakaM hi rAtrIbhojanaviramaNam, yato gRhastha sya taduttaraguNa:, tasyA''rambhajaprANAtipAtAdanivRttatvAta, 1. rAtribhojana varjana aura ahiMsA nizi bhojane'pi mUlaguNAnAmakhaNDanAt, atyantopakArAsaMtime suhumA pANA tasA aduva thAvarA / bhAvAditi; vatinastu tadeva mUlaguNaH, tasyA''rambhajAdapi jAiM rAo apAsaMto kahamesaNiyaM care? | prANAtipAtAd nivRttatvAt, rajanibhojane ca tatsaMbhavAta, udaullaM bIyasaMsattaM pANA nivaDiyA mahiM / atastadvidhAne mUlaguNAnAM khaNDanAt, tadviramaNe tu teSAM diyA tAI vivajjejjA rAo tattha kahaM care / / saMrakSaNenAtyantopakArAt tat tasya mUlaguNaH / tapa:eya ca dosaM daThThaNaM nAyaputteNa bhAsiyaM / prabhRtInAM cetthamatyantopakAritvAbhAvAduttaraguNatvamiti / savvAhAraM na bhujaMti, niggaMthA rAibhoyaNaM / / (vibhA 1240,1245 mavR pR 471) (da 6 / 23-25) rAtribhojanaviramaNa vrata ubhaya dharmAtmaka hai--sAdha jo trasa aura sthAvara sUkSma prANI haiM, unheM rAtri meM ke liA ke lie vaha mUlaguNa aura gRhastha ke lie uttaraguNa vara nahIM dekhatA haA nirgrantha eSaNA kaise kara sakatA hai ? udaka hai| gahastha zrAvaka AraMbhajanya hiMsA se paNa se AI aura bIjayukta bhojana tathA jIvAkUla mArga nahIM hotA, ataH rAtribhojana se usake mUlaguNa khaMDita unheM dina meM TAlA jA sakatA hai para rAta meM unheM TAlanA nahIM hote / sAdhu pUrNataH ahiMsaka hAte haiM, ataH rAtrizakya nahIM isalie nigraMtha rAta ko bhikSAcaryA kaise kara bhojana se bhojana se unake mUlaguNa khaMDita hote haiN| rAtribhojana sakatA hai ! jJAtaputra mahAvIra ne isa hisAtmaka doSa kA viramaNa se mUla guNoM kA saMrakSaNa hotA hai, ataH vaha mUladekhakara kahA.-..--"jo nigraMtha hote haiM ve rAtribhojana nahIM guNoM kA atyaMta upakArI hone se mUlaguNa ke rUpa meM karate, cAroM prakAra ke AhAra meM se kisI bhI prakAra kA svIkRta hai| tapa, svAdhyAya Adi mUla guNoM ke atyaMta upaAhAra nahIM karate / " kAraka na hone ke kAraNa uttaraguNa haiN| 3. rAtribhojanaviramaNa uttaraguNa 5. rAtribhojanaviramaNa aura zAsanabheda ki rAtIbhoyaNaM mUlaguNa: uttaraguNaH ? uttaraguNa purimajiNakAle purisA ujjujaDA pacchima jiNakAle evAyaM / tahAvi savvamUlaguNarakkhAhetutti mUlaguNasambhUtaM purisA vaMkajaDA / ato nimittaM mahavvayANa uri ThaviyaM, pddhijjti| (daacU pR86) jeNa taM mahabvayamiva mannaMtA Na pillehiMti / majjhimagANaM pAMca mahAvrata mUlaguNa haiM aura rAtribhojanaviramaNa puNa evaM uttaraguNesu kahiyaM / kiM kAraNaM ? jeNa te ujjuuttaraguNa hai| phira bhI yaha mUlaguNA kA rakSA kA hetu hai, paNNattaNeNa sahaM ceva priddhrNti| (dajica 1153) isalie isakA mUlaguNoM ke sAtha pratipAdana kiyA gayA hai| prathama tIrthaMkara ke muni RjUjar3a aura aMtima tIrthakara 4. rAtribhojanaviramaNa mUlaguNa ke muni vakrajar3a hote haiN| rAtribhojanaviramaNa vrata ko sammattasameyAI mahavvayANuvvayAI mUlaguNA / mahAvratoM kI zrRMkhalA meM chaThA vrata rakhA gayA hai, jisase mUlaM sesAhAro ........." ki ve isakA mahAvratoM kI taraha pAlana kara skeN| jamhA mUlaguNa cciya na hoti tavirahiyassa pddipunnaa| madhyavatI tIrthaMkaroM ke muniyoM ke lie isa to mUlaguNaggahaNe taggahaNamihatthao neyaM / / ginAyA hai, kyoMki ve RjUprAjJa hote haiM isalie ve rAtri (vibhA 1239, 1243) bhojana kA parihAra saralatA se kara lete haiM /
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ (daacU pR85) zakyAH / labdhi ke sataraha prakAra 547 labdhi 6. rAtribhojana ke dravya, kSetra... abhyAsa se prApta yA guNahetuka zaktivizeSa ko rAtIbhoyaNe cauvihe paNNate, taM jahA--davvato lAbdha kahata ha / khettato kAlato bhaavto| davvato asaNe vA pANe vA labdhiriti yaH atizayaH, sa tAvallabdhirahitakhAdime vA sAdime vA / khettato samayakhette / kAlato sAmAnyajIvebhyo vizeSa ucyate / te ca vizeSAH karmakSayarAtI / bhAvato titte vA kaDue vA kasAe vA aMbile vA kSayopazamAdivaicitryAjjIvAnAmaparimitA: saMkhyAtumamahare vA lavaNe vaa| (vibhAmavR 1 pa 328) rAtribhojana ke cAra prakAra haiM labdhi kA artha hai ve atizaya, jo karmoM ke kSaya, dravyata'--azana, pAna, khAdima, svAdima / kSayopazama Adi se utpanna hote haiM / ve aparimita haiN| kssetrtH-smykssetr| unakI gaNanA saMbhava nahIM hai| kaaltH-raatri| 2. labdhi ke sataraha prakAra bhAvataH--tikta, kaTu, kaSailA, khaTTA, madhura athavA "iDDhI esA (ohI) vaNNijjai tti to lavaNa rasa / sesiyAo'vi / / ruci-yathArtha tttvshrddhaa| (dra. samyaktva) Amosahi vipposahi khelosahi jallamosahI ceva / raudradhyAna-hiMsA, asatya, corI aura viSayabhogoM saMbhinnasoujjumai, samvosahi ceva boddhavvo // kI rakSA ke nimitta hone vAlI cAraNaAsIvisa kevalI ya maNanANiNo ya puvvadharA / cintana kI ekAgradhArA / (dra. dhyAna) arahaMtacakkavaTTI, baladevA vAsudevA ya / (Avani 68-70) labdhi-Rddhi, yogaja vibhUti / labdhi ke sataraha prakAra ye haiM1. labdhi kI paribhASA 1. avadhijJAna 10. AzIviSa 2. landhi ke sataraha prakAra 2. AmarSa-auSadhi 11 kevalI . AmarSa-auSadhi Adi labdhiya 3. vipuDauSadhi 12. manaHparyavajJAnI 3. labdhi ke bIsa prakAra 4. zleSmauSadhi (vipulamati) * koSThabuddhi Adi labdhiyAM 5. jallauSadhi 13. pUrvadhara 4. anya labdhiyAM 6. saMbhinnazrota 14. tIrthaMkara * tejolabdhi 7. Rjumati (manaHparyavajJAna) 15. cakravartI 0 pulAkalabdhi 8. sarva-auSadhi 16. baladeva 0 AkAzagAmI vidyA 9. cAraNa 17. vAsudeva * ghatAnavalabdhi AmarSa-auSadhi 0 vyaJjanalandhi sNphurisnnmaamoso.......| (vibhA 781) 0 gandhauSadhi AmosadhI nAma rogAbhibhUtaM attANaM paraM vA jaM ceva 5. landhi kA adhikArI tigicchAmitti saMciteUNa Amasati taM takkhaNA ceva 6. labdhi aura sAkAropayoga vavagayarogAtaMkaM karoti, sA ya AmosadhIladdhI sarIregadese 7. labdhi aura audayika Adi bhAva vA samvasarIre vA samuppajjatitti / (Avaca 1 pR68) 8. labdhiyoM kI niSpatti AmarSa kA artha hai-sparza karanA / AmarSa-auSadhi9. manaHparyava labdhi Adi bAraha bAtoM kA viccheda labdhi sampanna vyakti 'maiM cikitsA karatA hUM'-aisA * avadhijJAna Adi kSayopazama landhi (dra. jJAna) saMkalpa kara svayaM kA yA dUsare rogI kA sparza karatA hai 1. labdhi kI paribhASA to usa sparza se rogI tatkAla roga tathA AtaMka se mukta guNapratyayo hi sAmarthya vizeSo labdhiH / ho jAtA hai / yaha AmaSidhilabdhi zarIra ke kisI eka (AvamavR pa 79) bhAga meM athavA pUre zarIra meM utpanna ho sakatI hai|
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ labdhi 548 jaMghAcAraNa labdhi viauSadhi lamdhi kAritvAt cakSurUpatAmApannaM, cakSarapi zrotrakAryakArivi osahisAmatthajuttattaNa vipposahI bhannati / tvAt tadrUpatAmApannamityevaM saMbhinnAni yasya parasparabipposadhI ya rogAbhibhUta appANaM vA paraM vA chivatti taM mindriyANi sa saMbhinnazrotA: / (Avamava pa 78) takkhaNA ceva vavagayarogAyaMkaM kareti / (AvacU 1 pR68) zrota kA artha hai-indriyAM / saMbhinna kA artha haijisakA mala auSadhi-sAmarthya se yakta ho jAtA hai. paraspara ekarUpa ho jAnA / jaise zrotra cakSa kA kArya vaha vighuT auSadhi labdhi sampanna hotA hai| usake mala ke karane para vaha cakSurUpa ho jAtA hai aura cakSu bhI zrotra sparza se rogAbhibhUta vyakti svastha ho jAtA hai| kA kArya karane para zrotrarUpa ho jAtA hai / isa prakAra jisakI indriyAM paraspara ekarUpa ho jAtI haiM, vaha saMbhinnazrota labdhi saMbhinnazrotA hai| jo suNai savvao muNai savvavisae va savvasoehiM / / sarva-auSadhi labdhi suNai bahue va sadde bhinne saMbhinnasoo so|| savvosadhI nAma sabvAo osadhIo Amosadhi (vibhA 783) mAdIyAo egajIvassa ceva jassa samuppaNNAo sa samvojo sarvataH sunatA hai, saba zrotoM-indriyoM se saba sadhI bhannati / ahavA savvasarIreNa savvasarIrAvayavehiM viSayoM ko jAnatA hai athavA eka sAtha aneka prakAra ke vA khelosadhimAdIhi jo osahisAmathajatto so savvozabdoM ko bhinna-bhinna rUpa meM (apane-apane guNadharmoM ke / sadhI bhannati ahavA savvavAhINaM jo niggahasamattho so anurUpa) suna letA hai, vaha saMbhinnazrotA hai| samvosadhI bhannati / (AvacU 1 pR 68, 69) saMbhinnasoyariddhI nAma jo egatareNavi zarIradeseNa jisa kisI eka vyakti meM AmaSidhi Adi sarva paMcavi iMdiyavisae uvalabhati so saMbhinnasoyatti auSadhi se saMbaddha labdhiyAM utpanna ho jAtI hai, vaha sarvabhannati / saMbhinnasoto NAma jati bArasajoyaNacakkavaTTi- auSadhilabdhi saMpanna kahalAtA hai| khaMdhAvAre jamaga-samaga bollejjA savvesi patteyaM patteyaM . athavA jo pure zarIra se yA zarIra ke sabhI avajANati / egeNa vA idieNaM paMcavi iMdiyatthe uvlbhti| yavoM se zleSmauSadhi Adi se auSadhiyoM kA sAmarthya prApta ahavA samvehi aNgovNgehi| ahavA cakkavaTTikhaMdhAvAre kara letA hai. vaha saSidhi hai| savvatarANaM visesaM uvalabhati / esa saMbhinnasoo bhannati / 0 athavA jo sabhI vyAdhiyoM kA nigraha karane meM (Avaca 168, 70) samartha hotA hai vaha saoSadhilabdhi sampanna kahalAtA hai| * jo zarIra ke kisI eka bhAga se pAMcoM indriya cAraNa labdhi viSayoM ko jAna letA hai, vaha saMbhinnazrotA hai| atizayavadgamanAgamanarUpAccAraNAccAraNAH sAtijo bAraha yojana vistRta cakravartI kI senA meM eka zayagamanA''gamanala bdhisampannA: sAdhuvizeSA eva / sAtha bole jAne vAle nAnA prakAra ke zabdoM ko eka sAtha (vibhAmavR 1 pR 322) sunakara pRthak-pRthak jAna letA hai, vaha saMbhinnazrotA hai| atizAyI gamana aura Agamana kI kSamatA cAraNa0 jo kisI eka indriya se pAMcoM indriyaviSayoM ko labdhi hai| atizAyI gamanAgamana kI zakti se sampanna jAna letA hai, vaha saMbhinnazrotA hai / viziSTa sAdhu hI hote haiM / 0 jo aMga-upAMgoM se sabhI indriya-viSayoM ko te ca dvidhA-jaMghAcAraNA vidyAcAraNAzca / jAnatA hai, vaha saMbhinnazrotA hai| . (nandImava pa 106) * jo cakravartI kI senA meM eka sAtha sunAI dene cAraNa ke do prakAra haiM-jaMghAcAraNa aura vidyAvAlI sabhI vAdyoM kI dhvaniyoM ko pRthaka-pRthaka jAna letA caarnn| hai, vaha saMbhinnazrotA hai| jaMghAcAraNa labdhi zrotAMsi --indriyANi, saMbhinnAni-parasparata ye cAritratapovizeSaprabhAvataH samudbhUtagamanaviSayaekarUpatAmApannAni yasya sa tathA, zrotraM cakSuHkArya- labdhivizeSAste jngghaacaarnnaaH| (nandImavR pa 106)
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ vidyAcAraNa labdhi 549 labdhi jinheM cAritra aura viziSTa taponuSThAna se gamana- janya labdhi kSINa hone lagatI hai / isalie lauTate samaya Agamana viSayaka labdhi prApta hotI hai, ve jaMghAcAraNa muni do ur3AnoM meM apane sthAna para pahuMcatA hai / vidyAcAraNa labdhi asya ca yathAvidhi sAtizayASTamalakSaNena vikRSTa- yo vidyAvazataH yo vidyAvazataH samutpannagamanAgamanalabdhya tizayAH te tapasA sarvadaiva tapasyato jaGgAcAraNalabdhirutpadyate / vidyaacaarnnaaH| (nandImavR pa 106) (vibhAma1pR 323) jinameM vidyAbala se gamana aura Agamana kI labdhi kI vidhipUrvaka vizeSa rUpa se tele-tele (tIna-tIna dina vizeSatA utpanna hotI hai, ve vidyAcAraNa haiN| kA upavAsa) kI vikRSTa tapasyA nirantara karane se jaMghA yathAvidhi sAtizayaSaSThalakSaNena tapasA sarvadaiva cAraNa labdhi utpanna hotI hai / tapasyato vidyaacaarnnlbdhirutpdyte| ___ jaMghAcAraNaladdhisaMpanno aNagAro lUtApuDakataMtumetta (vibhAmavR 1 pR 322) mavi NIsaM kAUNa gacchati / (AvacU 1pR 69) vidhipUrvaka sAtizaya bele-bele (do-do dina kA jaMghAcAraNa labdhi sampanna muni makar3I ke jAle se upavAsa) kI nirantara tapasyA karane se vidyAcAraNa labdhi niSpanna taMtu ke sahAre gamanAgamana kara letA hai| prApta hotI hai| janAcAraNA yatra kutrApi gantumicchavaH tatra ravi- vijjAcAraNaladdhIo vijjAtisayasAmatthajattayAe karAnapi nizrIkRtya gacchanti / (nandImava pa 107) puvvavidehaavaravidehAdINi khettANi appeNa kAleNa AgA seNa gcchti| jaMghAcAraNa muni sUrya kI kiraNoM ke sahAre bhI ra (AvacU 1 pR 69) vidyAcAraNa labdhi sampanna vyakti vidyA ke atizaya gamanAgamana karate haiM / se alpakAla meM hI AkAzamArga se pUrva videha se apara- jaMghAcAraNAstu rucakavaradvIpaM yAvad gantuM samarthAH / .... videha Adi kSetroM meM calA jAtA hai| javAcAraNa: rucakavaradvIpaM gacchanne kenaivotpAtena gacchati, vidyAcAraNA nandIzvaraM vidyAcAraNa: punaH prathamepratinivartamAnastvekenotpAtena nandIzvaramAyAti dvitIyena / notpAtena mAnuSottaraM parvataM gacchati dvitIyena tu nandIsvasthAnaM, yadi punaruzikharaM jigamiSustahi ekenaivotpA zvaraM, pratinivartamAnastvekenavotpAtena svasthAnamAyAti / tena paNDakavanamadhirohati, pratinivartamAnastu prathamenotpA tathA meruM gacchan prathamenotpAtena nandanavanaM gacchati tena nandanavanamAgacchati dvitIyena svasthAnamiti / jaMghA dvitIyena paNDakavanaM, pratinivarttanamAnastvekenaivotpAtena cAriNo hi cAritrAtizayaprabhAvato bhavati tato labdhyu- svasthAnamAyAti / vidyAcAraNo hi vidyAvazAda bhavati, pajIvane autsukyabhAvataH pramAdasaMbhavAccAritrAtizayani- vidyA ca parizIlyamAnA sphuTA sphuTataropajAyate, tataH bandhanA labdhirapahIyate tataH pratinivartamAno dvAbhyAmutpA- pratinivartamAnasya zaktyatizayasambhavAdekenotpAtena tAbhyAM svasthAnamAyAti / (nandImavR pa 107) svasthAnAgamanam / (nandImavR pa 107) jaMghAcAraNa labdhi se sampanna muni rucakavaradvIpa taka vidyAcAraNa muni nandIzvaradvIpa taka jAne meM samartha jA sakatA hai| vaha prathama ur3Ana meM rucakavaradvIpa meM jAtA hotA hai| vaha prathama ur3Ana meM mAnuSottara parvata para hai| lauTate samaya dUsarI ur3Ana meM nandIzvaradvIpa meM AtA jAtA hai / dUsarI ur3Ana meM vahAM se nandIzvaradvIpa hai, tIsarI ur3Ana meM apane mUla sthAna para A jAtA hai| meM jAtA hai| vahAM se eka hI ur3Ana meM apane sthAna yadi vaha meruzikhara para jAtA hai to prathama ur3Ana meM paNDaka para lauTa AtA hai| vana meM jAtA hai| dUsarI ur3Ana meM nandanavana meM lauTa meruparvata para jAtA haA vaha prathama ur3Ana meM nandanaAtA hai| tIsarI ur3Ana meM vahAM pahuMca jAtA hai, jahAM se vana meM tathA dUsarI ur3Ana meM paNDakavana meM jAtA hai| ur3Ana bharI thii| lauTate samaya eka hI ur3Ana meM apane mUla sthAna para A jaMghAcAraNa labdhi cAritra ke atizaya ke prabhAva jAtA hai| se utpanna hotI hai| labdhi ke prayoga meM utsukatA vidyAcAraNalabdhi vidyA ke atizaya se prApta hotI kA bhAva tathA pramAda kI sambhAvanA ke kAraNa cAritra- hai| pUnaH punaH parizIlana se vidyA sphUTa-sphUTatara ho
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ labdhi jAtI hai / ataH lauTate samaya atizaya zakti ke kAraNa eka hI ur3Ana meM muni svasthAna meM A jAtA hai / AzIviSa labdhi AsIvisoviva kuvito jo dehaviNivAyasAmatthajutto so AsI visaladdhIo bhannati / ( AvacU 1 pR 69 ) AzIviSa sarpa kI taraha jo kupita hokara dUsaroM ko mArane meM samartha hotA hai, vaha AzIviSalabdhisampanna hai / AsI dADhA taggayamahAvisAsIvisA duvihabheyA / te kammajAibheeNa NegahA vihavigappA || jAtito vRzcika- maNDUka- sarpa manuSyajAtayaH krameNa bahu- bahuta - bahutamaviSAH vRzcikaviSaM hi utkRSTato'rzvabhara kSetra pramANaM zarIraM vyApnotIti, maNDUkaviSaM tu bharatakSetra pramANam, bhujaGgaviSaM tu jambUdvIpapramANam, manuSyaviSaM tu samayakSetra pramANaM vapurvyApnoti / karmatastu paJcendriya tiryaJcaH, manuSyA, devAzcAsssahasrArAditi / ete hi tapazcaraNAnuSThAnato'nyato vA guNata AzIviSavRzcika - bhujaGgAdisAdhya karmakriyAM kurvanti zApapradAnAdinA paraM vyApAdayantItyarthaH / devAzcA'paryAptAvasthAyAM tacchaktimanto draSTavyAH, te hi pUrva manuSya bhave samupArjitAzIviSalabdhayaH sahasrArAntadeveSvabhinavotpannA aparyAptAvasthAyAM prAgbhavikA''zIviSalabdhimanto mantavyAH, tataH paraM tallabdhinivRtteH / paryAptA api devAH zApAdinA paraM vinAzayanti, kintu labdhivyapadezastadA na pravartate / ( vibhA 791 mavR pR 323) jisake AzI - dADhA meM viSa hotA hai, vaha AzIviSa hai / usake do prakAra haiM 1. jAti - AzIviSa - jo janma se AzIviSa hote haiN| unake cAra prakAra haiM 1. vRzcika - bicchU kA viSa utkRSTataH ardhabharatakSetra pramANa zarIra ko vyApta kara sakatA hai| 2. maMDUka - meMDhaka kA viSa sampUrNa bharatakSetrapramANa zarIra ko vyApta kara sakatA hai / 3. bhujaMga - sarpa kA viSa jambUdvIpapramANa zarIra ko prabhAvita kara sakatA hai / 4. manuSya - - manuSya kA viSa sampUrNa manuSyaloka ( DhAI dvIpapramANa kSetra) ko prabhAvita kara sakatA hai / labdhi ke bIsa prakAra 2. karmaAzIviSa- jo tapa anuSThAna athavA kisI viziSTa guNa kA vikAsa kara bicchU, sarpa Adi jaisI kriyA karane meM kuzala hote haiM- zApa Adi ke dvArA dUsaroM ko mArane meM samartha hote haiM, ve karmataH AzIviSa haiN| paMcendriya tiryaMca, manuSya aura sahasrAra kalpa taka ke deva karmataH AzIviSa ho sakate haiN| yahAM jJAtavya hai ki manuSya meM upArjita AzIviSa labdhi vAle jIva mara kara jaba sahasrAra paryaMta vimAnoM meM utpanna hote haiM, taba una devoM meM aparyApta avasthA meM hI vaha labdhi saMbhava hai, paryApta hote hI vaha labdhi kSINa ho jAtI hai / paryApta avasthA meM ve deva zApa Adi ke dvArA dUsaroM kA vinAza kara sakate haiM, kintu vaha labdhi unameM nahIM hotii| 3. labdhi ke bIsa prakAra 550 kei bhaNati vIsaM laddhIo taM na jujjae jamhA / laddhitti jo viseso aparimiyA te ya jIvANaM // ( vibhA 802 ) kucha mAnate haiM ki labdhiyAM bIsa hI haiM - yaha kathana aikAMtika nahIM hai / kyoMki labdhiyAM vizeSa- atizaya haiM / ve jIvoM ko karmakSaya Adi se prApta hotI haiM / ve aparimita haiM / kecidAcAryadezyIyA viMzati saMkhyA niyamitA eva labdhI: prAhu:-- savve ya / saMbhinne // AmosahI ya khele jalla- vippe ya hoi koTThe ya bIyabuddhI payANusArI ya rijumai - viula-kkhIramahu - akkhINe viubvi-caraNe ya / vijjAhara - arahaMtA cakkI bala-vAsu vIsa imA // ( vibhAmavR pR 328 ) kucha AcArya niyamataH bIsa labdhiyAM mAnate haiM / ve ye haiM 1. AmaSaSadhi 2. zleSmauSadhi 3. jalloSadhi 4. vipruDoSadhi 5. sarva auSadhi 6. koSThabuddhi 7. bIjabuddhi 8. padAnusAriNIbuddhi 9. saMbhinnazrota 10. Rjumati 11. vipulamati 12. kSIramadhvAzrava 13. akSINamahAnasa 14. vaikriya 15. cAraNa 16. vidyAdhara 17. arha 18. cakravartI 19. baladeva 20. vAsudeva
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ labdhi aura bhavya jIva koSThabuddhi ..... koTTayadhannasuniggalasuttatthA koTTabuddhIyA / / (vibhA 799 ) koSTha iva dhAnyaM yA buddhirAcArya mukhAdvinirgato tadasthAveva sUtrArthI dhArayati na kimapi tayo: sUtrArthayoH kAlAntare'pi galati sA koSThabuddhiH / ( nandImavRpa 106 ) jisa prakAra koSTha meM dhAnya surakSita rahatA hai, usI prakAra jo buddhi AcArya dvArA kathita sUtra aura artha ko usI rUpa meM dhAraNa kara letI hai tathA kAlAntara meM bhI unakA kSaraNa nahIM hotA, vaha koSThabuddhi hai / bojabuddhi jo atthapae NatthaM aNusarai sa bIyabuddhI u / / ( vibhA 800 ) atebuddhI nAma bIjamAtreNa uvalabhati, jahA sittheNa doNapAkaM / ( AvacU 1 pR70 ) yA punarekamarthapadaM tathAvidhamanusRtya zeSamazrutamapi yathAvasthitaM prabhUtamarthamavagAhate sA bIjabuddhiH / ( nandImavRpa 106 ) jo eka arthapada kA anusaraNa kara zeSa azruta pracura arthoM ko yathArtha rUpa meM jAnatI hai, vaha bIjabuddhi hai / jaise eka siktha se droNapAka jAna liyA jAtA hai / bIjabuddhi aura gaNadhara buddhi: sarvottama prakarSaprAptA bhagavatAM gaNabhRtAM, te hi utpAdAdipadatrayamavadhAryaM sakalamapi dvAdazAGgAtmakaM pravacanamabhisUtrayanti / ( nandImavRpa 106 ) sabhI gaNadhara sarvottama bIjabuddhi ke dhAraka hote haiM / utpAda, vyaya, dhrauvya - isa tripadI kA avadhAraNa kara ve saMpUrNa dvAdazAMgAtmaka pravacana kI racanA karate haiM / padAnusAriNI buddhi jo suttaeNa bahuM suyamaNudhAvara payANusArI so / '''' ( vibhA 800 ) jo eka bhI sUtrapada kA avadhAraNa kara zeSa prabhUta sUtrapadoM kA yathArtha avagAhana kara letI hai, vaha padAnusArI buddhi hai / kSIrAtrava labdhi 551 khIrAsavo bolejja Najjati khIrAsavaM muyati, khIrAsavo nAma jahA cakkavaTTissa lakkho gAvINaM, tANaM jaM khIraM taM addhaddhassa dijjati, taM cAturakkaM evaM khIrAsavo bhavati / (AvacU 1 pR70, 71) labdhi kSIrAsrava labdhi sampanna vyakti jaba bolatA hai, taba aisA pratIta hotA hai mAno kSIra kA sravaNa ho rahA hai / cakravartI kI eka lAkha gAyoM kA dUdha pacAsa hajAra gAyoM ko pilAyA jAtA hai / phira unakA dUdha paccIsa hajAra gAyoM ko pilAyA jAtA hai, tatpazcAt paccIsa hajAra gAyoM kA dUdha sAr3he bAraha hajAra gAyoM ko pilAyA jAtA hai / isa krama se antima eka gAya kA dUdha Agama kI bhASA meM cAturakya kahalAtA hai / kSIrAsravalabdhidhara ke vacana meM usa dUdha ke samAna miThAsa hotI hai / akSINamahAnasa labdhi akkhamANasiyassa bhikkhaM Na anneNaM NiTThavijjati, taMmi jimite niTTAti / ( AvacU 1 pR 71 ) akSINamahAnasa labdhi se sampanna muni kA bhikSA meM prApta bhojana samApta nahIM hotA cAhe vaha kitane hI muniyoM ko bhojana khilAye / usake svayaM ke khAne ke bAda hI vaha bhojana samApta hotA hai / labdhi aura bhavya jIva bhavasiddhiyANameyA vIsaM pi havaMti ettha laddhIo.... jiNa-bala-cakkI - kesava - saMbhinnejaMghacaraNa puvve ya / bhaviyA itthIe eyAo na satta laddhIo // zeSAstu trayodaza: labdhayaH strINAM bhavantIti sAmayad gamyate / rijumai viulamaIo satta ya eyAo puvvabhaNiyAo / laddhIo abhavvANaM hoMti narANaM pi na kayAi // abhaviyamahilANaM pi hu eyAo na hoMti bhaNiyaladdhIo / mahukhIrAsavaladdhI vi neya sesA u aviruddhA / / ( vibhAmavR 1 pR 328 ) bhavya jIvoM ke bIsoM labdhiyAM ho sakatI haiM / arhat, baladeva, cakravartI, vAsudeva, saMbhinnazrota, jaMghAcAraNa aura pUrva - ye sAta labdhiyAM strI meM nahIM hotIM, zeSa teraha labdhiyAM ho sakatI haiM / arhat, baladeva, vAsudeva, cakrI, saMbhinnazrota, jaMghA - cAraNa, pUrvadhara, Rjumati aura vipulamati ye labdhiyAM abhavya puruSoM aura abhavya striyoM meM nahIM hotIM / abhavya strI ko madhukSIrAsrava labdhi bhI prApta nahIM ho sakatI / gaNadhara - pulAkA-''hArakA dilabdhayo bhavyAnAmeva bhavanti / ( vibhAmavR 1 pR 329 ) gaNadhara, pulAka, AhAraka Adi labdhiyAM bhavyoM ke hI ho sakatI haiM /
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ labdhi 552 labdhi kA adhikArI 4. anya labdhiyAM puNDrajAtIya ikSu ko khAne vAlI gAyoM ke dUdha se gnnhr-teyaa-haary-pulaay-vomaaigmnnlddhiio| nikAlA huA, agni kI manda AMca meM tapAyA huA ghI evaM bahugAo vi ya sunvati na sNgihiiaao| viziSTa varNa Adi se yukta hotA hai| ghRtAsravalabdhi vAle (vibhA 803) ke vacana meM usa ghata ke samAna snigdhatA hotI hai| gaNadhara, tejaHsamudghAta, AhArakazarIranirmANa, vyaJjanalabdhi pulAka, AkAzagamana Adi aneka labdhiyAM zruta-vizruta haiM, .."pariyaTTaNAe NaM vaMjaNAI jaNayai baMjaNaladdhi ca uppaaei| kintu ve saba saMgrahIta nahIM haiN| "vigalitAnyapi guNayato jhagityutpatantItyutpAditejolabdhi chaTaThaM chaTheNa aNi kkhitteNaM tavokammeNaM AyAveti, tAnyucyante, tathA tathAvidhakarmakSayopazamato vyaJjanalabdhim / (u 29 / 22 zAva pa 584) pAraNae saNahAe kummAsapiDiyAe egeNa ya viyaDAsaeNa jAveda jAva chammAsA, se NaM saMkhittaviulateyalesso sUtroM kI parivartanA ke dvArA tadAvAraka karma kA bhvti| (AvahAva 1 pR143) kSayopazama hotA hai, jisase vismRta vyaMjana zIghra smRti meM jo chaha mahIne taka lagAtAra bele-bele (do-do dina A jAte haiM / isase eka vyaJjana ke AdhAra para zeSa vyaMjanoM ko prApta karane kI kSamatA A jAtI hai| ise kA upavAsa) kI tapasyA karatA hai, AtApanA letA hai, vyaMjana labdhi (varNa-vidyA) kahate haiN| pAraNA meM chilake sahita muTThIbhara kulmASa aura eka cullU pAnI letA hai, use saMkSipta-vipula-tejolezyA prApta gandhauSadhi hotI hai| ee anne ya bahU jesi savve ya surbho'vyvaa| pulAka landhi rogovasamasamatthA te hoMti taosahi pattA / laddhipulAo pUNa jassa devidariddhisarisA riddhI / (vibhA 782) so siMgaNAdiyakajje samuppaNNe cakkavaTTipi sabalavAhaNaM jina muniyoM ke mala-mUtra athavA zarIra ke anya cuNeuM smttho| avayava-keza, nakha, dAMta Adi sugaMdhita ho jAte haiM, ve pUlAka labdhi se sampanna muni kI Rddhi indra kI una-una avayavoM se rogoM kA upazamana karane meM samartha Rddhi ke samAna hotI hai| zrRMganAdita saMghakArya utpanna hote haiN| una-una avayavoM ke AdhAra para ve kezauSadhi, hone para vaha cakravartI kI senA tathA ratha Adi sabhI nakhauSadhi Adi se saMpanna kahalAte haiN| vAhanoM ko cUrNa karane meM samartha hotA hai / 5. labdhi kA adhikArI AkAzagAmI vidyA __ RddhIzca prApnuvanti viziSTamuttarottaramapUrvApUrvArthajeNaddhariyA vijjA AgAsagamA mhaaprinnaao| pratipAdakaM zrutamavagAhamAnA: zrutasAmarthyatastIvAM tIvratarAM vaMdAmi ajjavairaM apacchimo jo suaharANaM / / zubhabhAvanAmadhirohanto'pramattayatayaH / bhaNai a AhiMDijjA jaMbuddIvaM imAi vijjaae| 'avagAhate ca sa zrutajaladhi prApnoti cAvadhijJAnam / gaMtuM ca mANusanagaM vijjAe esa me visao / / mAnasaparyAyaM vA jJAnaM koSThAdibuddhirvA / / (Avani 769, 770) cAraNavaikriyasavauMSadhatAdyA vA labdhayastasya / antima dasa pUrvadhara Arya vajra ne AcArAMga ke sAtaveM prAdurbhavanti guNato balAni vA mAnasAdIni // ' adhyayana mahAparijJA se AkAzagAmI vidyA kA uddhAra (nandImavR pa 106) kiyaa| isa vidyA ke prabhAva se muni jaMbUdvIpa kA paryaTana jo uttarottara apUrva-apUrva artha ke pratipAdaka viziSTa kara mAnuSottara parvata taka jA sakatA hai| zruta kA avagAhana karate haiM aura zruta ke sAmarthya se tIvraghRtAsrava labdhi tIvratara zubha bhAvanA kA ArohaNa karate haiM, ve apramatta ghRtamapi puMDrekSucArigokSIrasamutthaM mandAgnikvathitamati- muni RddhiyAM prApta karate haiN| viziSTa varNAdyupetam / ghatamiva vacanamAzravantIti ghatA- 'jo zrutasAgara kA avagAhana karate haiM, unheM avadhizravAH / (AvamavR pa 80) jJAna, manaHparyavajJAna, koSTha Adi buddhi, cAraNalabdhi,
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaHparyavalabdhi Adi 553 liMga vaikriyalabdhi, sauMSadhilabdhi Adi labdhiyAM apramattatA ke vyakti haiN| Rddhisampanna sAdhu apanI caraNaraja se kSaNabhara guNa se prApta hotI haiM, tathA mAnasika, vAcika aura meM saba rogoM kA upazamana kara sakate haiM / ve tRNa ke agrakAyika bala bhI prAdurbhUta hote haiM / bhAga se tInoM lokoM ko vismita karane vAlI upabhoga6. labdhi aura sAkAropayoga paribhoga sAmagrI de sakate haiN| unheM ratnavRSTi, svarNavRSTi .."savAo laddhIo jaM saagaarovoglaabhaao| Adi kI zakti upalabdha ho jAtI hai| hajAroM vizAla (vibhA 3089) zilAkhaNDoM ko girAne kI kSamatA bhI labdhi se prApta sabhI labdhiyAM sAkAropayoga (jJAnopayoga) meM hI hotI hai| prApta hotI haiN| 6. manaHparyavala bdhi Adi bAraha bAtoM kA viccheda 7. labdhi aura audayika Adi bhAva maNa-paramohi-pulAe AhAraga-khavaga-uvasame kappe / saMjamatiya-kevali-sijhaNA ya jaMbummi vacchiNNA // udaya-khaya-khaovasamovasamasamutthA bhuppgaaraao| evaM pariNAmavasA laddhIo hoMti jIvANaM / / (vibhA 2593) jIvAnAM zubha-zubhatara-zubhatamapariNAmavazAd bahu AcArya jambU ke mukta hone ke pazcAt bAraha vastueM prakArA aparimitasaMkhyA labdhayo bhavanti / vaikriyA''hAra vicchinna ho gaIM--- 1. manaHparyavajJAna 7. jinakalpa kanAmAdikarmodayasamutthAstAvad vaikriyA-''hArakazarIrakaraNAdikA labdhayo bhavanti / darzanamohAdikSayasamutthAstu 2. paramAvadhijJAna 8. parihAravizuddhi kSAyikasamyaktva-kSINamohatva-siddhatvAdayaH / 3. pulAka labdhi dAna 9. sUkSmasamparAya lAbhAntarAyAdikarmakSayopazamasamutthA akSINamahAnasyAdayaH / 4. AhAraka labdhi 10. yathAkhyAta cAritra 5, kSapakazreNi 11. kevalI ''darzanamohAdyupazamasamutthA aupazamikasamyaktvopazAntamohatvAdikA labdhayo bhavanti / (vibhA 801 mat pR 327) 6. upazamazreNi 12. mukti / jIvoM ke zubha-zubhatara-zubhatama pariNAmoM ke AdhAra liga-vaza / para labdhiyAM prApta hotI haiM / unake mukhya bheda cAra aura dravyaliMga-bhAvaliMga avAntara bheda aneka haiM--- bhAvaliGgagabhaM tu dravyaliGgaM namaskriyate tasyaivAbhi0 karmoM ke udaya se prApta labdhi - vaikriyanAmakarma ke laSitArthakriyAprasAdhakatvAt, rUpakadRSTAntazcAtraudaya se vaikriyazarIrakaraNa / AhArakanAmakarma ke ruppaM TaMka visamAhayakkharaM navi rUvao cheo| udaya se AhArakazarIrakaraNa aadi| duhaMpi samAoge rUvo cheyattaNamuvei / 0 karmoM ke kSaya se prApta-darzanamohanIya Adi ke kSaya ruppa patteyabuhA TaMka je liMgadhAriNo samaNA / se kSAyika samyaktva, kSINamoha, siddhatva Adi / davvassa ya bhAvassa ya cheo samaNo samAoge / / 0 karmoM ke kSayopazama se prApta - dAna-lAbha-antarAya atra tAvaccaturbhaGgI-rUpam azuddhaM TakaM viSamAAdi karma ke kSayopazama se akSINamahAnasa Adi / hatAkSaramityekaH / rUpamazuddhaM TaGkaM samAhatAkSaramiti 0 karmoM ke upazama se prApta-darzana mohanIya karma ke tImA dvitIyaH / rUpaM zuddhaM TaGka viSamAhatAkSaramiti tRtIyaH / upazama se aupazamika samyaktva Adi / rUpaM zuddhaM TavaM samAhatAkSaramiti caturthaH / atra ca rUpa8. labdhiyoM kI niSpatti kalpaM bhAvaliGga, TaGkakalpaM dravyaliGgam / iha ca prathamaRddhiH tapomAhAtmyarUpA, sA ca AmazauSadhyAdiH -- bhaGgatulyAzcarakAdayaH, azuddhobhayaliGgatvAt / dvitIyapAdarajasA prazamanaM sarvarujAM sAdhavaH kssnnaatkuryuH| bhaGgatulyAH pArzvasthAdayaH, azuddhabhAvaliGgatvAt / tRtIyatribhuvanavismayajananAn dadyuH kAmAMstRNAgrAdvA // bhaGgatulyAH pratyekabuddhA antarmuhartamAnaM kAlamagRhIta dravyadharmAdratnonmizritakAJcanavarSAdisargasAmarthyam / liGgAH / caturthabhaGgatulyAH sAdhavaH zIlayuktAH gacchagatA adbhutabhImoruzilAsahasrasampAtazaktizca nirgatAzca jinakalpikAdayaH / (uzAvR pa 131) (Avani 1138, 1139 hAvR 2 pR 24,25) AmaSauMSadhi Adi labdhiyAM tapa kI mahattA kI abhi- sAmAnya vidhi ke anusAra vaha sAdhu vandanIya hai, jo
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ liMga veza : vyAvahArika-naizcayika dRSTikoNa dravyaliGga aura bhAvaliMga donoM se yukta hotA hai / jaise- jaato| tassavi taM bajhakaraNaM guNakaraNaM na jAtaM / kiMtu vahI rupayA calatA hai jo zuddha hotA hai aura sama akSaroM ajjhppvisuudii|" meM Ahata-mudrAGkita hotA hai / bhAvaliga rupaye ke samAna Ahacca bhAvakahaNe karaNaM NAse ti jiNavaridANaM / hai, dravyaliMga mudrAMkana ke samAna hai| rupaye ke cAra bhaMga sabbhAvamayANaMtA paMcahi ThANehiM pAsatthA / banate haiM AhaccabhAvo nAma kAdAcitka: patteyabuddhalAbhAdI 1. rupayA azuddha, mudrAMkana viSama akSaroM meN| tassa kahaNe sati Agame taM AlaMbitaNa keyI karaNaM2. rupayA azuddha, mudrAMkana sama akSaroM meM / bAhiramaNuTThANaM NAseM ti-pariharaMtIti bhAvaH / 3. rupayA zuddha, mudrAMkana viSama akSaroM meM / (Avani 1150 cU 2 pR 29,30) 4. rupayA zuddha, mudrAMkana sama akSaroM meM / AbhyantarakaraNa-Antarika vizuddhi / isakA 1. prathama bhaMga ke tulya haiM-caraka aadi| inake donoM nidarzana hai-bharata cakravartI / unhoMne muniveSa nahIM liMga azuddha hote haiN| pahanA / vastroM aura AbhUSaNoM se alaMkRta avasthA meM 2. dUsare bhaMga ke tulya haiM--pArzvastha-zithila AcAra Atmavizuddhi se kaivalya prApta kiyaa| bAhyakaraNa (vastra, __ vAle sAdhu / inakA bhAvaliMga azuddha hotA hai| AbhUSaNa) unake lie bAdhaka nahIM banA / rajoharaNa Adi 3. tIsare bhaMga ke tulya haiM--pratyekabuddha / dravyaliGga unake lie guNakArI (Avazyaka) nahIM hue| 4. cauthe bhaMga ke tulya haiM-sthavirakalpI-jinakalpI bAhya karaNa-veSa yA bAhya kriyaa| isakA nidarzana sAdhu / ye dravyaliMga aura bhAvaliMga donoM se yukta hai prasannacandra / utkRSTa bAhyakaraNa hote hue bhI Antarika hote haiN| vizuddhi ke abhAva meM unhoMne sAtavIM nArakI ke prAyogya veza : vyAvahArika-naizcayika dRSTikoNa karmoM kA saMcaya kara liyaa| unake lie bAhyakaraNa guNapaccayatthaM ca logassa, nANAvihavigappaNaM / kArI nahIM huaa| jattatthaM gahaNatthaM ca, loge liMgappaoyaNaM / / tatpazcAt Antarika vizuddhi se unhoMne mukti kA aha bhave painnA u, mokkhasabbhUyasAhaNe / varaNa kiyA / kadAcit ghaTita hone vAlI ghaTanA ko nANaM ca daMsaNaM ceva, carittaM ceva nicchae / / sArvakAlika Alambana ke rUpa meM svIkAra nahIM kiyA jA (u 23 / 32,33) sakatA / bharata Adi ke Agamika kathana kA Alambana logoM ko yaha pratIti ho ki ye sAdhu haiM, isalie lekara jo anuSThAna-bAhyakriyA ko yA mUniveza ko nAnA prakAra ke upakaraNoM kI parikalpanA kI gaI hai| upekSita kara dete haiM, ve arhata dvArA pratipAdita yathArthajIvanayAtrA ko nibhAnA aura 'maiM sAdhu haM'---aisA dhyAna bhAva ko nahIM jAnane ke kAraNa cAritra se bhraSTa ho jAte Ate rahanA -ye vezadhAraNa ke prayojana haiN| titthagarANaM jo sabbhAvo jathA katthati vavahAravihIe yadi mokSa kI vAstavika sAdhanA kI pratijJA ho to payaTTitavvaM, katthaya nicchaya vidhIe, katthaya ubhayavidhIe, nizcaya dRSTi se usake sAdhana jJAna, darzana aura cAritra hI haiN| katthaya bAhirakaraNaM, evaM abhitarakaraNe, ubhaye / evamAdi bharaho pasannacaMdo sambhitarabAhiraM udAharaNaM / aniyatapavittinivattIhiM kajjasiddhitti, na pUNa niyataM dosuppattiguNakaraM na tesi bajhaM bhave karaNaM // keNati, esa sabbhAvo / taM ayANaMtA''caraNaM NAseMti / abbhaMtaraM bharaho, jato tassa bAhiraka raNavihUNassavi (Ava 2 pR 30) AbharitavibhUsitassa ajjhappavisuddhIe ceva kevalanANaM tIrthaMkaroM ne sadbhAva - yathArtha prarUpaNA kI-kahIM uppaNNaM / tassa taM bajjhakaraNaM dosauppAdaNakaraM na jAtaM, vyavahAra vidhi se, kahIM nizcaya vidhi se aura kahIM bAhiraMga ca rayaharaNavaMdaNagAdi guNakara na jAtaM / bAhiraM ubhayavidhi se pravRtti karanI caahie| kahIM bAhyakaraNa udAharaNaM pasaNNacaMdo, jato tassa pagiTThabAhirakaraNa- aura kahIM Antarika karaNa aura kahIM donoM hote haiM / isa vatovi abhitarakaraNavigalassa ahe sattamapuDhavipAyogga- prakAra aniyata pravRtti aura nivatti ke dvArA kAryasiddhi kammabaMdho'bhUt / pacchAvattIe ajjhappasuddhIto mokkho hotI hai, kisI eka niyata pravRtti yA nivRtti se nhiiN|
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA kI paribhASA lezyA yaha sadbhAva hai ---tIrthakara dvArA pratipAdita vAstavika | 10. lezyApariNAmoM ke prakAra sacAI hai| jo ise nahIM jAnate, ve cAritra kA nAza kara | 11. lezyApariNati aura mRtyu dete haiN| 12. zruta Adi sAmAyika aura lezyA liMga kA mUlya 13. lezyA ke sthAna sakke devide devarAyA Agao bhaNati-davaliMga * lezyA aura dhyAna (dra. dhyAna) ___ * citta kA eka nAma lezyA paDivajja, jAhe nikkhamaNamahimaM karemi / tato teNa paMca (dra. AtmA) maTrio loo kao / devarAyAe raoharaNapaDiggahAdi 1. lezyA kI paribhASA uvakaraNamuvaNIyaM / (AvamavR pa 246) / kRSNAdidravyasAcivyAt, pariNAmo ya AtmanaH / . cakravartI bharata ko AdarzagRha meM kevalajJAna utpanna sphaTikasyeva tatrAyaM, lezyAzabdaH prayujyate / / hone para devendra ne upasthita hokara bharata se kahA-Apa (uzAvR pa 656) dravyaliMga (muni kA veza) dhAraNa kareM, jisase hama ApakA kRSNa Adi chaha prakAra ke pudgala dravyoM ke sahayoga niSkramaNa mahotsava manA sakeM / bharata ne paMcamuSTi loca se sphaTika ke pariNamana kI taraha hone vAlA AtmakiyA, taba devendra ne rajoharaNa, pratigraha Adi upakaraNa pariNAma lezyA hai / upahRta kiye| kAyAdyanyatamayogavataH kRSNAdidravyasaMbaMdhAdAtmanaH kRssnnaadiprinnaamaaH| (AvamavR pa 40) lezyA- bhaavdhaaraa| bhAvadhArA kI utpatti meM kAya, vacana aura mana-inameM se kisI bhI yoga hetubhUta pudgala drvy| vAle prANI ke kRSNa Adi dravya ke saMbaMdha se hone vAle 1. lezyA kI paribhASA AtmA ke kRSNa Adi pariNAma lezyA hai| 0 karmadravya lezyA lessatti--rassIyo (nandIca pR4) 0 nokarma jIvadravya lezyA : AbhAmaMDala lezyA kA artha hai razmi / * ajIva dravya lezyA ('rassI' kA saMskRta rUpa banatA hai...razmi / rassI 2. lezyA aura yoga dezI zabda bhI hai / usakA artha hai rajju / bhAvadhArA ko 3. lezyA ke prakAra razmi aura rajju donoM rUpoM se aMkita kiyA jA sakatA 0 aprazasta-prazasta lezyA hai| hamAre pariNAma tejasa zarIra se prabhAvita hokara 0 vizuddha lezyA vidyutIkaraNa ko prApta kara isa sthUla zarIra-audArika 4. lezyAoM kA varNa aura vaikriya zarIra meM saMkrAMta hote haiN|) 5. lezyAoM kA rasa leNyAbhirAtmani karmANi sNshlissynte| yogapariNAmo 6. lezyAoM kI gaMdha lesyaa| (AvacU 2 pR 112) 7. lezyAoM kA sparza yogapariNAma lezyA hai / lezyA ke dvArA karmapudgaloM 8. lezyAoM kI sthiti kA AtmA ke sAtha saMzleSa hotA hai| 0 naraka-lezyA-sthiti sayogikevalI zuklalezyApariNAmena vihRtyAntamahatta * bhavanapati-dhyaMtara-lezyA-sthiti zeSe yoganirodhaM karoti, tato'yogitvamalezyatvaM ca * vaimAnika-lezyA-sthiti prApnoti, ato'vagamyate yogapariNAmo lezyA / 0 tiyaMca-manuSya-lezyA-sthiti (uzAvR pa 650) 9. lezyAoM ke pariNAma sayogIkevalI meM zukla lezyA hotI hai| ve aMtarmuhUrta 0 jambUkhAdaka kA dRSTAMta Ayu zeSa rahane para yoganirodha karate haiM, tatpazcAt ve 0 grAmavadha kA dRSTAMta ayogI aura alezyI ho jAte haiN| isase jAnA jA sakatA
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA 556 lezyA aura yoga hai ki yogapariNAma lethyA hai| atIva cakSurAkSepikA snigdhadIptarUpA chAyA / yathaiva kAyAdikaraNayuktasyAtmano vIryapariNatiryoga (uzAvR pa 650) ucyate tathaiva leshyaa'piiti| guravastu vyAcakSate-karma- jo dUsaroM kI AMkhoM ko apanI ora AkRSTa karatI nisyando lezyA, yataH karmasthitihetavo leshyaa:| hai, usa ANavika AbhA, kAMti, prabhA yA chAyA kA nAma tA: kRSNanIlakApotatejasIpadmazuklanAmAna: / hai lezyA / ye jIva ko prabhAvita karane vAle eka prakAra zleSa iva varNabandhasya karmabandhasthitividhAtyaH / ke pudgala haiN| (uzAva 1650) zarIralezyAs hi azuddhAsvapi AtmalezyA zuddhA jaise kAya Adi karaNoM se yukta AtmA kI vIrya bhavaMti / zuddhA api zarIralezyA bhjniiyaa| pariNati yoga hai, vaise hI karaNoM se yukta AtmA kI vIrya (ucU pR 212) pariNati lezyA hai / lezyA karma-nisyanda hai, kyoMki yaha zarIravarNalezyA ke azuddha hone para bhAvalezyA zuddha karma ke sthitibaMdha kA hetu hai| ho sakatI hai| zuddha bhAva lezyA meM zarIra kI lezyA zuddha varNabandha ke zleSa kI taraha ye chaha lezyAeM karmabaMdha bhI ho sakatI hai aura azuddha bhii| kI sthiti kA hetu banatI haiN| ajIva dravyalezyA karmadravya lezyA - caMdANa ya sUrANa ya gahagaNanakkhattatArANaM / / jA davvakammalesA sA niyamA chanvihA u nAyavvA / AbharaNacchAyaNAdaMsagANa maNikAgiNINa jA lesaa| kiNhA nIlA kAU teU pamhA ya sukkA y|| ajIvadavvalesA nAyavvA dasavihA esA // zarIranAmakarmadravyANyeva karmadravyalezyA / (uni 537,538) (uni 569 zAvR pa 650) ajIva dravyalezyA ke dasa prakAra haiMdravyakarmalezyA ke niyamata: chaha prakAra haiM-kRSNa, 1. candra 6. AbharaNa nIla, kApota, tejas, padma aura shukl| yahAM zarIranAma 2. sUrya 7. chAdana (suvarNakhacita vastra) karma ke dravyoM ko hI karmadravyalezyA kahA gayA hai| 2. graha 8. Adarza nokarma jIvadravyalezyA : AbhAmaMDala 4. nakSatra 9. maNi jIvAnAM bhavati saptavidhA ihApi lezyeti prakramaH, 5. tArA 10. kaakinnii| atra ca jayasiMhasUriH-kRSNAdayaH SaT, saptamI sNyogjaa| 2. lezyA aura yoga iyaM ca zarIracchAyAtmakA parigahyate / anye tvaudAriko yogapariNAmatve tu lezyAnAM "yogA payaDipaesaM ThiidArikamizramityAdibhedataH saptavidhatvena jIvazarIrasya tacchAyAmeva kRSNAdivarNarUpAM nokarmaNi saptavidhAM jIva aNabhAgaM kasAyao kuNati" ti vacanAtprakRtipradezabandhadravya lezyAM manyante / (uzAva pa 650) hetutvameva syAt na tu karma sthitihetutvam / karmanisyanda rUpatve tu yAvatkaSAyodayastAvattannisyandasyApi sad___ jIva ke sAta prakAra kI lezyA hotI hai| jayasiMha bhAvAtkarmasthitihetutvamapi yujyata ev| (uzAva pa 650) sUri kA abhimata hai-- kRSNa Adi chaha lezyAeM haiN| sAtavIM lezyA hai sNyogjaa| yaha zarIra kI chAyA- yAga-pAraNAma lezyA hai| yoga se prakRti aura pradeza AbhAmaMDala rUpa hai| kucha AcAryoM kA abhimata hai-- * kA abhimata hai - kA vandha hotA hai| kaSAya se sthiti aura anubhAga kA nokarma jIvadravyalezyA ke sAta prakAra haiM-audArika, bandha hotA hai / isa vacana ke AdhAra para lezyA prakRti audArikamizra, vaikriya, vaikriyamizra, AhAraka, AhAraka- aura pradeza bandha kA hetu hai, karmasthiti kA heta nahIM mizra aura kArmaNa / kaSNa, nIla Adi varNoM vAlI ina hai| karmanisyanda kA nAma lezyA hai| jaba taka kaSAya kA sAtoM zarIroM kI podgalika AbhA kA nAma hai-dravya udaya rahatA hai, taba taka karmanisyanda kA sadbhAva rahatA leshyaa| hai-isa dRSTi se lezyA ko karma kI sthiti kA heta bhI lebhayati- zleSayatIvAtmani jananayanAnIti lezyA- mAnA jA sakatA hai /
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA kA varNa lezyA yoga (lezyA yA bhAvadhArA kI saMracanA meM tIna tattvoM kA prakRti meM sahayoga hai| jAti-smRti, avadhi, mana:yoga hai-1. zarIra 2. vIrya-labdhi 3. kaSAya kA udaya paryAya aura kevala-ina saba jJAnoM kI utpatti meM zubha yA vilaya / lezyA ke sahakArI dravya (dravya lezyA) yoga- adhyavasAya, zubha pariNAma aura lezyA kI vizuddhi kI vargaNA meM samAviSTa hote haiN| ATha vargaNAoM meM lezyAoM anivAryatA mAnI gaI hai| isase bhI pratIta hotA hai ki kI koI svataMtra vargaNA nahIM hai / vaha zarIra-yoga-vargaNA anubhAga kI taratamatA meM lezyA eka hetu hai|) kI eka avAntara vargaNA hai / bhAva lezyA kaSAya ke udaya (dekheM-bhagavaI 11102 kA bhASya) yA vilaya se sambaddha hai| vIrya labdhi kA bhAvadhArA kI yoga aura lezyA meM antara lezyA 1. Atmika svarUpa mana, vacana zarIra kI pravRtti jIva kA pariNAma (bhAvadhArA) 2. paudgalika svarUpa audArika, vaikriya, AhAraka, kArmaNa vargaNA, taijasa vargaNA bhASA vargaNA, manovargaNA 3. pravartaka zakti vIrya-labdhi vIrya-labdhi 4. ghaTaka zakti zarIra nAmakarma zarIra nAmakarma 5. kArya 1. sabhI vargaNAoM kA grahaNa 1. bhAvoM kA niSpAdana 2. gati 2. AbhAmaMDala yA varNa kA hetu 3. kriyA 4. vANI 5. citana 6. karma-bandha prakRti, pradeza bandha kA hetu anubhAga bandha kI taratamatA kA hetu 3. leNyA ke prakAra vAlI haiN| kiNhA nIlA ya kAU ya teU pamhA taheva ya / tejas, padma aura zukla-ye tInoM dharmalezyAeM sukkalesA ya chaTThA u nAmAiM tu jahakkama // vizuddha, prazasta, asaMkliSTa aura sugati meM le jAne vAlI (u 34/3) lezyA ke chaha prakAra haiM vizuddha lezyA 1. kRSNa 4. tejas dvividhA vizuddhalezyA"..... kaSAyopazamajA kaSAya2. nIla 5. padma kSayajA ca / ekAntavizuddhi cA''zrityevamabhidhAnam / 3. kApota 6. zukla / anyathA hi kSAyopazamikyapi zuklA tejaHpadma ca vizuddhaaprazasta-prazasta lezyA lezye saMbhavata eveti (uzAvR pa 651) kiNhA nIlA kAU, tinni vi eyAo ahmmlesaao| vizuddha lezyA ke do prakAra haiM-1. upazamajAeyAhi tihi vi jIvo, duggaI uvavajjaI bahuso / kaSAya ke upazama se hone vAlI, 2. kSayajA-kaSAya ke kSaya se hone vaalii| yaha kathana ekAnta vizuddhi kI apekSA teU pamhA sukkA, tinni vi eyAo dhammalesAo / eyAhi tihi vi jIvo, suggaiM uvavajjaI bhso|| se hai| anyathA kSAyopazamikI zukla lezyA, tejas lezyA tao lesAo avisaddhAo tao visdaao| tao aura padma lezyA vizuddha lezyA hI hai| pasatthAo tao apstthaao| tao saMkiliTrAo tao 4. lezyAoM kA varNa asNkilitttthaao| tao duggatigAmiyAo tao sugatigA- jImUyaniddhasaMkAsA, gavalariTThagasannibhA / miyaao| (u 34/56, 57 zAva pa 661) khaMjaNaMjaNanayananibhA, kiNhalesA u vnnnno|| kRSNa, nIla aura kApota-ye tInoM adharmalezyAeM nIlA'sogasaMkAsA, cAsapicchasamappabhA / avizuddha, aprazasta, saMkliSTa aura durgati meM le jAne beruliyaniddhasaMkAsA, nIlalesA u vnnnno|'
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA lezyAoM kA sparza ayasIpupphasaMkAsA, koilacchadasannibhA / trikaTu-sUTha, pippala aura kAlImirca tathA gajapArevayagIvanibhA, kAulesA u vaNNao / / pIpala kA rasa jaisA tIkhA hotA hai, usase bhI ananta hiMguluyadhAusaMkAsA, taruNAiccasannibhA / gunA tIkhA rasa nIlalezyA kA hotA hai| suyatuMDapaIvanibhA, teulesA u vaNNao / / kacce Ama aura kacce kapittha kA rasa jaisA kasailA hariyAlabheyasaMkAsA, halihAbhayasaMnibhA / hotA hai, usase bhI ananta gUnA kasailA rasa kApota lezyA saNAsaNakusumanibhA, pamhalesA u vnnnno| kA hotA hai| pake hue Ama aura pake hae kapittha kA rasa saMkhakakuMdasaMkAsA, khIrapUrasamappabhA / jaisA khaTa-mIThA hotA hai, usase bhI ananta gunA khaTarayayahArasakAsA, sukkalesA u vaNNao / / (u 34 // 4-9) mIThA rasa tejolezyA kA hotA hai| kRSNa lezyA kA varNa snigdha megha, mahiSa, droNa pradhAna surA, vividha AsavoM, madhu aura maireyaka kAka, khaJjana, aJjana va nayanatArA ke samAna hotA hai| madirA kA rasa jaisA amla-kasailA hotA hai, usase bhI nIla lezyA kA varNa nIlaazoka, cASa pakSI ke paroM ananta gunA mIThA, madhura aura amla-kasailA rasa padmaaura snigdha vaiDUrya maNi ke samAna hotA hai| lezyA kA hotA hai| ___ khajUra, dAkha, kSIra, khAMDa aura zakkara kA rasa jaisA kApota lezyA kA varNa alasI ke puSpa, taila-kaMTaka mIThA hotA hai, usase bhI ananta gunA mIThA rasa zukla va kabUtara kI grIvA ke samAna hotA hai| lezyA kA hotA hai| tejolezyA kA varNa hiMgula, dhAtu-geru, navodita sUrya, 6. lezyAoM kI gaMdha tote kI coMca, pradIpa kI lau ke samAna hotA hai / jaha gomaDassa gaMdho, suNagamaDagassa va jahA ahimaDassa / ___ padama lezyA kA varNa bhinna haritAla, bhinna haldI, etto vi aNaMtaguNo, lesANaM appasatthANaM / / saNa aura asana ke puSpa ke samAna hotA hai| jaha surahikusumagaMdho, gaMdhavAsANa pissamANANaM / zukla lezyA kA varNa zaMkha, aMkamaNi, kuMdapuSpa, dugdha etto vi aNataguNo, pasatthalesANa tiNhaM pi / / pravAha, cAMdI va muktAhAra ke samAna hotA hai / (u 34.16,17) 5. lezyAoM kA rasa gAya, zvAna aura sarpa ke mRta kalevara kI jaisI gandha hotI hai, usase bhI ananta gunA gandha tInoM aprazasta jaha kaDuyatuMbagaraso, nibaraso kaDuyarohiNiraso vA / lezyAoM kI hotI hai| etto vi aNaMtaguNo, raso u kiNhAe nAyavvo // sugandhita puSpoM aura pIse jA rahe sugandhita padArthoM jaha tigaDayassa ya raso,tikkho jaha hathipippalIe vaa| kI jaisI gaMdha hotI hai, usase bhI ananta gUnA gaMdha tInoM eto vi aNaMtaguNo, raso u nIlAe nAyavvo // prazasta lezyAoM kI hotI hai| jaha taruNaaMbagaraso, tuvarakaviTThassa vAvi jArisao / 7. lezyAoM kA sparza etto vi aNaMtaguNo, raso u kAUe naayvvo|| jaha karagayassa phAso, gojibbhAe va sAgapattANaM / jaha pariNayaMbaraso, pakkakavidvassa vAvi jArisao / etto vi aNaMtaguNo, lesANaM appasatthANaM / / etto vi aNaMtaguNo, raso u teUe nAyavvo // jaha barassa va phAso, navaNIyassa va sirIsakusumANaM / varavAruNIe va raso, vivihANa va AsavANa jaariso| etto vi aNaMtaguNo, pasatthalesANa tiNhaM pi // mahameragassa va raso, etto pamhAe paraeNaM / / (u 34618,19) khajjaramuddiyaraso, khIraraso khaMDasakkararaso vA / __ karavata, gAya kI jIbha aura zAka vRkSa ke patroM kA etto vi aNaMtaguNo, raso u sukkAe nAyavvo / / sparza jaisA karkaza hotA hai, usase bhI anaMta gunA karkaza (u 34110-15) sparza tInoM aprazasta lezyAoM kA hotA hai| kaDuve tumbe, nIma va kaTuka rohiNI kA rasa jaisA bUra, navanIta aura zirISa ke puSpoM kA sparza jaisA kar3avA hotA hai, usase bhI ananta gunA kar3avA rasa kRSNa mRdra hotA hai, usase ananta gUnA mRdU sparza tInoM prazasta lezyA kA hotA hai| lezyAoM kA hotA hai|
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyAoM kI sthiti lezyA 8. lezyAoM ko sthiti dasa udahI paliovama, asaMkhabhAgaM ca ukkosA / / muhattaddhaM tu jahannA, tettIsa sAgarA muhuttahiyA / dasa udahI paliyamasaMkhabhAgaM jahanniyA hoi / ukkosA hoi ThiI, nAyavvA kiNhalesAe / tettIsasAgarAiM ukkosA, hoi kiNhAe / muhuttaddhaM tu jahannA, (u 34 / 41-43) dasa udahI paliyamasaMkhabhA gamabbhahiyA / nArakIya jIvoM ke kApota lezyA kI jaghanya sthiti ukkosA hoi ThiI, nAyavvA nIlalesAe / palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika tIna sAgara kI mRhuttaddhaM tu jahannA, hotI hai| tiNNudahI paliyamasaMkhabhAgamabhahiyA / nIla lezyA kI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM ukkosA hoi ThiI, nAyavvA kAulesAe / bhAga adhika tIna sAgara aura utkRSTa sthiti palyomuhuttaddhaM tu jahannA, pama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika daza sAgara kI hotI hai| doudahI paliyamasaMkhabhAgamabbhahiyA / kRSNa lezyA kI jaghanya sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM ukkosA hoi ThiI, nAyavvA teulesAe / bhAga adhika daza sAgara aura utkRSTa sthiti tetIsa muhattaddhaM tu jahannA, dasa hoMti sAgarA muhutthiyaa| sAgara kI hotI hai| ukkosA hoi ThiI, nAyavvA pamhalesAe // bhavanapati-vyaMtara-lezyA-sthiti muhuttaddhaM tu jahannA, tettIsa sAgarA muhuttahiyA / / ukkosA hoi ThiI, nAyavvA sukkalesAe / dasa vAsasahassAI, kiNhAe ThiI jahanniyA hoi / (34.34-39) paliyamasaMkhijjaimo, ukkosA hoi kiNhAe // kRSNa lezyA kI jaghanya sthiti antarmahata aura jA kiNhAe ThiI khalu, ukkosA sA u samayamabbhahiyA / utkRSTa sthiti antarmuharta adhika tetIsa sAgara kI hotI jahaNNeNaM nIlAe, paliyamasaMkhaM tu ukkosA / / jA nIlAe ThiI khalu, ukkosA sA u samayamabbhahiyA / nIla lezyA kI jaghanya sthiti antarmuhUrta aura jahanneNaM kAUe, paliyamasaMkhaM ca ukkosA / / utkRSTa sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika daza (u 34 / 48-50) bhavanapati aura vAnavyantara devoM ke kRSNa lezyA kI sAgara kI hotI hai| jaghanya sthiti daza hajAra varSa aura utkaSTa sthiti kApota lezyA kI jaghanya sthiti antarmuharta aura palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kI hotI hai| utkRSTa sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika tIna kRSNa lezyA kI jo utkRSTa sthiti hai, usameM eka sAgara kI hotI hai| samaya milAne para vaha nIla lezyA kI jaghanya sthiti hotI tejo lezyA kI jaghanya sthiti antarmuhUrta aura hai aura usakI utkRSTa sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM utkaSTa sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika do bhAga jitanI hai| sAgara kI hotI hai| nIla lezyA kI jo utkRSTa sthiti hai, usameM eka padma lezyA kI jaghanya sthiti antarmuharta aura samaya milAne para vaha kApota lezyA kI jaghanya sthiti utkRSTa sthiti muhUrta adhika daza sAgara kI hotI hai| zukla lezyA kI jaghanya sthiti antarmuhUrta aura . hotI hai aura usakI utkRSTa sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga jitanI hai| utkRSTa sthiti muhUrta adhika tetIsa sAgara kI hotI hai / (bhavanapati devoM kI jaghanya sthiti daza hajAra naraka-lezyA-sthiti varSa kI aura utkRSTa sthiti sAtireka eka sAgara dasa vAsasahassAI, kAUe ThiI jahanniyA hoi / kI hai| vAnavyaMtara devoM kI jaghanya sthiti daza tiNNadahI paliovama, asaMkhabhAgaM ca ukkosA // hajAra varSa kI aura utkRSTa sthiti eka palpopama tiNNa dahI paliyamasaMkhabhAgA jahanneNa niiltthiii| kI hai / ataH prastuta zloka meM jo utkRSTa sthiti hai
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA vaha madhyama Ayu vAle bhavanapati aura vAnavyaMtara devoM kI apekSA se hai / ) tejolezyA kI sthiti dasa vAsasahassAiM, teUe ThiI jahanniyA hoi| duSNudahI palioma, asaMkhabhAgaM ca ukkosA || ( u 34/53) bhavanapati, vyaMtara, jyotiSka aura vaimAnika -- ina cAroM prakAra ke devoM kI apekSA tejolezyA kI jaghanya sthiti dasa hajAra varSa aura utkRSTa sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika do sAgara kI hotI hai / vaimAnika - lezyA sthiti paliovamaM jahannA, ukkosA sAgarA u duhahiyA / paliyamasaMkhejjeNaM, hoi bhAgeNa U || jA teUe ThiI khalu, ukkosA sA u samayamabbhahiyA / jahanne pamhAe dasa u, muhuttahiyAiM ca ukkosA || pahA ThiI khalu, ukkosA sA u samayamabbhahiyA / jahanneNaM sukkAe, tettIsa muhuttamamahiyA || ( u 34 / 52,54,55) vaimAnika devoM ke tejolezyA kI jaghanya sthiti eka palyopama aura utkRSTa sthiti palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga adhika do sAgara kI hotI hai / tejolezyA kI jo utkRSTa sthiti hai, usameM eka samaya milAne para vaha padma lezyA kI jaghanya sthiti hotI hai aura usakI utkRSTa sthiti antarmuhUrtta adhika daza sAgara kI hotI hai / padma lezyA kI jo utkRSTa sthiti hai, usameM eka samaya milAne para vaha zukla lezyA kI jaghanya sthiti hotI aura usakI utkRSTa sthiti antarmuhUrtta adhika tetIsa sAgara kI hotI hai / iha ca nArakANAmuttaratra ca devAnAM dravyalezyA - sthiterevaivaM cintyate / tadbhAvalezyAnAM parivarttamAnatayA'nyathA'pi sthiteH sambhavAt / devANa nArayANa ya davvalesA bhavaMti eyAo / bhAvaparAvattIe suraNeraiyANa challesA // ( uzAvR pa 659 ) deva aura nAraka kI lezyA kI jo sthiti batAI gaI hai, vaha dravyalezyA kI apekSA se hai / bhAvaparivartana kI lezyAoM ke pariNAma apekSA se unameM chahoM lezyAeM hotI haiM, jinakI sthiti anyathA bhI ho sakatI hai / 560 tiyaMca- manuSya- lezyA - sthiti aMtomuhuttama, lesANa ThiI jahi jahi jA u / tiriyANaM narANaM vA, vajjittA kevalaM lesaM // muhuttaddhaM tu jahannA, ukkosA hoi puvvakoDI u / navahi varisehi UNA, nAyavvA sukkalesAe // ( u 34145,46 ) tiryaJca aura manuSya meM jitanI lezyAeM hotI haiM, unameM se zukla lezyA ko chor3akara zeSa saba lezyAoM kI jaghanya aura utkRSTa sthiti antarmuhUrta kI hotI hai / manuSya meM lezyA kI jaghanya sthiti aMtarmuhUrtta zukla aura utkRSTa sthiti nau varSa nyUna eka karor3a pUrva kI hotI hai / iha ca yadyapi kazcit pUrva koTyAyuraSTavArSika eva vratapariNAmamApnoti tathApi naitAvadvayaHsthasya varSaparyAyAdarvAk zuklalezyAyA: sambhava iti navabhirvarSenA pUrva koTirucyate / ( uzAvR pa 660 ) zukla lezyA kI sthiti nau varSa nyUna eka pUrva koTi batalAI gaI hai / isakA hetu hai - eka karor3apUrva kI Ayu vAlA koI puruSa ATha varSa kI avasthA meM hI muni bana jAtA hai / usa vaya meM zukla lezyA saMbhava nahIM hotI / eka varSa ke muni paryAya ke pazcAt hI usakA udaya hotA hai, isalie yahAM nau varSa nyUna kI bAta kahI gaI hai / 6. lezyAoM ke pariNAma paMcAsavappavatto tIhi agutto chasu avirao ya / tivvAraMbhapariNao khuddo sAhasio naro // nibaMdha sapariNAmo nissaMso ajiiMdio / eyajogasamAutto kiNhalesaM tu pariName || issAamarisaatavo avijjamAyA ahIriyA / geddhI paose ya saDhe patte rasalolue sAyagavesae ya / / AraMbhAo avirao khuddo sAhassio naro / eyajogasamAutto nIlalesaM tu pariName || vaMke vakasamAyAre niyaDille aNujjue / paliuMcaga ohie micchadiTThI aNArie || upphAlagaduduvAI ya teNe yAvi ya maccharI / ejogasamAutto kAulesaM tu pariName //
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUkhAdaka kA dRSTAMta 561 lezyA nIyAvittI acavale amAI akUUhale / hai, dAnta hai, samAdhiyukta hai, upadhAna (zruta adhyayana karate viNIyaviNae daMte jogavaM uvahANavaM / / samaya tapa) karane vAlA hai, dharma meM prema rakhatA hai, dharma meM piyadhamme daDhadhamme vajjabhIrU hiese| dRr3ha hai, pApabhIrU hai, hita cAhane vAlA hai -jo ina sabhI eyajogasamAutto teulesaM tu pariName / / pravRttiyoM se yukta hai, vaha tejolezyA meM pariNata hotA hai / payaNakkohamANe ya mAyAlobhe ya pynnue| padma lezyA ke pariNAma pasaMtacitte daMtappA jogavaM uvahANavaM / / jisa manuSya ke krodha, mAna, mAyA aura lobha atyanta tahA payaNuvAI ya uvasaMte jiiMdie / alpa haiM, jo prazAnta-citta hai, apanI AtmA kA damana eyajogasamAutto pamhalesaM tu pariName / / karatA hai, samAdhiyukta hai, upadhAna karane vAlA hai, atyalpaaTTaruddANi vajjittA dhammasukkANi jhAyae / bhASI hai, upazAnta hai, jitendriya hai- jo ina sabhI pasaMtacitte daMtappA samie gutte ya guttihiM / / pravRttiyoM se yukta hai, vaha padma lezyA meM pariNata hotA hai| sarAge vIyarAge vA uvasaMte jiiMdie / eyajogasamAutto sukkalesaM tu pariName / / zukla lezyA ke pariNAma (u 34 / 21-32) jo manuSya Arta aura raudra --ina donoM dhyAnoM ko kRSNa lezyA ke pariNAma chor3akara dharmya aura zukla-ina do dhyAnoM meM lIna rahatA ___ jo manuSya pAMcoM AzravoM meM pravRtta hai, tIna guptiyoM hai, prazAnta-citta hai, apanI AtmA kA damana karatA hai, se agupta hai, SaTakAya meM avirata hai, tIvra Arambha (sAvadya samitiyoM se samita hai, guptiyoM se gupta hai, upazAnta hai, vyApAra) meM saMlagna hai, kSadra hai, binA vicAre kArya karane jitendriya hai- jo ina sabhI pravRttiyoM se yukta hai, vaha vAlA hai, laukika aura pAralaukika doSoM kI zaMkA se sarAga ho yA vItarAga, zukla lezyA meM pariNata hotA hai| rahita mana vAlA hai, nazaMsa hai, ajitendriya hai-jo ina jambUkhAbaka kA dRSTAnta sabhI se yukta hai, vaha kRSNa lezyA meM pariNata hotA hai| egattha chahiM maNUsehiM jaMbU diTThA phalabharitA / nIla lezyA ke pariNAma tatthego puriso bhaNati-mUlA chijjatu to paDitAe khAi ssAmo, so kaNhAe / bitio bhaNati mA viNAsijjatu, ___ jo manuSya IrSyAlu hai, kadAgrahI hai, atapasvI hai, sAlA chijjaMtu, so nIlAe vttttti| tatio-mA sAlA ajJAnI hai, mAyAvI hai, nirlajja hai, gRddha hai, pradveSa karane chijjaMtu, sAhAo vicchijjaMtu, evaM kaaulesaa| cauttho vAlA hai, zaTha hai, pramatta hai, rasa-lolupa hai, sukha kA gaveSaka hai, Arambha se avirata hai, kSadra hai, binA vicAre bhaNati-gocchA chijjaMtu, eso teUe / paMcamo bhaNati Arobhita khAmo dhuNamo vA jeNa pakkANi paDaMti tANi kArya karane vAlA hai jo ina sabhI se yukta hai, vaha nIla lezyA meM pariNata hotA hai| khAmo, eso piitaae| chaTTho bhaNati - sayaM paDitANi pabhUtANi tANi khAmo, so sukkaae| kApota lezyA ke pariNAma (AvacU 2 pR 113) jo manuSya vacana se vakra hai, jisakA AcaraNa vakra hai, chaha vyakti eka sAtha ghUmane nikale / unhoMne paripakva mAyA karatA hai, saralatA se rahita hai, apane doSoM ko phaloM ke bhAra se jhukA huA eka jAmuna kA vRkSa dekhaa| chapAtA hai, chadma kA AcaraNa karatA hai, mithyAdRSTi hai, unakI jAmana khAne kI icchA hii| eka vyakti ne kahA anArya hai, haMsor3a hai, duSTa vacana bolane vAlA hai, cora hai, -vRkSa ko mUla sahita bhUmi para girA denA caahie| matsarI hai jo ina sabhI pravRttiyoM se yukta hai, vaha taba dUsare vyakti ne kahA-vakSa ko girAne se kyA ? baDIkApota lezyA meM pariNata hotA hai| bar3I zAkhAoM ko kATa lenA caahie| tIsare ne kahAtejolezyA ke pariNAma zAkhAoM ko nahIM, prazAkhAoM ko kATanA cAhie / cauthe ___ jo manuSya namratA se bartAva karatA hai, acapala hai, ne kahA-hameM phaloM ke gucchoM ko tor3anA cAhie / pAMcaveM mAyA se rahita hai, akutUhalI hai, vinaya karane meM nipuNa ne kahA--gucchoM ko kyoM ? hameM to kevala phala hI tor3ane
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA 562 leNyApariNati aura mRtyu A caahie| taba chaThe vyakti ne kahA-hameM khAne to kevala 0 ikyAsI pariNAma-sattAIsa ke tIna-tIna prakAra phala hI haiM, ve bhUmi para gire hue hI haiM, unheM hI khA lenA (2743-81) / caahie| pahale vyakti ke vicAroM ke samAna kRSNa lezyA . do sau tayAlIsa pariNAma -ikyAsI ke tIna-tIna ke pariNAma aura kramaza: chaThe vyakti ke vicAroM ke prakAra (8143-243) / samAna zukla lezyA ke pariNAma haiN| 11. lezyApariNati aura mRtyu grAmavadha kA dRSTAnta lesAhiM savvAhiM, paDhame samayammi pariNayAhiM tu / paDhamao bhaNati --- sajaNavayaM gomAhisaM mAremo, na vi kassavi uvavAo, pare bhave atthi jIvassa // bitio mANusANi, tatio purise, cauttho Audhahatthe, lesAhiM savvAhiM, carame samayammi pariNayAhiM tu / paMcamo je jujhaMti, chaTTho ki etehiM mAriehiM ? dhaNaM na vi kassavi uvavAo pare bhave atthi jIvassa / / hIraMtu, evaM challesAo smotaaretvvaao| aMtamuhuttammi gae, aMtamuhuttammi sesae ceva / (AvacU 2 pR 113) lesAhiM pariNayAhiM, jIvA gacchaMti paraloyaM / / chaha cora grAmavadha ke lie nikle| unameM se eka (u 34 / 58-60) cora ne kahA-jo bhI dRSTi meM Ae, una dvipada, . pahale samaya meM pariNata sabhI lezyAoM meM koI bhI catuSpada sabhI ko mAra ddaalo| dUsare ne kevala manuSya jAti jIva dUsare bhava meM utpanna nahIM hotaa| ko aura tIsare ne kevala puruSoM ko mArane ke lie khaa| 0 antima samaya meM pariNata sabhI lezyAoM meM koI bhI taba cauthe ne kahA-kevala zastradhArI puruSoM ko hI mAranA jIva dUsare bhava meM utpanna nahIM hotaa| cAhie / isakA prativAda karate hue pAMcave ne kahA-jo 0 lezyAoM kI pariNati hone para antarmaharta bIta jAtA hamAre sAtha yuddha kareM, unhIM ko mAranA caahie| chaThe vyakti ne kahA hama kisI ko kyoM mAreM ? hameM to ___hai, antarmuhUrta zeSa rahatA hai, usa samaya jIva paraloka ___ meM jAtA hai| kevala dhana caahiye| yahAM prathama vyakti ke vicAroM ke samAna kRSNalezyA ke pariNAma aura kramaza: chaThe vyakti ke itthaM caitanmRtikAle bhAvibhavalezyAyA utpattikAle vicAroM ke samAna zuklalezyA ke pariNAma jJAtavya haiN| vA atItabhavalezyAyA antarmuhUrtamavazyambhAvAt / ......" devanArakANAM svasvalezyAyAH prAguttarabhavAntarmuhUrtadvaya10. lezyA-pariNAmoM ke prakAra sahitanijAyU:kAlaM yAvadavasthitatvAta....."kaNhalese tiviho va navaviho vA, sattAvIsaivihekkasIo vaa| ratie kaNhalesesu Ne raiesu uvavajjati kaNhalesesu uvvadusao teyAlo vA, lesANaM hoi pariNAmo / TTai, jallese uvavajjai tallese uvvaTTati, evaM niillesevi| iha ca vividhaH-jaghanya-madhyamotkRSTabhedena / (uzAvR pa 662) navavidhaH -yadeSAmapi jaghanyAdInAM svasthAnatAratamya- vartamAna bhava kA AyuSya jaba antarmahata parimANa cintAyAM pratyeka jaghanyAditrayeNa guNanA evaM punastrikaguNa- zeSa rahatA hai usa samaya parabhava kI lezyA kA pariNAma nayA saptavizatividhatvamekAzItividhatvaM tricatvArizad- Arabdha ho jAtA hai| vaha pariNAma antarmahata taka dvizatavidhatvaM ca bhAvanIyam / vartamAna jIvana meM rahatA hai aura antarmuhUrta taka parabhava meM (u 34 / 20 zAvR pa 655) utpanna hone ke pazcAt rahatA hai| isa prakAra lezyA kI tAratamya kI apekSA se lezyAoM ke pariNAma isa avasthiti do antarmuhUttoM taka rahatI hai| do antamahattoM prakAra haiM kA niyama nAraka aura devoM para bhI lAgU hotA hai, kintu 0 tIna pariNAma-jaghanya, madhyama, utkRSTa / ve jisa lezyA meM utpanna hote haiM vaha lezyA unake 0 nau pariNAma-ina tInoM ke jaghanya Adi tIna-tIna AyuSya paryanta rahatI hai| jaise kRSNa lezyA meM utpanna prakAra (343=9) / nAraka kRSNa lezyA meM hI udvRtta hotA hai| isI prakAra * sattAvIsa pariNAma-nau ke tIna-tIna prakAra bhavanapati Adi deva bhI jisa lezyA meM utpanna hote haiM, (943=27) / usI lezyA meM uddhRtta athavA cyavita hote haiN|
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA ke sthAna lezyA gaNa maisuyAlaya kahAdavalevAsAo / / (tiryaMca aura manuSya jisa lezyA meM utpanna hote haiM, pratibimbasaMkrAntau raktAdirUpatA pratipadyate tathA kRSNAdyausa lezyA meM bhI mara sakate haiM aura anya lezyA meM bhI zubhadravyANyapi tejasyAdizubhadravyapratibimbasaMkrame nijarUpomara sakate haiN| dekheM-paNNavaNA pada 17 / 102-104 / tkaTatAM parityajya tadAbhAsatAM pratipadyante / tato nArakAjIva jisa lezyA meM maratA hai, usI lezyA meM utpanna dInAmapi kRSNAdyazubhadravyAnubhAvaM mandatAM nItvA zubhAni hotA hai| bhagavaI 3 / 183) tejasyAdidravyANi zubhAM bhAvalezyAM jnynti| 12. zruta Adi sAmAyika aura lezyA (vibhAmavR 2 pR 163) deva aura nAraka ke dravyalezyA avasthita hotI hai, sammattasuyaM savvAsu lahai suddhAsu tIsu ya carittaM / / taba samyaktva Adi kI prApti ke samaya avasthita kRSNa puvvapaDivanago puNa aNNayarIe u lesAe / Adi lezyAoM ke azubha dravya zubha bhAvalezyA ko kaise (Avani 822) utpanna kara sakate haiM kyoMki dravyalezyA bhAvalezyA kA samyaktva aura zruta sAmAyika kI prApti kRSNa Adi janaka hai? chahoM lezyAoM meM ho sakatI hai| dezavirati aura cAritra samyaktva prApti ke samaya yathApravRttikaraNa (AtmA sAmAyika kI prApti tIna zubha lezyAoM meM hI hotI hai| ke pariNAma vizeSa) ke dvArA taijasa Adi zubhalezyA ke pUrva pratipannatA kI apekSA cAroM sAmAyika chahoM lezyAoM meM ho sakatI haiN| dravya AkSipta hote haiN| zubha dravyoM ke pratibimba saMkrAnta hone para kRSNa Adi dravya apanI utkaTatA ko choDakara naNu ma isuyAilAbho'bhihio suddhAsu tIsu lesAsu / zubha dravyoM ke rUpa meM AbhAsita hote haiM jaise zveta darpaNa meM suddhAsu asuddhAsu ya kahamiha sammatta-suyalAbho ? | sura-naraiesu dugaM labbhai ya, davvalesayA savve / japAkusuma Adi kA pratibimba par3ane para darpaNa bhI raktatA nANesu bhAvalesA'higayA iha dvvlesaao|| ko prApta ho jAtA hai| kRSNa Adi azubha dravyoM kA kA anubhAva manda ho jAne se zubha dravya zubha bhAvalezyA ko matijJAna aura zrutajJAna kI prApti tIna zUddha lezyAoM niSpanna karate haiN| meM batAI gaI hai, taba samyaktva aura zruta sAmAyika kI 13. lezyA ke sthAna prApti zuddha-azuddha chahoM lezyAoM meM kaise? asaMkhijjANosappiNINa, ussappiNINa je samayA / jJAna ke prasaMga meM bhAvalezyA kI apekSA se tathA saMkhAIyA logA, lesANa huMti ThANAI / / sAmAyika ke prasaMga meM dravya lezyA kI apekSA se yaha nirUpaNa hai| (u 34 / 33) deva aura nAraka samyaktva aura zrata sAmAyika prApta asaMkhyeya avasarpiNI aura utsarpiNI ke jitane samaya karate haiN| samyaktva Adi kI prApti ke samaya bhAva hote haiM, asaMkhyAta lokoM ke jitane AkAza-pradeza hote haiM, lezyA zuddha hI hotI hai| utane hI lezyAoM ke sthAna (adhyavasAya-pariNAma) hote tiryaJca aura manuSya kI dravya lezyA aura bhAva lezyA parivartita hotI rahatI hai| deva aura nAraka kI (pratyeka lezyA kI anaMta vargaNAeM haiM, pratyeka lezyA dravya leNyA avasthita hotI hai, bhAva lezyA parivartita asaMkhyAta AkAzapradezoM meM avagADha hai| jaise vaiDUryamaNi hotI rahatI hai| apane upAdhidravyoM ke pratibimba se usa-usa rUpa meM pariyadi devanArakANAM kaSNAdikA azabhA dravyalezyAH Nata ho jAtI hai, vaise hI eka lezyA dUsarI lezyA ke varNa. sadA'vasthitA bhavanti tadA samyaktvAdilAbhakAle kathaM teSAM gaMdha Adi rUpa meM pariNata ho sakatI hai| nAraka aura zubhabhAvalezyAsaMbhavaH ? dravyalezyA hi bhAvalezyA jana- devoM kI dravyalezyA meM yaha pariNamana sambhava nahIM hai| yanti |"naarkaadiinaampi samyaktvAdilAbhakAle kathamapi bhavanapati aura vyantara devoM meM kRSNa, nIla, kApota yathApravRttikaraNena zubhAni tejasyAdidravyalezyAdravyANyA- aura tejolezyA hotI hai| jyotiSka tathA saudharma aura kSipyante / tato yathA''darzaH zveto'pi japA-kusumAdivastu- IzAna devoM meM kevala tejolezyA hotI hai| sanatkumAra,
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka loka ke vibhAga mAhendra aura brahmaloka meM padmalezyA aura unase Age ke dharma, adharma, AkAza, kAla, pudgala aura jIva--ye kalpoM meM zuklalezyA hotI hai| bAdara pRthvIkAya, chaha dravya haiN| yaha SaDdravyAtmaka jo hai, vahI loka hai| apkAya aura pratyeka vanaspatikAya meM prArambha kI cAra paMcatthikAyamaiyaM logamaNAiNihaNaM jinnkkhaayN|.. lezyAyeM, garbhaja manuSyoM aura tiryaJcoM meM chaha lezyAyeM / (AvahAvR 2 pR.73) tathA zeSa jIvoM meM prathama tIna lezyAyeM hotI haiN| dekheM jahAM dharma, adharma, AkAza, pudagala aura jIva-ye pAMca astikAya hoM, vaha loka hai| loka anAdi-ananta paNNavaNA pada 17) loka--vizva, jagat / yo'sAvAkAzAstikAyaH sa saMpUrNo'loke, loke tu tasya deza: pradezAzca / (AvacU 2 pR 9) 1. loka kA nirvacana AkAzAstikAya kI sampUrNatA aloka meM hotI hai| * loka-aloka : AkAza ke bheda (dra. astikAya) / loka meM usake deza aura pradeza haiM / * loka-aloka kI paribhASA 2. loka-aloka ke vibhAjana kA hetu 2. loka-aloka ke vibhAjana kA hetu tamhA dhammA-'dhammA loyapariccheyakAriNo jutto| 3. loka ke vibhAga iharAgAse tulle logo'logo tti ko bheo? || lokasthiti (vibhA 1852) 4. loka-aloka kA saMsthAna dharmAstikAya, adharmAstikAya hI loka kA vibhAjana 5. loka kA pramANa karate haiN| anyathA loka aura aloka-donoM meM AkAza 6. lokAkAza ke pratara to samAna hai| vaha vibhAjaka nahIM hotaa| 7. rucakapradeza : dizA-vidizA kA pravartaka logavibhAgAbhAve pddighaayaabhaavo'nnvtthaao| 8. dizA ke prakAra saMvavahArAbhAvo saMbaMdhAbhAvao hojjA / / 9. dizAoM ke saMsthAna (vibhA 1853) 10. manuSyaloka-samayakSetra lokavibhAga ke abhAva meM nimna doSa Ate haiM11. asaMkhya dvIpa-samudra 1. apratighAta -loka aura aloka ke vibhAga ke abhAva 1. loka kA nirvacana meM jIva aura pudagala kI apratihata gati hogIlokyate-kevaliprajJayA paricchidyata iti lokaH / gati kA pratighAta nahIM hogaa| (anumavR pa 80) 2. anavasthA-pratighAta ke abhAva meM gati kA avasthAna kevalI apanI prajJA se jise vibhAgapUrvaka jAnate haiM, nahIM hogaa| vaha loka hai| 3. saMbaMdha abhAva --AkAza anaMta hone se jIva aura loka-aloka kI paribhASA pudgala kA sambandha nahIM hogaa| 4. vyavahAra abhAva-sambandha ke abhAva meM sukha-duHkha, jIvA ceva ajIvA ya, esa loe viyaahie| baMdha-mokSa Adi kA vyavahAra nahIM hogaa| ajIvadesamAgAse, aloe se viyaahie| (u 362) 3. loka ke vibhAga * yaha loka jIva aura ajIvamaya hai| jahAM ajIvadeza aholoe, tiriyaloe, uddddhloe| (anu 177) arthAt ajIva ke cAra vibhAgoM meM se kevala eka vibhAga adhovyavasthito loko'dholokaH, athavA adhaHzabdoAkAza hI hai, use aloka kahA gayA hai| 'zubhaparyAyaH, * tatra ca kSetrAnubhAvAd bAhulyenAzubha eva / dhammo adhammo AgAsaM, kAlo puuggljNtvo| pariNAmo dravyANAM jAyate / " upari vyavasthApito loka: - esa logo tti pannatto, jiNehiM varadaMsihi // UrdhvalokaH / athavA tatra ca kSetrasya zubhatvAttadanubhAvAd (u 287) dravyANAM prAya: zubhA eva pariNAmA bhavanti / "
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka - aloka kA saMsthAna vyavasthito samayaparibhASayA tiryag-- [- madhye lokastiryaglokaH / athavA tiryakzabdo madhyamaparyAya: / ( anumavRpa 80 ) loka ke tIna vibhAga haiM1. adholoka - yaha loka ke adhobhAga meM vyavasthita kA pariNamana - / yahAM kSetra ke prabhAva prAya: azubha hI hotA hai / pRthviyAM adholoka meM haiM / 2. tiryakloka - yaha loka ke madhya meM hai / kA pariNamana prAyaH madhyama hotA hai / 3. Urdhvaloka - yaha loka ke Urdhva bhAga meM vyavasthita hai / zubha kSetra ke kAraNa yahAM dravyoM kA pariNamana prAyaH zubha hI hotA hai saudharma se sarvArthasiddha paryaMta vimAna Urdhvaloka meM (dra. deva) haiM / lokasthiti se dravyoM ratnaprabhA Adi sAta ( dra. naraka ) yahAM dravyoM ISatprAgbhArA pRthvI Urdhvaloka meM hai / khiivalayadIvasAgarana rayavimANabhavaNAisaMThANaM / vihANaM // mApaTTA niyayaM ( dra. ISatprAgbhArA ) ( AvahAvR 2 pR74) lokasthiti isa prakAra hai 0 kSiti - gharmA Adi sAta tathA ISatprAgbhArA - ye ATha pRthviyAM haiN| 0 valaya - ghanodadhi, ghanavAta aura tanuvAta / gharmA Adi sAta bhUmiyoM ke parikSepa ke rUpa meM ikkIsa valaya haiM / * dvIpa - jambUdvIpa se svayaMbhUramaNa paryaMta asaMkhya dvIpa haiM / * samudra - lavaNasamudra se svayaMbhUramaNa paryaMta asaMkhya samudra haiM / 0 naraka - sImaMtaka se apratiSThAna paryaMta saMkhyeya narakAvAsa haiM / 0 vimAna - jyotiSka aura vaimAnika devoM ke asaMkhyeya vimAna haiM / 0 bhavana Adi - bhavanapati devoM ke saMkhyeya AvAsa aura vyaMtara devoM ke asaMkhyeya nagara haiM / 0 vyomapratiSThAna - AkAza, vAyu Adi pratiSThAna / lokasthiti ke ye prakAra zAzvata haiM / kA 565 eie madhyaloka adholoka loka ko saMsthiti Ja bha 4 anutara loka - jaba graiveyaka - 11 AraNa 12 acyuta -- Anata 10. prANata sahastrAra 1--6 mahAzukra 6 bhAMtaka - 5 brahmaloka 3 sanatku4- mAhendra 1 saudharma 2 - IzAna jyotiSa - na bhavanapati --2 zarkarApramA - vyantara -3 bAlukApramA paMkajanA dhUma uma namadhuna 4. loka- aloka kA saMsthAna heTThA majjhe uvari chanbIjhallarimuiMgasaMThANe / logo a ( u ? ) dvAgAro a ( u ? ) dvakhettAgiI neo / ( AvahAvR 2 pR73) loe supatiTThAsaMThite / aloe susiragolakasaMThite / ( AvacU 285) adholoka vaMzapiTaka - Urdhva Ayata tathA Upara se kucha saMkarA - ke saMsthAna vAlA hai / madhyaloka
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka lokAkAza ke pratara jhallarI-ubhayataH vistIrNa tathA madhya meM saMkIrNa-ke joyaNasatappamANo tiriyabhAgaTThiyattaNato tiriylogo| saMsthAna vAlA hai| Urdhva loka mRdaMga-Urdhva-Ayata, Upara (anucU pR 34,35) se tanu tathA nIce se vistIrNa-ke saMsthAna vAlA hai| bahusama (samatala) bhUmibhAga vAle ratnaprabhA pRthvI ke Urdhvaloka kI AkRti Urdhva mRdaMga jaisI hai| madhyabhAga meM sthita meru ke madhya aSTapradezI rucaka hai| loka supratiSThaka saMsthAna vAlA hai arthAt trizarAva- usake adhovartI pratara ke nIce nau sau yojanaparyaMta tiryaka sampuTAkAra hai| eka zarAva ulTA rakhakara usa para eka loka hai| usase Age adhaHsthita sAdhika sAta rajju zarAva sIdhA aura phira usa para eka zarAva ulTA rakhane pramANa adholoka hai| rucaka ke UrvavartI pratara ke Upara para trizarAvasampuTa kI AkRti banatI hai| yahI loka ko nA sA yAjana ta nau sau yojana taka jyotizcakra ke uparitala paryanta tirthaka kI AkRti hai| loka hai| usase Upara kucha nyUna sAta rajju pramANa Urdhva__ aloka zuSiragolaka ke saMsthAna vAlA hai| loka hai| adholoka aura Urvaloka ke madhya meM tiryaga vaizAkhasthAnasthaM prasAritapAdaM kaTisthakarayugmaM puruSa bhAga meM sthita aThAraha sau yojana pramANa tiryaka loka hai| miva loka vyavasthApya sarvamidaM bhAvanIyam / se samAsao tivihe paNNatte, taM jahA-seDhIaMgule (nandIhAvaTi 122) payaragule ghnnNgule| asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo khaDe-khaDe manthana karate zApa ke paira phaile dvArA seDhI, seDhI seDhIe guNiyA payara, payaraM seDhIe guNiyaM donoM hAtha kaTibhAga para rakhe hae haiM--pUruSa ke isa AkAra logo, saMkhejjaeNaM logo guNito saMkhejjA logA. meM lokapuruSa saMsthita hai| asaMkhejjaeNaM logo guNito asaMkhejjA logaa| (loka puruSa ke donoM pairoM ke sthAna meM hai adholoka / (anu 411) usake kaTisthAnIya hai jyotizcakra / lokapuruSa ke kohanI- pramANAMgula ke tIna prakAra haiM-zreNIaMgula, pratarasthAnIya brahmaloka hai aura usake mastaka kA tilaka hai aMgula aura ghanaaMgula / pramANAMgula se niSpanna asaMkhyAta siddhshilaa|) koDAkoDI (10000000410000000) yojanoM kI 5. loka kA pramANa eka pradezAtmaka zreNI hotI hai / zreNI ko zreNI se guNita karane para pratara aura pratara ko zreNI se guNita karane para logo cuddsrjjuusito| heTThA desUNasattarajjU loka hotA hai| loka ko saMkhyeya se guNita karane para vicchiNNo, tiriyalogamajjhe rajjuvicchiNNo, evaM baMbha saMkhyeya loka aura asaMkhyeya se gaNita karane para asaMkhyeya logamajjhe paMca, uri logate egarajjUvicchiNNo / rajjU loka hote haiN| puNa syNbhurmnnsmuddpurthimpcctthimveiyNtaa| (prastuta prakaraNa meM ghanAMgula kA pramANa aura loka (anuhAvR pR 76) kA pramANa eka samAna hai| loka kA pramANa 343 ghana loka kI UMcAI caudaha rajjU hai / adholoka kucha kama rajju hai| digambara aura zvetAmbara donoM paramparAeM isameM sAta rajj vistIrNa hai / tiryag loka eka rajjU, brahmaloka ekamata haiM, parantu loka kI AkRti ke kAraNa gaNita kI pAMca rajjU aura Upara lokAMta ke pAsa eka rajjU vistIrNa prakriyA meM bhinnatA hai| dekheM-aNuogadArAI sUtra 411 hai / svayaMbhUramaNasamudra pUrva se pazcima vedikAnta taka kA kA TippaNa) pramANa eka rajjU hai| 6. lokAkAza ke pratara ___ bahusamabhUmibhAge rayaNappabhAmajjhabhAge merumajjhe aTTha lokAkAzapradezA uparitanAdhastanadezarahitatayA vivapadeso ruygo| tassa'dhopatarAto ahe ya NaM nava joyaNa- kSitA maNDakAkAratayA vyavasthitAH prataramityucyante / tatra satANi jAva tA tiriyalogo / tato pareNa aheTTitattaNato tiryaglokasyovadhio'pekSayA'STAdazayojanazatapramANasya ahologo saahiysttrjjuppmaanno| rucatovaripatarAto madhyabhAge dvau lghkssullkprtrau| uvarihutto navajoyaNasatANi jotisacakkassa uvaritalo .... "tau ca dvau sarvala pratarAvaGagulAsaMkhyeyabhAgatAva tiriylogo| tato uDDhabhAgaThitattaNato uDDhalogo bAhalyAvalokasaMvattitau rajjupramANI tata etayoruparyanye'nye desuunnsttrjjuppmaanno| ahauDDhalogANa majjhe aTThArasa- pratarAstiryagaMgulAsaMkhyeyabhAgavRddhyA varddhamAnAstAvaddaSTavyA
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ dizA ke prakAra 567 loka yAvadUrdhvalokamadhyaM, tatra paJcarajjupramANaH prataraH, tata kSetra, tApakSetra, prajJApaka aura bhAva / bhAvadizA ke uparyanye'nye pratarAstiryagaMgulAsaMkhyeyabhAgahAnyA hIyamAnA- aThAraha prakAra haiM / stAvadavaseyA yAvallokAnte rajjupramANaH prataraH / dravyavizA (nandImat pa 110) terasapaesiyaM jaM jahaNNao dasadisAgiI davvaM / lokAkAza ke pradeza pratara kahalAte haiN| yaha Upara ukkosamaNaMtapaesiyaM ca sA hoi davvadisA / / kA bhAga hai, yaha nIce kA bhAga hai-isa rUpa meM inakA ekkeko vidisAsu majjhe ya disAsumAyayA do do| vibhAga nahIM hotA tathA ye maMDaka (roTI) ke AkAra meM biti dasANagamaNNe dasadisamekkakkayaM kAuM / / vyavasthita haiN| taM na dasadisAgAraM jaM caurassaM ti tanna davvadisA / " meru ke samabhUbhAga se nIce nau sau yojana tathA Upara jaghanyatastrayodazapradezAvagADhAta trayodazapradezikAta, nau sau yojana- isa prakAra aThAraha sau yojana pramANa utkRSTatastvasaMkhyeyapradezAvagADhAdanantapradezikAd dravyAd tiryakloka hai / usake madhya meM do kSullaka pratara haiN| daza diza uttiSThanti / etacca dravyaM saMpUrNadazadigutthAnaaloka kA sparza karane vAle ina do sarvalaghu prataroM kI moTAI aMgUla kA asaMkhyeya bhAga aura lambAI eka kAraNatvAd dravyadigucyate / (vibhA 2698-2700 mavR pR 147) rajju pramANa hai / inake Upara-Upara anyAnya pratara aMgula jo dravya dasa dizAoM ke utthAna kA kAraNa hai, vaha ke asaMkhyeya bhAga kI vRddhi ke krama se bar3hate-bar3hate Urdhva dravyadizA hai| yaha jaghanyata: teraha pradezI aura teraha loka ke madhya bhAga taka pratara kI lambAI pAMca rajju ho / AkAzapradezoM meM avagADha hotI hai tathA utkRSTataH anaMtajAtI hai| usake Upara jo anya pratara haiM, unameM kramaza: pradezI aura asaMkhyAta AkAzapradezoM meM avagADha hotI hai| aMgula ke asaMkhyeya bhAga kI hAni hotI calI jAtI hai teraha pradezoM kI sthApanAaura lokAMta kA sparza karane vAle pratara kI lambAI eka rajju raha jAtI haiN| 7. rucakapradeza : dizA-vidizA kA pravartaka ___ tayormadhyabhAge jambUdvIpe ratnaprabhAyA bahusame bhUmibhAge merumadhye'STaprAdeziko rucakaH / tatra gostanAkArAzcatvAra uparitanAH pradezAzcatvArazcAdhastanAH / eSa eva rucakaH sarvAsAM dizAM vidizAM vA pravartakaH, etadeva ca sakala madhya meM eka aura cAra vidizAoM meM eka-ekatiryaglokamadhyam / (nandImat pa 110) isa prakAra pAMca pradezAvagADha pAMca paramANu tathA cAra dizAoM meM Ayata rUpa meM avasthita do-do paramANutirache loka ke madhya meM do kSullaka pratara haiN| unake isa prakAra jaghanyata: teraha AkAzapradezoM meM avagADha teraha madhya meM, jambUdvIpa meM, ratnaprabhA ke samatala bhUmibhAga para, pradezI skaMdha dasa dizAoM ke utthAna kA hetu hai aura yahI meru ke madhya meM ATha pradeza vAlA rucaka hai| usa rucaka ke dravyadizA hai| cAra Upara ke aura cAra nIce ke AThoM pradeza gostana kucha AcArya dasa paramANuoM ko dasa dizAoM meM AkAra vAle haiN| yaha rucaka saba dizAoM aura vidizAoM sthApita kara unheM dizAoM ke utthAna kA hetu mAnate haiM, kA pravartaka hai| yaha sampUrNa tiryaka loka ke ThIka madhya meM jo samIcIna nahIM hai, kyoMki dasa dizAoM kA AkAra sthita hai| caturasra hotA hai aura vaha dasa paramANuoM se saMbhava nahIM 8. dizA ke prakAra hai / ata: teraha paramANu hI dasa dizAoM ke utthAna ke nibandhaka haiM, nyUna yA adhika nhiiN| nAma ThavaNA davie khettadisA tAvakhetta pannavae / sattamiyA bhAvadisA sA hoaTThArasavihA u|| kSetra vizA (Avani 809) "khettadisapaesiyaruyagAo merumajjhammi / dizA ke sAta prakAra haiM-nAma, sthApanA, dravya, (vibhA 2700)
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 568 manuSyaloka-samayakSetra dupaesAi duruttara egapaesA aNuttarA ceva / dizyate nArakAditvenAsyAM saMsArIti dika / cauro cauro ya disA caurAi aNuttarA dunni / / (uzAva pa 276) iMdaggeI jammA ya neraI vAruNI avAyavvA / jisase yA jisameM pRthvI, nAraka Adi ke rUpa meM somA IsANAvia vimalA ya tamA ya boddhvvaa|| saMsArI prANiyoM kA vyapadeza kiyA jAtA hai, vaha bhAva (AvamavR pa 438) dizA hai|| meru ke madhya meM aSTapradezI rucaka hai| isI se saba ""advArasa bhAvadisA jIvassa gamAgamo jesU / / dizAeM aura vidizAeM nikalatI haiM, jinheM kSetradizA puDhavi-jala-jalaNa-vAyA mUlA-khaMdha-gga-porabIyA ya / kahA jAtA hai| bi-ti-cau-paMcidiya-tiriya-nAragA devasaMghAyA // rucaka se bAhara cAra dizAoM meM se pratyeka dizA ke saMmUcchima-kammA'kammabhUmaganarA thNtrhiivaa| prArambha meM do-do pradeza nikalate haiM, phira cAra-cAra, bhAvadisA dissai jaM saMsArI niyayameyAhiM / / chaha-chaha, ATha-ATha-isa prakAra do-do ke krama se unakI (vibhA 2702-2704) vaddhi hotI jAtI hai| karma ke vazIbhUta hokara jIva vibhinna dizAoM meM isI rucaka se eka-eka AkAzapradeza se niSpanna bhramaNa karate haiM, ve bhAvadizAeM kahalAtI haiN| ve aThAraha cAra vidizAeM nikalatI haiM, jo cAra dizAoM ke cAra koNoM meM hotI haiN| inake pradezoM meM vRddhi nahIM hotii| 1. pRthvI 10. trIndriya Urdhva aura adhaH dizA cAra-cAra AkAzapradezoM se 2. jala niSpanna haiN| inameM bhI vaddhi nahIM hotii| 11. caturindriya 3. agni 12. tiryaMca paMcendriya dasa dizAoM ke nAma ye haiM --aindrI (pUrva), AgneyI, yAmyA (dakSiNa), naiRtI, vAruNI (pazcima), bAyavyA, 4. vAyu 13. saMmUcchima manuSya somA (uttara), IzAnI, vimalA (Urdhva) aura tamA 5. mUla 14. karmabhUmija manuSya 6. skaMdha 15. akarmabhUmija manuSya (adhH)| 7. agrabIja 16. antarvIpaja manuSya tApakSetra dizA 8. parvabIja 17. nAraka jesi jatto sUro uei tesiM taI havai puvvA / 9. dvIndriya 18. deva tAvakkhittadisAo payAhiNaM sesiyAo si / / 8. vizAoM ke saMsthAna (vibhA 2701) tApa - sUrya ke Azrita dizA tApakSetra dizA hai| sagaDuddhisaMThiAo mahAdisAo havaMti cattAri / bharatakSetra Adi ke nivAsI logoM ke jisa dizA meM sUrya mRttAvalI acauro do ceva ya haMti ruaganibhA / udita hotA hai, vaha unake lie pUrvadizA hai| sUrya kI (AvamavR pa 438) ora muMha kie khar3e manuSya kI dAhinI ora dakSiNa, pITha pUrva, pazcima, uttara aura dakSiNa--ye cAra mahAkI tarapha pazcima tathA bAyIM ora uttara dizA hotI hai| dizAe zakaTAddha sasthA dizAeM zakaToddhi saMsthAna se saMsthita haiN| cAra vidizAeM prajJApaka dizA muktAvali saMsthAna se tathA Urdhva aura adhaH dizA rucaka __ saMsthAna se saMsthita haiN| paNNavao jadabhimuho sA puvvA sesiyA pyaahinno| (dizAoM ke vistRta varNana ke lie dekheM - AcArAMga (vibhA 2702) prajJApaka ke AdhAra para prajJApaka dizA hotI hai| niyukti 40-62) vaha jisa dizA ke abhimukha ho sUtra Adi kI vyAkhyA 10. manuSyaloka-samayakSetra karatA hai, vaha pUrva dizA hai / zeSa dakSiNa Adi dizAeM haiN| puSkaravaradvIpasya ardhapuSkaravaradIvaDaDhaM taMmi dhAtakIbhAvadizA khaMDe ya dIve jaMbuddIve ya aDDhAijjA dIvA samayakhettaM / taM ____dizyate ayamamukaH saMsArIti yayA sA dik bhAvaH- ca mANusuttareNaM Nagaramiva savvato pAgAraparikkhittaM / pRthivItvAdilakSaNaH paryAyaH / (AvamavR pa 439) (AvacU 2 pR 258)
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ dravya-bhAva vandanA 569 vandanA samayopalakSitaM kSetra samayakSetrama-arddhatRtIyadvIpa- vandanA-abhivAdana samudrAH / (uzAvR pa 673) 1. vandanA ke paryAya __ jahAM samaya, AvalikA Adi kAlavibhAga vidyamAna | 2. dravya-bhAva vandanA hai, vaha samayakSetra kahalAtA hai / * dRSTAnta jambUdvIpa, dhAtakIkhaNDa evaM ardhapuSkara-ina DhAI 3. vandanIya kI arhatA dvIpoM kI saMjJA samayakSetra hai| isake cAroM ora nagara ke 4. vandanIya kI pahacAna parakoTe kI taraha mAnUSottara parvata kI paridhi hai| 5. avandanIya kauna ? 11. asaMkhya dvIpa-samudra 6. vandanA sUtra 7kRtikarma ke prakAra jaMbuddIve lavaNe, dhAyai-kAloya-pukkhare varuNe / 8. vandanA ke doSa , khIra-ghaya-khoya-naMdI aruNavare kuMDale ruyage / / 9. vandanA kA viveka jaMbuddIvAo khalu niraMtarA sesayA asaMkhaimA / 10. vandanA ke vizeSa prasaMga bhuyagavara-kusavarA vi ya, koMcavarAbharaNamAIyA / / | 11. bandanA kA prayojana aura pariNAma AbharaNa-vattha-gaMdhe, uppala-tilae ya puuddhvi-nihi-rynne| * vandanA : Avazyaka kA eka prakAra vAsahara-daha-naIo vijayA vakkhAra-kappidA // (dra. Avazyaka) kuru-maMdara-AvAsA, kUDA nakkhatta-caMda-sUrA ya / / * vandanA aura stuti ekArthaka (dra. stava-stuti) | deve nAge jakkhe, bhUe ya sayaMbhuramaNe y|| (anu 185) 1. vandanA ke paryAya jaMbUdvIpa, lavaNasamudra, dhAtakIkhaNDadvIpa, kAlodasamudra, vaMdaNaciikiikamma pUyAkamma ya viNayakammaM ca / " puSkaradvIpa, varuNasamudra, kSIra, ghRta, ikSu, nandI, aruNavara, (Avani 1103) kuNDalavara, rucakabara-ye sAre dvIpa aura samudra paraspara vandanA ke pAMca paryAya - saMlagna haiM tathA rucakavara se asaMkhya dvIpa aura samudroM ke bAda bhujagavara dvIpa hai| isI prakAra kusavara, citikarma-kazala karma kA caya / rajoharaNa Adi upadhi krauJcavara, AbharaNa Adi dvIpoM ke bIca asaMkhya kA grahaNa / dvIpa aura samudroM kA vyavadhAna hai| AbharaNa, vastra, gaMdha, kRtikarma--avanAma, Avarta Adi kriyAeM / utpala, tilaka, pRthvI, nidhi, ratna, varSadhara, draha, nadI, pUjAkarma-prazasta mana, vacana aura kAya kI ceSTA / vijaya, vakSaskAra, kalpendra, kuru, mandara, AvAsa, kaTa, vinayakarma-karma kA apanayana / guru Adi kA vinaya / nakSatra, candra, sUrya, deva, nAga, yakSa, bhUta aura svayaMbhU- 2. dravya-bhAva vandanA ramaNa --ye sAre dvIpa aura samudra haiN| vandanakarma dvidhA-dravyato bhAvatazca / dravyato mithyA(AbharaNa, vastra Adi padArthoM ke jitane zubha nAma daSTeranupayuktasamyagdRSTezca, bhAvata: samyagdRSTerupayuktasya, haiM, jitane zubha rUpa, rasa Adi haiM, unake sadRza utane hI citikarmApi dvidhava -dravyato bhAvatazca, dravyatastApasAdinAma asaMkhya dvIpa-samudroM ke haiN| dekheM-anumavR patra 82) liGgagrahaNakarmAnupayuktasamyagdRSTe rajoharaNAdikarma ca, lokabhAvanA-puruSAkAra loka kI vividhatA kA / bhAvataH samyagdRSTyupayuktA rajoharaNAdyupadhikriyeti, kRti karmApi dvidhA-dravyataH nihnavAdInAmavanAmAdikaraNaanucintana karanA, usameM ekAgra / manupayuktasamyagdRSTInAM ca / bhAvataH smygdRttyupyuktaanaahonaa| (dra. anuprekSA) miti / (AvahAvR 2 pR 15) vanaspatikAya-chaha jIva-nikAya kA pAMcavAM bhed| dravya aura bhAva ke bheda se vandanA Adi ke do-do (dra. jIvanikAya) prakAra---
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ vandanA 570 vandanIya kI pahacAna dravyavandana -mithyAdRSTi aura anupayukta samyagdRSTi kA zItala ne socA- inhoMne mere mana kI bAta kaise jAna vandana / lI? pUchane para jJAta huA ki ve cAroM kevalI ho gae bhAvavandana- upayukta samyagdRSTi kA vandana / haiN| AcArya ko mana hI mana atyaMta pazcAttApa huA ki dravyacitikarma-tApasa Adi kI liGgagrahaNa kI kriyA, maiMne kevaliyoM kI AzAtanA kI hai| bhAvanA kA prakarSa anupayukta samyagdRSTi kI rajoharaNa upadhi aadi| huA, AcArya cAroM kevaliyoM ko vaMdanA karane lge| grahaNa kI kriyaa| bhAvavandanA ke utkarSa se jyoMhI unhoMne cauthe kevalI ko bhAvacitikarma-upayukta samyagdaSTi kI rajoharaNa Adi vandanA kI, ve svayaM kevalI bana ge| grahaNa kI kriyaa| ____eka kAyikI ceSTA-dravya vaMdanA bandhana ke lie dravyakRtikarma-nihnava aura anupayukta samyagdRSTi kI hotI hai aura eka kAyikI ceSTA-bhAva vaMdanA mokSa ke avanAma. Avarta Adi kriyAeM / lie hotI hai| bhAvakRtikarma --upayukta samyagdaSTi kI avanAma, Avarta (kSullaka Adi zeSa dRSTAMtoM ke lie dekheM-AvahAvR Adi kriyAeM / 2 pR 15-17) dRSTAMta 3. vaMdanIya kI arhatA sIyale khuDaDae kaNhe sevae pAlae tahA / dasaNanANacaritte tavaviNae nicckaalmujjuttaa| paMcete diLaMtA kiikamme hoMti NAyavvA / / ee u vaMdaNijjA je jasakArI pavayaNassa / / (Avani 1104) Ayariya uvajjhAe pavvatti there taheva rAyaNie / dravya-bhAva vandanA ke prasaMga meM pAMca dRSTAta haiM- eesi kiikamma kAyavvaM nijjrddhaae|| zItala, kSullaka, kRSNa, sevaka aura pAlaka / paMcamahavvayajutto aNalasa mANaparivajjiyamaIo / zItala AcArya saMvigganijjaraTrI kiikammakaro havai sAha / / rAjaputra zItala pravajita huA, AgamoM kA adhyayana (Avani 1193,1195,1197) kara AcArya bana gyaa| usakI bahina ke cAroM putra apane jJAna, darzana, cAritra, tapa aura vinaya kI ArAdhanA mAtUla kI pravrajyA se prerita hokara, svayaM pravajita ho meM satata saMlagna, pravacanaprabhAvaka muni bandanIya haiN| ge| ve bahuzruta hokara apane mAtula AcArya ke darzanArtha AcArya, upAdhyAya, pravartaka, sthavira tathA rAtnika prasthita hae / chAnabIna karane para patA calA ki AcArya muni vandanIya haiM / amuka gAMva meM haiN| jaise hI ve usa gAMva ke parisara meM jo muni pAMca mahAvratoM se yukta, jAgarUka, nirabhipahuMce, sUryAsta ho gayA / ve gAMva kI bahirikA meM hI mAna, vairAgyasampanna aura nirjarArthI hote haiM, ve kRtikarma Thahara gae / saMdezavAhaka ne AcArya zItala se cAroM mUni ke yogya haiN| bhAnajoM ke Agamana kI bAta khii| ve atyaMta prasanna samaNaM vaMdijja mehAvI, saMjayaM susamAhiyaM / hae / cAroM muni rAtrI meM dharmajAgarikA kara rahe the| paMcasamiya tiguttaM, assaMjamaduguMchagaM / / pariNAmoM kI vizuddhi bar3hI aura ve cAroM hI kevalI ho (Avani 1106) ge| pAMca samitiyoM aura tIna guptiyoM se yukta tathA prAtaHkAla haa| AcArya pratIkSA meM baiThe the| cAroM asaMyama se jugupsA karane vAle saMyata susamAhita zramaNa nahIM pahuMce, taba AcArya svayaM vahAM gae / cAroM kevalI vandanIya haiN| muniyoM ne AcArya ko dekhA,para uThe nhiiN| AcArya asamaMjasa meM par3a gae, pUchA- 'maiM kisako vandanA karUM?' 4. vandanIya kI pahacAna unhoMne kahA-jaisI icchaa| AcArya ne socA-ye ziSya suvihiya duvihiyaM vA nAhaM jANAmi haM kha chaumattho / muni kitane avinIta ho gae haiM ? phira bhI AcArya ne liMgaM tu pUyayAmI tigaraNasuddheNa bhAveNaM / / unheM vandanA kI / kevalI muni bole-"Arya ! dravya- jai te liMga pamANaM vaMdAhI niNhave tume savve / vandanA se kyA prayojana ? bhAvavaMdanA kreN|" AcArya ee avaMdamANassa liMgamavi appamANaM te||
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ vandanA sUtra 571 vandanA jai liMgamappamANaM na najjaI nicchaeNa ko bhAvo ? | asaMyata vandanIya nahIM hote, phira cAhe mAtA-pitA, daLUNa samaliMgaM ki kAyavvaM tu samaNeNaM ? // guru, senApati, prazAstA, rAjA aura deva bhI kyoM na appuvvaM daLUNaM abbhuTThANaM tu hoi kAyavvaM / ho / sAhammi diThThapuve jahArihaM jassa jaM joggaM // dasaNanANacaritte tavaviNae niccakAlapAsatthA / (Avani 1122-1125) ee avaMdaNijjA je jasaghAI pavayaNassa / / chadmastha muni suvihita aura duvihita muni ko nahIM / (Avani 1191) jAna sakatA / isalie mana, vANI aura kAya kI darzana, jJAna, cAritra, tapa aura vinaya meM sadA pramAda pavitratA se liMga kI hI pUjA karanI caahie| ziSya ke karane vAle pArzvastha avaMdanIya haiM / ve pravacana kI yazoisa kathana para guru ne kahA---yadi liMga hI pramANa hai taba gAthA kA hanana karane vAle haiN| to sAre nihnava bhI vaMdanIya ho jaaeNge| yadi ve avaMdanIya pArzvastha ke pAMca prakAra haiM, taba liMga bhI apramANa hai| pAsattho osanno hoI kusIlo taheva saMsatto / liMga apramANa hai, bhAvoM ko nizcayapUrvaka jAnA nahIM ahachaMdo'viya ee avaMdaNijjA jiNamayaMmi / / jA sakatA, taba zramaNa ke liMga ko dekhakara kyA karanA (AvahAvR 2 pR 18) cAhie? 1. pArzvastha-aticAra-anAcAra kA sevana karane isake samAdhAna meM guru ne kahA-pahale jisa muni vAlA, rAjapiNDa, agrapiNDa, zayyAtara kA bhojana ko nahIM dekhA, usake Agamana para abhyutthAna avazya Adi lene vaalaa| karanA caahie| udyatavihArI ko vaMdanA karanI cAhie, 2. avasanna-sAmAcArI meM zithila, AlasI / zithilAcArI ko vaMdanA nahIM karanI cAhie / 3. kuzIla-vidyA, maMtra, nimitta Adi batAne vaalaa| AlaeNaM vihAreNaM ThANacaMkamaNeNa ya / 4. saMsakta-mUlottara guNoM evaM doSoM-donoM meM saMsakta / sakko suvihio nAuM bhAsAveNaieNa y|| 5. yathAcchandaka-utsUtra kI prarUpaNA karane vAlA, pAyaM AlayAdIhiM lakkhijjati suvihit'suvihitaa| AgamanirapekSa AcaraNa karane vaalaa| jadivi ya katthai na lakkhijjati tahavi Agamovayogato ye pAMcoM prakAra ke sAdhu jinamata meM avandanIya haiN| payatto suddho ceva / tamhA AgamovauttehiM payattehiM kiikammaM ca pasaMsA sUhasIlajaNammi kammabaMdhAya / savvamaNuTTANamaNusIlaNIyaM ti esa kappo amhaM ti / je je pamAyaThANA te te uvavAhiyA haMti // (Avani 1148 cU 2 pR 30,31) (Avani 1192) ekAMta sthAna meM pravAsa, mAsakalpa Adi vihAra, pArzvastha sukhazIla hote haiM, unako kRtikarmayathAvidhi kAyotsarga, IryAsamitipUrvaka gamana, bhASAviveka, vandanA karanA tathA unakI prazaMsA karanA karmabaMdha kA AcArya Adi kA vinaya-ina lakSaNoM se suvihita sAdhu kAraNa hai aura usase pramAdasthAnoM kA u hotA hai| kI pahacAna ho jAtI hai| pArzvastha aura kuzIla anAyatana haiN| (dra. Ayatana) yadi sthAna, veza Adi se zuddha sAdhu kI pahacAna na 6. vandanA sUtra ho, taba Agama ke nirdeza ke anusAra vaMdanA Adi pravRtti karanA zuddha hai| pratyeka anuSThAna Agamopayukta hokara ___ icchAmi khamAsamaNo ! vaMdiuM, jAvaNijjAe nisIkaranA cAhie, yaha hamArA AcAra hai| hiyAe / aNujANaha me miuggahaM nisIhi ahokAyaM liMga bhI muni kI pahacAna kA hetu hai| (dra. liMga) kAyasaMphAsaM khamaNijjo bhe kilAmo / appakilaMtANaM bahasubheNa bhe divaso vaikkato? jattA bhe? javaNijja 5. avaMdanIya kauna ? asaMjayaM na vaMdijjA, mAyaraM piyaraM guruM / khAmemi khamAsamaNo ! devasiyaM vaikkama / AvassiseNAvaI pasatthAraM, rAyANaM devayANi ya / / yAe paDikkamAmi khamAsamaNANaM devasiyAe AsAyaNAe (Avani 1105) tittIsannayarAe jaM kiMci micchAe maNadukkaDAe
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ vandanA 572 vandanA ke doSa vaidukkaDAe kAyadukkaDAe kohAe mANAe mAyAe 3. yathAjAta (aMjalipuTa ko zira se saTAkara kRtikarma lobhAe savvakAliyAe savvamicchovayArAe savvadhammA- karanA) ikkamaNAe AsAyaNAe jo me aiyAro kao tassa 4-15. bAraha Avarta (sUtroccAraNapUrvaka kAyika khamAsamaNo ! paDikkamAmi niMdAmi garihAmi appANaM prvRtti)| vosiraami| (Ava 331) 16-19. catuHzira (zira se cAra bAra avnmn)| kSamAzramaNa ! maiM saMyata niSadyA se saMyamapUrvaka baiThakara 20-22. trigupta (manogapta, vacanagupta tathA kAyagupta) / Apako vandanA karanA cAhatA huuN| 23,24. dvipraveza (avagraha meM do bAra anujJApUrvaka Apa mujhe apane parimita avagraha meM Ane kI anujJA prvesh| deN| (anujJA prApta karane ke bAda) baiThakara maiM Apake caraNa 25. eka niSkramaNa (avagraha meM prathama praveza ke kA zira se sparza karatA hai| isa sparza meM Apako koI bAda kiye jAne vAlA nisskrmnn)| kaSTa huA ho to Apa mujhe kSamA kreN| kRtikarma : kaba ? kitane ? ____ Apa kaSTAnubhUti se rahita haiM / ApakA yaha dina cattAri paDikkamaNe kiikammA tinni huMti sajjhAe / nirvighnarUpa meM kalyANakArI pravRtti meM bItA? puvvaNhe avaraNhe kiikammA caudasa havaMti / / ApakI yAtrA-tapa, niyama, svAdhyAya, dhyAna kii| guruM punvasaMjhAe vaMdittA Aloeitti evaM ekka, pravRtti-prazasta rahI ? abbhuThThiyAvasANe jaM puNo vaMdati guruM eyaM biiyaM," . ApakA yamanIya-indriya aura mAnasika saMyama Ayariyassa allivijjai taM taiyaM, paccakkhANe cautthaM / prazasta rahA ? kSamAzramaNa ! Apake prati hone vAle sajjhAe pUNa baMdittA paThThavei paDhama, pavie pavedayaMtassa divasa-sambandhI vyatikrama ke lie Apa mujhe kSamA bitiyaM..kAlavelAe vaMdiuM paDikkamai, eyaM taiyaM / kreN| (Avani 1201 hAvR 2 pR 35) Apake prati avazya karaNIya kArya meM mere dvArA koI pUrvAhna meM sAta aura aparAhna meM sAta-isa prakAra pramAda huA ho to maiM usakA pratikramaNa karatA huuN| eka dina meM caudaha kRtikarma kie jAte haiN| ___ApakI tetIsa meM se koI eka bhI AzAtanA kI ho, pratikramaNa ke samaya cAra kRtikarmaApake prati yat kiMcit mithyAbhAva AyA ho yA mithyA 1. AlocanA ke samaya / vyavahAra kiyA ho, mana meM koI burA vicAra AyA ho, 2. kSAmaNA ke samaya / vacana kA duSprayoga kiyA ho, kAyA kI duSpravRtti kii| 3. AcArya Adi ke AzrayaNa-nivedana ke samaya / ho, krodha, mAna, mAyA aura lobha ke Aveza meM koI 4. pratyAkhyAna ke samaya / __svAdhyAya ke samaya tIna kRtikarmaavAMchanIya vyavahAra kiyA ho, sarvakAla meM hone vAlI 1. svAdhyAya prasthApana ke samaya / sarva mithyA upacAroM se yukta, saba dharmoM kA atikramaNa karane vAlI koI bhI AzAtanA kI ho, usake viSaya meM 2. svAdhyAya pravedana ke samaya / 3. svAdhyAya ke pazcAt / jo maiMne aticAra kiyA ho, he kSamAzramaNa ! maiM usakA (kRtikarma kA vistRta varNana dekheM-samavAo 1213 pratikramaNa karatA hUM, niMdA karatA hUM, gardA karatA hUM, kA TippaNa) AzAtanA meM pravRtta apane ApakA vyutsarga karatA huuN| 8. vandanA ke doSa 7. kRtikarma ke prakAra aNADhiyaM ca thaddhaM ca, paviddhaM paripiDiyaM / dooNayaM ahAjAyaM kiikammaM bArasAvayaM / Tolagai aMkusaM ceva, tahA kacchabhariMgiyaM / / causiraM tiguttaM ca dupavesaM eganikkhamaNaM / / macchavvattaM maNasA pau8, taha ya veiyAvaddhaM / (Avani 1202) bhayasA ceva bhayaMtaM, mittI gAravakAraNA // kRtikarma ke pacIsa prakAra haiM teNiyaM paDiNiyaM ceva, ruThaM tajjiyameva ya / 1,2. avanamana sada ca hIliyaM ceva, tahA vipaliuMciyaM / pa
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ vandanA ke doSa 573 vandanA diTramadiThaM ca tahA, siMgaM ca karamoaNaM / diTramadiThaM nAma evaM sigdhaM vaMdati jathA keNai dido AliTThamaNAlijeM, UNaM uttaracUliyaM / / keNai na dido| siMgaM nAma sIse egeNa pAseNa vaMdati mUyaM ca DhaDDharaM ceva, cuDDaliM ca apacchimaM / ahavA aNNehiM sAdhahi samaM saMgeNa jaha vA taha vA battIsadosaparisuddhaM, kiikammaM pauMjaI / vaMdati / karo nAma esovi rANao karo jaha vataha va aNADiyaM nAma aNAdareNa vaMdati / thaddhaM aTTahaM aNNa- samANetabvao, veTThI esA na nijjaratti maMNati / moyaNaM tareNa matto / paviddhaM vaMdaNagaM deMtao ceva uThettA nAma na annahA mokkho, eteNa puNa diNNeNa muzcAmitti NAsati / paripiDitaM bhaNati--etaM bhe savvassa ceva vaMdati / AliddhamaNAliddhaM rayaharaNe ya niDAle ya kiMci kAlappagatassa vaMdaNagaM, ahavA na vocchiNNe Avatta vaMja- Alabhati kiMci nAlabhati, ettha caubhaMgo, sIse AliddhaM NANi vA kareti, piMDalao vA jAhao vaMdati, saMkuyao rayaharaNe AliddhaM, paDhamo suddho| UNaM vaMjaNehiM AvassauppIlaNasaMpIlaNAe vA vaMdati / Tolagati Tolo jathA ehiM vaa| uttaracaliyA nAma etehiM vaMjaNehiM Avassaehi uThettA aNNamaNNassa mUlaM jAti / aMkuso duviho, mUle vaMdittA bhaNatti-matthaeNa vaMdAmitti / mayaM nAma gaMDassa rayaharaNaM gahAya bhaNati-nivesa jA te vaMdAmi, mayo vaMdati na kiMci vi uccAreti / mahatA saTTeNa ahavA dohivi hatthehiM aMkusaM jathA gahAya bhaNati - DhaDDharaM / cuDalI nAma cuDalaM jathA rayaharaNaM gahAya vaMdati, vaMdAmi / kaccharigiyaM ekkaM vaMdittA aNNassa mUlaM riMgato ahavA digdhaM hatthaM pasAreti, bhaNati-vaMdAmi, ahavA jAti, tatovi aNNassa mUlaM jAti / macchuvvattaM ekkaM hatthaM bhamADeti, savve baMdAmitti / chaDDati bitieNa pAseM ti pariyattati recakA- (Avani 1207-1211 cU 2 pR 42-44) vartena / maNasA paduTaThaM, so hINo keNati, tAhe hiyaeNa kRtikarma ke 32 doSa haiMciteti-eteNa evaggateNaM vaMdAvijjAmi, aNNaM vA 1. anAdata-anAdarapUrvaka vaMdanA karanA / kiMci paosaM vahati / vediyAvaddhaM nAma taM paMcavihaM- 2. stabdha-garva se uddhata ho vandanA karanA / uvari jANagANaM hatthe nivesitUNaM vaMdati heTA vA 3. praviddha-vandanA karate-karate bIca meM hI bhAga jaanaa| jAnUkANaM egaM vA jANuM aMto doNhaM hatthANaM kareti 4. paripiDita-1. kAlagata sabhI muniyoM ko merI ucchaMge vA hatthe kAtUNaM vaMdati / bhayasA bhaeNaM vaMdanA, yaha kahate hue vandanA karanA / 2. Avarta kA vaMdati, mA nicchubbhihAmi saMghAto kulAo gaNAo viccheda na hone para bhI stuti karate hae baMdanA gacchAo khettAotti / bhayaMta nAma bhayati amhANaM amhevi krnaa| 3. ghuTanoM kA sparza karate hue vaMdanA paDibhayAmotti / mettIe sa mama mittotti, ahavA metti krnaa| 4. jhukakara ghuTanoM kA utpIDana-saMpIDana teNa samaM kAuM maggaMti / gAravA nAma jANaMtu tA mama karate hue vaMdanA krnaa| jahesa sAmAyArIkusalotti / kAraNaM nAma suttaM vA atthaM 5. Tolagati-UMTa jaise uThakara eka-dUsare ke pAsa vA vatthaM vA potthagaM vA dAhititti kajjanimittaM calA jAtA hai, vaise idhara-udhara jAte hue vaMdanA vaMdati / teNiyaM nAma jadi dIsati to vaMdati / ahavA karanA athavA TiDDI kI taraha phudaka-phudaka kara na dIsati aMdhakAro vA tAhe na vaMdati / paDiNIyaM vaMdanA karanA / nAma saNNabhUmaM padhAiyaM vaMdati bhottu kAmaM paTTitaM vA 6. aMkuza-1. rajoharaNa ko hAtha meM lekara kahanAbhaNati ---bhaTTAragA avassa vNditvvgaa| ruLaM ruLaM yahAM baiTho, maiM tumheM vaMdanA karatA hUM, aisA kahakara nAma rosio keNati to dhamadhameMteNa hiyaeNa vaMdati / vaMdanA karanA / 2. donoM hAtho se aMkuza kI bhAMti tajjitaM nAma bhaNati-amhe tumaM vaMdAmo, tumaM puNa na rajoharaNa ko pakar3akara vaMdanA karanA / vAhijjasi na vA pasIdasi jathA thUbho, aMgulimAdIhiM vA 7. kacchabhariMgita- kachue kI bhAMti reMgate hue vandanA tajjato vaMdati / saDhaM haTThassamattho niddhammatteNa rajju- krnaa| gojja kareti, saMghasaM karotItyarthaH / hIlitaM namemi 8. matsyodvarta-eka ko vandana kara matsya kI bhAMti vAyagA vaMdituM gaNI mahattaragA jeTThajja evamAdi / pali- zIghratA se dUsare muni ko pArzva parivartana kara kaMcitaM nAma vaMdaMto desarAyajaNapadavikahAo kareti / recakAvarta kI mudrA meM vandana krnaa|
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ vandanA kA viveka 574 vandanA ke doSa 9. manasA praduSTa-mana se dUsare ko hIna mAnakara 2. kisI ne dekhA yA kisI ne nahIM dekhA, isa asUyA se vandana karanA athavA 'isako maiM ekAnta prakAra zIghratA se vandana krnaa| meM vandana karUMgA' aisA socanA / / 24. zRMga-1. mastaka ke eka pArzva se vandana krnaa| 10. vedikAbaddha -1. ghaTanoM para hAtha rakhakara vaMdana 2. aneka sAdhuoM ke sAtha jaise-taise vandana krnaa| krnaa| 2. ghaTanoM ke nIce hAtha rakhakara vaMdana 25. rAjakara-vandanA ko RNa mAnakara, veTha mAnakara krnaa| 3. ghuTanoM ke pArzva meM hAtha rakhakara vaMdana vandana karanA, nirjarA mAnakara nhiiN| krnaa| 4. goda meM hAthoM ko rakhakara vaMdana krnaa| 26. mocana-vaMdanA kie binA mokSa nahIM milatA5. eka ghaTane ko donoM hAthoM ke bIca rakhakara vaMdana yaha mAnakara vandana krnaa| krnaa| 27. AzliSTa-anAzliSTa-isake cAra vikalpa haiM11. bhaya-saMgha, kula, gaNa, gaccha tathA kSetra se mujhe koI 1. hAthoM se rajoharaNa pakar3a hAthoM ko zira para nikAla na de-isa bhaya se vandana krnaa| lgaanaa| 12. bhajat --yaha merA bhakta hai, isa dRSTi se vandana 2. kevala rajoharaNa pakar3anA, zira para nahIM lgaanaa| krnaa| 3. hAthoM ko zira para lagAnA, rajoharaNa ko nhiiN| 13. maitrI-yaha merA mitra hai athavA maiM isake sAtha 4. na rajoharaNa ko hAthoM se pakar3anA, na zira para mitratA karUM-yaha socakara vandana karanA / lagAnA / pahalA bhaMga prazasta hai zeSa aprazasta / 14. gaurava -gaurava ke lie vandana karanA-yaha socanA 28. nyUna -vyaMjana aura 'AvazyakoM' se nyUna / ___ki ye mujhe jAneM ki maiM sAmAcArI kuzala huuN| 29. uttaracUDA vaMdana kara 'mastaka se vaMdanA karatA hUM' isa prakAra ucca svara se bolnaa| 15. kAraNa -yaha mujhe sUtra, artha, vastra, pustaka degA ---- isa prayojanavaza vaMdana karanA / 30. mUka-AlApakoM kA anuccAraNa karate hue vaMdana krnaa| 16. stanya-1. apane Apako gupta rakhakara cora kI bhAMti vandana krnaa| 2. yadi dekhatA hai to vandana 31. DhaDDhara-ucca svara se AlApakoM ko bolate hue karatA hai, aMdha- kAra ke kAraNa nahIM dekhatA hai to vaMdana krnaa| vandana nahIM krtaa| 32. cuDalI--kinAre se rajoharaNa ko pakar3akara, 17. pratyanIka-guruoM ko saMjJAbhUmi meM jAte samaya yA ___ alAta kI bhAMti ghUmAte hue vaMdana karanA / athavA AhAra karate samaya vaMdana karanA / hAtha ko laMbA pasArakara vaMdana karanA athavA hAthoM 18. haSTa-krodhAveza meM vaMdana krnaa| ko ghamAte hae 'savako vaMdanA karatA haM' kahate hae 19. tajita-1. tuma patthara kI mUrti kI bhAMti na prasanna vaMdana krnaa| hote ho aura na kruddha hote ho- isa prakAra tarjanA hai. vandanA kA viveka karate hue vandana krnaa| 2. aMgulI se tarjanA karate vakkhittaparAhutte a pamatte mA kayA hu vaMdijjA / hue vandana krnaa| AhAraM ca karito nIhAraM vA jai krei|| 20. zaTha-1. zaThatA se vandana krnaa| 2. rogI hone pasaMte AsaNatthe ya, uvasaMte uvaTThie / kA bahAnA kara samyak vandana na karanA / aNunnavittu mehAvI, kiikammaM pauMjae / 21. hIlita-tiraskAra karate hue vandana krnaa| (Avani 1198, 1199) 22. palikaMcita-vandanA karate hae vikathA krnaa| muni pITha pIche se, klAMta aura anupazAMta avasthA meM 23. dRSTAdRSTa-1. AcArya Adi ke na dekhane athavA tathA AhAra-nIhAra ke samaya vandanA na kre| . aMdhakAra kA vyavadhAna hone para vandana krnaa| medhAvI muni anujJA prApta kara kRtikarma kA prayoga
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ vandanA kA prayojana aura pariNAma 575 taba kare, jaba vandanIya vyakti prazAMta ho, Asana para baiThA ho, upazAnta ho, upasthita ho-- vandanA karavAne kI sthiti meM ho / 10. vaMdanA ke vizeSa prasaMga uttamaTThe * pratikramaNa, svAdhyAya aura kAyotsarga ke samaya / * AzAtanA - virAdhanA hone para / paDikamaNe sajjhAe kAusaggAvarAhapAhuNae / AloyaNasaMvaraNe ya vaMdaNayaM // O jyeSTha atithi sAdhu ke Agamana para / AlocanA, pratyAkhyAna aura anazana ke samaya / - ina vizeSa prasaMgoM meM vaMdanA kA vidhAna hai / 11. vandanA kA prayojana aura pariNAma 0 ( Avani 1200 ) kAtavvaM / NI ihalo gaTTatAe vaMdejjA, no paralogaTTatAe, no kittivaNNasahasilo gaTTatAe naNNattha nijjaraTThatAe / visesao nAgottamavatAe aTThavihaMpi mANaM nihaNiUNaM / ( AvacU 239 ) sIseNa pade pade saMvegamAvajjaMteNaM nIyAgottakhavaNaTTatAe agottassa ya ThANassa phalaM hitadae kAtUNa vaMdaNagaM ( AvacU 2 pR 49 ) vyakti gurujanoM ko aihika prayojana ke lie vandanA na kare, pAralaukika prayojana ke lie vandanA na kare aura na kIrti, varNa, zabda aura zloka kI prApti ke lie vandanA kare | vaha kevala nirjarA ke lie tathA vizeSa rUpa se ATha prakAra ke mada kA parihAra kara nIca - gotra karma kI kSINatA ke lie vaMdanA kare / saMvega rasa se paripUrNa ho gotrAtIta avasthA kI prApti ke lie punaH punaH vandanA kare / vaMda eNaM nIyAgoya kammaM khavei, uccagoyaM nibaMdha | sohaggaM caNaM apasihayaM ANAphalaM nivvattei, dAhiNabhAvaM ca NaM jaNayai / ( u 29 / 11) vaMdanA se jIva nIca kula meM utpanna karane vAle karmoM ko kSINa karatA hai, ucca kula meM utpanna karane vAle karma kA arjana karatA hai| jisakI AjJA ko loga zirodhAryaM kareM vaisA abAdhita saubhAgya aura janatA kI anukUla bhAvanA ko prApta karatA hai / vargaNA viNaovayAra mANassa bhaMjaNA pUyaNA gurujaNassa / titthayarANa ya ANA suadhammArAhaNA'kiriyA // ( Avani 1215 ) vandanA kI chaha niSpattiyAM1. vinaya kI ArAdhanA 2. ahaMkAra kA nAza 4 arhat AjJA kA pAlana 5. zrutadharma kI ArAdhanA 3. gurujanoM kI pUjA 6. mokSa kI prApti / fasammaM ca pasaMsA saMviggajaNaMmi nijjaraTThAe / je je viraIThANA te te uvabUhiyA huMti // ( Avani 1994 ) zuddha sAdhu ko vaMdanA karane aura usakI prazaMsA karane se nirjarA hotI hai / isase viratisthAnoM ko protsAhana milatA hai / vargaNA - sajAtIya vastusamUha | 1. vargaNA kA artha 2. vargaNA ke bhedoM kA prayojana kRvikarNa kA duSTAMta 3. vargaNA ke prakAra 4. dravyavargaNA * dravyavargaNA ke prakAra 5. dravyavargaNA : gurulaghu aura agurulaghu 6. anya dravyavargaNAeM dhruva adhruva Adi vargaNAeM 7. acittamahA skaMdha vargaNA 8. kSetravargaNA 9. kAlavargaNA 10. bhAvavargaNA 1. vargaNA kA artha sajAtIyavastusamudAyo vargaNA, samUho vargaH rAzi: iti paryAyAH / (vibhAmavR 1 pR 278) sajAtIya vastuoM ke samudAya kA nAma vargaNA hai / samUha, varga aura rAzi isake paryAya haiM / 2. vargaNA ke bhedoM kA prayojana: kuvikarNa kA dRSTAMta kuiyaNNa govise sovalakkhaNovammao viNeyANaM / davAvaggaNAhi poggalakArya payaMseMti / / ( vibhA 632)
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ vargaNA 576 kuiyaNNagAhAvaissa aNegA goulANa vaggA / tesi puNa vaggANa ekkekko vaggo pihappihaM rakkhagANa diNNo / tato tesi egabhUmIe caraMtANaM aNNavaggamilaNeNaM atibahulattaNeNa ya goNINaM te govAlA asaMjANaMtA mama esA Na esA tubbhaMti paropparao bhaMDaNaM kuvvaMti / tesi ca bhaMDaNa mAraNaM tAo goNIo sIhavagghAIhi khajjaMti, grafaemesu ya paDiyAo bhajjaMti maraMti ya / tato teNa kuNa evaM do NAUNa tesi govAlANaM asaMmohaNimittaM ego kAliyANaM vaggo kao, ego nIliyANaM, ego lohiyANaM, egI sukkiliyANaM, ego sabalANaM vaggo kato | evaM siMgA ki visese'vi kAuM pihappihaM samappiyA / pacchA te govA Na saMmucchaMti Na vA kalahiMti / evaM Ayario sissANuggahaNimittaM imAo cauvvihAo vaggaNAo daMseti / (AvacU 1 pR 44,45) vikarNa ( kucikarNa) nAmaka gRhapati ke pAsa aneka gokula the / usane gokula ko aneka vargoM meM vibhakta kara pratyeka varga ke saMrakSaNa ke lie pRthak-pRthak gvAloM kI niyukti kI / ve sabhI apane-apane govarga ko eka hI carAgAha meM carAne ke lie le jAte / vibhinna govarga kI gAeM paraspara mila jaatiiN| gAyoM kI saMkhyA adhika hone ke kAraNa ve caravAhe 'yaha gAya merI hai, tumhArI nahIM hai, ' isa prakAra Apasa meM kalaha karane laga jaate| unake isa kalaha ke kAraNa gAyoM ke saMrakSaNa meM pramAda hotA aura usa pramAda ke kAraNa siMha, vyAghra Adi hiMsra pazu gAyoM ko mAra DAlate athavA ucita saMrakSaNa ke abhAva meM gAyeM viSama durgoM meM, khAiyoM meM girakara aMgavihIna ho jAtIM yA mara jAtIM / kuvikarNa gRhapati ko jaba yaha jJAta huA, taba usane una caravAhoM kI asaMmUr3hatA ke lie raMgoM ke AdhAra para gAyoM ko bAMTakara, bhinna-bhinna raMga kI gAyoM ke alaga alaga govarga kara diye / kAlI, nIlI, lAla, zveta aura citakabarI gAyeM -isa prakAra samUce gokula ko usane pAMca vargoM meM vibhakta kara diyA / usane gAyoM ke sIMgoM kI AkRtiyoM ko cihnita kara caravAhoM ko pRthakpRthak sauMpa diyaa| aba ve caravAhe apanI gAyoM ko pahacAnane meM saMmUDha nahIM hote, kalaha nahIM karate / isI prakAra AcArya bhI ziSyoM para anugraha kara pudgalAstikAya kI sahI pahacAna karAne ke lie pudgala vargaNAoM ke dravyavargaNA Adi cAra prakAra nirdiSTa karate / 3. vargaNA ke prakAra vargaNAH sAmAnyatazcaturvidhA bhavanti, tadyathA-- dravyataH kSetrataH kAlato bhAvatazca / ( AvamavRpa 57 ) sAmAnya rUpa se vargaNA ke cAra prakAra haiM - dravyataH, kSetrataH, kAlataH aura bhAvataH / 4. dravyavargaNA egA paramANU guttaravaDhiyA tao kamaso / saMkhejjapaesANaM, saMkhejjA vaggaNA hoMti // saMkhAIAsaMkhAiyappaesasamANANaM / tatto tatto puNo dravyavargaNA atAtapasANa gaMtUNaM // ( vibhA 633, 634) samasta lokAkAza ke pradezoM para avasthita ekAkI paramANuoM kI eka vargaNA hai / dvipradezI skandhoM kI eka vargaNA hai / tripradezI skandhoM kI eka vargaNA hai / isa prakAra kramazaH eka-eka paramANu kI ekottara vRddhi hone para saMkhyAta pradezI skandhoM kI saMkhyeya vargaNAeM haiN| inameM eka-eka paramANu kI ekottara vRddhi hone para asaMkhyAta pradezI skandhoM kI asaMkhyeya aura anaMtapradezI skandhoM kI anaMta vargaNAeM haiM / dravyavargaNA ke prakAra orAlavivAhA rate abhAsANapANamaNakamme aha davvavaggaNANaM, kamo oraNA ke ATha prakAra haiM1. audArika vargaNA 2. vaikriya vargaNA 11 ( Avani 39 ) 5. bhASA vargaNA 6. zvAsocchvAsa vargaNA 7. manovargaNA 8. kArmaNa vargaNA / 3. AhAraka vargaNA 4. tejasa vargaNA audArika zarIra vargaNA tApadesiyA khaMdhA ekkuttariyAe parivuDDhIe aNate vAre guNiyA tAhe orAliyasarIrassa egA gahaNapAuragA davvavaggaNA bhavati tAvarUvimette hi khaMdhehi orAliyasarIraM Nipphajjati / ( AvacU 1 pR 46 ) anantAnanta pradezI skandhoM meM eka-eka pradeza kI vRddhi hone para aura unheM ananta bAra guNita karane para audArika zarIra ke grahaNaprAyogya eka dravyavargaNA hotI hai / mAtra utane skandhoM se odArika zarIra niSpanna hotA hai /
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ anya dravyavargaNAeM vaikriya vargaNA vevviyasarIraM orAliyasarI rAto jativi suhumayarAgaM dIsati tahAvi taM bahutaraehi paramANu saMghAyanipphaNNe hi khaMdhe hi niSphajjati / ghaNaNiciyattaNeNa ya tAo orAliyasarIrAo siDhilakhaMdhaniSkaNNAto !.... jahA vara sakAto pamANAto aNNeNa ta duguNapamANameNa siDhilakhaMdhaNiphaNaNeNa phuTTapattharAdiNA davveNa saha tolijmANaM ghaNaNiciyattaNeNa khaMdhANaM DaharayaMpi dIsamANaM bahutarAyaM tulati / evaM veubviyasarIraM suhumatarAgaMpi dIsamANaM orAliyasarI pAuggakhaMdhe hito bahutaraehiM paramANusaMghAya niSphaNNehi khaMdhehiM nipphajjati / (AvacU 1 pR 46, 47) yadyapi vaikriya zarIra bahuta paramANuskandhoM se niSpanna hotA hai phira bhI vaha audArika zarIra se sUkSma hotA hai / isakA nicaya bahuta saghana hotA hai / audArika zarIra kA pudgalanicaya zithila hotA hai usameM saghanatA nahIM hotI / eka vajra ko apane pramANa se dugune pramANa vAle prastarakhaNDa se tolane para vajra kA tola adhika hotA hai / vaha saghana nicaya vAle skandhoM se nirmita hone ke kAraNa choTA dikhAI detA hai| vaikriya zarIra ke lie bhI yahI niyama ghaTita hotA hai / 5. dravyavargaNA : gurulaghu aura agurulaghu orAli uvi AhAragatea gurulahU davvA / kammagamaNabhAsAI, eAi 577 vargaNA audArika, vaikriya, AhAraka aura taijasa- ye cAra dravyavargaNAeM gurulaghu haiM / kArmaNa, mana, bhASA aura AnApAna ye cAra dravyavargaNAeM agurulaghu haiM / 6. anya dravyavargaNAeM agurulahuA || ( Avani 41 ) orAliyarasa gahaNa pAoggA vaggaNA anaMtAo / aggahaNa pAoggA tasseva tao anaMtAo || evamajoggA joggA puNo ajoggA ya vaggaNANatA / ubviyAiyANaM neyaM tivigappamevakevakaM // ( vibhA 635, 636 ) audArika zarIra ke grahaNaprAyogya vargaNAeM ananta haiN| usake agrahaNaprAyogya vargaNAeM unase bhI ananta haiM / isI prakAra vaikriya Adi pratyeka vargaNA ke tIna-tIna vikalpa banate haiM--- karma vargaNA se Age kI vargaNAeM grahaNa ke prAyogya nahIM hotiiN| unameM eka paramANu kI vRddhi hone para jaghanya 1. ayogya 2. yogya aura punaH 3. ayogya / ye dhruvavargaNA hotI / isI prakAra eka-eka kI vRddhi hone vargaNAeM ananta haiM / para anaMta dhruvavargaNAeM hotI haiM / dhruva vargaNAoM meM ekaeka paramANu kI vRddhi hone para anaMta adhruva vargaNAeM hotI haiM / unameM phira eka-eka paramANu kI vRddhi hone para ananta azUnyA- ntara vargaNAeM hotI haiM / isI krama se acitta mahAskaMdha vargaNA paryaMta jJAtavya hai / kammovari dhuverasuNNeyaravaggaNA aNaMtAo / cavaNaMtarataNuvaggaNA ya mIso tahA'citto // ( Avani 40 ) karma vargaNA ke grahaNa ke ayogya, usase agravartI vargaNAeM caudaha haiM1. dhruvavargaNA 2. adhruva vargaNA 3. zUnyAntara vargaNA 4. azUnyAntara vargaNA 5-8. cAra dhruvAnantara vargaNAeM (prathama, dvitIya, tRtIya, caturtha) 9-12. cAra tanuvargaNAeM (audArika, vaikriya, AhAraka, taijasa) 13. mizraskandhavargaNA 14. acittaskandhavargaNA kammassa uvarillA aggahaNapAugA davvavaggaNA / tAo ekuttariyAto anaMtAto davvavaggaNAo gaMtA tA atAo dhuvavaggaNAo bhavaMti / tAo'vi ekuttariyAo atAo dhuvAo gaMtA tAhe aNaMtAo adbhuvavaggaNAo bhavati / tAo'vi eguttariyAo anaMtAo gaMtA tAhe atAo sunnaMtara vaggaNAo bhavaMti / tAto'vi ekuttariyAto anaMtAo gaMtA tAhe aNaMtAto asuNNaMtara vaggaNAto bhavaMti / cattAri dhruvaNaMtarAiM cattAri sarIravaggaNAto gaMtA ettha mIsayakhaMdho bhavatitti / pacchA acittamahAkhaMdho bhavati, evameyAo davvavaggaNAo bhaNiyAto / (AvacU 1 pR 47 )
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ vargaNA dhruva-adhruva Adi vargaNAeM nicca hoMti dhuvAo iyarA loe na hoMti vi kayAi / eko vuDDhI kayAi sutarAo vi // jAo havaMti tAo suNNaMtaravaggaNa tti bhaNNaMti / niyayaM niraMtarAo hoMti asuNNaMtarA utti / / dhruvaNaMtarAI cattAri jaM dhuvAI aNaMtarAI ca / bhayaparimANao jA sarIrajoggattaNAbhimuhA // khaMdhadugadehajoggattaNeNa vA dehavaggaNAu ti / daragayabAyara pariNAmo mIsakkhaMdho || ( vibhA 639-642) dhruva vargaNAeM sadA niyata hotI haiM / adhruva vargaNAeM kabhI hotI haiM, kabhI nahIM bhI hotiiN| eka-eka paramANu vRddhi hone para zUnyAntara vargaNAeM hotI haiM / ye niraMtara ananta rahatI haiM, para kabhI - kabhI paramANuoM kI vRddhi meM vyavadhAna A jAtA hai| inameM eka-eka paramANu kI vRddhi hone para azUnyAntara vargaNAeM hotI haiN| ye loka meM niraMtara rahatI haiM / inake paramANuoM kI vRddhi ke krama meM kabhI vyavadhAna nahIM AtA hai / azUnyAntara vargaNa ke pazcAt cAra dhruvAnantara vargaNAeM haiM / ye dhruva (sarvakAlabhAvinI) haiM, ananta haiM aura inameM nirantara eka-eka paramANu kI vRddhi hotI rahatI hai / inakA pariNamana atyanta sUkSma hotA hai aura ye pracura dravyoM se upacita haiM, ataH dhruvavargaNAoM se bhinna / cAra dhruvAnantara vargaNAoM ke pazcAt eka-eka paramANu kI vRddhi se yukta ananta vargaNAtmaka cAra tanuvargaNAeM hai / bheda aura saMghAta ke pariNamana ke dvArA ye audArika Adi cAra zarIroM kI yogyatA ke abhimukha hotI haiM / athavA jo mizra skandha aura acitta skandha ke deha- upacaya kI yogyatA ke abhimukha vargaNAeM haiM, ve tanuvargaNAeM haiM / mizraskandha vargaNA jo sUkSma pariNamana vAlI hai, kiMcit sthUla pariNamana ke abhimukha hai aura ananta ananta paramANuoM se upacita hai, vaha mizraskandha vargaNA hai / 7. acitta mahAskandhavargaNA kevaliugghAto iva samayaTThakapUrae ya tiyalogaM / aciyattamahAkhaMdho velA iva atara niyato ya // 578 acitta mahAskandhavargaNA attimahAbaMdha so logametto vIsasApariNAmato bhavati / tiriyamasaMkhejjajoyaNapyamANo saMkhejjajoyaNamANe vA aNiyatakAlothAI vaTTo / uDDhaadhocohasara - jjuppamANe sumapoggalapariNAmapariNato paDhamasamae daMDo bhavati, bitie kavADaM tatie matthaMkaraNe cautthe logapUraNaM / paMcamAdi samasu paDilomasaMthAre aTThamae savvahA tassa khaMdhattaviNAso / esa jalanihivelA iva logApUraNasaMhArakaraNaThito loga puggalANubhAvo savvaSNUvayaNato saddheto / ( anucU pR 33, 34) acittamahAskandha kevalisamudghAta kI taraha ATha samaya meM tInoM lokoM ko ApUrita karatA hai| yaha samudravelA kI taraha dustara, vizAla evaM niyata hai / vaha acittamAskandha lokapramANa aura svAbhAvika pariNamana se hotA hai / tirache loka meM yaha asaMkhyeya hotA hai| isake hone kA kAla niyata nahIM hai / Urdhva loka yojana pramANa athavA saMkhyeya yojana pramANa meM vRttAkAra aura adholoka meM yaha caudaha rajju pramANa sUkSma pudgala pariNAma meM pariNata ho prathama samaya meM daNDAkAra hotA hai / dUsare samaya meM kapATa aura tIsare samaya meM maMthAna ke AkAra meM hotA hai / cauthe samaya meM pUre loka meM vyApta ho jAtA hai| aMtima cAra samayoM meM pratiloma-krama se pAMcaveM samaya meM maMthAna, chaThe samaya meM kapATa, sAtaveM samaya meM daNDa tathA AThaveM samaya meM sarvathA usa skandha kA vinAza ho jAtA hai / vaha samudra -jvAra kI taraha loka ko ApUrita karatA hai aura phira saMkucita ho jAtA hai / yaha lokavartI pudgaloM kA anubhAva -sAmarthya hai / yaha sarvajJa vacana se zraddheya hai / jaiNasamugdhAyagaIe cauhi samayehiM pUraNaM kuNai / logassa tehi ceva ya saMharaNaM tassa paDilomaM / jaiNasamugdhAyasa cittakammapoggalamayaM mahAkhaMdhaM / para tassamANubhAvo hoi acitto mahAkhaMdho // (vibhA 643, 644) acittamahAskandha apanI svAbhAvika pariNati se kevalI samudghAta kI taraha cAra samayoM meM loka ko ApUrita karatA hai / cAra samayoM meM pratiloma krama se usakA saMharaNa hotA hai / kevalisamudghAta ke samaya karmapudgalamaya mahAskaMdha jIva se adhiSThita hone ke kAraNa sacitta hotA hai / pudgalamaya mahAskaMdha acittamahAskaMdha kahalAtA hai /
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAvavargaNA vargaNA yaha usa sacitta mahAskandha ke samAna kSetra, kAla aura anubhAva vAlA hotA hai| caturthe samaya dvAvapi lokakSetra vyApnutaH, aSTasAmayikaM ca kAlaM dvAvapi tiSThataH varNapaJcaka-gandhadvayarasapaJcaka-sparzacatuSTayalakSaNaguNayuktau ca dvAvapi bhavataH / (vibhAmavR pR 282) acittamahAskandha aura sacittamahAskandha-donoM kA kSetra hai--saMpUrNa lokAkAza-caturtha samaya meM ye pUre loka meM vyApta ho jAte haiN| donoM kA sthitikAla haiATha samaya / donoM meM pAMca varNa, do gaMdha, pAMca rasa aura cAra sparza (zIta, uSNa, snigdha, rUkSa) hote haiN| savvakkosapaeso eso keI, na caaymegNto| ukkosapaeso jamavagAhaTThiio cutttthaanno|| aTrapphAso ya jao bhaNio, eso ya jaM cupphaaso| aNNe vi tao poggalabheyA saMti tti saddheyaM / / (vibhA 645, 646) kucha yaha mAnate haiM ki yaha acittamahAskandha sarvotkRSTa saMkhyaka paramANuoM se pracita hai yaha kathana ekAMta satya nahIM hai, kyoMki paNNavaNA meM utkRSTapradezI skandhoM ko avagAhanA aura sthiti kI apekSA se catuHsthAnapatita batAyA gayA hai| vahAM utkRSTaskandha ko aSTasparzI aura aura yahAM acittamahAskandha ko catuHsparzI kahA gayA hai| isase jJAta hotA hai ki pudgalAstikAya itanA hI nahIM hai| pudgala ke anya bheda bhI haiM, jo yahAM saMgRhIta nahIM 8. kSetravargaNA egapaesogADhANa vaggaNegA paesavaDDhIe / saMkhejjogADhANaM saMkhejjA vaggaNA tatto / tatto saMkhAIyA'saMkhAIyappaesamANANaM / gaMtumasaMkhejjAo joggAo kammuNo bhaNiyA / . tatto saMkhAIyA tasseva puNo hvNt'joggaao| mANasadavvAINa vi evaM tivigappamekkakkaM // (vibhA 647-649) 0 eka pradeza meM avagADha pudgalaskandhoM kI eka vargaNA hotI hai| do pradezoM meM avagADha pudgalaskandhoM kI eka vargaNA hai| isa prakAra kramaza: eka-eka pradeza kI vRddhi hone se saMkhyeya pradezoM meM avagADha pUdagalaskandhoM kI saMkhyeya vargaNAeM hotI haiN| . asaMkhyeya pradezoM meM avagADha pudagalaskandhoM kI asaMkhyeya vargaNAeM hotI haiN| asaMkhyeya pradezoM meM avagADha vargaNAeM hI karma ke yogya hotI haiM / 0 karmavargaNA ke avagADha kSetra meM eka-eka AkAza-pradeza kI vRddhi hone para unameM avagADha vargaNAeM karma ke agrahaNa yogya ho jAtI haiM / mana ke agrahaNa yogya vargaNAeM bhI asaMkhya haiN| isI prakAra AnApAna, bhASA, tejasa, AhAraka, vaikriya aura audArika ke ayogya, yogya aura ayogya vargaNAoM ke kSetra kI apekSA se tIna-tIna vikalpa banate haiN| 6. kAlavargaNA negama vavahArANaM ANa pugvidambAI logassa katibhAge egA samayaThiINaM saMkhejjA saMkhasamayaThiiyANaM / hojjA ?......"ekadavvaM paDucca logassa..."asaMkhejjesu hoti asaMkhejjAo tatto asaMkhejjasamayANaM / / bhAgesu vA hojjA, desUNe loe vA hojjaa| (anu 168) (vibhA 650) mahakhaMdhApunnevI avvattabbagaaNaNupugvidambAI / eka samaya kI sthiti vAle paramANu skandhoM kI eka desogADhAI tahe seNaM sa logUNo // vargaNA hotI hai| eka-eka samaya kI vaddhi hone se saMkhyAta (anucU pR 32) samaya kI sthiti vAle pudgaloM kI saMkhyeya aura asaMnaigama-vyavahAranaya sammata AnupUrvI dravya deshon| khyAta samaya kI sthiti vAle pudgaloM kI asaMkhyeya (kucha nyUna) loka meM vyApta hote haiM / vargaNAeM hotI haiN| acittamahAskandha kI apekSA eka AnupUrvI dravya pUre 10. bhAvavargaNA loka meM vyApta hotA hai| yahAM dezona loka kahane kA tAtparya hai ki loka ke deza-eka pradeza aura dvipradeza meM egA egaguNANaM eguttaravRDhiyA tao kmso| anAnupUrvI aura avaktavya dravya rahate haiN| deza-loka meM saMkhejjaguNANa tao saMkhejjA vaggaNA hoti / unakI pradhAnatA kI vivakSA se AnapUrvI dravya ko dezona saMkhAIyaguNANaM saMkhAIyA ya vaggaNA ttto| loka meM avagADha kahA gayA hai| hoMti aNaMtagUNANaM davANaM vaggaNA'NaMtA / /
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAda vaNa-rasa-gaMdha-pharasANa hoMti vIsaM samAsabheeNaM / gurulahu-agurulahUNaM bAyara - suhumANa do vaggA // (vibhA 651-653) eka guNa (varNa, gaMdha, rasa, sparza) vAle paramANuoM aura skaMdhoM kI eka vargaNA hotI hai| eka-eka guNa kI vRddhi hone para saMkhyeya guNa vAle dravyoM kI saMkhyeya vargaNAeM, asaMkhyeya guNa vAle dravyoM kI asaMkhyeya vargaNAeM aura ananta guNa vAle dravyoM kI ananta vargaNAeM hotI haiM / saMkSepa meM bhAva vargaNA ke bIsa prakAra haiM- pAMca varNa, do gaMdha, pAMca rasa aura ATha sparza - inameM se pratyeka kI eka guNa vAle dravya kI eka vargaNA yAvat ananta guNa vAle dravyoM kI ananta vargaNAeM haiM / gurulaghuparyAya vAle sthUlapariNAmI dravyoM kI eka vargaNA hai / agurulaghu paryAya vAle sUkSmapariNAmI dravyoM kI eka vargaNA hai / isa prakAra ina do vargoM meM saMpUrNa pudgalA - stikAya kA samAveza ho jAtA hai / vardhamAna - avadhijJAna kA eka prakAra jo utpattikAla se kramazaH bar3hatA jAtA hai / vastra - kapAsa Adi ke taMtuoM se nirmita paTa / ( dra. sUtra ) vAcanA-par3hAnA, sUtra va artha pradAna karanA / svAdhyAya kA eka bheda / ( dra. svAdhyAya) vAcanAcArya -vAcanA dene vAle AcArya yA ( dra AcArya) upAdhyAya / vAda-mata, darzana / 1. kriyAvAda 2. akriyAvAda vinayavAda 3. 4. ajJAnavAda 5. jJAnavAda 6. jJAna-kriyAvAda 0 0 580 aMdha aura paMgu kA dRSTAnta mArgajJa, nartakI aura tairAka kA dRSTAnta kUrma kA dRSTAnta 0 dIpaka kA dRSTAnta 1. kriyAvAda - kriyAM - asti jIva ityAdirUpAM sadanuSThAnAtmikAM ( uzAvR pa 447) vA / akriyAvAda kriyAvAda kA artha hai - AtmA ke astitva kA svIkaraNa aura sat anuSThAna kA AcaraNa / kriyAvAdino nAma yeSAmAtmano'stitvaM pratyavipratipattiH, kintu sa vibhuravibhuH karttA'karttA kriyAvAnitaro mUrtimAnamUrtirityevamAdyAgrahopahRta prItayaste / ( uzAvU pa 443 ) kriyAvAdI AtmA kA astitva mAnate haiM / kintu vaha vyApaka hai yA avyApaka, karttA hai yA akarttA, kriyAvAn hai yA akriyAvAn, mUrta hai yA amUrta - isameM unheM vipratipatti rahatI 1 ( kriyAvAdI jIva kA astitva mAnate haiM / usakA astitva mAnane para bhI ve usake viSaya meM ekamata nahIM haiM / kucha jIva ko sarvavyApI mAnate haiM, kucha use a-sarvavyApI mAnate haiM / kucha mUrta mAnate haiM, kucha amUrtta / kucha use aMguSTha jitanA mAnate haiM aura kucha zyAmAka taMdula jitanA / kriyAvAda ke cAra phalita hote haiM - 1. AstikavAda 2. samyagvAda 3. punarjanmavAda 4. karmavAda / dekheM sUyagaDo 1 / 12 / 1 kA TippaNa ) 2. akriyAvAda ye punarihAkriyAvAdinasteSAmAtmaiva nAsti, na cAvaktavyaH zarIreNa sahaikatvAnyatve prati, utpattyanantarapralayasvabhAvako vA tasminnaniNikte ca kartRtvAdivizeSamUDhA eva / akriyAM nAstyAtmetyAdikAM mithyAdRkparikalpitatattadanuSThAnarUpAM vA / ( uzAvR pa 443, 447) jo AtmA ke astitva ko nahIM mAnate ve akriyAvAdI haiM / kaI akriyAvAdI AtmA ke astitva ko svIkAra karate haiM parantu " AtmA kA zarIra ke sAtha ekatva hai yA anyatva - yaha nahIM kahA jA sakatA" - aisA mAnate haiN| kaI akriyAvAdI AtmA kI utpatti ke anantara hI usakA pralaya mAnate haiM / akriyAvAda kA eka artha hai - midhyAdRSTi dvArA parikalpita anuSThAna ( nAsti ke AdhAra para akriyAvAda kI vyAkhyA ke cAra phalita haiM - 1. AtmA kA asvIkAra / 2. AtmA ke kartRtva kA asvIkAra / 3. karma kA asvIkAra / 4. punarjanma kA asvIkAra / akrayAvAdI ko
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ jJAna-kriyAvAda 58 1 nAstikavAdI, nAstikaprajJa, nAstikadRSTi kahA gayA hai / dekheM sUyagaDo 1 / 12 / 1 kA TippaNa ) 3. vinayavAda vainayikavAdino nAma yeSAM surAsuranRpatapasvikarituragahariNa - gomahiSyajAvikazva zRgAlajalacarakapotakAkolUkacakaprabhRtibhyo namaskArakaraNAt klezanAzo'bhipreto vinayAcchu yo bhavati nAnyathetyadhyavasitAH / ( uzAvR pa 444 ) jo vinaya se hI mukti mAnate haiM, ve vinayavAdI haiM / unakI mAnyatA hai ki deva, dAnava, rAjA, tapasvI, hAthI, ghor3A, hariNa, gAya, bhaiMsa, zRgAla Adi ko namaskAra karane se kleza kA nAza hotA hai / vinaya se kalyANa hotA hai, anyathA nahIM / (vinayavAda kA mUla AdhAra hai- vinaya / vinayavAdiyoM kA abhimata hai ki sabake prati vinamra honA cAhie / vinayavAdiyoM ke battIsa prakAra nirdiSTa haiMdevatA, rAjA, yati, jJAti, sthavira, kRpaNa, mAtA, pitA-ina AThoM kA mana se, vacana se, kAyA se aura dAna se vinaya karanA / dekheM - sUyagaDo 1 / 12 / 1 kA TippaNa) 4. ajJAnavAda ajJAnavAdinastvAhu:-apavargaM pratyanupayogitvAt jJAnasya / kevalaM kaSTaM tapa evAnuSTheyaM, na hi kaSTaM vineSTa siddhiH / ( uzAvR pa 444 ) jo ajJAna se hI siddhi mAnate haiM, ve ajJAnavAdI haiM / unakI dRSTi meM jJAna svarga kI prApti meM anupayogI aura akiMcitkara hai| kevala kaSTaprada tapa kA hI anuSThAna karanA caahie| kaSTa ke binA iSTasiddhi nahIM hotI / ( ajJAnavAda kA AdhAra hai -ajJAna / ajJAnavAda meM do prakAra kI vicAradhArAeM saMkalita / kucha ajJAnavAdI AtmA ke hone meM saMdeha karate haiN| unakA mata hai, AtmA hai to bhI use jAnane se kyA lAbha ? dUsarI vicAradhArA ke anusAra jJAna saba samasyAoM kA mUla hai, ata: ajJAna hI zreyaskara hai / dekheM - sUyagaDo 1 / 12 / 1 kA TippaNa) kriyAvAda ke 180, akriyAvAda ke 84, ajJAnavAda ke 67 tathA vinayayavAda ke 32 - isa prakAra prAvAdukoM ke 363 bheda haiM / (dekheM - nandIhAvR pR 77-79) 5. jJAnavAda ihamege u mannanti, appaccakkhAya pAvagaM / AyariyaM vidittANaM savvadukkhA vimuccaI // bhaNaMtA akarentA ya, baMdhamokkhapaiNNiNo / vAyAvI riyametteNa, samAsAsenti appayaM // na cittA tAyae bhAsA, kao vijjANusAsaNaM ? visannA pAvakammehi, bAlA paMDiyamANiNo // vAda isa saMsAra meM kucha loga aisA mAnate tyAga kie binA hI AcAra ko jAnane saba duHkhoM se mukta ho jAtA hai / 'jJAna se hI mokSa hotA hai' jo aisA kahate haiM, para usake lie koI kriyA nahIM karate, ve kevala bandha aura mokSa ke siddhAnta kI sthApanA karane vAle haiM, kevala vANI kI vIratA se apane Apako AzvAsana dene vAle haiM / paDhamaM nANaM tao dayA, evaM annANI ki kAhI, kiMvA vividha bhASAeM trANa nahIM hotiiN| vidyA kA anuzAsana bhI kahAM trANa detA hai ? (jo inako trANa mAnate haiM, ve ) apane Apako paMDita mAnane vAle ajJAnI manuSya prAyaH karmoM dvArA viSAda ko prApta ho rahe haiM / 6. jJAna-kriyAvAda ( u 6 8-10 ) haiM ki pApoM kA mAtra se jIva pahale jJAna phira dayA - isa prakAra saba muni sthita hote haiN| ajJAnI kyA karegA ? vaha kyA jAnegA kyA zreya hai aura kyA azreya ? hayaM nANaM kiyAhINaM, pAsaMto paMgulo daDDho, ciTThai savvasaMjae / cheya - pAvagaM // nAhii (da 4|10 ) jahA kharo caMdaNabhAravAhI, bhArassa bhAgI na hu caMdaNassa / evaM khu nANI caraNeNa hINo, nANassa bhAgI na hu soggaIe // hayA annANao kiyA // dhAvamANo ya aMdhao // ( Avani 100, 101 ) candana kA bhAra Dhone vAlA gadhA kevala bhAra kA bhAgI hotA hai, candana kI sugandha kA nahIM / usI prakAra caritrahIna jJAnI kevala jAna letA hai, sadgati ko prApta nahIM kara sakatA / AcArahIna jJAna paMgu hai aura jJAnahIna AcAra aMdhA hai| paMgu Aga ko dekhatA huA bhI jala jAtA hai|
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAda 582 mArgajJa, nartakI aura tairAka kA dRSTAMta aura aMdhA daur3atA huA bhI Aga kI capeTa meM A jAtA jAUM? maiM tumheM dUra taka mArga dikhAne meM samartha haiM, kintu maiM paMgu hUM, isalie tuma mujhe apane kaMdhe para bitthaao| maiM sarpa, kAMTe, agni Adi sabhI bAdhAoM aMdha aura paMgu kA dRSTAnta se dUra rakhate hue sukhapUrvaka tumheM nagara meM pahuMcA duuNgaa| egaMmi mahANagaradAhe aMdhalagapaMgulagA do annaahaa| aMdhe ne paMga ke prastAva ko svIkAra kiyaa| usane paMga NagarajaNe jalaNasaMbhamubbhaMtaloyaNe palAyamANe paMgulao ko apane kaMdhe para bitthaayaa| paMga ke pAsa daSTi thI aura gamaNakiriyA'bhAvAto jANato'vi palAyaNamaggaM kamAgateNa aMdhe ke pAsa paira the| donoM milakara kuzalatA se nagara meM aggiNA daDDho, aMdho'vi gamaNakiriyAjutto palAyaNa- pahaMca gae / maggamajANato turitaM jalaNateNa gaMtuM agaNibhArayAe saMjogasiddhIi phalaM vayaMti, na ha egacakkeNa raho payAi / khANIe paDiUNa dddddho| (AvacU 1 pR 96) aMdho ya paMgU ya vaNe samiccA, te saMpauttA nagaraM paviTThA // eka mahAnagara meM Aga laga gaI / vahAM do anAtha NANaM payAsagaM, sohago tavo saMjamo ya guttikaro / vyakti rahate the / eka paMgu aura dUsarA aMdhA / agni se tiNDaMpi samAjoge, mokkho jiNasAsaNe bhaNio // bhayabhIta hue nAgarika jana apane-apane bacAva ke lie (Avani 102,103) daur3ane lage / paMgu vyakti unheM daur3ate hue dekha rahA thA, __do kA saMyoga milane para hI kArya kI niSpatti para vaha daur3ane meM asamartha thaa| vaha bacAva kA rAstA hotI hai| eka cakke se ratha nahIM calatA / jaMgala meM aMdhA jAnatA thA, para paMgu hone ke kAraNa cala nahIM sakA / vaha aura paMgu mila gae to paraspara ke sahayoga se nagara meM Aga meM jala gyaa| aMdhA vyakti daur3atA haA agnikuMDa meM jA giraa| vaha bacAva kA mArga dekha nahIM pA rahA praviSTa ho ge| jJAna prakAza detA hai / tapa zodhana karatA hai aura . egaMmi ranne rAjabhaeNa NagarAo uvvasiya logo saMyama nirodha karatA hai| ina tInoM kA samyaka yoga hone tthito| pUNovi dhADibhaeNa pavahaNANi ujhiya plaao| para hA mAkSa hotA hai| tattha duve aNAhappAyA aMdho paMgU ya ujjhitaa| logaggiNA mArgajJa, nartakI aura tairAka kA dRSTAMta ya vaNadavo laggo / te ya bhItA / aMdho chaTakaccho aggi nANa savisayaniyayaM na nANamitteNa kajjanipphattI / teNa palAyati / paMguNA bhaNitaM-aMdhA ! mA ito nAsa / maggaNNU diLeMto hoi saciTTho aciTTho ya // NaNu itoppeva aggi / so Aha- kato pUNa gacchAmi ? AujjanaTTakusalAvi naTTiyA taM jaNaM na tosei / paMgU bhaNati- ahaM maggadesaNAsamattho paMgU / tA meM khaMdhe jogaM ajaMjamANI nidaM khisaM ca sA lahai // karehi jeNa ahikaMTakajalaNAdiavAe paghirAveto suhaM jANato'vi ya tariu kAiyajogaM na jaMjai naIe / NagaraM pAvemi / teNa tahatti paDivajjitaM / aNudvitaM so vujjhai soeNaM evaM nANI crnnhiinno| paMgUvayaNaM / gatA ya khemeNa dovi nngrN|| (Avani 1143,1144,1146) (AvacU 1 pR 96) jJAna kA apanA nizcita viSaya hai| usakI sImA kucha loga rAjabhaya se nagara chor3a jaMgala meM jAkara hai| mAtra jJAna se kArya niSpanna nahIM hotaa| dRSTAMta kI rahane lage / vahAM eka bAra DakaitoM ne hamalA kiyaa| DakaitoM bhASA meM kahA gayA-mArga ko jAnane vAlA yadi saceSTa ke bhaya se ve araNyavAsI apane vAhanoM ko chor3akara jAna hai to vaha lakSya taka pahuMca jAtA hai aura yadi saceSTa bacAne ke lie bhaage| do anAtha vyakti vahIM raha ge| nahIM hai to eka caraNa bhI Age nahIM bar3ha paataa| jaMgala meM logoM dvArA Aga jalAI gaI thii| havA ke yoga se usane dAvAnala kA rUpa le liyaa| ve donoM bhayabhIta vAdyakalA aura nRtyakalA meM kuzala nartakI jaba taka hue| aMdhA vyakti jaMgala ko choDakara agni kI ora nRtya nahIM karatI, taba taka vaha logoM ko saMtuSTa nahIM kara daudd'aa| paMgu ne kahA-o aMdhe ! idhara mata jaao| sktii| apitu vaha niMdA aura avahelanA ko hI prApta Age agni hai| aMdhe ne pUchA-to phira maiM kidhara hotI hai /
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ dIpaka kA dRSTAM tairane kI vidyA ko jAnatA huA tairAka yadi tairane ke lie nadI meM apane hAtha-pAMva nahIM phailAtA hai to vaha pravAha meM baha jAtA hai, vaise hI caritrahIna jJAnI puruSa lakSya ko nahIM pA sakatA / karma kA dRSTAMta ANNANI kummI puNo nimajjejja na u mataM nANI / sakkiriyAparihINo buDDai nANI jahannANI // necchayanayamaeNa vA annANI ceva so muNaMto vi / nANaphalAbhAvAo kummo va nibuDDai bhavohe // ( vibhA 1950, 1151) jAtA hai, vaise hI bhavasAgara meM DUba jaise ajJAnI kachuA jala meM DUba satkriyA se parihIna jJAnI manuSya bhI hai| jJAna kA phala hai-AcAra - kriyA / jo jAnatA huA bhI kriyA nahIM karatA, vaha ajJAnI hai--yaha nizcaya na kA abhimata hai / taha nANadIvavimalaM saMjama saMvariyamuhaM dIpaka kA dRSTAnta asahAya masohikaraM nAmiha pagAsamettabhAvAo / soi gharakayAraM jaha supagAso vina paIvo // na ya savvavisohikarI kiriyA vi jamapagAsadhammAsA / jaha na tamogehamalaM narakiriyA savvahA harai // dIvAspayAsaM puNa sakkiriyAe visohiyakAraM / saMvariyasyArAgamadAraM suddhaM gharaM hoi // tavakiriyAsuddha kammayakayAraM / ho suvisuddhaM // ( vibhA 1170-1173) prakAzavAn pradIpa ghara kI zuddhi nahIM kara sakatA, vaise hI mAtra prakAza svabhAva vAlA akelA jJAna Atmazodhana nahIM kara sktaa| ghara meM aMdherA hone para kevala parimArjana kI kriyA se zuddhi nahIM ho sakatI, vaise hI aprakAzadharmA kriyA mAtra se Atmazodhana sambhava nahIM hai / jIvagharaM 583 dIpaka kA prakAza ho, parimArjana kI kriyA ho aura rajakaNa Ane ke dvAra baMda hoM to ghara pUrNataH zuddha ho jAtA hai / isI prakAra jJAnadIpa prajvalita ho, tapa anuSThAna se saMcita karmamala kSINa ho aura saMyama se naye karmapraveza ke dvAra saMvRta hoM to AtmagRha kI pUrNa zodhi hotI hai / ( tapa aura saMyama cAritra ke hI do rUpa haiM / ) vAsudeva nicchayamavalaMbatA nicchayao nicchyaM aNAyaMtA / nAsaMti caraNakaraNaM bAhirakaraNAlasA kei || kecididaM cAGgIkurvanti yaduta parizuddhapariNAma eva pradhAno natu bAhyakriyA, etacca nAGgIkarttavyaM yataH pariNAma eva bAhya kriyArahitaH zuddho na bhavatIti, tatazca nizcaya vyavahAramatamubhayarUpamevAGgIkarttavyamiti / (oni 761 vRpa 222) kucha aisA mAnate haiM ki 'mokSamArga meM zuddha pariNAma hI pradhAna hai, vaiyAvRttya Adi bAhya kriyAeM Avazyaka nahIM haiM / yaha kathana ThIka nahIM hai / bAhya kriyArahita hone mAtra se pariNAma zuddha nahIM hote / nizcayanaya aura vyavahAranaya - ina donoM kA avalambana apekSita hai / kevala nizcayanaya kA avalambana lekara bAhyakaraNa meM AlasI bane hue muni apane cAritra ko naSTa kara dete haiM / ve vastutaH nizcaya ko nahIM jAnate / vAyukAya - ve jIva jinakA vAyu hI hai zarIra / jIvanikAya kA cauthA bheda / ( dra. jIvanikAya) vAsudeva - ardhabharata kSetra (tIna khaMDa) ke adhipati, baladeva ke choTe bhAI / 1. vAsudeva - baladeva : eka paricaya 2. vAsudeva kA varNa, nidAna Adi 3. vAsudeva kA bala 4. tripRSTha vAsudeva * * vAsudeva cakravartI kaba ? vAsudeva kA krama vAsudeva baladeva eka labdhi vAsudeva baladeva : bhavya 1. vAsudeva baladeva : eka paricaya nAma * } (dra. cakravartI) ( dra. labdhi) (vra labdhi ) tiviTThU adiviTThU sayaMbhU purisuttame purisasI he / taha purisapuMDarIe datte nArAyaNe kahe // ayale vijaye bhadde suppabhe a sudaMsaNe / ANaMde NaMdaNe paume rAme Avi apacchime || ( AvabhA 40, 41 )
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAsudeva avagAhanA gotra nagara DhodhaNUsII sattari saTThI a paNNa paNayAlA / auNattIsaM ca dhaNU chabvIsA solasa daseva // baladevavAsudevA aTTheva havaMti goyamasaguttA / nArAyaNapaumA puNa kAsavaguttA muNeavvA // AyuSya caurAsI bisattari saTTI tIsA ya dasa ya lakkhAI / paNNaTThi sahassAI chappaNNA bArasegaM ca // paMcAsII paNNattarI a paNNaTThi paMcavaNNA ya / sattarasa sayasahassA paMcamae AuaM hoi // paMcAsIi sahassA paNNaTTI taha ya ceva paNNarasa / bArasa sayAI AuM baladevANaM jahAsaMkhaM // 584 paNa bAravaitigaM assapuraM taha ya hoi cakkapuraM / vANArasi rAyagihaM apacchimo jAo mahurAe / mAtA migAvaI umA ceva puhavI sIA ya ammayA / lacchI maI sesamaI maI devaI ia || bhadda subhaddA suppabha sudaMsaNA vijaya vejayaMtI a / taha ya jayaMtI aparAjiA ya taha rohiNI ceva // pitA havaI pAva baMbho ruddo somo sivo mahasivo a / aggisihe a dasarahe navame bhaNie a vasudeve || gati ego a sattamAe paMca ya chaTTIe paMcamI ego / ego a cautthIe kaNho puNa taccapuDhavIe // aTThatagaDA rAmA ego puNa baMbhalogakappaMmi / uvavaNNu tao caiuM sijjhissai bhArahe vAse // ( Avani 402 - 411, 413, 414) prativAsudeva AsaggIve tAraya meraya mahukeDhave nisuMbhe a / bali paharAe taha rAvaNe a navame jarAsaMdhU // ( AvabhA 42 ) 2. vAsudeva kA varNa, nidAna Adi vaNeNa vAsudevA savve nIlA balA ya sukkilayA / '' pariAo pavvajjA'bhAvAo natthi vAsudevANaM / hoi balANaM so puNa paDhama'NuogAo NAyavvo / gati avagAhanA vAsudeva baladeva : eka paricaya gotra patA baladeva vAsudeva 72 " AyuSya 80 dhanuSya | 85 lAkha | 84 lAkha | mokSa baladeva mAtA sAtavIM naraka azvagrIva vAsudeva chuTTI naraka nagara gatima 6 baladeva vAsudeva - baladeva : eka paricaya " patinapura dvAravatI 1. acala 2. 11 " " brahmadatta somadatta rudra mRgAvatI prajApati vAsudeva " umA pRthvI sItA 60 30 10 56 85 hajAra 65 hajAra 65 55 17 65 15 1200 11 50 45 29 26 " bhadra suprabha baladeva bhadrA subhadrA suprabhA sudazanA vijayA vaijayaMtI jayaMtI mo pAMcavIM naraka prabharAja "1 ela lakSmIvatI mahAziva zeSavatI agnisiMha ambakA azvapura cakrapura vArANasI naMdana cauthI brahmaloka tIsarI 7. 12 " | " 1 16 kAzyapa gautama 10 vasudeva aparAjitA kaikayI dazaratha devakI rohiNI rAjagRha mathurA Bh 5 rAma
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ tripRSTha vAsudeva vinaya aNiANakaDA rAmA savve'vi a kesavA niaannkddaa| rAjA vizvabhUti muni paryAya meM jaba gAya ke dhakke uDDhaMgAmI rAmA kesava savve ahogAmI // se gira par3A taba usane nidAna kiyA-yadi merI tapasyA, vAsudevAH saptaratnAdhipA: arddhabharataprabhavaH / niyama aura brahmacarya kA phala ho to bhavAntara meM maiM amita (Avani 402,412,415, mavR pa 79) bala vAlA houuN| usane AlocanA aura pratikramaNa nahIM sabhI vAsudeva nIla varNa vAle aura sabhI baladeva zveta kiyaa| vaha mahAzukra kalpa meM utpanna huaa| vahAM se varNa vAle hote haiN| cyavakara vaha rAnI mRgAvatI kI kukSi meM utpanna huaa| vAsudeva sAta ratnoM ke svAmI aura ardhabharatakSetra rAnI ne sAta svapna dekhe / svapnapAThakoM ne use prathama (tIna khaMDa) ke adhipati hote haiN| ve pravrajyA svIkAra vAsudeva ghoSita kiyaa| tIna pRSThakaraNDaka hone se usakA nahIM karate / sabhI vAsudeva nidAna karate haiM aura adhogati nAma tripRSTha rakhA gayA / meM jAte haiN| tripRSTha : mahAvIra kA aThArahavAM bhava (dra. tIrthakara) __ sabhI baladeva pravrajyA svIkAra karate haiN| ve nidAna (zeSa vAsudevoM ke nidAna Adi se saMbaMdhita vivaraNa nahIM karate aura Urdhvagati (svarga yA mokSa) meM jAte haiN| ke lie dekheM-samavAo paiNNagasamavAo sUtra 2383. vAsudeva kA bala 247 tathA unake TippaNa) solasa sayasahassA savvabaleNaM tu saMkalanibaddhaM / vAsupUjya-bArahaveM tiirthNkr| (dra. tIrthaMkara) aMchaMti vAsudevaM agaDataDammI ThiyaM saMtaM / / vikRti-dUdha, dahI Adi padArtha / ghettaNa saMkalaM so vAmagahattheNa aMchamANANaM / (dra. rasaparityAga) bhuMjijja viliMpijja va mahumahaNaM te na cAeMti // vidyA-devI-adhiSThita mNtr| (dra. maMtravidyA) (Avani 71,72) vAsudeva vIryAntarAyakarma ke kSayopazama ke kAraNa vinaya-vinamratA / AcAra / shikssaa| atizaya balasampanna hote haiN| solaha hajAra rAjA apanI 1. vinaya kA nirvacana caturaMgiNI senA ke sAtha hone para bhI pataTa para sthita, 2. vinaya kA svarUpa sAMkala se baddha vAsudeva ko khIMca nahIM sakate / vAsudeva 3. vinaya ke sAta prakAra sAMkala ko pakar3akara apane bAyeM hAtha se unheM khIMca sakate 0 jJAna vinaya 0 darzana vinaya (vAsudeva meM cakravartI kI apekSA AdhA-20 lAkha | . cAritra vinaya aSTApada jitanA bala hotA hai|) 0 mana-vacana vinaya 0 kAya vinaya 4. tripRSTha vAsudeva 0 aupacArika vinaya so ya vissabhUtI aNagAro"tatthaMtarA so sUtiyAe / 4. vinaya ke anya prakAra gAvIe sollito paDitato""so NiyANaM kareti, jadi 5. mokSa vinaya imassa tavaniyamabaMbhacerassa atthi phalaM to AgamessANaM 0 pratirUpayoga vinaya aparimiyabalo bhavAmi, tAhe so tattha aNAloiyapaDikkato 0 anAzAtanA vinaya mahAsukke uvavanno |..."mhaasukkaato cuto tIse | 6. vinaya kI niSpatti migAvatIe kucchisi uvavanno, satta suviNA diTThA, suviNa- | * vinayasamAdhi (dra. samAdhi) pADhaehiM paDhamavAsudevo AdiTTho, kAleNa jAto, tinni * vinaya : tapa kA eka bheda (dra. tapa) piTukaraMDagA teNa se tiviThThatti NAmaM kataM / * vinIta ziSya ke guNa (dra. ziSya) * vinIta : zikSA kA adhikArI (dra. zikSA) (AvacU 1 pR 231,232) / /
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya 1. vinaya kA nirvacana jamhA viNayai kammaM aTThavihaM cAturaMtamukkhAe / tamhA u vayaMti viU viNautti vilInasaMsArA // vinIyate- apanIyate'nena karmeti vinayaH / ( Avani 1217 ) ( uzAvR pa 16 ) apanayana jo ATha prakAra ke karmoM kA vinayana karatA hai, vaha vinaya hai / 2. vinaya kA svarUpa aTThANaM aMjalikaraNaM, tavAsaNadAyaNaM / gurubhattibhAvasussA, viNao esa viyAhio // ( u 30132) abhyutthAna, hAtha jor3anA, Asana denA, gurujanoM kI bhakti karanA aura bhAvapUrvaka zuzrUSA karanA vinaya kaha - lAtA hai| viNaovayAra mANassa bhaMjaNA pUyaNA gurujaNassa / titthayarANa ya ANA suyadhammArAhaNA kiriyA // (vibhA 3469 ) vinayopacAra, nirabhimAnatA, gurujanapUjA, arhatAjJA aura zrutadharma kI ArAdhanA- ye sabhI kriyAeM vinaya haiM / 3. vinaya ke sAta prakAra viNayo sattaviho, taM jahA - nANaviNao daMsaNaviNao caritaviNao maNaviNao vativiNao kAyaviNao ovayAriyaviNao / ( acU pR 14 ) vinaya ke sAta prakAra haiM-jJAnavinaya, darzanavinaya, cAritravinaya, manavinaya, vacanavinaya, kAyavinaya aura aupacArika vinaya / jJAna vinaya jassa paMcasu vi nANesu bhattI bahumANo vA, je vA eehi bhAvA diTThA tesu saddahaNaM ti nANaviNato / ( acU pR 14 ) matijJAna, zrutajJAna Adi pAMca jJAnoM ke prati bhaktibahumAna ke bhAva rakhanA jJAna vinaya hai / athavA jinhoMne ina jJAnoM ke mAdhyama se bhAvoM ko dekhA hai-tattva ko jAnA hai, una jJAniyoM ke prati zraddhAbhAva rakhanA jJAna vinaya hai / 586 vinaya ke sAta prakAra darzana vinaya daMsaNaviNato duvidho, taM jahA sussUsaNAviNato aNAsAyaNAviNao ya / ( acU pR 15 ) darzanavinaya ke do prakAra haiM-zuzrUSAvinaya aura anAzAtanAvinaya / zuzrUSA vinaya sussAviNato aNe gappagAro, taM jahA -sakkAraviNato sammANaviNato abbhuTThANaviNato AsaNAbhiggaho AsaNANuppadANaM kitikammaM aMjalipaggaho eMtassa aNugacchaNatA Thitassa pajjuvAsaNayA gacchaMtassa aNuvvayaNaM / ( acU pR 15 ) zuzrUSA vinaya ke aneka prakAra haiM-satkAravinaya (vastra Adi denA ), sammAnavinaya (stuti karanA), abhyu - tthAnavinaya, Asana abhigrahaNa kA anurodha, Asana denA, kRtikarma / vandanA karanA, hAtha jor3anA, Agantuka ke sammukha jAnA, baiTha jAne para usakI paryupAsanA karanA, pahuMcAne jAnA... / anAzAtanA vinaya aNAyaNAviNato paNNarasavidho, taM jahA -arahaMtANaM aNAsAyaNA, arahaMtapaNNattassa dhammassa aNAsAyaNA evaM AyariyANaM uvajjhAyANaM thera-kula- gaNa saMgha-saMbhogassa aNAsAtaNA, kiriyAe aNAsAyaNA / AbhiNibohiyanANassa aNAsAyaNA jAva kevalanANassa aNAsAyaNA / etesiM paNNarasahaM kAraNANaM ekkekkaM tivihaM, taM jahA - arahaMtANaM bhattI arahaMtANaM bahumANo arahaMtANaM vaNNasaMjalaNatA, evaM jAva kevalanANaM pi tivihaM / savve vi ete bhedA paMcacattAlIsaM / ( acU pR 15 ) anAzAtanA vinaya ke pandraha prakAra haiM-arhat, arhat-prajJapta dharma, AcArya, upAdhyAya, sthavira, kula, gaNa, saMgha, saMbhoja, kriyAvAda (Astika), matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaH paryavajJAna aura kevalajJAna inakI AzAtanA na karanA anAzAtanA vinaya hai / arhat - anAzAtanA ke tIna prakAra haiM- 1. bhakti karanA 2. bahumAna karanA 3. varNasaMjvalana ( guNotkIrtana ) karanA / isI prakAra pratyeka ke sAtha tIna kA guNana karane para ( 15 x 3) anAzAtanA vinaya ke paiMtAlIsa bheda hote haiM / cAritra vinaya caritaviNato, so paMcaviho, taM jahA - sAmAyiya
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya ke anya prakAra caritaviNato evaM chedovaTTAvaNiyacaritta viNato parihAravisuddhigacaritaviNato suhumasaMparAgacarittaviNato adhakkhAyacaritaviNato / etesi paMcahaM carittANaM ko viNato ? bhaNNati - paMcavidhassa vi carittassa jA saddahaNatA saddahiyassa ya kAraNa phAsaNayA vihiNA ya parUvaNayA esa carittaviNayo / ( daacU pR 15 ) cAritra vinaya ke pAMca prakAra haiM 1. sAmAyikacAritravinaya / 2. chedopasthApanIyacAritra vinaya / 3. parihAravizuddhicAritravinaya / 4. sUkSma samparAya cAritravinaya / 5. yathAkhyAtacAritra vinaya / 587 prazna hotA hai ki cAritra kA kaisA vinaya ? samAdhAna meM kahA hai - cAritra ke prati samyak zraddhA, usakI samyak anupAlanA aura usakI vidhipUrvaka prarUpaNA - yahI cAritra kA vinaya hai / mana-vacana vinaya maNaviNayo-AyariyAdisu akusala maNavajjaNaM kusalamaNaudIraNaM ca / evaM vAyAviNao vi / ( acU pR 15 ) AcArya, upAdhyAya Adi ke prati akuzala mana ( duzcintana) kA varjana aura unake prati kuzala mana kA pravartana ( AdarAspada bhAvadhArA) mana vinaya hai AcArya Adi ke prati akuzala vacana kA varjana evaM kuzala vacana kA prayoga karanA vacana vinaya hai / kAya vinaya kAyaviNato tesi cevA''yariyAdINaM addhANavAyaNAtiparisaMtANaM sIsAdArabbha jAva pAdatalA payatteNa vissAmaNaM / ( acU pR 15 ) AcArya Adi jaba gamanAgamana athavA vAcanA dene se parizrAnta ho jAeM to unheM sira se paira taka cAMpanA kAryAvinaya hai / aupacArika vinaya ovayAriyaviNato sattaviho, taM jahA -sadA AyariyANa abbhA se acchaNaM, chaMdANuvattaNaM, kAriyanimittakaraNaM, katapaDikatitA, dukkhassa gavesaNaM, desakAlaNNuyA, satsu aNulomayA / ( acU pR 15 ) lokopacAra vinaya ke sAta prakAra haiM1. abhyAsavRttitA - sadA AcArya ke samIpa rahanA / vinaya 2. chandAnuvRttitA - AcArya ke abhiprAya kA anuvartana karanA / 3. kAryanimittakaraNa kArya kI siddhi ke lie anukUla vartana karanA, AcArya meM caitasika prasannatA utpanna karanA / 4. kRtapratikriyA -- kRta upakAra ke prati anukUla vartana karanA / 5. duHkha kI gaveSaNA -- Arta kI gaveSaNA karanA / 6. dezakAlajJatA - deza aura kAla ko samajhanA / 7. sarvArtha- anulomatA - saba prakAra ke prayojanoM kI siddhi ke lie anukUla vartana karanA / 4. vinaya ke anya prakAra fare duvihe gahaNaviNae, AsevaNAviNae / ( jicU pR 301 ) vinaya ke do prakAra haiM 1. grahaNa vinaya jJAnAtmaka vinaya / 2. AsevanAvinaya kriyAtmaka vinaya / logovayAraviNayo atyaNimittaM ca kAmaheuM ca / refore mokkhaviNayo viNayo khalu paMcahA hoi || ( dani 211 ) vinaya ( anuvartana) ke pAMca prakAra haiM1. lokopacAra vinaya - anuzAsana, zuzrUSA aura ziSTA cAra pAlana / 2. arthavinaya - artha ke lie anuvartana karanA / 3. kAmavinaya - kAma ke lie anuvartana karanA / 4. bhayavinaya -- bhaya ke lie anuvartana karanA / 5. mokSavinaya - mokSa ke lie anuvartana karanA / abhuTThANaM aMjali AsaNadANaM ca atidhipUyA ya / logovayAraviNayo devatapUyA ya vibhaveNaM // abbhAsavitti chadANuvattaNaM desa- kAladANaM ca / abbhuTThANaM aMjali AsaNadANaM ca atthakate || emeva kAmaviNayo bhave ya Neyavvo ANupuvvIe / ... (dani 212-214) lokopacAra vinaya pAMca prakAra se kiyA jAtA hai1. abhyutthAna 2. aJjalikaraNa 3. AsanadAna 4. atithipUjA aura 5. devapUjA / artha kI prApti ke lie chaha prakAra se vinaya kiyA jAtA hai - - 1. abhyAsavRttitA 2. chandAnuvartana 3. dezakAladAna 4. abhyutthAna 5. aJjalikaraNa 6. AsanadAna /
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya vinaya kI niSpatti isI prakAra kAma aura bhaya ke nimitta bhI ina chaha abbhadrANaM aMjali AsaNadANaM abhiggaha kitI ya / prakAroM me vinaya kiyA jAtA hai| sussUsaNa maNugacchaNa saMsAdhaNa kAya aTThaviho / (dhana ke lie rAjA Adi ke pAsa rahanA, unake hita mita apharusabhAsI aNuvItibhAsi vAyiyo vinno| abhiprAya ko samajhanA, apekSA hone para dhana Adi se akusalamaNoniroho kusalamaNaudIraNA ceva // unakA sahayoga karanA arthavinaya hai| kAma ke nimitta (dani 221-223) strI Adi ke pAsa rahanA, madhura vacanoM se use Azvasta pratirUpayogavinaya ke tIna prakAra haiMkaranA, vastra Adi denA kAmavinaya hai| dAsa, bhUtaka 1. kAyika vinaya-abhyutthAna, aJjalikaraNa, AsanaAdi bhaya se apane svAmI ke pAsa rahate haiM, unakI AjJA dAna, abhigraha, kRtikarma, zuzrUSA, anugamana aura kA anuvartana karate haiM...-yaha bhayavinaya hai| dekheM-dajica saMsAdhana (pahuMcAne jaanaa)| pR 295,296) 2. vAcika vinaya-hita, mita, aparuSa aura vimarza6. mokSa vinaya pUrvaka bolanA / 3. mAnasika vinaya-akuzala mana kA nirodha aura daMsaNa nANa carite tave ya taha ovayArie ceva / eso u mokkhaviNayo paMcaviho hoi NAyavyo / / kuzala mana kA pravartana / davvANa savvabhAvA uvadiTrA je jahA jiNavarehiM / paDirUvo khalu viNayo parANavattIparo muNeyabvo / te taha saddahati Naro daMsaNaviNayo bhavati tamhA / / appaDirUvo viNayo NAyavvo kevalINaM t|| nANaM sikkhati nANaM guNe ti NANeNa kuNati kiccaanni| (dani 224) nANI Na Na baMdhati nANaviNIyo bhavati tamhA // chadmastha ke pratirUpavinaya hotA hai, kyoMki ve aTThavidhaM kammacayaM jamhA rittaM kareti jymaanno| parAnuvRttiparAyaNa hote haiN| kevalI ke apratirUpavinaya hotA hai| NavamaNNaM ca Na baMdhati carittaviNayo bhavati tamhA / / avaNeti taveNa tama uvaNeti ya mokkhamaggamappANaM / anAzAtanAvinaya tavaNiyamaNicchitamatI tavoviNayo bhavati tamhA / / titthakara siddha kUla gaNa saMgha kiriya dhamma nANa nANINaM / adha ovagArio pUNa duvidho viNao samAsato hoti| Ayariya theruvajjhAya gaNINaM terasa padANi // paDirUvajogajaMjaNao'NaccAsAtaNAviNao // aNasAtaNA ya bhattI bahamANo taha ya vaNNasaMjalaNA / __ (dani 215-220) titthagarAdI terasa catugguNA hoMti bAvaNNA / / mokSavinaya ke pAMca prakAra haiM (dani 226-227) 1. darzanavinaya-jinapravacana meM zraddhA / anAzAtanAvinaya ke bAvana prakAra haiM2. jJAnavinaya-jJAnapadoM ko sIkhanA, unakA abhyAsa anAzAtanA, bhakti, bahumAna aura varNa-saMjvalanakaranA, naye karmoM kA baMdha na krnaa| ina cAra prakAroM se arhatoM kA vinaya hotA hai| isI 3. cAritravinaya-aSTavidha karmopacaya se rikta honA prakAra siddha, kula, gaNa, saMgha, kriyAvAda, dharma, jJAna, tathA naye karmoM kA baMdha na karanA / jJAnI, AcArya, sthavira, upAdhyAya evaM gaNI-ina teraha 4. tapavinaya--anazana Adi bAraha prakAra ke tapa se ke sAtha anAzAtanA, bhakti, bahamAna aura varNa saMjvalanaajJAna Adi rUpa tama ko kSINa kara mokSa ke nikaTa ina cAroM kA guNana karane para bAvana prakAra banate haiN| phuNcnaa| 6. vinaya kI niSpatti 5. upacAravinaya-guru Adi kA satkAra-bahumAna krnaa| viNao sAsaNe mUlaM, viNIo saMjao bhave / upacAravinaya ke do prakAra haiM-1. pratirUpayoga viNayAu vippamukkassa, kao dhammo kotvo|| vinaya 2. anAzAtanAvinaya / (Avani 1216) pratirUpayogavinaya vinaya zAsana (dvAdazAGga) kA mUla hai| vinIta paDirUvo khalu viNayo kAyiyajoge ya vAya maannsio| saMyata hotA hai| jo vinaya se zUnya hai, usake kahAM dharma aTTha cauvviha duviho parUvaNA tassimA hoti // aura kahAM tapa ?
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaiyAvRttya kA svarUpa evaM dhammassa viNao, mUlaM paramo so mokkho / jeNa kitti suyaM sigdhaM, nissesaM cAbhigacchaI // viNayaM pi jo uvAeNaM, coio kuppaI naro / divvaM so sirimejjaMti, daMDe paDisehae || (da 9 / 2 / 2, 4) dharma kA mUla hai vinaya ( AcAra) aura usakA parama phala hai mokSa / vinaya ke dvArA muni kIrti, zlAghanIya zruta aura samasta iSTa tattvoM ko prApta karatA hai / I vinaya meM upAya ke dvArA bhI prerita karane para jo kupita hotA hai, vaha AtI huI divya lakSmI ko DaMDe se rokatA hai| vedaka samyaktva - kSAyopazamika samyaktva se kSAyika samyaktva ko upalabdha karate samaya, antima samaya meM jaba jIva samyaktva mohanIya kA pradezodaya meM vedana karatA hai, usa samaya prApta hone vAlA samyaktva / ( dra. samyaktva ) vipulamati---- mAnasika cintana ke pudgaloM kI vedanIya karma - sukha-duHkha ke saMvedana kA hetubhUta karma / vividha pariNatiyoM ko vizeSa rUpa se jAnane vAlA jJAna / ( dra. karma ) vaikriya zarIra - vividha rUpa karane meM samartha zarIra / ( dra. zarIra ) vainayikI buddhi - vinaya - zikSA se utpanna kSamatA / (dra. buddhi) vaimAnika - jyotizcakra se asaMkhya yojana kI dUrI para sthita vimAnoM meM utpanna hone vAle deva / (dra deva ) (dra. manaH paryavajJAna ) vimala - terahaveM tIrthaMkara / ( dra. tIrthaMkara) viveka - azuddha AhAra Adi kA pariSThApana | prAyazcitta kA cauthA prakAra / (dra prAyazcitta) vaiyAvRttya - sevA, zuzrUSA / vRddhazrAvaka - tApasoM kA eka sampradAya / ussaNNaM buDDhavate pavvayaMti ti tAvasA buDDhA bhaNitA / sAvagadhammAto pasUyatti baMbhaNA bohagatti bhaNitA / aNNe bhAMti - vuDDhA sAvagA baMbhaNA ityarthaH / ( anucU pR 12 ) vRddhA: - tApasAH prathamasamutpannatvAt prAyo vRddhakAla eva dIkSApratipatteH / zrAvakA dhigvarNAH / anye tu vRddhazrAvakA iti vyAcakSate dhigvarNA eva / (anuhAvR pR 17 ) zrAvakA -- brAhmaNAH prathamaM bharatAdikAle zrAvakANAmeva sattA pazcAd brAhmaNatvabhAvAd / ( anumavRpa 23) vRddhazrAvaka zabda meM do pada haiM-vRddha aura zrAvaka / baddha kA artha hai tApasa aura zrAvaka kA artha hai brAhmaNa / bhagavAn RSabha kI pravrajyA ke bAda sabase pahale tApasoM kI utpatti huI, isalie ve vRddha kahalAye / athavA tApasa prAyaH vRddhAvasthA meM saMnyAsa svIkAra karate the, isa kAraNa ve vRddha kahalAe / vaiyAvRttya kucha AcAryoM ne vRddhazrAvaka zabda ko eka hI pada mAnakara brAhmaNa kA vAcaka batalAyA hai / samrAT bharata Adi ke samaya meM jo zrAvaka the, ve kAlAntara meM brAhmaNa kahalAye / 589 1. vaiyAvRttya kA svarUpa 2. vaiyAvRtya kinakI ? 3. vaiyAvRttya kI arhatA 4. vaiyAvRttya apratipAtI 5. vaiyAvRttya ke udAharaNa 6. vaiyAvRttya ke pariNAma * vaiyAvRttya : tapa kA eka bheda (dra. tapa) 1. vaiyAvRttya kA svarUpa veyAvaccaM vAvaDabhAvo taha dhammasAhaNaNimittaM / annAiyANa vihiNA saMpADaNamesa bhAvattho // ( uzAvRpa 609 ) dharmasAdhanA meM sahayoga karane ke lie saMyamI ko zuddha AhAra, auSadha Adi lAkara denA tathA usake anya kAryoM vyAvRta honA vaiyAvRttya hai /
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaiyAvRttya 590 vaiyAvRttya ke udAharaNa udAharaNa AyariyamAiyammi ya veyAvaccammi dasavihe / kAraNa athavA mRtyu ke pazcAt cAritra naSTa ho jAtA Ase vaNaM jahAthAmaM, veyAvaccaM tamAhiyaM / / hai; paDhA huA, sIkhA haA jJAna parivartanA ke abhAva meM (u 30 // 33) vismRta ho jAtA hai| vyAvRta: ----kulAdikAryeSu vyApAravAMstadbhAvo / vaiyAvRttyam / (uzAvR pa 590) dasavidha vaiyAvRttyAha muniyoM ke vaiyAvRttya meM yathAzakti bharaho bAhubalIvi ya dasArakulanaMdaNo ya vasudevo / vyApRta honA vaiyAvRttya hai| veyAvaccAharaNA tamhA paDitappaha jaINaM / / (oni 535) 2. vaiyAvRttya kinakI? bharata, bAhubali, dazArakulanandana vasudeva-ye sevA veyAvaccaM "imesi dasaha-AyariyauvajjhAyathera- ke udAharaNa haiN| tavassigilANasikkhagasAhammiyakUlagaNasaMghANaM / bharata-bAhubalI (daacU pR 15) .."puMDaragiNie u cuyA tao suyA vairaseNassa / / vaiyAvRttyAha ke dasa bheda-AcArya, upAdhyAya, paDhamittha vairaNAbho bAha subAha ya pIDhamahapIDhe / sthavira, tapasvI, glAna, zaikSa, sArmika, kula, gaNa, saMgha / tesi piA titthaaro NikkhaMtA te'vi tattheva / / 3. vaiyAvRttya ko arhatA paDhamo caudasapuvI sesA ikkArasaMgaviu curo| alasaM ghasiraM suviraM khamagaM kohamANamAyalohillaM! bIo veyAvaccaM kiikammaM taiao kAsI / / koUhalapaDibaddhaM veyAvaccaM na kArijjA / bhogaphalaM bAhubalaM pasaMsaNA jiTTa iyara aciyattaM / ... eyaddosavimukkaM kaDajogi nAyasIlamAyAraM / (Avani 175-178) gurubhattisaMviNIyaM veyAvaccaM tu kArejjA / / jambUdvIpa meM puMDarIkiNI nagarI / vajrasena rAjA / dhAriNI rAnI / usake vajranAbha, bAhu, subAhu, pITha aura (obhA 133,134) jo vyakti AlasI, bahubhojI, UMghane vAlA, tapasvI, mahApITha-ye pAMca putra the / vajrasena pravajita hokara krodhI, ahaMkArI, mAyAvI, lobhI, kutUhala priya aura sUtra tIrthaMkara bane / vajranAbha cakravartI banA, zeSa cAra mAMDalika artha meM pratibaddha ho, use sevAkArya meM niyojita nhiiN| rAjA hue| eka dina nalinIgUlma udyAna meM vajrasena kA karanA caahiye| padArpaNa huaa| ye pAMcoM bhAI pitA ke pAsa pravajita ho jo ina doSoM se mukta hai, kRtayogI-gItArtha hai, ge| vajranAbha ne caturdaza pUrvo kA adhyayana kiyA, zeSa bhAiyoM ne ekAdaza aMgoM ko par3hA / bAhu sabakI vaiyAvRtya zIla aura AcAra ko jAnane vAlA hai, gurubhakta hai, bAhya upacAra ko jAnatA hai, vaha vaiyAvattya karane kA karatA / subAhu bhagavAn kA kRtikarma krtaa| eka dina adhikArI hai| vajranAbha ne una donoM kA guNotkIrtana kiyA-tuma logoM ne sAdhuoM kI vaiyAvRttya karake apane jIvana ko saphala 4. vaiyAvRttya apratipAtI banA liyA hai| una donoM kI prazaMsA sunakara pITha aura veyAvaccaM niyayaM kareha uttamaguNe dharitANaM / mahApITha ko aprIti utpanna huii| unhoMne kahA-hama savvaM kila paDivAI veyAvaccaM apaDivAI / / itanA svAdhyAya karate haiM, lekina hamArI prazaMsA nahIM paDibhaggassa mayassa va nAsai caraNaM suyaM agunnnnaae| hotI / yaha ThIka bhI hai| jo kAma karatA hai, usI kI na ha veyAvaccaciaM suhodayaM nAsae kammaM / / prazaMsA hotI hai / vaiyAvRttya saMgha kI avyavacchitti aura (oni 532,533) mahAn nirjarA kA hetu hai| uttama guNoM se sampanna sAdhuoM kI vaiyAvRttya avazya bAhu aura pITha bharata aura brAhmI ke rUpa meM tathA karanI cAhiye / vaiyAvRttya apratipAtI hai-isase ajita subAhu aura mahApITha bAhubalI aura sundarI ke rUpa meM zabharUpa meM udaya meM Ane vAlA karmaphala naSTa nahIM hotaa| utpanna hae / (dekheM-Avaca 15133,153) cAritra aura jJAna pratipAtI haiM-pramAda yA karmodaya ke
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaiyAvRttya ke pariNAma 6. vaiyAvRttya ke pariNAma arracceNaM titthayaranAmagottaM kammaM nibaMdhai / ( u 29/44) vaiyAvRttya se jIva tIrthaMkara nAma gotra karma kA baMdha karatA hai / 591 lAbheNa jojayaMto jaiNo lAbhaMtarAiyaM haNai / kuNamANo ya samAhiM savvasamAhi lahai sAhU || veyAvacce abbhuTTiyassa saddhAe kAukAmassa / lAbho caiva tavassissa hoi addINamaNasassa || (oni 534, 537) jo muni AhAra, auSadhi, upadhi Adi ke dvArA sAdhuoM kI vaiyAvRttya karatA hai, vaha lAbhAMtarAya karma ko kSINa karatA hai / vaha pAdaprakSAlana, prakSaNa, mardana Adi sevAkAryoM se sevArha sAdhuoM kI cittasamAdhi meM yogabhUta banatA hai tathA vaha svayaM sarvasamAdhi (zArIrika, mAnasika aura bhAvanAtmaka svAsthya ) ko prApta karatA hai / zraddhA (ghanIbhUta icchA) se vaiyAvRtya ke lie abhyutthita adInamanA tapasvI sAdhu ko nirjarA kA lAbha avazya hotA hai, cAhe use AhAra Adi kA lAbha ho yA na ho / jo gilANaM paDiyarai so maM paDiarati / jo maM paDiarai so gilANaM paDiyarati / gurusAhammiya sussU saNayAe NaM viNayapaDivatti jaNayai / viNayapaDivanne ya NaM jIve aNaccA sAyaNasIle neraiyatirikkhajoNiyamaNussadevadoggaIo niraMbhai / vaNNasaMja bhattibahumANaya e vyAkaraNa zabdazAstra / maNudevasaggao nibaMdha vyaMjanAvagraha - iMdriya aura artha kA saMbaMdha | siddhi soggaiM ca visohei / pasatthAiM ca NaM viNayamUlAI ( dra. Abhinibodhika jJAna ) savvakajjAiM sAhei | anne ya bahave jIve viNaittA bhavai / vyaMtara - jo madhya loka meM pahAr3oM tathA vanoM ke ( u 29 / 5) antaroM meM rahate haiM, ve deva / ( dra. deva ) guru aura sAdharmika kI zuzrUSA se jIva vinaya ko prApta hotA hai / vinaya ko prApta karane vAlA vyakti guru kA avinaya yA parivAda karane vAlA nahIM hotA, isalie vaha nairayika, tiryagyonika, manuSya aura deva - sambandhI durgati kA nirodha karatA hai / zlAghA, guNa- prakAzana, bhakti aura bahumAna ke dvArA manuSya aura deva-sambandhI sugati se saMbaMdha jor3atA hai / siddhi aura sugati kA mArga prazasta karatA hai / vinayamUlaka saba prazasta kAryoM ko siddha karatA hai aura dUsare bahuta vyaktiyoM ko vinaya ke patha para le AtA hai / (onivR pa 39 ) jo glAna kI sevA karatA hai, vaha merI ( tIrthaMkara kI ) sevA karatA hai / jo merI sevA karatA hai, vaha glAna kI sevA karatA hai / vaihAyasamaraNa-maraNa kA eka prakAra / 1. vyAkaraNa kA nirvacana 2. vyAkaraNa ke aMga * vacana vibhakti ( kAraka ) * samAsa 0 taddhita 3. liMga 4. sandhi vyAkaraNa 5. pada 6. nAma kI paribhASA 0 prakAra (dra. maraNa ) 1. vyAkaraNa kA nirvacana vyAkriyante laukikAH sAmayikAzca zabdA aneneti vyAkaraNaM - zabdazAstram / ( AvamavRpa 259 ) jisake dvArA laukika aura sAmayika zabda vyutpanna kie jAte haiM, vaha vyAkaraNa - zabdazAstra hai / 2. vyAkaraNa ke aMga bhAvappamANe cauvvihe paNNatte, taM jahA -- sAmAsie taddhita dhAue niruttie / ( anu 349 ) - bhAvapramANa ke cAra prakAra haiM1. samAsa - do yA do se adhika padoM kA parasparAzraya bhAva se saMbaMdha | 2. taddhita-taddhita pratyaya kA hetubhUta artha /
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyAkaraNa 592 vyAkaraNa ke aMga 3. dhAtu-bhU (sattA), edha (vaddhi) Adi dhAtueM / AmantraNa meM aSTamI vibhakti hotI hai---he juvANa ! 4. nirukti-akssraarth| jaise-bhramati ca rauti he yuvaka ! aadi| ca-bhramaNa aura guMjArava karatA hai, isalie (vayaNa vibhattI) vittharo siM saddapAhuDAto nAyavvo bhramara / mahyAM zete--pRthvI para sotA hai isalie puvvaNiggatesu vA bAgaraNAdisu / (anucU pR 47) mahiSa / vacanavibhakti kI vizada vyAkhyA pUrvagata ke zabdaprAbhUta - (zabdasiddhi aura zabdasaMracanA kI prAmANikatA meM thI / isa samaya use prAbhUta ke AdhAra para nirmita vyAkaraNa ke dvArA hotI hai / isa apekSA se samAsa, taddhita vyAkaraNoM se jAnanA caahie| Adi ko bhAvapramANa batalAyA gayA hai|) samAsa .."kAraga-samAsa-taddhiya-niruttavacco vi ya pyttho|| satta samAsA bhavaMti, taM jahA (vibhA 1003) daMde ya, bahuvvIhI, kammadhArae, diU tahA / padArtha ke cAra prakAra haiM tappurisa vvaIbhAve, egasese ya sattame / 1. kAraka-jaise-pacatIti pAcakaH / __(anu 350) samAsa ke sAta prakAra-- 2. samAsa-jaise-rAjJaH puruSaH rAjapuruSaH / 1. dvandva-jisa samAsa meM saba padoM kI pradhAnatA ho / 3. taddhita-jaise-vasudevasyApatyaM vAsudevaH / 4. nirukta--jaise-UrdhvakarNa: ulakaH / jaise-dantazca auSThazca-dantoSTham, ahizca nakulazca-ahinakulam / / vacanavibhakti (kAraka) 2. bahubrIhi-jisa samAsa meM anya padArtha kI avihA vayaNa vibhattI paNNattA, taM jahA pradhAnatA ho / jaise--puSpitakuTajakadambaH giriH / niddese paDhamA hoi, bitiyA uvaesaNe / 3. karmadhAraya-jisa tatpuruSa samAsa meM vizeSaNa taiyA karaNammi kayA, cautthI sNpyaavnne|| aura vizeSya kA tulyArtha meM prayoga ho| jaisepaMcamI ca avAyANe, chaTI sassAmivAyaNe / dhavalo vasaho-dhavalavasaho / sattamI sannihANatthe, aTramA''maMtaNI bhave // 4. dvigu --jisa tatpuruSa samAsa meM pUrvapada saMkhyA""haMdi namo sAhAe""AdhArakAlabhAve y| __vAcaka hotA hai / jaise-trikaTukam, trisaram / 5. tatpuruSa-jisa samAsa meM uttarapada kI pradhAnatA (anu 308 / 1,2,4,6) ho / jaise-rAjJaH purussH--raajpurussH| vacanavibhakti ke ATha prakAra haiM 6. avyayIbhAva-jisa samAsa meM pUrvapada kI nirdeza meM prathamA-so-vaha, imo-yaha Adi / pradhAnatA ho| jaise-grAmasya pazcAt -- upadeza meM dvitIyA-imaM bhaNa-yaha kaho Adi / anugrAmam / karaNa meM tRtIyA---teNa bhaNiyaM-usane kahA Adi / 7. ekazeSa-jisa samAsa meM eka samAna rUpa vAle haMdi, namo aura svAhA ke yoga meM tathA sampradAna meM aneka zabdoM meM eka zabda zeSa rahatA hai| jaise---- caturthI-upAdhyAyAya gAM dadAti-upAdhyAya ko jinazca jinazca jinazca-jinA: / gAya detA hai aadi| pAyaM payaviccheo samAsavisao tayatthaniyamatthaM / apAdAna meM paMcamI----ito giNha-isase grahaNa kara payaviggaho tti bhaNNai so suddhapae na saMbhavai / / Adi / (vibhA 1006) svasvAmivacana (saMbaMdha) meM SaSThI-tassa imaM vattha iSTa padArtha ke niyamana ke lie sAmAsika padoM kA usakI yaha vastu Adi / viccheda/vigraha kiyA jAtA hai| yathA zvetaH paTo'syeti AdhAra, kAla aura bhAva meM saptamI-imammi -- zvetapaTaH / zuddhapada-eka pada meM padavigraha saMbhava nahIM isameM aadi|
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ pada 593 vyAkaraNa taddhita AkAraMtA mAlA, IkAraMtA sirI ya lacchI ya taddhitae aTTavihe paNNatte, taM jahA UkAgtA jaMbU. bahU ya aMtA u itthINaM / / kamme sippa siloe, saMjoga samIvao ya sjhe| aMkAraMtaM dhannaM, iMkAraMtaM napuMsagaM acchi / issariyA vacceNa ya, taddhitanAmaM tu aDhavihaM // uMkAraMta pIla, mahuM ca aMtA napuMsANaM / / (anu 358) (anu 264 / 2-6) taddhita ke ATha prakAra liMga ke tIna prakAra1. karma--sautrika, kAsika Adi / pUlliga-pulligavAcI zabdoM ke anta meM A I U 2. zilpa-tunnavAya, tantuvAya Adi / aura o--ye cAra pratyaya hote haiM / yathA 3. zcoka - zramaNa, mAhaNa Adi / rAyA, girI, viNhU, dumo| 4. saMyoga--rAjA kA zvasura, rAjA kA dAmAda strIliMga - strIliMga zabdoM ke anta meM okAra ko Adi / chor3akara A, I, U tIna pratyaya hote haiN| 5. samIpa-girinagara (giri ke samIpa kA nagara) yathA-mAlA, lacchI, bahU / vaidiza (vidizA ke samIpa kA nagara) Adi / napaMsakaliMga-napaMsakaliMgavAcI zabdoM ke anta meM 6. saMyUtha -"taraMgavatIkAra, malayavatIkAra Adi / aM iM aura uM ye tIna pratyaya hote haiN| 7. aizvarya rAjA, Izvara, koTavAla Adi / yathA-dhanna, acchi, pIlaM / 8. apatya --apatya ke kAraNa hone vAlA nAma --- 4. sandhi arhatmAtA, cakravartImAtA aadi| caunAme cauvihe paNNatte, taM jahA-AgameNaM loveNaM yahAM taddhita zabda ke dvArA taddhita pratyaya ke hetubhUta ddhata zabda kadvArA taddhita pratyaya ka hadabhUta payaIe vigAreNaM / . (anu 265) athaM kA grahaNa karanA caahie| tunnavAya, taMtuvAya jaise caturnAma ke cAra prakAra-- zabdoM meM taddhita kA pratyaya nahIM hai phira bhI usakA hetu Agama--zabda meM kisI varNa kA Agamana / yathA bhUta artha yahAM vidyamAna hai isalie unheM taddhita mAnA payAMsi / (yahAM payas zabda meM num kA Agama huA gayA hai| isa vyAkhyA ke AdhAra para yaha spaSTa hotA hai ki sUtrakAra dvArA udAhRta nAmoM meM kucha nAma taddhita pratyaya lopa - padAnta meM sthita ekAra aura okAra ke Age yukta haiM aura kucha nAma taddhita pratyayoM ke artha se yukta akAra kA lopa ho jAtA hai| yathA-paTo'tra / haiN| taraMgavatIkAra Adi nAma kRdanta pratyaya vAle haiM prakRti-prakRti bhAva saMdhi meM dvivacanAnta IkArAnta, phira bhI unheM taddhita nAmoM ke sAtha prastuta kiyA gayA UkArAnta aura ekArAnta zabdoM meM saMdhi nahIM hotii| hai| isakA kAraNa cUrNikAra dvArA kiyA gayA vyApaka ve apanI prakRti meM sthita rahate haiM / yathA- agnI+ artha hai| (dekheM-aNuogadArAI 358 kA TippaNa) etau / 3. liMga vikAra-vikAra se hone vAlA nAma / yathA - madhu+udakam --- madhUdakam / tattha purisassa aMtA, A I U o havaMti cattAri / te ceva itthiyAe, havaM ti okAraparihINA // 5. pada aMti ya iti ya u ti ya , aMtA u napaMsagassa boddhavvA / paMcanAme paMcavihe paNNatte, taM jahA ...nAmika, eesi viNhapi ya, vocchAmi nidasaNe etto|| naipAtika, AkhyAtikaM, aupasagikaM, mitram / azva iti AkAraMto rAyA, IkAraMto girI ya siharI y| nAmikama / khalviti naipaatikm| dhAvatItyAkhyAtikam / UkAraMto viNhU, dumo oaMto u purisANaM // parItyaupasargikama / saMyata iti mizram / (anu 270)
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyAkaraNa 594 vyutsarga vaa| paMcanAma (pada) pAMca prakAra kA hai isalie pavana hai| 1. nAmika -dhAtu, vibhakti aura vAkya ko chor3akara 2. nogauNa-guNazUnya nAma / mudga yukta na hone para koI bhI arthavAn zabda nAma kahalAtA hai / yathA bhI peTI kA nAma samudga hai / indra kI rakSA azva / na karane para bhI eka kITa kA nAma indragopaka 2. naipAtika-amuka-amuka arthoM ko vyakta karane ke lie nizcita kiye gaye ve pada, jo saba vibhaktiyoM 3. AdAnapada-Adi pada se hone vAlA nAma / aura liMgoM meM samAna hote haiM / yathA-khalu, ca, AvaMtI-AyAro kA pAMcavAM adhyayana / 4. pratipakSapada-pratipakSa ke AdhAra para kiyA jAne 3. AkhyAtika -dhAtu ke Age pratyaya lagAkara jo vAlA nAma / azivA (siyArina) ko zivA rUpa niSpanna kiyA jAtA hai| yathA-dhAvati / khnaa| 4. aupasagika-nipAtasaMjJaka zabdoM ke antargata 5. pradhAna -jina vastuoM kI pradhAnatA hotI hai Ae kucha zabda kriyA ke yoga meM upasarga saMjJA usake AdhAra para hone vAlA nAma / azokavana / prApta kara lete haiN| yathA-pra, pari aadi| 6. anAdisiddhAnta -anAdi siddhAnta se hone vAlA 5. mizra-upasarga, dhAtu, pratyaya Adi ke yoga se nAma / dharmAstikAya, aakaashaastikaay|| jo zabdarUpa banate haiM / yathA-saMyata / 7 nAma-kisI pUrvaja ke nAma ke AdhAra para hone payamatyavAyagaM joyagaM ca ..... :(vimA 1003) vAlA nAma / nau naMda, vikramAditya / 8. avayava--avayava ke AdhAra para hone vAlA pada ke do prakAra haiM nAma / zRMga ke AdhAra para baarhsiNgaa| 1. arthavAcaka-vakSaH, tiSThati Adi / 9. saMyoga-saMyoga ke AdhAra para hone vAlA 2. dyotaka-pra Adi, ca Adi / nAma / hala se vyavahAra karane vAlA hAlika / 6. nAma kI paribhASA 10. pramANa-pramANa se hone vAlA naam| jaM vatthuNo'bhihANaM pajjavabhedANusAri taM NAmaM / vyutsarga-zarIra, kaSAya Adi kA visarjana / patibhetaM yaNNamate paDibhedaM jAti jaM bhaNitaM / sayaNAsaNaThANe vA, je u bhikkha na vAvare / davvaM guNaM pajjavaM NAmeti --ArAdhayati tti NAma / kAyassa viussaggo, chadro so prikittio| (anucU pR 41) (u 30 / 36) paryavabhedoM ke anusAra vastu kA jo abhidhAna hai, vaha sone, baiThane yA khar3e rahane ke samaya jo bhikSu vyApRta nAma hai| nahIM hotA, usake kAyA kI ceSTA kA jo parityAga jo pratyeka bheda kA anugamana karatA hai, vaha tAjasevyatsarga kaTa jAtA hai| vaha AdhyAntara tapa nAma hai| kA chaThA prakAra hai| (dra. tapa) jo dravya, guNa aura paryAya kA--prasAdhana-pratipAdana vyutsarga ke prakAra karatA hai, vaha nAma hai / davvaviussaggo gaNauvadhisarIrabhattapANANa viuprakAra ssaggo, jo vA dhammANuDhANapavatto kAussaggAdiTTito dasanAme dasavihe paNNatte, taM jahA--1. goNNe 2. / aTTavasaTTo tassavi davvaviussaggo, aNuvautto vaa| bhAvanogoNe 3. AyANapaeNaM 4. paDivakkhapaeNaM 5. pAhaNNa- viussaggo micchattaannANaaviratINaM, ahavA kasAyasaMsArayAe 6 aNAisiddhateNaM 7. nAmeNaM 8. avayaveNaM 9. kammANa vA viussggo| (Avaca 15616) saMjogeNaM 10 pamANeNaM / (anu 319) dravyavyutsarga: ArtadhyAnAdidhyAyinaH kAyotsargaH / nAma ke daza prakAra-- bhAvavyutsargastvajJAnAdiparityAga: athavA dharmazukladhyA1. gauNa --guNaniSpanna nAma / pAvana karatA hai yinaH kAyotsargaH / (AvahAva 1 pR 325)
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyutsarga 595 zakuna vyutsarga ke do prakAra haiM ve rodradhyAna meM cale ge| udhara rAjA zreNika bhaga1. dravyavyutsarga---- gaNa, upadhi, zarIra anna-pAna Adi vAn ko vandanA karane jA rahA thaa| mArga meM muni kA vyutsarga athavA ArtadhyAna Adi karane vAle prasannacandra ko dekhA, vandanA kii| tatpazcAt vaha bhagavAn kA kAyotsarga athavA kAyotsarga meM anupayukta / mahAvIra ke samavasaraNa meM phuNcaa| vahAM usane bhagavAn 2. bhAvavyutsarga-mithyAtva, ajJAna, avirati kA se pUchA--bhaMte ! muni prasannacandra dhyAna meM sthita haiN| vyutsarga athavA saMsAra, kaSAya, karma kA vyutsarga abhI ve mRtyu ko prApta ho jAeM to kahAM utpanna hoMge ? athavA dharmadhyAna, zukladhyAna karane vAle kA bhagavAna ne kahA....sAtavIM naraka meM / isI bIca mAnasika kAyotsarga / vitosggo-priccaago| so bAhira-'bbhaMtarovahissa saMgrAma meM muni ke sAre zastra naSTa ho ge| taba zirastrANa jiNatherakappiyANaM cala-acelA vihA bArasAvasANa dvArA mAratA hUM-yaha soca apanA hAtha sira para rkhaa| cauddasovaggahe aNegavihagaNa-bhatta-sarIra-vAyAmANasANaM lucita sira ko dekha ve saMvega ko prApta ho ge| vizuddha abhaMtarassa micchAdarisaNAviratipamAyakasAyANaM vito pariNAmoM se AtmA kI nindA kara punaH zukladhyAna meM smgo| avasthita ho ge| udhara zreNika ne punaH pUchA----- (daacU pR 19) bhagavana ! prasannacandra rAjarSi isa samaya mRtyu ko prApta vyutsarga kA artha hai - parityAga / usake do prakAra hoM to kahAM utpanna hoMge? bhagavAn ne kahA- anuttara haiM-1. bAhya upadhi kA tyAga 2. Abhyantara upadhi kA vimAna meN| isI bIca zreNika ne devadundubhi kA svara tyaag| bAhya upadhi-jinakalpI ke bAraha upakaraNa, sthavira sunA / bhagavAn ne kahA- unheM kevalajJAna prApta ho gayA hai| devatA unakI mahimA kara rahe haiN| yaha prasannacandra kalpI ke caudaha upakaraNa tathA gaNa, AhAra, zarIra, rAjarSi ke dravyadhyatsarga aura bhAvavyatsarga kA udAharaNa vacana aura mana kI pravRtti kA tyAga / Abhyantara upadhi --mithyAdarzana, avirati, pramAda (Avac 1 pR 455 hAvR 1 pR 325) aura kaSAya kA tyaag| vrata- prtyaakhyaan| . (dra. zrAvaka) vyutsarga kA udAharaNa : prasannacandra rAjarSi zakuna-- pazu, pakSI, vyakti, vastu Adi se milane davvaviussagge khalu pasannacaMdo have udAharaNa / vAlI zubha-azubha kI pUrva-sUcanA / paDiAgayasaMvego bhAvaMmi vi hoi so ceva / / jaMbU a cAsamaUre bhArahAe taheva naule a| (Avani 1051) dasaNameva pasatthaM payAhiNe savvasaMpattI / / kSitipratiSThita nagara meM mahArAja prasannacandra bhagavAn naMdI tUraM puNNassa daMsaNaM saMkhapaDahasaddo ya / mahAvIra ke pravacana ko suna virakta ho ge| dIkSA bhiMgArachattacAmara dhayappaDAgA pstthaaii| svIkAra kii| jinakalpa svIkAra karane kI icchA se samaNaM saMjayaM daMtaM sumaNaM moyagA dahiM / sattva bhAvanA se apane Apako bhAvita kara rahe the| eka mINaM ghaMTaM paDAgaM ca siddhamatthaM viAgare / / dina rAjagRha nagara ke bAhara zmazAna meM pratimA meM sthita (obhA 84-86) the / bhagavAn mahAvIra vahAM pdhaare| sAre loga vandanA prasthAna velA meM siyAra, papIhA, mayUra, bhAradvAja ko jA rahe the| do vaNika bhI vahAM se gujare / prasannacandra ko dhyAnastha dekhakara eka ne kahA-ye hamAre (bharata pakSI), nakula kA dikhanA zubha hai| siyAra Adi dAhinI ora prApta hone se atyadhika prazasta haiN| rAjA haiN| rAjalakSmI ko choDakara tapa:zrI ko svIkAra kiyA hai| ye dhanya haiN| taba dUsare ne kahA- kyA dhanya naMdI vAdya, tUrya, pUrNa kalaza, zaMkha aura paTaha kA hai ? apane nAbAliga putra ko rAjya sauMpa kara svayaM zabda, jhArI, chatra, cAmara, dhvaja-patAkA Adi kA yoga saMnyAsI bana gae / sArI janatA duHkhI hai / yaha sunate hI prazasta hai / muni kupita ho gae / mAnasika saMgrAma prArambha ho gyaa| liMgamAtradhArI tathA saMyata aura dAnta zramaNa, puSpa,
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra modaka, dahI, matsya, ghaMTA, patAkA sarasoM Adi kI prApti zubha hai| prasthAna velA meM inake prApta hone se kArya kI siddhi hotI hai / aprazasta zakuna maila kucele abbhaMgielae sANa khujjavaDabhe yA / ee u appasatthA havaMti khittAu nitANaM // nArI pIvaragabhA bahukumArI ya kaTTabhAro a / kAsAyavattha kuccaMdharA ya kajjaM na sAheMti / / ( obhA 82,83) zarIra aura vastroM se malina tathA jIrNavastradhArI, snehAbhiSikta zarIra vAlA, zvAna (bAyeM pArzva se dAyeM pArzva kI ora jAtA huA kuttA), kubja, vAmana, nikaTa prasava vAlI strI ( ApannasattvA), vardhakumArI, kASTha kA gaTThara, kaSAya raMga ke vastroM ko dhAraNa karane vAlA, dADhImUMcha ko dhAraNa karane vAlA ye saba aprazasta haiN| prasthAnavelA meM inake prApta hone meM kArya kI siddhi nahIM hotI / zarIra -- kAya / paudgalika sukha-duHkha kI anubhUti kA mAdhyama / 1. dravyakAya bhAvakAya 2. zarIra ke prakAra 3. audArika zarIra 0 prakAra * manuSyoM ke zarIra jaghanya pada saMkhyA 4. vaikriya zarIra 5. AhAraka zarIra 0 prakAra 6. tejasa zarIra 7. kArmaNa zarIra 8. kisa jIva ke kitane zarIra ? 9. zarIroM ko krama vyavasthA 10. jIvaprayogakaraNa : zarIrakaraNa 11. jIvaprayogakaraNa: saMghAtaparizATakaraNa 12. audArika zarIra aura roga 13. zarIradhAraNa kA prayojana 14. zarIrapratyAkhyAna kA pariNAma * zarIra kI vargaNAyeM * karma aura zarIra kA sambandha * zarIra kI pravRtti * zarIranAmakarma kI sthiti 596 ( vra. vargaNA ) ( dra. karma) ( dra. yoga ) audArika zarIra 1. dravya kAya-bhAvakAya jIvassa nivAsAo poggalacayao ya saraNadhammAo / kAasarvasamAhANao ya davva-bhAvamao // tajjoggapuggalA je mukkA ya pajagapariNayA jAva / so hoi davvakAo baddhA puNa bhAvao kAo // cayanaM kAyaH cIyate'neneti vA kAyo nivAsa- citizarIro-pasamAdhAneSu / taM ca jIvaprayogapariNAmaM te muktAH pudgalA jaghanyato'ntarmuhUrtam utkRSTatastvasaMkhyeyaM kAlaM na muJcanti tataH paraM tvavazyaM parityajanti tamiti / ( vibhA 3527, 3528 mavR pR 353, 354) zarIra kA paryAya hai - kAya / kAya ke cAra artha haiM - nivAsa, caya, vizaraNa aura avayavoM kA samyak AdhAna / kAya meM jIva kA nivAsa hotA hai, pratikSaNa pudgaloM kA upacaya aura apacaya hotA hai, sira, bAhu Adi avayava samyakrUpa se vyavasthita hote haiM - ina kAraNoM se zarIra ko kAya kahA jAtA hai / audArikakAya ke yogya pudgala, jo audArikakAya kI pariNati ke abhimukha haiM, kintu abhI taka jIva ne unheM grahaNa nahIM kiyA hai, vaha dravyakAya hai / jIva ne audArika vargaNA ke jina pudgaloM ko audArikakAya prayoga ke rUpa meM pariNata kara chor3a diyA hai, ve bhI taba taka dravyakAya haiM, jaba taka audArika zarIrakAya prayogapariNAma ko chor3a kara anya rUpa meM pariNata nahIM hote haiN| ve pudgala jaghanyataH antamuhUrta aura utkRSTataH asaMkhyeya kAla taka jIva ke prayogapariNAma ko nahIM chor3ate, usake pazcAt avazya chor3a dete haiM / jIva se baddha, audArika Adi kAyarUpa meM pariNata pudgala bhAvakAya hai / 2. zarIra ke prakAra paMca sarIrA paNNattA, taM jahA - orAlie veubvie AhArae teyae kammae / ( anu 446 ) zarIra ke pAMca prakAra haiM-audArika, vaikriya, AhAraka, tejasa aura kArmaNa / 3. audArika zarIra udAraM urAlaM uralaM urAliyaM vA udAriyaM, titthagaragaNadharasarIrAI paDucca udAraM, udAraM nAma pradhAnaM, urAlaM nAma vistarAlaM, vizAlaMti vA jaM bhaNite hoti, kahaM ? (dra. karma) | sAtiregajoyaNasahassamavadviyapyamANamorAliyaM aNNameddaha
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ audArika zarIra 597 zarIra mittaM Natthi, veubviyaM hojjA lakkhamahiyaM, avaTTiyaM hai| kSetra kI dRSTi se ve ananta loka jitane haiN| dravya paMcadhaNusate, imaM puNa avaTTitapamANaM atiregajoyaNasahassaM kI dRSTi se abhavasiddhika jIvoM se anantagunA adhika vanaspatyAdInAmiti / uralaM nAma svalpapradezopacitatvAd aura siddhoM ke anantaveM bhAga meM haiN| bRhattvAcca bhiNDavat / urAlaM (urAliyaM ?) nAma pratyekazarIriNastAvadasaMkhyAtA evAtasteSAM zarIrAmAMsAsthisnAyvAdyavayavabaddhatvAt / (anuhAva pU87) NyapyasaMkhyAtAnyeva, sAdhAraNazarIriNastu vidyante anantAH audArika zarIra ko audArika kahane ke cAra hetu kintu teSAM naikaikajIvasyakaikaM zarIraM kintvanantAnAmanantA nAmekaikaM vapUrityata audArikazarIriNAmAnantye'pi 1. udAra-tIrthaMkara aura gaNadhara bhI audArika zarIrANyasaMkhyeyAnyeveti / (anumava pa 181) zarIra dhAraNa karate haiM isa apekSA se vaha udAra audArika zarIra vAle jIva anaMta haiM, phira bhI athavA pradhAna zarIra hai|| unake zarIra asaMkhya hI haiN| pratyekazarIrI jIva (eka 2. urAla-urAla kA artha hai.--vizAla / audA- zarIra meM eka jIva) asaMkhya unI zarIra meM eka jIva) asaMkhya haiN| unake zarIra bhI asaMkhya rika zarIra kI UMcAI eka hajAra yojana se haiN| sAdhAraNazarIrI jIva (eka zarIra meM anaMta jIva) adhika hotI hai / yadyapi vaikriya zarIra kI UMcAI eka zarIra meM anaMta hote haiM. ataH unake zarIra asaMkhya kucha adhika eka lAkha yojana pramANa hotI hai hI haiN| kintu vaha avasthita nahIM hai, vaha uttaravakriya kahaM pUnastAnyanaMtalokapradezapramANAnyekasminneva kAla meM hotI hai / vaikriya zarIra kI svAbhAvika loke'vagAhaMta iti ? atrocyate, yarthakapradIpAciSyapyekaUMcAI 500 dhanuSya pramANa hotI hai| bhavanAvabhAsinyAmanyeSAmapyatibahUnAM pradIpAnAmaciSasta3. urala-bhiNDI kI taraha jisakA AkAra bar3A thaivAnuvizaMti anyonyAvirodhAdevamaudArikAnyapIti, evaM aura pradeza kA upacaya alpa hotA hai usakI saMjJA sarvazarIreSvapyAyojyam / (anucU pR 63) hai url| audArika zarIra AkAra meM bahata mukta audArika zarIra kSetra kI dRSTi se anaMta lokaaura pradezopacaya kI dRSTi se svalpa hotA hai / pramANa batalAye gaye haiM, phira unakA samAveza eka loka meM 4. urAliya-audArika zarIra jo mAMsa, asthi, kaise ho sakatA hai ? isakA samAdhAna prakAza ke dRSTAMta snAyu Adi avayavoM se baddha hotA hai| se kiyA gayA hai| jaise eka pradIpa ke prakAza meM aneka prakAra pradIpoM kA prakAza samAviSTa ho jAtA hai, isI prakAra ___..'orAliyasarIrA'"duvihA paNNattA, taM jahA- eka audArika zarIra ke avagAhanakSetra meM aneka audAbaddhellayA ya mukkellayA ya / tattha Na jete baddhallayA ta rika zarIroM kA avagAhana ho jAtA hai| NaM asaMkhejjA, asaMkhejjAhiM ussappiNI-osappiNIhiM (yaha pariNativaicitya kA siddhAMta hai-eka AkAzaavatIraMti kAlao. khettao asaMkhejjA logaa| tattha Na pradeza meM eka paramANa bhI rahatA hai aura usI AkAzajete makkellayA te NaM aNatA aNaMtAhiM ussappiNI- pradeza meM anaMtapradezI skandha bhI rahatA hai| yadi osappiNIhi avahIraMti kAlao, khettao aNaMtA logA, pUdagala dravya meM sUkSma pariNati kI kSamatA nahIM hotI to davvao abhavasiddhiehi aNaMtaguNA siddhANaM annNtbhaago| anaMta paramANuoM aura anaMta skaMdhoM ke lie anaMta loka (anu 457) apekSita hote kintu sUkSma pariNati kI kSamatA ke kAraNa audArika zarIra ke do prakAra haiM- baddha aura mukt| ve saba eka loka meM samAe hue haiN|) unameM jo baddha haiM, ve asaMkhyeya haiN| kAla kI dRSTi se maNussANaM bhaMte ! kevaiyA orAliyasarIrA paNNattA ? asaMkhyeya utsarpiNI aura avasarpiNI meM unakA apahAra duvihA paNNattA, taM jahA baddhellayA ya mukkellayA ya / hotA hai| kSetra kI daSTi se ve asaMkhyeya loka jitane tattha NaM jete baddhellayA te NaM siya saMkhejjA siya asNkhejjaa| jahaNNapae saMkhejjA- saMkhejjAo koDIo unameM jo mukta haiM ve ananta haiN| kAla kI dRSTi se egUNatIsaM ThANAI, tijamalapayassa uvariM caujamalapayassa ananta utsarpiNI aura avasarpiNI meM unakA apahAra hotA heTTA, ahava NaM chaTTho vaggo paMcamavaggapaDuppaNNo, ahava NaM
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra chaTTo vaggo paMcamavaggapaDappaNNo, ahava NaM chaNNauicheyaNagadAyarAsI / ukkosapae asaMkhejjA - asaMkhejjAhiM ussappiNI osappiNIhi avahIraMti kAlao, khettao ukkosapara rUvapakkhittehi maNussehi seDhI avahIrai, asaMkhejjAhi ussappiNI osappiNIhi kAlao, khettao aMgula paDhamavaggamUlaM taiyavaggamUla paDuppaNNaM / jahA ohiyA orAliyA / mukkellayA ( anu 490 ) manuSyoM ke audArika zarIra kitane prajJapta haiM ? audArika zarIra ke do prakAra haiM - baddha aura mukta 1 unameM jo baddha haiM ve kabhI saMkhyeya hote haiM aura kabhI asaMkhyeya hote haiM / jaghanyapada meM manuSyoM ke baddha audArika zarIra saMkhyeya hote haiM / saMkhyeya kA pramANa isa prakAra hai-- sakhyeya karor3a, unatIsa aMka jitane ( Agamika saMjJA ke anusAra ) triyamala pada se adhika aura caturthayamala pada se kama hote haiM / athavA pAMcaveM varga se guNita chaThe varga, athavA jo rAzi Adhe-Adhe rUpa meM chinna karane para chiyAnave bAra chinna ho sake, utane hote haiM / utkRSTapada meM manuSyoM ke baddha audArika zarIra asaMkhyeya hote haiM / kAla kI dRSTi se unakA apahAra asaMkhyeya utsarpiNI aura avasarpiNI meM kiyA jAtA hai / kSetra kI dRSTi se utkRSTa pada meM hone vAle manuSyoM meM eka manuSya kA prakSepa karane para unake dvArA eka AkAza pradeza kI zreNI kA apahAra hotA hai / isa kArya meM asaMkhyeya utsarpiNI aura avasarpiNI kA kAla lagatA hai / kSetra khaMDa kA apahAra kiyA jAe to zreNI ke aMgula pramANa kSetra meM hone vAlI pradeza rAzi ke prathama vargamUla ko tRtIya vargamUla se guNita karane para jo pradeza rAzi prApta hotI hai, utane manuSya hote haiM / mukta zarIra audhika audArika zarIra kI bhAMti pratipAdanIya hai / (dekheM - anu 457) ahaM aTThaNhaM ThANANaM jamalapadatti saNNA sAmayikI |ch vaggA ThavijjaMti, taMjahA ekkassa vaggo ekko esa guNavuDDhI rahitotti kAtuM vaggo ceva Na bhavati te vihaM vaggo cattAri esa paDhamo vaggo, eyassa vaggo solasa esa bitio vaggo, eyassa vaggo do satA chappaNNA, esa tatito vaggo, etassa vaggo paNNaTThi sahassAI paMca sayAI chattIsAI esa cauttho vaggo, eyassa imo vaggo taMjahA 4294967296 / paMcamavaggassa imo vaggo hoti. 18446744073709551616 / ettha ya paMcama chaTThehi payoyaNaM, esa chaTTo vaggo paMcameNa vaggeNa audArika zarIra paDuppAijjai, paDuppAie samANe jaM hoti evaiyA jahaNNapadiyA maNussA bhavaMti, te ya ime evaiyA 79228162514264337593543950336 evametAI auNatIsaM ThANAI evaiyA jahaNNapadiyA maNassA / ( anucU 69, 70 ) saMkhyAta ke bhI saMkhyAta bheda hote haiM / isalie saMkhyAta kahane se nizcita saMkhyA kA bodha nahIM hotA / nizcita saMkhyA kA kathana karane ke lie saMkhyAta koTAkoTi kahA gayA hai / isako aura spaSTa karane ke lie 29 sthAna (aMka dazamalava ) kahe gae haiN| tIna yamalapada se adhika aura cAra yamalapada se kama kahA gayA hai / ATha aMkoM (dazamalava ) kA eka yamalapada hotA hai / yaha Agamika saMjJA hai / 29 aMkoM (dazamalava ) meM tIna yamalapada se pAMca aMka adhika aura cAra yamalapada se tIna aMka kama haiM / prakArAntara se kahA gayA hai pAMcaveM varga aura chaTThe varga ke guNanaphala jitanA hai| ise saralatA se isa prakAra samajhA jA sakatA hai / eka kA varga eka hI AtA hai usake kitane hI varga karo eka hI AegA / isalie vargaphala ke lie do kI saMkhyA ko grahaNa kiyA jAtA hai| 2x2=4 pahalA vargaphala / 444 = 16 dUsarA vargaphala / 16x16 = 256 tIsarA vargaphala / 256x256= 65536 cauthA vargaphala | 65536x65536= 4294967296 pAMcavAM vargaphala / 42949672964 4294967296 18446744073709551616 chaTTA varga / aba pAMcaveM aura chaTThe vargaphala ko guNA kiyA 42949672964 18446744073709551616= 79228162514264337593543950336 / isI 598 meM 29 aMka hai / prakArAntara se tIsarI vyAkhyA milatI hai ki usa rAzi ke chiyAnave chedanakadAyI hote haiM / jo Adhe-Adhe karate chiyAnaveM bAra chedana ko prApta ho aura aMta meM eka baca jAe use chiyAnave chedanakadAyI rAzi kahate haiM / isakA krama isa prakAra hai prathama vargaphala (2x2 ) = 4 kA chedana chedanaka hote haiN| agale agale vargaphala meM chedanaka hote jAte haiM / dUsare vargaphala ke 4 chedanaka tIsare vargaphala ke 8 chedanaka cauthe vargaphala ke 16 chedanaka karane se do pUrva se dugune
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ kArmaNa zarIra pAMcaveM vargaphala ke 32 chedanaka aura chaTThe vargaphala ke 64 chedanaka | ina donoM kA yoga karane se 32+64= 96 chedanaka hote haiM / prakArAntara se eka ke aMka ko sthApita kara uttarotara use chiyAnave bAra dugunA dugunA karane para jitanI rAzi AtI hai vaha chiyAnave chedanakadAyI rAzi kahalAtI hai / isa chiyAnave chedana kadAyI rAzi kA pramANa utanA hI hogA jitanA ki pAMcaveM vargaphala aura chaTTe vargaphala kA guNA karane se AtA hai / 4. vaikriya zarIra 599 puNa vivihA viTTigA vA kiriyA vikiriya tIe jaM tamiha / niyamA viubviyaM NAragadevANa payatIe // ( anuhAvR pR87 ) jo zarIra nAnA rUpoM kA nirmANa karane meM samartha hotA hai, vaha vaikriya zarIra hai / nAraka aura deva ke vaha svAbhAvika hotA hai / manuSya aura tiryaMcoM ke yaha labdhijanya hotA hai / vAyukAya ke bhI vaikriya zarIra hotA hai / 5. AhAraka zarIra viliNA visiddhIya | jaM ettha Aharijjai bhaNati AhArayaM taM tu // ( anuhAvR pR 87 ) Ahriyate ityAhArakaM gRhyata ityarthaH / kAryaparisamAptezca punarmucyate yAcitopakaraNavat / kAryANyamUni -- tAni ca pANidariddhisaMdarisaNatthamatthovagAhaNahetuM vA / gamaNaM jiNapAdamUlaMmi || saMsaya voccheyatthaM ( anucU pR 61 ) AhArakalabdhi ke dvArA nirmita zarIra AhAraka zarIra kahalAtA hai| zrutavakelI viziSTa prayojana utpanna hone para isakA nirmANa karate haiM aura kArya saMpanna hone para yAcita upakaraNa kI taraha use chor3a dete haiM / prANIdayA, arhatoM kI Rddhi kA darzana, navIna artha kA avagrahaNa aura saMzaya - apanayana ina prayojanoM se AhAraka zarIra arhat kI sannidhi meM jAtA hai / tathAvidhaprayojane caturdaza pUrvavidA Ahriyate - gRhyata ityAhArakam, athavA Ahriyante gRhyante kevalinaH samIpe sUkSmajIvAdayaH padArthA anenetyAhArakam / (anumavRpa 181 ) zarIra caudaha pUrvI viziSTa prayojana utpanna hone para jisakA AharaNa / grahaNa karate haiM, vaha AhAraka zarIra hai / athavA jisa zarIra ke hone para kevalI ke samIpa jAkara jIva Adi padArthoM kA sUkSma vizleSaNa prApta hotA hai, vaha AhAraka zarIra hai / prakAra """" ..... AhAragasarIrA ''' duvihA paNNattA, taM jahAballayA ya mukkellayA ya / tattha NaM jete baddhellayA te NaM siya atthi siya natthi, jai atthi jahaNNeNaM ego vA do vA tiNi vA, ukkoseNaM sahassapuhattaM / mukkellayA jahA orAliyasarI rassa tahA bhANiyavvA / ( anu 459 ) AhAraka zarIra ke do prakAra haiM- baddha aura mukta | unameM jo baddha haiM, ve kabhI hote haiM aura kabhI nahIM hote / yadi hote haiM to jaghanyataH eka, do athavA tIna aura utkRSTataH do hajAra se nau hajAra taka hote haiN| mukta AhAraka zarIra audArika zarIra ko bhAMti pratipAdanIya hai / tassa aMtaraM, jahaNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chammAsA, teNa Na hoMtivi kayAiM / ( anucU pR 64 ) baddha AhAraka zarIra kA aMtara kAla jaghanyataH eka samaya aura utkRSTataH chaha mahIne hai / isIlie kahA gayA hai ki vaha kabhI hotA hai, kabhI nahIM bhI hotA, niraMtara nahIM hotA / 6. tejasa zarIra savvassa upahasiddhaM rasAdiAhArapAgajaNaNaM vA / teyagaladdhinimittaM va teyagaM hoti NAyavvaM // ( anucU pR 61 ) jo USmAmaya hai, jisase AhAra kA paripAka hokara rasa Adi niSpanna hote haiM aura jo tejolabdhi kA nimitta hai, vaha tejasa zarIra hai / 7. kArmaNa zarIra karmaNo vikAraH kArmaNaM, aSTavidhakarmaniSpannaM sakalazarIra nibaMdhanaM ca / ( anuhAvR pR87 ) aSTavidha karmasamudAya niSpannamaudArikAdizarIranibandhanaM ca bhavAntarAnuyAyi karmaNo vikAraH karmaiva vA kArmaNam / ( anumavRpa 181 ) karma kA vikAra kArmaNa zarIra hai| isakA nirmANa aSTavidha karmapudgaloM se hotA hai / yaha zeSa saba zarIroM kA mUla kAraNa hai aura eka bhava se dUsare bhava meM jIva ke
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra 600 zarIroM kI krama-vyavasthA sAtha jAne vAlA hai| paMcidiyatirikkhajoNiyANaM jahA vAukAiyANaM / ..."paccakkhaM ciya jIvovanibaMdhaNaM jaha sriirN| maNassANaM "paMca sarIrA paNNattA, taM jahAcii kammayamevaM bhavaMtare jIvasaMjuttaM / / oraalie| (vibhA 1636) vANamaMtarANaM joisiyANaM vemANiyANaM jahA neraiyaha pratyakSa hai ki jIva ke sAtha sthUla zarIra saMbaddha yANaM / . (anu 444-456) hai, usI prakAra bhavAntara meM bhI jIva ke sAtha karmazarIra pRthvIkAya, apakAya, tejaskAya, vanaspatikAya, saMbaddha rahatA hai| dvIndriya, trIndriya aura caturindriya-ina jIvoM ke tIna(maladhArIyavRtti meM 'karma hI kArmaNa zarIra hai' ---- tIna zarIra haiM-audArika, tejasa aura kArmaNa / yaha vaikalpika artha bhI prApta hai| siddhasenagaNI ne tattvArthAdhigamasUtram 2 / 37 kI bhASyAnusAriNI meM isa vAyukAya aura paMcendriyatiyaMcoM ke cAra-cAra zarIra artha kA matAMtara ke rUpa meM ullekha kiyA hai tathA kArmaNa haiM-audArika, vaikriya, tejasa aura kaamnn| zarIra karma se niSpanna hai aura karma hI kArmaNa zarIra manuSyoM ke pAMca zarIra haiM - audArika, vaikriya, hai-ina donoM pakSoM ko anekAMta dRSTi se sagata batalAyA AhAraka, taMjasa aura kaarmnn|| nairayika jIvoM tathA sabhI devoM ke tIna-tIna zarIra karma kArmaNa zarIra meM hote haiM para karma bhinna hai, haiM-vaikriya, tejasa aura kArmaNa / kArmaNa zarIra bhinna hai| karma kI utpatti baMdhana nAmakarma (audArika zarIra kI jaghanya avagAhanA aMgula kA aura rAgadveSa ke nimitta se hotI hai| zarIra kI utpatti asaMkhyAtavAM bhAga aura utkRSTa avagAhanA kucha adhika zarIranAma karma ke udaya se hotI hai| isI prakAra inakA eka hajAra yojana hai| vaikriya zarIra kI jaghanya avagAhanA vipAka bhI bhinna hai| jJAnAvaraNa Adi karma kA vipAka aMgula kA asaMkhyAtavAM bhAga aura utkRSTa avagAhanA ajJAna Adi utpanna karatA hai / kArmaNa zarIra kA vipAka sAtireka eka lAkha yojana hai| AhAraka zarIra jaghanyataH kArmaNa zarIra ko hI paripuSTa karatA hai| dezona ratni aura utkRSTataH eka ratnipramANa hotA hai| tattvArthadhigamasUtram 6 / 10 kI vyAkhyA meM siddhasena audArika zarIra nAnA saMsthAna vAlA hai| AhAraka gaNI ne kArmaNa zarIra ko apane yogya dravyoM se nirmita zarIra samacaturasra saMsthAna vAlA hai| saba zarIroM kI svasaMsthAna vAlA batalAyA hai| kArmaNa zarIra karmAzaya avagAhanA, saMsthAna Adi ke lie dekheM--paNNavaNA ke rUpa meM utpanna hotA hai aura vaha karma ke lie AdhAra pada 21) bhUta banatA hai|) 8. kisa jIva ke kitane zarIra ? 9. zarIroM ko krama-vyavasthA neraiyANa "tao sarIrA paNNattA, taM jahA- paraM paraM pradeza sUkSmatvAta paraM paraM pradezabAhalyAta paraM deuvvie teyae kmme| paraM pramANopalabdhitvAt prathita evaudArikAdikramaH / asurakumArANaM ""tao sarIrA paNNattA, taM jahA (anucU pR 61) veuvvie teyae kammae / svalpapadagalaniSpannatvAdabAdarapariNAmatvAcca prathamaevaM tiNNi-tiNNi ee ceva sarIrA jAva thaNiya maudaariksyopnyaasH| tato bahubahutaravahutamapudgalakumArANaM bhaanniybvaa| nirvattatvAta sakSmasUkSmatarasUkSmatamatvAcca krameNa zeSapuDhavikAiyANaM "tao sarIrA paNNattA, taM jahA---- orAlie teyae kmme| zarIrANAmiti / (anumavR pa 181) evaM Au-teu-vaNassaikAiyANa vi ee ceva tiNNi audArika zarIra svalpa pudgaloM se niSpanna tathA sarIrA bhANiyavvA / sthUla pariNati vAlA hai| vAukAiyANaM ''cattAri sarIrA paNNattA, taM jahA----- vaikriya Adi zeSa cAra zarIra kramazaH bahu, bahutara, orAlie ve ubvie teyae kammae / bahatama pudagaloM se niSpanna hote haiN| inakI pariNati beiMdiya-teiMdiya-cAuridiyANaM jahA pUDhavikAiyANaM / kramazaH sUkSma, sUkSmatara, sUkSmatama hotI hai|
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvaprayogakaraNa : saMghAtaparizATakaraNa zarIra pAMcoM zarIroM kI kramavyavasthA kA mukhya hetu hai- kahalAtA hai, jo aMgopAMga nAma karma ke udaya se inakI uttarottara sUkSmatA aura prdeshbhultaa| ye aneka niSpanna hai| taijasa aura kArmaNa zarIra ke aMgopAMga pramANoM se gamya haiN| nahIM hote| 10. jIvaprayogakaraNa : zarIrakaraNa bhASyakAra ne aMgoM ke nirmANa ko bhI mUlakaraNa tathA duvihaM paogakaraNaM jIvetara mUla uttaraM jiive| hAtha, paira, aMguli Adi upAMgoM ke nirmANa ko uttarakaraNa mUle paMcasarIrA tisU aMgovaMgaNAmaM ca // kahA hai-yaha kathana ApekSika hai| sIsamuroyarapiTThI do bAhU a huMti UrU a| ___audArika zarIra kA parikarma, parivardhana Adi ee aLaMgA khalu aMgovaMgAI sesAI // karanA bhI uttarakaraNa hai / jaise-keza, nakha, dAMta Adi hu~ti uvaMgA kaNNA nAsa'cchI jaMgha hattha pAyA ya / ko saMskArita karanA, lakSapAka taila Adi bheSaja dravyoM se aMgovaMgA aMgulinahakesAmaMsu emAi / / zarIra ke rUpalAvaNya ko bar3hAnA, kAnoM ko khIMcakara tesi utarakaraNaM bodhavvaM kaNNakhaMdhamAIyaM / bar3A karanA, kaMdhoM ko mardana Adi se majabUta banAnA iMdiyakaraNA tANi ya uvadhAyavisohio haMti // aadi| avayavavibhAgavirahitamaudArikazarIrANAM prathamama viSabhakSaNa Adi se AMkha, kAna Adi ko kSati bhinivarttanaM tat mUlakaraNaM"audArikarvakriyAhAreSu pahuMcatI hai, dRSTi aura zravaNazakti naSTa ho jAtI hai| taijasakArmaNayostadasambhavAdaGgopAGganAmaivottarakaraNam ... brAhmI, samIrAMjana Adi ke dvArA indriyoM kI grahaNaaMgopAMganAmazabdenAGgopAGganAmakarmanirvatitAnyaMgopAMgAni kSamatA vRddhiMgata hotI hai| isa prakAra indriyakaraNa bhI gRhyante / vRddhAstvaMgAnyapi mUlakaraNamiti manyante, uttarakaraNa hai / ApekSikatvAccamUlottaratvayorubhayathA'pyavirodhaH / "evaM isI prakAra keza, nakha, dAMta Adi ke parikarma ke vaikriyasyApi, AhArakasya tu nAstyeva, gamanAdinA rUpa meM vaikriya zarIra kA uttarakaraNa hotA hai| AhAraka vA tasyApyuttarakaraNam / zarIra ke keza, nakha, dAMta Adi sahaja rUpa se hI viziSTa (uni 188-191 zAva pa 197) hote haiM, unakA parikarma nahIM kiyA jaataa| sajjIvaM mUluttarakaraNaM mUlakaraNaM jamAIyaM / sira, ura, udara, pITha, bAhuyugala aura Urudvaya-ye paMcaNhaM dehANaM uttaramAittiyasseva // ATha aMga haiN| mUlakaraNaM sirorupiTTI bAhodarorunimmANaM / ___karNayugala, nAsikA, akSiyugala, jaMghA, hAtha aura uttaramavasesANaM karaNaM kesAikammaM v|| paira --ye upAMga haiN| saMThavaNamaNegavihaM duNhaM, paDhamassa bhesaehiM pi| pAdadugaM jaMghorU gAtadugaddhaM ca do ya baahuuo| vaNNAINaM karaNaM, parikammaM taiyae natthi / / gIvA siraM ca puriso baarsaNgo.....|| (vibhA 3313 3315) prayogakaraNa ke do prakAra haiM-jIvaprayogakaraNa aura ___ (nandIhAvR pR 69) zarIra ke bAraha aMga haiM-do paira, do jaMghA, do UrU, ajiivpryogkrnn| jIva audArika Adi zarIroM kA nirmANa karatA ura, pITha, do bAhu, grIvA aura sira / hai, vaha jIvaprayogakaraNa kahalAtA hai| usake do bheda 11. jIvaprayogakaraNa : saMghAtaparizATakaraNa saMghAyaNa parisADaNamubhayaM karaNamahavA sarIrANaM / 1. mUlakaraNa-zarIra kA avayavavibhAga se rahita AdAnamayaNasamao tadaMtarAlaM ca kAlo si / / prathama nirmANa mUlakaraNa hai| ise pudagalasaMghAta (vibhA 3316) karaNa kahA jA sakatA hai| yaha pAMcoM zarIroM kA jIvaprayogakaraNa ke tIna prakAra haiMhotA hai| saMghAtakaraNa, parizATakaraNa aura ubhykrnn| 2. uttarakaraNa -audArika, vaikriya aura AhAraka pUrvabhavika audArika Adi zarIrapudgaloM ko zarIra ke aMga-upAMgoM kA nirmANa uttarakaraNa chor3akara agrima bhava meM pUnaH pudagaloM kA saMgrahaNa saMghAta
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra karaNa hai| athavA zarIrapudgaloM kA prathama grahaNa saMghAta hai / 602 audArika Adi pudgaloM ko chor3ate samaya carama samaya meM unakA sarvathA parityAga parizATakaraNa hai| saMghAta aura parizATa kA kAlamAna eka - eka samaya hai / ina donoM ke aMtarAla meM ubhayakaraNa hotA hai| saMghayaNaparisAraNaubhayaM tisu dosu nariva saMghAo / "" ( uni 192 ) tevAkammANaM puNa saMtANo'NAio na saMpAo / bhavvANa hojja sADo selesIcarimasamayammi || ubhayamaNAiniNaM, saMta bhavyANa hojja kesithi aMtaramaNAibhAvA accatavibhogao aisi // ( vibhA 2339,3340 ) audArika, vaikriya aura AhAraka ina tInoM zarIroM ke saMghAta Adi tInoM karaNa hote haiN| tejasa aura kArmaNa zarIra pravAha rUpa se anAdikAlIna hai, ataH inakA saMghAta nahIM hotA / saMghAta kA viSaya hai gRhyamANa zarIra kA prathama samaya / isI prakAra inakA parizATa bhI nahIM hotA, kevala una bhavyoM ke zailezI avasthA ke carama samaya meM hotA hai, jo mukta hone vAle haiN| tejasa aura kArmaNa zarIra kA ubhayakaraNa abhavyoM kI apekSA anAdi anaMta hai| siddhigamana ke samaya bhabya kI apekSA yaha sAMta hai| audArikazarIra saMghAtaparizATakAla / tatthorA liyasaMghAya karaNaM egasamaiyaM, jaM paDhamasamaovavannagastha jahA telle ogAmito chUDho tappaDhamayAe Aiyati, evaM jIvo'vi uvavajjaMto paDhame samaye gehati orAliyasa rIrapAoggAI dabAI, na puNa muMcati kicivi parisAuNAdi samao, maraNakAlasamae egaMtato muMcati na giNhati / mamikAle kiMci gehada kici muMcati / ( uzAvRpa 198 ) audArika saMghAtakaraNa eka sAmayika hotA hai| jaise tela kI tapta kaDAhI meM prakSipta apUpa prathama kSaNa meM tela ko grahaNa karatA hai, vaise hI jIva utpatti ke prathama samaya meM audArika zarIra ke prAyogya dravya grahaNa karatA hai| mRtyu ke samaya pudgaloM kA ekAMtata parizATana hotA hai, grahaNa nahIM yaha bhI eka sAmayika hai| jIvana ke madhya bhAga meM pudgaloM kA grahaNa aura mocana hotA rahatA hai / / AhAraka zarIra saMghAtaparizATakAla : khuDDAgabhavaggaNaM tisamayahINaM jahannamubhayassa / pallatiyaM samaUNaM ukkosoMtarAlakAlo'yaM // do viggahammi samayA samao saMghAyaNAi tehUNaM / DAgabhavaggaNaM sajaNaTTiIkAlo // (vibhA 3317,3318 ) zarIrapudgaloM ke saMghAta aura parizATa ke madhya kA kAla saMghAtaparizATa athavA ubhaya kAla hai| isakA jaghanya kAlamAna tIna samaya nyUna eka kSullaka bhavagrahaNa ( do sau chappana AvalikA) tathA utkRSTa kAlamAna eka samaya nyUna tIna patyopama hai| eka ucchvAsaniHzvAsapramANa kAla meM eka jIva sADhe sataraha kSullakabhava grahaNa kara sakatA hai| eka kSullakabhava vAle prANI kA AyuSya do sau chappana AvalikA hai| eka jIva do samaya vAlI vigraha gati kara tIsare samaya meM zulakabhava meM utpanna hotA hai| vigrahagati ke do samaya aura utpatti ke samaya saMghAta kA eka samaya - isa prakAra tIna samaya nyUna do sau chappana AvalikA saMghAtaparizATa kA sarvajaghanya kAla hai / devakuru Adi meM utpanna jIva prathama samaya meM audArikazarIra kA saMcAta kara tIna patyopamapramANa utkRSTa Ayu bhogakara maratA hai, usakI apekSA saMghAta parizATa kA utkRSTa kAlamAna saMghAta kA eka samaya nyUna tIna patyopama hotA hai / AhAraka zarIra saMghAtaparizATakAla : AhArobhayakAlo duvihoyaMtaraMtiyaM jahannaM ti / aMtamuttamukkosama parivaTTamUrNa ca // (vibhA 3338) AhAraka zarIra kA saMpAta aura parizATa eka-eka samaya kA hotA hai / saMghAtaparizATAtmaka ubhaya kAla jaghanya aura utkRSTa donoM hI aMtarmuhUrta hai, kyoMki AhAraka zarIra kA sthitikAla aMtarmuhUrta hI hai / caturdazapUrvI AhAraka zarIra kA nirmANa kara prayojana siddha ho jAne para use chor3a detA hai aura punaH prayojana hone para aMtarmuhUrta pazcAt punaH AhArakazarIra kA nirmANa kara sakatA hai isa prakAra saMghAtaparizATa kA japanya aMtarAla aMtarmuhUrta aura utkRSTa aMtarakAla kicit myUna ardhapudgalaparAvarta hai eka caturdazapUrvI pramAda ke kAraNa pratipatita ho vanaspati Adi meM itane kAla taka rahakara punaH caturdazapUrvI ho sakatA hai|
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIra 603 zarIra-pratyAkhyAna kA pariNAma zarIraprayogakaraNa ___ itto uttarakaraNaM sarIrakaraNaM paoganipphanna / .... AtaGkana-AzudhAtinA zUlavisUcikAdirogeNa / tasya prayogaH-vIryAntarAyakSayopazamajajIvavIryajanito (uzAvR pa 246) vyApAraH tena niSpannaM zarIrakaraNaprayoganiSpannam, ata ___ AGiti sarvAtmapradezAbhivyAptyA taGkayanti-kRcchaeva zarIraniSpattyapekSayA'syottarattvam / jIvitamAtmAnaM kurvantItyAtaGkAH-sadyoghAtino roga(uni 193 zAvR pa 201) vizeSAH / / (uzAvR pa 338) vIryAntarAya karma ke kSayopazama se hone vAlA jIva zira:zUla, visUcikA Adi sadyoghAtI roga AtaMka kA vIryajanita vyApAra zarIraprayogakaraNa hai| zarIra kI kahalAte haiN| AtaMka sarva AtmapradezoM meM vyApta ho kaSTa niSpatti jIvamulaprayogakaraNa hai aura zarIra kI pravatti pahuMcAtA hai| yaha prANI ko alpajIvI banAtA hai| uttaraprayogakaraNa hai / isake cAra bheda haiM -- muttanirohe cakkhU, vaccaniroheNa jIviyaM cayai / 1. saMghAta-taMtuoM ke saMghAta se paTa kA nirmANa / uDDha nirohe ko8, gelannaM vA bhave tisuvi / / 2. parizATa -- atirikta bhAga ke parizATa se zaMkha (oni 197) ___kA nirmANa karanA Adi / zArIrika AvegoM ko rokane se vyAdhiyAM hotI haiN| 3. mizra ----kIlikA Adi kA saMghAta tathA mUtranirodha se dRSTi lupta ho jAtI hai| malanirodha atirikta kASTha kA parizATa kara zakaTa kA se mRtyu taka ho jAtI hai / UrdhvavAyu ke nirodha se koDha kA nirmANa krnaa| roga ho jAtA hai / tInoM ke nirodha se zakti kI kSINatA 4. pratiSedha-na saMghAta, na parizATa / jaise sthUNA hotI hai| ko Upara-nIce krnaa| 13. zarIra-dhAraNa kA prayojana yadyapi yaha ajIva kA uttarakaraNa hai, kiMtu jIva ke bahiyA uDDhamAdAya, nAvakakhe kayAi vi / dvArA kiyA jAtA hai, isa apekSA se ise jIvakaraNa kahA pubbakammakhayaTThAe, imaM dehaM samuddhare / / gayA hai| (u 6.13) 12. audArika zarIra aura roga bAhya-zarIra se bhinna Urdhva-AtmA hai| ise sAse khAse jare DAhe, kucchisUle bhagaMdare / svIkAra kara kisI prakAra kI AkAMkSA na kare / pUrva karmoM arisA ajIrae diTThI-muhasUle aroyae / / ke kSaya ke lie hI isa zarIra ko dhAraNa kare / acchiveyaNa kaMDU ya, kannavAhA jaloyare / sarIramAhu nAvatti, jIvo vuccai naavio| koDhe emAiNo rogA, pIlayaMti sarIriNaM / / saMsAro aNNavo vutto, jaM taraMti mahesiNo / / (usuva pa 163) (u 2373) zvAsa, khAMsI, jvara, dAha, kukSizUla, bhagaMdara, arsa, jIva nAvika hai| saMsAra samudra hai| usako tairane ajIrNa, dRSTizUla, mukhazUla, aruci, akSivedanA, khAja, kA ekamAtra sAdhana hai naukA / vaha naukA zarIra hI hai| karNabAdhA, jalodara, koDha Adi roga zarIra ko pIDita karate haiN| 14. zarIra-pratyAkhyAna kA pariNAma aratiH baataadijnitshcittodvegH| vidhyatIva sarIrapaccakkhANeNaM siddhAisayaguNattaNaM nivvattei / zarIraM sUcibhiriti visUcikA-ajIrNavizeSaH / siddhAisayaguNasaMpanne ya NaM jIve logaggamuvagae paramasuhI (uzAva pa 338) bhavai / (u 29 / 39) vAyu Adi se utpanna citta kA udvega arati zarIra ke pratyAkhyAna (dehamukti) se jIva mukta kahalAtA hai| AtmAoM ke atizaya guNoM ko prApta karatA hai aura loka ajIrNavizeSa ko visUcikA kahate haiN| isameM rogI ke zikhara para pahuMcakara parama sukhI ho jAtA hai / ko aisA mahasUsa hotA hai ki zarIra sUiyoM se bIMdhA jA
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAsana-bheda sacela aura acela zarIraparyApti-zarIra ke yogya pudgaloM kA grahaNa kumArazramaNa kezI ne pUchA---gautama ! hamArA eka pariNamana aura utsarga karane vAlI hI uddezya hai, phira isa bheda kA kyA kAraNa hai ? dharma paudgalika zakti / (dra. paryApti) ke ina do prakAroM meM tumheM saMdeha kaise nahIM hotA ? zAnti-solahaveM tiirthNkr| (dra. tIrthaMkara) gautama ne kahA-pahale tIrthaMkara ke sAdhu Rju aura jar3a hote haiN| antima tIrthaMkara ke sAdhu vakra aura jar3a zAsana-bheda-arhat pArzva aura zramaNa mahAvIra ke hote haiM / bIca ke tIrthaMkaroM ke sAdhu Rju aura prAjJa hote zAsana meM hone vAlA AcAra-bheda aura haiM, isalie dharma ke do prakAra kie haiN| vyvsthaa-bhed| pUrvavartI sAdhuoM ke lie muni ke AcAra ko yathAvat grahaNa kara lenA kaThina hai| caramavartI sAdhuoM ke lie 1. cAturyAma aura paMcayAma muni ke AcAra kA pAlana kaThina hai / madhyavartI sAdhu use 0 bheva kA kAraNa yathAvat grahaNa kara lete haiM aura usakA pAlana bhI ve * rAtribhojanaviramaNa aura zAsanabheda saralatA se kara lete haiN| (dra. rAtribhojanaviramaNa) 2. sAmAyika aura chedopasthApanIya 2. sAmAyika aura chedopasthApanoya 3. pratikramaNa kA bheda bAvIsaM titthayarA sAmAiyasaMjamaM uvaisati / 4. sacela aura acela chaovaTThAvaNayaM puNa vayati usabho ya vIro ya / 5. veza ke prati dRSTikoNa (Avani 1246) 6. acelatA ke pariNAma 7. parihAravizuddhi cAritra bAIsa tIrthaMkara sAmAyika cAritra kA vyavasthApana karate haiM / arhat RSabha tathA mahAvIra chedopasthAnIya kI 1. cAturyAma aura paMcayAma bhI vyavasthA karate haiN| cAujjAmo ya jo dhammo, jo imo pNcsikkhio| desio vaddhamANeNa, pAseNa ya mahAmuNI / / / 3. pratikramaNa kA bheda (u 23112) sapaDikkamaNo dhammo purimassa ya pacchimassa ya jiNassa / dharma ke do prakAra haiM majjhimayANa jiNANaM kAraNajAe paDikkamaNaM / / 1. cAturyAma dharma 2. paMcayAma dharma / (Avani 1244) ahiMsA, satya, acaurya, bAhya-AdAna-virati-isa prathama aura antima tIrthaMkara ke samaya meM pratikramaNa cAturyAma dharma kA pratipAdana arhat pArzva ne kiyA hai| karanA anivArya hai-unakA dharma sapratikramaNa dharma hai| ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya, aparigraha- isa paMca zeSa tIthaMkaroM ke zAsana meM kAraNa (aticAra Adi) hone zikSAtmaka dharma kA pratipAdana bhagavAna mahAvIra ne kiyA para pratikramaNa kiyA jAtA hai| bheda kA kAraNa egakajjapavannANaM visese ki na kAraNaM ? / dhamme duvihe mehAvi, kahaM vippaccao na te ?|| purimA ujjujaDA u, vaMkajaDA ya pcchimaa| majjhimA ujjupannA ya, teNa dhamme duhA kae / purimANaM duvvisojho u, carimANa durnnpaalo| kappo majjhimagANaM tu, suvisojho supaalo| (u 23 / 24,26,27) 4. sacela aura acela acelago ya jo dhammo, jo imo sNtruttro| desio vaddhamANeNa, pAseNa ya mahAjasA / / (u 23 / 29) ___ mahAmuni vardhamAna ne jo AcAra-dharma kI vyavasthA kI hai vaha acelaka hai aura mahAn yazasvI pArzva ne jo yaha AcAra-dharma kI vyavasthA kI hai vaha sAntara (antar vastra) tathA uttara (uttarIya vastra) hai /
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ parihAravizuddhi cAritra 605 zAsana-bheda acelaM --celAbhAvo jinakalpikAdInAm / anyeSAM parihAravizuddhi cAritra prathama aura antima tIrthaMkara tu bhinnamalpamUlyaM ca celamapyacelameva / (uzAva pa 82) ke samaya meM hI hotA hai / / acela ke do artha haiM (bhagavAn pArzva aura bhagavAna mahAvIra ke zAsana-bheda 1. vastra kA abhAva yA vastra na rakhanA / isa apekSA sahita se jinakalpa muni acela hote haiN| bhagavAna pArzva bhagavAn mahAvIra 2. alpa parimANa meM aura alpamUlya vAle vastra 1. cAturyAma 1. pAMca mahAvrata rakhanA, akhaMDa vastra grahaNa na krnaa| 2. sAmAyika cAritra 2. chedopasthApanIya cAritra 5. veza ke prati dRSTikoNa 3. rAtribhojana na karanA 3. rAtribhojana na karanA paccayatthaM ya logassa, nAnAvihavigappaNaM / ... uttara guNa mUla guNa 4. sacela 4. acela aha bhave paiNNA u, mokkhasanbhUyasAhaNe / 5. doSa hone para pratikramaNa 5. niyamataH do bAra nANaM ca daMsaNaM ceva, carittaM ceva nicchae / pratikramaNa (u 23 / 32,33) 6. auddezika--eka sAdhu ke 6. auddezika--eka sAdhu vyAvahArika dRSTikoNa ----- lie bane AhAra kA dUsare ke lie bane AhAra logoM ko yaha pratIti ho ki ye sAdhu haiM, isalie dvArA grahaNa kA dUsare dvArA vrjn| nAnA prakAra ke upakaraNoM kI parikalpanA kI gaI hai| 7. rAjapiNDa kA grahaNa 7. rAjapiNDa kA varjana naizcayika dRSTikoNa 8. mAsakalpa kA aniyama / 8. mAsakalpa kA niyama yadi mokSa ke vAstavika sAdhana kI pratijJA ho to jIvana-bhara eka gAMva -eka sthAna meM eka nizcaya-daSTi meM usake sAdhana jJAna, darzana aura cAritra meM rahane kA vidhAna / mAsa se adhika na kIcar3a aura jIva-jantu na rahane kA vidhAna / 6. acelatA ke pariNAma ho usa sthiti meM varSA- varSakAla meM bihAra na kAla meM bhI vihAra kA karane kA vidhaan| paDirUvayAe NaM lAviyaM jaNayai / lahabhUe NaM jIve vidhAna / appamatte pAgaDaliMge pasatthalige visuddhasammatte sattasamii 9. paryuSaNa kalpa kA 9. paryuSaNa kalpa kA samatte savvapANabhUya-jIvasattesu vIsasaNijjarUve appaDilehe aniym| niyama / jaghanyataH jiiMdie viulatavasamiisamannAgae yAvi bhavai / / bhAdrava-zuklA paMcamI (u 29 / 43) se kArtika zuklA pratirUpatA (acelatA) se jIva halkepana ko prApta hotA paMcamI taka aura hai / upakaraNoM ke alpIkaraNa se halkA banA huA jIva utkRSTataH ASAr3ha apramatta, prakaTaliMga vAlA, prazasta liMga vAlA, vizuddha pUrNimA se kArtika samyaktva vAlA, parAkrama aura samiti se paripUrNa, sarva prANa, bhUta, jIva aura sattvoM ke lie vizvasanIya rUpa pUrNimA taka eka sthAna meM rahane kA niym| vAlA, alpa pratilekhana vAlA, jitendriya tathA vipula 10. 10. parihAra vizuddhi cAritra / tapa aura samitiyoM kA sarvatra prayoga karane vAlA hotA / vistRta jAnakArI ke lie dekheM-uttarAdhyayana : eka samIkSAtmaka adhyayana, pRSTha 123-131) 7. parihAravizuddhi cAritra Thiyakappe cciya niyamA do purisajugAiM te hoMti / / (vibhA 1276)
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ zikSA 606 kaise sIkheM? zikSA- adhyayana / abhyAsa / vimarza-punaH vicAra-vimarza krnaa| 1. zikSA ke prakAra prasaMgapArAyaNa-sune hue zrutaprasaMga kA pArAyaNa krnaa| 2. zravaNavidhi pariniSThA-tattvanirUpaNa meM pAragAmitA prApta 3. zikSAgrahaNa kI vidhi krnaa| 4. kaise sIkheM ? isa zravaNa-vidhi se zruta kI samIcIna prApti hotI hai| 5. zruta-adhyayana ke uddezya zrutagrahaNa kI prakriyA 6. zikSA kI arhatA (dra. buddhi) 3. zikSAgrahaNa kI vidhi __ * yogya-ayogya zrotA : mudgazaila Adi dRSTAMta (dra. pariSada) sikkhayamaMtaM nIyaM hiyayammi ThiyaM jiyaM duyaM ei / 7. ayogya ko vAcanA vene se hAni saMkhiyavaNNAi miyaM parijiyametukkameNaM pi / / 8. zikSAzIla ke lakSaNa jaha sikkhiyaM sanAmaM taha taM pitahA ThiyAi nAmasamaM / 9. zikSA ke bAdhaka tattva gurubhaNiyaghosasa risaM gahiyamudattAdao te y|| (vibhA 851, 852) 1. zikSA ke prakAra grahaNa-vidhi ke sAta sUtrasikkhA duvihA, taM jahA-gahaNasikkhA AsevaNasikkhA zikSita - sIkha lenA, kaNThastha kara lenA / ya / gahaNasikkhA nAma suttatthANaM gahaNaM / AsevaNAsikkhA sthita --apracyuta banA lenA, hRdaya meM vyavasthita kara nAma je tattha karaNijjA jogA tesiM kAeNaM saMphAsaNaM, lenaa| akaraNijjANa ya vjjnnyaa| (dajica pR 209) cita -- zIghra yAda A jaanaa| zikSA ke do prakAra haiM mita-varNa Adi kA saMkhyA-parimANa jAna lenaa| 1. grahaNa zikSA-sUtra aura artha ko grahaNa krnaa| paricita-utkrama yA pratiloma paddhati se doharA lenaa| 2. Asevana zikSA-jo karaNIya anuSThAna haiM, unakA nAmasama--- apane nAma ke samAna sadA smRti meM avasthita kAyA se saMsparza karanA- AcaraNa karanA aura rkhnaa| jo akaraNIya haiM, unakA varjana karanA / ghoSasama-vAcanAcArya dvArA kRta udAtta-anudAtta-svarita AsevaNasikkhA jathA ohasAmAyArIe payavibhAga- ghoSa ke samAna ghoSa grahaNa krnaa| sAmAyArIe ya vaNitaM / gahaNasikkhAi suyaM jathA 4.kaise sIkheM? bhagavatA thalabhaddasAmiNA gahitaM aNiviNNaNaM hotuunn| na vihINakkharamahiyakkharaM ca voccattha rayaNamAla vva / (Ava 2 pR 157, 158) vAiddhakkha ramevaM vaccAsiyavaNNaviNNAsaM / / jo ogha sAmAcArI aura padavibhAga sAmAcArI meM na khaliyamuvalahalaM piva, na miliyamasarUva dhaNNamelo vva / vaNita hai, vaha Asevana zikSA hai / bhagavAn sthUlabhadrasvAmI voccatthagaMthamahavA amiliyapaya-vakkaviccheyaM / / ne azrAMtabhAva se (AcArya bhadrabAhu se) jo zruta grahaNa na ya vivihasatthapallavavimissamaTThANacchinnagahiyaM vA / kiyA, vaha grahaNa zikSA hai / viccAmeliya koliya pAyasamiva bherikaMtha vva / / 2. zravaNa-vidhi mattAiniyayamANaM chaMdasAhava'ttheNaM / mUaM huMkAraM vA, bADhakkAra paDipUccha viimNsaa| nAkaMkhAisadosaM puNNamudattAighosehiM / tatto pasaMgapArAyaNaM pariNiTra sattamae / kaMThoDavippamukkaM nAvvattaM bAla-mUyabhaNiyaM va / (nandI 127 / 4) guruvAyaNovayAtaM na coriyaM potthayAo vA / / zravaNa-vidhi ke sAta aMga-- (vibhA 853-857) mUka - mUka, mauna bhAva se sunnaa|| sIkhane ke dasa sUtrahuMkAra ---'haM' aisA kahakara svIkAra karanA / ahInAkSara-akSara hIna na ho / vADhaMkAra . aisA hI hai anyathA nahIM hai, aise khnaa| anatyakSara-akSara adhika na ho| pratipRcchA --prazna karanA / avyAviddhAkSara ... jisakA varNavinyAsa grAmINa ahIrana ke
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ zikSA kI arhatA dvArA piroI gaI mAlA ke ratnoM ke samAna viparyasta na ho / askhalita- jo viSama bhUmi para skhalita gati se calane vAle hala ke samAna na ho / amIlita pada-vAkya - vijAtIya dhAnya ke samAna jisake pada, vAkya Adi Apasa meM mile hue na hoM athavA jisake padaccheda, vAkyaviccheda Adi mile hue nahIM / abhyatyA Dita - jisameM vividha zAstroM ke vAkyoM kA mizraNa na 'athavA jo kolika - pAyasa yA bherIkanyA ke samAna na ho / paripUrNa - jo mAtrA Adi se nizcita parimANa vAlA ho tathA jisameM AkAMkSA - kriyA Adi ke adhyAhAra kI apekSA na ho / pUrNaghoSa - parAvartana kAla meM udAtta Adi ghoSoM se paripUrNa uccAraNa ho / kaNThauSTha vipramuktakaNTha, hoTha Adi se spaSTa uccAraNa ho / jo bAla, mUka Adi ke kathana ke samAna avyakta na ho / guruvAcanopagata - jo guru ke dvArA sAkSAt par3hAyA huA ho, pustaka se par3hA huA na ho athavA guru dUsare ko par3hA rahe hoM, use sunakara sIkhA huA na ho / 5. zruta-adhyayana ke uddezya khalu suyasamAhI bhavai, taM jahA 1. suyaM me bhavissai tti abhAiyavvaM bhavai / 2. egaggacitto bhavissAmi tti ajjhAiyavvaM bhavai / 3. appANaM ThAvaissAmi tti ajjhAiyavvaM bhavai / 4. Thio paraM ThAva issAmi tti ajjhAiyavvaM bhavai / (da 9/4/5 ) zruta-samAdhi ( zrutAdhyayana) ke cAra hetu -- 1. mujhe zruta kA lAbha hogA, jJAna bar3hegA / 2. maiM ekAgra citta ho pAUMgA / 3. maiM svayaM ko dharma meM sthApita karUMgA / 4. maiM svayaM dharma meM sthApita hokara dUsaroM ko usameM sthApita karUMgA / tamhA yama hiTThejjA, uttama gavesa / jeNapANaM paraM ceva, siddhi saMpAuNejjAsi // ( u 11 / 32) 607 zruta - adhyayana ke tIna prayojana haiM1. parama artha (mokSa) kI khoja / 2. svayaM siddhi prApta karane kI arhatA / 3. dUsaroM ko siddhi prApta karAne kI kSamatA / ajjhaSpassANayaNaM, kammANaM avacao uvaciyANaM / aNuvacao ya navANaM, tamhA ajjhayaNamicchati // ( anu 631 ) adhyayana ke tIna uddezya haiM - * adhyAtma kI upalabdhi / upacita karmoM kA apacaya / kSaya / 0 * naye karmoM kA anupacaya / nirodha | zikSA jeNa suhajjhappajaNaM ajjhaSpANayaNamahiyamayaNaM vA / bohassa saMjamassa va mokkhassa va jaM tamajjhayaNaM // ( vibhA 960 ) jisase zubha citta kA nirmANa hotA hai, adhyAtma kI upalabdhi hotI hai tathA jisase bodhi, saMyama aura bandhanamukti ke tathyoM kI adhika prApti hotI hai, vaha adhyayana hai / 6. zikSA kI arhatA uvahijo gadavva dese kAle pareNa viNaeNaM / cittaNNU aNukUlo sIso sammaM suyaM lahai || ( vibhA 937 ) deza aura kAla guru kA atizaya vinaya karane vAlA, ke anukUla dravya - aMzana, pAna, vastra, pAtra, auSadha Adi upalabdha karAne vAlA, abhiprAya ko jAnane vAlA anukUla ziSya samyak zruta ko prApta karatA hai / viNaoehi kayapaMjalIhi chaMdamaNuattamANehi / ArAhio gurujaNo suyaM bahuvihaM lahuM dei || ( Avani 138 ) jo ziSya vinIta hai, baddhAMjali hokara guru se bAta karatA hai, guru ke abhiprAya kA anuvartana karatA hai, jo gurujanoM kI ArAdhanA karatA hai, use guru vividha prakAra kA jJAna zIghra karA dete haiM / je Ayariya uvajjhAyANaM, sussUsAvayaNaMkarA / tesi sikkhA pavati, jalasittA iva pAyavA / / (da 9/2/12) jo muni AcArya aura upAdhyAya kI zuzrUSA aura AjJA-pAlana karate haiM, unakI zikSA usI prakAra bar3hatI hai, jaise jala se sIMce hue vRkSa /
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ ziSya suvinIta ziSya kauna? vase gurukUle niccaM, jogavaM uvahANavaM / avidvAna-vivekahIna vyakti kA aizvarya usI ke vinAza piyaMkare piyaMvAI, se sikkhaM laddhamarihaI / / ke lie hotA hai| (u 11114) 8. zikSAzIla ke lakSaNa jo sadA gurukula meM vAsa karatA hai, jo ekAgra hotA aha ahiM ThANe hiM, sikkhAsIle tti vccii| hai, jo upadhAna-tapa karatA hai, jo priya vyavahAra karatA ahassire sayA daMte, na ya mammamudAhare / hai, jo priya bolatA hai vaha zikSA prApta kara sakatA hai| nAsIle na visIle, na siyA ailolue| 7. ayogya ko vAcanA dene se hAni akohaNe saccarae, sikkhAsIle tti vaccaI / / Ayarie suttammi ya parivAo suttaatthapalimaMtho / (u 11 / 4,5) zikSAzIla vyakti ke ATha lakSaNaannesi pi ya hANI puTThA vi na duddhayA vaMjhA // 1. jo hAsya nahIM krtaa| 2. jo sadA indriyoM (vibhA 1457) aura mana para niyaMtraNa rakhatA hai| 3. jo marma kA prakAjo eka arthapada ko bhI yathArtha rUpa se grahaNa nahIM kara zana nahIM krtaa| 4. jo caritra se hIna nahIM hai| pAtA, aise ayogya ziSya ko vAcanA dene se AcArya aura 5. jisakA caritra doSoM se kaluSita nahIM hai| 6. jo zruta kA avarNavAda hotA hai| koI kahatA hai-AcArya rasoM meM atilolupa nahIM hai / 7. jo krodha nahIM krtaa| kuzala nahIM hai, unameM pratipAdana kI kSamatA nahIM hai / koI 8. jo satyaniSTha hai| kahatA hai--zrutagraMtha paripUrNa athavA upayukta nahIM hai| 9. zikSA ke bAdhaka tattva usa ziSya ko vAcanA dene meM samaya adhika bIta aha paMcahi ThANehi, jehiM sikkhA na lbbhii| jAtA hai, isase AcArya sUtra aura artha kA parAvartana nahIM thaMbhA kohA pamAeNaM, rogeNA'lassaeNa ya / / kara sakate, anya yogya ziSyoM ko pUrNa vAcanA nahIM de (u 1123) sakate / isa prakAra sUtra aura artha kI parihAni hotI hai| . ahaMkAra, krodha, pramAda, roga aura Alasya-ina jaise vandhyA gAya sasneha AsphAlana karane para bhI pAMca hetuoM se zikSA prApta nahIM hotii| dUdha nahIM detI, vaise hI mUDha ziSya kuzala guru se eka ziSya- anuzAsana meM rahane vaalaa| akSara bhI grahaNa nahIM kara sktaa| ayogya ko vAcanA dene 1. suvinIta ziSya kauna ? vAlA kleza kA anubhava karatA hai aura prAyazcitta kA 2. anuzAsana aura ziSya bhAmI hotA hai| 3. ziSya kA kartavya thaMmA va kohA va mayappamAyA . 4. AcArya ke samIpa baiThane kI vidhi gurussagAse viNayaM na sikkhe / 5. AcArya ke sAtha vArtAlApa kI vidhi so ceva u tassa abhUibhAvo 6. vinIta ziSya kI upalabdhiyAM phalaM va kIyassa vahAya hoi ! 7. binIta ziSya aura azva (da 9 / 111) 8. avinIta ziSya kauna ? jo muni garva, krodha, mAyA yA pramAdavaza guru ke 9. avinIta ziSya kA svabhAva samIpa vinaya kI zikSA nahIM letA, vahI vinaya kI | 10. avinIta ziSya : kucha upamAeM azikSA usake vinAza ke lie hotI hai| jaise kIcaka | 11. avinaya kA pariNAma (bAMsa) kA phala usake vadha ke lie hotA hai| * AcArya kI AzAtanA ke pariNAma (da. AcArya) pakSAH pipIlikAnAM, phalAni talakadalIvaMzapatrANAma / * vinIta ziSya: zikSA kI arhatA (5. zikSA) aizvaryaJcAviduSAmutpadyante vinAzAya / / 1. suvinIta ziSya kauna ? (daacU pR 206) aha pannarasahi ThANehi, suviNIe tti vuccaI / cIMTiyoM ke para, tAr3a, kadalI aura bAMsa ke phala tathA nIyAvattI acavale, amAI akuUhale //
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ anuzAsana aura ziSya ziSya appaM cA'hikkhivaI, pabaMdhaM ca na kuvvaI / apavAdavidhi se pratipAdana karanA AjJAnirdeza hai| usake mettijjamANo bhayaI, sUyaM laddhaM na majjaI / / anurUpa anuSThAna karane vAlA ziSya AjJAnirdezakara kahana ya pAvaparikkhevI, na ya mittesu kuppaI / lAtA hai / athavA 'yaha aise karo, yaha aise karo'- isa appiyassAvi mittassa, rahe kallANa bhaasii| prakAra ke AjJAnirdeza kA pAlana karane vAlA AjJAnirdezakalahaDamaravajjae, buddhe abhijaaie| kara kahalAtA hai| hirimaM paDisaMlINe, sUviNIe tti vuccii| guru-upapAtakAraka (u 11 / 10-13) AcAryAdInAM upapAtaH dRgvacanaviSayadezAvasthAnaM suvinIta ziSya ke pandraha lakSaNa tatkAraka..... tadanuSThAtA, na tu gurvAdezAdibhItyA tavya1. jo namra vyavahAra karatA hai / vhitdeshsthaayii| (uzAva pa 44) 2. jo capala nahIM hotA / ___ jahAM baiThA huA ziSya guru ko dRggocara hotA rahe, 3. jo mAyAvI nahIM hotaa| jahAM baiThA huA vaha guru ke vacana ko suna sake, utanI dUrI 4. jo kutuhala nahIM krtaa| taka baiThanA upapAta hai| jo isakA pAlana karatA hai, vaha 5. jo kisI kA tiraskAra nahIM krtaa| upapAtakAraka kahalAtA hai| vaha isa bhaya se dUra nahIM 6. jo krodha ko TikAkara nahIM rakhatA / baiThatA ki kahIM guru mujhe kucha Adeza na de deN| 7. jo mitrabhAva rakhane vAle ke prati kRtajJa hotA hai| iMgita-AkArasamprajJa 8. jo zruta prApta kara mada nahIM krtaa| iMgitaM-nipuNamatigamyaM pravRttinivRttisUcakamISad 9. jo skhalanA hone para kisI kA tiraskAra nahIM ziraHkampAdi. AkAraH .. sthaladhIsaMvedyaH / krtaa| bhAvAbhivyajako digvloknaadiH| anayordvandve iMgitA10. jo mitroM para krodha nahIM krtaa| kArI to arthAd gurugatau samyaka prakarSeNa jAnAti 11 jo apriya mitra kI bhI ekAMta meM prazaMsA karatA iNgitaakaarsNprjnyH| yadvA iMgitAkArAbhyAM gurugatabhAva parijJAnameva kAraNe kAryopacArAda iMgitAkArazabdenoktaM 12. jo kalaha aura hAthApAI kA varjana karatA hai| tena smpnno-yuktH|| (uzAva pa 44) 23. jo kulIna hotA hai| atyanta nipuNamati ke dvArA jAnane yogya pravRtti 14. jo lajjAvAna hotA hai| aura nivatti ke sUcaka bhra kaMpana, ziraHkampana Adi sUkSma 15. jo pratisaMlIna-indriya aura mana kA saMgopana ceSTAeM iMgita haiN| karane vAlA hotA hai| sthUlabuddhi ke dvArA jJeya, prasthAna Adi ke bhAvoM ko anya tIna lakSaNa abhivyaMjita karane vAlI diga avalokana Adi sthala ANAniddesakare gurUNamuvavAyakArae / ceSTAeM AkAra haiN| iMgiyAgAra-saMpanne, se viNIe tti vuccai / / AgArigiyakusalaM jai seyaM vAyasaM vae pujjaa| (u 112) tahavi ya si na vikUDe virahammi ya kAraNaM pucche / / 1. jo guru kI AjJA aura nirdeza kA pAlana karatA (vibhA 933) iMgita-AkAra ko jAnane vAlA vinIta ziSya 2. jo guru kI zuzruSA karatA hai|| 'kauA sapheda hai' -guru ke isa kathana ko bhI sahajatA se 3. jo guru ke iMgita aura AkAra ko jAnatA hai| svIkAra kara letA hai / jijJAsA hone para ekAMta meM guru se AjJA-nirdezakara isakA rahasya pUchatA hai| AjJA-bhagavadabhihitAgamarUpA tasyA nirdezAutsarga- 2. anuzAsana aura ziSya apavAdAbhyAM pratipAdanamAjJAnirdezaH, idamitthaM vidheyamida- jaM me buddhANasAsaMti, sIeNa pharuseNa vA / mitthaM vetyevamAtmakaH tatkaraNazIlastadanulomAnuSThAno vA mama lAbho tti pehAe, payao taM paDissuNe / / AjJAnirdezakaraH / (uzAvR pa 44) aNusAsaNa movAyaM, dukka Dassa ya coyaNaM / arhat kathita AgamarUpa AjJA kA utsarga aura hiyaM taM mannae paNNo, vesaM hoi asAhuNo //
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ ziSya 610 ziSya kA kartavya hiyaM vigayabhayA buddhA, pharusaM pi aNusAsaNaM / ndriya hote hue bhI zikSAkAla meM (zikSaka ke dvArA) ghora vesaM taM hoi mUDhANaM, khaMtisohikaraM payaM / / bandha, vadha aura dAruNa paritApa ko prApta hote haiN| phira (u 127-29) bhI ve usa zilpa ke lie usa guru kI pUjA karate haiM, AcArya mujha para komala yA kaThora vacanoM se jo satkAra karate haiM, namaskAra karate haiM aura saMtuSTa hokara anuzAsana karate haiM, vaha mere lAbha ke lie hai -aisA soca- usakI AjJA kA pAlana karate haiN| kara, jAgarUkatApUrvaka unake vacanoM ko svIkAra kare / jo AgamajJAna ko pAne meM tatpara aura anantahita mRdu yA kaThora vacanoM se kiyA jAne vAlA anuzA- (mokSa) kA icchuka hai usakA phira kahanA hI kyA ? sana hita-sAdhana kA upAya aura duSkRta kA nivAraka isalie AcArya jo kahe, ziSya usakA ullaMghana na kare / hotA hai| prajJAvAn muni use hita mAnatA hai| vahI 3. ziSya kA kartavya asAdhu ke lie dveSa kA hetu bana jAtA hai| aNusAsio na kuppejjA, khaMti sevijja paMDie / ___ bhayamukta buddhimAn ziSya guru ke kaThora anuzAsana khaDDe hiM saha saMsariMga, hAsaM kIDaM ca vajjae / / ko bhI hitakara mAnate haiN| parantu mohagrasta vyaktiyoM ke mA ya caNDAliyaM kAsI, bahuyaM mA ya Alave / lie vahI-sahiSNutA aura citta-vizaddhi karane vAlA kAleNa ya ahijjittA, tao jhAejja egago / / guNavRddhi kA AdhArabhUta-anuzAsana dveSa kA hetu bana (u 1 / 9,10) jAtA hai| buddhimAn ziSya guru ke dvArA anuzAsita hone para khaDDayA me caveDA me, akkosA ya vahA ya me| krodha na kare, kSamA kI ArAdhanA kare / kSadra vyaktiyoM ke kallANamaNusAsaMto, pAvadiTThi tti mnnii|| sAtha saMsarga, hAsya aura krIDA na kre| putto me bhAya nAi tti, sAhU kallANa mnnii| muni caNDAlocita karma (kara vyavahAra) na kare / pAvadiTTI u appANaM, sAsaM dAsaM va mnnii|| bahata na bole / svAdhyAya ke kAla meM svAdhyAya kare aura (u 1138,39) usake pazcAt akelA dhyAna kare / pApadRSTi vAlA ziSya guru ke kalyANakArI anuzA- paDiNIyaM ca buddhANaM, vAyA aduva kammuNA / sana ko bhI Thokara mArane, cAMTA cipakAne, gAlI dene va AvI vA jai vA rahasse, neva kujjA kayAi vi / / prahAra karane ke samAna mAnatA hai| (u 1117) guru mujhe putra, bhAI aura svajana kI taraha apanA logoM ke samakSa yA ekAnta meM, vacana se yA karma se, samajhakara zikSA dete haiM. aisA soca vinIta ziSya unake kabhI bhI AcAryoM ke pratikUla vartana na kare / anuzAsana ko kalyANakArI mAnatA hai, parantu kuziSya na kovae AyariyaM, appANaM pi na kove| hitAnuzAsana se zAsita hone para bhI apane ko dAsa tulya buddhovaghAI na siyA, na siyA tottagavesae / mAnatA hai| AyariyaM kuviyaM naccA, pattieNa pasAyae / appaNaTTA paraTThA ya, sippA uNiyANi ya / vijjhavejja paMjaliuDo, vaejja na puNo tti ya // gihiNo uvabhogaTThA, ihalogassa kAraNA / / dhammajjiyaM ca vavahAraM, buddhehAyariyaM sayA / jeNa baMdhaM vahaM ghoraM, pariyAvaM ca dAruNaM / tamAyaraMto vavahAraM, garahaM nAbhigacchai / / sikkhamANA niyacchati, jUttA te laliiMdiyA / / (u 1640-42) te vi taM guruM pUyaMti, tassa sippassa kaarnnaa| ziSya AcArya ko kupita na kre| svayaM bhI kupita sakkAreMti namasaMti, tuTTA niddesavattiNo / / na ho / AcArya kA upaghAta karane vAlA na ho| unakA kiM puNa je suyaggAhI, aNaMtahiyakAmae / chidrAnveSI na ho| AyariyA jaM vae bhikkhU, tamhA taM nAivattae / / AcArya ko kupita hue jAnakara vinIta ziSya (da 9 / 2 / 13-16) pratItikAraka (yA prItikAraka) vacanoM se unheM prasanna jo gahI apane yA dUsaroM ke lie, laukika upabhoga kare / hAtha jor3akara unheM zAMta kare aura yoM kahe ki 'maiM ke nimitta zilpa aura naipuNya sIkhate haiM, ve puruSa lalite- punaH aisA nahIM kruuNgaa|'
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinIta ziSya kI upalabdhiyAM jo vyavahAra dharma se arjita huA hai, jisakA tattvajJa AcAryoM ne sadA AcaraNa kiyA hai, usa vyavahAra kA AcaraNa karatA huA muni kahIM bhI garhA ko prApta nahIM hotA / amohaM vayaNa kujjA, Ayariyassa mahappaNo / taM parigijbha vAyAe, kammuNA uvavAyae / / (da 8/33) muni mahAn AtmA AcArya ke vacana ko saphala kare / ( AcArya jo kahe ) use vANI se grahaNa kara karma se usakA AcaraNa kare / nIyaM sejjaM gaiM ThANaM, nIyaM ca AsaNANi ya / nIyaM ca pAe vaMdejjA, nIyaM kujjA ya aMjali // (da 9/2017 ) ziSya ( AcArya se ) nIcI zayyA kare, nIcI gati kare, nIce khar3A rahe nIcA Asana kare, nIcA hokara AcArya ke caraNoM meM vandanA kare aura nIcA hokara aJjali kare- hAtha jor3e / 4. AcArya ke samIpa baiThane kI vidhi na pakkhao na purao, neva kiccANa piTThao / na juMje UruNA UruM, sayaNe no paDissuNe // neva palhatthiyaM kujjA, pakkhapiMDa va saMjae / pAe pasArie vAvi, na ciTThe guruNaMtie / ( u 1118, 19) AcArya ke barAbara na baiThe, Age aura pIche bhI na baiThe, unake Uru se apanA Uru saTAkara na baiThe, bichaune para baiThA huA hI unake Adeza ko svIkAra na kare / kintu use chor3akara svIkAra kare / saMyamI muni guru ke samIpa pAlathI lagAkara ( ghuTanoM aura jaMghAoM ke cAroM ora vastra bAMdhakara ) na baiThe / pakSapiNDa kara (donoM hAthoM se ghuTanoM aura sAthala ko bAMdhakara ) tathA pairoM ko phailAkara na baiThe / AsaNe uvaciTThejjA, aNucce akue thire / appuSTThAI niruTThAI, nisIejjappakukkue || 611 5. AcArya ke sAtha vArtAlApa kI vidhi riehi vAhato, siNIo na kayAi vi / pasAyapehI niyAgaTThI, uvaciTThe guruM sayA || AlavaMte lavaMte vA na nisIejja kayAi vi / caiUNamAsaNaM dhIro, jao jattaM paDissuNe // AsaNagao na pucchejjA, neva sejjA-gao kayA 1 AgamukkuDao saMto, pucchejjA paMjalIuDo // ( u 1120-22 ) AcAryoM ke dvArA bulAe jAne para kisI bhI avasthA meM mauna na rhe| guru ke prasAda ko cAhane vAlA mokSAbhilASI ziSya sadA unake samIpa rahe / sa devagaMdhavvamaNussa puie ( u 1 / 30 ) jo ke Asana se nIcA ho, akaMpamAna ho aura siddhe vA havai sAsae, guru sthira ho, (jisake pAye dharatI para Tike hue hoM) vaise Asana para baiThe, prayojana hone para bhI bAra-bAra na uThe aura prayojana ke binA to uThe hI nahIM, baiThe taba sthira evaM zAMta hokara baiThe, hAtha-paira Adi se capalatA na kare / ziSya dhRtimAn ziSya guru ke sAtha AlApa karate aura prazna pUchate samaya kabhI bhI baiThA na rahe, kiMtu ve jo Adeza deM, use Asana ko chor3akara saMyata meM yatnapUrvaka svIkAra kare / mudrA Asana para athavA zayyA para baiThA-baiThA kabhI bhI guru se koI bAta na puuche| unake samIpa Akara UkaDU baiTha, hAtha jor3akara pUche / apucchio na bhAsejjA, bhAsamANassa aMtarA / piTThimaMsaM na khAejjA, mAyAmosaM vivajjae / (da 846 ) binA pUche na bole, bIca meM na bole, pRSThamAMsacugalI na khAe aura kapaTapUrNa asatya kA varjana kare / 6. vinIta ziSya kI upalabdhiyAM vitte acoie niccaM, khippaM havai sucoie / jahovaiTTha sukayaM kiccAI kuvvaI sayA || naccA namai mehAvI loe kittI se jAyae / havaI kiccANaM saraNaM, bhUyANaM jagaI jahA || pujjA jassa pasIyaMti, saMbuddhA puNvasaMthuyA / pannA lAbhaissaMti, vilaM aTTiyaM suyaM / / pujjatthe suviNIyasaMsae, maNoruI ciTThaI kammasaMpayA / tavosamAyArisamA hisaMvaDe, mahajjuI paMcavayAiM pAliyA // caittu dehaM malapaMkapuvvayaM / deve vA appara mahiDdie || (38188-85) jo vinaya se prakhyAta hotA hai vaha sadA binA preraNA die hI kArya karane meM pravRtta hotA hai / vaha acche preraka guru kI preraNA pAkara turanta hI unake upadezAnusAra
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ ziSya 612 avinIta ziSya kauna ? (u 117-9; 113) bhalIbhAMti kArya saMpanna kara letA hai| 8. avinIta ziSya kauna ? medhAvI muni ukta vinaya-paddhati ko jAnakara use abhikkhaNaM kohI havai, pabaMdhaM ca pakuvvaI / kriyAnvita karate meM tatpara ho jAtA hai| usakI loka meM mettijjamANo vamai, sUyaM laddhaNa majjaI // kIrti hotI hai| jisa prakAra pRthvI prANiyoM ke lie avi pAvaparikkhevI, avi mittesu kuppai / AdhAra hotI hai, usI prakAra vaha AcAryoM ke lie suppiyassAvi mittassa, rahe bhAsai pAvagaM / / AdhArabhUta bana jAtA hai| paiNNavAI duhile, thaddhe luddhe aNiggahe / usa para tattvavit pUjya AcArya prasanna hote haiN| asaM vibhAgI aciyatte, aviNIe tti vuccii| adhyayanakAla se pUrva hI ve usake vinaya samAcaraNa se pari ANA'niddesakare gurUNamaNavavAyakArae / cita hote haiM / ve prasanna hokara use mokSa ke hetubhUta vipula paDiNIe asaMbuddhe aviNIe tti vuccaI // zrutajJAna kA lAbha karavAte haiN| vaha pUjyazAstra hotA hai - usake zAstrIyajJAna kA avinIta ziSya ke lakSaNa ---- bahuta sammAna hotA hai / usake sAre saMzaya miTa jAte haiM / 1. jo bAra-bAra krodha karatA hai| vaha guru ke mana ko bhAtA hai / vaha karma-saMpadA (dasavidha 2. jo krodha ko TikAkara rakhatA hai| sAmAcArI) se sampanna hokara rahatA hai| vaha 3. jo mitrabhAva rakhane vAle ko bhI ThakarAtA hai| tapaHsAmAcArI aura samAdhi se saMvata hotA hai / vaha pAMca 4. jo zruta prApta kara mada karatA hai| mahAvratoM kA pAlana kara mahAn tejasvI ho jAtA hai| 5. jo kisI kI skhalanA hone para usakA tiraskAra deva, gandharva aura manuSyoM se pUjita vaha vinIta ziSya karatA hai| mala aura paMka se bane hue zarIra ko tyAgakara yA to 6. jo mitroM para kupita hotA hai| zAzvata siddha hotA hai yA alpakarma vAlA mahaddhika deva 7. jo atyanta priya mitra kI bhI ekAMta meM burAI hotA hai| karatA hai| 7. vinIta ziSya aura azva 8. jo asaMbaddhabhASI hai| mA galiyasse va kasaM, vayaNamicche puNo puNo / 9. jo drohI hai| kasaM va daTThamAiNNe, pAvagaM parivajjae // 10. jo abhimAnI hai| 11. jo sarasa AhAra Adi meM lubdha hai / jaise avinIta ghor3A cAbuka ko bAra-bAra cAhatA hai, 12. jo ajitendriya hai| vaise vinIta ziSya guru ke vacana (Adeza, upadeza) ko 13. jo asaMvibhAgI hai| bAra-bAra na cAhe / jaise vinIta ghor3A cAbuka ko dekhate 14 jo aprItikara hai| hI unmArga ko chor3a detA hai, vaise hI vinIta ziSya guru 15. jo guru kI AjJA aura nirdeza kA pAlana nahIM ke iMgita aura AkAra ko dekhakara azubha pravRtti chor3a krtaa| de| 16. jo guru kI zuzrUSA nahIM krtaa| ramae paNDie sAsaM, hayaM bhadaM va vAhae / 17 jo guru ke pratikUla vartana karatA hai| bAlaM sammai sAsaMto, galiyassaM va vAhae / 18. jo iMgita tathA AkAra ko nahIM smjhtaa| (u 137) kassa na hohI veso anabbhuvagao a niruvagArI a| jaise uttama chor3e ko hAMkate hue usakA vAhaka AnaMda appacchaMdamaIo paTTiao gaMtukAmo a| pAtA hai, vaise hI paMDita (vinIta) ziSya para anuzAsana (Avani 137) karatA huA guru Ananda pAtA hai| jaise duSTa ghor3e ko jo zrutasampadA se sampanna nahIM hai, nirupakArI hai, hAMkate hue usakA vAhaka khinna hotA hai, vaise hI bAla svacchanda buddhi vAlA hai, saMyama se utpravajita hone vAloM (avinIta) ziSya para anuzAsana karatA huA guru khinna kA sAtha dene vAlA hai, svayaM utpravrajana ke lie samudyata hotA hai| rahatA hai-vaha ziSya ayogya-aprItikara hotA hai|
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ avinaya kA pariNAma .613 ziSya 6. avinIta ziSya kA svabhAva chinAla vRSabha rAsa ko chinna-bhinna kara detA hai, iDDhIgAravie ege, egettha rasagArave / durdAnta hokara jue ko tor3a detA hai aura soM-soM kara vAhana sAyAgAravie ege, ege sucirakohaNe // ko chor3akara bhAga jAtA hai| bhikkhAlasie ege, ege omANabhIrue thaddhe / jute hae ayogya baila jaise vAhana ko bhagna kara dete egaM ca aNusAsaMmi, heUhiM kAraNehi ya / / so vi aMtarabhAsillo, dosameva pakuvvaI / haiM, vaise hI durbala dhati vAle ziSyoM ko dharmayAna meM jota AyariyANaM taM vayaNaM, paDikalei abhikkhaNaM / / diyA jAtA hai to ve use bhagna kara DAlate haiN| na yA mamaM viyANAi, na vi sA majjha dAhii / daMsamasagassamANA jalayakavicchayasamA ya je huMti / niggayA hohiI manne, sAhu annottha vaccau / / te kira hoMti khalukA tikkhammiucaMDamaddaviyA / / pesiyA paliuMcaMti, te pariyaMti smNto|' (uni 492) rAyaveTri va mannaMtA, kareMti bhiDiM mahe // avinIta ziSya khalaMka jaisA hotA hai| vaha daMza (u 279-13) mazaka kI taraha kaSTa dene vAlA, jaloka kI taraha guru ke koI ziSya Rddhi kA gaurava karatA hai to koI rasa doSa grahaNa karane vAlA, vRzcika kI taraha vacana-kaNTakoM kA gaurava karatA hai, koI sAtA-sukhoM kA gaurava karatA se bIMdhane vAlA, asahiSNu, AlasI aura guru ke kathana hai to koI cirakAla taka krodha rakhane vAlA hai| ko na mAnane vAlA hotA hai| koI bhikSAcarI meM Alasya karatA hai to koI apa 11. avinaya kA pariNAma mAnabhIrU aura ahaMkArI hai| kisI ko guru hetuoM va kAraNoM dvArA anuzAsita karate haiM taba vaha bIca meM hI jahA suNI pUikaNNI, nikkasijjai savvaso / bola uThatA hai, mana meM dveSa hI prakaTa karatA hai tathA evaM dussIla-paDiNIe, muharI nikkasijja i / / bAra-bAra AcArya ke vacanoM ke pratikUla AcaraNa karatA kaNakuNDagaM caittANaM, viTTha bhujai sUyare / evaM sIla caittANaM, dussIle ramaI mie / / (guru prayojanavaza kisI zrAvikA se koI vastu lAne (u 114,5) ko kahe taba vaha kahatA hai) vaha mujhe nahIM jAnatI, vaha jaise sar3e hue kAnoM vAlI kutiyA sabhI sthAnoM se mujhe nahIM degI, maiM jAnatA hUM, vaha ghara se bAhara gaI nikAlI jAtI hai, vaise hI duHzIla, guru ke pratikUla vartana hogI / isa kArya ke lie maiM hI kyoM ? koI dUsarA sAdhu karane vAlA aura vAcAla ziSya gaNa se nikAla diyA calA jaae| kisI kArya ke lie unheM bhejA jAtA hai aura ve kArya kie binA hI lauTa Ate haiN| pUchane para kahate haiM-- jisa prakAra sUara cAvaloM kI bhUsI ko chor3akara usa kArya ke lie Apane hamase kaba kahA thA? ve cAroM viSThA khAtA hai, vaise hI ajJAnI ziSya zIla ko choDakara ora ghUmate haiM kiMtu guru ke pAsa kabhI nahIM baitthte| kabhI duHzIla meM ramaNa karatA hai| guru kA kahA koI kAma karate haiM to use rAjA kI begAra zItala-dasaveM tiirthkr| (dra. tIrthaMkara) kI bhAMti mAnate hue muMha para bhRkuTi tAna lete haiM -muMha ko macoTa lete haiN| zIrSaprahelikA-jaina gaNita kI sabase bar3I saMkhyA, jisameM 54 aMka aura 140 zUnya hote haiN| 10. avinIta ziSya : kucha upamAeM (dra. kAla) chinnAle chidai selli, duIto bhaMjae jugaM / se vi ya sussuyAittA, ujjAhittA palAyae / zuklalezyA-prazastatama bhAvadhArA tathA usakI khalukA jArisA jojjA, dussIsA vi hu taarisaa| utpatti meM hetubhUta zveta varNa vAle pudgala / joiyA dhammajANammi, bhajjati dhiidubbalA // (dra. lezyA) (u 2717-8)
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhramaNa 614 zramaNa kauna ? zramaNa-sAdhu, muni, nigraMtha / 1 zramaNa kauna ? 2. zramaNa (anagAra) ke sattAIsa guNa 3. zramaNa kI pRSThabhUmi 4. zramaNa ke ekArthaka * zramaNa ke prakAra (dra. pASaMDa) 5. pramatta zramaNa 0 apramatta zramaNa 6. zramaNa kI dinacaryA 0 svAdhyAya-krama * svAdhyAya-kAla (dra. kAla vijJAna) * pratilekhanAvidhi (da. pratilekhanA) * bhikSAvidhi (dra. gocaracaryA) * bhikSA ke doSa (dra. eSaNA) * AhAravidhi (dra. AhAra) 7. zayana vidhi 0 saMstAraka bhUmi 0 zayyA-aticAra pratikramaNa 8. vihAra vidhi : naukalpI vihAra 0 vihAra karane ke kAraNa 0 vihAra kA adhikArI 0 gamana-mArga kA nirdhAraNa * jala saMtaraNa vidhi 9. zrAmaNya kI duzcaratA 10. zramaNa : uraga, giri Adi upamAeM 11. zramaNa kI avahelanA ke pariNAma * zramaNa kA AcAra, pratikramaNa, mahAvata, saMyama, samiti, gapti, parISaha, pratyAkhyAna, gaNasthAna (dra. saMbaddhanAma) * cAritra ke aThAraha hajAra aMga (dra. cAritra) * cAritrika sthiratA ke Alambana (dra. cAritra) * zramaNa aura zrAvaka meM antara (dra.zrAvaka) * zramaNa dharma (dra. dharma) * bhikSupratimA (. pratimA) nasthi ya se koi veso, pio va savvesu ceva jIvesu / eeNa hoi samaNo, eso a.no vi pajjAo / / .."to samaNo jai sumaNo, bhAveNa ya jai na hoi paavmnno| sayaNe ya jaNe ya samo. samo ya mANAvamANesu / / (anu 708) * jaise mujhe duHkha priya nahIM hai vaise hI saba jIvoM ko duHkha priya nahIM hai, yaha jAnakara jo kisI prANI kI ghAta na karatA hai aura na karavAtA hai| isa prakAra samatA meM gatizIla hone ke kAraNa vaha samaNa kahalAtA hai| 0 saba jIvoM meM koI usakA apriya aura priya nahIM hai| . saba jIvoM meM sama mana vAlA hone ke kAraNa vaha samana (samanA) kahalAtA hai| * jo su-mana-zreSTha mana vAlA hotA hai, bhAva se pApa-mana vAlA nahIM hotA, sva jana aura anya jana meM tathA mAna aura apamAna meM sama hotA hai, vaha zramaNa kahalAtA hai / rAgaDosA daMDA jogA taha gAravA ya sallA ya / vigahAo saNNAo khuhaM kasAyA pamAyA ya / / eyAiM tu khuhAI je khalu bhidaMti suvvayA riso| te bhinnakammagaMThI uviti ayarAmaraM ThANaM / / (uni 378,379) zramaNa vaha hai0 jo rAga-dveSa ko jIta letA hai| * jo mana, vacana aura kAyA-ina tInoM daNDoM meM sAvadhAna rahatA hai / 0 jo na sAvadha kArya karatA hai, na dUsaroM se karavAtA hai aura na usakA anumod| karatA hai| . 0 jo Rddhi, rasa aura sAtA kA gaurava nahIM krtaa| 0 jo mAyAvI nahIM hotA, jo nidAna nahIM karatA __ aura jo samyagdarzI hotA hai| 0 jo vikathAoM se dUra rahatA hai / 0 jo AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha ina cAra saMjJAoM ko jIta letA hai| * jo kaSAyoM para vijaya pA letA hai| * jo pramAda se dUra rahatA hai| jo karma-bandhana ko tor3ane ke lie sadA prayatnazIla rahatA hai| jo aisA hotA hai, vaha samasta granthiyoM kA chedana kara ajara-amara pada ko pA letA hai| 1. zramaNa kauna ? samayAe samaNo hoi / (u 25 / 30) 'jo samabhAva kI sAdhanA karatA hai, vaha zramaNa hai| jaha mama na piyaM dukkhaM, jANiya emeva savvajIvANaM / na haNai na haNAvai ya, samamaNatI teNa so samaNo / /
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ zramaNa kI pRSThabhUmi zramaNa moNaM carissAmi samicca dhamma --yaha kala yA parasoM kAma AegA---isa vicAra se jo sahie ujjukaDe niyANachinne / na sannidhi (saMcaya) karatA hai aura na karAtA hai-vaha saMthavaM jahijja akAmakAme bhikSu hai| ___ annAyaesI parivvae je sa bhikkhU // jo hAthoM se saMyata hai, pairoM se saMyata hai, vANI se jaM kiMci AhArapANaM vivihaM saMyata hai, indriyoM se saMyata hai, adhyAtma meM rata hai, bhalIkhAimasAimaM paresiM ladadhaM / bhAMti samAdhistha hai aura jo satra aura artha ko yathArtha jo taM tiviheNa nANukaMpe rUpa se jAnatA hai vaha bhikSu hai| maNavayakAyasusaMvuDe sa bhikkhU / / vAdaM vivihaM samicca loe, gihiNo veyAvaDiyaM na kujjA, sahie kheyANagae ya koviyppaa| abhivAyaNaM vaMdaNa pUyaNaM ca / panne abhibhUya savvadaMsI asaMkililaiMhiM samaM vasejjA, uvasaMte aviheDae sa bhikkhU / / muNI carittassa jao na haannii|| na yA labhejjA niuNaM sahAyaM, __(u 15 // 1,12,15) guNAhiyaM vA guNao samaM vaa| 'dharma ko svIkAra kara muni-vrata kA AcaraNa karUMgA' ekko vi pAvAiM vivajjayato, -jo aisA saMkalpa karatA hai, jo sahiSNu hai. jisakA anu viharejja kAmesu asjjmaanno|| SThAna Rju hai, jo vAsanA ke saMkalpa kA chedana karatA hai, (dacUlA 2 / 9,10) jo paricaya kA tyAga karatA hai, jo kAma-bhogoM kI sAdhu gRhastha kA vaiyAvRtya na kare, abhivAdana, vaMdana abhilASA ko chor3a cukA hai, jo tapa Adi kA paricaya aura pUjana na kare / muni saMkleza rahita sAdhuoM ke sAtha die binA bhikSA kI khoja karatA hai, jo apratibaddha rahe jisase ki cAritra kI hAni na ho| vihAra karatA hai vaha bhikSu hai| yadi kadAcit apane se adhika guNI athavA apane gRhasthoM ke ghara se jo kucha AhAra, pAnaka aura samAna guNa vAlA nipuNa sAthI na mile to pApa-karmoM kA vividha prakAra ke khAdya-svAdya prApta kara jo gRhastha kI varjana karatA haA kAma-bhogoM meM anAsakta raha akelA hI mana, vacana aura kAyA se anukampA nahIM karatA- unheM (saMgha-sthita vihAra kre| AzIrvAda nahIM detA. jo mana, vacana aura kAyA se : 2. zramaNa (anagAra) ke sattAIsa guNa susaMskRta hotA hai - vaha bhikSa hai| vayachakkamidiyANaM ca niggaho bhAva karaNasaccaM ca / jo loka meM vividha prakAra ke vAdoM ko jAnatA hai, khamayA virAgayAviya (ciya?) maNamAINaM Niroho ya / jo sahiSNu hai, jo saMyamI hai, jise Agama kA parama artha prApta huA hai, jo prAjJa hai, jo parISahoM ko jItane vAlA kAyANa chakka jogammi juttayA veyaNAhiyAsaNayA / aura saba jIvoM ko Atma-tulya samajhane vAlA hai, jo taha mAraNaMtiyahiyAsaNayA ee'NagAraguNA // (uzAva pa 616) upazAnta aura kisI ko bhI apamAnita na karane vAlA zramaNa ke sattAIsa guNa haiM hotA hai vaha bhikSa hai| 1. prANAtipAtaviramaNa 11. sparzanendriyanigraha taheva asaNaM pANagaM vA, 2. mRSAvAdaviramaNa 12. bhAvasatya vivihaM khAimasAimaM lbhittaa| 3. adattAdAnaviramaNa 13. karaNasatya hohI aTTho sue pare vA, 4 maithunaviramaNa 14. kSamA taM na nihe na nihAvae je sa bhikkha / 5. parigrahaviramaNa 15. vairAgya hatthasaMjae pAyasaMjae, - vAyasaMjae sNjiNdie| 6. rAtribhojanaviramaNa 16. manonigraha ajjhapparae susamAhiyappA, 7. zrotrendriyanigraha 17. vacananigraha suttatthaM ca viyANaI je sa bhikkhU // 8. cakSurindriyanigraha 18. kAyanigraha (da 108, 15) 9. ghrANendriyanigraha 19. pRthvIkAyasaMyama vividha azana, pAna, khAdya aura svAdya ko prApta kara 10. rasanendriyanigraha 20. apkAyasaMyama
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ zramaNa 21. tejaskAyasaMyama 22. vAyukAyasaMyama 23. vanaspatikAyasaMyama 24. jasakAyasaMyama 3. zramaNa kI pRSThabhUmi kahaM nu kujjA sAmaNNaM, jo kAme na nivArae / pae pae visIyaMto, saMkaSpassa vasaM gao // (da 29) vaha kaise zrAmaNya kA pAlana karegA jo kAma (viSayarAga ) kA nivAraNa nahIM karatA, jo saMkalpa ( kAma adhyavasAtha) ke vazIbhUta hokara paga-paga para viSAdagrasta hotA hai ? kAma ! jAnAmi te rUpaM saMkalpAt kila jAyase / na te saMkalpayiSyAmi tato me na bhaviSyasi / ( acU pR 41 ) kAma ! maiM tujhe jAnatA hU~ tU saMkalpa se paidA hotA 1 tU mere mana meM hai maiM terA saMkalpa hI nahIM karUMgA I utpanna hI nahIM ho sakegA / 1 samAe hAe parivyayaMto siyA maNI nissaraI bahidA nasA mahaM novi ahaM pi tIse, icceva tAo viNaejja rAgaM / / AyAvayA hI caya soumallaM kAme kamAhI kamiyaM khu dukkhaM / chindAhi dosaM viNaejja rAgaM evaM suhI hohisi saMparAe / (da 2/4,5 ) 25. yogayuktatA 26. vedanA adhisahana 27 mAraNAMtika adhisana samadRSTi pUrvaka vicarate hue bhI yadi kadAcit mana ( saMyama se) bAhara nikala jAe to yaha vicAra kare ki vaha merI nahIM hai aura na maiM hI usakA hUM mumukSu usake prati hone vAle viSayarAga ko dUra kre| kAmavijaya aura bhAvasamAdhi prApta karane ke upAya * AtApanA * dveSa kA uccheda 4. bhramaNa ke ekArthaka 0 saukumArya kA tyAga 0 rAga kA vinayana | pavvaie aNagAre pAsaMDI caraka tAvase bhikkhu parivAyae ya samaNe NiggaMthe saMjae mutte // tiNNe NeyA davie muNI ya khaMte ya daMta virae ya / he tIrI viya havaMti samaNassa NAmAI // (dani 65, 66 ) 616 0 pravrajita - gRhanirgata 0 anagAra gRharahita * pASaMDI - aSTakarma prAsAda kA baMsI 0 caraka - tapasyA kA AcaraNa karane vAlA tapasyA karane vAlA * tApasa 0 bhikSu bhikSAjIvI 0 parivAjaka pApa kA apaharaNa karane vAlA 0 samana - samAna mana vAlA 0 nirgrantha - bAhya Abhyantara granthi se zUnya * saMyata asA Adi se otaprota pramatta bhramaNa * mukta sneha Adi baMdhanoM se mukta 0 tIrNa - saMsAra sAgara ko tairane vAlA 0 netA - siddhi taka pahuMcAne vAlA 0 dravya - rAga-dveSa se zUnya * muni - sAvadya na bolane vAlA kSamAzIla * kSAnta 0 dAnta 0 virata * rUkSa prAnta rUvAsevI, sneha varjita * tIrArthI -- saMsAra sAgara se pAra - indriya aura kaSAyoM kA damana karane vAlA prANAtipAta Adi se virata 5. pramatta zramaNa jJAna AcAra meM pramatta sejjA dahA pAuraNaM me atthi, uppajjaI bhoktuM taheba pAuM / jANAmi jaM baTTaI Au ! ti ki nAma kAhAmi suraNa bhaMte ! // je ke ime pavvaie, niddAsIle pagAmaso / bhoccA pecyA muhaM subai pAvasamaNi ti vuccaI // ( u 17 / 2, 3) (guru ke dvArA adhyayana kI preraNA prApta hone para jo kahatA hai--) mujhe rahane ke lie acchA upAzraya mila rahA hai, kapar3A bhI mere pAsa hai, khAne-pIne ko bhI mila jAtA hai| AyuSman ! jo ho rahA hai, use maiM jAna letA huuN| bhaMte! phira meM bhUta kA adhyayana kara kyA karUMgA ? guru kahate haiM jo pravajita hokara bAra-bAra nIMda letA hai, khA-pIkara ArAma se leTa jAtA hai, vaha jJAnAcAra meM pramatta zramaNa hai /
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ zramaNa kI dinacaryA darzana AcAra meM pramatta AyariyauvajjhAyANaM, sammaM no apafsyre thaddhe, pAvasamaNi tti paDitappai / vuccaI | ( u 17/5) jo AcArya aura upAdhyAya ke kAryoM kI samyak prakAra se cintA nahIM karatA --unakI sevA nahIM karatA, jo bar3oM kA sammAna nahIM karatA, jo abhimAnI hotA hai, vaha darzanAcAra meM pramatta zramaNa hai / cAritra AcAra meM pramatta sammamANe pANANi, bIyANi hariyANi ya / asaMjae saMjayamannamANe, pAvasamaNi tti vuccaI // bahumAI pamuhare, thaddhe luddhe afroad | saMvibhAgI acitte, pAvasamaNi tti vuccaI // vAvaDe | sayaM gehaM paricajja, paragehaMsi nimitteNa ya vavaharaI, pAvasamaNi tti vuccaI // sannAi piNDaM jemei, necchaI sAmudAyiM / gihinisejjaM ca vAhei, pAvasamaNi tti vuccaI // ( u 17/17-19 ) jo AcArya ko chor3a dUsare dharma-sampradAyoM meM calA jAtA hai, jo chaha mAsa kI avadhi meM eka gaNa se dUsare gaNa meM saMkramaNa karatA hai, jisakA AcaraNa nindanIya hai, jo apanA ghara chor3akara ( pravrajita hokara ) dUsaroM ke ghara meM vyApRta hotA hai, unakA kArya karatA hai, jo zubhAzubha batAkara dhana kA arjana karatA hai, jo apane jJAtijanoM ke gharoM meM bhojana karatA hai kintu sAmudAyika bhikSA karanA nahIM cAhatA, jo gRhastha kI zayyA para baiThatA hai, vaha vIryAcAra meM pramatta zramaNa ( u 176,11) 1 dvIndriya Adi prANI tathA bIja aura mardana karane vAlA, asaMyamI hote hue bhI saMyamI mAnane vAlA cAritrAcAra meM pramatta hai / 617 hariyAlI kA apane Apako zramaNa hotA bhakta-pAna jo bahuta mAyAvI, vAcAla, abhimAnI, lAlacI, indriya aura mana para niyaMtraNa na rakhane vAlA, Adi kA saMvibhAga na karane vAlA aura guru Adi se prema na rakhane vAlA hotA hai, vaha cAritrAcAra meM pramatta zramaNa hai / tapa AcAra meM pramatta dudahI vigaIo, AhArei abhikkhaNaM / a ya tavakamme, pAvasamaNi tti vuccaI || atyaMtammiya sUrammi, AhArei abhikkhaNaM / coio paDicoei, pAvasamaNi tti buccaI // ( u 17/15,16) jo dUdha, dahI Adi vikRtiyoM kA bAra-bAra AhAra karatA hai aura tapasyA meM rata nahIM rahatA, jo sUrya ke udaya se lekara asta hone taka bAra-bAra khAtA rahatA hai tathA 'aisA nahIM karanA cAhie - isa prakAra sIkha dene vAle ko kahatA hai ki tuma upadeza dene meM kuzala ho, karane meM nahIM, vaha tapa AcAra meM pramatta zramaNa hai / vIrya AcAra meM pramatta AyariyapariccAI, parapAsaMDasevae / gANaMgaNie dubbhUe, pAvasamaNi tti buccaI | zramaNa apramatta zramaNa appamatta saMjatA jiNakappiyA parihAravisuddhiyA ahAlaMdiyA paDimA paDivaNNagA ya ete satatovayogovauttaNato appamattA / gacchavAsiNo puNa pamattA, kaNDui aNuvayogasaMbhavatAto | ahavA gacchavAsI NiggatA ya pamattA vi appamattA vibhavaMti pariNAmavasao / ( nandIcU pR 22 ) jinakalpika, parihAravizuddhika, yathAlandika aura pratimA pratipanna - ye saMyata apramatta hote haiM, satata upayoga upayukta ( jAgarUka ) hote haiM / gacchavAsI satata upayoga upayukta nahIM hone ke kAraNa prAyaH pramatta hote haiM / athavA gacchavAsI aura gacchanirgataye donoM prakAra ke bhramaNa pariNAmadhArA ke AdhAra para pramatta aura apramatta hote haiM / 6. zramaNa kI dinacaryA puvvilaMmi caubbhAe, Aiccami samuTThie / bhaMDayaM paDilehitA, vaMdittA ya tao guruM // pucchejjA paMjaliuDo, ki kAyavvaM mae ihaM ? | icchaM nioiDaM bhaMte ! veyAvacce va sajjhAe | veyAvacce niutteNa, kAyavvaM agilAyao / sajjhAe vA niutteNa savvadukkhavimokkhaNe // ( u 26 8-10 ) sUrya ke udaya hone para dina ke prathama prahara ke prathamacaturtha bhAga meM bhANDa - upakaraNoM kI pratilekhanA kare / tadanantara guru ko vandanA kara, hAtha jor3akara pUche- aba
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ zramaNa zayanavidhi mujhe kyA karanA cAhie ? bhaMte ! maiM cAhatA hUM ki Apa rAtri ke prathama prahara meM saba sAdhu svAdhyAya karate haiN| mujhe vaiyAvRttya yA svAdhyAya meM se kisI eka kArya meM prathama aura dUsare prahara meM gItArtha sAdhu, tIsare prahara meM niyukta kreN| __ AcArya tathA caturtha prahara meM pUnaH saba sAdhu svAdhyAya vaiyAvRttya meM niyukta kie jAne para aglAna bhAva se karate haiM / (dra. kAlapratilekhanA) vaiyAvRttya kare athavA sarva duHkhoM se mukta karane vAle svA- porisIe cautthIe, kAlaM tu paDilehiyA / dhyAya meM niyukta kie jAne para aglAna bhAva se svAdhyAya sajjhAyaM tao kujjA, aboheMto asaMjae / kre| porisIe caubbhAe, vaMdiUNa tao guruM / paDhama porisiM sajjhAyaM bIyaM jhANaM jhiyAyaI / paDikkamittu kAlassa, kAlaM tu paDilehae / / taiyAe bhikkhAyariyaM pUNo cautthIe sajjhAyaM / / Agae kAyavossagge, savvadukkhavimokkhaNe / / (u 26 / 12) kAussaggaM tao kUjjA, savvadukkhavibhokkhaNaM / / prathama prahara meM svAdhyAya aura dUsare meM dhyAna kre| (u 26444-46) tIsare meM bhikSAcarI aura cauthe meM puna: svAdhyAya kare / cauthe prahara meM kAla kI pratilekhanA kara asaMyata cautthIe porisIe, nikkhivittANa bhAyaNaM / vyaktiyoM ko na jagAtA haA svAdhyAya kre| cauthe prahara sajjhAyaM tao kUjjA, savvabhAvavibhAvaNaM / / ke caturtha bhAga meM guru ko vandanA kara, kAla-pratikramaNa porisIe caubbhAe, vaMdittANa tao guruM / kara (svAdhyAya kAla se nivatta hokara) kAla kI pratipaDikka mittA kAlassa, sejjaM tu paDilehae // lekhanA kare / kAyotsarga kA samaya Ane para sarva duHkhoM pAsavaNuccArabhUmi ca, paDile hijja jayaM jii| se mukta karane vAlA kAyotsarga kare / kAussaggaM tao kujjA, savvadukkhavimokkhaNaM // 7. zayanavidhi (u 26 / 36-38) porisiApunchaNayA sAmAiya ubhayakAyapaDilehA / cauthe prahara meM bhAjanoM ko pratilekhanapUrvaka bAMdhakara sAhaNia duve paTTe pamajja bhUmi jao pAe / rakha de, phira sarva bhAvoM ko prakAzita karane vAlA svAdhyAya aNujANaha saMthAraM bAhuvahANeNa vAmapAseNaM / kre| kukkuDipAyapasAraNa ataraMta pamajjae bhUmi // __ cauthe prahara ke caturtha bhAga meM pauna pauruSI bIta jAne saMkoe saMDAsaM uvvattaMte ya kAyapaDilehA / para svAdhyAya ke pazcAt guru ko vandanA kara, kAla kA davAIuvaogaM NissAsaniraMbhaNAloyaM // pratikramaNa kara (svAdhyAyakAla se nivRtta hokara) zayyA (oni 204-206) kI pratilekhanA kre| AcArya ke samIpa jAkara ziSya nivedana kare-bhaMte ! yatanAzIla yati phira prasravaNa aura uccArabhUmi kI prathama prahara vyatIta ho gayA hai, aba mujhe saMstAraka para pratilekhanA kre| tadanantara sarva duHkho se mukta karane vAlA jAne-sone kI AjJA deN| phira tIna bAra sAmAyika pATha kAyotsarga kre| kA uccAraNa kara zayana kre| paDhamaM porisiM sajjhAyaM, vIyaM jhANaM jhiyaayii| bhajA kA upadhAna kara vAma pArzva se zayana kre| pairoM taiyAe niddamokkhaM tu, cautthI bhujjo vi sajjhAyaM // ko kukkuTI kI taraha pahale AkAza meM phailaaye| yadi aisA (u 26 / 18) karane meM samartha na ho to bhUmi kA pramArjana karake bhUmi para rAtri ke prathama prahara meM svAdhyAya, dUsare meM dhyAna, sthApita kare / yadi pUna: pairoM kA saMkoca karanA ho to tIsare meM nIMda aura cauthe meM pUnaH svAdhyAya kare / Urusandhi kA pramArjana kre| svAdhyAya-krama ajayaM sayamANo u, pANabhUyAiM hiMsaI / sabvevi paDhamajAme donni u vasabhA u AimA jAmA / baMdhaI pAvayaM kamma, taM se hoi kaDuyaM phalaM / / taio hoi gurUNaM cautthao hoi samvesi / / (da 4 / gAthA 4) (oni 660) AuMTaNa-pasAraNAdisU paDilehaNapamajjaNa akaritassa
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ zayyA-aticAra-pratikramaNa zramaNa pakAmaNikAmaM ratti divA ya suyntss| (daacU pR 92) saMstAraka bichAne aura pAtra rakhane meM bIsa aMgula kA ayatanApUrvaka sone vAlA asa aura sthAvara jIvoM kI antara avazya honA caahie| hiMsA karatA hai| usase pApa karma kA baMdha hotA hai / vaha do hatthA ya abAhA niyamA sAhussa saahuuo| usake lie kaTu phala vAlA hotA hai| (oni 227) ayatanA yA asaMyama se sone kA artha hai--pratilekhana sote samaya eka sAdhu dUsare sAdhu se saTakara na soye pramArjana kiye binA hAtha-paira Adi kA saMkoca-vikoca -kama se kama do hAtha kI dUrI rahe / karanA / prakAmazayyA-nikAmazayyA karanA, binA prayojana saMstAraka bhUmi dina-rAta meM bAra-bAra sonaa| jayaNaM kuvvaMto kummo iva guttidioniddAmokkhaM saMthAragabhUmitigaM AyariyANaM tu sesgaannegaa| karemANo AuMTaNapasAraNANi paDilehiya pamajjiya ruMdAe pupphainnA maMDaliA AvalI iyare / / krejjaa| (dajicU pR 160) (oni 202) yataM svapet - samAhito rAtrau prakAmazayyAdi AcArya ke tIna saMstAraka bhUmiyAM hotI haiM ..... parihAreNa / (dahAva pa 157 1. nivAta 2. pravAta 3. nivAta-pravAta / saMyamapUrvaka sone kA artha hai-karma kI bhAMti muni ke lie eka saMstAraka bhUmi hotI hai| guptendriya ho sonA / karavaTa badalate samaya, hAtha-paira saMstAraka bhUmi yadi vistIrNa ho to bikhare hue phailAte samaya zayyA kA pratilekhana-pramArjana krnaa| puSpoM kI taraha zayana kre| vasati yadi choTI ho to samAhitacitta ho rAtri meM prakAma zayyA Adi kA madhya meM pAtra Adi rakhakara maNDalI ke pAvaM meM zayana parihAra krnaa| kare / yadi vasati pramANayukta ho to paMktibaddha zayana kre| addhANaparissaMto gilANavuDDhA aNuNNavettANaM / ' (obhA 156) zayyA-aticAra-pratikramaNa jo muni vihAra se parizrAMta ho gayA ho, vRddha ho, icchAmi paDikkamiuM pagAmasejjAe nigAmasejjAe rogI ho, vaha mUni AcArya se AjJA lekara dina meM bhI uvvaTTaNAe parivaTTaNAe AuMTaNAe pasAraNAe chappaiyaso sakatA hai, anyathA nhiiN| saMghaTTaNAe kUie kakkarAie chIe jaMbhAie Amose sasara(nIMda lene kA upayuktakAla rAta hai| yadi rAta meM kkhAmose, AulamAulAe soyaNavattiyAe itthIvipparipUrI nIMda na Ae to prAta:kAla bhojana se pUrva soe| yAsiAe diTThivippariyAsiAe maNavippariyAsiAra rAta meM jAgane se rUkSatA aura dina meM sone se snigdhatA pANabhoyaNavippariyAsiAe, tassa micchAmi dukkaDaM / paidA hotI hai / parantu dina meM baiThe-baiThe nIMda lenA na rUkSatA (Ava 4 / 5) paidA karatA hai aura na snigdhatA / yaha svAsthya ke lie maiM pratikramaNa karanA cAhatA hUM-atimAtra nIMda lene lAbhaprada hai| meM, jaba icchA haI taba nIMda lene meM yA bAra-bAra nIMda yathAkAlamato nidrAM, rAtrau seveta sAtmataH / lene meM, uThane-baiThane meM, karavaTa lene meM, zarIra ko asAtmyAd jAgarAdadhaM prAtaH svapyAdabhuktavAn / sikor3ane-phailAne meM, jaM ko idhara-udhara karane meM, nIMda meM rAtrI jAgaraNaM rUkSaM, snigdhaM prasvapnaM divA / bolane aura dAMta pIsane meM, chIMka aura jamhAI lene meM, arUkSamanabhisyandi, vAsInapracalAyitam // kisI kA sparza karane meM tathA sacittarajayukta vastu kA -aSTAMgahRdaya 7 / 55,65) sparza karane meM aticAra kiyA ho, svapnahetuka AkulatamhA pamANajuttA ekkekkassa u tihtthsNthaaro| vyAkulatA, strIviSayaka kAmarAga, dRSTi rAga, manorAga bhAyaNasaMthAraMtara jaha vIsaM aMgulA huMti // aura khAne-pIne ke viyaSa meM anyathA bhAva kiyA ho to (oni 226) usase saMbaMdhita merA duSkRta niSphala ho| eka sAdhu ke saMstAraka kA pramANa hai tIna hAtha /
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ zramaNa 620 vihAravidhi : naukalpI vihAra 12 // 8. vihAravidhi : naukalpI vihAra sAtha, anyathA akelA hI vihAra kre| anya sAMbhojika saMvaccharaM cAvi paraM pamANaM, glAna kI paricaryA kI vidhi yaha hai ki paricAraka dUsarI bIyaM ca vAsa na tahiM vsejjaa| . vasati meM rahakara paricaryA kare / suttassa maggeNa carejja bhikkhU, vihAra karane ke kAraNa suttassa attho jaha ANavei / / cakke thabhe paDimA jammaNa nikkhamaNa nANa nivvaanne| saMbacchara iti kAlaparimANaM, taM puNa Neha bArasamA- saMkhaDi vihAra AhAra uvahi taha snnddhaae|| sigaM saMbajjhati kiMtu varisArattacAtummAsitaM / sa eva ete akAraNA saMjayassa asamatta tadubhayassa bhave / jettttoggho| te ceva kAraNA puNa gIyatthavihAriNo bhaNiA // .."bitiyaM ca vAsaM--bitiyaM tato aNaMtaraM, ca saddeNa (oni 119,120) tatiyamavi, jato bhaNitaM-'taM duguNaM duguNeNaM, apariharittA gItArtha ke vihAra ke heta Na vaTTati / ' (dacUlA 2 / 11 acU pR 267) dharmacakra, stUpa, pratimA, arhatoM kI janmabhUmi, jisa gAMva meM muni kAla ke utkRSTa pramANa taka raha dIkSAbhUmi, kevalajJAnabhUmi, nirvANabhUmi ko dekhane cukA ho arthAt varSAkAla meM cAturmAsa aura zeSa kAla meM / ke lie| eka mAsa raha cakA ho, vahAM do varSa (do cAturmAsa aura 0 saMkhaDI prakaraNa ke lie| do mAsa) kA antara kie binA na rahe / bhikSu sUtrokta 0 vihAra ke lie (sthAna-parivartana hetu) mArga se cale, sUtra kA artha jaisI AjJA de, vaise cale / 0 anukUla bhojana aura upadhi kI prApti ke lie muni ke lie naukalpI vihAra kA vidhAna hai- 0 darzanIya sthaloM ko dekhane ke liecAturmAsika varSAvAsa kA eka kalpa, zeSa ATha mAsa ke jo gItArtha hai, usake lie ye vihAra ke hetu haiN| ATha klp| lekina jo agItArtha hai, usake lie ye kAraNa nahIM nikkha viuM kiikamma dIvaNa'NAbAha pucchaNA shaao| haiM-use ina kAraNoM se vihAra nahIM karanA gelaNNa visajjaNayA avisajjuvaesa dAvaNayA / / caahie| (oni 68) vihAra ke adhikArI yAtrA karatA huA muni jaba apane sAMbhojika sAdhuoM gIyattho ya vihAro biio gIyatthamIsio bhnnio| se mile taba sabase pahale apane pAtra Adi sAMbhogika ke etto taiya vihAro nANunnAo jiNavarehiM / / hAtha meM dekara ratnAdhika ko bandanA kare / saMjamaAyavirAhaNa nANe taha daMsaNe caritte a / 0 Ane kA uddezya spaSTa kre| ANAlova jiNANaM kuvvai dIhaM tu saMsAraM // 0 donoM paraspara sukhapRcchA kreN| (oni 121,122) * vihAra kare to vahAM sthita muni pahuMcAne jaaeN| do vihAra anujJAta haiM --- 0 yadi vahAM glAna ho to apane ko sevA ke lie 1. gItArtha sAdhu (bahuzruta, sUtra-artha kA jnyaataa)| prastuta kre| 2. gItArtha ke sAtha anya sAdhu / 0 glAna ke lie auSadha Adi kI saMyojanA karane tIsarA vihAra arhatoM dvArA prajJapta nahIM hai| vAlA na ho to svayaM usakI saMyojanA kare aura svayaM gItArtha yA gItArtha kI nizrA meM ina do ke usakI vidhi batalAkara vihAra kre| atirikta agItArtha akelA vihAra karane vAlA muni paDhamAviyArajogaM nAuM gacche biijjae dinnnne| AtmavirAdhanA, saMyamavirAdhanA aura jJAna, darzana, cAritra emeva aNNasaMbhoiyANa aNNAi vasahIe / kI virAdhanA karatA hai| vaha bhagavAn kI AjJA kA lopa (oni 71) karatA hai aura apane bhava-bhramaNa ko dIrgha karatA hai| glAna muni apane lie prAtarAza lAne tathA utsarga- gamana-mArga kA nirdhAraNa bhUmi jAne meM samartha ho jAe-yaha jAnakara paricAraka puDhavidae ya puDhavie udae puDhavitasa bAlakaMTA y| muni vahAM se vihAra kare, dUsarA sahAyaka ho to usake puDhavivaNassaikAe te ceva u puDhavie kamaNaM / /
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ zramaNa zrAmaNya kI duzcaratA puDhavitase tasarahie niraMtaratasem pUDhavie ceva / taTa para Ane ke bAda eka paira ko jala meM dUsare para AuvaNassaikAe vaNeNa niyamA vaNaM udae // ko AkAza meM-Upara uThAkara rkhe| teUvAuvihUNA evaM sesAvi svvsNjogaa| jaba pAnI bhara jAye taba use sUkhI bhUmi para rkhe| naccA virAhaNadugaM vajjato jayasu uvautto // dUsare paira ko rakhane kI bhI yahI vidhi hai phira vaha tIra (oni 43-45) para kAyotsarga kre| yAtrApatha meM yadi do mArga haiM--jalamArga aura sacitta navi pUrao navi maggao majjhe ussagga pnnnnviisaau| pRthvImArga to muni ko pRthvImArga se jAnA cAhie, jala- daiudayaM tuMbesu a esa vihI hoI saMtaraNe // mArga se nahIM, kyoMki jala meM trasa aura vanaspati- ye (oni 38) donoM prakAra ke jIva hote haiN| sacitta pRthvI-mArga aura naukA ke taTa para pahuMca jAne para muni sabase pahale na vanaspatimArga kI yugapat prApti hone para pRthvI ke mArga se utre| saba yAtriyoM ke utara jAne ke bAda na utare, jAnA caahie| sacitta pRthvImArga aura trasajIvoM se| kintu kucheka yAtriyoM ke utara jAne para muni naukA se niraMtara saMkUla mArga kI prApti hone para pRthvI ke mArga se utara jAe / phira taTa para khar3A rahakara paccIsa zvAsocchagamana karanA caahie| vAsa kA kAyotsarga kare / dRti (mazaka), choTI naukA jala aura vanaspati ke mArga kI yugapat prApti hone para vanaspati ke mArga se jAnA cAhiye, jalamArga se nahIM, tathA tuMbe se jala-taraNa kI bhI yahI vidhi hai| kyoMki jala meM vanaspati kI niyamA hai| aNieyavAso samuyANacariyA annAyauMchaM pairikkayA ya / tejaskAya aura vAyukAya ko chor3akara zeSa sabake sAtha saba kAya kA saMyoga ho sakatA hai| ata: muni ko Atma appovahI kalahavivajjaNA ya virAdhanA aura saMyama virAdhanA se rahita mArga se gamana meM vihAracariyA isiNaM pasatthA / (dacUlA 2 / 5) upayukta hokara gamana karanA caahie| aniketavAsa (gRhavAsa kA tyAga), samudAnacaryA jala-saMtaraNa vidhi (aneka kuloM se bhikSA lenA), ajJAta kuloM se bhikSA asai gihi nAliyAe ANakkheuM pUNo'vi paDiyaraNaM / / lenA, ekAntavAsa, upakaraNoM kI alpatA aura kalaha kA egAbhoga paDiggaha kei savvANi na ya puro|| varjana-yaha vihAra-caryA (jIvana-caryA) RSiyoM ke lie (oni 36) prazasta hai| gahastha ke abhAva meM muni svayaM nAlikA (apane zarIra-pramANa se cAra aMgula bar3I yaSTi) ke dvArA nadI ke 6. zrAmaNya kI duzcaratA jAvajjIvamavissAmo, guNANaM tu mhaabhro| jala kA mApana karatA hai aura apane upakaraNoM ke pAsa lauTa AtA hai / phira vaha apane upakaraNoM ko aura sabhI guruo lohabhAro vva, jo puttA ! hoi duvvaho / / pAtroM ko bAMdhatA hai| yaha nadI-saMtaraNa kI sAmAnya vidhi AgAse gaMgasou vva, paDisoo bva duttro| hai| yadi nadI ko nokA se pAra karanA hai to muni naukA bAhAhi sAgaro ceva, tariyavvo guNoyahI // vAluyAkavale ceva, nirassAe u meM pahale na car3he / kucha yAtriyoM ke car3hane ke bAda cddh'e| sNjme| sAgAraM saMvaraNaM ThANatiraM prihrittu'naabaahe| asidhArAgamaNaM ceva, dukkaraM cariuM tavo / ThAi namokkAraparo tIre jayaNA imA hoi / / ahIvegaMtadiTThIe, caritte putta ! duccare / (oni 37) javA lohamayA ceva, cAveyavA sudukkaraM / / muni naukA ArohaNa ke samaya pratyAkhyAna (sAgArI jahA aggisihA dittA, pAuM hoi sudukkaraM / anazana) karatA hai / naukA meM Age, pIche yA madhya meM taha dukkaraM kareuM je, tAruNNe samaNattaNaM / / nahIM baiThatA, eka pAzvaM meM apramatta ho baiThatA hai aura jahA dukkhaM bhareuM je, hoi vAyassa kotthlo| namaskAra mahAmaMtra ke japa meM lIna ho jAtA hai| tahA dukkhaM kareuM je, kIveNaM samaNattaNaM / / ego jale thalego nippagale tIramussaggo / " jahA tulAe toleu, dukkaraM maMdaro girii| (obhA 34) tahA nihuyaM nIsaMkaM, dukkaraM samaNattaNaM / /
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ zramaNa 622 zramaNa kI avahelanA ke pariNAma jahA bhuyAhiM tariuM, dukkaraM rayaNAgaro / praveza kara jAtA hai vaise hI jo AhAra kA svAda tahA aNuvasaMteNaM, dukkaraM dmsaagro|| lie binA usako nigala jAtA hai| (u 19 / 35-42) 0 jo giri kI bhAMti nizcala hotA hai. zIla meM rAjakUmAra mRgApUtra ne mAtA-pitA se jaba pravrajyA aDola hotA hai| kI anumati mAMgI taba unhoMne zrAmaNya kI duzcaratA 0 jo agni kI bhAMti tejasvI hotA hai| batAte hue kahA-putra ! zrAmaNya meM jIvana paryanta vizrAma 0 jo sAgara kI bhAMti gaMbhIra-jJAna-darzana tathA nahIM hai / yaha guNoM kA mahAn bhAra hai| bhArI bharakama __cAritra meM nipuNa hotA hai| loha-bhAra kI bhAMti ise uThAnA bahuta hI kaThina hai| 0 jo gamana kI bhAMti nirAlaMba hotA hai| AkAza gaMgA ke srota, prati-srota aura bhujAoM se 0 jo taru kI bhAMti sama hotA hai, chedana-bhedana meM sAgara ko tairanA jaise kaThina kArya hai vaise hI guNodadhisaMyama ko tairanA kaThina kArya hai| sama rahatA hai| 0 jo bhramara kI bhAMti aniyatavRtti hotA hai| saMyama bAla ke kora kI taraha svAda-rahita hai / tapa 0 jo mRga kI bhAMti saMsArabhaya se udvigna hotA hai| kA AcaraNa karanA talavAra kI dhAra para calane jaisA 0 jo pRthvI kI bhAMti sarvasaha hotA hai| putra ! sAMpa jaise ekAnadRSTi se calatA hai, vaise 0 jo kamala kI bhAMti nirupalepa hotA hai| ekAgradRSTi se cAritra kA pAlana karanA bahuta hI kaThina * jo sUrya kI bhAMti sva-para prakAzI hotA hai| kArya hai / lohe ke yavoM ko cabAnA jaise kaThina hai vaise hI 0 jo vAyu kI bhAMti apratibaddhavihArI hotA hai| cAritra kA pAlana karanA kaThina hai| 0 jo viSa kI bhAMti sarvarasAnupAtI hotA hai| jaise prajvalita agni-zikhA ko pInA bahuta hI kaThina 0 jo tinisa vRkSa kI bhAMti namanazIla hotA hai| kArya hai vaise hI yauvana meM zramaNa dharma kA pAlana karanA * jo vaMjula vRkSa kI bhAMti viSa kA upazamana karane kaThina hai| vAlA hotA hai| jaise vastra ke thaile ko havA se bharanA kaThina * jo kaNavIra kI bhAMti spaSTa hotA hai| kArya hai vaise hI satvahIna vyakti ke lie zramaNadharma kA * jo utpala kI bhAMti zIla saurabha se yukta hotA pAlana karanA kaThina kArya hai| jaise meru parvata ko tarAjU se tolanA bahuta hI kaThina * jo bhramara kI bhAMti anuparodha vRtti vAlA hotA kArya hai vaise hI nizcala aura nirbhaya bhAva se zramaNa-dharma kA pAlana karanA bahuta hI kaThina kArya hai| * jo uMdura kI bhAMti deza-kAlacArI hotA hai| jaise samudra ko bhujAoM se tairanA bahata hI kaThina * jo naTa kI bhAMti vividha rUpa vAlA hotA hai| kArya hai, vaise hI upazamahIna vyakti ke lie damarUpI samudra 0 jo kukkuTa kI bhAMti saMvibhAgI hotA hai| ko tairanA bahuta hI kaThina kArya hai| 0 jo Adarza (kAMca) kI bhAMti spaSTa hotA hai| 10. zramaNa : uraga, giri Adi upamAeM (daacU pR 36,37) uraga giri jalaNa sAgara gagaNa tarugaNasamo ya jo hoi| bhamara miga dharaNi jalaruha ravi pavaNasamo yato smnno|| 11. zramaNa kI avahalanA ke pariNAma visa tiNisa vAu baMjula kaNavIruppalasameNa samaNeNa / giri nahehiM khaNaha, ayaM daMtehiM khAyaha / bhamaruMdura NaDa kukkuDa adAgasameNa bhavitavvaM // jAyateyaM pAehi haNaha, je bhikkhaM avamannaha / / (dani 63,64) AsIviso uggatavo mahesI 0 jo sarpa kI bhAMti ekAgradRSTi hotA hai, ghoravvao ghoraparakkamo y| jo sarpa kI bhAMti parakRta-AvAsa meM rahatA hai agaNi va pakkhaMda payaMgaseNA tathA jaise sarpa bila kA sparza kie binA usameM je bhikkhuyaM bhattakAle vaheha / /
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ agAra dharma : zrAvaka dharma 623 zrAvaka sIseNa evaM saraNaM uveha 1. zrAvaka kauna ? samAgayA savvajaNeNa tubbhe / ye abhyupetasamyaktvAH pratipannANuvratA api pratidivasaM jai icchaha jIviyaM vA dhaNaM vA loga pi eso kuvio DahejjA / / yatibhyaH sAdhUnAmagAriNAM cottarottaraviziSTaguNapratipatti (u 12126-28) hetoH sAmAcArI zaNvanti te zrAvakA: / (nandImava pa 44) eka bAra muni harikezabala eka mAsa tapa ke pAraNe jo samyagdRSTi haiM, jo aNavratI haiM, jo uttarottara ke dina bhikSA ke lie yajJamaNDapa meM ge| vahAM brAhmaNa- viziSTa guNoM kI prAti ke lie pratidina yatijanoM se kumAroM ne muni kI avahelanA kI, taba purohita-patnI sAdhu aura gRhastha kI sAmAcArI ko sunate haiM, ve zrAvaka bhadrA ne kahA--bhikSu kA apamAna karanA nakhoM se parvata haiN| ko kuredanA hai, dAMtoM se lohe ke cane cabAnA hai, pairoM se 2.zrAvakatva kI prApti kA heta agni ko rauMdanA hai| carittAcarittaM puNa khaovasamite ceva, kasAyaTThagodayayaha maharSi AzIviSa labdhi se sampanna hai| ugra kkhae saduvasame ya / paccakkhANakasAyasaMjalaNacaukkatapasvI hai / ghoravratI aura ghora parAkramI hai| bhikSA ke / desaghAtiphaDagodaye NokasAyaNavagassa jahA-saMbhavodaye ya / samaya tuma isa bhikSu ko vyathita kara pataMgasenA kI bhAMti (AvacU 1 pR98) agni meM jhaMpApAta kara rahe ho| yadi tuma jIvana aura dhana udayaprApta anantAnubandhI kaSAyacatuSka aura apratyAcAhate ho to saba milakara, zira jhukAkara isa muni kI khyAnakaSAyacatuSka kA kSaya tathA vidyamAna kA upazama zaraNa meM aao| kupita hone para yaha samUce saMsAra ko hone para cAritrAcAritra (dezavirata) prApta hotA hai / bhasma kara sakatA hai| isameM pratyAkhyAnakaSAya-catuSka aura saMjvalanakaSAya-catuSka zrAvaka-samyagdRSTi / vrata kA AcaraNa karane ke dezaghAti spardhakoM kA udaya tathA nokaSAya kA ythaavaalaa| saMbhava udaya rahatA hai| 1.zrAvaka kauna ? 3. agAra dharma : zrAvaka dharma 2. dhAvakatva kI prApti kA hetu agArasAmAiyassa ...."aMgANi bArasavidho sAvaga3. agAradharma : zrAvaka dharma dhammo / (ucU pR 139) 0 agAra sAmAyika ke aMga agAra sAmAyika kA artha hai-bAraha prakAra kA 4. zrAvaka ke bAraha vrata aura aticAra zrAvaka dharma / *saMlekhanA vrata (dra. saMlekhanA) agAra sAmAyika ke aMga * zrAvaka : viratAvirata guNasthAna (i. guNasthAna) samaNovAsagadhammassa mUlavatthaM sammatta......"paMca * zrAvaka meM dezavirati sAmAyika (dra. sAmAyika) | aiyAravisuddhaM aNuvvaya-guNavvayAiM ca abhiggA annevi * dezavirati sAmAyika kA kAla, (dra. sAmAyika) | paDimAdao viseskrnnjogaa| (Ava pari pR 23) sthiti, kSetra zrAvakadharma kA mUla samyaktva hai| zrAvaka usakA 5. dezavirati sAmAyika ke paryAyavAcI niraticAra pAlana karatA hai| vaha aNuvrata aura guNavata 6. zrAvaka ke prakAra dhAraNa karatA hai tathA abhigraha, pratimA Adi vizeSa 7. zrAvaka ke pratyAkhyAna : unacAsa bhaMga yogoM kI ArAdhanA karatA hai| do karaNa tIna yoga se pratyAkhyAna agArIsAmAiyaMgAI saDDhI kAeNa phAsae / " 0 maukoTi pratyAkhyAna sAmAyikaM -samyaktvazrutadezaviratirUpaM, tasyAGgAni8. sAdhu aura dhAvaka meM aMtara niHzaGkatAkAlAdhyayanANuvratAdirUpANi agArisAmA* zrAvaka : bAlapaMDita maraNa (dra. maraNa) yikAGgAni / (u 5 / 23 zAvR pa 251) * upAsaka-pratimA (dra. pratimA) agAra sAmAyika ke tIna prakAra haiM---1. samyaktva * zrAvaka aura dhyAna (dra. dhyAna) 2. zruta aura 3. dezavirati /
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAvaka 624 zrAvaka ke bAraha vrata... agAra sAmAyika ke aMga haiM-ni:zaMkatA, kAlA- kisI para Aropa lagAnA / dhyayana, aNavata Adi / 2. rahasyAbhyAkhyAna-rahasyapUrNa vRtta ke AdhAra para 4. zrAvaka ke bAraha vrata aura aticAra Aropa lagAnA / 1: sthUlaprANApipAta viramaNa 3. svadAramaMtrabheda--apanI patnI ke rahasya ko prakaTa krnaa| thalagapANAivAyaM samaNovAsao paccakkhAi, se| 4. mRSopadeza-mithyA mArga-darzana karanA / pANAivAe duvihe paNNa te, taM jahA-saMkappao a AraM 5. kuTalekhakaraNa-jAlI hastAkSara aura dastAveja bhao a| tattha samaNovAsao saMkappao jAvajjIvAe taiyAra krnaa| paccakkhAi, no aarNbho| thalagapANAivAyaveramaNassa 3. sthUlamavattAdAna viramaNa samaNovAsaeNaM ime paMca aiyArA jANiyavvA, taM jahAbaMdhe vahe chavicchee aibhAre bhttpaannvcche| thUlagaadattAdANaM samaNovAsao paccakkhAi, se (Ava pari 21) adinnAdANe duvihe paNNatte, taM jahA-sacittAdattAdANe zramaNopAsaka sthUla prANAtipAta kA pratyAkhyAna acittAdattAdANe a / thUlAdattAdANaveramaNassa samaNovAsakaratA hai| prANAtipAta do prakAra kA hai--saMkalpajA eNaM ime paMca aiyArA jANiyabvA, taM jahA ---- tenAhaDe aura aarmbhjaa| zramaNopAsaka saMkalpajA hiMsA kA takkarapaoge viruddharajjAikkamaNe kuDatula-kuDamANe jIvanaparyanta pratyAkhyAna karatA hai, ArambhajA hiMsA kA tppddiruuvgvvhaare| (Ava pari 121) nhiiN| zramaNopAsaka sthUla adattAdAna kA pratyAkhyAna karatA ___ sthUla prANAtipAta viramaNa ke pAMca aticAra hai- hai| adattAdAna do prakAra kA hai-sacittaadattAdAna, 1. baMdha-manuSya, pazu Adi ko gADha baMdhana se baaNdhnaa| acittaadattAdAna / 2. vadha-lAThI Adi se prahAra karanA / sthala adattAdAna viramaNa ke pAMca aticAra haiM3. chaviccheda-aMga-bhaMga krnaa| 1. stenAhRta -cora dvArA curAI haI vastu lenaa| 4. atibhAra-atibhAra lAdanA / 2. taskara prayoga --corI karane meM sahayoga denaa| 5. bhaktapAnavyavaccheda-bhojana-pAnI (AjIvikA) kA 3. viruddharAjyAtikrama-rAjyaniSiddha vastuoM kA viccheda krnaa| ___AyAta-niryAta krnaa| 2. sthUlamRSAvAda viramaNa 4. kUTatola-kUTamAna-jhUThA tola-mApa krnaa| thalagamusAvAyaM samaNovAsao paccakkhAi, se ya 5. tatpratirUpaka vyavahAra - asalI vastu ke sthAna para musAvAe paMcavihe paNNatte, taM jahA-kannAlIe gavAlIe nakalI vastu denA / bhomAlIe nAsAvahAre kUDasakkhijje / balagamUsAvAyavera- 4. svadArasantoSa maNassa samaNovAsaeNaM ime paMca aiyArA jANiyavvA, taM paradAragamaNaM samaNovAsao paccakkhAi sadArasaMtosaM jahA-sahassabbhakkhANe rahassabbhakkhANaM sadAramatabhee vA paDivajjai, se ya paradAragamaNe duvihe paNNatte, taM jahAmosuvaese kuuddlehkrnne| (Ava pari pR 21) orAliyaparadAragamaNe veuvviyaparadAragamaNe / sadArazramaNopAsaka sthUla mRSAvAda kA pratyAkhyAna karatA saMtosassa samaNobAsaeNaM ime paMca aiyArA jANiyanvA, hai / mRSAvAda ke pAMca prakAra haiM taM jahA - aparigahiyAgamaNe 1. kanyAlIka-vara-vadhU saMbandhI jhUTha bolnaa| ittariyaparigahiyAgamaNe aNagakIDA paravIvAhakaraNe kAmabhogativvAbhilAse / 2. gavAlIka-pazu saMbandhI jhUTha bolanA / 3. bhUmi-alIka-bhUmi saMbandhI jhUTha bolnaa| (Ava pari pR 22) 4 nyAsApahAra-dharohara ko nakAranA / zramaNopAsaka paradAragamana kA pratyAkhyAna karatA hai, 5. kUTa sAkSI --jhUThI gavAhI denaa| svadArasaMtoSa svIkAra karatA hai / paradAragamana ke do sthUla mRSAvAda viramaNa ke pAMca aticAra haiM -- prakAra haiM---1. audArikaparadAragamana 2. vaikriyaparadAra1 sahasAbhyAkhyAna ----binA soce-samajhe akasmAt gamana /
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ karmAdAna 625 zrAvaka svadArasaMtoSa ke pAMca aticAra haiM ina tInoM dizAoM meM jAne kA parimANa karatA hai| 1. aparigRhItAgamana- vezyAgamana krnaa| digvata ke pAMca aticAra haiM2. itvarikaparigrahItAgamana-parastrI gamana karanA / 1. UrvadizA ke parimANa kA atikramaNa / 3. anaMgakrIDA-aprAkRtika maithuna sevana karanA / 2. adhodizA ke parimANa kA atikramaNa / - 4. paravivAhakaraNa- vyAvasAyika vatti se vivAha saMbaMdha 3. tiryadizA ke parimANa kA atikramaNa / ___jodd'naa| 4. eka dizA kA parimANa ghaTAkara, dUsarI dizA ke 5. kAmabhogatIvAbhilASA-kAmabhoga meM tIvra icchA parimANa kA vistAra karanA / krnaa| 5. dizA ke parimANa kI vismRti / 5. icchAparimANa 7. upabhoga-paribhoga parimANa ____ aparimiyapariggahaM samaNovAsao paccakkhAi icchAparimANaM uvasaMpajjai / se pariggahe duvihe paNNatte, taM uvabhogaparibhogavae duvihe paNNatte, taM jahA-- jahA--sacittapariggahe acittapariggahe ya / icchApari dAri. bhoaNao kammao a| bhoaNao samaNovAsaeNaM ime paMca mANassa samaNovAsaeNaM ime paMca adhyArA jANiyabvA. taM aiyArA jANiyavvA, taM jahA-sacittAhAre sacittapaDijahA-dhaNadhannapamANAikkame khittavatthapamANAikkame baddhAhAre appauliosahibhakkhaNayA tucchosahibhakkhaNayA hirannasuvaNNapamANAikkame dupayacauppayapamANAikkame duppulioshibhkkhnnyaa| (Ava pari pR 22) kuviypmaannaaikkme| (Ava pari pR 22) kA upabhoga-paribhoga do prakAra kA hai-1. bhojana kI zramaNopAsaka aparimita parigraha kA pratyAkhyAna apekSA se 2. karma kI apekSA se| bhojana kI apekSA se karatA hai, icchAoM kA parimANa karatA hai| parigraha ke do isa vrata ke pAMca aticAra hai| prakAra haiM-sacitta parigraha, acitta parigraha / 1. pratyAkhyAna ke uparAMta sacitta vastu kA AhAra krnaa| icchAparimANavata ke pAMca aticAra hai 2. pratyAkhyAna ke uparAMta sacittapratibaddha vastu kA 1. dhanadhAnyapramANAtireka-dhana aura dhAnya ke pramANa AhAra krnaa| __ kA atikramaNa krnaa| 3 apakva dhAnya kA AhAra karanA / 2. kSetravAstupramANAtireka-kheta aura ghara ke pramANa kA 4. asAra dhAnya kA AhAra karanA / atikramaNa krnaa| 5. ardha pakva dhAnya kA AhAra karanA / 3. hiraNyasuvarNapramANAtireka-hiraNya aura suvarNa ke pramANa kA atikramaNa karanA / karmAdAna 4. dvipadacatuSpadapramANAtireka naukara, pakSI, pazu Adi asAvadyajIvanopAyAbhAvepi teSAmatkaTajJAnAvaraNIyAdike pramANa kA atikramaNa krnaa| karmahetutvAdAdAnAni karmAdAnAni jJAtavyAni na samAcari5. kUpyapramANAtireka--gRhasAmagrI ke pramANa kA ati- tavyAni / (AvahAva 2 pR 226) kramaNa krnaa| kammao NaM samaNovAsaeNaM imAiM pannarasa kammA6. digvata dANAI jANiyabvAI, taM jahA-iMgAlakamme vaNakamme disivae tivihe paNNate-uDDhadisivae ahodisivae / sADIkamme bhADIkamme phoDIkamme daMtavANijje lakkhatiriyadisivae / disivayassa samaNovAsaeNaM ime paMca vANijje rasavANijje kesavANijje visavANijje jaMtapIlaNaaiyArA jANiyavvA, taM jahA-uDaDhadisipamANADakkame kamme nillaMchaNakamme davaggidAvaNayA saradahatalAyaahodisipamANAikkame tiriyadisipamANAikkame khitta- sosaNayA asiiposnnyaa| (Ava pari pR 22) vuDDhI saiaMtaraddhA / (Ava pari pR 22) AjIvikA ke niravadya sAdhana na hone para bhI digvata ke tIna prakAra haiM aMgArakarma Adi karmAdAna (vyavasAya) karaNIya nahIM haiN| Urva digvata, adho digvata, tiryaka digvata / zrAvaka inase jJAnAvaraNIya Adi karmoM kA utkRSTa baMdha hotA hai|
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAvaka karma ( pravRtti) kI apekSA zramaNopAsaka ke pandraha karmAdAna arthAt mahAn AraMbha ke sthAna haiM 1. aMgArakarma - agni ke mahAraMbha vAlA udyoga / 2 vanakarma vana kATane kA udyoga / 3. zAkaTakarma - vAhana kA udyoga / 4. bhATakakarma - bAhana ke dvArA mAla Dhone kA udyoga / 5. sphoTaka khadAna se khanija nikAlane kA udyoga / 6. daMtavANijya hAthIdAMta Adi kA vyavasAya / 7. lAkSAvANijya -- lAkha kA vyavasAya / 8. rasavANijya zarAba Adi kA vyavasAya / 9. kesavANijya bher3a Adi ke pAlana kA vyavasAya / - 10. viSavANijya - viSa kA vyavasAya / 11. yaMtra pIlana kolhU calAne kA udyoga / 12. nikhana karma - baila Adi ko napuMsaka banAne kA karma / 13. davAgnidApanatA - jaMgaloM ko jalAnA / 14. saradrahataDAgazoSaNa jalAzayoM ko sukhAnA | 15. asatIjanapoSaNa - murgIpAlana tathA hiMsra prANiyoM kA poSaNa / 2. pramAdAcaritapramAdapUrNa pravRtti / 3. tripradAna-zastra denA / 4. pApakarmopadeza hiMsA kA prazikSaNa denA / anarthadaNDa viramaNavrata ke pAMca aticAra haiM1. kaMda kAmoddIpaka kriyAeM / 2. kautkRSNa bhAMDa ceSTA - bhAMDa karanA, haMsor3a pravRttiyAM / kI bhAMti ceSTA 3. maukharya - vAcAlatA / - 4. saMyuktAdhikaraNa zastroM ke purje taiyAra karanA evaM unakA saMyojana karanA / 5. upabhoga- paribhogAtireka sImA se atirikta upabhoga- paribhoga karanA / 626 8. anarthadaNDa viramaNa - aNatthadaMDe cauvvihe paNNatte, taM jahA - avajjhANAyarie pamattAyarie sippayANe pAvakammobaese / aNatthadaMDaveramaNassa samaNovAsaeNaM ime paMca aiyArA jANi disivyayagahiyassa disAparimANassa paidiNaM pariyanvA, taM jahA --kaMdappe / kukkuie moharie saMjutAhigaraNe mANakaraNa desAvanAsivaM / desAvagAsiyassa samaNovAsaeNaM upabhogaparibhogAirege / ( Ava pari pR 22 ) ime paMca azvArA jANiyabvA taM jahA ANavaNappaoge anarthadaNDa cAra prakAra kA hai| pesavaNatyaoge saddANuvAe svANuvAe bahiyA puggalapakkheve | (Aya paripR23) dizAvrata meM dizA meM jAne kA jo parimANa kiyA hai, usakA pratidina saMkoca karanA dezAvakAzika vrata hai| usake pAMca aticAra haiM 1. apadhyAnAcarita- ArtadhyAna aura raudradhyAna se yukta pravRtti / 1. Anayanaprayoga - digvrata meM kSetra kI jo sImA kI ho, usase bAhara kI vastu maMgAnA / 2. preSyaprayoga - digvrata meM kSetra kI jo sImA kI ho, usase bAhara kI vastu maMgAne ke lie preSya ko bhejanA / dezAvakA zika 9. sAmAyika sAmAiyaM nAma sAvajjajogaparivajjaNaM niravajjajogapaDisevaNaM ca / sAmAiyassa samaNovasaraNaM ime paMca adhyArA jANi yavvA taM jahA maNaduSpaNihAne bahaduppaNihANe kAyaduppaNihANe sAmAiyassa saiakaraNayA sAmAiyassa aNavadviyassa karaNayA / ( Ava pari 22, 23) pa sAmAyika kA artha hai - sAvadya pravRtti kA parityAga aura niravadya pravRtti kA AcaraNa / sAmAyika ke pAMca aticAra haiM 1. mana kI asamyak pravRtti / 2. vacana kI asamyak pravRtti / 3. zarIra kI asamyak pravRtti 4. sAmAyika kI vismRti / 5. niyata samaya se pahale sAmAyika ko sampanna krnaa| sAmAiyammi u kae samaNo iva sAvao havai jamhA / eeNa kAraNeNaM bahuso sAmAdayaM kujjA // ( Avani 801 ) sAmAyika ke samaya dhAvaka bhI bhramaNa kI taraha hotA hai| isalie use aneka bAra sAmAyika karanI caahie| 10. dezAvakA zika - 3. zabdAnupAta divrata meM kSetra kI jo sImA kI ho, usase bAhara zabda kara kArya karavAnA / 4. rUpAnupAta - divrata meM kSetra kI jo sImA kI ho, usase bAhara aMgulI Adi kA saMketa kara kArya karavAnA |
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ dezavirati sAmAyika 5. bahiH pudgalaprakSepa - digvrata meM kSetra kI jo sImA kI ho, usase bAhara kisI vastu ko pheMkakara kArya krvaanaa| 11. pauSadhopavAsa posahovavAse cavvihe paNNatte, taM jahA AhAraposahe sarIrasakkAraposa he baMbhaceraposahe avvAvAraposahe / posahovavAsassa samaNovAsaeNaM ime paMca aiyArA jANivvA taM jahA - appaDile hiya - duppaDile hiya - sijjA saMthArae appamajjiya- duppamajjiya sijjAsaMthArae appa - Dile hiya- duppaDile hiya - uccArapAsavaNabhUmIo appamajjiya- duppamajjiya - uccArapAsavaNabhUmIo posahovavA - sassa samma aNaNupAlaNayA / ( Ava pari pR 23 ) pauSadhopavAsavrata ke cAra prakAra haiM- AhAra kA pauSadha, zarIra-satkAra kA pauSadha, brahmacarya pauSadha, pravRtti - varjanarUpa poSadha | pauSadhopavAsa vrata ke pAMca aticAra haiM-- 1. sthAna aura bichaune kA pratilekhana na karanA athavA samyak prakAra se na karanA / 2. sthAna aura bichaune kA pramArjana na karanA athavA samyak prakAra se na karanA / 3. uccAra- prasravaNa bhUmiyoM kA pratilekhana na karanA athavA samyak prakAra se na karanA / 4. uccAra-prasravaNa bhUmiyoM kA pramArjana na karanA athavA samyak prakAra se na karanA / 5. pauSadha-vrata kA samyak prakAra se pAlana na karanA / poSaNaM poSaH, sa ceha dharmmasya taM dhatta iti poSadhaH / dvayorapi sitetararUpayoH pakSayozcaturdazI pUrNamAsyAdiSu tithiSu apergamyamAnatvAdeka rAtramapi upalakSaNatvAcca - ka dinamapi na hAni prApayati / rAtrigrahaNaM ca divA vyAkulatayA kartumazaknuvan rAtrAvapi poSadhaM kuryAt / 1 ( uzAvR pa 251 ) jo dharma ko puSTa karatA hai, vaha pauSadha hai / pauSadha kRSNapakSa aura zuklapakSa kI caturdazI, pUrNimA, amAvasyA Adi tithiyoM meM kiyA jAtA hai| isakA kAlamAna haiahorAtra | vyAkulatA ke kAraNa yadi koI dina meM pauSadha na kara sake to vaha rAtri meM bhI kiyA jA sakatA hai / 12. atithi saMvibhAga atihisaMvibhAgo nAma nAyAgayANaM kappaNijjANaM annapANAINaM davvANaM desakAlasaddhAsakkA rakamajuaM parAe 627 zrAvaka bhattIe AyANuggahabuddhIe saMjayANaM dANaM / atihisaMvibhAgassa samaNovAsaeNaM ime paMca aiyArA jANiyavvA taM jahA - saccittanivakhevaNayA, saccittapihRNayA kA lAikkame paravavae se macchariyA ya / ( Ava pari pR 23 ) atithi saMvibhAga ( yathAsaMvibhAga ) kA artha haiAtmAnugraha kI buddhi se saMpanna ho parama bhaktipUrvaka saMyamI ko dAna denA / vaha annapAna Adi deya vastu nyAya se ajita, eSaNIya, deza - kAla - zraddhA satkAra aura krama se yukta ho / atithi saMvibhAga ke pAMca aticAra haiM 1. muni ke lie grahaNIya vastu ko sacitta vastu ke Upara rakhanA / 2. muni ke lie grahaNIya vastu ko sacitta vastu se DhakanA / 3, bhikSA ke kAla kA atikramaNa karanA / 4. apanI vastu na dene kI bhAvanA se use dUsaroM kI batalAnA / 5. dUsare ko dAna dete dekhakara pratispardhAtmaka bhAva se dAna denA / samaNovAsagadhamme paMcANuvvayAI tinni guNavvayAI AvakahiyAI, cattAri sikkhAvayAiM ittariyAI / ( Ava pari pR 23 ) zrAvaka ke pAMca aNuvrata aura tIna guNavrata yAvatkathika - jIvanaparyaMta tathA cAra zikSAvrata itvarika alpakAlika hote haiM / zikSA nAma yathA zaikSakaH punaH punarvidyAmabhyasati evamimANi cattAri sikkhAvayANi puNo puNo abbhasijjaMti / ( AvacU 2 pR 298 ) zikSArthI punaH punaH vidyA kA abhyAsa karatA hai / isI prakAra jinakA punaH punaH abhyAsa kiyA jAtA hai, zikSAvrata kahalAte haiM / ve cAra haiM -sAmAyika, dezAkAzika, pauSadhopavAsa aura yathAsaMvibhAga / 5. dezavirati sAmAyika ( agAradharma) ke paryAyavAcI virayAviraI saMvuDamasaMbuDe bAlapaMDie ceva / deseksaviraI aNudhammo agAradhammo ya // ( Avani 863) viratAvirata, saMvRtAsaMvRta, bAlapaMDita, dezaka deza
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 virati, aNudharma, agAradharma-ye dezavirati sAmAyika ke paryAyavAcI haiM / zrAvaka 6. zrAvaka ke prakAra .....sAbhiggahA va nirabhiggahA va oheNa sAvayA duvihA ( avani 1557 ) sAmAnyataH zrAvaka ke do prakAra haiM 1. sAbhigraha vratasampanna / 2. nirabhigraha - samyakdarzana sampanna / duvihativiheNa paDhamo duvihaM dubiheNa bIyao hoi / duvihaM egaviheNaM egavihaM ceva tiviheNaM // egavihaM duviheNaM ikvika viheNaM chaTuo hoi / uttaraguNa sattamao avirayao ceva aTumabho // ( Avani 1558, 1559) tyAga kI taratamatA kI apekSA se zrAvaka ke ATha prakAra haiM 1. do karaNa tIna yoga se tyAga karane vAlA / 2. do karaNa do yoga se tyAga karane vAlA / 3. do karaNa eka yoga se tyAga karane vAlA / 4 eka karaNa tIna yoga se tyAga karane vAlA / 5. eka karaNa do yoga se tyAga karane vAlA / 6. eka karaNa eka yoga se tyAga karane vAlA / 7. uttaraguNasampanna | 8. avirata samyadRSTi / 7. Avaka ke pratyAkhyAna unacAsa bhaMga karaNatigeNe kkikkaM kAlatige tighaNasaMkhiyamisINaM / sambaM ti jao gahiyaM sIvAlasayaM puNa gihINaM // ( vibhA 3540 ) sAdhu tIna yoga (kRta, kArita, anumati) aura tIna karaNa (mana, vacana, kAyA) se sarva sAvadha yoga (pApakArI pravRtti) kA tyAga karatA hai| tIna ko tIna se guNana karane para nau bhaMga banate haiN| ina nau bhaMgoM ko atIta, vartamAna aura anAgata- ina tIna kAloM se guNana karane para sattAIsa bhaMga banate haiM (9x3 - 27) / ye bhaMga sAdhu = | kI apekSA se haiN| dhAvaka ke AMzika pratyAkhyAna hote haiN| isa dRSTi se tIna yoga aura tIna karaNa se usake unacAsa bhaMga banate haiM unacAsa bhaMga (vikalpa) 1. karaNa 1 yoga 1, pratIka aMka 11, bhaMga 9 : zrAvaka ke pratyAkhyAna 1. karUM nahIM mana se 2. karUM nahIM vacana se 3. karUM nahIM kAyA se 4. karAUM nahIM mana se 5. karAUM nahIM vacana se 6. karAUM nahIM kAyA se 7. anumodUM nahIM mana se 8. anumodaM nahIM vacana se 9. anumodU nahIM kAyA se / 2. karaNa 1 yoga 2, pratIka aMka 12, bhaMga 9 : 1. karUM nahIM mana se vacana se 2. karUM nahIM mana se kAyA se 3. karUM nahIM vacana se kAyA se 4. karAUM nahIM mana se vacana se 5. karAUM nahIM mana se kAyA se 6. karAUM nahIM vacana se kAyA se 7. anumodUM nahIM mana se vacana se 8. anumodUM nahIM mana se kAyA se 9. anumodU nahIM vacana se kAyA se 3. karaNa 1 yoga 3, pratIka aMka 13, bhaMga 3 : 1. karUM nahIM mana se vacana se kAyA se 2. karAUM nahIM mana se vacana se kAyA se 3. anumodUM nahIM mana se vacana se kAyA se / 4. -karaNa 2 yoga 1, pratIka aMka 21, bhaMga 9 : 1. karUM nahIM karAUM nahIM mana se 2. karUM nahIM karAUM nahIM vacana se 3. karUM nahIM karAUM nahIM kAyA se 4. karUM nahIM anumodUM nahIM mana se 5. karUM nahIM anumodUM nahIM vacana se 6. karUM nahIM anumodUM nahIM kAyA se 7. karAUM nahIM anumodUM nahIM mana se 8. karAUM nahIM anumodUM nahIM vacana se 9. karAUM nahIM anumodUM nahIM kAyA se / 5. karaNa 2 yoga 2, pratIka aMka 22, bhaMga 9 : 1. karUM nahIM karAUM nahIM mana se vacana se 2. karUM nahIM karAUM nahIM mana se kAyA se 3. karUM nahIM karAUM nahIM vacana se kAyA se 4. karUM nahIM anumodUM nahIM mana se vacana se 5. karUM nahIM anumodUM nahIM mana se kAyA se +
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ nau koTi pratyAkhyAna 629 zrAvaka 6. karUM nahIM anumodUM nahIM vacana se kAyA se nau koTi pratyAkhyAna 7. karAUM nahIM anumodUM nahIM mana se vacana se naNa tivihaM tiviheNaM paccakkhANaM suyammi gihiNo vi / 8. karAUM nahIM anumodUM nahIM mana se kAyA se taM thUlavahAINaM na savvasAvajjajogANaM / 9. karAUM nahIM amumodUM nahIM vacana se kAyA se / jai kicidappaoyaNamappappaM vA visesiyaM vatthaM / 6.-karaNa 2 yoga 3, pratIka aMka 23, bhaMga 3 : 1. karUM nahIM karAUM nahIM mana se vacana se kAyA se / paccakkhejja na doso sayaMbhUramaNAimaccha vva / / jo vA nikkhamiumaNo paDimaM prattAisaMtainimittaM / 2 karUM nahIM anumodUM nahIM mana se vacana se kAyA se paDivajjejja tao vA karejja tivihaM pi tiviheNaM // 3. karAUM nahIM anumodUM nahIM mana se vacana se kAyA se| 7.-karaNa 3 yoga 1, pratIka aMka 31, bhaMga 3 : __(vibhA 2686-2688) 1. karUM nahIM karAUM nahIM anumodUM nahIM mana se / bhagavatyAmAgame trividhaM trividhenetyapi pratyAkhyAna2. karUM nahIM karAUM nahIM anumodaM nahIM vacana se muktmgaarinnH| tacca zrutoktatvAdanavadyameva / tadiha 3. karUM nahIM karAUM nahIM anumodUM nahIM kAyA se| kasmAnnoktaM niyuktikAreNeti ? tasya vishessvissytvaat| 8.-karaNa 3 yoga 2, pratIka aMka 32, bhaMga 3 : tathAhi-kila yaH pravijiSureva pratimAM pratipadyate putrAdi1. karUM nahIM karAUnahIM anumodaM nahIM mana se vavana se santatipAlanAya sa eva trividhaM trividheneti karoti / tathA 2. karUM nahIM karAUM nahIM anumodUM nahIM mana se kAyA se vizeSyaM vA kiJcid vastu svayambhUramaNamatsyAdikaM tathA 3. karUM nahIM karAUM nahIM anumodUM nahIM vacana se kAyA se| sthUlaprANAtipAtAdikaM cetyAdi / na tu sakalasAvadhavyA9. karaNa 3 yoga 3, pratIka aMka 33, bhaMga 1: paarvirmnnmdhikRtyeti| nanu ca niryaktikAreNa sthala ra prANAtipAtAdAvapi trividhaM trividheneti nokto vikalpaH / 1. karUM nahIM karAU nahIM anumodUM nahIM mana se trA (AvahAva 2 pR 210)) vacana se kAyA se| ina 49 bhaMgoM ko atIta, anAgata aura vartamAna---- ___ Agamagrantha bhagavatI (85) meM pratipAdita haiina tIna se guNana karane para 147 bhaMga hote haiN| isase gRhastha tIna karaNa, tIna yoga se pratyAkhyAna kara sakatA hai| yaha tathya Agamika hone ke kAraNa nirdoSa hai| atIta kA pratikramaNa, vartamAna kA saMvaraNa aura bhaviSya ke lie pratyAkhyAna hotA hai| Avazyakaniyukti meM yaha tathya pratipAdita nahIM hai, kyoMki sIyAlaM bhaMgasayaM paccakkhANammi jassa uvaladdhaM / yaha vizeSa ApavAdika sthitijanya hai| ve vizeSa sthitiyAM so sAmAiyakusalo sesA sabve akusalA u / / 1. jo gRhastha pravajita honA cAhatA hai, kintu pratyAkhyAna sambandhI 147 bhaMga hote haiN| jo ina santAna kI icchA, anurodha Adi kAraNoM se vaha tatkAla bhaMgoM se pratyAkhyAna karatA hai, vaha sAmAyika-kuzala hai pravajita na hokara gyArahavIM upAsaka pratimA svIkAra aura anya saba akuzala haiN| karatA hai, usa samaya vaha navakoTi tyAga kara sakatA hai| 2. vaha aprApya vastu kA navakoTi tyAga kara sakatA hokaraNa tIna yoga se pratyAkhyAna hai| jaise-svayaMbhUramaNasamudra ke matsya ko mArane kA gihiNA vi savvavajjaM duvihaM tiviheNa chinnakAlaM taM / tyAga / manuSyakSetra se bAhara ke hAthI-dAMta, vyAghracarma ke kAyavvamAha sabve ko doso bhaNNae'NumaI // upayoga kA tyaag| (vibhA 2683) 3. vaha sthUla prANAtipAta, sthUla mRSAvAda Adi kA ghara meM Arambha-samArambha kI aneka pravRttiyAM cAla navakoTi tyAga kara sakatA hai, jaise-siMha, hAthI Adi hai aura gahastha kA anumodana unake sAtha jur3A huA hai, ko mArane kA tyAga / kintu vaha sarvathA sAvadyayoga kA isalie gahastha sarvasAvadyayoga kA parityAga nahIM kara tyAga nahIM kara sktaa| sktaa| vaha do karaNa, tIna yoga se eka muharta, do mUharta 4. vaha aprayojanIya vastu kA navakoTi tyAga kara Adi taka sAmAyika karatA hai| sakatA hai| jaise--kAka-mAMsa khAne kA tyAga /
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrAvaka 8. sAdhu aura zrAvaka meM aMtara saMti gehi bhikkhUhi, gAratthA saMjamuttarA / gAratthe hi ya savvehi, sAhavo saMjamuttarA // (u 5 / 20 ) kucha bhikSuoM se gRhasthoM kA saMyama pradhAna hotA hai / kintu sAdhuoM kA saMyama saba gRhasthoM se pradhAna hotA hai / mAse mAse tu jo bAlo kusaggeNa tu bhuMjae / na so sukkhAyadhammassa kalaM agdhai solasi // kI ( u 9 / 44 ) koI bAla (gRhastha ) mAsa mAsa tapasyA ke anantara kuza kI noka para Tike utanA sA AhAra kare to bhI vaha su-AkhyAta dharma cAritra dharma kI solahavIM kalA ko bhI prApta nahIM hotA / tathA ca vRddhasampradAyaH - ego sAvago sAhuM pucchati - sAvagANaM sAhUNaM kimaMtaraM ? sAhuNA bhaNNati sarisavamaMdaraMtaraM tato so AulIhUo puNo pucchati kuligINaM sAvagANa ya kimaMtaraM ?, teNa bhaNNati--tadeva sarisavamaMdaraMtaraM ti, tato samAsAsito / meM deseksavirayA samaNANaM sAvagA suvihiyANaM / jesi parapAsaMDA satimapi kalaM na agghaMti / / ( uzAvR pa 250 ) eka zrAvaka ne sAdhu se pUchA -- zrAvaka aura sAdhu kitanA antara hai ? sAdhu ne kahA- 'sarasoM aura mandara parvata jitanA / ' taba usane punaH Akula hokara pUchA - kuliMgI ( veSadhArI) aura zrAvaka meM kitanA antara hai ? sAdhu ne kahA - vahI, sarasoM aura mandara parvata jitanA / use samAdhAna mila gayA / suvihita AcAra vAle muniyoM ke zrAvaka dezavirata | kutIrthika unakI sauvIM kalA ko bhI prApta nahIM hote hote. / aMtara ke pAMca bindu - tassa paMcasamiyattaNaM pittiriyaM Na AvakahiyaM, sAhussa puNa Avaka hitaM / ........sikkhA duvihA - AsevaNasikkhA / sAhU AsevaNaM sikkhaM dasavihacakka - bAlasAmAyAri savvaM savvakAlaM aNupAlei, sAvato desaM ittiriyaM aNupAleti / gahaNasikkhaM sAhU jahaSNeNaM aTThapava mAyAto suttamavi atthatovi ukkoseNa duvAla saMgANi / sAvagassa jahaNeNaM taM ceva ukkoseNaM chajjIvaNikAyaM suttatovi atthao'vi piDesaNajbhavaNaM Na suttato, atthato puNa ullAveNa suNadi / 630 sAdhu aura zrAvaka meM antara baMdhati sAdhu sattavihaM vA aduvihaM vA chavvihaM vA egavihaM vA abarddhato vA uvAsato satta vA aTTha vA / vedanti sAhavo satta vA aTTha vA cattAri vA sAvato aTTha vedeti / paDivattIe sAhU niyamA rAtIbhoyaNaveramaNachaTTANi paMca mahavvayANi, sAvago egaM vA 2-3-4-5 ahavA sAdhU sAmAtiyaM ekkasi paDivanno, sAvato puNo puNo paDivajjati / sAhussa egaMmi vate bhagge savvANi bhajjati sAvagassa evaM caiva bhajjati / jahaNeNaM sodhamme ukkoseNaM sAvagassa accute, sAhussa jahaNaNaM sohamme ukkoseNaM savvaTTasiddhI / '' gatipi pahucca sAdhU paMcamaMpi gati gacchati / ( AvacU 2 pR 300, 301 ) ..... bhikkhAe vA gihatthe vA, subbae kammaI divaM // (u 5 / 22) avirAhiyasAmaNNassa sAhuNo, sAvagassa ya jahaNNo / uvavAto sohamme bhaNito telokkadaMsIhi || ( uzAvRpa 251 ) samiti - sAmAcArI- sAdhu ke samiti yAvatkaMthika hotI hai| aura zrAvaka ke itvarika / sAdhu dasavidha cakravAla sAmAcArI kA sampUrNa rUpa se sadA pAlana karatA hai / zrAvaka usakA dezataH kadAcit pAlana karatA hai / zruta adhyayana - sAdhu jaghanyataH ATha pravacanamAtA kA kA sUtrataH aura arthata: tathA utkRSTata: dvAdazAMga adhyayana karatA hai / zrAvaka jaghanyataH aura utkRSTata: SaDjIvanikA ke sUtra aura artha ko paDha sakatA hai / piNDeSaNA adhyayana ko sUtrataH nahIM paDha sakatA kiMtu usakA artha suna sakatA hai| karmabaMdha aura vedana sAdhu ke cAra prakAra kA karmabaMdha ho sakatA hai- -- sAta-ATha karmoM kA, chaha karmoM kA ( moha aura AyuSya varjita), eka karma ( sAtavedanIya) kA athavA vaha abaMdha bhI hotA hai| zrAvaka ke sAtaATha karmoM kA baMdha hotA hai / sAta-ATha karmoM kA athavA cAra karmoM kA ( kevalI kI apekSA) vedana karatA hai| zrAvaka sAtaATha karmoM kA vedana karatA hai / pratyAkhyAna-sAdhu pAMca mahAvrata aura rAtribhojanaviramaNa -chahoM vrata niyamataH yAvajjIvana ke lie svIkAra karatA hai | zrAvaka eka, do athavA saba vrata svIkAra kara sakatA hai| sAdhu eka bAra sAmAyika grahaNa karatA hai, zrAvaka punaH punaH grahaNa karatA hai| sAdhu
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutakevalI zrutajJAna ke eka vrata kA bhaMga hone para sabhI vratoM kA bhaMga ho 6. zruta ke ekArthaka jAtA hai| zrAvaka ke eka vrata kA bhaMga hone para eka | 7. zratajJAna ke prakAra hI vrata kA bhaMga hotA hai, sabakA nhiiN| 8. akSarazruta kI paribhASA gati-bhikSu ho yA gRhastha, yadi vaha suvratI hai to svarga | 0 rUDhi se varNa hI akSara meM jAtA hai / jisane saMyama kI virAdhanA nahIM kI, 9. akSarazruta ke prakAra vaisA ArAdhaka sAdhu jaghanyata: saudharmakalpa aura * saMjJAkSara utkRSTataH sarvArthasiddha vimAna meM utpanna hotA hai * vyaJjanAkSara athavA pAMcavIM gati-mokSa meM jAtA hai| zrAvaka * labbya kSara jaghanyataH saudharmakalpa aura utkRSTata: acyutakalpa 10. lambyakSara ke bheda . labbyakSara aura saMjJI-asaMjJI jIva meM utpanna hotA hai| * ekendriya meM labdhyakSara (bhAvazruta) shrutkevlii-cturdshpuurvii| 11. akSaroM ke saMyoga ananta zrutajJAnI cehAbhinnadazapUrvadharAdizrutakevalI pari- 12. akAra ke sva-para paryAya gRhyate, tasyaiva niyamataH zrutajJAnabalena sarvadravyAdipari- 13. eka kA jJAna : sarva kA jJAna jJAnasambhavAt / (nandImavR pa 249) | 14. akSara kA paryavaparimANa 15. anakSara zruta abhinna dazapUrvI yAvat zrutakevalI-caturdazapUrvI apane | zrutajJAna se niyamataH saba dravya-kSetra-kAla-bhAvoM ko 16. saMjJI-asaMjJI zruta * kAlikyupadeza (dIrghakAliko) (. mana) jAnate haiN| 0 hetUpadeza zrutakevalI prANiyoM ke atIta aura anAgata ke saMkhyA * dRSTivAdopadeza tIta bhavoM ko jAnate haiN| ve utkRSTa bahuzruta hote haiN| * saMjJA ke svAmI (dra. saMjJA) (dra. bahuzruta) 17. samyak-mithyAzruta ve aneka atizayoM se sampanna hote haiN| (dra. pUrva) * samyak-mithyA zruta ke adhikArI zrutajJAna-zabda, zAstra, saMketa, prakampana Adi ke ___0 samyak-mithyA zruta ke hetu mAdhyama se hone vAlA jJAna / 18. sAdi-saparyavasita tathA anAdi-aparyavasita zruta 19. gamika-agamika zruta 1. zrutajJAna kI paribhASA -0 gamika zruta ke prakAra * zrutajJAna : parokSa jJAna kA eka bheda (dra. jJAna) * aMgapraviSTa zruta, (dra. aMgapraviSTa) * dvAdazAMga hI zrutajJAna (dra. aMgapraviSTa) * anaMgapraviSTa zruta (da. aMgabAhya) * zrutadharma tIrtha kA paryAya (dra. tIrtha) 20. zrutakaraNa : baddha-abaddhazruta 2. dravyazruta aura mAvazruta . abadhuta : pAMca sau Adeza 3. dravyazruta-bhAvabhuta aura matijJAna kA saMbaMdha 21. zrutajJAna kI pazyattA * mati aura bhuta kI bhedarekhA 22. prANImAtra meM jJAna kI sattA * zrutajJAna : matijJAna kA eka bheda 23. jaghanya zruta kA hetu * mati aura zruta meM sAdhamyaM 24. zrutajJAna-vizuddhi kA tAratamya (pra. mAminibodhika jJAna) 25. zrutajJAna kA mahattva 4. zrutajJAna parArtha * zrutAdhyayana kA uddezya (. zikSA) 5. bhutajJAna kA viSaya * zrutagrahaNa kI prakriyA (dra. zikSA)
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutajJAna dravyazruta-bhAvazruta 26. zrutajJAna aura kevalajJAna meM antara 2. dravyazruta aura bhAvazruta * mati, zruta aura avadhi meM sAdharmya Agamao davvasuyaM vattA suttopoganiravekkho / (dra. avadhijJAna) noAgamao jANaya-bhavvasarIrA'irittamidaM / / * zrutajJAna : jJAna aura ajJAna (5. ajJAna) pattAigayaM suttaM / (vibhA 877,878) * zrutasamAdhi (dra. samAdhi) zruta ke upayoga se nirapekSa anupayukta vaktA AgamataH * zrutasAmAyika ke bheda (. sAmAyika) dravyazruta hai| patra-pustaka Adi meM likhita sUtra tathA zratasAmAyika kI sthiti, nakSatra Adi aNDaja, kapAsa Adi sUtra (dhAge) jJa-bhavya-zarIra-vyati (dra. sAmApika) | rikta noAgataH dravyazruta hai| * zrusapuruSa ke aMga (dra. aNgprvisstt)| zruta meM upayukta zruta kA adhyetA AgamataH bhAvazruta 27. zrutasthAna hai kyoMki vaha zrutopayoga se abhinna hotA hai| caraNAisameyammi u uvaogo jo sue tao samae / 1. zrutajJAna kI paribhASA noAgamo tti bhaNNai nosaho mIsabhAvammi / zrutaM-vAcyavAcakabhAvapurassarIkAreNa zabdasaMspRSTArtha (vibhA 884) grahaNaheturupalabdhivizeSaH / evamAkAraM vastu jaladhAraNA AcaraNa se yukta zruta ke upayoga ko siddhAnta meM dyarthakriyAsamartha ghaTazabdavAcyamityAdirUpatayA pradhAnIkRta- noAgamataH bhAvazruta kahA gayA hai| 'no' zabda yahAM mizra/ trikAlasAdhAraNasamAnapariNAmaH zabdArthaparyAlocanAnasArI yukta artha kA vAcaka hai| indriyamanonimitto'vagama vishessH| (nandImat pa 65) 3. dravyazruta-bhAvazruta aura matijJAna kA saMbaMdha ' vAcya-vAcaka ke sambandhajJAna pUrvaka zabda se sambaddha iMdiya-maNonimittaM jaM viNNANaM suyANusAreNaM / artha ko jAnane kA jo hetu hai, vaha zrutajJAna hai| jaise niyayatyuttisamatthaM taM bhAvasuyaM maI sesaM / / amuka AkAra vAlI vastu, jo jaladhAraNa Adi arthakriyA (vibhA 100) meM samartha hai, vaha ghaTa (vAcaka) zabda ke dvArA vAcya hai, indriya aura mana kA nimitta milane para jo zrutAnuityAdi / jisa jJAna meM kAlika-sAdhAraNa, samAna pari sArI jJAna hotA hai tathA jo apane artha ko kahane meM gAma mukhya hotA hai, jo zabda aura artha ke paryAlocana ke samartha hai, vaha bhAvazruta hai, zeSa matijJAna hai| bhanusAra hotA hai, jo indriya aura mana ke nimitta se| ""bhAvasuyaM maipuvvaM, davvasuyaM lakkhaNaM tassa / / hotA hai, vaha zrutajJAna hai| suyaviNNANappabhavaM davvasuyamiyaM jao viciteuM / puvvaM pacchA bhAsai lakkhijjai teNa bhAvasuyaM // zrUyate taditi zrutaM- zabdamAtram / tacca dravyazruta (vibhA 112,113) meva / yatpuna: zabdamAkarNayata: svayaM vA vadataH pustakA- bhAvazruta matipUrvaka hotA hai / dravyazruta usakA lakSaNa dinyastAni vA cakSurAdibhirakSarANyupalabhamAnasya zeSendriya- hai| dravyazruta bhAvazruta se utpanna hotA hai| pahale bhAvagRhItaM vA'rtha vikalpayato'kSarArUSitaM vijJAnamupajAyate zruta se ciMtana kiyA jAtA hai, tatpazcAt use zabda se tadiha bhAvazrutaM zrutazabdenoktam / (uzAvR pa 556,557) prakaTa kiyA jAtA hai / ataH dravyazruta se bhAvazruta lakSita ___ jo sunA jAtA hai vaha zruta-zabda hai| zabda dravya- hotA hai| zruta hI hai| jaba zabda ko sunA jAtA hai, bolA jAtA hai, buddhiDhei atthe je bhAsai taM suyaM maIsahiyaM / pustaka Adi meM nyasta akSara-vinyAsa cakSaindriya se par3hA iyarattha vi hojja suyaM uvaladdhisamaMjai bhnnejjaa| jAtA hai athavA zeSa iMdriyoM se avagahIta artha kA paryA (vibhA 128) locana kiyA jAtA hai, usa samaya jo akSarAnusArI/ jo jJAna buddhidRSTa arthoM kA pratipAdana karane meM zrutAnusArI vijJAna utpanna hotA hai, vaha bhAvazruta hai aura samartha hotA hai, vaha zrutajJAna hai| vaha matijJAna sahita vahI yahAM zruta zabda se abhihita hai| hotA hai| pratipAdana kA saMbaMdha dravyazrata se hai aura
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutajJAna kA viSaya mati sahita hone kA saMbaMdha bhAvazruta se / bhAvazruta ke sAtha dravyazruta bhI hotA hai, yadi vaha jitanI jJAna kI upalabdhi hai, utanA nirUpaNa karatA 1 mati aura zruta kI bhevarekhA soiMdiovaladdhI hoi suyaM sesayaM tu mainANaM / mottUNaM davvasuyaM akkharalaMbho ya sesesu // na kevalaM zeSendriyopalabdhirmatijJAnam / kintu zrotrendriyopalabdhizca kAcidavagrahehAdimAtrarUpA matijJAnaM bhavati pustakAdilikhitaM yad dravyazrutaM tad muktvA parityajyaiva zeSaM matijJAnaM draSTavyam na kevalaM zrotrendriyopalabdhiH zrutam, kintu yazca zeSesu caturSu cakSurAdIndriyeSu zrutAnusArisAbhilApavijJAnarUpo'kSaralAbhaH so'pi zrutam, na tvakSaralAbhamAtram / tasyehA-pAyAdyAtmake matijJAne'pi sadbhAvAt / ( vibhA 117 mabR pR 65 ) zrotrendriya ke mAdhyama se hone vAlA jJAna zrutajJAna hai / zeSa cakSu Adi indriyoM se avagraha, IhA Adi ke rUpa meM jo azrutAnusArI bodha hotA hai, vaha matijJAna hai / zrotrendriya kA jJAna bhI jo avagraha, IhA Adi rUpa hotA hai, vaha bhI matijJAna hai / pustaka Adi meM likhita dravyazruta ko chor3akara zeSa matijJAna hai / kevala zrotrendriya se hone vAlA jJAna hI zrutajJAna nahIM hai / cakSu Adi indriyoM se jo zrutAnusArI sAbhilApa jJAna hotA hai, vaha bhI zrutajJAna hai / mati-sutANaM aSNoSNANugatANa vi AyariyA bhedamAha diTThatasAmatthato, jahA AgAsapaiTThitANaM dhammA'dhammANa aSNoSNAnugatANaM lakkhaNabhedA bhedo diTTho tahA mati - sutANa visAmi - kAlAdi abhede vi bhedo bhaNNati / ( nandI cU pR 31) mati aura zruta] anyonya anugata haiN| inameM svAmI, abheda hai, phira bhI inameM bhinnatA hai / jaise AkAzapratiSThita dharmAstikAya aura adharmAstikAya anyonya - anugata hone para bhI apane-apane lakSaNa-bheda se bhinna haiM / zutajJAna: matijJAna kA eka bheda **** || visiTTho vA / maibheo ceva suyaM indriyAnindriyanimittadvAreNopajAyamAnaM sarvaM matijJAnameva kevalaM paropadezAdAgamavacanAcca bhanva viziSTa: 633 kazcid matibheda eva zrutaM nAnyat / zrutajJAna ( vibhA 86 mavR pR 49 ) indriya aura mana ke nimitta se hone vAlA sArA jJAna matijJAna hai / paropadeza aura Agamavacana - ina do vizeSatAoM se viziSTa zrutajJAna matijJAna kA hI eka bheda hai, isase bhinna nahIM hai / jAvato vayaNapahA suyANusAreNa kei labbhaMti / te savve suyanANaM te yANaMtA maivisesA // ( vibhA 451 ) zrutagraMthoM kA anusaraNa karane vAle jitane vacana-patha haiM, ve saba zrutajJAna haiM / ve zrutAnusArI mativizeSa ke bheda haiM aura ve ananta haiM / 4. zrutajJAna parArtha pAeNa parAhINaM dIvovva parappabohayaM jaM ca / suyanANaM teNa parappabohaNatthaM tadaNuogo // pratyekabuddhAdInAM zrutasya svayameva bhAvAt tadvyavacchedArthaM prAyograhaNam / ( vibhA 839 mavR pR 341 ) dIpaka para ko prakAzita karatA hai / isI prakAra zrutajJAna bhI sva aura para svarUpa kA prakAzana - vizleSaNa karane meM samartha hai / para prabodhaka hone se hI vaha zikSA athavA vyAkhyA ke lie adhikRta hai| zrutajJAna guru se prApta hotA hai isalie vaha prAyaH parAdhIna hai| yahAM 'prAyaH ' zabda kA prayoga sUcita karatA hai ki pratyekabuddha Adi kA zrutajJAna svAyatta hotA hai, parAyatta nahIM / suyaNANeNaM avasesANi NANANi NajjaMti parUvijjaMti vA / cattAri NANANi sasamutthANi imaM parasamutthaM / (AvacU 1 pR77 ) zrutajJAna se mati Adi cAroM jJAna jAne jAte haiM tathA unakI prarUpaNA hotI hai| cAra jJAna svasamuttha tathA zrutajJAna parasamuttha hai / 5. zrutajJAna kA viSaya se samAsao cauvvihe paNNatte, taM jahA - davvao, khettao, kAlao, bhAvao / davvao NaM suyanANI uvautte savvadavvAiM jANai pAsai / khettao NaM suyanANI uvautte savvaM khettaM jANai pAsai / kAlao NaM suyanANI uvautte savvaM kAlaM jANai pAsai / bhAvao NaM suyanANI uvautte savve bhAve jANai pAsai // ( nandI 127)
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutajJAna saMkSepa meM zrutajJAna cAra prakAra kA hai dravyataH " dravya kI dRSTi se zrutajJAnI upayukta (jJeya ke prati dattacitta ) hone para saba dravyoM ko jAnatA dekhatA hai | kSetrata:- kSetra kI dRSTi se zrutajJAnI upayukta hone para saba kSetroM ko jAnatA dekhatA hai / kAlataH - kAla kI dRSTi se zrutajJAnI upayukta hone para sarva kAla ko jAnatA dekhatA hai / -bhAva kI dRSTi se saba bhAvoM ko jAnatA dekhatA hai / bhAvataH 6. zruta ke ekArthaka suya sutta gaMtha siddhaMta, sAsaNe ANa vayaNa uvaese / paNNavaNa Agame ya, egaTThA 634 zrutajJAnI upayukta hone para pajjavA sute // ( anu 51 ) zruta, sUtra, graMtha, siddhAMta, zAsana, AjJA, vacana, upadeza, prajJApana aura Agama-ye zruta ke ekArthaka haiM / 7. zrutajJAna ke prakAra taM samAsao duvihaM paNNattaM taM jahA - aMgapaviTTha aMgabAhiraM ca / ( nandI 73) zrutajJAna saMkSepataH do prakAra kA hai aMgapraviSTa ora aMgabAhya | taM ca sutAvaraNakhayovasamattaNato egavihaM pitaM akkharAdibhAve paDucca jAva aMgabAhiraM ti coddasavidhaM bhaNNati / ( nandIcU pR 44) zrutajJAnAvaraNa ke kSayopazama kI apekSA zrutajJAna eka prakAra kA hI hai| akSara Adi bhAvoM kI apekSA se vaha caudaha prakAra kA hai| suyanANaparokkhaM codasavihaM paNNattaM taM jahA - 1. akkharasuyaM 2. aNakkharasuyaM 3. saNNisuyaM 4 asaNasuyaM 5. sammasuyaM 6. micchasuyaM 7. sAiyaM 8. aNAiyaM 9. sapajjavasiyaM 10. apajjavasiyaM 11. gamiyaM 12. agamiyaM 13. aMgapaviTTha 14. agaMgapaviTThaM / ( nandI 55 ) zrutajJAna parokSa jJAna hai / usake caudaha prakAra haiM1. akSarazruta 2. anakSarazruta 3. saMjJIzruta 4. asaMjJIzruta 5. samyakazruta 6. midhyAzruta 7. sAdizruta 8. anAdizruta 9. saparyavasitazruta 10. aparyavasitazruta 11. gamikazruta ( zrutajJAna ke ye caudaha bheda chaha hetu sApekSa haiM 1. akSarazruta-anakSarazruta-- akSara tathA saMketa ke AdhAra para hone vAle jJAna kI apekSA se / 2. saMjJIzruta - asaMjJIzruta mAnasika vikAsa aura avikasita mana ke AdhAra para hone vAle jJAna kI apekSA se / akSarazruta kI paribhASA 12. agamikazruta 13. aMgapraviSTazruta 14. anaMgapraviSTazruta - 3. samyak zruta - midhyAzruta - pravacanakAra aura jJAtA ke AdhAra para hone vAle jJAna kI apekSA se / 4. sAdi-anAdizruta, saparyavasita- aparyavasitazrutakAlAvadhi ke AdhAra para hone vAle jJAna kI apekSA se / 5. gamika - agamikazruta- racanAzailI kI apekSA se / 6. aMga - anaMgazruta -- granthakAra kI apekSA se / zrutajJAna ke caudaha bhedoM kI avadhAraNA Avazyaka niryukti aura naMdIsUtra meM upalabdha hotI hai / devendrasUri kRta karmavipAka meM zrutajJAna ke caudaha aura bIsa donoM prakAra upalabdha haiM / SaTkhaNDAgama meM zrutajJAna ke bIsa prakAra batalAe gae haiN| dekheM-nandI sUtra 55 kA TippaNa) patte makkharAI, akkharasaMjoga jattiyA loe / evaiyA payaDIo, suyanANe hRti NAyavvA // ( Avani 17 ) loka meM jitane akSara haiM aura unake jitane vividha saMyoga haiM, utane hI zrutajJAna ke bheda haiM / 8. akSarazruta kI paribhASA na tavvirahe / na kkharai aNuvaoge vi akbaraM so ya ceyaNAbhAvo / avisuddha nayANa mayaM suddhanayANa kkharaM caiva // uvaoge vi ya nANaM suddhA icchaMti jaM upAya-bhaMgurA vA jaM tesi abhilappA vi ya atthA savve davvaTTiyAe jaM niccA / pajjAyeNAniccA teNa kharA akkharA ceva || (vibhA 455-457) savvapajjAyA // anupayoga kAla meM bhI jisakA kSaraNa nahIM hotA, vaha akSara hai aura vaha cetanA kA jJAna pariNAma hai / naigama Adi avizuddha nayoM kI dRSTi meM jJAna akSara hai- usakA
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ akSarazruta ke prakAra 635 zrutajJAna pracyavana nahIM hotaa| RjusUtra Addhi zuddha nayoM kI dRSTi jahA-vaTTo ThakAro, vajjAgitI vkaaro| meM jJAna kSara hai-anupayoga avasthA meM usakA pracyavana (AvacU 1 pR 26) hotA hai| upayoga avasthA meM hI jJAna hotA hai| haMsalipi Adi aThAraha prakAra kI lipiyoM se sambaddha zuddha naya kI dRSTi meM sarva padArtha utpAda aura vyaya / akSaroM kA AkAra saMjJAkSara hai| jaise-ardhacandrAkAra svabhAva vAle haiM, ataH kSara haiM / jJAna bhI utpAda-vyayazIla TakAra, ghaTAkAra vRtta ThakAra, vajrAkAra vakAra / hone se kSara hai-abhilApa vijJAna kI apekSA se yaha ____ akSarasya paTTikAdau saMsthApitasya saMsthAnAkRtiH akSaratA-anakSaratA pratipAdita hai| saMjJAkSaramucyate / tacca brAhmayAdilipibhedato'nekaprakAram / tatra nAgarI lipimadhikRtya kiJcitpradaryate-madhye sphATitaghaTa, vyoma Adi abhilApya padArtha dravyAstika naya kI apekSA se nitya haiM, ataH akSara haiN| paryAyAstika naya cullIsannivezasadRzo rekhAsannivezo NakAro, vakrIkI apekSA se anitya haiM, ataH kSara haiM / bhUtazvapucchasannivezasadRzo DhakAra ityAdi / (nandImat pa 188) rUr3hi se varNa hI akSara paTTikA Adi para saMsthApita akSara kI saMsthAnAkRti jai viha savvaM ciya nANamakkharaM taha vi rUDhio vanno / '" saMjJAkSara kahalAtI hai| vaha saMsthAna aneka prakAra kA hai| vibhA 459) jaise brAhmI lipi Adi / nAgarI lipi ke udAharaNayadyapi ca sarva jJAnamavizeSeNAkSaraM prApnoti tathA'pIha madhya meM sphATita culhI sanniveza kI taraha rekhAsanniveza zrutajJAnasya prastAvAdakSaraM zrutajJAnameva draSTavyaM, na zeSaM, vAlA nnkaar| kutte kI TeDhI paMcha kI AkRti vAlA itthambhUtabhAvAkSarakAraNaM vA'kArAdi varNajAtaM tatasta- DhakAra / dapyupacArAdakSaramucyate / (nandImat pa 187,188) lipi ke aThAraha prakAra _saba jJAna sAmAnya rUpa se akSara haiM, phira bhI yahAM haMsalivI bhUyalivI jakkhI taha rakkhasI ya bodhavvA / zrutajJAna kA prasaMga hone se zrutajJAna hI akSara hai, zeSa uDDI javaNi turukkI kIrI daviDI ya siMdhaviyA / / jJAna nhiiN| isa prakAra ke bhAvazruta (bhAva akSara) kA mAlaviNI naDi nAgarI lADalivI pArasI ya bodhavvA / kAraNabhUta akAra Adi jo varNasamUha hai, upacAra se vaha taha animittI na livI cANakkI mUladevI y|| bhI akSara kahalAtA hai| (vibhAmavR 1 pR 217) 1. haMsalipi 6. akSarazruta ke prakAra 10. saindhavI 2. bhUtalipi 11. mAlavinI akkharasuyaM tivihaM paNNattaM, taM jahA 3. yakSI 12. naTI 1. saNNakkharaM 2. vaMjaNakkharaM 3. laddhiakkharaM / 4. rAkSasI 13. nAgarI (nandI 56) 5. ur3iyA 14. lATa akSarazruta ke tIna prakAra haiM 6. yavanAnI 15. pArasI 1. saMjJAkSara, 2. vyaJjanAkSara, 2. labdhyakSara / 7. turuSkI 16. animittI akkharaM tivihaM-nANakkharaM abhilAvakkharaM vaNNakkharaM 8. kIrI 17. cANakyI c| (nandIcU pR 44) 9. drAviDI 58. mUladevI akSara ke tIna prakAra haiM-jJAnAkSara, abhilApyAkSara (samavAo, pannavaNA, bhUvalaya-ina granthoM meM aThA--jJeyAkSara aura varNAkSara / raha lipiyoM ke nAma kucha prakArabheda se milate haiN| dekheMsaMzAkSara kI paribhASA samavAo 18/5 kA TippaNa) . samNakkharaM--akkharassa sNtthaannaagiii| (nandI 57) vyaJjanAkSara ......"subahulivibheyaniyayaM snnnnkkhrmkkhraagaaro| vaMjaNakcaraM-akkharassa vNjnnaabhilaavo| (nandI 58) (vibhA 464) akSara kA uccAraNa karanA vyaJjanAkSara hai|
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutajJAna vaMjijjai jeNattho ghaDo vva dIveNa vaMjaNaM to taM / bhaNNai bhAsijjataM savvamakArAi takkAlaM // ( vibhA 465 ) pradIpa se ghaTa kI taraha jisase artha abhivyaktaprakAzita hotA hai, vaha vyaJjana hai / akAra se hakAra taka ke bhASyamANa zabda uccAraNakAla meM vyaJjanAkSara kahalAte haiM / vaMjaNakkharo abhidheyAto bhinnaM abhinnaM ca / jamhA modautti bhaNie No vayaNassa pUraNaM bhavati / ato gajjati jahA bhinnayA / jamhA puNa modautti bhaNitaM taMmi ceva saMpaccato bhavati, No tavvatirittesu ghaTAdisu, ato abhinnayA / ( Ava 1127) vyaJjanAkSara abhidheya se bhinna bhI hai, abhinna bhI hai / 'modaka' zabda kahane se muMha nahIM bharatA - isa dRSTi se vAcya vAcaka se bhinna hai / modaka kahane se modaka kA hI saMpratyaya hotA hai, taddvyatirikta ghaTa Adi kA nahIM / ataH vAcya vAcaka se abhinna hai / landhyakSara jo akkharovalaMbhI sA laddhI, taM ca hoi viSNANaM / iMdiya-maNonimittaM jo yAvaraNakkhaovasamo || (vibhA 466 ) akSara kI prApti labdhyakSara hai / indriya aura mana ke nimitta se hone vAlA zrutagranthAnusArI vijJAna -- -zrutajJAna kA upayoga aura zrutajJAnAvaraNa kA kSayopazama ye donoM labdhyakSara haiM / 10. labdhyakSara ke bheda akkharaladdhiyasya laddhiakkharaM samuppajjai, taM jahA - soiMdiyaladdhiakkharaM cakkhidiyaladdhiakkharaM, ghANidiya laddhiakkharaM, rasaNidiyaladdhiakkharaM, phAsiMdiyaladdhiakkharaM noiMdiyala ddhiakkharaM / ( nandI 59 ) jo akSaralabdhi se sampanna hai, usake labdhyakSara ( bhAvazruta) utpanna hotA hai / labdhyakSara ke chaha bheda haiM1. zrotrendriya labdhyakSara / 2. cakSurindriya labdhyakSara / 3. ghrANendriya labdhyakSara / 4. rasanendriya landhyakSara / 636 labdhyakSara ke bheda 5. sparzanendriya labdhyakSara / 6. noindriya ( mana ) labdhyakSara / yacchrotrendriyeNa zabdazravaNe sati zAGkho'yamityAdyakSarAnuviddhaM zabdArtha paryAlocanAnusAri vijJAnaM tacchrotrendriyalabdhyakSaraM tasya zrotrendriyanimittatvAt / cakSuSA AmraphalAdyupalabhyAmraphalamityAdyakSarAnuviddhaM zabdArtha paryAlodhanAtmakaM vijJAnaM taccakSurindriyalabdhyakSaram / ( nandImavRpa 188189 ) zrotrendriya se zabda sunane para 'yaha zaMkha kA zabda hai' -- ityAdi akSaramaya zabdArtha paryAlocana se jo jJAna hotA hai, vaha zrotrendriyalabdhyakSara hai, kyoMki vaha zrotrendriya ke nimitta se huA hai / AMkha se Amraphala dekhane para 'Amraphala' ina akSaroM cakSuindriyalabdhyakSara hai / se anuviddha zabdArtha paryAlocanAtmaka jJAna hotA hai, vaha labdhyakSara aura saMjJI-asaMjJI jIva asaNiNo paMceMdiyA pAsaMtAvi atthe ghaDapaDAdiNo No'bhijANaMti kimavi eyaMti / tamhA pAyaso eso laddhiakkharalaMbho saNNINaM bhavati, No asaNNINaM ti / ( AvacU 1 pR 28 ) asaMjJI paJcendriya jIva ghaTa, paTa Adi padArthoM ko dekhatA huA bhI nahIM jAnatA ki 'yaha kucha hai' / ataH labdhyakSara prAyaH saMjJI ke hotA hai, asaMjJI ke nahIM / labdhyakSaraM saMjJinAmeva puruSAdInAmupapadyate nAsaMjJinAmekendriyAdInAM teSAmakArAdInAM varNAnAmavagame uccAraNe vA labdhyasambhavAt na hi teSAM paropadezazravaNaM sambhavati yenAkArAdivarNAnAmavagamAdi bhavet athacakendriyAdInAmapi labdhyakSaramiSyate, tathAhi pArthivAdInAmapi bhAvazrutamupavarNyate / teSAM tathAvidhakSayopazamabhAvata: kazcidavyakto'kSaralAbho bhavati yadvazadakSarAnuSaktaM zrutajJAnamupajAyate, itthaM caitadaGgIkarttavyaM tathAhi - teSAmapyAhArAdyabhilASa upajAyate, abhilASazca prArthanA, sA ca yadIdamahaM prApnomi tato bhavyaM bhavatItyAdyakSarAnuviddhaiva tatasteSAmapi kazcidavyaktAkSaralabdhiravazyaM pratipattavyA / ( nandImavRpa 188 ) labdhyakSara akSarAnuviddha jJAna hai isalie vaha samanaska jIvoM ke hI ho sakatA hai / amanaska jIva akSara ko par3ha nahIM sakate aura usake uccAraNa ko
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ akAra ke sva-para paryAya samajha nahIM sakate / hai / ataH unake labdhyakSara saMbhava nahIM kintu pRthvI Adi kendriya jIvoM meM bhAvazruta hone kA ullekha hai / jJAnAvaraNa ke kicit kSayopazama ke kAraNa unako alpatama avyakta akSara lAbha hotA / usase amanaska jIvoM meM akSarAnuSakta zrutajJAna utpanna hotA hai / isa tathya kI puSTi ke lie AhAra Adi kI abhilASA kI carcA kI gaI hai| abhilASA kA artha hai - mujhe vaha vastu mile - yaha abhilASA akSarAnuviddha hotI hai isalie ekendriya Adi amanaska jIvoM meM avyakta akSaralabdhi care svIkArya hai / ( ekendriya Adi amanaska jIva dhvani ke prakampanoM ko pakar3a lete haiM aura unheM avyakta akSara ke rUpa meM badala lete haiN| ise pheksa mazIna kI prakriyA se samajhA jA sakatA hai 1 ) ekendriya meM labdhyakSara ( bhAvazruta) "davvasuyAbhAvammi vi bhAvasuyaM suttajaiNo vva // ekendriyANAmapi sAmagrIvaikalyAd yadyapi dravyazrutAbhAvaH, tathA'pyAvaraNakSayopazamarUpaM bhAvazrutamavaseyam / (vibhA 101 mavu pR 57 ) yadyapi mana Adi kAraNa sAmagrI ke abhAva meM ekendriya prANiyoM meM dravyazruta nahIM hotA, phira bhI zrutaAvaraNa ke kSayopazamarUpa bhAvazruta hotA hI hai / jaisesupta sAghu meM bhAvazruta hotA hai| jaha sumaM bhAvidiyanANaM davidiyAvarohe vi / taha davvasuyAbhAve bhAvasuyaM patthivAINaM // ( vibhA 103 ) jaise pRthvI Adi ekendriya jIvoM meM paudgalika indriyoM ke abhAva meM bhI bhAvendriyAM hotI haiM, vaise hI unameM zabdAtmaka jJAna na hone para bhI bhAvazruta hotA hai / davvasuyaM saNNA vaMjaNakkharaM bhAvasuttamiyaraM tu / ( vibhA 467 ) saMjJAkSara aura vyaJjanAkSara bhAvazruta ke kAraNa hone se dravyazruta haiM / labdhyakSara bhAvazruta hai / 11. akSaroM ke saMyoga ananta saMjuttA-saMjuttANa tANamekakharAisaMjogA / hoMti anaMtA tattha vi ekkeko'NaMtapajjAo / / 637 ---- zrutajJAna ekkekkamakkharaM puNa sa-parapajjAyabheyao bhinnaM / savvadavva-pajjAyarAsimANaM taM // ( vibhA 445, 477 ) saMyukta (abdhi, siddhi) aura asaMyukta (ghaTa, paTa Adi) akSaroM ke saMyoga ananta haiN| eka-eka akSarasaMyoga ke sva-para- paryAya ananta haiM / pratyeka saMyoga ananta paryAya vAlA hotA hai / pratyeka akSara ke svaparyAya aura paraparyAya saba dravyoM kI paryAyarAzi ke tulya haiM / 12. akAra ke sva- para paryAya je labhai kevala sesavannasahio va pajjave'yAro / te tassa sapajjAyA sesA parapajjayA savve // yAnudAttA'nudAtta sAnunAsika - niranunAsikAdInAtmagatAn paryAyAn kevalo'nyavarNenA'saMyuktaH, anyavarNa saMyukto vAskAro labhate'nubhavati te tasya svaparyAyAH procyante, astitvena saMbaddhatvAt, te cA'nantA: .............. ghaTAdigatAzcA'sya paraparyAyAH, tebhyo vyAvRttatvena nAstitvena saMbandhAt / ( vibhA 478 mavR pR 222 ) akAra ke anya varNoM se asaMyukta udAtta - anudAtta Adi paryAya athavA saMyukta paryAya astitva se saMbaddha hone ke kAraNa svaparyAya haiM / ve ananta haiN| zeSa ghaTa Adi ke paryAya nAstitva se sambaddha hone ke kAraNa akAra ke paraparyAya haiM / egamegassa akkharassa duvihA pajjAyA bhavaMti / taM jahA --- sapajjAyA asapajjAyA ya / tattha je te sapajjAyA te duvihA, taM jahA - saMbaddhA asaMbaddhA ya / je'vi asapajjAyA te'vi duvihA, taM jahA - saMbaddhA asaMbaddhA ya / etthaNiya-risaNaM- akAro / akArassa je sapajjAyA te asthitteNa saMbaddhA NatthitteNa asaMbaddhA / te ceva akArapajjAyA aNNesi atthitteNa asaMbaddhA NatthitteNa saMbaddhA / tahA je asapajjAyA akArassa te NatthitteNa saMbaddhA, atthitteNa asaMbaddhA / te ceva akArassa asapajjAyA annesi atthiteNa saMbaddhA NatthitteNa asaMbaddhA / ( AvacU 128, 29) pratyeka akSara ke do-do prakAra ke paryAya hote haiM - svaparyAya aura paraparyAya / inake do-do prakAra haiM-- sambaddha aura asambaddha / jaise akAra ke svaparyAya usake apane astitva se sambaddha haiM aura nAstitva se asambaddha haiM / akAra ke ve hI svaparyAya anya akSaroM ke astitva se
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutajJAna anakSara zruta asaMbaddha haiM aura unake nAstitva se saMbaddha haiN| isI prakAra 14. akSara kA paryavaparimANa akAra ke jo paraparyAya haiM, ve usake nAstitva se saMbaddha haiM savvAgAsapaesaggaM savvAgAsapaesehiM aNaMtaguNiyaM aura astitva se asaMbaddha haiM / ye anya akSaroM ke astitva pa pajjavaggakhara nipphjji| ni / (nandI 70) se saMbaddha aura nAstitva se asaMbaddha haiN| samasta AkAzapradezoM ko samasta AkAzapradezoM se ananta bAra guNana karane para jitanA parimANa hotA hai, 13. eka kA jJAna, sarva kA jJAna utane hI parimANa meM vidyamAna haiM-- akSara ke paryava / egaM jANaM savvaM jANai savvaM ca jANamegaM ti / (prastuta sUtra meM akSara athavA kevalajJAna kA pramANa iya savvamajANato nAgAraM savvahA muNai / / jJeya ke AdhAra para samajhAyA gayA hai| AkAza ke eka eka kimapi vastu sarveH svaparaparyAyairyuktaM jAnannava- pradeza meM agurulaghu paryAya ananta hote haiN| lokAkAza budhyamAnaH sarvaM lokA'lokagataM vastu sarvaiH svaparyAyairyuktaM aura alokAkAza donoM ko milAkara AkAza ke pradeza jAnAti, sarvavastuparijJAnanAntarIyakatvAdekavastujJAnasya / anaMta haiN| saba AkAzapradezoM ko saba paryAyoM se anaMta yazca sarva sarvaparyAyopetaM vastu jAnAti sa ekamapi bAra guNita karane para jo pramANa prApta hotA hai, vaha paryAya sarvaparyAyopetaM jAnAti, ekaparijJAnA'vinAbhAvitvAt kA pramANa hotA hai / akSara athavA kevalajJAna kA parimANa sarvaparijJAnasya / (vibhA 484 mavR pR 225) itanA hI hotA hai / dekheM -- nandIca pR 52) jo samagra sva aura para paryAyoM se yukta kisI eka bhI avisesiyaM pi sutte akkharapajjAyamANamAiTaThaM / vastu ko jAnatA hai, vaha sAre loka aura aloka meM suya-kevalakkharANaM evaM doNhaM pi na viruddhaM / / vidyamAna sva-para-paryAyoM se yukta sarva vastu ko jAnatA (vibhA 496) hai| kyoMki eka vastu kA parijJAna sarva vastU ke parijJAna akSara kA paryava-parimANa sAmAnya rUpa se nirUpita kA avinAbhAvI hai| hai| yahAM akSara kA saMbaMdha zrata-akSara aura kevala-akSara jo samasta paryAyoM se yukta sarva vastu ko jAnatA hai, donoM ke sAtha jor3A jA sakatA hai| zruta-akSara ke jitane vaha sarva paryAyopeta eka vastu ko bhI jAnatA hai| kyoMki sva-para paryAya haiM, utane hI paryAya kevala-akSara ke haiN| sarva vastu kA parijJAna eka vastu ke parijJAna kA avinA- 15. a 15. anakSara zruta bhAvI hai| jo sarva vastu ko nahIM jAnatA, vaha eka akAra aNakkha rasuyaM aNegavihaM paNNattaM, taM jahAakSara ko bhI pUrNa rUpa se nahIM jAnatA / UsasiyaM nIsasiyaM, nicchuDhaM khAsiyaM ca chIyaM ca / paNNavaNijjA bhAvA vaNNANa sapajjayA tao thovA / sesA parapajjAyA to'NaMtagUNA nirabhilappA / / nissighiyamaNusAra, aNakkharaM cheliyAIyaM / / (vibhA 488) (nandI 60) anakSara zrata ke aneka bheda haiN| jaise- ucchavAsaabhilApya vastu kA kathana vargoM ke dvArA hotA hai| niHzvAsa, thUkanA, khAMsanA, chIMkanA, nAka kI AvAja, ataH prajJApanIya-abhilApya bhAva akAra Adi vargoM ke svaparyAya haiN| ye paraparyAya ke anantaveM bhAga jitane haiN| zeSa anusvAra, seMTita-sITI bajAnA aadi| anabhilApya bhAva akSara ke paraparyAya haiN| ye svaparyAya se UsasiyAI davvasuyamettamahavA suovauttassa / anantaguNa adhika haiN| savvo cciya vAvAro sUyamiha to kina cedrA vi|| paNNavaNijjA bhAvA aNaMtabhAgo u aNabhilappANaM / rUDhI ya taM suyaM suvvai tti ceTTA na sumvai kayAi / paNNavaNijjANaM puNa aNaMtabhAgo sUyanibaddho / / ahigamayA vaNNA iva jamaNussArAdao teNaM / / (vibhA 141) (vibhA 502,503) anabhilApya (aprajJApanIya) bhAvoM kA anantavAM bhAga ucchvAsa-ni:zvAsa Adi se jo jJAna hotA hai, vaha abhilApya (prajJApanIya) bhAva hai| prajJApanIya bhAvoM kA anakSara zruta hai / yaha zrutajJAna kA kAraNa hai, ataH dravyaanantavAM bhAga zruta nibaddha hai| zrata hai| viziSTa abhiprAyapUrvaka ucchavAsa Adi kA
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMjJI-asaMjJI zruta zrutajJAna prayoga hotA hai, taba vaha zrutajJAna kA kAraNa banatA hai| jo abhisaMdhAraNa-avyakta yA vyakta vijJAna se ka kA sArA vyApAra hI zruta pravRtti karatA hai, vaha hetUpadeza saMjJA se yukta hotA hai| hai kintu sira dhunanA Adi ceSTAeM zruta nahIM haiN| jisameM abhisaMdhAraNapUrvaka karaNazakti nahIM hotI, vaha ucchavAsa Adi hI zruta ke rUpa meM rUDha haiM / jo sunA asaMjJI hai| jAtA hai, vaha zrata hai| ucchvAsa Adi zravaNa ke viSaya heugovaeso goviNdnnijjuuttimaadito| taMmi bhaNitaMhaiM / sira, hAtha Adi kI ceSTA dRzya hai, zravya nahIM hai, .."abhisaMdhAraNapUvviyA NAma maNasA puvvAparaM saMcitiUNa ataH vaha zruta nahIM hai| anusvAra akAra Adi varNoM kI jA pavittI vA nivattI vA sA abhisaMdhAraNapugvigA taraha artha kA jJApaka hai, ataH zruta hai| karaNasattI bhaNNati / sA ca jesi atthi te jIvA jaM saI (bhASA akSarAtmaka aura anakSarAtmaka donoM prakAra soUNa bujhaMti taM heugovaeseNa saNNisUrya bhaNNati / kI hotI hai| jahAM jIva kA vAk prayatna ho aura bhASA (AvacU 1 pR 31) varNAtmaka na ho, vaha no-akSarAtmaka bana jAtI hai / ucch govindaniyukti ke anusAra abhisaMdhAraNapUrvaka karaNavAsa-niHzvAsa vAka prayatna se utpanna nahIM haiM ataH bhASA zakti kA artha hai-mana se pUrvApara kA vimarza kara pravRttismaka nahIM haiM phira bhI zrutajJAna ke kAraNa haiM isalie inheM nivatti karanA / jina jIvoM meM yaha zakti hotI hai, ve anakSara zruta mAnA gayA hai / akalaMka ne akSara zruta aura jisa zabda ko sunakara jJAna karate haiM, vaha hetvAdopadezika anakSara zruta kI saMyojanA anumAna, upamAna Adi ke sAtha kI hai| unake anusAra svArthAnumAna- svapratipatti saMjIzruta hai| ke kAla meM anakSara zruta hotA hai| parArthAnumAna-dUsare je puNa saMciteuM iTTANiThesu visayavatthusu / vaTaMti nivaTaiMti ya sadehaparipAlaNAheuM / / ke lie pratipAdana ke kAla meM akSara zruta hotA hai / isI pAeNa saMpae cciya kAlammi na yAidIhakAlaNNA / prakAra upamAna pramANa bhI akSara zruta aura anakSara zruta te heuvAyasaNNI nicceTThA hoMti assaNNI / / donoM prakAra kA hotA hai| dekheM-nandI 60 kA TippaNa) (vibhA 515,516) 16. saMjJI-asaMjJI zruta jo jIva apane dehaparipAlana ke lie cintanapUrvaka (saMjJA kA artha hai-manovijJAna / jinameM IhA, apoha / iSTa viSaya meM pravRtta aura aniSTa viSaya se nivRtta hote Adi kI zakti hai, jinameM iSTa ke lie pravRtti aura haiM, ve hetuvAdopadeza kI apekSA saMjJI haiN| hetuvAaniSTa se nivRtta hone kI kriyA hai, jinameM anekAMtavAda dopadezikI saMjJA prAyaH vartamAnakAlika hotI hai, kintu kA saMjJAna hai, ve saMjJI haiN| ekendriya jIva asaMjJI kii| dIrghakAlika nahIM hotii| hetuvAda kI apekSA se kevala koTi meM parigaNita haiN|) nizceSTa ekendriya (pRthvI Adi) hI asaMjJI haiM, zeSa saNNisuyaM tivihaM paNNattaM, taM jahA-kAliovaeseNaM dvIndriya Adi saba jIva saMjJI haiN| heuvaeseNaM didvivAovaeseNaM / (nandI 61) saMjJI zruta ke tIna prakAra haiM 3. dRSTivAdopadeza 1. kaalikyupdesh| diTrivAovaeseNaM-saNNisUyassa khaovasameNaM saNNIti 2. hetuupdesh| labbhai / asaNNisuyassa khaovasameNaM asaNNIti labbhai / 3. dRSTivAdopadeza / - (nandI 64) 1. kAlikyupadeza daSTivAda kI apekSA saMjJIzruta ke kSayopazama se saMjJI vivaraNa ke lie dekheM-mana / aura asaMjJIzruta ke kSayopazama se asaMjJI hotA hai| . 2. hetUpadeza jehiM kammehi saNNibhAvo Avarito, tesi kesiMci heuvaeseNaM-jassa NaM atthi abhisaMdhAraNapabviyA khaeNa kesiMci uvasameNaM saNNibhAvo labbhati / soya karaNasattI-se NaM saNNIti labbhai / jassa NaM natthi saNNI jaM saI suNeti suNitA ya puvAvaraM bujjhati taM abhisaMdhAraNapabbiyA karaNasattI--se NaM asaNNIti didivAovadeseNa saNNisUyaM bhaNNati / lbbhi| (nandI 63) (AvacU 1 pR 31)
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutajJAna 640 samyak-mithyA-zruta jina karmoM se saMjJIbhAva AvRta hai, unameM se kucha ke lie samyak zruta hai| bhinna dazapUrvI se sAmAyika kA kSaya aura kucha kA upazama arthAt kSayopazama hone se paryaMta sabhI zrutasthAna samyagdaSTi svAmI ke lie samyaka saMjJI-bhAva prApta hotA hai / vaha saMjJI jIva zabda ko sunakara zruta aura mithyAdaSTi svAmI ke lie mithyA zruta haiN| pUrvApara kA bodha karatA hai, vaha dRSTivAdopadeza saMjJIzrata aMgANaMgapaviThaM sammasuyaM loiyaM tu micchasuyaM / Asajja u sAmittaM loiya-louttare bhayaNA // micchattassa sutAvaraNassa ya khayovasameNaM kateNaM saNNi (vibhA 527) sutassa laMbho bhavati,...."so ya micchattassudayato aMgapraviSTa aura anaMgapraviSTa Agama samyakazruta haiN| assaNNI bhavati......."taM ca sutaaNNANAvaraNakhayovasameNaM laukika zAstra mithyAzruta haiM / zruta kA svAmI samyakalabbhati / (nandIcU pR 47) dRSTi hai to usake lie laukika aura lokottara-donoM dRSTivAdopadeza kI apekSA samyagdRSTi kA zruta saMjJI- zAstra samyakzruta haiN| mithyAdRSTi ke lie donoM mithyAzruta aura mithyAdRSTi kA zruta asaMjJIzruta kahalAtA hai| zruta haiM / mithyAtva mohanIya aura zrutajJAnAvaraNa ke kSayopazama se ihaMgagataM AyArAdi, aNaMgagataM ca AvassagAdi / etaM saMjIzruta kI prApti hotI hai / mithyAtva mohanIya ke udaya savvaM davvaTThitaNayamateNa sAmiNA asaMbaddha paMcatthikAyA iva aura zrutaajJAnAvaraNa ke kSayopazama se asaMjJIzruta kI NiccaM sammasutaM bhaNNati / (nandIcU pR 49) prApti hotI hai| AcAra Adi aMgapraviSTa aura Avazyaka Adi 17. samyaka-mithyA-zruta anaMgapraviSTa zruta paMcAstikAya kI taraha sadA samyakzruta hai| yahAM svAmI kI saMbaddhatA vivakSita nahIM hai| sammasuyaMjaM imaM arahaMtehiM bhagavaMtehiM....."paNIyaM duvAlasaMga gnnipiddgN| samyak-mithyA-zruta kA hetu micchasuyaM-jaM imaM aNNANiehiM micchadiTThihiM .."bAvattarikalAo"eyAI micchadiTThissa micchattasacchaMdabuddhimaivigappiyaM / pariggahiyAI micchasuyaM / eyAI ceva sammadiTThissa ahaMtoM dvArA praNIta dvAdazAMga gaNipiTaka samyakazruta sammattapariggahiyAI sammasuyaM / hai| mithyAdaSTi dvArA kRta svacchanda nirUpaNa mithyAzrata ""micchadihissa vi eyAiM ceva sammasuyaM / kamhA? smmttheuttnno| jamhA te micchadidriyA tehiM ceva samaehiM coiyA samANA kei sapakkhadidIo cayaMti / samyak-mithyA-zruta ke svAmI (nandI 67) duvAlasaMgaM gaNipiDagaM coisapUvvissa sammasUyaM, bahattara kalAeM Adi mithyAdaSTi ke mithyArUpa meM abhiSNadasavvissa sammasuyaM, teNa paraM bhiNNesu bhayaNA / pariNata hone ke kAraNa mithyAzrata hote haiM aura samyaktvI pariNata hone ke kAraNa mitra ke samyak rUpa meM pariNata hone ke kAraNa samyak zruta ___ jo codasapuvI tassa sAmAdiyAdi biMdusArapajjava- hote haiN| sANaM savvaM niyamA sammasutaM, tato omatthagaparihANIe mithyAdRSTi ke bhI ye samyakzruta ho sakate haiM kyoMki jAva abhiNNadasavvI etANa vi sAmAiyAdi savvaM samma- unakI samyaktva prApti meM ye hetu banate haiN| kucheka sataM sammagaNataNato ceva bhavati |"..."abhinnnndspuve- mithyAdaSTi unhIM zAstroM se prerita hokara apane Agraha ko hiMto hedrA omatthagaparihANIe jAva sAmAditaM tAva savve choDate haiN| sutaTThANA sAmisammaguNattaNato sammasutaM bhavati, te ceva bhavasiddhiyA u jIvA sammaddiTTI u jaM ahijjati / sutaTThANA sAmimicchaguNataNato micchasutaM bhavati / taM sammasueNa suyaM kammaTThavihassa sohikaraM / / (nandIca pR 49) / micchaddiTThI jIvA abhavvasiddhI ya jaM ahijjati / svAmitva kI apekSA dvAdazAMga gaNipiTaka caturdazapUrvI, taM micchasueNa suyaM kammAdANaM ca taM bhaNiyaM / / trayodazapUrvI, dvAdazapUrvI, ekAdazapUrvI aura abhinnadazapUrvI (uni 313,314) ja
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ gamika-agamika zruta 641 zrutajJAna bhavya samyakadaSTi jIva jo zruta paDhate haiM, vaha samyak athavA bhavya (mokSagAmI) kA zrata sAdi-sAnta zruta hai / yaha zruta aSTavidha karmoM kA zodhana-apanayana aura abhavya kA zruta anAdi-ananta hai| karatA hai| abhavya midhyAdRSTi jIva jo zruta par3hate haiM, vaha uvaoga-sara-payattA thANavisesA ya hoMti paNNavae / mithyAzruta hai / yaha zruta karma ke upAdAna kA hetu hai| gai-TThANa-bheya-saMghAya-vaNNa-saddAibhAvesu 18. sAdi-saparyavasita tathA anAdi-aparyavasita zruta (vibhA 547) icceyaM dubAlasaMga gaNipiDagaM vucchittinayaTThayAe prajJApaka ke zruta kA upayoga, svara, prayatna (tAlu sAiyaM sapajjavasiyaM / avacchittinayaTTayAe aNAiya Adi kA vyApAra) aura Asana-ye bhAva-paryAya badalate apjjvsiyN| (nandI 68) rahate haiM / isa parivartana kI apekSA dvAdazAGga ko sAdivyavacchittinaya (paryAyAstika naya) kI apekSA se saparyavasita kahA gayA hai| dvAdazAMga gaNipiTaka sAdi-saparyavasita hai| gati, avasthiti, bheda, saMghAta, varNa, zabda, rasa, avyavacchittinaya (dravyAstika naya) kI apekSA se paramANu Adi prajJApanIya bhAvoM ke ye paryAya badalate rahate dvAdazAMga gaNipiTaka anAdi-aparyavasita (kAlika) hai| haiN| ina grAhya viSayoM ke parivartana kI apekSA se zrata ko taM samAsao caubvihaM paNNattaM, taM jahA-davao, sAdi-saparyavasita kahA gayA hai| khettao. kAlao, bhaavo| 19. gamika-agamika zruta ____ davao NaM-sammasuyaM egaM purisaM paDucca sAiyaM gamiyaM diTThivAo / agamiyaM kAliyaM suyaM / sapajjavasiyaM, bahave purise ya pahucca aNAiyaM apajjavasiyaM / (nandI 72) khettao NaM -paMca bharahAI paMca eravayAI paDucca sAiyaM bhaMgagaNiyAi gamiyaM jaM sarisagamaM ca kAraNavaseNa / sapajjavasiyaM, paMca mahAvidehAiM paDucca aNAiyaM gAhAi agamiyaM khalu kAliyasurya diTrivAe vA / / apajjavasiyaM / (vibhA 549) kAlao NaM-osappiNi ussappiNi ca paDucca jisa zruta meM bhaMga, gaNita athavA gamoM-sadRza pAThoM sAiyaM sapajjavasiyaM, noosa ppiNi noussappiNi ca kI bahulatA ho, vaha gamika zruta hai, jaise --dRSTivAda / paDucca aNAiyaM apajjavasiyaM / jisameM prAyaH gAthA, zloka, veSTaka Adi asadaza ___ bhAvao NaM-je jayA jiNapaNNattA bhAvA Agha pAThoM kI bahulatA ho, vaha agamika zruta hai, jaisevijjati......"te tayA paDucca sAiyaM sapajjavasiyaM, kAlikazruta / khAovasa miyaM pUNa bhAvaM paDacca aNAiyaM apajjavasiyaM / AdimadhyAvasAneSa kiJcidvizeSato bhUyo bhUyastasyaiva ahavA-bhavasiddhiyassa suyaM sAiyaM sapajjavasiyaM, sUtrasyoccAraNaM gamaH |"gmaa asya vidyante iti abhavasiddhiyassa suyaM aNAiyaM apajjavasiyaM / (nandI 69) gamikam / (nandImavR pa 203) samyak zruta ke cAra prakAra haiM1. dravyataH-samyaka zrata eka puruSa kI apekSA sAdi Adi, madhya aura anta meM kiMcita vizeSatA ke sAtha punaH-punaH usI sadRza sUtrapATha kA uccAraNa 'gama' sAMta hai, bahuta puruSoM kI apekSA anAdi-ananta hai| kahalAtA hai / jisameM gama/sadRza pATha hoM, vaha gamika hai| 2. kSetrata:-pAMca bharata aura pAMca airavata kI apekSA gamA:-arthaparicchittiprakArAH / / sAdi-sAnta hai, mahAvideha kI apekSA anAdi-ananta (uzAvR pa 713) arthaparijJAna ke prakAra gama kahalAte haiM / 3. kAlata:--- avasarpiNI aura utsapiNI kI apekSA sAdi-sAnta hai| jahAM kAla ke ye vibhAga nahIM haiM. gamika zruta ke prakAra unakI apekSA anAdi-ananta hai| gamiyaM NAma jaM bhaMgajuttaM gaNitagamiyaM vA / jaM vA 4. bhAvataH-arhata-prajJapta bhAva prajJApaka aura prajJApanIya kAraNavaseNa sarisagamaM bhvti| tattha bhaMgagamiyaM egadgatigabhAva kI apekSA sAdi-sAnta hai / kSAyopazamika bhAva cubhNgmaadii| gaNiyagamitaM NAma jahA ekkajIvAdhaNakI apekSA anAdi-ananta hai| paTTakaraNeNa aNNANivi jIvAdhaNapaTrANi gaNijjati /
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutajJAna 642 zrutakaraNa : baddha-abaddhazruta sarisagamaM NAma jahA-kohassa udayaniroho kAyavvo bhUApariNayavigae saddakaraNaM taheva na nisIhaM / udayapattassa viphalIkaraNaM kAyavvaM ti tahA mANamAyA- pacchannaM tu nisIhaM nisIhanAmaM jaha'jjhayaNaM / lobhaannvi| __ (AvacU 1 pR 34) aggeNIaMmi jahA dIvAyaNa jattha ega tattha sayaM / gamika ke do prakAra haiM-bhaMgagamika aura gaNita jattha sayaM tatthego hammai vA bhujae vAvi / / gamika / sadaza pATha bhI gamika kahalAte haiN| ataH tIsarA (Avani 1021, 1022) vikalpa sadRza gamika bana jAtA hai| vastu utpanna hotI hai, naSTa hotI hai, sthira rahatI * bhaMga gamika-eka bhaMga, do bhaMga, tIna bhaMga aadi| hai-yaha kathana spaSTa pratibhAsita-prakAzita hone se ani* gaNita gamika-eka jIvA aura dhanupRSTha ke gaNita ke zItha (zabdakaraNa) hai| nizItha vaha hai jo pracchanna hai, anusAra anya jIvA aura dhanupRSTha kA bhI gaNita jisakA sUtrapATha aura artha gUr3ha rahasyamaya hai, jaise-nizItha kara lenA caahie| adhyyn| * sadaza gamika--krodha ke udaya kA nirodha karanA athavA gupta artha nizItha kahalAtA hai| jaise-agrAya cAhie aura udaya prApta krodha kA viphalIkaraNa NIya pUrva meM eka pATha hai-"aggeNIammi.......... || karanA caahie| isI prakAra mAna, mAyA, lobha jahAM eka dvIpAyana khAtA hai, vahAM sau dvIpAyana khAte kA nirodha aura viphalIkaraNa karanA caahie| haiN| jahAM sau dvIpAyana khAte haiM, vahAM eka dvIpAyana khAtA 20. zrutakaraNa : baddha-abaddha zrata isI prakAra jahAM sau dvIpAyana Ahata hote haiM, vahAM jIvakaraNaM tu vihaM sayakaraNaM ceva no ya sUyakaraNaM / eka dvIpAyana Ahata hotA hai| (sampradAyAbhAvAnna pratanyate baddhamabaddhaM ca suaM nisIhamanisIhabaddhaM tu|| -paramparA vicchinna hone ke kAraNa isakI vyAkhyA jJAta (uni 203) nahIM hai--AvahAva 1 pR 110) jIvakaraNa ke do prakAra haiM-zrutakaraNa aura nozruta- ye lokottara baddhazruta haiN| AraNyaka, mahAbhArata karaNa / zrutakaraNa ke do bheda haiM -baddhazruta aura abaddha- jAminonita Adi laukika baddhazruta haiN| shrut| abaddhazruta : pAMca sau Adeza baddhamabaddhaM tu suaM baddhaM tu duvAlasaMga niddiDheM / tavivarIamabaddhaM nisIhamanisIhabaddhaM tu // .."baddhamabaddhaM AesANaM havaMti paMcasayA / (Avani 1020) jaha egA marudevI accaMtatthAvarA siddhA / / baddhAbaddhaM ca puNo satthAsatthovaesabheyAo / (Avani 1023) ekkekkaM saddanisIhakaraNabheyaM muNeyavvaM / / loe aNibaddhAiM aDDiya-paccaDDiyAiM karaNAI / uttI u saddakaraNaM pagAsapADhaM ca saraviseso vA / paMcAdesasayAI marudevAINi uttarie / gUDhatthaM tu nisIhaM rahassasuttatthamahavA jaM / / (vibhA 3357) (vibhA 3355,3356) atra vRddhasampradAyaH......"biiyaM sayaMbhuramaNe samudde zruta ke do prakAra haiM macchANaM paumapattANa ya savvasaMThANANi atthi valayasaMThANaM .. baddha-gadya-padya meM nibaddha zAstropadeza / mottuM / * abaddha-azAstropadezarUpa, kevala kaMThoM se shraavnniiy| . taiyaM viNhassa sAtiregajoyaNasayasahassaviuvvaNaM / ina donoM ke do-do bheda haiM-zabdakaraNa aura . cautthaM karaDaokuruDA dosaTriyaruvajhAyA, kuNAlAnizIthakaraNa / NayarIe niddhamaNamUle vshii| varisAsu devayANuzabdakaraNa kA artha hai-uktivizeSa, spaSTa pATha kaMpaNaM / nAgarehi nicchuhaNaM / karaDeNa rusieNa athavA udAtta Adi svaravizeSa / vuttaM-'varisa deva ! kuNAlAe, ukkuruDeNa bhaNiyaMnizIthakaraNa kA artha hai - gUDhArtha, rahasyapUrNa sUtrArtha / 'dasa divasANi paMca ya' pUNaravi karaDeNa bhaNiyaM . .
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ prANImAtra meM jJAna kI sattA 'muTThimettAhi dhArAhi', ukkuruDeNa bhaNiyaM -- 'jahA rati tahA divaM', evaM vottUNamavakkaMtA | kuNAlAevi paNNarasa divasa aNubaddhava risaNeNaM sajaNavayA jaleNa akkatA tao te taiyavarise sAee Nayare do'vi kAlaM kAU Ahe sattamAe puDhavIe kAle Narage bAvIsasAgarovamaTTiiA NeraiyA saMvRttA | kuNAlANayarIviNAsakAlAo terasame varise mahAvIrassa haaNANasamuppattI / evaM anibaddhaM / loiyaM abaddhakaraNaM battIsaM aDDiyAo battIsaM paccaDDiyAo solasa karaNANi, logappavAe paMcadvANANi taM jahA - AlIDhaM paccAlIDhaM vaisAhaM maMDalaM samapAyaM / .... sayaNakaraNaM chaTTha ThANaM / ( vahAvR 1310) jo pATha aMga- upAMga Agama meM upalabdha nahIM haiM, ve abaddha haiM, unheM 'Adeza' kahA jAtA hai / ve arhatpravacana meM pAMca sau kI saMkhyA meM haiN| jaise 643 zrutajJAna varSa meM bhagavAn mahAvIra ko kevalajJAna utpanna huA / isa prakAra ke pAMca sau Adeza sUtroM meM nibaddha nahIM haiM / ye lokottara Adeza haiM / laukika abaddhakaraNa 1. arhat RSabha kI mAtA marudevI ananta vanaspati se udvRtta hokara siddha huI / 2. svayambhUramaNa samudra ke matsyoM aura padmapatroM ke valaya saMsthAna ko chor3akara zeSa saba saMsthAna hote haiM / 3. zrI viSNu ne sAtireka ( kucha adhika ) eka lAkha yojana kI vikurvaNA kI / 4. kuNAlA nagarI meM kuruTa aura utkuruTa- ye do upadhyAya rahate the / ina donoM kI vasati nagarI ke jalanirgamanamArga para thI / varSAvAsa kA samaya / inhoMne varSA na hone ke lie devatA kI anukampA prApta kI / nAgarikoM ne yaha jAnakara unako vahAM se nikAla diyaa| taba ruSTa hokara kuruTa ne kahA deva ! kuNAlA meM baraso / utkuruTa ne kahA-pandraha dina taka niraMtara baraso / kuruTa ne puna: kahAmusalAdhAra varSA kro| utkuruTa ne itanA aura jor3a diyA - dina-rAta eka samAna baraso / aisA kahakara donoM ne vahAM se prasthAna kara diyaa| tIsare varSa sAketa nagarI meM ve donoM marakara sAtavIM pRthvIkAla naraka meM bAIsa sAgaropama kI sthiti vAle nairayika bane / udhara nirantara pandraha dina-rAta taka musalAdhAra varSA ke kAraNa kuNAlA nagarI jalAplAvita hokara vinaSTa ho gaI | kuNAlA ke vinAza ke bAraha varSa pazcAt terahaveM battIsa after ( malloM kI kriyAvizeSa ), battIsa pratyaDDikA, solaha karaNa tathA lokapravAda meM varNita pAMca sthAna - AlIDha, pratyAlIDha, vaizAkha, maNDala aura samapAda / chaThA sthAna zayanakaraNa - ye kathana laukika zAstroM meM nibaddha nahIM haiM / 21. zrutajJAna kI pazyattA uvautto suyanANI savvaM davvAI jANai jahatthaM / pAsaiya kei so puNa tamacakkhaddaMsaNeNaM ti // maibheyamacakkhusaNaM ca vajjitu pAsaNA bhaNiyA / paNNavaNAe u phuDA teNa sue pAsaNA juttA // ( vibhA 553,555 ) dravyoM ko yayArtha ki vaha acakSudarzana jJAna meM upayukta zrutajJAnI saba jAnatA hai / eka mAnyatA yaha bhI hai se dekhatA hai / prajJApanA (3012 ) meM mati jJAna, mati ajJAna aura acakSu darzana ko chor3akara zeSa jJAnabhedoM kI pazyattA spaSTa pratipAdita hai / isalie zrutajJAna kI pazyattA yuktiyukta hai / je jANati pAsati tti evaM paDhati te imaM kAraNaM paDucca, jamhA suyaNANI dIvasamuddANaM devakurUttarakurAdINaM ca bhavaNANaM saMThANAdINi jANato pAsaMto iva AlihiUNaM dariseti / ato jANati pAsatitti esa AlAvago na virujjhai / ( AvacU 1 pR 35, 36) zrutajJAnI adRSTa dvIpasamudroM aura devakuru - uttarakuru ke bhavanoM kI AkRtiyoM (saMsthAnoM) kA isa rUpa meM Alekhana karatA hai ki mAnoM unheM sAkSAt dekhA ho / ataH 'zrutajJAnI jAnatA hai, dekhatA hai' yaha AlApaka viparIta nahIM hai| 22. prANImAtra meM jJAna kI sattA savvajIvANaM piya NaM akkharassa anaMtabhAgo niccugghADio, jai puNa so vi AvarijjA, teNaM jIvo ajIvattaM pAvijjA / suTThavi mehasamudae, hoi pabhA caMdasUrANaM / (nandI 71)
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutajJAna 64 zrutajJAna aura kevalajJAna meM antara sabhI jIvoM meM akSara (jJAna) kA anantavAM bhAga ca jAva puDhavikAiyANaM tAva asaMkhejjaguNaparihINA seddhii| nitya udghATita rahatA hai| yadi vaha bhI AvRta ho jAe (AvacU 1 pR 30) to jIva ajIva ho jaaye| anuttaropapAtika devoM kA zrutajJAna sarvAdhika vizuddha 'saghana meghoM ke hone para bhI sUrya aura candra kI hotA hai / usase asaMkhyAtaguNa parihIna zrutajJAna hotA hai prabhA to rahatI hI hai|' isI prakAra AtmA kA pratyeka uparitana aveyaka devoM kA / isa prakAra kramaza: asaMkhyeyaguNa pradeza jJAnAvaraNIya aura darzanAvaraNIya karma ke ananta parihIna kI zrRMkhalA meM pRthvIkAyika jIvoM kA tajJAna pudgala skandhoM se AveSTita, pariveSTita hai phira bhI jJAna sarvAdhika avizuddha hotA hai / kA anantavAM bhAga karmAvaraNa ke paTala kA bhedana kara ava cetanA ke vikAsa kA tAratamya (da. jJAna) bhAsita rahatA hai| 25. zrutajJAna kA mahattva tassa u aNaMta bhAgo niccugghADo ya savvajIvANaM / savvacaraNakaraNakriyAdhAraM sutaNANaM / (nandIcU pR 44) bhaNiyo suyammi kevalivajjANaM tivihabheo vi|| zrutajJAna samasta kriyAoM kA AdhAra hai, cAhe ve (vibhA 497) kriyAeM caraNasaMbandhI (nitya kiye jAne vAle anuSThAna) jJAna kA anantavAM bhAga sadA udghATita rahatA hai| hoM athavA karaNasaMbandhI (prayojanavaza kiye jAne vAle yahI jIva aura ajIva kI bhedarekhA kA nirmANa karatA anuSThAna) hoN| hai| kevalajJAna sarvathA bheda-vimukta hai / kevalajJAnI ko suyassa ArAhaNayAeNaM annANaM khavei na ya saMkichor3akara zeSa jIvoM ke jJAna sambandhI tIna bheda hote haiM- lissai / (u 29 / 25) jaghanya, madhyama aura utkRSTa / zrata kI ArAdhanA se jIva ajJAna kA kSaya karatA hai (prastuta sUtra meM akSara kA prayoga jJAnAtmaka hI viva- aura rAga-dveSa Adi se utpanna hone vAle mAnasika kSita hai| kevalajJAna kA koI vibhAga nahIM hotA isalie saMklezoM se bacatA hai| jJAna ke vikAsa kA anantavAM bhAga usase saMbaddha nahIM hai| sAmAiyamAIyaM suyanANaM jAva biMdusArAo / avadhijJAna kI prakRtiyAM asaMkhyeya haiM isalie jJAna ke tassavi sAro caraNaM sAro caraNassa NivANaM / / vikAsa kA anantavAM bhAga usase saMbaddha nahIM hai| (Avani 93) manaHparyavajJAna kA bhI vaha saMbhava nahIM ho sakatA / avadhi sAmAyika (Avazyaka) se bindusAra (caudahaveM pUrva) jJAna aura manaHparyavajJAna nitya udaghATita nahIM rhte| paryanta zAstra zrutajJAna hai| zrutajJAna kA sAra cAritra hai| zrutajJAnAtmaka akSara kA anantavAM bhAga hI udaghATita cAritra kA sAra nirvANa hai| rahatA hai| zruta aura mati donoM sahacArI haiN|) 26. zrutajJAna aura kevalajJAna meM antara 23. jaghanya zruta kA hetu sayapajjavehiM taM kevaleNa tullaM na hojja na parehiM / sa-parapajjAehi u tullaM taM kevaleNeva // thINaddhisahiyanANAvaraNodayao sa patthivAINaM / avisesakevalaM puNa sayapajjAehiM ceva tattullaM / beiMdiyAiyANaM parivaDDhai kamavisohIe / jaM neyaM pai taM savvabhAvavvAvAraviNiuttaM // (vibhA 499) styAnaddhi nidrA yukta jJAnAvaraNa ke udaya ke kAraNa (vibhA 493,494) ekendriya jIvoM kA akSara ke anantaveM bhAga jitanA akAra, ikAra Adi varNa zrutajJAna (zrutAkSara) ke sarvajaghanya caitanya sadA udghATita rahatA hai (vaha kabhI AvRta svaparyAya haiN| ye paryAya sarva paryAyoM kA anantavAM bhAga haiM / nahIM hotaa)| phira Rmika vizuddhi ke sAtha-sAtha dvIndriya kevalajJAna ke svaparyAya anaMta haiN| ata: svaparyAyoM se Adi jIvoM meM usakA kramika vikAsa hotA jAtA hai| zrutajJAna kevalajJAna ke tulya nahIM hai / sva aura para paryAyoM ke samudita rUpa meM zrutajJAna kevalajJAna ke tulya hai| 24. zrutajJAna-vizuddhi kA tAratamya sarva-dravya-paryAya kevalajJAna kA jJeya hai / vaha jJeya ke ___ aNuttarovavAiyANaM devANaM samvavisuddhaM sutaNANaM, prati sarva paryAyoM ke parijJAna meM pravRtta hone se kevala svatayaNaMtaraM asaMkhejjaguNaparihINaM uvarimagevejjagANaM / evaM paryAyoM se hI zrutajJAna ke tulya hai|
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrutajJAna Abhinibadhika jJAna dravya AdezataH sarva dravyoM ko jAnatAdekhatA hai| kSetra Adezata: sarva kSetroM ko jAnatAdekhatA hai / AdezataH sarva kAla ko jAnatAdekhatA hai / bhAva AdezataH sarva bhAvoM ko jAnatA| dekhatA hai / kAla 27. zrutasthAna ..... suyaThANaM gaNimAI ahahvA vAyaNAriyamAI // (pini 315) gaNI (AcArya), upAdhyAya, vAcanAcArya, pravartaka Adi-ye zrutasthAna haiM / zrutanizcita mati - matijJAna kA eka bheda / ( dra. Abhinibodhika jJAna ) zreyAMsa - gyArahaveM tIrthaMkara / SaTsthAnapatita- vRddhi aura hAni ke chaha sthAna / ( dra. tIrthaMkara) vuDDhI vA hANI vANatA-saMkhijjAsaMkhabhAgANaM / saMkhijjAsaMkhijjANaMtaguNA ceti chanbheyA // ( vibhA 729 ) vRddhi aura hAni ke chaha-chaha prakAra haiMananta bhAga hAni asaMkhyAta bhAga hAni saMkhyAta bhAga hAni saMkhyAta guNa hAni asaMkhyAta guNa hAni ananta guNa hAni / ananta bhAga vRddhi asaMkhyAta bhAga vRddhi saMkhyAta bhAga vRddhi saMkhyAta guNavRddhi asaMkhyAta guNa vRddhi ananta guNa vRddhi 1. saMkhyA ke prakAra aupamya saMkhyA parimANa saMkhyA zrutajJAna zrutopayoga avasthA meM sarva jAnatA dekhatA 1 topayoga avasthA meM sarva jAnatA dekhatA hai / zrutopayoga avasthA meM sarva jAnatA-dekhatA hai / zrutopayoga avasthA meM sarva | jAnatA dekhatA hai / ( dekheM - bhagavaI 8 / 184-188 kA bhASya ) * O 0 jJAna saMkhyA * gaNanA saMkhyA * zISaM prahelikA paryaMta gaNanA saMkhyA 2. saMkhyA kA artha 645 dravyoM ko kSetroM ko kAla ko bhAvoM ko 5. ananta ke prakAra 3. saMkhyeya ke prakAra * utkRSTa saMkhyAta: palya kA dRSTAMta 4. asaMkhyeya ke prakAra * utkRSTa asaMkhyAta asaMkhyAta kevalajJAna sarva dravyoM ko jAnatA dekhatA hai / sarva kSetroM ko jAnatA - dekhatA dravyasaMkhyA - jisane 'saMkhyA' yaha pada sIkha liyA / aupamyasaMkhyA - upamA ke mAdhyama se vastu kA bodha / parimANasaMkhyA Agama ke granthAgra kA jJAna / saMkhyA-vastu kA pariccheda aura nirNaya / gaNanA jJAnasaMkhyA - viSayavastu ke jJAna ke AdhAra para jAnane isakA eka bheda hai / vAle kA jJAna / 1 sarva kAla ko jAnatA - dekhatA hai / sarva bhAvoM ko jAnatA - dekhatA | hai | * utkRSTa ananta ananta : eka vimarza saMkhyA : bhAva pramANa kA eka bheda * saMkhyA 1. saMkhyA ke prakAra saMkhaSpamANe aTThavihe paNNatte, taM jahA nAmasaMkhA ThavaNasaMkhA davvasaMkhA ovammasaMkhA parimANasaMkhA jANaNAsaMkhA gaNaNA saMkhA bhAvasaMkhA / ( anu 558 ) kA saMkhyA nAma nAmasaMkhyA -- kisI jIva yA ajIva karanA / sthApanAsaMkhyA - kASThAkRti yA putalI Adi meM saMkhyA kA rUpAMkana yA kalpanA karanA / gaNanAsaMkhyA ginatI karanA / bhAvasaMkhyA - jo saMkhyA pada meM upayukta hai / aupamyasaMkhyA ( dra. pramANa ) ovammasaMkhA cauvvihA paNNattA, taM jahA -- 1. asthi saMtayaM saMtaeNaM uvamijjai, 2 . asthi saMtayaM asaMtaeNa uvamijjai, 3. asthi asaMtayaM saMtaeNaM (dra. kAla ) | uvamijjai 4. atthi asaMtayaM asaMtaeNaM uvamijjai / ( anu 569 )
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 646 saMkhyA kA artha aupamyasaMkhyA ke cAra prakAra haiM ho jAoge / yaha bAta giratA huA pIlA pattA kizalayoM 1. sat ko sat se upamita kiyA jAtA hai / se kahatA hai| 2. sat ko asat se upamita kiyA jAtA hai| kizalayoM aura pIle pattoM meM na kabhI vArtAlApa 3. asat ko sat se upamita kiyA jAtA hai| haA aura na hogaa| bhavyajanoM ko bodha dene ke lie yaha 4. asat ko asat se upamita kiyA jAtA hai| upamA dI gaI hai| 1. sat sat se upamita-- 4. asat asat se upamitasaMtayaM saMtaeNaM uvamijjai, jahA--saMtA arahaMtA asaMtayaM asaMtaeNaM uvamijjai-jahA kharavisANaM saMtaehiM puravarehiM, saMtaehi kavADehiM saMtaehiM vacchehiM tahA sasavisANaM / . (anu 569) uvamijjati, jahA jaise gadhe kA sIMga vaise kharagoza kA siiNg| puravara-kavADa-vacchA, phalihabhuyA duNduhi-tthnniyghosaa| parimANasaMkhyA sirivacchaMkiyavacchA, savve vi jiNA cauvvIsaM / / parimANasaMkhA duvihA paNNattA, taM jahA-kAliyasuya parimANasaMkhA diTTivAyasuyaparimANasaMkhA ya / sat arhat kA vakSa sat puravara ke kapATa se upamita (anu 570) kiyA jAtA hai-caubIsa tIrthakara pUravara kapATa ke samAna parimANasaMkhyA ke do prakAra haiMvakSa, parigha ke samAna bhujA aura dundubhi evaM meghagarjana 1. kAlikazruta parimANasaMkhyA / / ke samAna ghoSa vAle tathA zrIvatsa se aMkita vakSa vAle 2. dRSTivAdazruta parimANasaMkhyA / (dra. saMbaddha nAma) hote haiN| jJAnasaMkhyA 2. sat asat se upamitasaMtayaM asaMtaeNaM uvamijjai, jahA~saMtAI neraiya jANaNAsaMkhA-jo jaM jANai, taM jahA-saha sahio, tirikkhajoNiya-maNussa-devANaM AuyAiM asaMtaehiM gaNiyaM gaNiyao, nimittaM nemittio, kAlaM kAlanANI, paliovama-sAgarovamehi uvmijjti| (anu 569) vejjayaM vejjo| (anu 573) jo jise jAnatA hai (vaha use jAnane ke kAraNa sat nairayika, tiryagyonika, manuSyoM aura devoM kA AyuSya asat palyopama aura sAgaropama se upamita kiyA abhedopacAra se jJAnasaMkhyA hai) jaise-zabda ko jAnane jAtA hai| vAlA zAbdika, gaNita ko jAnane vAlA gaNitajJa, nimitta ko jAnane vAlA naimittika, kAla ko jAnane 3. asat sat se upamita vAlA kAlajJAnI, vaidyaka ko jAnane vAlA vaidya hotA hai| asaMtayaM saMtaeNaM uvamijjai, jahAparijariyaperaMtaM, calaMtabeTe paDatanicchIraM / gaNanAsaMkhyA pattaM vasaNappattaM, kAlappattaM bhaNai gAhaM // gaNaNAsaMkhA-ekko gaNaNaM na uvei, duppabhii jaha tubbhe taha amhe, tumhe vi ya hohihA jahA amhe| saMkhA, taM jahA -saMkhejjae asaMkhejjae aNaMtae / appAhei paDataM, paMDyapattaM kisalayANaM // (anu 574) navi asthi na vi ya hohI, ullAvo kisala-paMDapattANaM / 'eka' yaha gaNanA saMkhyA meM nahIM hai| vaha 'do' se uvamA khalU esa kayA, bhaviyajaNa-vibohaNaTAe / Age bar3hatI hai / usake tIna prakAra haiM-saMkhyeya, asaMkhyeya. . (anu 569) ananta / jisakA paryanta bhAga jIrNa aura vanta vicalita ho 2. saMkhyA kA artha gayA hai, jo vRkSa se girane vAlA hai, jisakA dUdha sUkha saMkhyAnaM saMkhyA-paricchedo vastunirNaya ityarthaH / gayA hai, vaha kaSTa meM par3A huA pakA pattA (kizalayoM se AdAnasamarpaNAdivyavahArakAle eka vastu prAyo na nimna nirdiSTa) gAthA kahatA hai kazcid gaNayatyato'saMvyavahAryatvAdalpatvAd vA nako . jaise tuma ho vaise hI hama the, jaise hama haiM vaise hI tuma gaNanAsaMkhyAmavatarati / (anumat pa 214, 217)
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyeya ke prakAra 647 saMkhyA saMkhyA kA artha hotA hai-pariccheda, vibhaag| lena- do sau sattAIsa yojana tIna kosa eka sau aTThAIsa dhanuSa dena ke vyavahAra meM 'eka' vastu prAyaH gaNanA kA viSaya sADhA teraha aMgula se kucha adhika hai / vaha palya sarasoM se nahIM bntii| asaMvyavahArya aura alpa hone ke kAraNa bharA huA hai, una sarasoM se dvIpa aura samudroM kA uddhAra eka (1) ko gaNanA saMkhyA meM nahIM ginA jaataa| gaNanA (parimANa) jAnA jAtA hai| eka sarasoM dvIpa meM aura saMkhyA meM vahI ginA jAtA hai, jisakA varga karane se vaddhi eka samudra meM, phira eka sarasoM dvIpa meM aura eka samudra meM--- hotI hai| 'eka' kA varga karane se 141=1 eka hii| isa krama se unheM girAte jAne se jitane dvIpa aura samudra AtA hai, vRddhi nahIM hotI, isalie 'eka' gaNanA saMkhyA una sarasoM ke dAnoM se vyApta hote haiM, yaha itane pramANa meM nahIM ginA jaataa| vAlA kSetra anavasthita palya sarasoM se bharA haA buddhi se parikalpita kiyA gayA hai| prathama zalAkA-sarasoM kA eka 3. saMkhyeya ke prakAra dAnA zalAkA palya meM DAlA jAtA hai| ina zalAkAoM saMkhejjae tivihe paNNatte, taM jahA-jahaNNae ukko- (sarasoM ke dAnoM) se pracura saMkhyA vAle zalAkA palya AkaNTha sae ajhnnnnmnnukkose| (anu 575) bhare jAeM phira bhI utkRSTa saMkhyeya labdha nahIM hotaa| . saMkhyeya ke tIna prakAra haiM jaise koI eka maMca (macAna) AMvaloM se bharA huA jaghanya saMkhyAta-do kI sNkhyaa| hai| vahAM eka AMvalA DAlA vaha samA gayA, dUsarA DAlA utkRSTa saMkhyAta-isakA svarUpa asat kalpanA se vaha bhI samA gayA, tIsarA DAlA vaha bhI samA gyaa| jJeya hai| isa prakAra unheM DAlate-DAlate aisA AMvalA bhI hogA madhyama saMkhyAta-tIna se lekara utkRSTa saMkhyAta se jisake DAlane se maMca bhara jaaegaa| usake bAda vahAM eka km| AMvalA nahIM smaaegaa| utkRSTa saMkhyAta: palya kA dRSTAMta .."jaMbuddIvappamANamettA cattAri pallA --- paDhamo aNa vaTTiyapallo bitito salAgApallo taio paDisalAgApallo ukkosayassa saMkhejjayassa parUvaNaM krissaami-se| cauttho mahAsalAgApallo, ete cauropi rayaNappabhApuDhajahAnAmae palle siyA ega joyaNasayasahassaM AyAma vIe paDhamaM rayaNakaMDaM joyaNasahassAvagADhaM bhittUNa bitie vikkhaMbheNaM, tiNNi joyaNasayasahassAI solasa sahassAI verakaMDe patiTriyA hedrA......................"etthaM jAvatiyA doNNi ya sattAvIse joyaNasae tiNNi ya kose aTThAvIsaM aNavaTriyapalle salAgApalle paDisalAgApalle mahAsalAgAca dhaNusayaM terasa ya aMgulAI addha aMgulaM ca kiMcivisesA palle ya dIvasamuddA uddharitA ye ya catupallaTThiyA sarisavA hiyaM parikkheveNaM paNNatte / se NaM palle siddhatthayANaM esa savvovi etappamANo rAsI egarUveNoNo ukkosayaM bharie / tao NaM tehiM siddhatthaehi dIva-samuddANaM uddhAro saMkhejjayaM bhavati, jahaNNukkosayANa majjhe je ThANA te savve gheppai / ege dIve ege samudde-ege dIve ege samudde evaM patteyaM ajahaNNamaNukkosayA bhANiyavvA siddhate jattha jattha pakkhippamANehi-pakkhippamANehiM jAvaiyA dIvasamuddA saMkhejjayagahaNaM kataM tattha savvaM ajahaNNamaNakkosayaM daTTavvaM / tehiM siddhatthaehiM apphuNNA, esa NaM evaie khette palle (anucU pR 79-81) paDhamA slaagaa| evaiyANaM salAgANaM asaMlappA logA asat kalpanA se utkRSTa saMkhyAta kA svarUpa isa bhariyA tahA vi ukkosayaM saMkhejjayaM na paavi| prakAra haijahA ko diLaMto? se jahAnAmae maMce siyA AmalagANaM bharie tattha ege Amalae pakkhitte se mAte, aNNe cAra palyoM (kuNDoM) kI kalpanA kI gaI haivi pakkhitte se vi mAte, aNNe vi pakkhitte se vi mAte evaM pakkhippamANehi-pakkhippamANehi hohI se Amalae anavasthita zalAkA pratizalAkA mahAzalAkA jammi pakkhitte se maMce bhrijjihii| hohI se Amalae prAraMbha meM anavasthita palya jaMbUdvIpa pramANa 1 lAkha je tattha na maahii| (anu 556) yojana laMbA aura caur3A hai / gaharAI meM ratnaprabhA pRthvI __ jaise koI palya (koThA) eka lAkha yojana kI laMbAI- ke ratnakAMDa se bhI nIce sthita vajrakANDa paryanta eka caur3AI vAlA hai| usakI paridhi tIna lAkha solaha hajAra hajAra yojana aura UMcAI meM padmavara vedikA jitanA
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 648 utkRSTa saMkhyAta... sADhe ATha yojana hai / arthAt tala se zikhA taka UMcAI karane para 1 dAnA zalAkA palya meM DAlA gyaa| aMtima athavA gaharAI 10083 yojana hai| dAnA jisa samudra yA dvIpa meM DAlA gayA, usakI laMbAI ___ zalAkA palya, pratizalAkA palya aura mahAzalAkA aura caur3AI jitanA dUsarI bAra anavasthita palya banAyA palya--ye tInoM laMbAI aura caur3AI meM 1 lAkha yojana gayA / use bharA gayA, phira khAlI kiyA gyaa| pahalI tathA gaharAI athavA UMcAI meM 10083 yojana hai| bAra jisa samudra yA dvIpa meM girAyA gayA thA, usase Age ___anavasthita kaMDa ko sarSapa ke dAnoM se bharA gayA, ke dvIpa-samudroM meM kramazaH eka-eka dAnA DAlakara khAlI (zikhA sahita) itanA bharA ki usameM eka dAnA bhI aura kiyA gayA / bharane aura khAlI karane kI prakriyA calatI na samA sake / phira devoM ke dvArA eka-eka dAnA kramazaH rahatI hai / dAnA DAlane kI prakriyA bhI kramazaH Age-Age dvIpa aura samudra meM DAlA gyaa| pahalA dAnA jaMbUdvIpa meM, ke dvIpa-samudroM meM hotI hai / khAlI karane para antima dAnA dUsarA dAnA lavaNa samudra meM, tIsarA dhAtakIkhaMDa jisa-jisa samudra yA dvIpa meM girAyA jAtA hai, usI meM-isa krama se dvIpa aura samudra meM DAlakara anavasthita pramANa kA agalI bAra anavasthita palya banAyA jAtA hai| palya ko khAlI kiyA gyaa| eka bAra bharakara khAlI anavasthita palya eka bAra khAlI karane para 1 dAnA antima dvIpa/samudra ke parimANa vAlA anavasthita palya zAlAkA palya meM DAlane kI prakriyA se zalAkA palya ko banAyA jAtA hai| vaha anavasthita palya aura zalAkA bharA jAtA hai| usa (zalAkA palya) ko zikhA sahita palya bhare rahate haiN| pratizalAkA palya khAlI karane ke bAda pUrNa bhara kara Age ke dvIpa-samudroM meM dAnA DAlakara khAlI usase Age ke dvIpa-samudroM meM zalAkA palya khAlI kiyA kiyA jAtA hai| pariNAma svarUpa 1 dAnA tIsare prati- jAtA hai phira usake Age anavasthita palya khAlI kiyA zalAkA palya meM DAlA jAtA hai| nayA anavasthita palya jAtA hai| punaH anavasthita palya se zalAkA palya bharA antima dvIpa samudra ke lambAI-caur3AI ke parimANa vAlA jAtA hai aura zalAkA palya se pratizalAkA palya bharA banAkara bharA jAtA hai| jaba zalAkA palya khAlI kiyA jAtA hai| jAtA hai taba anavasthita palya bharA rahatA hai| zalAkA pratizalAkA palya ko bAra-bAra bhara kara evaM khAlI palya khAlI karane ke bAda anavasthita palya ko khAlI kara eka-eka dAne se mahAzalAkA palya bharA jAtA hai| kiyA jAtA hai| phira pUrva krama se puna: zalAkA palya ko zikhA sahita mahAzalAkA palya bhara jAne ke bAda use bharA jAtA hai| bharA huA hI rakhA jAtA hai| phira pUrva prakriyA ke anUzalAkA palya ke bAra-bAra bhara kara evaM khAlI kara sAra zalAkA palya se pratizalAkA palya bharA jAtA hai eka-eka dAne se pratizalAkA palya bharA jAtA hai| jaba aura anavasthita palya se zalAkA palya bharA jAtA hai| pratizalAkA palya zikhA sahita pUrNa bhara jAtA hai taba use anavasthita palya ko khAlI karake zalAkA palya ko Age-Age ke dvIpa-samudroM meM dAnA DAlakara khAlI kiyA zikhA sahita bharane vAlA anavasthita palya kA jo aMtima jAtA hai| pariNAma svarUpa 1 dAnA mahAzalAkA palya meM dAnA thA aura vaha jisa samudra yA dvIpa meM girAyA gayA DAlA jAtA hai| pratizalAkA palya khAlI karate samaya thA usa (dvIpa yA samudra) kI laMbAI aura caur3AI jitanA
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ madhyama asaMkhyAta - asaMkhyAta antima anavasthita palya banAyA jAtA hai / use bhI zikhA sahita pUrNa bharA jAtA hai / bhare hue mahAzalAkA palya, pratizalAkA palya, zalAkA palya aura anavasthita palya ke dAnoM ko ekatrita karake dvIpa aura samudra meM jitane dAne DAle gae the una dAnoM ko unameM milAyA jAtA hai / unakI jitanI saMkhyA hotI hai usase eka kama saMkhyA utkRSTa saMkhyAta kI saMkhyA hotI hai / 4. asaMkhyeya ke prakAra asaMkhejjae tivihe paNNatte, taM jahA paritAsakhejjae juttAsaMkhejjae asaMkhejjAsaMkhejjae / paritAsaMkhejjae tivihe paNNatte, taM jahA jahaNNae ukkosae ajahaNNamaNukkosae / juttAsaMkhejjae tivihe paNNatte, taM jahA- jahaNNae ukkosae ajahaNamaNukkosae / -- asaMkhejjAsaMkhejjae tivihe paNNatte, taM jahAjahaNae ukkosae ajahaNNamaNukkosae / ( anu 576-579 ) asaMkhyeya ke tIna prakAra haiM- parIta- asaMkhyeya, yuktaasaMkhyeya aura asaMkhyeya asaMkhyeya | inameM se pratyeka ke tIna-tIna bheda haiM jaghanya, utkRSTa aura ajaghanya - anutkRSTa / evAmeva ukkosae saMkhejjae rUvaM pakkhittaM jahaNNayaM parittAsaMkhejjayaM bhavai / te para ajahaNamaNukkosayAI ThANAI jAva ukko - sayaM parittAsaMkhejjayaM na pAvai / / jahaNayaM paritAsaMkhejjayaM jahaNNayaparittAsaMkhejjayamettANaM rAsINaM aNNamaNNabhAso rUvaNo ukkosayaM parittAsaMkhejjayaM hoi / ahavA jahaNNayaM juttAsaMkhejjayaM rUvaNaM ukkosayaM parittAsaMkhejjayaM hoi // jahaNNayaM parittAsaMkhejjayaM jahaNNayaparittAsaMkhejjayamettANaM' rAsINaM aNNamaNNabhAso paDipuNNo jahaNNayaM juttAsaMkhejjayaM hoi | ahavA ukkosae parittAsaM vajjae rUvaM pakkhittaM jahaNNayaM juttAsaMkhejjayaM hoi / AvaliyA vi tattiyA ceva // te paraM ajahaNamaNukkosayAI ThANAI jAva ukkosayaM juttAsaMkhejjayaM na pAvai // jahaNaNaM juttAsaMkhejjaeNaM AvaliyA guNiyA saMkhyA aNNamaNNabhAso rUvUNo ukkosayaM juttAsaMkhejjayaM hoi / ahavA jahaNNayaM asaMkhejjAsaMkhejjayaM rUvUNaM ukkosayaM juttAsaMkhejjayaM hoi || 649 jahaNaNaM juttAsaMkhejjaeNaM AvaliyA guNiyA aNNabhAso pasipuNo jahaNNayaM asaMkhejjAsaMkhejjayaM hoi / ahavA ukkosa juttAsaMkhejjae rUvaM pakkhittaM jahaNNayaM asaMkhejjAsaMkhejjayaM hoi / teNa paraM ahamaNukosAiM ThANAI jAva ukkosa asaMkhejjAsaMkhejjayaM na pAvai // jahaNNayaM asaMkhejjA saMkhejjayaM jahaNa asaMkhejjAsaMkhejjayamettANaM rAsINaM aNNamaNNabbhAso rUvUNo ukkosayaM asaMkhejjAsaM khejjayaM hoi // ahavA jahaNayaM parittANaMtayaM rUvaNaM ukkosayaM asaMkhejjAsakhejjayaM hoi // ( anu 587-595 ) jaghanya parIta- asaMkhyeya utkRSTa saMkhyeya meM eka kA prakSepa karane para jaghanya parIta-asaMkhyeya hotA hai / ajaghanya - anutkRSTa parIta- asaMkhyeya - jaghanya parItaasaMkhyeya se Age utkRSTa parIta- asaMkhyeya se pUrva bIca kI sArI saMkhyAeM ajaghanya - anutkRSTa parIta-asaMkhyeya hotI haiM / utkRSTa parIta- asaMkhyeya - jaghanya parIta- asaMkhyeya ko jaghanya parIta- asaMkhyeya se guNita karane para jo saMkhyA prApta hotI hai, usase eka kama utkRSTa parItaasaMkhyeya hotA hai / athavA eka kama jaghanya yuktaasaMkhyeya utkRSTa parIta- asaMkhyeya hotA hai / jaghanya yukta asaMkhyeya - jaghanya parIta- asaMkhyeya ko jaghanya parIta - asaMkhyeya se guNana karane para jo saMkhyA prApta hotI hai, vaha jaghanya yukta asaMkhyedha hai / athavA utkRSTa parIta- asaMkhyeya meM eka kA prakSepa karane para jaghanya yukta asaMkhyeya hotA hai / eka AvalikA kI samaya rAzi bhI utanI hI hotI hai / ajaghanya- anutkRSTa yukta asaMkhyeya - jaghanya yukta-asaMkhyeya se Age utkRSTa yukta asaMkhyeya se pUrva bIca kI sabhI saMkhyAeM ajaghanya - anutkRSTa yukta saMkhyeya hotI haiM / utkRSTa yukta asaMkhyeya -- jaghanya yukta-asaMkhyeya ko AvalikA se guNita karane para athavA jaghanya yuktaasaMkhyeya ko jaghanya yukta asaMkhyeya se guNita karane
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMkhyA 650 anaMta ke prakAra para jo saMkhyA prApta hotI hai, usase eka kama utkRSTa asaMkhyAta mAna vAlI dasa rAziyAM jor3akara puna: tIna bAra yukta-asaMkhyeya hotI hai| athavA eka kama jaghanya varga kiyA jAtA hai| labdharAzi meM se eka ghaTAne para asaMkhyeya-asaMkhyeya utkRSTa yukta-asaMkhyeya hotA hai| utkRSTa asaMkhyAta-asaMkhyAta kA mAna prApta hotA hai| jaghanya asaMkhyeya-asaMkhyeya- jaghanya yukta-asaMkhyeya ko jor3I jAne vAlI rAziyAM ye haiM AvalikA se guNita karane para athavA jaghanya yukta- 1. lokAkAza ke pradeza asaMkhyeya ko jaghanya-yukta asaMkhyeya se guNita karane 2. dharmAstikAya ke pradeza para jo saMkhyA prApta hotI hai, vaha jaghanya asaMkhyeya 3. adharmAstikAya ke pradeza asaMkhyeya hotI hai| athavA utkRSTa yukta-asaMkhyeya meM 4. eka jIva ke pradeza eka kA prakSepa karane para jaghanya asaMkhyeya-asaMkhyeya 5. nigoda jIvoM ke zarIra hotA hai| 6. pratyekazarIrI jIva ajaghanya-anutkRSTa asaMkhyeya-asaMkhyeya-jaghanya asaMkhyeya 7. sthiti bandha ke kAraNabhUta adhyavasAya sthAna asaMkhyeya se Age utkRSTa asaMkhyeya-asaMkhyeya se pUrva 8. anubhAga bandha ke kAraNabhUta adhyavasAya sthAna bIca kI sabhI saMkhyAeM ajadhanya-anutkRSTa asaMkhyeya 9. mana-vacana-kAya yoga ke avibhAjya vibhAga asaMkhyeya hotI haiN| 10. utsarpiNI-avasarpiNI kAla ke samaya / utkaSTa asaMkhyeya-asaMkhyeya-jaghanya asaMkhyeya-asaMkhyeya ko / 5. anaMta ke prakAra jaghanya asaMkhyeya-asaMkhyeya se guNita karane para jo rAzi prApta hotI hai, usase eka kama utkRSTa aNaMtae tivihe paNNatte, taM jahA---parittANaMtae asaMkhyeya-asaMkhyeya hotA hai| athavA eka kama jaghanya juttANatae annNtaannte| parIta-ananta utkRSTa asaMkhyeya-asaMkhyeya hotA hai| parittANatae tivihe paNNatte, taM jahA--jahaNNae utkRSTa asaMkhyAta-asaMkhyAta ukkosae ajahaNNamaNukkosae / juttANatae tivihe paNNatte, taM jahA--jahaNNae anne pUNa AyariyA ukkosagaM asaMkhejjaasaMkhejjaga ukkosae ajahaNNa mnnkkose| imena prakAreNa pannati-jahaNNagaasaMkhejjAsaMkhejjagarAsissa aNaMtANatae duvihe paNNatte, taM jahA-jahaNNae vaggo kajjati, tassa vaggarAsissa puNo vaggo kajjati, (anu 580-583) tassa vaggassa puNo vaggo kajjati, evaM tiNi vArA ananta ke tIna prakAra haiM-1. parIta-ananta vaggiyasaMvaggite ime dasa asaMkhayapakkhevayA pakkhi- 2. yukta-ananta 3. ananta-ananta / ppijjati parIta-ananta aura yukta-ananta ke tIna-tIna bheda haiMlogAgAsapadesA dhammAdhammegajIvadesA ya / jaghanya, utkRSTa aura ajaghanya anutkRSTa / ananta-ananta ke do bheda haiMdavaTTiyA NiyoyA patteyA ceva boddhavvA / / jaghanya aura ajaghanya-anutkRSTa / ThitibaMdhajjhavasANA aNubhAgA yogcchedplibhaagaa| 'jahaNNayaM asaMkhejjAsaMkhejjayaM jahaNNayaasaMkhejjAdoNhavi samANa samayA asaMkhaye khevayA dasa ta // saMkhejjamettANaM rAsINaM aNNamaNNanbhAso paDipUNNo (anuca pR83) jahaNNayaM parittANatayaM hoi| anuyogadvAra sUtra 595 meM utkRSTa asaMkhyAta-asaMkhyAta ahavA ukkosae asaMkhejjAsaMkhejjae rUvaM pakkhittaM kI do paribhASAeM kI gaI haiN| kucha AcArya iskii| jahaNNayaM parittANatayaM hoi|| tIsarI paribhASA bhI karate haiM ---- teNa para ajahaNNa maNakkosayAiM ThANAiM jAva ukkojaghanya asaMkhyAta-asaMkhyAta kA varga karane se jo sayaM parittANatayaM na pAvai / rAzi prApta ho, usakA puna: varga kiyA jAtA hai| labdha jahaNNayaparittANatayamettANaM rAsINaM aNNamaNNabhAso rAzi kA varga karane se jo rAzi prApta ho usameM nimna rUvUNo ukkosayaM parittANatayaM hoi| jananta /
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ utkRSTa anaMta..... ahavA jahaNNayaM juttANaMtayaM rUvaNaM ukkosayaM paritANatayaM hoi // jahaNNayaM parittANaMtayaM jahaNNaparittANaMtayamettANaM rAsI aNNamaNa bhAso paDipuNNo jahaNNayaM juttANaMtayaM hoi / ahavA ukkosa parittANaMtae rUvaM pakkhittaM jahaNNayaM juttANaMtayaM hoi / abhavasiddhiyA vi tattiyA ceva / / te paraM ajahaNamaNukkosayAI ThANAI jAva ukkosayaM juttANaMtayaM na pAvai || jahaSNa eNaM juttANaMta eNaM abhavasiddhiyA guNiyA aNNamaNNabhAso rUvUNo ukkosayaM juttANaMtayaM hoi // ahavA jahaNNayaM anaMtANaMtayaM rUvaNaM ukkosayaM juttApaMtayaM hoi // jahaNa juttANaM evaM abhavasiddhiyA guNiyA aNNaHorobhAso pasiyNo jahaNNayaM anaMtANaMtayaM hoi / ahavA ukkosae juttANaMtae rUvaM pakkhittaM jahaNaNayaM anaMtANaMtayaM hoi || te paraM ajahaNa maNukkosayAI ThANAI || ( anu 596-603) jaghanya parIta- ananta - jaghanya asaMkhyeya- asaMkhyeya rAzi ko jaghanya asaMkhyeya asaMkhyeya rAzi se guNita karane para prApta saMkhyA athavA utkRSTa asaMkhyeya - asaMkhyeya meM eka milAne se jaghanya parIta-ananta hotA hai / ajaghanya - anutkRSTa parIta- ananta - jaghanya parIta- ananta se Age utkRSTa parIta- ananta se pUrva bIca kI sabhI saMkhyAyeM ajaghanya - anutkRSTa parIta-ananta hotI haiM / utkRSTa parIta- ananta - jaghanya parIta- ananta ko jaghanya parIta - ananta se guNita karane para jo saMkhyA AtI hai, usase eka kama utkRSTa parIta- ananta hotA hai / athavA eka kama jaghanya yukta-ananta utkRSTa parItaananta hotA hai / jaghanya yukta-ananta- jaghanya parIta-ananta ko jaghanya parIta - ananta se guNita karane para jo saMkhyA AtI hai vaha jaghanya yukta - ananta hotI hai / athavA utkRSTa parIta - ananta meM eka kA prakSepa karane para jaghanya 'yukta-ananta hotA hai / abhavasiddhika jIva bhI utane hI haiM / ajaghanya - anutkaSTa yukta-ananta - jaghanya yukta-anaMta se * saMkhyA Age utkRSTa yukta- anaMta se pUrva bIca kI sArI saMkhyAeM ajaghanya - anutkRSTa yukta-ananta hotI haiM / utkRSTa yukta ananta - jaghanya yukta-ananta ko abhavasiddhika jIvoM kI saMkhyA se guNita karane para athavA jaghanya yukta-ananta ko jaghanya yukta-ananta se guNita karane para jo saMkhyA AtI hai usameM eka kama karane se utkRSTa yukta - ananta hotA hai / athavA eka kama jaghanya ananta-ananta utkRSTa yukta-ananta hotA hai / jaghanya ananta ananta -- jaghanya yukta-ananta ko abhavasiddhika jIvoM kI saMkhyA se guNita karane para athavA jaghanya yukta-ananta ko jaghanya yukta-ananta se guNita karane para jo saMkhyA AtI hai vaha jaghanya anantaananta hotI hai / athavA utkRSTa yukta-ananta meM eka kA prakSepa karane para jaghanya ananta ananta hotA hai / ajaghanya - anutkRSTa ananta ananta - jaghanya ananta - ananta se Age sabhI saMkhyAeM ajaghanya - anutkRSTa anantaananta hotI haiM / utkRSTa ananta ananta yaha vikalpa nahIM hotA / 651 utkRSTa anaMta anaMta eka vimarza ukkosayamaNaMtANaMtayaM nAstyeva ityarthaH / anne ya AyariyA bhaNati jahaNNagaM agaMtANaMtagaM tiSNi vArA afggayaM tAdhe ime aNatapakkhevA pakkhittA, taM jadhA --- siddhA NiyoyajIvA vaNassatI kAla poggalA ceva / savvamalogAgAsaM chappete gaMta pavakhevA || - ete pakkhiviUNa tiNi vArA vaggiyasaMvaggito tathAvi ukkosayaM aNaMtANaMtayaM Na pAvati, tato kevalaNANaM kevaladaMsaNaM ca pakkhittaM, tahAvi ukkosayaM anaMtANaMtayaM Na pAvati suttAbhippAyato / aNNAyariyAbhippAyato kevalaNANadaMsaNesu pakkhittesu pattaM ukkosamaNaMtANaMtayaM, jato savvamata mittha aNNaM na kiMciditi / jahi anaMtANaMtayaM maggijjati tahi ajahaNNamaNukkosayaM anaMtANaMtayaM maheyavvaM / ( anucU pR 84, 85) utkRSTa ananta - ananta - isa bheda kA astitva nahIM hai / kucha AcArya isa bheda ko svIkAra karate haiM, jisakA gaNita isa prakAra hai jaghanya ananta ananta kA tIna bAra varga (aSTaghAta ) karanA caahiye| kisI saMkhyA kA tIna bAra varga karanA
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMgha 652 saMgha ko upamAeM ho to usa saMkhyA kA varga, phira vargajanya saMkhyA kA varga, saMjama-tava-tuMbArayassa namo sammatta-pAriyallassa phira vargajanya saMkhyA kA varga kiyA jAtA hai| jaise ... appaDicakkassa jao, hou sayA saMghacakkassa / / 4 kA tIna bAra varga karanA hai| bhaI sIlapaDAgUsiyasa tava-niyama-turaya-juttassa / 4 kA varga-444-16 --- saMgharahassa bhagavao, sajjhAya-sunaMdi-ghosassa / / 16 kA varga-~16416-256 kammaraya-jaloha-viNiggayassa suyarayaNadIhanAlassa / 256 kA varga-2564256-65536 paMcamahavvayathirakaNNiyassa guNakesarAlassa // dUsare zabdoM meM ise aSTaghAta bhI kaha sakate haiM- sAvaga jaNamahuariparivaDassa jiNasUrateyabuddhassa / 444444444444444=65536 saMghapaumassa bhaI, samaNagaNasahassapattassa // tIna bAra saMvagita karane ke bAda usameM nimna ananta / tava-saMjama-mayalaMchaNa ! akiriya-rAhamUha-risa niccN| mAna vAlI chaha rAziyoM kA prakSepa karanA cAhiye-- jaya saMghacaMda ! nimmala-sammatta-visuddhajuNhAgA // 1. saba siddha jIva, 2. sUkSma-bAdara nigoda ke jIva, parititthiyagaha-paha-nAsagassa tavateyadittalesassa / 3. pratyeka-sAdhAraNa vanaspatikAyika jIva, 4. tInoM nANujjoyassa jae, bhadaM damasaMghasUrassa / / (bhUta, vartamAna, bhaviSyat) kAla ke samaya, 5. sarva pudgala (nandI gAthA 4-10) dravya, 6. sarva AkAza kI pradezarAzi / nagara uttaraguNa rUpa bhavanoM se gahana, zrutarUpa ratnoM inako prakSipta kara phira sarva rAzi ko tIna bAra se yakta, vizaddha darzana rUpa maNiyoM se saMkala. caritra rUpa saMgita karake usa rAzi meM kevalajJAna aura kevaladarzana akhaNDa prAkAra vAle saMghanagara ! tumhArA kuzala ho| ke ananta paryAyoM ko milAne para utkRSTa ananta-ananta cakra --jisa cakra ke saMyama rUpa tumba aura tapa rUpa kI saMkhyA kA parimANa hotA hai| kyoMki isase Age ara haiM, bAhya pRSTha ke lie samyaktva rUpa bhrami hai tathA saMkhyA kI koI vastu nahIM hai| zvetAmbara Agama sUtra ke jisake samAna dUsarA cakra nahIM hai, aise vijayI saMghacakra anusAra utkRSTa ananta-ananta nahIM hotA / sUtra meM jahAM- ko sadA namAra ho| jahAM anantAnaMta kA ullekha hai vahAM madhyama ananta kA grahaNa hI abhISTa hai, kyoMki isa saMkhyA ke mAna kA ratha-jisake zIla rUpa UMcI patAkA hai, tapa-niyama koI padArtha nahIM hai| rUpa ghor3e jute hue haiM, svAdhyAya rUpa nandI ghoSa hai| aise (digambara paramparA meM aura karma graMtha meM isakI bhinna saMgharatha kA kuzala ho| bhinna paribhASAeM haiN| dekhe -aNa gadArAiM sUtra 603 kamala-jo zramaNagaNa rUpa sahasrapatroM se yukta hai| kA TippaNa) karma raja rUpa samudra se bAhara nikalA huA hai |shrut kI racanA rUpa dIrgha nAlikA vAlA hai| pAMca mahAvrata rUpa saMgraha naya--abhedaparaka dRssttikonn| (dra. naya) sthira kaNikA vAlA hai| uttara guNarUpa kesaroM vAlA saMgha-samAna lakSya vAle vyaktiyoM kA saMgaThana / hai| zrAvaka rUpa madhukaroM se ghirA huA hai aura jinezvara .."saMgho jo naanncrnnsNghaao|" (vibhA 1380) deva rUpa sUrya se vikasita hai, aise saMghakamala kA kuzala ho / jo jJAna, darzana aura cAritraguNoM kA saMghAta hai, vaha candra-tapa-saMyama rUpa mRga lAMchana vAle, akriyAvAdI saMgha hai| nAstika rAhuoM ke muMha se aparAjita ! he nirmala samyaktva pravacana kA AdhAra hone ke kAraNa saMgha ko pravacana rUpa vizuddha jyotsnA vAle saMghacandra ! tuma vijayI ho| kahA gayA hai| (dra. pravacana) sUrya-jo anyatIthika grahoM kI prabhA kSINa kara, caturvidha shrmnnsNgh| (dra. tIrtha) tapa teja se dIpta lezyA vAlA hai aura jJAna se udyotavAna saMgha ko nagara Adi kI ATha upamAeM hai| aise upazama prApta saMghasUrya kA zubha ho| guNabhavaNa-gahaNa! suyarayaNabhariya! dsNnn-visuddh-rtthaagaa| bhaI dhii-velA-parigayassa sjjhaayjog-mgrss| saMghaNagara! bhadaMte akkhNddcritt-paagaaraa!|| akkhobhassa bhagavao, saMghasamUhassa rudassa"
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMgha kA mahattva 653 saMjJA sammaiMsaNa-vaira-daDha-rUDha-gADhAvagADha-peDhassa saMgha kA mahattva dhammavara-rayaNa-maMDiya-cAmIyara-mehalAgassa NANassa hoi bhAgI thirayarago dasaNe caritte ya / niyamUsiya-kaNaya-silAyalujjala-jalaMta-cittakUDassa / dhannA AvakahAe gurukulavAsaM na muMcaMti / / naMdaNavaNa-maNahara-surabhi-sIla-gaMdhuddhamAyassa (ucU pR 198) jIvadayA-suMdara-kaMdaruddariya-muNivara-maiMda-iNNassa / gurukula meM rahane se jJAna kI prApti hotI hai, darzana heusaya-dhAu-pagalaMta-rayaNa - dittosahi-guhassa // aura cAritra meM sthiratA AtI hai| ve dhanya haiM jo jiivnsNvr-vrjl-pgliy-ujjhr-ppviraaymaann-haarss| paryanta gurukulavAsa nahIM chor3ate / sAvaga-jaNa-paura-ravaMta-mora - NaccaMta-kuharassa // jassevamappA u havejja nicchio, viNaya-Naya-pavara-muNivara-phUrata-vijjU-jjalaMta-siharassa / caejja dehaM na u dhammasAsaNaM / vivihaguNa-kapparukkhaga - phalabhara-kusumAula-vaNassa / / taM tArisaM no payaleMti iMdiyA, nANa-vararayaNa-dippaMta-kaMta-veruliya-vimala-cUlassa / uveMtavAyA va sudaMsaNaM giriM // vaMdAmi viNayapaNao, saMghamahAmaMdaragirissa / / (dacUlA 1 / 17) (nandI gAthA 11-17) jisakI AtmA dRr3ha saMkalpayukta hotI hai- 'deha ko tyAga denA cAhie para dharma-zAsana ko nahIM choDanA samudra-jo dhairya rUpa velA se yukta hai, svAdhyAyayoga cAhie'-usa dRr3hapratijJa sAdhu ko indriyAM usI prakAra rUpa makaroM vAlA hai, aprakaMpita hai, vistIrNa hai-vaha vicalita nahIM kara sakatI jisa prakAra vegapUrNa gati se saMgha-samudra ziva ko prApta kre| AtA huA mahAvAyu sudarzana giri ko| sumeru-jisake dar3ha rUDha (cirakAla se samAgata), gADha jaha sAgaraMmi mINA saMkhohaM sAgarassa ashNtaa| (tIvra tattva ruci se yukta), avagAr3ha-gaharI (padArthoM ke niti tao suhakAmI niggayamittA viNassaMti // yathArtha jJAna se yukta) samyagdarzana rUpa vajramaya pITha hai, jo evaM gacchasamudde sAraNavIIhiM coiyA sNtaa| dharma rUpa zreSTha ratnoM se jar3e hue svarNa ke kandore vAlA hai, niti tao sahakAmI mINA va jahA biNassaMti // jo niyama rUpa kanaka zilAtala se UMcA banA huA hai, (oni 116, 117) jo ujjvala jvalanta citta rUpa coTiyoM vAlA hai, jo jo sukhakAmI matsya sAgara kI kSubdhatA ko sahana naMdanavana kI manahara surabhi rUpa zIla gaMdha se parivyApta hai, nahIM kara pAte ve sAgara se alaga hokara vinaSTa ho jAte jo jIva dayA rUpa sundara kandarA vAlA hai, jo ahiMsA ke haiN| isI prakAra gaccharUpI sAgara meM sAraNA-vAraNA ko prati darpita munivara rUpI mRgendroM se AkIrNa hai, jo vyA ___ sahana nahIM karane vAlA sukhakAmI ziSya saMgha se alaga khyAna mAlAoM meM saikar3oM hetu rUpa (anvaya-vyatireka) hokara matsya kI taraha naSTa ho jAtA hai| dhAtuoM ke dvArA niSyandamAna zrutaratna aura dIpta auSadhi vAlA hai, jo saMvara rUpa niraMtara karane vAle zreSTha pravAha saMjJA--obhalASA / manovijJAna / rUpa hAra vAlA hai, jo vividha zabda karate hue (stuti-| 1.saMjJA ke prakAra stotra Adi ke dvArA) zrAvaka rUpa mayUroM ke pracura sazabda 2. saMjJAoM ke artha tathA utpatti ke kAraNa nRtya vAlA hai tathA jahAM zAstra-maMDapa Adi rUpa kuhara haiM, 3. saMjJA (jJAnAtmaka) ke svAmI jo vinayapraNata zreSTha munivaroM kI sphurita vidyut 4. ekendriya asaMjJI kyoM ? (tapasyA) se jvalaMta zikharoM vAlA hai, jo prAvanika 5. ekendriya meM buta aura AhAra Adi saMjJAeM (AcAryo) ke vividha guNa rUpa kalpavRkSoM ke phaloM aura * vanaspati meM saMjJA puSpoM (RddhiyoM) se vyApta vana (gaccha) vAlA hai| tathA * dIrghakAlikI Adi saMjJAeM (dra. zrutajJAna) jisake pradhAna jJAna rUpI vaiDUrya ratna se dedIpyamAna kAMta, vimala calA hai, usa saMgha-mahAmaMdarAcala ko vinaya- 1. saMjJA ke prakAra praNata hokara vaMdanA karatA huuN| saNNA duvihA khaovasamiyA kammodaiyA ya / tattha
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMjJA khaovasamiyA NANAvaraNakhaovasameNa AbhiNibohiyanANasaNNA bhavati / ..... kammodaiyA catuvvihA / ( AvacU 2 pR80 ) 654 saMjJA ke do prakAra haiM 1. kSAyopazamika saMjJA karma ke kSayopazama se utpanna, jaise-- jJAnAvaraNa karma ke kSayopazama se hone vAlI Abhinibodhika saMjJA / 2. kamaudayika saMjJA karma kI bhinna-bhinna prakRtiyoM ke udaya se hone vAlI AhAra Adi saMjJAeM / ..... cauhi saNNAhi AhArasaNNAe bhayasaNNAe mehuNA pariggahasaNNAe / ( Ava 4 ( 8 ) karmodaya se niSpanna saMjJA ke cAra prakAra haiM -AhArasaMjJA, bhayasaMjJA, maithunasaMjJA aura parigrahasaMjJA / (saMjJA ke dasa prakAra bhI haiM - AhAra, bhaya, maithuna, parigraha, krodha, mAna, mAyA, lobha, loka aura ogha saMjJA / nairayikoM meM bhaya saMjJA, tiryaMcoM meM AhAra saMjJA, manuSyoM meM maithuna saMjJA aura devoM meM parigraha saMjJA kI pradhAnatA hotI hai / dekheM - paNNavaNA pada 8 ) 2. saMjJAoM ke artha tathA utpatti ke kAraNa AhArasaNNA nAma AhArAbhilAsasaMjJAnaM, AhArarAgasaMvedanamityarthaH, tIe cattAri udayahetuNo 'cauhi ThANehiM AhArasaNA samupajjati - omakoTThatAe, chuhAveda Nijjassa kammassa udaeNaM, matIe tadaTThovayogeNaM, tattha matI sotuM daThThe AghAtuM raseNaM phAseNaM vA bhavati, tadaTThovayogeNaM AhAraM citeti, suttatthatadubhaehiM vA appANaM vAvaDaM na karetitti / bhaya saNNAnAma bhayAbhiniveso bhayamohodaya saMvedanamityarthaH tIe cattAri hetuNo- cauhi ThANehiM bhayasaNNA uppajjati - hINasattayAe bhayamoha NijjaudaeNaM matIe tadaTThovayogatAe / mehuNANAma styAdyabhilAsasaMjJAnaM, vedamohodayasaMvedanamityarthaH, tIe cattAri hetu 'cauhi ThANehi mehuNasaNNA samupajjati, taM jahA - citamaMsasoNitayAe vedamohaNijjodaNaM matIe tadaTThovayogeNaM / pariggahasaNNA NAma pariggahAbhilAsasaNNANaM, parigaharAgasaMvedanamityarthaH, tIse hetuNo- avivittatAe lobhodaNaM matIe tadaTThovayogeNaM / (AvacU 2 pR 80,81) upayogamAtra moghasaMjJA, lokasaMjJA svacchandavikalpitA ekendriya asaMjJI kyoM ? vizvagamA laukikairAcaritA, tadyathA - " anapatyasya na santi lokA" ityAdi, anye tu vyAcakSate - oghasaMjJA darzanopayogaH, , lokasaMjJA jJAnopayogaH / ( nandIhAvR pR 61 ) 1. AhArasaMjJA - AhAra kI abhilASA kA saMjJAna, AhAra ke prati rAga kA saMvedana | isake cAra kAraNa haiM - 1. peTa ke khAlI ho jAne para 2. kSudhAvedanIya karma ke udaya se 3. AhAra kI bAta sunane, AhAra dekhane, gaMdha lene Adi se utpanna mati se 4. sUtrArtha ke citana se zUnya hokara AhAra ke viSaya meM satata ciMtana se / 2. bhayasaMjJA - bhaya kA abhiniveza arthAt bhayamoha kA saMvedana | isake cAra kAraNa haiM - 1. sattvahInatA se 2. bhayamohanIya karma ke udaya se 3. bhaya kI bAta sunane se utpanna mati se 4. bhaya ke satata ciMtana se / 3. maithunasaMjJA- strI Adi kI abhilASA rUpa saMjJAna arthAt vedamahodaya karma kA saMvedana | isake cAra kAraNa haiM- 1. atyadhika mAMsa- rakta kA upacaya hone se 2 vedamohanIya karma ke udaya se 3. maithuna kI mati se 4 maithuna kA satata ciMtana karane se / 4. parigrahasaMjJA - parigraha kI abhilASA rUpa saMjJAna, parigraha ke prati rAgabhAva kA saMvedana | isake cAra kAraNa haiM - 1. parigraha se vivikta na hone se 2. lobhamohanIya karma ke udaya se 3. parigraha kI mati se 4 parigraha kA satata ciMtana hone se / 58. krodha Adi cAroM saMjJAeM- kSetra, vAstu, zarIra aura upadhi ke kAraNa utpanna hotI haiM / (dekheM - ThANaM 4/80-83) 9. oghasaMjJA - sAmAnya avabodha, darzanopayoga / yaha upayogamAtra nirvibhAga jJAna hai / indriya aura mana se nahIM hotA / isakI utpatti svAbhAvika hai / 10. lokasaMjJA - vizeSa avabodha, jJAnopayoga | svacchaMda sUtra meM vikalpita laukika mAnyatA / jaise-- putrahIna kI gati nahIM hotI, Adi / (ina dasa saMjJAoM meM prathama ATha saMvegAtmaka aura aMtima do jJAnAtmaka haiM / inakI utpatti bAhya aura
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAmI ekendriya meM zruta 655 saMjJA AMtarika uttejanA se hotI hai / dekheM-ThANaM 10 / 105 abhihita nahIM ho sakatA / mUrttatA rUpa hai, para usake hone kA ttippnn| mAtra se koI rUpavAn nahIM ho sktaa| dhanavAn vaha hotA AcArAMga niryakti gAthA 39 meM ina dasa saMjJAoM ke hai jo prabhUta dhana kA svAmI hotA hai| rUpavAna vaha hotA atirikta ye cAra saMjJAeM aura prApta hotI haiM-sukha-duHkha hai jisakA AkAra-pratyAkAra manamohaka hotA hai| saMjJA, moha saMjJA, vicikitsA saMjJA aura dharma sNjnyaa)| egidiyANaM ohasaNNA ceva ato te asaNNI ceva, tehito beiMdiyAi jAva sammucchimapaMceMdI ete visiTTatara3. saMjJA (jJAnAtmaka) ke svAmI saNNAe hetuvAyasaNNI bhaNitA, kAlitovadesaM puNa paDucca paMcaNhamUhasaNNA heusaNNA beiMdiyAINaM / te vi asaNNI, viNNANaavisittaNato, diTThivAtobadesaM sura-nAraya-gabbhunbhavajIvANaM kAligI saNNA // puNa paDucca kAlikopadesA vi asaNNI avisiTrattaNato chaumatthANaM saNNA samma hiTThINa hoi suyanANaM / / ceva, ato Najjati diTrivAtasaNNI svvttmo| maivAvAravimukkA saNNAIA u kevlinno|| (nandIca pR 48) (vibhA 523, 524) __ jinameM viziSTa saMjJAeM-dIrghakAlopadezikI, hetupRthvI, apa, tejas, vAyu aura vanaspati-ina pAMcoM upadezikI aura dRSTivAdopadezikI hotI haiM, ve hI vAstava ogha saMjJA hotI hai| dvIndriya Adi meM hetu (hetUpadeza) meM saMjJI kahalAte haiN| ekendriya jIvoM meM alpa jJAnAtmaka saMjJA tathA deva, nAraka aura garbhaja prANiyoM meM dIrgha kevala oghasaMjJA hotI hai| ve asaMjJI hI haiN| dvIndriya se kAlikI saMjJA hotI hai / samyakadRSTi chadmastha ke dRSTivAda saMmRcchima paMcendriya taka ke jIva hetuvAdasaMjJI haiM, paraMtu saMjJA hotI hai| ataH usake zrutajJAna ko saMjJizruta kahA kAlikopadeza saMjJA kI apekSA ve bhI asaMjJI haiM kyoMki gayA hai| mati-zruta ke vyApAra se vimukta hone se kevalI unakA vijJAna viziSTa nahIM hai / isI prakAra dRSTivAdosaMjJAtIta hote haiN| padezasaMjJA kI apekSA se kAlikopadeza saMjJA vAle asaMjJI 4. ekendriya asaMjJI kyoM ? haiM / isalie dRSTivAdopadezikI saMjJA sarvottama hai| ..."egidiyAiyANa vi jaM saNNA dasavihA bhaNiyA / / 5. ekendriya meM zruta aura AhAra Adi saMjJAeM (vibhA 505) bakulAdInAM sparzanendriyAtiriktadravyendriyalabdhivikalayadi svalpasaMjJAyogAd vikalendriyAdayaH saMjJina iSyante, . tve'pi teSAM kimapi sUkSma bhAvendriyapaJcakavijJAnamabhyupapRthivyAdayaH kiM neSyante ? yatasteSAmapi dazavidhAH saMjJA gamyate "tathA bhASAzrotrendriyalabdhivikalatve'pi teSAM vidyanta eva"""""ihoghasaMjJA stokatvAd AhArAdisaMjJA kimapi sUkSma zrutaM bhaviSyati, anyathA''hArAdisaMjJA'nuzcAniSTatvAnnAdhikriyante / yathA na kArSApaNamAtreNa papatteH / dhanavAnabhidhIyate mUrtimAtreNa vA rUpavAniti, kintu yathA abhilASazca mamaivarUpaM vastu pUSTikAri tadyadIdaprabhUtaratnAdisamanvito dhanavAn prazastamUrtiyuktazca rUpa mavApyate tataH samIcInaM bhavatItyevaM zabdArthollekhAnaviddhaH vAnabhidhIyate evaM mahatI zobhanA ca saMjJA yasyAstyaso svapuSTinimittabhUtapratiniyatavastuprAptyadhyavasAyaH, sa ca saMjIti, viziSTatarA ca viklendriysNjnyaa| zratameva, tasya zabdArthaparyAlocanAtmakatvAt,''zabdAnAma (nandIhAva prazna hotA ki vikalendriya jIvoM meM svalpatama saMjJA tarjalpAkArarUpANAmapi vivakSitArthavAcakatayA pravartahotI hai, phira bhI ve saMjJI kahalAte haiM to phira ekendriya mAnatvAt, zrutasya caivlkssnntvaat| (nandImat pa 141) jIvoM meM to dasa saMjJAeM hotI haiM, ve saMjJI kyoM nahIM bakula Adi vanaspatiyoM tathA anya ekendriya jIvoM mitA pANiyoM meM meM sparzana indriya ke atirikta anya dravya indriyAM nahIM oghasaMjJA alpatama hotI hai tathA AhAra Adi saMjJAeM hotIM, kintu unameM pAMcoM bhAva indriyoM kA kiMcita sakSa aniSTa hone ke kAraNa unakI gaNanA nahIM hotI, isalie vijJAna rahatA hai / yadyapi unakI koI bhASA nahIM hotI, ve jIva asaMjJI kahalAte haiN| kArSApaNa eka sikkA hai| zrotrendriya bhI nahIM hotI, phira bhI unameM sUkSma zrata hotA vaha bhI dhana hai / para usase vyakti jaise dhanavAna ke rUpa meM hai, anyathA unameM AhAra, bhaya, maithuna aura parigraha kI
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMyama saMyama ke sataraha prakAra saMjJA bhI nahIM ho sakatI / kintu ye saMjJAeM unameM haiN| * apahRtya saMyama jisameM yaha adhyavasAya hotA hai ki amuka puSTikAraka * pramArjana saMyama vastu mujhe mila jAye to acchA rahe-yaha zabdArtha ke 0 mana-vacana-zarIra saMyama ullekha se anuviddha tathA svapuSTi meM nimittabhUta padArtha kA 0 upakaraNa saMyama adhyavasAya zruta hI hai / zruta zabda aura artha kA paryA- 3. jIva-ajIva saMyama locana karatA hai| zabda antarjalpAkAra hone para bhI 4. saMyama kI zreSThatA vivakSita artha ke vAcaka hote haiM / zruta kA bhI yahI lakSaNa | 5. saMyama ke pariNAma 6. mana-vacana-zarIra saMyama ke pariNAma 7. saMyamI kI jIvana-zailI vanaspati meM AhAra Adi cAroM saMjJAeM * saMyama-ramaNa : sura-sukha dRzyate hi jalAdyAhAropajIvanAda vanaspatyAdInAmAhAra- * saMyama-AcaraNa ko durlabhatA (dra. manuSya) saMjJA, saMkocanavallyAdInAM tu hastasparzAdibhItyA'vayava- * zruti saMyama aura cakSu saMyama (5. brahmacarya) saMkocanAdibhyo bhayasaMjJA, virahaka-tilaka-campaka-kezarA- * indriya saMyama ke pariNAma (dra. indriya) zokAdInAM tu maithunasaMjJA dazitava, bilvapalAzAdInAM tu *saMyama meM sthiratA ke Alambana (dra. cAritra) nidhAnIkRtadraviNopari pAdamocanAdibhyaH parigrahasaMjJA / na caitAH saMjJA bhaavtmntrennoppdynte| 1. saMyama kI paribhASA (vibhAma1pR 59) saMjamo samiti-guttIsu uvaramo |""svvaavsthvnspti jIvoM meM AhAra Adi cAroM saMjJAeM pAI mahisovakArI sNjmo| (daacU pR9) jAtI haiN| sabhI prakAra ke vanaspatijIva jala Adi ko saMyama kA artha hai-samiti aura gupti kA pAlana grahaNa kara jIvita rahate haiM, ataH unameM AhAra saMjJA hai| krnaa| jo sarvatra ahiMsA kA upakArI hai, vaha saMyama kucheka latAeM aura valliyAM hAtha kA sparza hote hI hai| bhayabhIta hokara sikur3a jAtI haiN| unameM bhayasaMjJA hai| saMjamo nAma uvaramo, rAgahosavirahiyassa egIbhAve tilaka, caMpaka Adi vRkSa striyoM ke pAdAghAta, AliMgana bhanI (dajicU pR 15) Adi se puSpita aura phalita hote haiN| yaha unameM maithuna saMyama kA artha hai-uparati / rAga-dveSa se zUnya hokara saMjJA kA pratIka hai / bilva, palAza Adi vRkSoM kI jar3e bhUmi meM gar3e hue dhana para chitara jAtI haiM / yaha unameM ekIbhAva meM sthita honA saMyama hai| parigrahasaMjJA kA dyotaka hai / ye cAroM saMjJAeM bhAvazruta ke saMyamaH AzravadvAroparamaH / "saMyamasyAhiMsAyA eva binA utpanna nahIM hotI, ataH una ekendriya jIvoM meM upagrahakAritvAt, saMyamina eva bhAvataH khalvahiMsakatvAt / bhAvazruta hotA hI hai| (dahAva pa 21, 26) saMbhava-tIsare tiirthNkr| (dra. tIrthaMkara) saMyama kA artha hai--hiMsA Adi AzravadvAroM se virati / saMyama ahiMsA kA hI AlaMbana hai| saMyamI ke hI saMyama-uparati / nigraha / niyaMtraNa / bhAvata: sampUrNa ahiMsA ho sakatI hai| 1. saMyama kI paribhASA saMyama ke ekArthaka 0 saMyama ke ekArthaka dayA ya saMjame lajjA, duguMchA'chalaNA ia / 2. saMyama ke sataraha prakAra titikkhA ya ahiMsA ya, hiri egaTTiyA payA / / * pRthvIkAya"saMyama (uni 158) prekSA saMyama dayA, saMyama, lajjA, jugupsA, achalanA, titikSA, 0 upekSA saMyama | ahiMsA aura hrI-ye saMyama ke ekArthaka haiN|
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMyama ke sataraha prakAra 2. saMyama ke sataraha prakAra saMjamo sattarasaviho, taM jahA puDhavikAyasaMjamo, AukAya saMjamo, te kAya saMjamo, vAu kAya saMjamo, vaNassatikAyasaMjamo, beiMdiyasaMjamo, teiM diyasaMjamo, cauradiyasaMjamo, paMceMdiyasaMjamo, pehAsaMjamo, uvehAsaMjamo, avahaTTasajamo, pamajjiyasaMjamo, maNasaMjamo, vatisaMjamo, kAyasaMjamo, uvagaraNasaMjamo / ( acU pR 12 ) saMyama sataraha prakAra kA hai - pRthvI kAya saMyama, akAyasaMyama, tejaskAyasaMyama, vAyukAyasaMyama, vanaspatikAyasaMyama, dvIndriyasaMyama, trIndriyasaMyama, caturindriyasaMyama, paMcendriyasaMyama, prekSAsaMyama, upekSAsaMyama, apahRtya ( utsarga ) saMyama, pramArjana saMyama, manasaMyama, vacanasaMyama, kAya saMyama upakaraNasaMyama | ... 19. pRthvI kAya paMcendriya saMyama puDhavikAyasaMjamo - puDhavikAyaM tiyogena Na hiMsatiNa hisAveti hiMsaMtaM nANujANati / evaM AukkAyasaMjamo jAva paMceMdiyasaMjamo / (daacU pR 12 ) pRthvI, jala, agni, vAyu aura vanaspatikAya tathA dvIndriya, trIndriya, caturindriya evaM paMcendriya jIvoM kI manasA, vAcA, karmaNA hiMsA na karanA, na karavAnA, na anumodana karanA kramazaH pRthvIkAya saMyama, aSkAya saMyama, tejaskAya saMyama, vAyukAya saMyama, vanaspatikAya saMyama, dvandriya saMyama, zrIndriya saMyama, caturindriya saMyama aura paMcendriya saMyama hai / 10. prekSA saMyama ThANAi jattha cee, puvvaM paDile hiUNa ceejjA / ( obhA 171 ) pehAsaMjamo- - jattha ThANa-nIsIyaNa tuyaTTaNaM kAukAmo taM paDilehiya pamajjiya karemANassa saMjamo bhavati / (daacU pR 12 ) sthAna ( kAyotsarga), niSIdana aura zayana ke sthAna kA pratilekhana (cakSu se nirIkSaNa) aura pramArjana karanA prekSA saMyama hai / pratilekhana vidhi aura krama (dra pratilekhanA) 11. upekSA saMyama ..... saMjaya gihicoyaNa'coyaNe ya vAvAraovehA | 657 saMyama saMyamI ko prerita karanA, asaMyamI ke kArya meM udAsIna rahanA upekSA saMyama hai / uvehA saMjamo -saMjamavataM saMbhoiyaM pamAyaMtaM codeMtassa saMjamo / asaMbhoiyaM coyaMtassa asaMjamo / pAvayaNIe kajje ciyattA vA se paDicoyaNa tti aNNasaMbhoiyaM pa coeti / gihatthe kammAyANesu sIdamANe upehaMtassa saMjamo, vAvAritassa asaMjamo / ( acU pR 12 ) upekSA saMyama ke do prakAra haiM 1. pramatta sAMbhojaka sAdhu ko apramAda ke prati prerita karanA upekSA saMyama hai / asAMbhojika ko prerita karanA asaMyama hai / pravacana kI prabhAvanA ke lie prItikAraka preraNA se anya sAMbhojika ko bhI prerita kiyA jA sakatA hai / 2. gRhastha ke sAvadha vyApAra ke prati udAsIna rahanA upekSA saMyama hai, sAvadha vyApAra meM vyApRta honA asaMyama hai / 12. apahRtya saMyama avahaTTha saMjamo atiregovagaraNaM vigivaMtassa saMjamo / pANajAtIe ya AhArAdisu asuddhovahimAdINi pariti / ( acU pR 12 ) atirikta upakaraNoM kA parityAga karanA, sacita AhAra Adi tathA azuddha upadhi Adi kA pariSThApana karanA apahRtya saMyama hai / pariSThApana kI vidhi ( dra samiti ) 13. pramArjana saMyama ..... sAgAriepamajjae saMjama sese pamajjaNayA || ( obhA 172 ) na karanA saMyama pramArjana karanA saMyama gRhastha ke sAmane pairoM kA pramArjana hai / gRhastha na ho usa sthiti meM hai / 14- 16. mana-vacana- zarIra saMyama maNasaMjamo - akusalamaNaniroho vA kusalamaNaudIraNaM vA / vatisaMjamo - akusalavainiroho vA kusalavatiudIraNaM vA / kAyasaMjamo avassakaraNIyavajjaM susamAhiyassa kumma iva guttidiya ciTThamANassa saMjamo / (daacU pR 12 ) akuzala mana aura vacana kA nirodha tathA kuzala mana ( obhA 171 ) aura vacana kA pravartana mana saMyama aura vacana saMyama hai /
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ * saMyama 658 saMyama ke pariNAma Avazyaka Adi karaNIya kRtyoM ke atirikta susamA- jo manuSya pratimAsa dasa lAkha gAyoM kA dAna detA hai, hita muni kUrma kI taraha guptendriya ---susthira rahatA hai- usake lie bhI saMyama hI zreya hai| bhale phira vaha kucha bhI yaha kAyasaMyama hai| na de| 17. upakaraNa saMyama thovAhAro thovabhaNio ya jo hoi thovaniho ya / thovovahiuvagaraNo tassa ha devAvi paNamaMti / / uvagaraNasaMjamo.-potthaesa gheppatesU asaMjamo mahAdhaNamollesu vA dUsesu, vajjaNaM tu sNjmo| (Avani 1268) AhArasaMyama, vAksaMyama, nidrAsaMyama aura upadhikAlaM paDucca caraNakaraNaLaM avvocchittinimittaM upakaraNa saMyama karane vAle ko devatA bhI praNAma karate haiN| geNhaMtassa saMjamo bhavati / (daacU pR 12) pustakoM tathA adhika mUlya vAle vastroM kA grahaNa hatthasaMjae pAyasaMjae, karanA upakaraNa asaMyama hai| unakA varjana karanA upakaraNa vAyasaMjae saMjaiMdie / saMyama hai / avasara ko jAnakara cAritra kI anupAlanA ajjhapparae susamAhiyappA, aura zrata kI avyavacchitti ke nimitta inakA grahaNa karanA suttatthaM ca viyANaI je sa bhikkhU / bhI saMyama hai| (da 10 / 15) (AvahAva 2 pR 108 meM saMyamabhedoM ke krama tathA jo hAthoM se saMyata hai, pairoM se saMyata hai, vANI se nAmoM meM kiMcit aMtara hai / vahAM upakaraNa saMyama ke sthAna saMyata hai, iMdriyoM se saMyata hai, adhyAtma meM rata hai, bhalIbhAMti meM ajIva saMyama tathA apahRtya saMyama ke sthAna meM pariSThA samAdhistha hai aura jo sUtra aura artha ko yathArtharUpa se pana saMyama kA ullekha hai| samavAo 17 / 2 meM bhI jAnatA hai-vaha bhikSu hai| upakaraNa saMyama ke sthAna meM ajIva saMyama kA ullekha 5. saMyama ke pariNAma 3. jIva-ajIva saMyama saMjameNaM aNaNhayattaM jnnyi| (u 29 / 27) saMyama se jIva Azrava kA nirodha karatA hai| jassa jIvAjIvapariNNA atthi so jIvAjIvasaMjamaM suyanANammivi jIvo vaTato sona pAuNai mokkhaM / viyANai, tattha jIvA na haMtavvA eso jIvasaMjamo bhaNNai / jo tavasaMjamamaie joe na caei voDhaM je|| ajIvAvi maMsamajjahiraNNAdidavvA saMjamovaghAiyA Na ghettavvA eso ajIvasaMjamo, teNa jIvA ya ajIvA ya jaha chayaladdhanijjAmaovi vANiyagaicchiyaM bhUmi / pariNAyA jo tesu sNjmi| (dajicU pR 161, 162) vAeNa viNA poo na caei mahaNNavaM tariuM // saMyama do taraha kA hotA hai-jIva saMyama aura ajIva taha nANaladdhanijjAmaovi siddhivasahi na pAuNai / saMyama / kisI jIva ko nahIM mAranA yaha jIva saMyama hai| niuNo'vi jIvapoo tavasaMjamamAruavihUNo / madya, mAMsa, svarNa Adi dravya jo saMyama ke ghAtaka haiM unakA (Avani 94-96) parihAra karanA ajIva saMyama hai| jo jIva aura ajIva jo jIva tapoyoga aura saMyamayoga kA vahana nahIM kara unake prati saMyata ho sakatA hai / jo sakatA, vaha kevala zrutajJAna-zAstroM ke adhyayana se mukti jIva-ajIva ko nahIM jAnatA, vaha saMyama ko bhI nahIM prApta nahIM kara sktaa| jAnatA, vaha unake prati saMyama bhI nahIM kara sakatA / jaise nipUNa karNadhAra hone para bhI anukUla havA ke 4. saMyama kI zreSThatA binA jahAja mahArNava ko pAra nahIM kara sakatA, vaise hI jo sahassaM sahassANaM, mAse mAse gavaM de| nipuNa jJAnI niryAmaka hone para bhI jIva rUpa pota, tapatassAvi saMjamo seo, aditassa vi kiMcaNaM // saMyama rUpa havA ke binA siddhisthAna ko prApta nahIM kara (u 9 / 40) sakatA /
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMyamI kI jIvana zailI 659 saMyama 6. mana-vacana-zarIra saMyama ke pariNAma jo saMyamapUrvaka calatA hai, khar3A hotA hai, baiThatA hai, sotA hai, khAtA hai aura bolatA hai, usake pApakarma kA baMdha maNasamAhAraNayAe NaM egaggaM jaNayai, jaNaittA nANapajjave jaNayai, jaNaittA sammattaM visohei micchattaM ca nahA haataa| nijjrei| (u 29 / 57) gamana vidhi (dra. samiti) mana-samAdhAraNA--mana ko Agama-kathita bhAvo meM bhASA-viveka (dra. bhASAsamiti) bhalI-bhAMti lagAne se jIva ekAgratA ko prApta hotA hai| AhAra-viveka (dra. AhAra) ekAgratA ko prApta hokara jJAna-paryavoM-jJAna ke vividha ajayaM caramANo u pANabhUyAiM hiMsaI / AyAmoM ko prApta hotA hai / jJAna-paryavoM ko prApta kara baMdhaI pAvayaM kamma, taM se hoi kar3ayaM phalaM / / samyak darzana ko vizuddha aura mithyAtva ko kSINa karatA ajayaM ciTumANo......"AsamANo..... sayamANo...''bhuMjamANo" bhaasmaanno|| vaisamAhAraNayAe NaM vaisAhAraNadaMsaNapajjave (da 4 gAthA 1-6) visohei, visohettA sulahabohiyattaM nivvattei dullahabo jo asaMyamapUrvaka calatA hai, khaDA hotA hai, baiThatA hai, hiyattaM nijjarei / (u 29 / 58) sotA hai, bhojana karatA hai, bolatA hai, vaha trasa aura vAka-samAdhAraNA-vANI ko svAdhyAya meM bhalI sthAvara jIvoM kI hiMsA karatA hai, usake pApa karma kA bhAMti lagAne se jIva vANI ke viSayabhUta darzana-paryavoM-- baMdha hotA hai| vaha usake lie kaTu phala vAlA hotA hai| samyak -darzana ke vividha AyAmoM ko vizuddha karatA hai| dazana paryavoM ko vizuddha kara vaha bodhi kI sulabhatA ko saMyamaramaNa : surasukha prApta hotA hai aura bodhi kI durlabhatA ko kSINa karatA devalogasamANo u pariyAo mahesiNaM / rayANaM arayANaM tu mhaanirysaariso|| kAyasamAhAraNayAe NaM carittapajjave visohei. amarovamaM jANiya sokkhamuttamaM visohettA ahakkhAyacarittaM visohei, visohettA cattAri rayANa pariyAe tahArayANaM / kevalikammaMse khavei / tao pacchA sijhai bujjhai muccai niraovamaM jANiya dukkhamuttamaM parinivvAei savvadukkhANamaMtaM karei / (u 29 / 59) ramejja tamhA pariyAya paMDie / ___ kAya-samAdhAraNA-saMyamayogoM meM kAya ko bhalIbhAMti (dacUlA 1 / 10, 11) lagAne se jIva cAritra-paryavoM-cAritra ke vividha saMyama meM rata maharSiyoM ke lie muni-paryAya devaloka AyAmoM ko vizuddha karatA hai / cAritra-paryavoM ko vizuddha / ke samAna sukhada hotA hai aura jo saMyama meM rata nahIM hote kara yathAkhyAta cAritra (vItarAga bhAva) ko prApta karane unake lie muni-paryAya mahAnaraka ke samAna duHkhada hotA ke yogya vizuddhi karatA hai| yathAkhyAta cAritra ko vizuddha kara hai| kevali-satka (ke valI ke vidyamAna) cAra karmoM-vedanIya, saMyama meM rata muniyoM kA sukha devoM ke samAna utkRSTa AyuSya, nAma aura gotra ko kSINa karatA hai| usake jAnakara tathA saMyama meM rata na rahane vAle muniyoM kA duHkha pazcAt siddha hotA hai, prazAMta hotA hai, mukta hotA hai, naraka ke samAna utkRSTa jAnakara paNDita mUni saMyama meM parinirvRta hotA hai aura saba duHkhoM kA anta karatA hai| hI ramaNa kre| 7. saMyamI kI jIvana zailI (eka mAsa kI saMyama paryAya vAlA mUni vyaMtara devoM jayaM care jayaM ciThe, jayamAse jayaM sae / kI tejolezyA kA atikramaNa kara detA hai|""baarh mAsa jayaM bhujato bhAsaMto, pAvaM kammaM na baMdhaI / / kI saMyama paryAya vAlA muni anuttara devoM kI tejolezyA (da 4 gAthA 8) kA atikramaNa kara detA hai| dekheM-- bhagavaI 14 / 136)
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMlekhanA saMlekhanA --- zarIra aura kaSAya kA kRzIkaraNa | anazana kI prAraMbhika sAdhanA / 1 dravya bhAva saMlekhanA 2. saMlekhanA kaba ? 3. saMlekhanA kA krama 4. saMlekhanA ke aticAra * saMlekhanA : anazana 1. dravya-bhAva saMlekhanA saMlekhanaM dravyataH zarIrasya bhAvataH kaSAyANAM kRza( uzAvR pa 706 ) tApAdanam / zarIra ko kRza karanA dravya saMlekhanA hai / kaSAya ko kRza karanA bhAva saMlekhanA hai / 2. saMlekhanA kaba ? lAbhaMtare jIviya vUhaittA / pacchA parinnAya malAvadhaMsI // .... ( u 4/7 ) lAbha:- apUrvArthaprAptiH antaraM - vizeSa : yAvadviziSTa viziSTatarasamyagjJAnadarzanacAritrAvAptirita: sambhavati tAvadidaM jIvitaM annapAnopayogAdinA vRddhi nItvA lAbhavizeSaprAptyuttarakAlaM sarvaprakArairavabudhya yathedaM nedAnIM prAgvatsamyagdarzanAdivizeSahetuH tathA ca nAto nirjarA, na hi jarayA vyAdhinA vA abhibhUtaM tat tathAvidhadharmAdhAnaM prati samartham evaM jJaparijJayA parijJAya tataH pratyAkhyAnaparijJayA ca bhaktaM pratyAkhyAya, sarvathA jIvitanirapekSo bhUtvA malavinAzakRt "" 'saMlekhanAdividhAnatastyajet / ( uzAvRpa 217, 218 ) jaba taka apUrva viziSTa viziSTatara jJAna, darzana aura cAritra ke guNoM kI upalabdhi ho, taba taka annapAna Adi ke dvArA isa jIvana ko poSaNa de aura jaba baha upalabdhi na ho taba sAdhaka saba prakAra se yaha jAna le ki aba yaha zarIra pUrva kI bhAMti jJAna, darzana aura cAritra ke guNoM kI viziSTa prApti karane meM asamartha hai, isase nirjarA nahIM ho rahI hai, yaha buDhApe aura roga se AkrAMta hai, ataH aba dharmArAdhanA karane meM bhI samartha nahIM hai / isa prakAra jJaparijJA se jAnakara pratyAkhyAnaparijJA se bahAra kA parityAga kara zarIra se sarvathA nirapekSa ho 660 saMlekhanA kA krama jAye aura vidhipUrvaka saMlekhanA kA AcaraNa kara aMta meM yAvajjIvana anazana dvArA zarIra kA tyAga kare / muni maraNakAla prApta hone para saMlekhanA ke dvArA ( dra. anazana) zarIra kA tyAga karatA hai / bhakta-parijJA, iGginI aura prAyopagamana - ina tInoM meM se kisI eka anazana ko svIkAra kara sakAma maraNa se maratA hai / aha kAlaMmi saMpatte, AghAyAya samasye / sakAmamaraNaM maraI, tihamannayaraM muNI // (u 5 / 32) kadA ca maraNamabhipretam ? yadA yogA notsarpanti / "samucchrayam -- antaH kArmaNazarIraM bahirIdArikam / ( uzAvR pa 254 ) jaba mAnasika, vAcika aura kAyika yogoM se naye vikAsa kI saMbhAvanA kSINa ho jAye, taba saMlekhanA - anazana karanA cAhie / isa upakrama se kArmaNa zarIra aura audArika zarIra donoM kSINa hote haiM / ahavA Na kujjAhAraM, chahi ThANehiM saMjae / pacchA pacchimakAlaMmi, kAuM appakkhamaM khamaM // (pini 665 ) AhAra na karane ke chaha kAraNoM meM aMtima kAraNa hai- zarIra tyAga / Adi dAyitva-nirvahana kara AtmavihArI muni jIvana ke ziSya - nirmANa, dharmapracAra hetu sudUra kSetroM kI yAtrA sandhyAkAla meM saMlekhanA karate haiN| saMlekhanA dvArA zarIra ko kRza kara anazana kI arhatA prApta kara ve yAvajjIvana ke lie AhAra kA parityAga kara zarIra kA vyutsarga kara dete haiM / 3. saMlekhanA kA krama bAraseva u vAsAI, saMlehukkosiyA bhave / saMvaccharaM majbhimiyA, chammAsA ya jahanniyA // paDhame vAsaca ukkammi, vigaInijjUhaNaM kare / fare arearrafo, vicittaM tu tavaM care // egaMtaramAyAmaM, kaTTu saMvacchare duve | tao saMvaccharaddhaM tu, nAivigiTTha tavaM care //
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMlekhanA ke aticAra tao saMvaccharaddhaM tu vigiTThe tu parimiyaM ceva AyAmaM, taMmi saMvacchare koDIsa himAyAma, kaTTu saMvacchare muNI | mAsaddha mAsieNaM tu, AhAreNa tavaM care // ( u 36 / 251-255) tavaM care / kare // ( pravacanasAroddhAra ke anusAra prathama cAra varSoM meM vicitra tapa kiyA jAtA hai aura usake pAraNa meM yatheSTa bhojana kiyA jAtA hai| dUsare cAra varSoM meM vicitra tapa kiyA jAtA hai, kintu pAraNa meM vikRti kA tyAga kiyA jAtA hai| 661 ise samaNovAsaeNaM ime paMca aiyArA jANiyavvA, taM jahA - ihalogAsaMsappaoge paralogAsaMsappaoge jIviyAsaMsaoge maraNAsaMsappaoge kAmabhogAsaMsappaoge / ( Ava pari pR 23 ) saMlekhanA utkRSTata: bAraha varSa, madhyamataH eka varSa tathA jaghanyataH chaha mAsa kI hotI hai| saMlekhanA karane vAlA muni pahale cAra varSoM meM vikRtiyoM (rasoM) kA parityAga kare / dUsare cAra varSoM meM vicitra tapa ( upavAsa, belA, telA Adi) kA AcaraNa kre| phira do varSoM taka ekAntara tapa ( eka dina upavAsa tathA eka dina bhojana ) kare / bhojana ke dina AcAmla kare / gyArahaveM varSa ke pahale chaha mahInoM taka koI bhI vikRSTa tapa (telA, colA Adi) na kare / gyArahaveM varSa ke pichale chaha mahInoM meM vikRSTa tapa kare / isa pUre varSa meM parimita (pAraNA ke dina) AcAmla kare / bArahaveM varSa meM muni koTi sahita saMsAra bhAvanA-saMsAra kI nAnA pariNatiyoM kA ( nirantara ) AcAmla kare / phira pakSa cintana | ( dra. anuprekSA ) AhAratyAga ( anazana) kare / saMsthAna AkRti, zarIra ke avayavoM athavA paramANu - pudgaloM kI racanA / saMvara bhAvanA - AzravoM kA nirodha karane vAle anuprekSA / (dra. anuprekSA ) yA mAsa kA anusAra bArahaveM nizIthacUrNi (bhAga 3 pR 294) ke varSa meM kramaza: AhAra kI isa prakAra kamI kI jAtI hai, jisase AhAra aura Ayu eka sAtha hI samApta hoN| usa varSa ke aMtima cAra mahInoM meM muMha meM tela bharakara rakhA jAtA hai| usakA prayojana hai-- mukhayaMtra namaskAramaMtra Adi kA uccAraNa karane meM asamarthaM na ho / 4. saMlekhanA ke aticAra AcAmla, chaha prakAra ke bAhya tapa, bhikSupratimAye saba zarIrasaMlekhanA ke sAdhana haiN| saMlekhanA ke lie vahI tapa svIkAra karanA cAhie, jo dravya, kSetra, kAla aura zarIradhAtu ke anukUla ho / dekheM - uttarajjhayaNANi 30 / 13 kA TippaNa) apacchimA mAraNaMtiyA saMlehaNAbhUSaNA rAhaNayA / aMtima samaya meM kI jAne vAlI tapasyA aura anazana kI ArAdhanA kA nAma hai-mAraNAMtika saMlekhanA vrata / isake pAMca aticAra haiM saMsthAna 1. ihaloka saMbandhI sukhoM kI abhilASA / 2. paraloka saMbandhI sukhoM kI abhilASA / 3. jIne kI AkAMkSA / 4. marane kI AkAMkSA / 5. kAma bhoga kI AkAMkSA / 1. zarIra ke saMsthAna * saMsthAna : nAma karma kI prakRti * saMsthAna prakRti kA kSaya * yaugalikoM ke saMsthAna * avadhijJAna, indriya aura siddhoM kA saMsthAna haMDe / ( bra. karma) ( bra. guNasthAna) (dra. manuSya) * saMsthAna aura sAmAyika prApti 2. vRSabha saMsthAna vAlI vasati 3. paudgalika saMsthAna 4. saMsthAnoM ke prakAra 5. saMsthAnasaMracanA: paramANuoM kA itaretara saMyoga ( bra. saMbaddha nAma ) (dra. sAmAyika) 1. zarIra ke saMsthAna ... samacauraMse naggohaparimaMDale sAI khuDaje vAmaNa ( anu 235) samAH - zAstroktalakSaNAvisaMvAdinyazcaturdigvartinaH avayavarUpAzcatasro'srayo yatra tat samacaturasraM saMsthAnaM,
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMsthAna saMsthAna ke prakAra tulyArohapariNAhaH sampUrNalakSaNopetAGgopAGgAvayavaH patAkA saMsthAna se saMsthita haiN| vikalendriya, nairayika, svaGagUlASTAdhikazatocchayaH sarvasaMsthAnapradhAnaH paJcendriya- sammUcchima tiyaMca, sammUcchima manuSya-inake haNDa jIvazarIrAkAravizeSaH / nAbherupari nyagrodhavanmaNDala- saMsthAna hotA hai| zeSa paMcendriya tithaMca aura manuSya chahoM mAdyasaMsthAnalakSaNayuktatvena viziSTAkAraM nyagrodhamaNDalaM, saMsthAna vAle hote haiN| devoM kA saMsthAna samacaturasra hotA nyagrodho-- vaTavRkSaH, yathA cAyamupari vRttAkAratAdiguNopeta- hai| dekheM-paNNavaNA pada 21) / tvena viziSTAkAro bhavatyadhastU na tathA evametadapIti 2. vRSabha saMsthAna vAlI vasati bhAvaH / saha AdinA nAbheradhastanakAyalakSaNena vartate saadi| ......"yatra pANipAdazirogrIvaM samagralakSaNaparipUrNa zeSaM tu siMgakkhoDe kalaho ThANaM pUNa neva hoi calaNesuM / hRdayodarapRSThalakSaNaM koSThaM lakSaNahInaM tat kunjam / yatra tu ahiThANi poTTarogo pucchaMmi a pheDaNaM jANa / / hRdayodarapRSThaM sarvalakSaNopetaM zeSaM tu hInalakSaNaM tadvAmanaM, (obhA 76) kubjaviparItamityarthaH / yatra sarve'pyavayavAH prAyo lakSaNa * vRSabha rUpa kSetra ke zrRMgapradeza meM vasati (pravAsa visaMvAdina eva bhavanti tatsaMsthAnaM huNDam / / sthala) hone se kalaha hotA hai / (anumavR pa 93) 0 pAdapradeza meM vasati hone se avasthiti nahIM saMsthAna ke chaha prakAra haiM hotii| samacaturasra-jisameM cAroM koNa samAna hote haiM, * apAnapradeza meM vasati hone se udara roga hote zarIra kI UMcAI aura caur3AI samAna hotI hai, sampUrNa avayava pramANopeta hote haiM, UMcAI AtmAMgula se 108 0 puccha pradeza meM hone se vasati chIna lI jAtI hai / aMgula hotI hai, vaha samacaturasra saMsthAna kahalAtA hai / yaha 0 mukha pradeza para hone se paryApta AhAra kI prApti kevala paMcendriya jIvoM ke hotA hai| hotI hai| ___ nyagrodhaparimaMDala --nyagrodha (vaTavRkSa) kI trh| , * zira (zRGga madhya) aura kakuda bhAga meM hone se jisameM nAbhi se Upara ke avayava pramANopeta hote haiM aura pUjA-satkAra hotA hai| nAbhi se nIce ke avayava pramANopeta nahIM hote, vaha 0 skandha aura pRSTha pradeza para hone se vasati samAgata nyagrodhaparimaMDala saMsthAna hai| sAdhuoM se samAkIrNa rahatI hai| sAdi-jisameM nAbhi se nIce kA bhAga lakSaNa yukta 0 udara pradeza meM hone se tRpti milatI hai / ho, vaha sAdi saMsthAna hai| (vAma pArzva meM pUrvAbhimukha upaviSTa vRSabha rUpa kSetra kubja-jisake hAtha, paira, sira aura grIvA lakSaNa- kI kalpanA ke AdhAra para uparyukta kathana hai|) yukta hoM, hRdaya, udara aura pITha lakSaNahIna hoM, pITha 3. paudgalika saMsthAna para pudgaloM kA adhika saMcaya ho, vaha kubja saMsthAna hai| vAmana-jisameM hRdaya, udara aura pITha lakSaNayukta saMtiSThate'nena rUpeNa pudgalAtmakaM vastviti saMsthAnam ----AkAravizeSaH |""sNtisstthnt ebhiskandhAdaya iti hoM, zeSa avayava lakSaNahIna hoM, vaha vAmana saMsthAna hai| saMsthAnAni / (usuvR pa 26, 677) huNDa-jisameM saba lakSaNa visaMvAdI hote haiM, zarIra paudgalika vastuoM athavA pudgalaskandhoM ke jo ke saba avayava prAyaH pramANahIna aura asaMsthita hote haiM, vividha AkAra haiM, ve saMsthAna kahalAte haiM / baha huNDa saMsthAna hai| (AhAraka zarIra kA saMsthAna samacaturasra tathA 4. saMsthAna ke prakAra audArika Adi zarIroM kA saMsthAna nAnA prakAra kA itthamitthaM tiSThati itthaMsthaM, na tathA anitthaMsthama, hotA hai| anena niyataparimaNDalAdyanyatarAkAraM saMsthAnaM zeSo'niyatAtejaskAya sUcIkalApa saMsthAna se tathA vAyukAya ''kArastu skandhaH / (uzAvR pa 27)
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMsthAna saMracanA" saMsthAna saMsthAna ke do prakAra haiM 1. ojaHpradeza prataravRtta 3. ojaHpradeza ghanavRtta 1. itthaMstha-parimaNDala Adi niyata AkAra / 2. yugmapradeza prataravRtta 4. yugmapradeza ghanavRtta / 2. anitthaMstha-aniyata AkAra / parimaNDalAdi pratyeka jaghanyamatkRSTaM ca, tatrotkRSTaM saMThANapariNayA je u, paMcahA te pakittiyA / sarvamanantANuniSpannamasaMkhyapradezAvagADhaM cetyekarUpatayAparimaNDalA ya vaTTA, taMsA cauraMsamAyayA // anuktamapi sampradAyAjjJAtuM zakyamiti tadupekSya jaghanyaM tu (u 36 / 21) pratibhedamanyAnyarUpatayA na tatheti tadupadarzanArthamAhaparimaNDalaM-bahirvRttatAvasthitapradezajanitamantaH paMcaga bArasagaM khalU sattaga battIsagaM tu vaTaeNmi / zuSiraH yathA valayasya / vRttaM tadevAntaHzuSiravirahitaM tiya chakkaga paNatIsA cattAri ya haMti taMsaMmi / / yathA kulAlacakrasya / vyasraM-trikoNaM, yathA zaGgATakasya / nava ceva tahA cauro sattAvIsA ya aTra cauraMse / caturasraM -catuSkoNaM, yathA kumbhikAyAH / AyataM-dIrgha, tigadgapannarasevi ya chacceva ya Ayae haMti / / yathA dnnddsy| (uzAvR pa 27) paNayAlIsA bArasa chabbheyA AyayaMmi saMThANe / paudgalika saMsthAna ke pAMca prakAra haiM vIsA cattAlIsA parimaMDali haMti saMThANe / / 1. parimaNDala-valaya kI taraha bAhara se gola aura bhItara se shussir| __itthaM caiSAM prarUpaNamito'pi nyUnadezatAyAM yathokta saMsthAnAsambhavAt, na caitAnyatIndriyatvenAtizAyigamyatvAt 2. vRtta-kulAlacakra kI taraha bAhara se gola tathA __andara se polAla rahita / sarvathA'nubhavamAropayituM zakyante, sthApanAdidvAreNa ca 3. tyasra-siMghAr3e kI taraha trikoNa / kathaJcicchakyAnIti tathaiva dazitAni / 4. caturasra-kumbhikA kI taraha catuSkoNa / (uni 39-41 zAvR pa 27-29) 5. Ayata-daNDa kI taraha dIrSa / parimaNDala Adi pAMcoM saMsthAna jaghanya aura utkRSTa parimaMDalasaMThANe, bhaie se u vaNNao / -donoM prakAra ke hote haiM / jo utkRSTa haiM, ve saba anaMta gaMdhao rasao ceva, bhaie phAsao vi y|| aNuniSpanna aura asaMkhya pradezAvagADha hone se eka rUpa haiM, ( 3614) ataH paramparA se jAne jA sakate haiM / jo pudgala saMsthAna se parimaNDala hai, (vatta, trikoNa, jaghanya parimaMDala Adi saMsthAnoM ke bhedoM meM ekacatuSkoNa athavA Ayata hai) vaha varNa, gandha, rasa aura rUpatA nahIM hai| pratyeka bheda kI bhinnatA isa prakAra upasparza se bhAjya hotA hai| dazita hai5. saMsthAnasaMracanA : paramANaoM kA itaretara vRtta saMsthAna saMyoga 1. ojaHpradeza prataravRtta-yaha pAMca aNuoM se niSpanna, parimaMDale ya vaTTe taMse cauraMsamAyae ceva / pAMca AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai-eka aNu ghaNapayara paDhamavajjaM oyapaese ya jumme ya / / madhya meM aura cAra aNu cAra dizAoM meM sthApita (uni 38) kiye jAte haiN| parimaNDala, vRtta, vyasra, caturasra aura Ayata-ina 2. yugmapradeza prataravRtta-yaha bAraha aNuoM se niSpanna pAMca saMsthAnoM ke do-do prakAra haiM-pratara aura ghn| aura bAraha AkAzapradezoM meM avagADha hotA hai-cAra pratara aura dhana ke do-do prakAra haiM pradezoM para madhya meM nirantara cAra aNu aura usake ojaHpradeza (viSama saMkhyaka paramANu) aura yugma- parikSepa meM ATha aNu sthApita kiye jAte haiN| pradeza (samasaMkhyaka prmaannu)| 3. ojaHpradeza dhanavRtta-yaha sAta aNuoM se niSpanna parimaNDala samasaMkhyaka aNuo meM hI hotA hai, ataH aura sAta pradezoM meM avagADha hotA hai--pAMca aNuoM parimaNDala vajita vatta Adi ke cAra-cAra bheda hote haiM, vAle prataravRtta ke madhya sthita aNu ke Upara aura jaise nIce eka-eka aNu kI sthApanA /
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMsthAna 4. yugmapradeza ghanavRtta battIsa aNu battIsa AkAzapradezoM meM avagAva - prataravRttake bAraha aNuoM para anya bAraha aNu aura unake Upara-nIce cAra-cAra aNu sthApita karane para jaghanya yugmapradeza ghanavRtta saMsthAna banatA hai / nyatra saMsthAna 1. ojaH pradeza prataranyatra tIna aNuoM se niSpanna tripradezAvagADhado aNu tiryak sthApita kara prathama aNu ke nIce eka aNu sthApita karane se yaha saMsthAna banatA hai / 2. yugmapradeza prataranyatra -chaha aNuoM se niSpanna chaha pradezoM meM avagADha- tIna aNu tiryak sthApita kara prathama aNu ke nIce adhaH Urdhva-bhAva se do aNu aura dvitIya aNu ke nIce eka aNu sthApita karane se yaha saMsthAna banatA hai| 664 2. ojaH pradeza ghanazyatra pacIsa aNu pacIsa AkAzapradezoM meM avagADha- pAMca aNu tiryak sthApita kara unake nIce-nIce kramazaH cAra, tIna, do aura eka aNu kI tiryak sthApanA aura isa pratara ke Upara saba paMktiyoM ke antima antima aNu kA parihAra kara zeSa dasa aNuoM kI sthApanA, usI prakAra unake Upara-Upara chaha, tIna aura eka aNu kI kramazaH sthApanA karane se yaha saMsthAna banatA hai| - 4. yugmapradeza ghanavyasra-vAra aNu cAra AkAzapradezoM meM avagADha - tIna aNu vAle prataratryatra ke kisI eka aNu para eka anya aNu sthApita karane se yaha saMsthAna banatA hai / caturasra saMsthAna 1. ojaHpradeza prataracaturasrano aNu nau AkAzapradezoM meM avagADha- tIna-tIna aNu tIna paMktiyoM meM tiryak sthApita karane se yaha saMsthAna banatA hai| 2. yugmapradeza prataracaturasra-cAra aNu cAra AkAzapradezoM meM avagADha - do-do aNuoM kI do paMktiyoM meM tiryak sthApanA | 3. ojaH pradeza ghanacaturasra - sattAIsa aNu sattAIsa AkAzapradezoM meM avagADhano aNuoM vAle pratara parimaMDala saMsthAna caturasra ke nIce aura Upara nau-nau aNuoM kI tiryak sthApanA / 4. yugmapradeza dhanacaturasra-ATha aNu ATha AkAza pradezoM meM avagADha- cAra aNu vAle prataracaturasra ke Upara cAra anya aNuoM kI sthApanA / Ayata saMsthAna 1. ojaH pradeza zreNiAyata tIna aNu tIna AkAzapradezoM meM avagADha tIna aNuoM kI tiryak sthApanA | - 2. yugmapradeza zreNiAyata do aNu dvipradezAvagADhado aNuoM kI tiryak sthApanA / 3. ojaH pradeza pratarAyata pandraha aNu pandraha pradezoM meM avagADha- pAMca-pAMca aNuoM kI tIna paMktiyoM meM tiryak sthApanA | 4. yugmapradeza pratarAyata chaha aNu chaha pradezoM meM avagADha -- tIna-tIna aNuoM kI do paMktiyoM meM tiryak sthApanA | 5. oja pradeza banAyata paitAlIsa aNu paiMtAlIsa pradezoM meM avagADha - pandraha aNuoM vAle pratarAyata ke nIce aura Upara pandraha - pandraha aNuoM kI tiryak sthApanA / 6. yugmapradeza banAyata - bAraha aN bAraha pradezoM meM avagADha -- chaha aNuoM ke pratarAyata ke Upara chaha aNuoM kI tirvak sthApanA / -- parimaMDala saMsthAna 1. pratara parimaMDala bIsa aNu bIsa pradezoM meM avagADha - pUrva Adi cAra dizAoM meM cAra-cAra aura cAra vidizAoM meM eka-eka aNu kI sthApanA / 2. ghana parimaNDala - cAlIsa aNu cAlIsa pradezoM meM avagADha bIsa aNuoM ke pratara parimaNDala para anya bIsa aNuoM kI sthApanA / isa prakAra isa prarUpaNa se phalita hotA hai ki yahAM nirdiSTa saMkhyA se eka bhI aNu kama ho to yatheSTa saMsthAna nirmita nahIM ho sakatA / yadyapi yaha viSaya atizAyI atIndriya jJAniyoM dvArA hI gamya hai, sAmAnya jJAnI isakA sarvadhA anubhava meM AropaNa nahIM kara sakate, phira bhI sthApanA Adi ke dvArA jitanA saMbhava huA hai, utanA prarUpita kiyA gayA hai|
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMsthAna oja: pradeza pratarata 0 O 0 O 0 0 O 0 0 0|0 * 0 15 pradeza bar3A khoja: pradeza ghanavArata pradeza 0 0 5 pradeza ra pradeza * 00 2 pradeza 0 00 gAH pradeza zreSyAgata 0 o o oja: pradeza pratara nusa 3 pradeza yugma pradeza zreNyAta 665 paramANuoM ke saMyoga se nirmita saMsthAnoM kI sthApanA yugmapradeza uta 0 00 0000 0000 00 0 0 O 0 0 4 pradeza O 0 0 010 0 Fei Zhen khojApradeza prataranyasta 3 pradeza 0 yugmapradeza tara rasta 10 pradeza 0 oja: pradeza pratazayata O 0 35 pradeza 0 o 0 0 O pratara parimaMDala 0 0 o 0 0 0 0 0 0 0|0|0|0 0 0 55 pradeza 0 0 pradeza 0 Q 0 O cha pradeza 0 20 pradeza o 0 yugmapradeza prataranyastra 0 0 0 0 0 6 pradeza saMsthAna 0 1 pradeza 0 00 0 00 0 yugma pradeza pratarAyata 6 pradeza
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMhanana saMhanana sNhnn-asthi-sNrcnaa| vajjarisabhaNArAyaM paDhamaM bitiyaM ca risabhaNArAyaM / NArAya addhaNArAyaM kIliyA taha ya chevaDheM // risabho u hoi paTTo vajja puNa kIliyA muNeyavvA / ubhao makkaDabaMdhaM NArAyaM taM viyANAhi // (AvahAvR 1 pR 225) saMhanana vajaRbhanArAca Mir gi R RvabhanArAca jArAca vajjarisabhaNArAyaM nAma vajjabaMdho vajjaveDho vajjakIliyA ya, bitie veDhao Natthi khIliyA, tatie Na veDhao NAvi khIliyA, cautthaM egao baddhaM, paMcama duhaovi abaddhaM, chaTheM NavaraM koDIe militaM / (Avaca 1 pR 129,130) saMhanana ke chaha prakAra haiM1. vajaRSabhanArAca-vajra kA artha hai kIla, RSabha kA artha hai veSTana aura nArAca kA artha hai markaTabandha (paraspara gUMthI huI aakRti)| jisa saMhanana meM apanI mAtA kI chAtI se cipake hue markaTabandara ke bacce kI-sI AkRti vAlI saMdhi kI donoM haDDiyAM paraspara gUMthI huI hoM, una para tIsarI haDDI kA pariveSTana ho aura cauthI haDDI kI kIla una tInoM kA bhedana karatI huI ho, aisI sudar3hatama asthi-racanA ko vajraRSabhanArAca saMhanana kahA jAtA hai| 2. RSabhanArAca-isameM har3iyoM kI AMTI aura veSTana hote haiM, kIla nahIM hotii| 3. nArAca-isameM kevala haDDiyoM kI AMTI hotI hai lekina veSTana aura kIla nahIM hote| 4. ardhanArAca-isameM haDDI kA eka chora markaTa bandha se baMdhA huA hotA hai tathA dUsarA chora kIla se bhedA huA hotA hai| 5. kIlikA- isameM haDDiyAM kevala eka kIla se jur3I huI hotI haiM, markaTa-bandha Adi kucha nahIM hote| 6. sevAtaM-isameM haDDiyAM paryantabhAga meM eka-dUsare se sparza karatI huI-sI rahatI haiM / saMhatiH saMhananamasthisaMcayavizeSaH / (vibhAmavR 2 pR 161) iha cetthambhUtAsthisaJcayopamitaH zaktivizeSaH saMhananamucyate na tvasthisaJcaya eva, devAnAmasthirahitAnAmapi prathamasaMhananayuktatvAt / (AvahAva 1 pR 225) saMhanana kA eka artha hai-asthi-sNrcnaa| isakA arhatArAca chudaliz kolikA sevA
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ samavasaraNa 667 samavasaraNa (dra. dUsarA artha hai---amuka-amuka prakAra ke asthi-saMcaya se trika meM strI-puruSa donoM haiN| dUsare trika meM kevala striyAM upamita zakti-vizeSa / devoM ke zarIra meM asthiyAM nahIM aura tIsare trika meM kevala puruSa haiN| yaha prathama parakoTe hotIM, kintu ve prathama saMhananayukta hote haiM arthAt unameM kI avasthiti hai| prathama saMhanana jitanI zakti hotI hai| AyAhiNa puvvamuho tidisi paDirUvagA u devkyaa| ardhanArAca saMhanana kA viccheda jeTThagaNI aNNo vA dAhiNapubve adUraMmi / / titthAisesasaMjaya devI vemANiyANa samaNIo / ajjavairA..."taMmi ya bhagavaMte addhanArAyasaMghayaNaM bhavaNava ivANamaMtara joisiyANaM ca deviio| dasa puvvANi ya vocchiNNA / bhavaNavaI joisiyA boddhavvA vANamaMtarasurA ya / (AvahAva 1 pR 202, 203) ___ Arya vajra (vI0ni0 kI chaThI zatAbdI) ke pazcAt vemANiyA ya maNuyA pAyAhiNaM jaM ca nissAe / daza pUrvI kI paramparA tathA ardhanArAca saMhanana-ye donoM (Avani 556, 558, 560) tIrthakara pUrvAbhimakha virAjamAna hote haiN| zeSa tIna vicchinna ho ge| saMhanana : nAma karma kI prakRti (dra. karma) dizAoM meM devatA tIrthaMkara ke pratirUpoM kA nirmANa saMhanana prakRti kA kSaya (dra. guNasthAna) karate haiN| tIrthaMkara ke samIpa dakSiNa-pUrva dizA meM gaNadhara yaugalikoM kA saMhanana . manaSya) baiThate haiN| unake pIche-pIche kramazaH kevalI, manaHparyavajJAnI. saMhanana aura sAmAyika (dra. sAmAyika) avadhijJAnI, caudahapUrvI, Rddhisampanna muni tathA anya saba sakAmamaraNa-saMyamI kA maraNa / (dra. maraNa) muni baiThate haiN| unake pIche vaimAnika deviyAM tathA satya-bhASA-bhASA kA eka prkaar| (dra. bhASA) sAdhviyAM khar3I rahatI haiN| dakSiNa-pazcima dizA meM kramazaH satya-mahAvrata-mahAvrata kA eka prakAra / bhavanapati, jyotiSka aura vyantara devoM kI deviyAM khar3I rahatI haiM / uttara-pazcima dizA meM bhavanapati, jyotiSka satya-vrata-zrAvaka kA eka vrt| (dra. zrAvaka) aura vyantara deva khar3e rahate haiN| uttara-pUrva dizA meM samabhirUDha-paryAyavAcI zabdoM ke bheda se artha meM vaimAnika deva, manuSya aura mahilAeM khar3I rahatI haiN| . bheda karane vAlA vicaar| (dra. naya) biiyaMmi hoti tiriyA taie pAgAramaMtare jANA / samaya-kAla kA sarvasUkSma bhAga / (dra.kAla) pAgArajaDhe tiriyA'vi hoti patteya missA vaa|| samayakSetra-manuSyaloka / (dra. loka) (Avani 563) dUsare parakoTe meM tiryaMca (pazu-pakSI) hote haiN| tIsare samavasaraNa-tIrthakaroM kI pariSad, pravacanasthala / parakoTe meM yAna-vAhana rahate haiN| parakoTe ke bAhara tiyaMca bAraha prakAra kI pariSad bhI hote haiM, manuSya aura deva bhI ho sakate haiN| ekkekkIya disAe tigaM tigaM hoi sanniviTTha tu / / prAkAra racanA Adicarime vimissA thIpurisA sesa patteyaM // (Avani 561) jattha apuvvosaraNaM jattha va devo mahiDDhio ei / pratyeka dizA meM eka-eka trika hotA hai vAudayapupphavaddalapAgAratiyaM ca abhiogA // 1. dakSiNa-pUrva meM-sAdhu, vaimAnika deviyAM aura (Avani 544) jisa kSetra meM apUrva athavA bhUtapUrva samavasaraNa hotA sAdhviyAM / 2. dakSiNa-pazcima meM bhavanapati, jyotiSka aura hai, vahAM mahaddhika deva Ate haiN| vyantara devoM kI deviyaaN| Abhiyogika deva dhUli Adi ko sApha karane ke lie 3. uttara-pazcima meM-bhavanapati, jyotiSka aura vyantara vahAM vAyu kI vikurvaNA karate haiM, bhAvI reNu ke saMtApa kI dev| zAMti ke lie jalavRSTi evaM bhUmI kI vibhUSA ke lie 4. uttara-pUrva meM-vaimAnika deva, manuSya aura striyaaN| puSpavRSTi karate haiN| phira tIna prAkAroM kI racanA karate bAraha prakAra kI isa pariSad meM prathama aura antima haiN|
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ samAdhi 668 vinaya-samAdhi abbhaMtara majjha bahiM vimANajoibhavaNAhivakayA u| samAdhi kA artha hai-citta kI svasthatA, samAdhAna / pAgArA tiNNi bhave rayaNe kaNage ya rayae y|| samAdhi ke do prakAra haiM (Avani 549) dravyasamAdhi aura bhaavsmaadhi| dravyasamAdhi kA vaimAnika deva bhItarI ratnamaya parakoTe kI racanA artha hai-ve sAdhana jinake upayoga se zArIrika svAsthya karate haiN| jyotiSka deva madhya meM svarNamaya aura bhavanapati banA rahatA hai, jaise-dUdha aura shrkraa| ye dravya paraspara deva bAharI rajatamaya parakoTe kI racanA karate haiN| avirodhI haiM aura inase svAsthyalAbha hotA hai| ceidumapeDhachaMdayaM ca AsaNachattaM cAmarAo ya / bhAvasamAdhi kA artha hai-anupama svAsthya kI upajaM ca'NNaM karaNijjaM kareMti taM vANamaMtariyA / / labdhi / yaha hai AdhyAtmika svAsthya aura isake upayogI (Avani 553) sAdhana haiM-jJAna, darzana Adi / samavasaraNa meM bhagavAna ke zarIra pramANa se bAraha guNA samAdhi:-cittasvAsthyaM tatpradhAnA yogA: zubhamanoUMcA azoka vRkSa hotA hai / usake nIce ratnamayapITha hotA vAkkAyavyApArAH samAdhiyogAH / yadvA samAdhizca shubhhai| usake Upara devachaMdaka hotA hai| usa para siMhAsana aura cittakAgratA yogAzca-pRthageva pratyUpekSaNAdayo vyApArA: siMhAsana ke Upara chatra hote haiM / yakSoM ke hAtha meM cAmara samAdhiyogAH / (uzAvR pa 296) hote haiM aura padma para dharmacakra hotA hai| zeSa karaNIya samAdhiyoga ke do artha haiMkAryoM kI racanA vyantara deva karate haiN| 1. citta kI svasthatA se yukta mana, vacana aura kAyA titthapaNAmaM kAuM kahei sAhAraNeNa saddeNaM / kI prvRtti| savvesi saNNINaM joyaNaNIhAriNA bhagavaM / / 2. zubhacitta kI ekAgratA se hone vAlI pratyupekSaNA (Avani 566) Adi prvRttiyaaN| pravacana karane se pUrva tIrthakara tIrtha ko praNAma karate samAdhAnaM samAdhiH-paramArthata Atmano hitaM sukhaM haiM (yaha niyuktikAra kI mAnyatA hai), phira sarvasAmAnya svAsthyam / (dahAvR pa 256) zabdoM meM pravacana karate haiN| unakI vANI yojanavyApI samAdhi kA artha hai-AtmA kA hita, sukha aura hotI hai aura usase samavasaraNastha sabhI saMjJI prANiyoM kI svAsthya / jijJAsAeM zAMta ho jAtI hai / yaha bhagavAn kA atizaya samAdhi ke prakAra vizeSa hai| maNue caumaNNayaraM tirie tiNNi va duve va pddivjje| cattAri viNayasamAhidvANA pannattA, taMjahA-vinayajai Natthi niyamaso cciya suresu smmttpddivttii|| samAhI suyasamAhI tavasamAhI aayaarsmaahii| (Avani 565) (da 9 / 4 / sUtra 3) bhagavAna ke samavasaraNa meM manuSya cAroM prakAra kI vinaya-samAdhi ke cAra prakAra haiMsAmAyika, tithaMca tIna athavA do prakAra kI sAmAyika vinaya-samAdhi, zruta-samAdhi, tapa-samAdhi aura svIkAra karate haiN| prathama samavasaraNa meM yadi sAmAyika grahaNa AcAra-samAdhi / karane vAle manuSya aura tiryaJca nahIM hote haiM to devatA vinaya-samAdhi nizcita rUpa se samyaktva sAmAyika svIkAra karate haiN| caubihA khalu viNayasamAhI bhavai, taM jahAsamavAyAMga-aMgapraviSTa Agama / (dra. aMgapraviSTa) aNusAsijjaMto sussUsai, samma saMpaDivajjai, veyamArAhayai, samAdhi-samAdhAna / caitasika svAsthya / na ya bhavai attsNpgghie| (da 9 / 4 / sUtra 4) samAdhiH-cetasaH svAsthyam / samAdhAnaM samAdhiH / vinaya-samAdhi ke cAra prakAra haiM sa ca dvidhA-dravyato bhAvatazca / dravyasamAdhiryadu- 1. ziSya AcArya ke anuzAsana ko sunanA cAhatA hai| payogAtsvAsthyaM bhavati / yathA vA payaHzarkarAdidravyANAM 2. anuzAsana ko samyag rUpa se svIkAra karatA hai| parasparamavirodhaH / bhAvasamAdhistu jJAnAdIni, tadupayogA- 3. veda (jJAna) kI ArAdhanA karatA hai athavA anudevAnupamasvAsthyayogAt / (uzAvR pa 66,550) zAsana ke anukUla AcaraNa kara AcArya kI vANI
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ samAdhi 669 samiti ko saphala banAtA hai| samiti--samyak pravRtti / 4. AtmotkarSa nahIM krtaa| zruta-samAdhi 1. samiti kI paribhASA 2. samiti ke prakAra cauvvihA khalu suyasamAhI bhavai, taM jahA 3. IryA samiti 1. suyaM me bhavissai tti ajjhAiyavvaM bhavai / IryA ke Alambana Adi 2. egaggacitto bhavissAmi tti ajjhAiyadhvaM bhavai / 0 avidhi gamana kA niSedha 3. appANaM ThAvaissAmi tti ajjhAiyavvaM bhavai / * bhikSAgamana : vidhi-niSedha (dra. gocaracaryA) 4. Thio paraM ThAvaissAmitti ajjhAiyavvaM bhvi| * gamanamArga kA nirdhAraNa (dra. zramaNa) (da 9 / 4 / sUtra 5) Isimita : ahiMsaka * bhASA samiti, eSaNA samiti (i. saMbaddha nAma) zruta-samAdhi ke cAra prakAra haiM 4. AdAna-nikSepa samiti 1. mujhe zruta prApta hogA, isalie adhyayana karanA 5. utsarga samiti caahie| . utsarga yogya sthaNDila bhUmi 2. maiM ekAgra-citta hoUMgA, isalie adhyayana karanA 0 zava-pariSThApana vidhi __ caahie| * AhAra-jala pariSThApana vidhi (dra. AhAra) 3. maiM AtmA ko dharma meM sthApita karUMgA, isalie | 6. pAMca samitiyoM ke udAharaNa ___adhyayana karanA caahie| 7. samiti-gapti : pravacanamAtA 4. maiM dharma meM sthita hokara dUsaroM ko usameM sthApita 8. samiti ke ATha prakAra karUMgA, isalie adhyayana karanA cAhie / 9. samiti aura gapti : eka vimarza tapa-samAdhi caunvihA khalu tavasamAhI bhavai, taM jahA 1. samiti kI paribhASA 1. no ihalogaTThayAe tvmhichejjaa| samiti :--samyaka sarvavitpravacanAnusAritayA iti:2. no paralogaTThayAe tvmhichejjaa| Atmana: ceSTA samitiH tAntrikI saJjJA IryAdiceSTAsu 3. no kittivaNNasaddasilogaTTayAe tvmhidvaijjaa| pnycsu| (uzAvR pa 514) 4. nannattha nijjaraTThayAe tvmhidvaijjaa| jinapravacana ke anurUpa pravRtti karanA samiti hai| yaha 6) jaina siddhAnta kA pAribhASika zabda hai / tapa-samAdhi ke cAra prakAra haiM jahA jalamajjhe gacchamANA aparissavA nAvA jalakaMtAraM 1. ihaloka (vartamAna jIvana kI bhogAbhilASA) ke vIIvayai na ya viNAsaM pAvai / "evaM sAhUvi jIvAule nimitta tapa nahIM karanA caahie| loge gamaNAdINi kuvvamANo saMvariyAsavaduvArattaNeNa 2. paraloka (pAralaukika bhogAbhilASA) ke nimitta tapa saMsArajalakatAraM vIyIvayai / saMvariyAsavaduvArassa na nahIM karanA caahie| kuovi bhymthi| (dajicU pR 159) 3. kIti, varNa,zabda aura zloka ke lie tapa nahIM karanA jisa prakAra nizchidra naukA jala meM tairatI huI bhI caahie| DabatI nahIM aura samudra ke pAra pahuMca jAtI hai, vaise hI 4. nirjarA ke atirikta anya kisI bhI uddezya se tapa isa jIvAkula loka meM saMyamapUrvaka gamana Adi karatA huA nahIM karanA caahie| saMvRtAtmA bhikSu saMsAra-samudra kA pAra pA letA hai| AcAra-samAdhi (dra. AcAra) jisane AzravarUpI chidroM ko banda kara diyA, usako kahIM se bhI bhaya nahIM hai|
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ samiti 670 IryA samiti 2. samiti ke prakAra IryA kA Alambana hai jJAna, darzana aura cAritra / paMcahiM samiIhiM--iriyAsamiIe bhAsAsami Ie IryA kA kAla hai-divasa / esaNAsamiIe AyANabhaMDamattanikkhevaNAsamiIe uccAra IryA kA mArga hai-utpatha kA varjana / pAsavaNa-khela-siMghANa-jalla-pAriTrAvaNiyAsamiIe / IryA kI yatanA hai(Ava 48) 0 dravya se -dekhate hue clnaa| samiti ke pAMca prakAra 0 kSetra se-yugamAtra bhUmi ko dekhate hue clnaa| 0 kAla se-jaba taka cale taba taka dekhate hue IryA samiti-gamanAgamana saMbaMdhI ahiMsA kA clnaa| viveka / * bhAva se-gamana meM dattacitta rahanA / bhASA samiti--bhASA sambandhI ahiMsA kA viveka / iMdiyatthe vivajjittA, sajmAyaM ceva paMcahA / eSaNA samiti-AhAra, vastra Adi ke grahaNa aura tammuttI tappurakkAre, uvautte iriyaM rie|| upayoga saMbaMdhI ahiMsA kA viveka / AdAna samiti-dainika vyavahAra meM AnevAle (u 248) indriyoM ke viSayoM aura pAMca prakAra ke svAdhyAya kA padArthoM ke vyavaharaNa saMbaMdhI ahiMsA kA viveka / varjana kara, IryA meM tanmaya ho, use pramukha banA, upayogautsarga samiti-utsarga sambandhI ahiMsA kA pUrvaka cle| viveka / IryAyAM mUrtiH - zarIramAd vyApriyamANA yasyAso 3. IryA samiti tanmUrtiH tathA tAmeva puraskaroti-tatraivopayuktatayA IraNamIryA-gatipariNAmaH / prAdhAnyenAGgIkuruta iti tatpuraskAraH / anena kAya (uzAva pa 514) manasostatparatoktA, vacaso hi tatra vyApAra eva na gatipariNAma --gamana meM samyaka pravatta honA IryA- samasti / evamupayuktaH sannIyA rIyeta yatiH / / samiti hai| (uzAvRpa 516) jayaM nAma uvautto jugaMtaradiTThI daTTaNa tase pANe jisakA zarIra IryA meM hI vyApta hotA hai, vaha uddhaTTapAe riiejjaa| (dajica 160) tanmUrti hai / jo usI meM upayukta ho jAtA hai-IryA ko saMyamapUrvaka calane kA artha hai-IryAsamiti meM sAva- hI pradhAna banAkara calatA hai, vaha tatpuraskAra hai| dhAna ho yugapramANa bhUmi ko dekhate hue calanA, mArga meM kAyA aura mana kA IryA meM hI lage rahanA gamana cIMTI Adi sa prANI A jAe to paira ko UMcA uThAkara kI upayuktatA hai| usameM vacana kA vyApAra hI nahIM (anyatra rakhakara) clnaa| hotA / isa prakAra muni upayukta hokara gamana kare / IryA ke Alambana Adi avidhi-gamana kA niSedha AlaMbaNeNa kAleNa, maggeNa jayaNAi ya / ovAyaM visamaM khANaM, vijjalaM privjje| caukAraNaparisuddhaM, saMjae iriya rie / saMkameNa na gacchejjA, vijjamANe parakkame / / tattha AlaMbaNaM nANaM, daMsaNaM caraNaM tahA / pavaDate va se tattha, pakkhalaMte va saMjae / kAle ya divase vutte, magge uppahavajjie / hiMsejja pANabhUyAI, tase aduva thAvare / / davao khettao ceva, kAlao bhAvao tahA / (da 5114,5) jayaNA cauvvihA vuttA, muni dUsare mArga ke hote hue gaDDhe, ubar3a-khAbar3a bhUbhAga, dabvao cakkhusA pehe, jUgamittaM ca khettao / kaTe hue sUkhe per3a yA anAja ke DaMThala aura paMkila mArga kAlao jAva rIejjA, uvautte ya bhaavo| ko TAle tathA saMkrama (jala yA gaDDhe ko pAra karane ke (u 2414-7) lie kASTha yA pASANaracita pula) ke Upara se na jaaye| saMyamI muni Alambana, kAla, mArga aura yatanA-ina vahAM girane yA lar3akhar3A jAne se vaha saMyamI trasa cAra kAraNoM se parizuddha IryA (gati) se cle| athavA sthAvara jIvoM kI hiMsA karatA hai| girane para ka06
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ utsarga samiti hAtha, paira Adi TUTane se AtmavirAdhanA hotI hai / trasa aura sthAvara jIvoM kI hiMsA hone se saMyama kI virAdhanA hotI hai ataH muni aise mArga kA varjana kare / IryAsamita: ahiMsaka ucAliyama pAe IriyAsamiyassa saMkamaTTAe / vAvajjejja kuliMgI marijja taM jogamAsajja || (oni 748) samita muni saMkramaNa ke lie apane paira ko Upara uThAtA hai, usa samaya yadi koI kuliMgI - dvIndriya Adi prANI paira ke nIce Akara mara jAe to usa nimitta se usake sUkSma karmabandha bhI nahIM hotA, kyoMki usake mana, vANI aurakAyA kA prayoga sarvAtmanA niravadya hai - yaha siddhAnta meM pratipAdita hai / bhASA samiti, eSaNA samiti (dra sambaddha nAma ) 4. AdAna-nikSepa samiti ohovahovaggahiyaM, bhaMDagaM duvihaM muNI / giNhaMto nikkhivaMto ya, pauMjejja imaM vihiM cakkhusA paDile hittA, pamajjejja jayaM jaI / Aie nikkhivejjA vA, duhao vi samie sayA // ( u 24 / 13,14) sadA samyak pravRtta yati ogha upadhi aura aupagrahika upadhi- donoM prakAra ke upakaraNoM kA cakSu se pratilekhana ( nirIkSaNa ) kara tathA rajoharaNa Adi se pramArjana kara saMyamapUrvaka unakA AdAna aura nikSepaNa kare -- unheM le aura rakhe yaha AdAnanikSepa samiti hai / upadhi kA vivaraNa ( dra. upadhi) upadhi kI pratilekhanA vidhi ( dra. pratilekhanA) 5. utsagaM samiti uccAraM pAsavaNaM khelaM siMghANajalliyaM / AhAraM uvaha dehaM annaM vAvi tahAvihaM || ( u 24 / 15) muni uccAra, prasravaNa, zleSma, nAka kA maila, maila, AhAra, upadhi, zarIra yA usI prakAra kI dUsarI koI utsarga karane yogya vastu kA upayukta sthaNDila meM utsarga kare / samiti Agamma paDikkato aNupehe jAva coddasavi puvve / parihANi jA tigAhA niddapamAo jaDho evaM // (oni 208 ) kAyikI kA pariSThApana karake IrSyApathikI pratikramaNa kare, phira yadi vaha AnaprANalabdhi se saMpanna ho to caturdaza pUrvo kA anusmaraNa kre| yadi aisA karane samartha na ho to kama se kama tIna gAthAoM kI anuprekSA avazya kare / isase nidrA - pramAda kA parihAra hotA hai / utsarga yogya sthaNDila bhUmi 671 aNAvAmasaMloe, aNAvAe ceva hoi saMloe / AvAyamasaMloe, AvAe ceva saMloe / aNAvAyamasaMloe parassa'NuvaghAie / same ajbhusire yAvi acirakAlakayaMmi ya / vitthiSNe dUramogADhe nAsanne bilavajjie / tasapANabIyarahie uccArAINi vosire // (u24|16-18) sthaNDila cAra prakAra ke hote haiM1. anApAta - asaMloka - jahAM logoM kA na ho, ve dUra se bhI na dIkhate hoM / 2. anApAta -saMloka-jahAM logoM kA AvAgamana na ho, kintu ve dUra se dIkhate hoM / 3. ApAta asaMloka - jahAM logoM kA AvAgamana ho kintu ve dUra se na dIkhate hoM / 4. ApAta -saMloka - jahAM logoM kA AvAgamana bhI ho aura ve dUra se dIkhate bhI hoM / jo sthaNDila anApAta asaMloka, para ke lie anupaghAtakArI, sama, azuSira ( pola yA darAra rahita), kucha samaya pahale hI nirjIva banA huA kama se kama eka hAtha vistRta tathA nIce se cAra aMgula kI nirjIva parata vAlA, gAMva Adi se dUra, bilarahita aura trasa prANI tathA bIjoM se rahita ho usameM uccAra Adi kA utsagaM kare / AvAgamana acirakAlakRte ca dAhAdinA svalpakAla nirvartite, cirakAlakRte hi punaH saMmUrcchantyeva pRthvIkAyAdayaH / ( uzAvRpa 518 ) svalpakAla ke pUrva dagdha sthAna sarvathA acitta ( jIva-rahita ) hote haiM / jo cirakAla ke dagdha sthAna haiM, vahAM pRthvIkA Adi ke jIva punaH utpanna ho jAte haiM /
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ samiti 672 pAMca samitiyoM ke udAharaNa zavapariSThApana vidhi sAdhu ke kAlagata hote hI, jaba taka ki vAyU se sArA paDilehaNA disA gaMtae ya kAle diyA ya rAo y|| zarIra akar3a na jAe, usake hAtha aura pairoM ko ekadama kusapaDimA pANagaNiyattaNe ya taNasIsauvagaraNe / / sIdhe lambe phailA deM, muMha khulA ho to baMda kara usa para uThANaNAmagahaNe payAhiNe kAusaggakaraNe ya / mukhavastrikA bAMdha deM, pairoM aura hAthoM ke aMgUThoM ko rassI khamaNe ya asajjhAe tatto avaloyaNe ceva / / se bAMdha deM, mRtaka ke akSata deha meM aMgUlI ke bIca ke parva (Avani 1272,1273) kA kucha chedana kreN| kAlagata mUni kI nirharaNa kriyAvidhi kA solaha sAdhu ke zava ko dekhakara muni viSAda na kreN| daSTiyoM se vicAra kiyA gayA hai AcArya yA gItArtha muni aura inake abhAva meM agItArtha pratilekhanA, dizA, vastra, kAla, kuzapratimA, pAnaka, muni jo isa mRtaka-kriyAvidhi ko jAnatA ho, vaha vidhi nivartana, tRNa, zIrSa, upakaraNa, utthAna, nAmagrahaNa, se zava kA vyutsarjana kre| sthaMDilabhUmi se upAzraya meM pradakSiNA, kAyotsarga, kSapaNa (tapa), asvAdhyAya aura Akara AcArya ke pAsa kAyotsarga kre| avalokana / kacheka kA vivaraNa isa prakAra hai (vizeSa vivaraNa ke lie dekheM-AvacU 2 pR0 102-tIna mahAsthaDilA (jahA mRtaka kA pariSThA- 109 tathA ThANaM 6 / 3 kA ttippnn|) pita kiyA jAtA hai) kA nirIkSaNa Avazyaka AhAra-jala pariSThApana vidhi / (dra. AhAra) hotA hai-gAMva ke najadIka, bIca meM aura 6. pAMca samitiyoM ke udAharaNa / gAMva se duur| ina tInoM kI apekSA isalie 5 hai ki eka ke avyavahArya hone para dUsarA ego sAhU IriyAsamiIe jutto, sakkassa AsaNaM sthaMDila kAma meM A sake / calitaM, vaMdati / micchaTThiI devo Agato, macchiyappadizA-pazcimadakSiNa dizA meM sthaMDila kA nirIkSaNa mANAo maMDakkiyAo viuvvti| piTrao hatthibhayaM, karanA cAhie / yaha samAdhi meM nimitta banatA gati na bhiMdati, hatthiNA ukkhivituM pADito, na sarIraM pehati, sattA mArijjihitti jiivdyaaprinnto| vastra-mRtaka ko DhAI hAtha laMbe zveta aura sugaMdhita vastra bhAsAsamitIe-ego sAha Nagararohage bhikkhassa se DhaMkanA cAhiye / usake nIce bhI vaisA hI niggto| kaDage hiMDato pucchito kevaiyA AsA hatthI eka vastra bichAnA caahiye| phira usako una evmaadi| bhaNati-na suThTha jANAmo"baha sUNeti vastroM sahita eka DorI se bAMdhakara, usa DorI knnnnehiN"| ko DhaMkane ke lie tIsarA ati ujjvala vastra esaNAsamitIe-naMdIseNo aNagAro""chaTrakkhamao Upara DAla denA caahiye| malina vastroM se jAto, abhiggahaM geNhati-veyAvaccaM mae kAyavvaM.... DhaMkane se pravacana kI avajJA hotA hai| turitaM ghettUNa pANagaM jAtu / naMdiseNo apArito ceva kAla-jisa samaya sAdhu kAlagata huA ho, use usI samaya pANagassa gAma atigato, bhikkhaMto hiMDato devANabhAveNaM nikAlanA cAhiye, phira cAhe dina ho yA na labhati, cirassa lddhN"| raat| kintu rAtri meM hima giratA ho, ahavA imaM diTTivAtiyaM-paMca saMjatA""pANagaM hiMsaka jAnavaroM Adi kA bhaya ho, nagara ke maggaMti, aNesaNaM logo kareti, na laddhaM, kAlagatA dvAra baMda hoM, mRtaka ke saMbaMdhiyoM ne rokane ke lie kahA ho, mRtaka muni AcArya yA viziSTa pNcvi| tapasvI ho-ityAdi kAraNoM se muni ke zava diTThivAigaM-seTThisuto pnvito| seho paMcaNhaM ko rakhanA par3e to rAtrijAgaraNa karanA saMjatasatANaM jo jo eti tassa tassa daMDagaM gahAya Thaveti... caahiye| nidrAjayI, upAyakuzala, dhairyazAlI, uvari hedrA ya pamajjittA Thaveti / evaM bahaeNavi kAleNa zaktisampanna aura abhaya muni zava ke pAsa na paritammati / baiThakara dharmakathA kreN| diTThivAigaM......."cauvvIsaM uccArapAsavaNabhUmIsu
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ samiti ke udAharaNa 673 samiti tiNNi kAlabhUmIo na paDileheti / bhaNati - kimettha kA Agamana huaa| nadIsena unake pAsa pravajita ho gyaa| uTho uvavisejja? devatA udrarUveNa tattha ThitA"paDi- bele-bele kI tapasyA karane lagA aura yaha abhigraha codito kIsa sattavIsaM na paDile hisi ? samma paDi- dhAraNa kara liyA ki vaha vaiyAvRttya meM sadA vyApta vaNNo / esa pAriTrAvaNiyAsamititti / rahegA / devatA ne parIkSA karanI caahii| eka dina naMdIsena (Avaca 2 pR 93-95) bele kA pAraNA karane baitthaa| itane meM hI deva-zramaNa ne 1. IryA samiti kahA--tRSA se Akula-vyAkula eka muni aTavI meM baiThA __ eka muni IryA meM upayukta hokara viharaNa kara rahe the| hai / tatkAla koI pAnaka kI vyavasthA ho / naMdIsena utthaa| indra ne devasabhA meM unake dRr3ha saMkalpa kI prazaMsA kI / eka pAraNe ko vahIM chor3a gAMva meM pAnaka kI gaveSaNA karane devatA ne parIkSA karane ke nimitta mUni ke mArga meM gyaa| devamAyA se sabhI gharoM meM pAnaka aneSaNIya thaa| makSikA pramANa meMDhakoM kI vikarvaNA kii| sArA mArga eka sthAna para pAnaka milaa| vaha aTavI meM gayA / koI meMDhakoM se bhara gyaa| muni apane IryApatha kA zodhana karate muni dRSTigocara nahIM huA, taba usane jora-jora se bAla somAnita ho gii| itane meMdI AvAja lagAI / pratyuttara milA / usane dekhA muni atieka hAthI ciMghAr3atA huA pIche se AtA-sA pratIta huaa| sAra se pIr3ita haiM aura jarjarita ho gae haiM / naMdIsena unheM muni ne apanI gamana vidhi meM koI antara nahIM ddaalaa| pITha para biThAkara gAMva kI ora calA / atisAra se grasta hAthI aayaa| muni ko saMghaTrita kiyaa| muni bhUmi para muni ne pITha para hI mala-mUtra kara diyaa| naMdIsena gAMva gira par3e / mUni ne zarIra para dhyAna nahIM diyaa| unhoMne kI ora tvarA se calane lgaa| muni ne kahA- teja gati mana hI mana socA-mere nIce girane se kitane jIvoM se mere vedanA hotI hai, dhIre cala / naMdIsena aglAnabhAva se kI ghAta ho gaI ? unakA mana karuNA se otaprota ho samatApUrvaka muni ko gAMva kI ora le jA rahA thA / mani gyaa| ke samatAbhAva ko dekhakara, usane apanA mUla devarUpa pragaTa 2. bhASA samiti kara kSamAyAcanA kii| kisI zatra rAjA ne nagara ko ghera liyaa| bAhara pAMca zramaNa sAtha-sAtha vihAra kara rahe the| aTavI chAvanI ke pAsa eka bhikSa bhikSA ke lie ghUma rahA thaa| ke dIrgha mArga meM ve bhaTaka ge| bhUkha aura pyAsa se eka subhaTa ne pUchA-yahAM kitane ghor3e haiM ? kitane hAthI atyaMta Akula-vyAkula hokara ve gatimAna the| aTavI ke haiM ? dhAnya-bhaMDAra kitane haiM ? rAjA se ruSTa aura aruSTa bAhara nikalate hI ve baitAlI gAMva meM pahuMce aura sabase nAgarika kitane haiM ? tuma hameM btaao| muni bole- pahale pAnaka kI eSaNA karane lge| vahAM ke logoM ne hama to niraMtara svAdhyAyayoga aura dhyAnayoga meM nirata apane sabhI gharoM meM pAnaka ko aneSaNIya kara ddaalaa| rahate haiN| pUrA dina usI meM bIta jAtA hai| taba subhaTa muniyoM ko pAnaka nahIM milaa| pAMcoM divaMgata ho bolA-kyA ghUmate hue kucha nahIM dekhate ? kucha nahIM ge| sunate ? yaha kaise saMbhava ho sakatA hai ? taba muni bolAbhagavAn ne hameM anuzAsanA dete hue kahA hai 4. AdAna-nikSepa samiti ___sAdhu bahuta kucha dekhatA hai, sunatA hai, para usakA AcArya ke pAsa eka zreSThIputra pravajita huaa| vaha yaha viveka hai ki vaha saba kucha dekhA huA yA sunA haA pAMca sau sAdhuoM ke usa saMgha meM sabase choTA thaa| pAMca dUsaroM ko na khe|' sau sAdhuoM meM se koI bhI AtA, vaha zaikSa mUni unake 3. eSaNA samiti daMDa ko grahaNa kara, bhUmi kA pramArjana kara use rkhtaa| ___magadha janapada meM sAligrAma nAma ke nagara meM gRhapati isa prakAra koI muni AtA aura koI bAhara jaataa| kA putra naMdIsena rahatA thaa| jaba vaha garbha meM thA taba vaha sabhI ke daMDa lekara vyavasthita rakhatA / yaha dhyAnapUrvaka pitA kA dehAvasAna ho gayA aura jaba vaha chaha mahIne kA acapala aura atvarita hokara vaha kriyA vidhivat krtaa| huA taba mAtA mRtyu kI grAsa bana gii| mAmA ne usakA bahuta samaya bIta jAne para bhI vaha pariklAnta nahIM huaa| pAlana-poSaNa kiyaa| eka bAra vahAM naMdIvardhana anagAra yaha AdAna-nikSepa samiti ke prati usakI jAgarUkatA thii| For Private & Personal' Use Only
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ samiti 674 sammUcchima 5. utsarga samiti AgamAnusArI vidhi se mArga-vyavasthApana aura uccAra-prasravaNa kI caubIsa bhUmiyAM aura tIna kAla unmArga-gamana nivAraNa karanA gupti hai| sacceSTAtmaka hone bhUmiyAM haiM / muni ne yaha socakara ki kyA pariSThApanabhUmI meM se ise samiti bhI kahA gayA hai| UMTa baiThe rahate haiM, unakA pratilekhana nahIM kiyaa| rAtrI meM samiti aura gupti paraspara bhinna bhI hai, abhinna prasravaNa kI bAdhA huI, vaha prathama bhUmI meM gayA / vahAM UMTa bhI hai / samiti kevala pravRttirUpa hai, gupti pravRttinivRttibaiThA huA thaa| dUsarI aura tIsarI bhUmI meM bhI UMTa baiThA rUpa hai| samiti meM gupti niyama se hotI hai| gupti meM haA milA / usane taba UMTa ko vahAM se utthaayaa| deva ne samiti hotI bhI hai, nahIM bhI hotii| kuzala vacana bolane pratibodha hote hae kahA-are! tuma sattAIsa bhUmiyoM vAlA vacanagupta bhI hai, samita bhI hai| kI pratilekhanA kyoM nahIM karate ? muni ko bhUla kA bhAna sacceSTAsu pravRttAveva samitayaH, tathA guptayo huaa| nivarttane'pyuktA azobhanamanoyogAdibhyaH, caraNapravarttane ca, upalakSaNaM caitat zubhArthebhyo'pi nivRtteH, vAkkAyayoni7. samiti-gupti : pravacanamAtA vyApAratAyA api guptirUpatvAta / uktaM hi gandhahastinA apavayaNamAyAo, samiI guttI taheva ya / .--- samyagAgamAnusAreNAraktadviSTapariNatisahacaritamanopaMceva ya samiIo, tao guttIo AhiyA / / vyApAraH kAyavyApAro vAgvyApArazca nirvyApAratA vA (u 24.1) vAkkAyayogaptiriti tadanena vyApArAvyApArAtmikA pAMca samitiyAM aura tIna guptiyAM-ina AThoM ko guptirukteti / (uzAvR pa 519,520) pravacanamAtA kahA gayA hai| (dra pravacanamAtA) zubha/samyaka kAryoM meM pravRtti karanA samiti hai| 8. samiti ke ATha prakAra azubha yogoM se nivRtti gupti hai| gupti pravartana aura nivartana-vyApAra aura nirvyApAra do rUpa vAlI hai| iriyAbhAsesaNAdANe, uccAre samiI iya / yogoM kI azubha yA zubha pravRtti ke nirodha ko gupti kahate maNaguttI vayaguttI, kAyaguttI ya aTThamA / / eyAo aTTha samiIo, samAseNa viyAhiyA / ___ samiti kA artha hai-zubha yogoM meM pravRtti / gupti ke duvAlasaMga jiNakkhAyaM, mAyaM jattha u pavayaNaM / / tIna rUpa haiM-azubha yogoM se nivatti, zubha yogoM meM (u 24 / 2,3) pravRtti tathA zubha yogoM se bhI nivRtti (vacana aura kAya samiti ke ATha prakAra haiM yoga kA nirvyaapaar)| IryAsamiti, bhASAsamiti, eSaNAsamiti, AdAna- AcArya gaMdhahastI ke anusAra gupti ke do prakAra samiti, uccArasamiti, manogupti, vacanagupti aura haiM -pravRttyAtmaka aura apravRttyAtmaka / Agama ke anusAra kaaygupti| inameM jina-bhASita dvAdazAMgarUpa pravacana rAga-dveSa rahita pariNAma se mAnasika, vAcika aura samAyA huA hai| kAyika pravRtti karanA pravRttyAtmaka gupti hai tathA vANI 6. samiti aura gupti : eka vimarza aura kAyA kI apravRtti apravRttyAtmaka gupti hai| pravacana vidhinA mArgavyavasthApanamanmArgagamana nivAraNa gupti ke tIna prakAra (dra. gapti ) guptiriti vacanAtkathaJcitsacceSTAtmakatvAtsamitizabda- sammUrchima-strI aura puruSa ke saMyoga ke binA bAcyatvamastItyevamupanyAsaH, yattu bhedenopAdAnaM tatsamitInAM hI lokAkAza meM bikhare hue parapravIcArarUpatvena guptInAM pravIcArApravIcArAtmakatvenA mANuoM aura viziSTa paryAvaraNa ke nyo'nyaM kathaJcid bhedAt, tathA cAgamaH-- yoga se svataH utpanna hone vAle jIva / samio NiyamA gutto gutto samiyattaNaMmi bhaiyavyo / ekendriya se caturindriya taka sabhI kUsalavaimudIraMto jaM vaigutto'vi samio'vi / / jIva nizcita rUpa se sammUcchima (uzA pa 514) hote haiN| tiryaJca paMcendriya jIva donoM
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyaktva kA nirvacana 675 samyaktva prakAra ke hote haiM-sammUchima tathA / 18. samyaktva se jJAna vizodhi garbhaja / sammUcchima manuSya manuSya ke 0 samyaktva aura jJAna meM bheda mala, mUtra Adi caudaha azuci sthAnoM | 19. samyaktva aura cAritra meM u 20. samyaktva (darzana) kI mahattA samyaktva - samyak dRSTikoNa / tattva ke prati | 21. samyaktva ke pariNAma yathArtha ruci| * samyaktva : sAmAyika kA eka bheda * samyaktva ke AkarSa, virahakAla, kSetrasparzanA", 1. samyaktva kA nirvacana (dra. sAmAyika) 2. samyaktva kA svarUpa 0 hAthI kA dRSTAMta 1. samyaktva kA nirvacana * prathibheda aura samyaktva kI prApti (karaNa) jIvAdivastubodhaM prati samiti samyag avaparItyena, 3. samyaktva ke paryAyavAcI aJcati pravartate iti samyaka, tasya bhAvaH samyaktvam / 4. samyaktva ke prakAra (vibhAmavR 1 pR 243) 5. aupazamika samyaktva tattvabodha ke prati jo samyak rUpa se pravRtta hotA hai, * prathama bAra samyaktva prApti : tIna abhimata vaha samyaktva hai| (u.karaNa) | samyag iti prazaMsArthaH, darzanaM daSTiH samyagaviparItA 6. sAsvAdana samyaktva dRSTi: samyagdRSTi: 'arthAnAM' iti gamyate / 7. kSAyopazamika samyaktva (vibhAmavR 2 pR 175) * kodrava kA dRSTAMta samyak zabda prazaMsArthaka avyaya hai / padArtha ke prati 0 anamtAnubandhI kaSAya samyaktva kA bAdhaka nahIM aviparIta dRSTi samyagdRSTi---- samyaktva hai / * anantAnubandhI kaSAya : samyaktva kA abhighAta / 2. samyaktva kA svarUpa (dra. kaSAya) tahiyANaM tu bhAvANaM, sabbhAve uvaesaNaM / *kSAyopazamika samyaktva kI sthiti (dra. sAmAyika) bhAveNaM saddahaMtassa, sammattaM taM viyAhiyaM / / * kSayopazama bhAva (dra. bhAva) (u 28 / 15) 8. vedaka samyaktva nau tattvoM ke sadabhAva ke nirUpaNa meM jo antaHkaraNa 9. kSAyika samyaktva se zraddhA karatA hai, usake samyaktva hotA hai| 0 agni kA dRSTAMta dazyate tattvamasminniti drshnm| idamapi samyagrUpa10. samyaktva ke prakAra : abhigama Adi 11. kAraka-rocaka-dIpaka samyaktva meva darzanamohanIyakSayakSayopazamopazamasamutpAditamahadabhi - hita jIvAditattvarucilakSaNAtmazubhabhAvarUpam / 12. samyaktva ke lakSaNa 0 saMvega ke pariNAma (uzAvR pa 556) 0 nirveda ke pariNAma jisameM tattva sahI rUpa meM dRSTigata hote haiM, vaha 13. samyaktva ke AcAra samyag darzana hai / isakI utpatti kA kAraNa hai -- darzana___ * samyaga darzana : AcAra kA eka bheda (da. AcAra) | mohanIya karma kA kSaya, kSayopazama athavA upazama / isakA 14. samyaktva ke aticAra lakSaNa hai-arhatoM dvArA nirUpita jIva, ajIva Adi 15. samyaktva : Ayubandha aura gati tattvoM meM ruci / 16. utkRSTa Ayusthiti meM samyaksva-prApti micchattamayasamUha sammattaM jaM ca tduvgaarmmi| 17. mithyAvRSTi-samyagadaSTi kI zraddhA meM antara vaTai parasiddhaMto to tassa sao ssiddhNto|| * mithyAdRSTi, samyag-mithyAvRSTi (va. guNasthAna) (vibhA 954)
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyaktva aupazamika samyaktva ekAnta kSaNikatva, ekAnta nityatva Adi mithyAtva hai jisase jIva Adi ke svarUpa kA avabodha hone para bhI matoM kA samUha samyaktva hai yadi vaha 'syAt' pada se yukta kisI-kisI ko hI usakI samyak pratipatti hotI hai, hai| parasiddhAMta svasiddhAMta kA upakArI hotA hai, isalie sabako nhiiN| ke lie vaha svasiddhAMta hI hai kyoMki parasiddhAta 3. samyaktva ke paryAyavAcI kI vyAvRtti se svasiddhAMta kI siddhi hotI hai, usake sammaddiTri amoho sohI sambhAvadasaNaM bohii| visaMvAdI nirUpaNa ko dekha apane siddhAMta meM sthiratA hotI avivajjao sudiditti evamAI niruttAI / / (Avani 861) hAthoM kA dRSTAMta samyaktva ke sAta paryAyavAcI haiM - jamaNegadhammaNo vatthuNo tadaMse ca svvpddivttii| 1. samyagdRSTi -aviparIta prazasta dRSTi / aMdhavva gayAvayave to micchaddiTThiNo vIsu / / 2. amoha-- avitatha Agraha / jaM puNa sammattapajjAyavatthugamaga tti samudiyA tennN| 3. zodhi-mithyAtva kA apanayana / sammattaM cakkhumao savvagayAvayavagahaNe vva / 4. sadabhAvadarzana-jinapravacana kI upalabdhi / (vibhA 2269,2270) 5. bodhi-paramArtha kA bodha / hAthI ke eka-eka avayava ko sampUrNa hAthI samajhane 6. aviparyaya-tattva kA nizcaya / vAle cakSuhIna vyaktiyoM kI bhAMti jo anantadharmAtmaka ___7. sudRSTi-prazasta dRSTi / vastu ke kevala eka dharma meM samasta vastu kI pratipatti 4. samyaktva ke prakAra mAnatA hai, vaha mithyAdRSTi kahalAtA hai| sammattapariggahiyaM sammasuyaM, taM ca paMcahA samma / hAthI ke samasta avayavoM ke samudAya ko hAthI uvasamiyaM sAsANaM khayasamajaM veyayaM khaiyaM // samajhane vAle cakSaSmAna kI taraha vastu ke samasta (vibhA 528) paryAyoM ke samudAya ko pUrNavastu mAnane vAlA samyagdRSTi samyaktva ke pAMca prakAra haiMhotA hai| 1. aupazamika ega jANaM savvaM jANai savvaM ca jANamegaM ti / 2. sAsvAdana iya savvamayaM savvaM sammadiTissa jaM vatthu / / 3. kSAyopazamika (vibhA 320) 4. vedaka eka vastu ko jAnane vAlA saba vastuoM ko jAnatA 5. kSAyika / hai aura saba vastuoM ko jAnane vAlA eka vastu ko jAnatA hai, kyoMki saba vastueM sarvamaya hotI haiN| yadyapi 5. aupazamika samyaktva samyagdaSTi vyakti (akevalI avasthA meM) saba nahIM khINammi uiNNammi ya aNa ijjate ya sesamicchatte / jAnatA, para vaha isa para zraddhA karatA hai ki 'sarva aMtomuhattamettaM usamasammaM lahai jIvo // sarvamaya hai|' (vibhA 530) ega pi asaddahao jaM davvaM pajjavaM ca micchattaM / udayAvalikA meM prApta mithyAtva moha ke kSaya tathA (vibhA 2752) anudIrNa avaziSTa mohakarma ke upazamana se antarmuharta jo kisI eka tattva, dravya yA paryAya para bhI azraddhA avadhi vAlA upazama samyaktva prApta hotA hai| karatA hai, vaha bhI mithyAtvI kahalAtA hai / uvasAmagase Dhigayassa hoi uvasAmiyaM tu sammattaM / avazyaM hi sa kazcidAtmanaH pariNAmo'sti yena jo vA akayatipuMjo akhaviyamiccho lahai sammaM / / satyapi jovAdisvarUpAvabodhe kasyacideva samyaka pratipatti (vibhA 529) bhavati na punaH sarvasya / (uzAvR pa 563) upazama zreNi meM ArUDha vyakti ke darzana saptaka kI samyaktva nizcita hI AtmA kA eka aisA pariNAma prakRtiyoM kA upazama hone para aupazamika samyaktva hotA
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ kSAyopazamika samyaktva 677 samyaktva hai / athavA jo tIna puMja (zuddha, mizra, azuddha) nahIM banAtA, vidyamAna (antarmuhUrta ke bAda udaya meM Ane vAle) jisakA mithyAtva kSINa nahIM hotA, usake aupazamika spardhakoM kA upazama hone para kSayopazama samyaktva hotA samyaktva hotA hai| hai / isameM samyaktva mohanIya kA udaya rahatA hai| upazama zreNI : moha upazama kI prakriyA / micchattaM jamuiNNa taM khINaM aNaiyaM ya uvasaMtaM / (dra. guNasthAna) mIsIbhAvapariNayaM veijjaMtaM khaovasamaM / / aupazamika bhaav| (dra. bhAva) (vibhA 532) prathama bAra aupazamika samyaktva" (dra. karaNa) udIrNa mithyAtva kA kSaya aura anUdIrNa mithyAtva 6. sAsvAdana samyaktva kA upazama-~~-donoM kA mizraNa calatA rahatA hai, isa uvasamasammattAo cayao micchaM apAvamANassa / mizrIbhAva pariNata avasthA kA vedana karanA kSayopazama sAsAyaNasammattaM tayaMtarAlammi chAvaliyaM / / samyaktva hai| ihAntarakaraNe aupazamikasamyaktvAddhAyAM jaghanyataH yadudIrNamudayamAgataM mithyAtvaM tad vipAkodayena samayazeSAyAM, utkRSTatastu SaDAvalikAvazeSAyAM vartamAnasya veditatvAt kSINaM nirjINaM, yacca zeSaM sattAyAmanudayAgataM kasyacidanantAnabandhikaSAyodayo bhavati / atastena kaSAyo- vartate tdpshaantm| upazAntaM nAma vikabhitoTayampanItadayenopazamikasamyaktvAccyavamAnasya mithyAtvamadyApya- mithyAsvabhAvaM ca zeSamithyAtvaM, mithyAtva-mizrapuJjAvAprApnavato'trAntare jaghanyataH samayaM, utkRSTatastu SaDAvalikA zritya viSkambhitodayaM, zaddhapaJjamAzritya pUnarapanItasAsvAdanasamyaktvam / mithyaasvbhaavmityrthH|"tsy vipAkena sAkSAdanubhUyamAna(vibhA 531 mavR pR 242) tvAditi |..."apniitmithyaasvbhaavtvaat svarUpeNa'nudayAt samyaktvaprApti kI prakriyA meM antarakaraNa meM aupa- tasyA'pyanudIrNatopacAraH kriyate / anudIrNatvamazuddhamizrazamika samyaktva prApta hotA hai| usakA kAlamAna anta- pujadvayarUpasya mithyAtvasyava yojyate, na tu samyaktvasya, muharta hai| jaba usa kAla kA jaghanyataH eka samaya athavA tasyApanItamithyAsvabhAvatvalakSaNampazAntatvameva yojyate / utkRSTataH chaha AvalikA jitanA kAla zeSa rahatA ..."zaddhapuJjalakSaNaM mithyAtvamapi kSayopazamAbhyAM nirvattahai, usa samaya jisa jIva ke anaMtAnubaMdhI kaSAya kA tvAta kSAyopazamikaM samyaktvamucyate / zodhitA hi mithyAtvaudaya ho jAtA hai, vaha aupazamika samyaktva se cyuta ho pUdagalA atisvacchavastramiva daSTeryathAvasthitatattvarucyadhyajAtA hai. kintu jaba taka mithyAtva ko prApta nahIM hotA, sAyarUpasya samyaktvasyA'vArakA bhavati / taba taka usake sAsvAdana samyaktva hotA hai| isakA (vibhAmavR 1 pR 243) kAlamAna jaghanyata eka samaya, utkRSTataH chaha AvalikA hai| kSAyopazamika samyaktva kA artha hai udIrNa mithyAtva dvitricaturindriyAstu karaNAparyAptAvasthAyAM pUrvabhavA kA vipAkodaya meM vedana kara use kSINa kara denA tathA yAtaM sAsvAdanasamyaktvam / (AvamavR pa 39) zeSa anudIrNa mithyAtva kA upazama krnaa| yahAM upazama dvIndriya, trIndriya, caturindriya jIvoM ke aparyApta do rUpa vAlA hai - avasthA meM pUrvabhava se AyAtita sAsvAdana samyaktva 1.mithyAtva, mizra aura samyaktva-darzanamoha ke hotA hai| sAsvAdana guNasthAna ina tIna puMjoM meM se prathama do puMjoM ke udaya kA (dra. guNasthAna) viSkabhita honaa| 7. kSAyopazamika samyaktva 2. samyaktvamoha ke puMja kA zuddha (mithyA svabhAva dasaNamohassa khavovasameNa aNaMtANubaMdhiaNudae se rahita) honaa| micchattassa savvaghAtiphaDDagANa udayakkhate teSAmeva savasame sammattamohaNIyassa udye| (Ava 1 pR 97) yadyapi isameM samyaktvamoha kA manda vipAkodaya rahatA darzanamoha kA kSayopazama hone para kSAyopazamika hai, kintu vaha svarUpa se isa samyaktva meM bAdhaka nahIM samyaktva hotA hai| anantAnubandhIcatuSka kA anudaya, banatA, isalie usako upacAra se anudIrNa kahA gayA udayaprApta mithyAtva ke sarvaghAti spardhakoM kA kSaya tathA hai|
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyaktva 678 kSAyika samyaktva . athavA aisA bhI kahA jA sakatA hai ki azuddha aura anantAnubandhI kavAya samyaktva kA bAdhaka nahIM mizra paMja vAlA mithyAtva anudIrNa tathA zuddha paMja vAlA kiha daMsaNAighAo na hoi saMjoyaNAi vedyo| mithyAtva upazAMta rahatA hai| maMdANubhAvayAe jahANubhAvammi vi kahiMci / / udIrNa mithyAtva kA kSaya aura anudIrNa mithyAtva kA niccodinnapi jahA sayalacauNNANiNo tadAvaraNaM / upazama ---ina do bhAvoM ke mizraNa meM pariNata zuddha puMja na vighAi maMdayAe paesakama tahA neyaM / / lakSaNa vAle mithyAtva kA vedana hotA hai, yahI kSAyopa (vibhA 1297,1298) zamika samyaktva hai| kSaya aura upazama se nirvartita jaise matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna aura manaHparyavamithyAtva ko hI upacAra se samyaktva kahA gayA hai| jJAna ke AvAraka karmoM kA maMda vipAkodaya rahatA hai. kyoMki zodhita mithyAtva ke pudgala tattvaruci rUpa samyaktva kiMtu mada anubhAva ke kAraNa vaha vipAkodaya matijJAna ke AvAraka nahIM hote| a di meM bAdhaka nahIM banatA, vaise hI kSAyopaza mika samyaktva meM anaMtAnubaMdhI kaSAya kA pradezodaya rahatA hai, kodrava kA dRSTAMta kintu vaha usa samyaktva meM bAdhaka nahIM bntaa| 8.vedaka samyaktva apugveNa tipuMja micchattaM kuNai kohavovamayA / aniyaTTIkaraNeNa u so sammaIsaNaM lahai / veyayasammattaM puNa savvoiyacaramapoggalAvatthaM / .... (vibhA 1218) (vibhA 533) jaba darzanasaptaka kI prakRtiyAM prAyaH kSINa ho jAtI jaise kodrava dhAnya ke zodhana ke AdhAra para tIna puMja kie jAte haiM-zuddha, ardhazuddha aura avizuddha / usI prakAra haiM aura samyaktvamoha ke carama pudgaloM kA vedana hotA hai, jIva apUrvakaraNa ke dvArA mithyAtva kA zodhana kara taba vedaka samyaktva prApta hotA hai| usake tIna puMja karatA hai / anivRttikaraNa ke dvArA jIva 6. kSAyika samyaktva isa zuddhapuMja ko prApta hokara samyakadarzana prApta kara letA .."khINe daMsaNamohe tivihammi vi khAiyaM hoi| (vibhA 533) veei saMtakammaM khaovasamiesa nANubhAvaM so|| anantAnubandhikaSAya catuSTaya ke kSINa hone ke anantara mithyAtva mohanIya, mitra mohanIya aura sa kSayopazamAvasthakaSAyavAjIvaH kSAyopazami samyaktva mohanIya ke kSINa hone para kSAyika samyaktva keSvanantAnubandhyAdiSu tatsaMbandhi satkarmA'nubhavati prApta hotA hai| pradezakarma vedayati, na vipAkatastu tAn vedayati / / nivvaliyamayaNa kohavarUvaM micchattameva sammattaM / (vibhA 1293 mavR pR 485) khINa na u jo bhAvo sahahaNAlakkhaNo tassa / / kSayopazama samyaktva meM anaMtAnabandhI kaSAya kA so tassa visuddhayaro jAyai, smmttpogglkkhyo| pradezodaya ke rUpa meM vedana hotA hai, vipAkodaya ke rUpa meM diTTi bva saNhasuddhabbhapaDalavigame maNUsassa / / vedana nahIM hotaa| jaha suddhajalANugayaM vatthaM suddhaM jalakkhae sutaraM / sammatta suddhapoggalaparikkhae daMsaNaM pevaM / / saMjoyaNAiyANaM naNadayo saMjayassa paDisiddho / (vibhA 1319-1321) saccamiha so'NubhAvaM paDucca na paesakammaM tu // samyaktva moha kI karmaprakRti ke kSINa hone para (vibhA 129) mithyAtva hI kSINa hotA hai na ki tattvazraddhAna rUpa saMyamI ke anaMtAnubaMdhI kaSAya Adi kA udaya nahIM samyaktva / zodhita madana kodrava kI taraha zodhita rahatA / yaha niSedha vipAkodaya kI apekSA se hai, pradezodaya mithyAtva pudgaloM ko hI yahAM upacAra se samyaktva kahA kA pratiSedha nahIM hai| gayA hai| ina samyaktvapudgaloM ke kSINa hone para jIva kA zraddhAnarUpa bhAva vizuddhatara hotA hai| jaise ki zlakSNa
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUtraruci zuddha abhrapaTala ke chaMTa jAne para manuSya AkAza ko spaSTatA se dekha pAtA hai / jaise sApha dhoyA huA gIlA vastra sUkha jAne para pUrNa nirmala ho jAtA hai, vaise hI samyaktvamoha ke pudgala kSINa ho jAne para samyaktva nirmala hotA hai / sennANAvagame suddhayaraM kevalaM jahA nANaM / taha khAiyasammattaM khaovasamasamma vigamammi // ( vibhA 1322) jaise cAra jJAnoM kA apagama hone para zuddha kevalajJAna prakaTa hotA hai, vaise hI kSayopazama samyaktva ke dUra hone para kSAyika samyaktva prApta hotA hai / agni kA dRSTAMta khINA nivvAya huyAsaNI va chArapihiya daravijjhAyavihADiyajalaNovammA vva uvasaMtA / aratmA | ( vibhA 1256 ) buI huI agni ke samAna kSINa kaSAya, rAkha se DhakI agni ke samAna upazAMta kaSAya aura AdhI bujhI huI tathA khaMDita agni ke samAna kSayopazama kaSAya hai / 10. samyaktva ke prakAra : abhigama Adi do prakAra kA samyaktva sammattaM duvihaM - abhigamasaMmattaM nisaggasammattaM ca / ( AvacU 2 pR 134) samyaktva ke do prakAra haiM-- abhigama samyaktva aura nisarga samyaktva | dasa prakAra kA samyaktva nisagguvaesa harDa, ANArui suttavIyaruimeva | abhigamavitthAra ruI, kiriyAsaMkhe vadhammaruI // ( u 28/16) of (samyaktva) ke dasa prakAra haiM - nisargaruci, upadezaruci, AjJAruci, sUtraruci, bIjaruci, abhigamaruci, vistAraruci, kriyAruci, saMkSeparuci aura dharmaruci / nisargaruci bhUyatthe NAhigayA, jIvAjIvA ya puNNapAvaM ca / sahasammuiyAsava saMvaro ya, roei u nisaggo // jo jigadiTThe bhAve cavvihe saddahAi sayameva / emeva nannaha ttiya nisaggarui tti nAyavvo / ( u 28117-18 ) jo paropadeza ke binA jAtismRti, pratibhA Adi ke 679 samyaktva dvArA jIva, ajIva, puNya, pApa, Asrava, saMvara Adi tattvoM ko bhUtArtha-yathArtha mAnatA hai aura una para zraddhA karatA hai, vaha nisargaruci hai jo jinendra dvArA dRSTa tathA dravya, kSetra, kAla aura bhAva se vizeSita padArthoM para svayaM hI 'yaha aisA hI hai, anyathA nahIM hai' -- aisI zraddhA rakhatA hai, use nisargaruci kahate haiM / nisaggo nAma sabhAvo, jathA sAvagaputtanattuyANaM kulaparaMparAgataM nisaggasammattaM bhavati, jahA vA sayaMbhuramaNamacchANa paDimA saMThitANi sAhusaMThitANi ya paumANi macchara vA daTThUNaM kammANaM khaovasameNaM nisaggasammattaM bhavati / ( AvacU 2 pR 134) nisarga kA artha hai - svbhaav| jaise zrAvaka ke putroM tathA pautroM ko jo kulaparaMparAgata samyaktva prApta hotA hai, vaha nisarga samyaktva kahalAtA / athavA jaise svayaMbhUramaNa samudra meM rahane vAle matsyoM ko pratimA ke AkAra vAle tathA sAdhu ke saMsthAna vAle padmoM ko dekhakara tadAvaraNIya karmoM kA kSayopazama hone para naisargika samyaktva prApta hotA hai / upadezaruci ee ceva u bhAve, uvaiTThe jo pareNa saddahaI / chaumattheNa jiNeNa va uvaesarui tti nAyavvo / ( u 28/19) jo dUsaroM - chadmastha yA kevalI ke dvArA upadeza prApta kara ina bhAvoM para zraddhA karatA hai, vaha upadezaruci vAlA hai / AjJAruci rAgo doso moho aNNANaM jassa avagayaM hoi / ANAe royaMto, so khalu ANAruI nAma || ( u 28/20 ) jo vyakti rAga, dveSa, moha aura ajJAna ke dUra ho jAne para vItarAga kI AjJA meM ruci rakhatA hai, vaha AjJAruci hai / sUtraruci jo suttamahijjanto, sueNa ogAhaI u sammattaM / aMgeNa bAhireNa va, so suttarui tti nAyavvo // ( u 28 / 21) jo aMga praviSTa yA aMga bAhya sUtroM ko par3hatA huA
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyaktva 680 kAraka-rocaka unake dvArA samyaktva pAtA hai, vaha sUtraruci hai| saMkSeparuci jAnanA caahie| vaha jina-pravacana meM bIjaraci vizArada nahIM hotA aura anya darzanoM kA bhI jAnakAra egeNa aNegAiM, payAiM jo pasaraI u sammattaM / nahIM hotaa| udae bba tellabiMdU, so bIyarui tti nAyabbo // dharmaci (u 28 / 22) jo asthikAyadhamma suyadhamma khalu carittadhammaM ca / pAnI meM DAle hae tela kI baMda kI taraha jo samyaktva sadahai jiNAbhihiyaM, so dhammarui tti nAyavvo // eka pada (tattva) se aneka padoM meM phailatA hai. use bIjaruci (u 28 / 27) kahate haiN| jo jina-prarUpita astikAya-dharma. zrata-dharma aura abhigamaruci cAritra-dharma meM zraddhA rakhatA hai use dharmaruci jAnanA so hoi abhigamaruI, sUyanANaM jeNa atthao dilN| caahie| ekkArasa aMgAiM paiNNagaM diTThivAo ya / / 11. kAraka-rocaka-dIpaka samyaktva (u 28 / 23) sammattasAmAiyaM-kAragaM rocagaM diivgN| kAragaM jathA jise gyAraha aMga, prakIrNaka aura dRSTivAda Adi sAdhaNaM / rocagaM senniyaadiinnN| dIvagaM abhavasiddhiyassa, zrutajJAna artha sahita prApta hai, vaha abhigamaruci hai| micchadidvissa vA bhavasiddhiyassa / abhavasiddhiyassa kahaM ? jIvAjIvapuNNapAvAsavasaMvaranijjarabaMdhamokkhesu pari so ekkArasa aMgAI paDhati na ya saddahati, dhamma ca kaheti, cchittanavapadatthAbhigamapaccaiyaM abhigamasaMmattaM / evaM diivgN| (AvacU 1436) (AvacU 2 pR 134) yasmina samyaktve sati sadanuSThAnaM zraddhatte samyak jIva, ajIva, puNya. pApa, Azrava, saMvara, nirjarA, karoti sadanuSThAnamiti kArakaM, yattu sadanuSThAnaM rocayatyeva ke baMdha aura mokSa - ina nau tattvoM ko jAnakara unake kevalaM na punaH kArayati tat rocakaM, yat svayaM tattvazraddhAnaastitva ke prati AsthAvAna honA abhigama samyaktva hai| hIna eva mithyAdRSTi: parasya dharmakathAdibhistattvazraddhAnaM vistAraruci dIpayati-utpAdayati tasya pariNAma-vizeSaH kAraNe davANa savvabhAvA, savvapamANehi jassa uvaladdhA / kAryopacArAt samyaktvaM dIpakamucyate / savvAhi nayavihIhi ya, vitthArarui tti naayvvo|| (AvamavR pa 434) (u 28 / 24) samyaktva ke tIna prakAra haiMjise dravyoM ke saba bhAva sabhI pramANoM ora sabhI 1. kAraka samyaktva-isa samyaktva ke hone para vyakti naya-vidhiyoM se upalabdha haiM, vaha vistAraruci hai| samyak AcaraNa karatA hai / jaise sAdhu / kriyAruci 2. rocaka samyaktva - isa samyaktva ke hone para vyakti daMsaNanANacaritte, tavaviNae saccasamiiguttIsu / sadanuSThAna meM kevala ruci rakhatA hai, kriyA nahIM jo kigyiAbhAvaruI, so khala kiriyAruI nAma / / karatA / jaise- samrAT zreNika Adi / (u 28 / 25) 3. dIpaka samyaktva- isakA zAbdika artha hai-samyaktva darzana, jJAna, cAritra, tapa, vinaya, satya, samiti, ko dIpta karanA / tattvazraddhA se zUnya mithyAdaSTi gupti Adi kriyAoM meM jisakI vAstavika ruci hai, vaha vyakti bhI dharmakathA Adi ke dvArA dUsaroM meM tattvakriyAruci hai| zraddhA utpanna kara detA hai| kAraNa meM kArya kA upacAra saMkSeparuci kara usake isa uddIpana ke pariNAma vizeSa ko dIpaka aNabhiggahiyakudiTTI, saMkhevarui tti hoi naayvvo| samyaktva kahA gayA hai| abhavya aura mithyAdRSTi avisArao pavayaNe, aNabhiggahio ya sesesu / / bhavya ke yaha samyaktva hotA hai| abhavya vyakti bhI (u 28 / 26) AcAra Adi gyAraha aMga par3ha sakatA hai, kintu una jisameM kudRSTi (ekAMtavAda) kI pakar3a nahIM hai, use para zraddhA nahIM krtaa|
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyaktva ke AcAra 681 samyaktva mvii| 12. samyaktva ke lakSaNa usake vizuddha hone para tIsare janma kA atikramaNa nahIM sammatte pasatthasammattamohaNIyakammANa veyaNovasama- karate-usameM avazya hI siddha ho jAte haiN| khayasamutthe pasamasaMvegAdiliMge subhe AyapariNAme paNNatte / nirveda ke pariNAma (Ava 2 pR 275) nivveeNaM divvamANasatericchiesa kAmabhogesu nivveyaM prshmsNvegnirvedaanukmpaastikyaabhivyktilkssnn:| havvamAgacchai, savvavisaesa virajjai / savvavisaesa (AvahAva 2 pR68) virajjamANe AraMbhapariccAyaM krei| AraMbhapariccAyaM AtmA kA vaha zubha pariNAma kSAyopazamika samyaktva karemANe saMsAramaggaM vocchidai, siddhimagge paDivanne ya hai, jo mithyAtvamoha aura mizramoha ke kSayopazama se bhavai / (u 29 / 3) utpanna hotA hai| isameM prazasta samyaktva mohanIya karma kA nirveda (bhava-vairAgya) se jIva deva, manuSya aura tiyaMca anuvedana hotA hai / saMbaMdhI kAmabhogoM meM tIvra glAni ko prApta hotA hai, isake pAMca lakSaNa haiM saba viSayoM se virakta ho jAtA hai| saba viSayoM se prazama-krodha Adi kaSAyoM kI zAMti / virakta hotA huA vaha Arambha aura parigraha kA parityAga saMvega-mokSa kI abhilASA / karatA hai| Arambha kA parityAga karatA huA saMsAramArga nirveda- saMsAra se virati / kA viccheda karatA hai aura siddhimArga ko prApta karatA anukampA-prANimAtra ke prati dayAbhAva / Astikya-AtmA, karma Adi meM vizvAsa / 13. samyaktva ke AcAra paramatvasaMtha vo vA sudiparamatthasevaNA vA vi / nissaMkiya nikkaMkhiya nivvitigicchA amUDhadichI ya / vAvannakudaMsaNavajjaNA ya sammattasaddahaNA // uvavaha thirIkaraNe vacchalla pabhAvaNe adra / / (u 2828) (u 28 / 31) paramArtha kA paricaya, paramArthadraSTAoM kI sevA, vyApanna darzanI (samyaktva se zUnya) aura kudarzanI vyaktiyoM ___zaGkitaM---dezasarvazaGkAtmakaM tasyAbhAvo niHshngkitm| kA varjana, yaha samyaktva kA zraddhAna hai| kAMkSitaM ----yuktiyuktatvAdahiMsAdyabhidhAyitvAcca zAkyosaMvega ke pariNAma lakAdidarzanAnyapi sundarANyevetyanyAnyadarzanagrahAtmaka tadabhAvo nisskaangkssitm| vicikitsA - phalaM prati saMvegeNaM aNattaraM dhammasaddhaM jaNayai / aNuttarAe dhamma sandeho yathA--kimiyata: klezasya phalaM syAduta neti ? saddhAe saMvegaM havvamAgacchai, aNaMtANubaMdhikohamANamAyA kimamI yatayo mala digdhadehA: ? prAsukajalasnAne hi ka lobhe khavei, kammaM na baMdhai / tappaccaiyaM ca NaM micchatta iva doSaH syAdityAdikA nindA tadabhAvo nivicikitsaM visohi kAUNa daMsaNArAhae bhavai / dasaNavisohIe ya NaM nirvijugupsaM vaa| visuddhAe atthegaie teNeva bhavaggahaNeNaM sijjhai / sohIe ya NaM visuddhAe taccaM puNo bhavaggahaNaM nAikkamai / ___amUDhA RddhimatkutIthikadarzane yanavagItamevAsmaddarzana (u 29 / 2) miti mohavirahitA sA cAso dRSTizca buddhirUpA amUDhasaMvega (mokSa kI abhilASA) se jIva anuttara dharma- dRSTiH / upabRMhaNamupabRMhA-darzanAdiguNAnvitAnAM sulabdhazraddhA ko prApta hotA hai| anuttara dharma-zraddhA se tIna janmAno yUyaM yuktaM ca bhavAdazAmidamityAdivacobhistattadasaMvega ko prApta karatA hai| anantAnubandhI krodha, mAna, guNaparivarddhanam / sthirIkaraNaM ca - abhyupagamadharmAnuSThAnaM mAyA aura lobha kA kSaya karatA hai| naye karmoM kA saMgraha prati viSIdatAM stharyApAdanam / vAtsalyaM-sArmikajanasya nahIM krtaa| kaSAya ke kSINa hone se prakaTa hone vAlI bhaktapAnAdinocitapratipattikaraNam / prabhAvanA --svatImithyAtva-vizuddhi kara darzana (samyaka zraddhAna) kI ArA rthonnatihetuceSTAsU prvrtnaatmikaa| (uzAva 567) dhanA karatA hai / darzanavizodhi ke vizaddha hone para kaI samyaktva ke ATha AcAra haiMeka jIva usI janma se siddha ho jAte haiM aura kucha 1. niHzaMkita .. zaMkA kA artha hai-saMdeha / jinabhASita
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyaktva 682 samyaktva : AyubaMdha... karanA nirvicikikAranA aura maila atha samyakdRSTi jIvana tattva ke prati aMzata: yA sarvataH saMdeha na honA 3. vicikitsA-lakSyapUrti ke sAdhanoM ke prati saMzayanizaMkita (samyaktva kA prathama aMga) hai| shiiltaa| 2. niSkAMkSita-bauddha, vaizeSika Adi darzana bhI yukti 4. parapASaNDaprazaMsA-lakSya ke pratikUla calane vAloM kI yukta haiM, ahiMsA ke vyAkhyAtA haiM, isalie ye bhI prazaMsA / sundara haiM-isa prakAra anyAnya darzanoM ke abhimata 5. parapASaNDasaMstava-lakSya ke pratikUla calane vAloM kA ko grahaNa karane kI icchA kAMkSA hai aura usakA pricy| abhAva niSkAMkSA hai| . 15. samyaktva : AyubaMdha aura gati 3. nivicikitsA-vicikitsA ke do artha haiM1. dharma ke phala meM saMdeha, jaise-isa kaSTamayI sammaddiTThI jIvo vimANavajja Na baMdhae AuM / sAdhanA kA phala hogA yA nahIM? / jaivi Na sammattajaDho ahava Na baddhAuo pUvi / / (dahAvR pa 113) 2. jugupsA, nindA-ina muniyoM ke zarIra para maila kyoM hai ? prAsuka jalasnAna meM kyA doSa hai ? samyakadaSTi jIva yadi samyaktva se cyuta na huA ho isa prakAra dharmaphala meM sandeha na karanA aura mala athavA pUrvabaddhAyu na ho to vaha vaimAnika deva ke sivAya Adi se ghaNA na karanA nirvicikitsA hai| anya AyuSya kA baMdha nahIM krtaa| 4. amUDhadRSTi-Rddhi saMpanna kutIthikoM ko dekhakara bhI virAdhitasamyaktvo hi SaSThapRthvIM yAvad gRhItenA'pi jisakI buddhi mUDha/viparyasta nahIM hotI, vaha amRDha- samyaktvena saiddhAntikamatena kazcidatpadyate / kArmagathikadRSTi hai| matena tu vaimAnikadevebhyo'nyatra tiryaGa manuSyo vAntenaMva 5. upabaMdraNa-jo darzana Adi guNoM se saMpanna haiM una kSAyopaza mikasamyaktvenotpadyate, na gRhItena / saptamapRthivyAM vyaktiyoM ke guNoM kA upabaMhaNa-saMvardhana yA saMkIrtana punarubhayamatenA'pi vAntenaiva tenopjaayte| karate hue kahanA-ApakA janma sulabdha hai| Apa (vibhAmavR 1 pR 208) jaise vyaktiyoM ke lie yaha ucita hai, yaha upabaMhaNa / samyaktva kI virAdhanA karane vAlA koI jIva chaThI narakabhUmi taka samyaktva lekara bhI jA sakatA hai-yaha 6. sthirIkaraNa-dharmamArga se vicalita ho rahe vyaktiyoM saiddhAMtika mAnyatA hai| karmagrantha ke abhimata meM vaimAnika devoM ko chor3akara tiryaMca aura manuSya kSayopazama samyaktva ko punaH sthira karanA sthirIkaraNa hai| ke vAnta hone para hI chaThI naraka bhUmi taka utpanna ho 7. vAtsalya -sAmika vyaktiyoM ko yathAyogya AhAra, sakate haiM, samyaktva ko sAtha lekara ve vahAM utpanna nahIM vastra, pAnI Adi denA, guru, glAna tathA zaikSa ho sakate / sAtavIM naraka meM vAnta samyaktvI hI jA sakate sAdhuoM kI vizeSa sevA karanA vAtsalya hai| haiM - yaha ubhayamata sammata hai| 8. prabhAvanA --tIrtha kI unnati meM hetubhUta ceSTA karanA ko'pi samyagdRSTiH zrutajJAnI pUrva narake batAyuSkaH prabhAvanA hai| pazcAd virAdhitAtyaktasamyaktvaH SaSThaprathivyAmilikAgatyA 14. samyaktva ke aticAra samutpadyamAno lokasya paJca caturdazabhAgAna spazati / sammattassa ....." ime paMca aiyArA jANiyavvA....." (vibhAmavR 2 pR 174, 175) taM jahA-saMkA kaMkhA vitigicchA parapAsaMDapasaMsA, para- jo samyagdRSTi zrutajJAnI naraka AyuSya kA baMdha paasNddsNthvo| (AvahAva 2 pR 214) karane ke pazcAt samyaktva prApta karatA hai, vaha samyaktva samyaktva ke pAMca aticAra haiM kI virAdhanA kara samyaktva sahita jaba ilikA gati se 1. zaMkA-lakSya ke prati saMdeha / chaThI narakabhUmi meM utpanna hotA hai, taba vaha caudaha 2. kAMkSA-lakSya ke viparIta dRSTikoNa ke prati rajju vAle lokAkAza ke pAMca rajju-pramANa bhAga kA sparza anurakti / karatA hai|
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyaktva se jJAnavizodhi AgamaNaM pinisiddhaM carimAu ei jaM tirikkhesu / suranAragAya sammaddiTThI jaM eMti maNusu // 'sattamamahineraiyA teUvAUaNaM taruNvaTTA, na ya pAve mANussaM / ' suranArakAzca samyaktvasahitA yasmAd manuSyeSve - vA''yAnti, ataH sAmarthyAt tiryaggatigAminaH saptamapRthvInArakA mithyAtvasahitA evA''gachanti / rUpa (vibhA 431 mavR pR 208 ) sAtavIM pRthvI ke nairayika gRhItasamyaktvI ke meM 'udvRtta nahIM hote, isalie ve manuSya gati meM utpanna nahIM hote / ve mithyAtvI hone ke kAraNa tiryaMca gati meM hI utpanna hote haiN| tejaskAyika aura vAyukAyika jIva bhI manuSya gati meM utpanna nahIM hote / samyagdRSTi deva aura nairayika manuSya gati meM utpanna hote haiM / 683 samyaktva midhyAdRSTi jIva sarvajJa dvArA upadiSTa pravacana para zraddhA nahIM karatA / vaha kutIrthikoM ke asadbhAva - ayathArtha siddhAMta para zraddhA karatA hai, phira cAhe ve upadiSTa hoM yA anupadiSTa / sammaTThI jIva uvaiTThe pavayaNaM tu saddahai / saddahai asambhAvaM aNabhogA guruniogA vA // ( uni 163) samyagdRSTi jIva sarvajJa dvArA upadiSTa pravacana para zraddhA karatA hai aura vaha apane ajJAna ke kAraNa tathA guru ke kahane para asadbhAva para bhI zraddhA karatA hai / 18. samyaktva se jJAnavizodhi visohei / visohaMti // jugavapi samupapannaM sammattaM ahigamaM jaha kAyagamaMjaNAI jaladiTThIo jaha jaha sujjhai salilaM taha taha ruvAI pAsaI diTThI / iya jaha jaha tattaruI taha taha tattAgamo hoi // kAraNa kajjavibhAgo dIvapagAsANa jugavajammevi / jugavuvannapi tahA heU nANassa sammattaM // ( Avani 1954 - 1956 ) jaise kAcaka phala (phiTakarI Adi) jala ko vizodhita karatA hai, aMjana AMkha ko vizodhita karatA hai, vaise hI samyaktva jJAna ko nirmala karatA jaise-jaise pAnI nirmala hotA hai bimba spaSTa dikhAI dene lagatA hai / jaise tattva kI ruci bar3hatI hai, vaise-vaise hotA jAtA hai / jaise dIpaka aura prakAza ke yugapat utpanna hone para bhI kAraNa kArya kA vibhAga hotA hai, vaise hI samyaktva aura jJAna yugapat utpanna hone para bhI samyaktva jJAna kA hetu hai / samyaktva aura jJAna meM bheda 16. utkRSTa Ayusthiti meM samyaktva prApti Aukkose duNi upavajjamANo pavaNNo vA / ( vibhA 2724) AyuSya kI utkRSTa sthiti meM prathama do sAmAyika pUrvapratipanna bhI ho sakate haiM aura prApta bhI ho sakate haiM / AyuSastrayastrizatsAgaropamalakSaNAyAmutkRSTasthitau vartamAno'nuttarasuraH prathamasAmAyikadvayasya pUrvapratipannaH prApyate, saptamapRthivya pratiSThAna - nArakastu SaNmAsAvazeSAyustathAvidhavizuddhiyuktatvAdasyaiva sAmAyikadvayasya pratipadyamAnakaH pUrvapratipannazca labhyate / (vibhAmavR2 pR 156, 157 ) anuttara devoM kA utkRSTa AyuSya - tetIsa sAgaropama hotA hai / tetIsa sAgaropama kI utkRSTa Ayu vAle anuttara deva zruta sAmAyika aura samyaktva sAmAyika se pUrva pratipanna hote haiM / sAtavIM pRthvI meM apratiSThAna - nairayika kI jaba chaha mAha kI Ayu zeSa rahatI hai, taba vaha tadanurUpa vizuddhi hone para zruta aura samyaktva sAmAyika prApta karatA hai - isa dRSTi se vahAM pratipadyamAna aura pUrvapratipanna donoM ho sakate haiM / sAmAyika prApti ke prathama samaya meM jIva pratipadyamAna aura zeSa samayoM meM vaha pUrvapratipanna kahalAtA hai / 17. mithyAdRSTi - samyagdRSTi kI zraddhA meM antara micchAdiTThI jIvo uvaiTTha pavayaNaM Na saddahai / saddahai asambhAvaM uvaiTTha vA aNuvai jIvAdisvarUpaparijJAnasya samyagbhAvaheturAtmapariNAmavizeSaH samyaktvaM na tu jJAnasvarUpameva / ata eva hi jJAnAdAvaraNabhedo viSayabhedaH kAraNabhedo jJAnakAraNatvaM ca samyaktvasya zrutake valinoktaM, yattu tatvArthazraddhAnaM samyagdarzanamapAyasaddravyatayA samyagdarzanamapAyo matijJAnatRtIyAMza: / ( uzAvRpa 563) jIva Adi tattvoM ke sahI parijJAna kA hetubhUta Atma( uni 162 ) pariNAma samyaktva hai / samyaktva jJAnarUpa nahIM hai / / 1 vaise-vaise usameM pratiusI prakAra jaisetattvoM kA jJAna
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ samyaktva 684 samyaktva (darzana-sampannatA).... zrutakevaliyoM ne jJAna se pRthak samyaktva kA pratipAdana amukta kA nirvANa nahIM hotaa| kiyA hai| isa bhinnatA ke tIna heta haiM-AvaraNabheda, __Na seNio Asi tayA bahussuo, viSayabheda aura kAraNabheda / na yAvi pannattidharo na vaaygo| samyaktva jJAna kA kAraNa hai| jJAna samyaktva kA so AgamissAi jiNo bhavissai, kArya hai| kAraNa aura kArya meM abheda mAnakara tattvArthabhASya samikkha pannAi varaM khu daMsaNaM // kAra ne samyaktva ko matijJAna kA tIsarA bheda 'apAya' bhaTThaNa carittAo suTTyaraM saNaM gaheyavvaM / batAyA hai| sijhaMti caraNarahiyA dasaNarahiyA na sijhaMti // darzanamohanIyakarmakSayopazamAdinA yA tattvazraddhAnA (Avani 1158,1159) tmikA tattvarucirupajAyate, tayA tattvazraddhAnAtmakaM jIvAdi zreNika na bahuzruta thA, na prajJaptidhara thA aura na hI tattvarocakaM viziSTa zrutaM janyate, tatastat zrutAjJAna vAcaka thA, phira bhI vaha AgAmI kAla meM tIrthakara hogaa| vyapadezaM parihRtya zrutajJAnasajJAM samAsAdayati / (vibhAmava 15245) prajJA se samIkSA karo ki darzana hI pradhAna darzanamoha karma ke kSayopazama Adi se tattvaruci cAritra se bhraSTa hone para bhI darzana (samyaktva) ko utpanna hotI hai| usa tattva-ruci se jaba tattvazraddhAtmaka dRr3ha rakhanA cAhie kyoMki cAritra se rahita vyakti siddha zruta utpanna hotA hai, taba zrutaajJAna zrutajJAna bana jAtA ho sakatA hai, darzana se rahita siddha nahIM ho sktaa| (yaha hai| zruta aura samyaktva meM yahI aMtara hai| ApekSika kathana hai| nizcaya meM to darzana, jJAna aura 16. samyaktva aura cAritra cAritra kI tripadI hI mukti kA mArga hai|) natthi caritaM sammattavihaNaM, saNe u bhaiyavvaM / nANeNa jANaI bhAve, daMsaNeNa ya saddahe / sammattacarittAI, jugava puvaM va sammatta / caritteNa nigiNhAi, taveNa parisujjhaI // (u 28 / 29) (u 28 / 35) samyaktva-zUnya cAritra nahIM hotaa| darzana meM cAritra jIva jJAna se padArthoM ko jAnatA hai, darzana se zraddhA kI bhajanA hai / samyaktva aura cAritra yugapat utpanna hote karatA hai, cAritra se nigraha karatA hai aura tapa se zuddha haiM / aura jahAM ve yugapat utpanna nahIM hote, vahAM phle| ___ hotA hai| samyaktva hotA hai| (zrImajjayAcArya likhate haiM -pahilA samyaktva Avai 21. samyaktva (darzana-sampannatA) ke pariNAma anai pachai cAritra pAvai eto pratyakSa dIseja chai| piNa saNasaMpannayAe NaM bhavamicchattacheyaNaM karei. paraM na samyaktva cAritra sAthai Avai kahyo te kima / tehanoM vijjhaayi| aNattareNaM nANadaMsaNeNaM appANaM saMjoemANe uttara / eka muni chaThe guNaThANe huNto| tiNana kiNahI samma bhAvemANe vihrh| (u 2961) bolanI zaMkA pddii| tivAre samakita cAritra donUM darzana-sampannatA (samyaka darzana kI samprApti) se hI gayA / pahilaM guNa ThANe aayo| parcha antarmuhUrta meM jIva saMsAra-paryaTana ke hetu-bhUta mithyAtva kA uccheda zaMkA miTyAM pAcho chaThe guNaThANe AyAM samyaktva cAritra karatA hai, kSAyika samyak darzana ko prApta karatA hai| usase sahita thyo| ima samyaktva cAritra sAthai Avai / ehavaM Age usakI prakAza-zikhA bujhatI nhiiN| vaha anuttara jJAna nyAya saMbhava - uttarAdhyayana kI jor3a 28 / 29 kA vArtika) aura darzana se apane Apako saMyojita karatA huA, unheM 20. samyaktva (darzana) kI mahattA samyak prakAra se AtmasAt karatA huA viharaNa karatA nAdaMsaNissa nANaM, nANeNa viNA na huMti crnngunnaa| . hai| agaNissa natthi mokkho, natthi amokkhassa nivvANaM / micchattapariNato jIvo kammaghaNamahAjAlaM aNusamayaM (u0 28 / 30) baMdhati, tavivAgeNa jAtijarAmaraNAdivasaNasatasasAraM adarzanI ke jJAna nahIM hotA, jJAna ke binA cAritra- pariyaTTai / paDikkaMtassa puNa guNA sudevattasumANusattAdi guNa nahIM hote / aguNI vyakti kI mukti nahIM hotii| mokkhapajjavasANatti / tatpunaH samyaktvaM yathA kuDyAdibhUmI
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ sArmika 685 sAdhu suSThu parikamitAyAM yadi citraM kriyate tadA zobhanaM rAjate, 7. liMga sArmika-samAna veza vaale| evaM yadi samyaktvaM suSTha mithyAtvA suparisuddhaM kRtvA vratA- 8. darzana sArmika-darzana ke tIna prakAra haiM-kSAyika nyAropyante tatastAni vratAni vizaddhiphalAni bhavaMti ataH darzana, kSAyopazamika darzana, aupazamika darzana / samyaktvaM suparisuddhaM kartavyam / (AvacU 2 pR 275) isake AdhAra para darzana sAmika ke bhI tIna prakAra mithyAtva se pratikSaNa saghana karmabaMdha hotA hai, jisakA haiM, jaise-kSAyika darzana vAlA kSAyika darzanI kA pariNAma hai-janma, jarA aura mRtyU vAle saMsAra meM pari- sArmika hotA hai| bhramaNa | mithyAtva se pratikramaNa kara samyaktva meM sthita 9. jJAna sArmika-samAna jJAna vaale| jJAna ke pAMca hone kA pariNAma hai-devatva, manuSyatva kI prApti aura prakAroM ke AdhAra para isake pAMca prakAra haiM, jaiseaMta meM mokSa / matijJAna vAlA matijJAnI kA sArmika hai| jaise parikamita svaccha bhitti para Alekhita citra 10. cAritra sArmika-samAna cAritra vaale| cAritra sundara hotA hai, vaise hI samyaktva ke vizuddha hone para svI ke pAMca prakAroM ke AdhAra para isake pAMca prakAra kRta vratoM kI paripAlanA parizuddha pariNAma vAlI hotI hai| haiM--jaise-sAmAyika cAritra bAlA sAmAyika samyak zruta-samyagdRSTi kA zruta / (dra. zrutajJAna) cAritrI kA sArmika hai|| 11. abhigraha sArmika-dravyAbhigraha, kSetrAbhigraha, sayogIkevalI-kevalI kI yoga-mana, vacana va ' kAlAbhigraha tathA bhAvAbhigraha ke AdhAra para isake zarIra kI pravRttyAtmaka avsthaa| cAra prakAra haiN| dravyAbhigrahI kA dravyAbhigrahI (dra. guNasthAna) sArmika hai| sArmika-jJAna, AcaraNa Adi kI dRSTi se 12. bhAvanA sArmika-anitya, azaraNa Adi bAraha samAna bhUmikA vaalaa| bhAvanAoM ke AdhAra para bAraha prakAra ke sAdharmika nAmaM ThavaNA davie khette kAle apavayaNe liMge / hote haiN| dasaNa nANa caritte abhiggahe bhAvaNAo ya / / sAdhu-muni, shrmnn| nAmaMmi sarisanAmo ThavaNAe kaTrakammamAIyA / davvaMmi jo u bhavio sAhami sarIragaM ceva // nivvANasAhae joe, jamhA sAhaMti sAhuNo / khette samANadesI kAlaMmi smaannkaalsNbhuuo| (Avani 1002) pavayaNi saMghegayarI liMge rayaharaNamuhapottI / / jo nirvANa-sAdhaka yogoM-jJAna, darzana, cAritra ko dasaNa nANe caraNe tiga paNa paNa tiviha hoi u critte| sAdhate haiM, ve sAdhu haiN| davvAio abhiggaha aha bhAvaNamo anniccaaii| mahukArasamA buddhA, je bhavaMti aNissiyA / (pini 138-141) nANApiMDarayA daMtA, teNa vaccaMti saahnno|| bAraha prakAra ke sArmika (da 115) 1. nAma sArmika-samAna nAma vAlA sAdhu yA jo buddha puruSa madhukara ke samAna anizrita hote haiMgRhastha / kisI eka para Azrita nahIM hote, nAnA piMDa meM rata haiM 2. sthApanA sArmika-jIvita yA mRta sAdhu kI kASTha, aura jo dAMta haiM, ve apane inhI guNoM se sAdhu kahalAte haiN| pASANa Adi kI pratimA-yaha anya jIvita muniyoM samvesipi nayANaM bahuvihavattavvayaM nisaamittaa| ke lie sthApanA sArmika hai| isake do prakAra haiM taM savvanayavisuddhaM jaM caraNaguNaTThio sAhU // -sadbhAva sthApanA aura asadbhAva sthApanA / (Avani 1055) 3. dravya sArmika--bhaviSya meM hone vAlA sAdhu / sarva nayoM kI bahavidha vaktavyatA ko sunakara jo sarva4. kSetra sAdharmika-samAna kSetra meM utpanna / naya vizuddha caraNaguNoM meM sthita hotA hai vaha sAdhu hai| 5. kAla sArmika -samAna kAla meM utpanna / sAdhu kI jIvanacaryA (dra. zramaNa) 6. pravacana sArmika-caturvidha saMgha kA koI sadasya / sAdhu maMgala hai| (dra. namaskAra)
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAcArI 686 dazavidha sAmAcArI sAmAcArI-muni kA saMghIya vyavahAra / antarbhAva dharmakathAnuyoga meM hotA hai| padavibhAga sAmA cArI kA antarbhAva chedasUtra (caraNAnuyoga) meM hotA hai / 1. sAmAcArI kA artha 2. sAmAcArI ke prakAra 3. dazavidha sAmAcArI 3. dazavidha sAmAcArI paDhamA AvassiyA nAma, biiyA ya nisIhiyA / 4. sAmAcArI kA mahattva ApucchaNA ya taiyA, cautthI paDipucchaNA / / paMcamA chaMdaNA nAma, icchAkAro ya chttttho| 1. sAmAcArI kA artha sattamo micchakaro ya, tahakkAro ya atttthmo|| yatijanetikartavyatArUpA saamaacaarii| anbhaTThANaM navamaM, dasamA uvasaMpadA / (uzAva pa 533) esA dasaMgA sAhUNaM, sAmAyArI paveiyA / / muniyoM kA pArasparika saMghIya vyavahAra sAmAcArI (u 26 // 2-4) sAmAcArI ke dasa prakAra haiM2. sAmAcArI ke prakAra 1. AvazyakI 6. icchAkAra .."sAmAyArI tivihA ohe dasahA payavibhAge // 2. naSedhikI 7. mithyAkAra oghasAmAcArI sAmAnyataH saMkSepAbhidhAnarUpA, sA 3. ApracchanA 8. tathAkAra codhaniyuktiriti / dazavidhasAmAcArI icchAkArAdi- 4. pratipracchanA 9. abhyutthAna lakSaNA / padavibhAgasAmAcArI chedasUtrANi / 5. chandanA 10. upsmpdaa| ____tatraughasAmAcArI navamAtpUrvAt tRtIyAdvastuna AcA AvazyakI sAmAcArI rAbhidhAnAt tatrApi viMzatitamAtprAbhRtAt, tatrApyodha gamaNe AvassiyaM kujjaa|" (u 2615) prAbhUtaprAbhRtAt niyUM Dheti,""""dazavidhasAmAcArI punaH sthAna se bAhara jAte samaya 'AvazyakI' zabda kA SaDviMzatitamAduttarAdhyayanAt svalpatarakAlapravajitapari uccAraNa kre| jJAnArthaM niyaMDheti, padavibhAgasAmAcAryapi chedasUtra gamane tathAvidhAlambanato bahini:saraNe AvazyakeSalakSaNAnnavamapUrvAdeva niyUMDhA / (Avani 665 hAvR pR 172) azeSAvazyakarttavyavyApAreSu satsu bhvaa''vshykii| sAmAcArI ke tIna prakAra haiM (uzAvR pa 534) Avazyaka kArya ke lie bAhara jAnA AvazyakI hai| 1. ogha sAmAcArI-oghaniyukti / 'AvazyakI'--maiM Avazyaka kArya ke lie sthAna yA 2. dazadhA sAmAcArI-icchAkAra Adi daza prakAra niSadyA se bAhara jA rahA haiM"-isa uccAraNa ke dvArA ___ kI saamaacaarii| apane jAne kI sUcanA denA AvazyakI sAmAcArI hai| 3 padavibhAga sAmAcArI-- chedasUtra / oghaniyukti nauveM pratyAkhyAna pUrva kI tIsarI naSedhiko sAmAcArI AcAra vastu ke bIsaveM prAbhUta ke oghaprAbhUtaprAbhUta .""ThANe kujjA nisIhiyaM / ' se niryaDha hai| zaikSa muniyo ke avabodha ke lie dazavidha yatrAspade stheyaM tatra naiSedhikIpUrvakameva praveSTavyam / sAmAcArI uttarAdhyayana ke chabbIsaveM adhyayana se tathA (u 2615 zAvR pa 534) padavibhAga sAmAcArI (cheda sUtra) pratyAkhyAna pUrva se sthAna meM praveza karate samaya naSedhikI kare-'naSeniryaDha hai| dhikI' kA uccAraNa kre| sAmAcArI dazavidhA, ogharUpA padavibhAgAtmikA nisIhi nAma sarIragaM vasahI thaMDilaM ca bhaNNati / ceha noktA, dharmakathA'nuyogatvAdasya, chedasUtrAntargatatvAcca jato nisIhitA nAma Alayo vasahI thaMDilaM ca / sarIraM tasyAH / (uzAva pa 547) jIvassa Alayotti / tathA paDisiddhanisevaNaniyattassa ogha sAmAcArI aura dazavidha sAmAcArI kA kiriyA nisiihiyaa| (AvacU 2 pR 46)
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ icchAkAra sAmAcArI 687 sAmAcArI niSIdhikA--niSadyA ke kaI artha haiM-zarIra, Alaya, sampAdita ho cukA ho / vasati, sthaNDila / zarIra jIva kA Alaya hai| pratiSiddha ......"puvanisiddheNa hoi paDipucchA / ... ke Asevana kA nivartana karane vAlI kriyA niSIdhikA (Avani 697) prayojanavaza pUrvaniSiddha kArya karane kI AvazyakatA hone para guru se usakI AjJA lenA pratipRcchA hai / ApracchanA sAmAcArI ......."ApucchaNA saya karaNe. (u 2615) chandanA aura abhyutthAna sAmAcArI ___ apanA kArya karane se pUrva guru se anumati lenA chaMdaNA davvajAeNaM... / ApracchanA sAmAcArI hai| abhaTTANaM gurupUyA" " // (u 26 / 6,7) sakalakRtyAbhivyAptyA pracchanA ApracchanA-idamahaM """puvvagahieNa chaMdaNa NimaMtaNA hoagahieNaM // kuryA na vetyevaMrUpA tAM svayamityAtmanaH karaNaM kasyacid (Avani 697) vivakSitakAryasya nirvartanaM svayaMkaraNam / AbhimukhyenotthAnam - udyamanamabhyutthAnaM tacca guruucchavAsani:zvAsI vihAya sarvakAryeSvapi svapara- pUjAyA, sA ca gAravAhANA AcAya pUjAyAM, sA ca gauravArhANAM AcAryaglAnabAlAdInAM sambandhiSu guravaH praSTavyAH, ataH sarvaviSayamapi prathamataH yathocitAhArabheSajAdisampAdanam / iha ca sAmAnyAbhipracchana maapRcchaa| (uzAva pa 534, 535) dhAne'pyabhyutthAnaM nimantraNArUpameva parigRhyate / saba kAryoM ke lie 'maiM yaha kAma karUM yA nahIM ?' (uzAva pa 535) isa prakAra guru se anumati lenA ApracchanA hai| apane muni pUrvagahIta-bhikSA meM prApta azana Adi dravyoM kisI vivakSita kArya ko karanA svayaMkaraNa hai| se guru Adi ko nimaMtrita kare-yaha chaMdanA sAmAcArI __ zvAsocchavAsa ko chor3akara sva aura para se saMbaMdhita gurupUjA-AcArya, glAna, bAla Adi sAdhuoM ke pratyeka kArya ko karane se pUrva guru se ApRcchA karanA lie yathocita AhAra, auSadhi Adi lAnA abhyutthAna ApracchanA hai| sAmAcArI hai / abhyutthAna aura nimantraNa ekArthaka haiN| kiccAkiccaM guravo vidaMti viNayapaDivattiheuM ca / icchAkAra sAmAcArI ussAsAi pamottuM tadaNApucchAe paDisiddhaM // (vibhA 3464) .."icchAkAro ya sAraNe / ... guru kRtyAkRtya ko jAnate haiN| vinayapratipatti ke lie sAraNe ityaucityata Atmana: parasya vA kRtyaM ucchvAsa Adi ko chor3a koI kArya guru ko binA pUche / pra . prati pravarttane / tatrAtmasAraNe yathecchAkAreNa yUSmaccinahIM karanA caahie| kISitaM kAryamidamahaM karomIti / "anyasAraNe ca mama pAtralepanAdi sUtradAnAni vA icchAkAreNa kuruteti / pratipracchanA sAmAcArI (u 26 / 6 zAva pa 535) ..."parakaraNe paDipucchaNA / / jai abbhatthejja paraM kAraNajAe karejja se koii| parakaraNe anyaprayojana vidhAne pratipracchanA, guruniyu- tatthavi icchAkAro Na kappaI balAbhiogo u / / kto'pi hi punaH pravRttikAle pratipRcchatyeva guruM, sa hi (Avani 668) kAryAntaramapyAdizeta siddhaM vA tadanyataH syAditi / sAraNA meM icchAkAra kA prayoga karanA--jahAM (u 26 / 5 zAva pa 534) aucitya ho, vahAM svayaM aura anya ke kArya meM pravRtta honA eka kArya ko sampanna kara parakaraNa-dUsarA kArya icchAkAra sAmAcArI hai / jaisekarate samaya guru se punaH pUchanA pratipracchanA hai| guru ke AtmasAraNa-icchA ho to ApakA yaha kArya maiM dvArA kisI kArya meM niyukta hone para bhI pravRttikAla meM karU / -kArya karate samaya puna: guru kI AjJA lenI cAhiye / anyasAraNa - ApakI icchA ho to Apa mujhe sUtra saMbhava hai guru kisI dUsare kArya ke lie Adeza deN| yaha kI vAcanA deM, pAtra ke lepa lagA deM Adi / bhI saMbhava hai, pUrva nirdiSTa kArya kisI anya ke dvArA prayojana hone para jo dUsare se apanA kArya karAnA
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAcArI 688 upasampadA sAmAcArI cAhatA hai, vahAM vaha icchAkAra kA prayoga kare-ApakI svIkRti) ke lie tathAkAra (yaha aise hI hai) kA prayoga icchA ho to Apa merA yaha kArya kara deM, kintu jabarana kre| unase vaha kArya na karavAe / kappAkappe pariNiTriyassa ThANesu paMcasu Thiyassa / abbhuvagamaMmi vajjai abbhattheuM Na vaTTai paro u / saMjamatavavaDDhagassa u avikappeNaM thaakaaro|| aNigRhiyabalavirieNa sAhuNA tAva hoyavvaM // vAyaNapaDisuNaNAe uvaese suttaatthakahaNAe / jai hujja tassa aNalo kajjassa viyANatI Na vA vANaM / avitahameyaM ti tahA paDisuNaNAe thkkaaro|| gelannAihiM vA hujja vivaDo kAraNehiM so // (Avani 688,689) rAiNiyaM vajjettA icchAkAraM karei sesANaM / jo kalpa-akalpa (vidhi-niSedha) kA jJAtA hai, mahAevaM majhaM kajjaM tunbhe u kareha icchAe / vratoM meM sthita hai, saMyama aura tapa se sampanna hai, usake (Avani 669-671) prati tathAkAra kA prayoga karanA caahiye| sAdhu apane bala-vIrya kA gopana nahIM karate, ata: guru jaba sUtra paDhAeM, sAmAcArI Adi kA upadeza deM, dUsare sAdhu se apane kArya ke lie abhyarthanA karanA ucita sUtra kA artha batAeM athavA koI bAta kaheM, taba ziSya ko nahIM hai / kiMtu yadi vaha prastuta kArya ko karane meM samartha tathAkAra-Apa jo kaha rahe haiM, vaha avitatha (ThIka) hai na ho athavA usa kAryavidhi se anabhijJa ho athavA glAnavaiyAvatya Adi kAryoM meM vyApata ho to vaha ratnAdhika sAdhu ke atirikta anya sAdhuoM se abhyarthanA yA icchA 'upasampadA sAmAcArI kAra sAmAcArI kA prayoga kara sakatA hai| ..."acchaNe uvasampadA / .... saMjamajoe abbhuTTiyassa kiMci vitahamAyariyaM / AcAryAntarAdisannidhau avasthAne upa-sAmIpyena micchA etaMti viyANiUNa micchatti kAyavvaM // sampAdanaM-gamanam"""iyantaM kAlaM bhavadantike mayA''sita(Avani 682) vymityevNruupaa| (u 2617 zAda pa 535) saMyamayogoM kI sAdhanA meM abhyatthita mani dvArA jJAna Adi kI upalabdhi ke lie dUsare gaNa ke anyathA AcaraNa hone para aura usakI jAnakArI ho jAne ke AcArya Adi kI sannidhi meM rahanA, 'maiM ApakA ziSya para use mithyAkAra sAmAcArI-'micchA mi dukkaDaM' kA ra / haM'-isa rUpa meM maryAdita kAla taka ziSyatva svIkAra karanA upasampadA sAmAcArI hai| prayoga karanA caahiye| uvasaMpayA ya tivihA NANe taha daMsaNe caritte ya / . micchA mi dukkaDaM kA artha / (dra. pratikramaNa) dasaNaNANe tivihA duvihA ya carittaaTThAe / / mithyAkAra sAmAcArI vattaNA saMdhaNA ceva gahaNaM suttatthatadubhae / .....micchAkAro ya nidAe / / ... (u 26 / 6) veyAvacce khamaNe, kAle AvakahAi ya / / anAcarita kI nindA ke lie mithyAkAra kA prayoga (Avani 698,699) karanA mithyAkAra sAmAcArI hai| upasampadA ke tIna prakAra haiM--jJAna-upasampadA, mithyedamiti pratipattiH, sA cAtmano nindA--jugupsA darzana-upasampadA aura cAritra-upasampadA / darzana aura jJAna kI upasaMpadA ke tIna-tIna prakAra aura cAritra kI tasyAM, vitathAcaraNe hi dhigidaM mithyA mayA kRtamiti nindyata evAtmA viditjinvcnaiH| (uzAva pa 535) upasampadA ke do prakAra haiN| jJAna tathA darzana kI upasampadA ke tIna-tIna __ galata AcaraNa hone para--'hA ! dhikkAra hai, maiMne prakAragalatI kI'-isa rUpa meM apanI niMdA karanA tathA usa * vartanA-pUrvagRhIta sUtra kA parAvartana / AcaraNa ke prati jUgupsA karanA mithyAkAra hai| 0 saMdhanA -vismRta sUtra kI punaH sNghttnaa| tathAkAra sAmAcArI * grahaNa-nae sUtra aura artha kA grhnn| ""tahakkAro ya pddissue| (u 2616) cAritra kI upasampadA ke do prakAra... muni pratizravaNa (guru dvArA prApta upadeza kI 1. vayAvRtya ke lie|
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAcArI 689 sAmAyika * * 2.kSapaNa-tapasyA ke lie / 3. sAmAyika ke prakAra yaha upasampadA itvarika athavA yAvatkathika hotI | samyaktva sAmAyika (dra. samyaktva ) zrutasAmAyika (5. zrutajJAna) 4. sAmAcArI kA mahattva * dezavirata sAmAyika (dra. zrAvaka) sAmAyAri pavakkhAmi, svvdukkhvimokkhnni| * sarvavirata sAmAyika (vra. cAritra) (u 26 / 1) 4. sAmAyika kA nirgama evaM sAmAyAri jaMjaMtA crnnkrnnmaauttaa| 0 kartA sAha khavaMti kammaM aNegabhavasaMciyamaNaMtaM // * lakSaNa (oni 810) 0kAla sAmAcArI saba duHkhoM se mukti dilAne vAlI hai| 0 sthiti cAritra aura samiti-gupti meM sAvadhAna sAdhu 5. sAmAyika : AvaraNa kSaya sAmAcArI kA prayoga karatA haA aneka bhavoM meM saMcita 6. sAmAyika aura naya ananta karmoM ko kSINa kara detA hai| 7. sAmAyika aura loka (dasavidha sAmAcArI kI samyaka paripAlanA se vyakti * mahAvideha Adi meM sAmAyika meM nimna guNa utpanna hote haiM 0 akarmabhUmi aura sAmAyika 1-2. AvazyikI aura naSedhikI se niSprayojana gamanA * antarakAla gamana para niyaMtraNa rakhane kI Adata panapatI hai| 0 virahakAla 3. micchAkAra se pApoM ke prati sajagatA ke bhAva panapate 0 avirahakAla 0bhava 4-5. ApRcchA aura pratipRcchA se zramazIla tathA duusroN| 0 AkarSa ke lie upayogI banane ke bhAva banate haiM / 8. sAmAyika aura kSetrasparzanA 6. chandanA se atithi satkAra kI pravRtti bar3hatI hai| 0 bhAvasparzanA 7. icchAkAra se dUsaroM ke anugraha ko saharSa svIkAra | 9. sAmAyika aura jJAna karane tathA apane anugraha meM parivartana karane kI kalA 10. sAmAyika aura upayoga AtI hai / dUsaroM ke anugraha kI hArdika svIkRti 11. sAmAyika aura karmasthiti svayaM meM vinaya paidA karatI hai| 12. sAmAyika aura saMjJI-asaMjJI 8. upasampadA se paraspara-grahaNa kI abhilASA panapatI 0 AhAraka-paryAptaka 0 saMsthAna, saMhanana, avagAhanA 9. abhyutthAna (guru-pUjA) se gurutA kI ora abhimukhatA 0 AyuSya hotI hai| * cAra gati 10. tathAkAra se Agraha kI Adata chaTa jAtI hai. vicAra | 13. sAmAyika ke grAhya aura varjanIya nakSatra karane ke lie pravRtti sadA unmukta rahatI hai|) * grAhya aura varjanIya tithiyAM * prAha dizAeM sAmAyika- samatA kI saadhnaa| * prazasta-aprazasta kSetra 1. sAmAyika kI paribhASA 14. sAmAyikasUtra 15. sAmAyika kA mahattva 0 arhatA 0 cauvaha pUrvo kA sAra 2. sAmAyika ke ATha nirvacana * sAmAyika : Avazyaka kA eka bheda (da. Avazyaka) * ATha udAharaNa * sAmAyika aura lezyA (dra. lezyA ) 0 uddezya
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika 1. sAmAyika kI paribhASA AyA khalu sAmAiyaM paJcavakhAyaMtao havai aayaa|... ( Avani 790 ) sAmAiyabhAvapariNaibhAvAo jIva eva sAmaiyaM / '''' (vibhA 2636) sAvadya yoga kA pratyAkhyAna karane vAlA AtmA sAmAyika hai / sAmAyika bhAva meM pariNata hone se AtmA sAmAyika hai| jo na vivaTTa rAge navi dose donha majhavArambhi so hoi u makatvo sesA sambe amajjhatyA | ( Avani 803 ) jo na rAga meM vartana karatA hai aura na dveSa meM vartana karatA hai, donoM se spRSTa na hokara madhya meM rahatA hai, vaha madhyastha hotA hai / zeSa sabhI amadhyastha hote haiM / sAmAyika kA uddezya sAvajjajoga parivajjaNaTThA sAmAiyaM kevaliyaM pasatthaM / gihatyadhammA paramaMti NaccA kujjA buhI AyahiyaM paratthaM // ( Avani 799 ) sAvadyayoga se bacane ke lie sAmAyika ekamAtra pUrNa aura pavitra anuSThAna hai / yaha gRhastha ke anyAnya dharmoM meM pradhAna hai, parama hai| Atmahita aura mokSa ke lie isakI ArAdhanA karanI caahie| 690 sAmAyika kI arhatA piyadhammo daDhadhammo saMviggo'vajjabhIrU asaDho ya / to daMto gutto piragyaya jiiMdio ujjU // asaDho tulAsamANI samio taha sAhusaMgaharao ya guNasaMpaovavIo juggo seso ajuggo ya // (vimA 3410, 3411 ) priyadharmA, dRDhadharmA, saMvigna, pApabhIru, azaTha, kSAnta, dAnta, gupta, sthiravratI jitendriya Rju, madhyastha, samita aura sAdhusaMgati meM rata- ina guNoM se sampanna ziSya sAmAyika grahaNa karane ke yogya hotA hai, zeSa ayogya haiN| jassa sAmANio appA saMjame niyame tave / tassa sAmAiyaM hoi ii kevalibhAsiyaM // jo samo sambabhUesu tasesu thAvaresu ya tassa sAmAiyaM hoi ii kevalibhAsiyaM // ( anu 708 / gAthA 1, 2 ) jisa vyakti kI AtmA saMyama, niyama aura tapa meM sAmAyika ke nirvAcana jAgarUka hai, usake sAmAyika hotA hai jo trasa aura sthAvara saba prANiyoM ke prati samabhAva rakhatA hai, usake sAmAyika hotA hai| yaha kevalI dvArA bhASita hai / 2. sAmAyika ke ATha nirvAcana - sAmAiyaM samaiyaM sammAvAo samAsa saMkhevo / aNavajjaM ca pariSNA paJcanakhANe va te aTTha // ( Avani 064) 'sAmAyika' zabda ke ATha nika haiM- 1. sAmAyika- - jisameM sama - madhyasthabhAva kI Aya -- upalabdhi hotI hai, vaha sAmAyika ( AtmA kA ekAntataH prazamabhAva) hai| 2. samayika - sabhI jIvoM ke prati samyak - dayApUrNa pravartana | 3. samyavAda rAga-dveSa zUnya hokara yathArtha kathana - karanA / 4. samAsa - saM + Asa - jIva kI saMsAra samudra se pAragAmitA athavA karmoM kA samyaka kSepaNa / 1 / 5. saMkSepa - mahAn artha kA alpAkSaroM meM kathana yaha caudaha pUrvo kA sAra hai / 6. anavadya-pApazUnya prakriyA | 7. parikSA pApa ke parityAga kA saMpUrNa jJAna / 8. pratyAkhyAna- guru kI sAkSI se pariharaNIya pravRtti se nivRtti | ATha niruktoM ke ATha udAharaNa damate meyajje kAlayapucchA cilAya atteya / dhammarudda ilA tevali sAmAie adudAharaNA // ( Avani 865) 1. bata hastIzIrSa nagara meM rAjA damadanta rAjya karatA thA / hastinApura meM pAMDavoM kA rAjya thA damadanta kA unake sAtha vairabhAva thaa| eka bAra rAjA damadanta rAjagRha gayA huA thA, taba pAMDavoM ne usake rAjya ko lUTa liyA aura rAjadhAnI ko jalA DAlA / damadaMta ne pratizodhana hastinApura para AkramaNa kara diyA / usake bhaya se koI bAhara nahIM AyA taba damadaMta punaH apane deza lauTa aayaa| saMyogavaza atisaMvega se vaha pravrajita ho ekalavihAra pratimA kI sAdhanA karate hue hastinApura AyA aura gAMva ke
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika ke nirukta : udAharaNa sAmAyika bAhara pratimA meM sthita ho gyaa| pAMcoM pAMDava use 3. kAlakapRcchA vandana karane gae / duryodhana bhI vahAM AyA / jaba use kAlaka pravajita ho ge| datta rAjA bnaa| jJAta huA ki yaha damadata hai, taba usameM vaira kA bhAva usane muni kAlaka se bhaviSya puuchaa| muni ne kahAjAgA aura dekhate-dekhate muni ke cAroM ora pattharoM 'sAtaveM dina tuma zvakuMbhI meM pakAra jaaoge|' isakA kA jamAva ho gyaa| pattharoM se muni Dhaka ge| kyA vizvAsa? rAjA ke pUchane para mUni ne kahAlauTate hue yudhiSThira ko jJAta huA ki yaha duryodhana sAtaveM dina tumhAre muMha meM mala kA nikSepa hogaa| kA duSkRtya hai| unhoMne sAre pattharoM ko haTAyA, rAjA ne muni ko kaida kara liyaa| muni kA abhyaMgana kiyA aura duSkRtya ke lie kSamA sAtaveM dina rAjA azvakrIDA ke lie gayA / lauTate yAcanA kii| muni damadaMta kA pAMDavoM aura duryodhana samaya usane socA--Aja muni ko mAra DAlanA hai| ----donoM ke prati samabhAva thaa| vaha Age bar3hA / eka sthAna para azva rukA / usa 2. (ka) mahArAjA candrAvataMsaka azva ne paira paTakA / usa sthAna para mala visarjita mAgha kA mahinA / sAketa nagarI ke rAjA candrAvataM- kara kisI ne usa para puSpa DAla die the| ghor3e ke saka ne pratimA svIkAra karate hue yaha pratijJA kI paira se mala uchalakara rAjA ke muMha meM calA gayA / ki jaba taka vAsagRha meM dIpaka jalatA rahegA taba taka rAjA ddraa| daMDikoM ne jAna liyA ki rAjA muni pratimA meM sthita rhuuNgaa| pahalA prahara bIta gyaa| ko maaregaa| unhoMne use pakar3a kara eka kuMbhI meM DAla dUsare prahara meM dAsI ne socA ki svAmI dhyAnastha diyaa| usI kuMbhI meM do-cAra kutte bhI DAla die| haiM / aMdherA na ho jaae| usane dIpaka meM tela DAla kuMbhI ko agni para cddh'aayaa| tApa lgaa| kutte diyaa| cAroM prahara vaha dIpaka jalatA rhaa| atyaMta khaMkhAra hokara rAjA ko kATane lge| use khaMDa-khaMDa zIta ke kAraNa rAjA prAtaHkAla divaMgata ho gyaa| kara mAra ddaalaa| kAlaka ne jaisA kahA vaise hI usane vedanA ko samabhAva se sahA / dAsI para kUpita huA / yaha samyagvAda hai| nahIM huaa| 4. cilAta (kha) muni metArya rAjagRha meM dhana nAmaka sArthavAha rahatA thaa| usakI cAMDAla mUni metArya bhikSA ke nimitta eka svarNakAra dAsI kA nAma thA cilaataa| dAsI ke putra kA nAma thA ke vahAM gae / svarNakAra mahArAja zreNika ke lie cilAtaka / suMsumA dhana sArthavAha kI priya putrI thii| svarNa-yavoM kA nirmANa kara rahA thaa| muni ko Ae eka bAra dhana ne kupita hokara dAsIputra cilAtaka ko dekha vaha uThA / bhItara gyaa| vaha bhikSA lekara nahIM ghara se nikAla diyaa| vaha vahAM se gayA aura dasyudala aayaa| muni vahAM se cale ge| itane meM hI krauMca ke sAtha jur3a gayA / kAlAntara meM vaha dasyu senApati pakSI ne 'yava' nigala lie| svarNakAra ne yavoM ko na banA aura usI dhana sArthavAha ko laTane rAjagaha meM dekha, muni para AzaMkA kii| muni se pUchatAcha kii| AyA / sArA dhana baTora kara jAte samaya usane muni mauna rahe / taba svarNakAra ne gIle camar3e se unake susumA kA bhI apaharaNa kara liyaa| seTha ne dalabala sira ko bAMdhA / jyoM-jyoM camar3A sUkhatA gayA, muni ke sAtha pIchA kiyaa| jaba corapati cilAtaka ne ko asahya vedanA hone lgii| AMkheM bAhara A girii| dekhA ki vaha susumA ko le jAne meM asamartha hai, taba muni niSprANa hokara bhUmi para gira pdd'e| itane meM usane susumA kA siraccheda kara, dhar3a ko vahIM pheMka, hI kisI kAraNavaza krauMcapakSI ne yavoM ko ugala kevala sira ko le Age bar3hA / vaha digmUDha ho gayA / ddaalaa| logoM ne svarNakAra ko burA-bhalA kahA / ekAMta meM eka muni ko dhyAnastha dekhaa| vandanA kara muni metArya ko krauMca pakSI dvArA yava nigalane kI dharma pUchA / muni ne samAsarUpa meM dharma batAte hue kahA bAta jJAta thI, para unhoMne prANIdayA se prerita hokara -upazama, viveka, saMvara / Avega kA upazama karo, svaprANoM kI bali denA hI ucita smjhaa| mamatva kA viveka karo-parityAga karo aura iMdriya
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika 692 sAmAyika ke nirukta : udAharaNa 7. ilAputra tathA mana kA nigraha kro| ina tIna zabdoM meM lIna hokara cilAtaka dhyAnArUDha ho gyaa| cIMTiyoM ne usake zarIra ko chalanI banA ddaalaa| parantu cilAtaka dhyAna se vicalita nahIM huaa| dharma kA samAsarUpa usakA trANa bana gyaa| 5. RSi Atreya cAra RSi mahArAja jitazatra ke pAsa upasthita hokara bole-hamane cAra granthoM kA nirmANa kiyA hai / pratyeka grantha lAkha-lAkha zloka parimANa hai| Apa unheM suneN| rAjA ne kahA- mere pAsa itanA samaya nahIM hai| Apa apane granthoM ko saMkSipta kreN| saMkSipta karate-karate unhoMne cAra lAkha zlokoM kA sAra eka zloka meM Abaddha kara rAjA se kahA jIrNe bhojanamAtreyaH, kapilaH prANinAM kyA / bRhaspatiravizvAsaH, paJcAlaH strISu mArdavam // Ayurveda ke AcArya Atreya ne kahA-kie hue bhojana ke jIrNa hone para bhojana karanA hI Arogya kA gura hai| dharmazAstra ke praNetA kapila bole-prANI mAtra para dayA rakhanA hI zreSTha dharma hai| nItizAstra ke vizArada bRhaspati bole-kisI para vizvAsa nahIM karanA cAhie aura kAmazAstra ke praNetA paMcAla ne kahA-striyoM ke prati mRdutA baratanI caahie| yaha saMkSepIkaraNa kA utkRSTa udAharaNa hai| 6. dharmaruci vasaMtapura ke jitazatru rAjA kA putra dharmaruci thaa| usakI mAtA kA nAma thA dhaarinnii| rAjA putra ko rAjyabhAra dekara pravrajita honA cAhatA thaa| putra ne mAM se pUchA-mAM! pitAjI mujhe rAjyabhAra dekara svayaM rAjya kyoM chor3anA cAhate haiM ! mAM ne kahAvatsa ! rAjya saMsAra bar3hAne vAlA hotA hai / dharmaruci bolA-mAM ! maiM phira kyoM rAjya meM phaMsU / taba pitA, putra aura mAM--tInoM tApasa bana ge| amAvasyA aaii| udghoSita huA ki kala amAvasyA hai / Aja .. hI phalaphUloM kA saMgraha kara leN| kala anAkaTTi hogii| dharmaruci ne socA-are! yaha kyA ? anavadyaanAkuTTi to pratidina honI caahie| ciMtana Age bar3hA / jAtismRti jJAna utpanna huA aura ve pratyekabuddha ho ge| ilAvardhana nagara meM 'ilA' devatA kA maMdira thaa| eka sArthavAhI putra ke nimitta devatA kI pUjA-arcA karatI thii| use putra kI prApti huii| putra kA nAma 'ilAputra' rakhA / usane aneka kalAeM sIkhIM aura una sabameM dakSatA prApta kara lii| eka bAra vaha naTa maMDalI kI eka kanyA meM Asakta ho gyaa| usane naTa-mukhiyA se usakI yAcanA karate hue kahAnaTinI ke vajana jitanI svarNa-mUdrAeM maiM dene ke lie taiyAra huuN| naTa bolA-yaha putrI hamArI akSayanidhi hai / yadi tuma hamArI naTa vidyA meM pravINa hokara hamAre sAtha-sAtha ghUmoge to saMbhava hai yaha kanyA tumheM varaNa kara le|' ilAputra naTavidyA sIkhane lgaa| kucha hI samaya meM vaha nipuNa ho gyaa| eka bAra rAjA ke samakSa naTa-vidyA dikhAne ke lie pUrI maMDalI veNAtaTa para gaI / rAjA apane pUre parivAra ke sAtha naTavidyA dekhane upasthita haa| naToM kI kalA dekhate-dekhate rAjA kA mana usa naTa-putrI meM aTaka gyaa| vaha usameM Asakta hokara usakI kAmanA karane lgaa| naTa ilAputra apanA karataba dikhA rahA thaa| rAjA anyamanaska thaa| ilAputra ke kalA-kauzala para rAjA ke atirikta saba darzaka maMtramugdha the| rAjA ilAputra kI mRtyu kI kAmanA kara rahA thaa| ilAputra ne tIna bAra apanA kauzala dikhAyA / pratyeka bAra pUchane para rAjA yahI kahatA-maiMne pUrA nahIM dekhA, punaH dikhAo / cauthI bAra ilAputra ne sovA-dhikkAra hai kAmabhogoM ko| rAjA itanI rAniyoM se bhI tRpta nahIM huA / yaha naTa-kanyA meM Asakta hai aura mujhe mAranA cAhatA hai / ilAputra bAMsa ke agra bhAga para kalA dikhA rahA thaa| usane dekhA, eka kulavadhU muni ko bhikSA de rahI hai| muni usa rUpasuMdarI kI ora na dekhate hue apanI bhikSAcaryA meM prazAntabhAva se tallIna haiM / ilAputra ke adhyavasAya vizuddhatara hote ge| usI samaya use kevalajJAna ho gyaa| naTakanyA virakta ho gii| agramahiSI aura rAjA bhI upazama meM agrasara hue aura isa prakAra cAroM kevalajJAnI hue aura siddha-buddha-mukta ho ge| ilApUtra ne 'parijJA' ke dvArA apanA lakSya prApta kara liyaa|
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika kA nirgama sAmAyika kartA 8. tetalIputra cAritra sAmAyika ke do bheda haiM - agAra sAmAyika tetalIpUra nagara ke rAjAmAtya kA nAma tetalIpatra (dezavirati) aura anagAra sAmAyika (srvvirti)| . thaa| usakI patnI poTilA kAlAntara meM pravrajita adhyayana-zruta sAmAyika ke tIna bheda haiM-sUtra hokara samAdhi mRtyu ko prApta kara devaloka meM deva sAmAyika, artha sAmAyika tathA tadubhaya sAmAyika / . rUpa meM utpanna hii| eka bAra amAtya tetalIputra 4. sAmAyika kA nirgama rAjA dvArA avamAnita hokara durdhyAna meM dina bitAne vaisAhasuddhaekkArasIe pUvvaNhadesakAlaMmi / lgaa| usane AtmahatyA ke nAnAvidha prayatna kie, mahaseNavaNajjANe aNaMtaraM paraMpara sesaM / / / para saba vyartha / vaha cintAgrasta hokara baiThA thaa| (Avani 734) usa samaya usakI svargastha patnI poTTilA, jo deva vaizAkha zuklA ekAdazI, pUrvAhna kAla, mahAsenavana banI thI, vaha mUlarUpa meM vahAM AI aura apanI udyAna meM bhagavAna mahAvIra ne (pahalI bAra) sAmAyika kRtrima vyathA pragaTa karatI huI bolI-tetalI! maiM kA nirUpaNa kiyaa| cAroM ora se ApadAoM se ghira gaI huuN| aba batAo, maiM kahAM jAUM? taba tetalI bolA'poTTile ! bhIyassa khalu bho! pavvajjA""sahAya- keNa kayaM ti ya vavahArao jiNideNa gaNaharehiM ca / kiccaM'--bhayabhIta ke lie pravrajyA hI saraNa hai|' tassAmiNA u nicchayanayassa tatto jao'NannaM / / poTrilArUpI deva ne kahA- tuma svayaM pravrajyA grahaNa (vibhA 3382) kro| itanA kahakara deva adazya ho gyaa| tetalI- vyavahAra dRSTi meM sAmAyika kA pratipAdana tIrthaGkara putra cintana kI gaharAI meM utraa| zubha adhyavasAya aura gaNadharoM ne kiyaa| nizcaya naya ke anusAra sAmAyika se use jAtismati jJAna utpanna huaa| usane apanA kA kartA hai sAmAyika kA anuSThAna karane vAlA / kyoMki pUrvabhava dekhA aura yaha jAna liyA ki usane pUrvajanma sAmAyika kA pariNAma usake anuSThAtA se anya nahIM hai| meM zrAmaNya kA pAlana kiyA thaa| vaha aura gaharAI lakSaNa meM gyaa| usane usI patha para jAne kA nizcaya nANeNa jANaI bhAve daMsaNeNa ya saddahe / kiyaa| tatkSaNa pUrva-adhIta sArA zruta usake smRti caritteNa nigiNhAi'. "" "" // paTala para nAcane lgaa| usane devatA dvArA pratibuddha hokara sarva sAvadha yogoM kA pratyAkhyAna kara liyA (u 28 / 35) aura usa pratyAkhyAna meM vaha dRr3ha rahA / usI kI yaha jIva jJAna se padArthoM ko jAnatA hai, darzana se zraddhA phalazruti thI ki vaha kevalI, siddha, buddha, mukta ho karatA hai aura cAritra se nigraha karatA hai| gayA / saddahai jANai jao paccakkhAyaM tao jao jiivo|"" (dekheM-Avani 865-879 hAvR 1 pR 243-250; ..."saddheya-neya-kiriovaogao svvdvvaaii|| AvacU 1 491-501) (vibhA 2635, 2636) 3. sAmAyika ke prakAra samyaktva sAmAyika kA lakSaNa hai-tttvshrddhaa| zruta sAmAyika kA lakSaNa hai - tattvaparijJAna / sAmAiyaM ca tivihaM sammatta sUyaM tahA carittaM ca / cAritra sAmAyika kA lakSaNa hai--- sAvadyayogadavihaM ceva carittaM agAramaNagAriyaM ceva // virati / (Avani 796) ajjhayaNaM pi ya tivihaM sutte atthe a tadubhae ceva / (vibhA 2674) sammattassa suyassa ya paDivattI chavihe vi kAlammi / sAmAyika ke tIna bheda haiM -samyaktva sAmAyika, viraI virayAviraiM paDivajjai dosu tisu vAvi / / zrata sAmAyika tathA cAritra sAmAyika / (Avani 811) kAla ecv|
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika 694 sAmAyika aura loka . samyaktva sAmAyika aura zruta sAmAyika kI prati- se hotI hai| deza virati sAmAyika kI prApti apratyApatti suSama-suSamA Adi chahoM kAlakhaNDoM meM hotI hai| khyAnAvaraNa ke kSayopazama se tathA sarvavirati sAmAyika deza virati aura sarvavirati sAmAyika kI pratipatti kI prApti pratyAkhyAnAvaraNa ke kSaya, kSayopazama athavA utsarpiNI ke duSama-suSamA, suSama-duHSamA tathA ava- upazama se hotI hai| sarpiNI ke suSama-duHSamA, duHSama-suSamA aura duHSamA ina 6. sAmAyika aura naya kAlakhaMDoM meM hotI hai| uhiTThe cciya negamanayassa kattA'NahijjamANo vi / sthiti jaM kAraNamuddeso tammi ya kajjovayAro tti / / sammattassa suyassa ya chAvaTI sAgarovamAI tthiii| saMgaha-vavahArANaM paccAsannayarakAraNattaNao / sesANa pUvakoDI desUNA hoi ukkosA / / uddiTTammi tadatthaM gurupAmUle smaasiinno|| (Avani 849) ujjusuyassa paDhaMto taM kuNamANo vi niruvaogo vi / do bAre vijayAisa gayassa tiNNaccae ya chaavtttthii| AsannAsAhAraNakAraNao sadda-kiriyANaM / / narajammapuvakoDIpuhuttamukkosao ahiaN|| sAmAiovautto kattA saha-kiriyAviutto vi / aMtomuhuttamittaM jahannayaM caraNamegasamayaM tu| sahAINa maNanno pariNAmo jeNa sAmaiyaM / / uvaogaMtamuhuttaM nAnAjIvANa savvaddhaM / / (vibhA 3391-3394) (vibhA 2762, 2763) nagama naya ke anusAra sAmAyika adhyayana ke lie samyaktva aura zruta sAmAyika kI utkRSTa sthiti uddiSTa ziSya yadi vartamAna meM sAmAyika kA adhyayana nahIM kucha adhika chiyAsaTha sAgaropama kI hai| dezavirati aura kara rahA hai, taba bhI vaha sAmAyika hai| sarvavirati sAmAyika kI utkRSTa sthiti dezona pUrvakoTi saMgrahanaya aura vyavahAranaya ke anusAra sAmAyika kI hai| tetIsa sAgara kI sthiti vAle vijaya Adi vimAnoM adhyayana ko paDhane ke lie guru caraNoM meM AsIna ziSya sAmAyika hai / meM do bAra utpanna hone para athavA bAIsa sAgara kI sthiti vAle acyuta vimAna meM tIna bAra utpanna hone para samyakta RjusUtra naya ke anusAra anupayogapUrvaka sAmAyika aura zrata sAmAdhika kI sthiti chiyAsaTha sAgara kI hotI adhyayana ko par3hane vAlA ziSya sAmAyika hai| hai| ina deba-bhavoM ke madhya meM hone vAle manuSya bhava kI zabda Adi tInoM nayoM ke anusAra zabda kriyA se sthiti milAne para vaha kucha adhika chiyAsaTha sAgara kI viyukta sAmAyika meM upayukta ziSya sAmAyika hai| kyoMki ho jAtI hai| inake anusAra vizuddha pariNAma hI sAmAyika hai / prathama tIna sAmAyika kI jaghanya sthiti antarmuhurta 7. sAmAyika aura loka tathA cAritra sAmAyika kI sthiti eka samaya kI hai| upayoga kI dRSTi se cAroM sAmAyika kI sthiti jaghanya samma-suANaM laMbho uDDhaM ca ahe atiriyaloe a| viraI maNussaloe virayAviraI ya tiriesuM / / antarmuharta aura utkRSTa nAnA jIvoM kI apekSA sarvakAla puvvapaDivaNNagA puNa tIsuvi loesu niamao tiNhaM / caraNassa dosu niyamA bhayaNijjA uDDhalogammi // 5. sAmAyika : AvaraNakSaya (Avani 807,808) zrutasAmAyikamapi mati-zrutakSayopazamAllabhyate, samyaktva sAmAyika aura zruta sAmAyika kI prApti samyaktva-deza virati-sarvaviratisAmAyikAni tadAvaraNasya tInoM- Urdhva, adhaH aura tiryak loka meM hotI hai| dezayathAsaMbhavaM kSayataH zamataH-upazamata ityarthaH, athavobhayataH virati sAmAyika kI prApti kevala tiryaka loka meM hotI kSayopazamAd bhavanti / (vibhAmavR 2 pR 330) hai| sarvavirati sAmAyika kI prApti manuSya loka meM hotI zrata sAmAyika kI prApti matijJAnAvaraNa aura zruta- hai| jJAnAvaraNa ke kSayopazama se hotI hai| samyaktva sAmAyika zruta, samyaktva aura dezavirati sAmAyika ke pUrvapratikI prApti darzana saptaka ke kSayopazama, upazama athavA kSaya pannaka niyamataH tInoM lokoM meM hote haiM / sarvavirati
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ virahakAla 695 sAmAyika sAmAyika ke pUrvapratipannaka adholoka aura tirache loka punarutpadyamAno'nantaM kAlamavatiSThate, tataH punarapi meM niyamataH hote haiN| Urdhva loka meM isakI bhajanA hai| dvIndriyAdiSvAgatya zrutaM labhate, tasyAyamekendriyAvasthitimahAvideha Adi kSetra meM sAmAyika kAlalakSaNo'nantakAla utkRSTato'ntaraM bhavati / ayaM cAsaMkhyAtapudgalaparAvartamAno draSTavyaH / palibhAgammi cautthe cauvvihaM crnnbjjiymkaale| (vibhA 2775,2776 mavR pR 172) caraNaM pi hujja gamaNe savvaM savvattha sAharaNe // zruta sAmAyika ke pratipattA kA aMtara kAla (vibhA 2710) mahAvideha meM sadA duHSama-suSamA nAmaka cauthA ara (tA (sAmAyika kI punaH prApti kA vyavahita kAla) jaghanyataH antarmuharta, utkRSTataH anaMta kAla hai| zeSa tIna sAmAyika hI rahatA hai| vahAM cAroM sAmAyika kI pratipatti ho sakatI hai| samayakSetra ke bAhara kevala tiryaca hote haiN| ke pratipattA kA aMtara kAla jaghanyataH aMtarmuharta, utkRSTataH dezona apArdha pudgalaparAvartta hai / yaha aMtarakAla eka jIva ataH vahAM sarvavirati sAmAyika ko chor3akara zeSa tIna kI apekSA se hai, nAnA jIvoM kI apekSA aMtarakAla nahIM sAmAyika kI pratipatti ho sakatI hai| nandIzvara Adi dvIpoM meM vidyAcAraNa muniyoM ke jAne para athavA devoM ke hotaa| zruta sAmAyika kA jaghanya aura utkRSTa aMtara kAla dvArA saMharaNa hone para vahAM sarvavirati sAmAyika pUrvapratipanna ho sakatA hai| mithyA akSarazruta kI apekSA se hai| koI dvIndriya Adi jIva zruta prApta kara mRtyu ke pazcAt pRthvI Adi meM utpanna akarmabhUmi aura sAmAyika hotA hai, vahAM aMtarmuhUrta rahakara punaH dvIndriya Adi meM ""noussappusappiNikAle tisu sammasuttAI // utpanna ho zruta prApta karatA hai, usake aMtarmuhUrta kA aMtara (vibhA 2709) kAla hotA hai / devakUrUttarakUruSa suSamasuSamApratibhAgaH, harivarSa- jo dvIndriya Adi jIva mara kara pRthvI, vanaspati Adi ramyakeSu suSamApratibhAgaH, haimavataraNyavateSu suSamaduHSamA- ekendriya meM punaH punaH utpanna hotA hai aura vahAM anaMtakAla pratibhAgaH......"suSamasuSamApratibhAgAdiSu triSu pratibhAgeSu taka rahatA hai, tatpazcAt dvIndriya Adi meM utpanna ho dve samyaktvazrutasAmAyike jIvaH pratipadyate / __ zruta prApta karatA hai, usakI apekSA anaMtakAla kA utkRSTa (vibhAmavR 2 pR 152) aMtara kahA gayA hai| devakUru-uttarakUru Adi akarmabhUmiyoM meM utsapiNI yaha anaMtakAla asaMkhyAta pudgalaparAvarta jitanA avasarpiNI kAla kA abhAva hotA hai| ataH vahAM kevala zruta aura samyaktva sAmAyika hote haiN| hotA hai| samyak zruta sAmAyika kA aMtara kAla samyaktva kSetra kAla sAmAyika Adi sAmAyika jitanA hI hai| 1. devakuru-utarakuru suSama-suSamA zruta aura samyaktva virahakAla 2. haritarSa-ramyakavarSa suSamA zruta aura samyaktva suyasamma sattayaM khaluvirayAviraIe hoi bArasagaM / 3. haimavata-airaNyavata suSama-duHSamA zruta aura samyaktva viraIe pannarasagaM virahiyakAlo ahorattA // antarakAla zrutasammaktvayoH pratipattivirahakAlaH " jaghanyatakAlamaNaMta ca sue addhApariyaTTao ya desuunno| stvekasamaya:....."dezavirate: "'jaghanyatastu trayaH samayAH AsAyaNabahulANaM ukkosaM aMtaraM hoi / / .... "sarvavirate:....jaghanyatastu samayatrayameva / micchasuyassa vaNassaikAlo sessaamnnnno| (Avani 855 hAva pR 242) hINaM bhiNNamuhuttaM savvesimihegajIvassa / / jisa kAla meM sAmAyika kA pratipattA koI nahIM dvIndriyAdiH kazcit zrutaM labdhvA mRto yaH pRthivyA- hotA, vaha usakA virahakAla hai| diSatpadya tatrAntamahattaM sthitvA punarapi dvIndriyAdiSvAgata: zrata sAmAyika aura samyaktva sAmAyika kI pratipatti zrutaM labhate tasya jaghanyato'ntarmuhUrtamantaraM bhavati / yastu kA virahakAla utkRSTataH sAta ahorAtra, dezavirati dvIndriyAdima'taH pRthivya-'p-tejo-vAyu-vanaspatiSu punaH sAmAyika kA bAraha ahorAtra aura sarvavirati sAmAyika
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika kA pandraha ahorAtra hai / isake pazcAt kisI na kisI jIva ko sAmAyika kI pratipatti avazya hotI hai| zruta sAmAyika aura samyaktva sAmAyika kI pratipatti kA virahakAla jaghanyataH eka samaya tathA dezavirati aura sarvavirati kA virahakAla jaghanyataH tIna samaya hai / : avirahakAla samayaagArINaM AvaliyaasaMkhabhAgamettA u| asamayA carite savvesu jahanna do samayA // ( Avani 854) samyaktva sAmAyika, zruta sAmAyika aura dezavirati sAmAyika ke pratipattA AvalikA ke asaMkhyeya bhAga samayoM taka nirantara eka, do Adi milate haiN| tatpazcAt unakA virahakAla prArambha ho jAtA hai / cAritra sAmAyika ke pratipattA kA avirahakAla ATha samaya taka hotA hai / usa avadhi meM eka, do Adi pratipattA milate haiM, tatpazcAt unakA viraha kAla prAraMbha ho jAtA hai| sAmAyika catuSka kA jaghanyataH avirahakAla do samaya kA hotA hai / bhava sammattadesaviraI paliyassa asaMkhabhAgamettAo / aTTha bhavA u carite anaMtakAlaM ca suyasamae // samyaktva dezaviratimantaH " 'jaghanyatastvekaH' cAritre----jaghanyatastveka eva sAmAnyazrutasAmAyike jaghanyatastvekabhavameva, marudevIva / ( Avani 856 hAvu pR. 242) samyaktva sAmAyika aura dezavirati sAmAyika ke pratipattA kSetrapalyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAza pradeza hote haiM, utkRSTa utane bhava karate haiM tatpazcAt mukta ho jAte haiM tathA jaghanyataH eka bhava karate haiM / cAritra sAmAyika kA pratipattA utkRSTa ATha bhava tathA jaghanyataH eka bhava karatA hai| zruta sAmAyika kA pratipattA utkRSTataH ananta bhava tathA sAmAnyataH jaghanyataH eka bhava karatA hai / jaise - marudevI / AkarSa tiha sahassapuhuttaM sayappuhuttaM ca hoi viraIe / egabhave AgarisA evatiyA hoMti nAyavvA || tinha sahassamasaMkhA sahasapuhutaM ca hoi viraIe / pANabhave AgarA evaiyA hoMti NAyavvA // 696 sAmAyika aura kSetrasparzanA samyaktva, zruta aura dezavirati sAmAyika ke eka bhava meM sahasrapRthaktva AkarSa (2000 se 9000 bAra prApta) 'sakate haiM aura sarvavirati ke zatapRthaktva AkarSa (200 se 900 bAra) ho sakate haiM / samyaktva aura dezavirati sAmAyika ke nAnA bhavoM meM utkRSTataH asaMkhyeya hajAra AkarSa hote haiM / sarvavirati sAmAyika ke nAnA bhavoM meM 2 se 9 hajAra AkarSa hote haiM / zruta sAmAyika ke ananta bhavoM meM ananta AkarSa hote haiM / 8. sAmAyika aura kSetrasparzanA sammattacaraNasahiyA savvaM logaM phuse NiravasesaM / sattaya cobhAge paMca ya suyadesaviraI || ( Avani 859 ) samyaktva sAmAyika aura sarvavirati sAmAyika se sampanna jIva kevalI samudghAta ke samaya sampUrNa loka kA sparza karatA hai| zruta sAmAyika aura sarvavirati sAmAyika se sampanna jIva ilikA gati se anuttara vimAna meM utpanna hotA hai taba vaha loka ke sapta caturdaza (14) bhAga kA sparza karatA hai / samyaktva sAmAyika aura zruta sAmAyika se sampanna jIva chuTTI nArakI meM ilikA gati se utpanna hotA hai taba vaha loka ke paJca caturdaza (14) bhAga kA sparza karatA hai / dezavirati sAmAyika se sampanna jIva yadi ilikA gati se acyuta devaloka meM utpanna hotA hai to vaha paJca cartudaza (14) bhAga kA sparza karatA hai / yadi anya devalokoM meM utpanna hotA hai| to vaha dvicaturdaza (14) Adi bhAgoM kA sparza karatA hai / bhAvasparzanA savvajIvehi suyaM sammacarittAraM savvasiddhehi / bhAgehi asaMkhejjehiM phAsiyA desaviraIo // ( Avani 860 ) sarvajIvaiH sAMvyavahArikarAzyantargataiH sAmAnyazrutaM spRSTaM sarvasiddhAnAM buddhyA'saMkhyeyabhAgIkRtAnAmasaMkhyeyabhAgairbhAgonairdezaviratiH spRSTA asaMkhyeyabhAgena tu na spRSTA, yathA marudevAsvAminyA / ( Avani 860 hAvR pR 242 ) sAmAnya zruta sAmAyika saMvyavahAra rAzi ke saba jIvoM dvArA spRSTa hai / samyaktva sAmAyika aura sarva( Avani 857 858) virati sAmAyika kI pratipatti ke binA koI bhI jIva
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika aura karmasthiti sAmAyika siddha nahIM bana sakatA, ataH ye donoM sAmAyika saba siddhoM yAstu prathamasamyaktvalAbhakAle'ntarakaraNapraviSTasyAdvArA spRSTa hai / saba siddhoM ko buddhi se kalpita asaMkhyeya vasthitAdhyavasAyasya samyaktvAdilabdhayo bhavanti tA bhAgoM meM vibhakta karane para kahA jA sakatA hai ki deza- anAkAropayoge'pi bhavanti na kazcid doSaH / antarakaraNe virati sAmAyika asaMkhyeya bhAga nyUna siddhoM ke dvArA ca vartamAnaH samyaktvazratasAmAyikalAbhasamakAlameva spRSTa hai| koI jIva dezavirati sAmAyika kA sparza kiye kazcidativizuddhatvAd dezaviratim, aparastvativizuddhabinA hI mukta ho jAte haiM / jaise-mrudevii| taratvAt sarvaviratimapi pratipadyate, ityaupazamikasamya6. sAmAyika aura jJAna ktvalAbhakAle'vasthitapariNAmasyAnAkAropayogavatino'pi dosu jugavaM ciya dugaM bhayaNA desaviraie ya caraNe y|| catvAryapi sAmAyikAni bhavanti / ohimmi na desavayaM paDivajjai hoi paDivanno / / (vibhAmavR 2 pR160) desavvayavajja pavano mANase samaMpi ca carittaM / sarvaprathama samyaktva kI prApti ke samaya aMtarakaraNa bhavakevale pavanno puvvaM sammatta-cArittaM // meM praviSTa jIva ke pariNAma avasthita hote haiM / avasthita (vibhA 2728,2729) pariNAma ke kAraNa anAkAra upayoga meM bhI samyaktva * matijJAna aura zrutajJAna meM samyaktva aura zrata sAmA- Adi labdhiyAM prApta ho sakatI haiN| yika kI prApti yugapata hotI hai / dezavirati aura samyaktva aura zruta kI prApti ke sAtha hI pariNAmasarvavirati sAmAyika kI bhajanA hai| vizuddhi ke kAraNa dezavirati aura sarvavirati sAmAyika 0 avadhijJAna meM samyaktva, zruta aura deza virati sAmA- bhI prApta ho sakate haiM / isa prakAra aupazamika samyaktva yika pUrva-pratipanna hote haiN| usameM dezavirati sAmA- prApti ke samaya avasthita pariNAmI jIva anAkAra upayika kI pratipatti nahIM hotI, sarva virati sAmAyika yoga meM bhI cAroM sAmAyika prApta kara sakatA hai| kI pratipatti ho sakatI hai| 0 mana:paryavajJAna meM dezavirati sAmAyika ko chor3akara . 11. sAmAyika aura karmasthiti tIna sAmAyika pUrva pratipanna hote haiN| cAritra aTThaNhaM payaDINaM ukkosaTThiii vaTTamANo u / sAmAyika manaHparyavajJAna ke sAtha bhI prApta ho jIvo na lahai sAmAiyaM cauNhapi egayaraM // sakatA hai| sattaNhaM payaDINaM abhitarao u koDikoDINaM / 0 bhavastha kevalI ke samyaktva aura cAritra sAmAyika kAUNa sAgarANaM jaha lahai cauNhamaNNayaraM / / pUrvapratipanna hote haiN| (Avani 105,106) AThoM karmaprakRtiyoM kI utkRSTa sthiti meM vartamAna 10. sAmAyika aura upayoga jIva sAmAyika catuSTayI meM se eka bhI sAmAyika prApta "sambAo laddhIo jai sAgArovaogabhAvammi / nahIM kara sktaa| iha kahamuvaogaduge labbhai sAmAiyacaukkaM // AyuSya ko chor3akara sAta karmaprakRtiyoM kI sthiti so kira niamo parivaDDhamANapariNAmayaM pai ihaM tu| jaba aMta: koTi-koTi sAgaropama rahatI hai, taba jIva jo'vaTriyapariNAmo labhejja sa labhijja bIe vi|| cAroM meM se koI bhI sAmAyika prApta kara sakatA hai| - (vibhA 2731,2732) ukkosayaTritIe paDivajjate ya Natthi pddivnnnno| yadi sArI labdhiyAM sAkAra upayoga meM hI utpanna ajahaNNamaNukkose paDivajjate ya paDivaNe // hotI haiM taba sAkAra aura anAkAra--donoM meM cAroM . (Avani 817) sAmAyika kI prApti kaise ho sakatI hai ? AyuSya karma ko chor3akara zeSa karmoM kI utkRSTa sAkAra upayoga kI bAta parivardhamAna pariNAmoM kI sthiti meM saMkliSTa pariNAmoM ke kAraNa jIva koI bhI apekSA se kahI gaI hai| avasthita pariNAma kI apekSA sAmAyika prApta nahIM kara sktaa| karmoM kI madhyama sthiti anAkAra upayoga meM bhI cAroM sAmAyika prApta ho sakate hone para hI jIva ke cAroM sAmAyika pUrva pratipanna bhI ho sakate haiM aura prApta bhI ho sakate haiN|
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyika 12. sAmAyika aura saMjJI - asaMjJI bhavasiddhi ya jIvo paDivajjai so cauNhaNNayaraM / Diseho puNa asaNa-mIsae saNNi paDivajje / / ( Avani 813) puNasaddAo saNNI sammasue hojja puvvapaDivanno / mIso bhavatthakAle sammatta caritapaDivanno || ( vibhA 2713) bhavya aura saMjJI jIva cAroM meM se kisI bhI sAmAyika ke pratipattA ho sakate haiN| asaMjJI, nosaMjJInoasaMjJI (siddha) aura abhavya ye tInoM kisI bhI sAmAyika ke pratipattA yA pUrvapratipanna nahIM hote / _referrera sAmAyika se pUrvapratipanna hote haiM, kintu samyaktva varjita tIna sAmAyika saMsArI jIvoM ke hI saMbhava hai / sAmAyikatraya ke sAhacarya ke kAraNa samyaktva sAmAyika ko bhI saMsArI jIvoM se saMbaMdhita mAna kara siddhoM meM usakA niSedha kiyA gayA hai| asaMjJI jIvoM meM bhI sAsvAdana samyagdRSTi kI apekSA samyaktva sAmAyika aura zruta sAmAyika pUrva pratipanna hote haiM / nosaMjJI - noasaMjJI -- bhavastha kevalI samyaktva sAmAyika aura cAritra sAmAyika se pUrvapratipanna hote haiM / (dekheM - vibhAmavR 2 pR 153) AhAraka- paryAptaka AhArao u jIvo paDivajjai so cauNhamaNNayaraM / emeva ya pajjatto sammattasue siyA iyaro | ( Avani 815) goraNNo'NAhArago dugaM so bhavaMtarAlammi / caraNaM selesAisu iyaro tti dugaM apajjatto // (vibhA 2718 ) * AhAraka aura paryAptaka jIva cAroM meM se koI bhI sAmAyika prApta kara sakate haiN| pUrvapratipanna kI apekSA cAroM sAmAyika ho sakate haiM / * antarAlagati ke samaya anAhAraka avasthA meM pUrvapratipanna kI apekSA samyaktva aura zruta do sAmAyika ho sakate haiM / 698 sAmAyika : saMjJI - asaMjJI Adi avasthA meM pUrvapratipanna kI apekSA samyaktva aura cAritra sAmAyika hote haiM / * aparyApta avasthA meM pUrvapratipanna kI apekSA samyaktva aura zruta sAmAyika ho sakate haiM / saMsthAna, saMhanana, avagAhanA savvevi saMThANesu lahai emeva savvasaMghayaNe / ukkosajaNaM vajjiUNa mANaM lahe maNuo // ( Avani 821) sabhI saMsthAnoM aura sahananoM meM pUrvapratipannatA aura prApti kI apekSA cAroM sAmAyika ho sakate haiM / utkRSTa aura jaghanya bhavagAhanA ko chor3akara madhyama avagAhanA vAle garbhaja manuSya meM pUrva pratipannatA aura prApti kI apekSA cAro sAmAyika ho sakate haiM / na jahannogAhaNao pavajjae, doNNi hojja paDivanno / kosogA haNago duhAfva do tinni utirikkho || ( vibhA 2739 ) jaghanya avagAhanA vAle garbhaja manuSya aura tiryaJca kI apekSA prathama do sAmAyika ho sakate haiM / utkRSTa koI bhI sAmAyika prApta nahIM kara sakate / pUrvapratipanna avagAhanA vAle manuSya aura tiryaJca meM pUrvapratipannatA aura prApti kI apekSA prathama do sAmAyika ho sakate haiM / madhyama avagAhanA vAle tiryaJca prathama tIna sAmAyika ke pratipattA ho sakate haiM / AyuSya saMkhejjAU cauro bhayaNA sammasue saMkhavAsANaM / '''' ( vibhA 2727 ) saMkhyeya varSa kI Ayu vAle jIva cAroM hI sAmAyika ke pratipattA ho sakate haiM / asaMkhyeya varSa kI Ayu vAle jIvoM meM samyaktva sAmAyika aura zruta sAmAyika vaikalpika hai / cAra gati usu vigaIsu niyamA sammatta suyassa hoi paDivattI / maNusu hoi viraI virayAviraI ya tiriesu // ( Avani 812 ) nAraka, tiryaMca, manuSya aura deva-ina cAroM gatiyoM meM niyama se samyaktva sAmAyika aura zruta sAmAyika ke * kevalI samudghAta kI anAhAraka avasthA tathA zailezI pratipattA hote haiM / sarvavirati sAmAyika ke pratipattA
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ sAmAyikasUtra sAmAyika manuSya tathA dezavirati sAmAyika ke pratipattA manuSya aura prazasta-aprazasta kSetra tiyaMca-donoM hote haiN| viNayavao viya kayamaMgalassa tadavigdhapAragamaNAya / 13. sAmAyika ke grAhya aura varjanoya nakSatra dejja sukaovaogo khittAIsu supasatthesu // miyasira addA pusse tinni ya puvAI mUlamassesA / / ucchavaNe sAlivaNe parumasare kusumie va vaNasaMDe / hattho cittA ya tahA dasa viddhi karAI nANassa / / gaMbhIra sANuNAe payAhiNajale jiNahare vA / / (vibhA 3408) dijja na u bhagga-jjhAmiya-masANa-sunnAmaNunnagehesu / jJAnavRddhikAraka ina dasa nakSatroM meM sAmAyika grahaNa chAraMgArakkhayArAmejhAIdavvaLesu karanA cAhie (vibhA 3403-3405) 1. mRgazira 6. pUrvASADhA jo vinaya se sampanna hai, apramatta hai, kRtamaMgala hai, use 2 ArdrA 7. mUla apane anuSThAna kA nirvighna pAra pAne ke lie prazasta kSetra 3. puSya 8. azleSA meM zruta Adi sAmAyika pradAna karanA caahie| 4. pUrvAproSThapadA 9. hasta ikSuvana, zAlivana, padmasara, kusumita vanakhaNDa aura 5. pUrvAphAlgunI 10. citraa| aisA jinamandira jo gaMbhIra-drAkSA, candanalatA Adi se saMjhAgayaM ravigayaM viDDeraM saggahaM vilaMbaM vA / AcchAdita ho sAnunAda-pratidhvanita hone vAlA ho rAhahayaM gahabhiNNaM ca vajjae satta nakkhatte / / tathA pradakSiNajala vAlA ho----jahAM jala pradakSiNA karatA (vibhA 3409) huA bahatA ho-ye zruta Adi sAmAyika dene ke sAmAyika grahaNa meM varjanIya sAta nakSatra .. lie prazasta kSetra haiN| 1. saMdhyAgata 5. vilaMbI bhagnabhUmi-khaNDahara, dagdhabhUmi, zmazAna, zUnyagRha, 2. ravigata 6. rAhuhata amanojJa gRha aura kSAra, aMgAra, avaskara, amedhya Adi 3. viDDera 7. grahabhinna / nikRSTa dravyoM se yukta sthAna-ina aprazasta kSetroM meM 4. sagraha sAmAyika kA AdAna-pradAna nahIM karanA caahiye| grAhya aura varjanIya tithiyAM cAuddasi paNNarasiM vajjejjA ami ca navami ca / 14.' chadriM ca cautthi bArasiM ca sesAsu dejjAhi // karemi bhaMte ! sAmAiyaM-savvaM sAvajjaM jogaM pacca (vibhA 3407) kkhAmi, jAvajjIvAe tivihaM tiviheNaM-maNeNaM vAyAe caturdazI, pUrNimA yA amAvasyA, aSTamI, navamI, kAraNaM, na karemi na kAravemi karataM pi annaM na samaNaSaSThI, caturthI aura dvAdazI-ye tithiyAM sAmAyika grahaNa / jANAmi / tassa bhaMte ! paDiskamAmi niMdAmi garihAmi ke lie varjanIya haiN| zeSa tithiyoM-1,2,3,5,7,10, appANaM vosiraami| ___(Ava 1 / 2) 11,13 meM zruta kI vAcanA dI jA sakatI hai| bhagavan ! maiM sAmAyika karatA huuN| maiM jIvana-paryanta grAhya dizAeM samasta pApakArI pravRtti kA, tIna karaNa-mana, vacana puvvAbhimuho uttaramuho va dijjAhavA pddicchejjaa| aura kAyA se tathA tIna yoga-karane, karAne aura anujAe jiNAdao vA disAi jiNaceiyAI vA // modana karane kA pratyAkhyAna karatA hai (vibhA 3406) bhagavana ! atIta meM kie hae pApa kA maiM pratikramaNa sAmAyika dene vAlA yA sAmAyika grahaNa karane karatA hai, AtmasAkSI se usakI nindA karatA hUM, vAlA pUrvAbhimukha ya uttarAbhimukha honA cAhie athavA ApakI sAkSI se usakI gardA karatA haiM aura apane ve donoM usa dizA ke abhimukha hoM, jisa dizA meM jina Apako sapApa pravRttiyoM se pRthak karatA huuN| - Adi vicaraNa kara rahe hoM yA jinacaitya hoN|
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ sidaH 700 sida kA nirvacana 15. sAmAyika kA mahattva rahA hai, kiMtu mithyAtva ko abhI taka prApta tatthajjhayaNaM sAmAiyaM ti samabhAvalakkhaNaM paDhamaM / nahIM huA hai, usakI Atma-vizuddhi / guNasthAna .jaM savvaguNAhAro vomaM piva savvadavvANaM / / kA dUsarA prkaar| (dra. guNasthAna) (vibhA 905) siddha-karmabaMdhana se mukta jIva, paramAtmA / samabhAvalakkhaNaM savvacaraNAdigaNAdhAraM vomaMpiva savvadavANaM savvavisesaladdhINa ya hetubhUtaM pAyaM pAvaaMkusa 1. siddha kA nirvacana dANaM / (anucU pR18) 2. siddhoM kA svarUpa Avazyaka sUtra kA prathama adhyayana hai-saamaayik| 3. siddha maMgala sAmAyika kA lakSaNa hai-samabhAva / jaise AkAza 4. siddha ke ekArthaka saba drabyoM kA AdhAra hai, vaise hI yaha cAritra Adi guNoM 5. siddha ke nikSepa 6. siddhakevalajJAna ke prakAra kA AdhAra hai| yaha saba viziSTa labdhiyoM meM hetubhUta banatA hai| isase pApoM para aMkuza lagatA hai| 7. siddhoM ke prakAra * tIrtha siddha, atIrtha siddha.... ahavA tabbheya cciya sesA jaMdasaNAiyaM tivihaM / * siddha hone ke sthAna na guNo ya nANa-dasaNa-caraNabbhahio jao atthi / / * pratyekabuddha siddha (vibhA 906) (dra. pratyekabuddha) * siddhi kA mArga : sAdhya-siddhi kA krama SaDAvazyaka meM sAmAyika prathama Avazyaka hai| (dra. mokSa) cavizati Adi zeSa pAMca Avazyaka eka apekSA se * karmakSaya kI prakriyA (dra. guNasthAna) sAmAyika ke hI bheda haiN| kyoMki sAmAyika jJAna-darzana * anAdi karmasaMbaMdha kA aMta kaise? (da. karma) cAritra rUpa hai aura caviMzati Adi meM inhIM guNoM kA * siddhigamana ke yogya (dra. bhavya) samAveza hai / jJAna, darzana aura cAritra hI pradhAna guNa haiM / 8. siddhoM ke guNa .."sAmAieNaM sAvajjajogaviraI jnnyi| 9. siddhoM kA sukha (u 299) 10. siddha anAdi sAmAyika se sAvadyayoga-asat pravRtti kI virati 11. siddhoM kI kaDavaM gati hotI hai| 12. sikhoM kI avagAhanA caudaha pUrvo kA sAra 12. siddha hone se pUrva kI avagAhanA saMkhivaNaM saMkhevo so jaM thovakkharaM mahatthaM ca / 14. siddhoM kA saMsthAna sAmAiyaM saMkhevo cohasapUvvatthapiMDo tti / / 15. siddhoM kI avasthiti (vibhA 2796) . siddhoM kA avagAha kSetra aura sparzanA - sAmAyika kA eka nirvacana hai-saMkSepa / isameM akSara / * siddhAlaya (da. ISat-prArabhArA) kama aura artha mahAn hai| saMkSepa meM sAmAyika caudaha 16. parimita kSetra meM anaMta siddha kaise? pUrSoM kA sAra hai / sAsvAdana samyaktva-aupazamika-samyaktva se 1. siddha kA nirvacana girane vAlA jIva jaba mithyAtva ko prApta dIhakAlarayaM jaM tu kammaM se siamaTTahA / hotA hai, taba antarAla kAla meM prApta hone siyaM dhaMtaM ti siddhassa siddhattamuvajAya // vAlA samyaktva / (dra. samyaktva) sitaM baddhaM.."mAtaM"dhyAnAnalena dagdhaM "siddhaH sAsvAdana samyagdRSTi - jo jIva upazama samyaktva (Avani 953 hAva 1 pR.293) se cyuta hokara mithyAtva kI ora agrasara ho sita kA artha hai-baddha aura dhmAta kA artha hai-dagdha
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddha ke nikSepa 701 siddha karanA / jo ATha prakAra kI baddha karmarajoM ko dhyAnAgni siddha ko namaskAra karane se saba pApoMkA nAza se dagdha karatA hai, vaha siddha hai| hotA hai aura yaha sabhI maMgaloM meM dUsarA maMgala hai| 2. siddhoM kA svarUpa (dra. namaskAra; maMgala) arUviNo jIvaghaNA, nANadaMsaNasanniyA / " 4. siddha ke ekArthaka (u 36666) siddhatti a buddhatti apAragayatti a paraMparagayatti / siddha jIva arUpa, saghana (eka-dUsare se saTe hue) ummUkkakammakavayA ajarA amarA asaMgA y|| aura jJAna-darzana meM satata upayukta hote haiN| kammavivego asarIrayAya asarIrayA aNAbAhA / (Avani 987) hoaNabAhanimittaM aveyaNamaNAulo niruo / / siddha ke ATha ekArthaka haiMnIruyattAe ayalo ayalattAe ya sAsao hoi / siddha-kRtakRtya / sAsayabhAvamuvagao avvAbAhaM suhaM lahai / / buddha-sarva jnyaataa| (Avani 747, 748) pAragata-saMsAra-samudra se pAragAmI, tIrNa / siddha karmamukta hote haiM, azarIrI hote haiN| karmaviveka paramparAgata-darzana, jJAna, caraNa kI kramabaddha (karmakSaya) se azarIratA, azarIratA se anAbAdhA, anA sAdhanA ke dvArA mukta hone vaale| bAdhA se asaMvedana, asaMvedana se anAkulatA, anAkulatA se unmukta-karmakavaca-saba karmoM se mukt| arujatA, arujatA se acalatA, acalatA se zAzvatatA ajara- vaya aura bur3hApe se mukta / aura zAzvatatA se avyAbAdha sukha prApta hotA hai| isa amara-mRtyu se mukt| prakAra inameM paraspara kAraNa-kArya bhAva hai| asaMga--saba klezoM se mukta / so'NavarAho vva puNo na bajjhae baMdhakAraNAbhAvA / 5. siddha ke nikSepa jogA ya baMdhaheU na ya te tassAsarIro tti / siddho jo nipphanno jeNa gaNeNa sa ya cohsvigppo| (vibhA 1840) neo nAmAIo oyaNasiddhAio davve / mukta jIva punaH baddha nahIM hotA, kyoMki usameM bandha ke kamme sippe ya vijjAe maMte joge ya Agame / kAraNoM kA abhAva hai / bandha kA kAraNa hai yoga-pravRtti / atthajattAabhippAe tave kammakkhae iya / / vaha mukta jIva meM nahIM hotI, kyoMki unake zarIra nahIM (vibhA 3027, 3028) hotaa| jo jisa guNa se niSpanna hotA hai tathA punaH niSpanna .."sAgAramaNAgAraM lakkhaNameaMtu siddhANaM / / honA nahIM par3atA, vaha usa guNa meM siddha kahalAtA hai| kevalanANavauttA jANaMtI savvabhAvaguNabhAve / pAsaMti savvao khalu kevala diTTIhiNatAhi // siddha ke caudaha prakAra haiM(Avani 977. 976) 1. nAmasiddha-jisakA nAma siddha ho| siddhoM kA lakSaNa hai-sAkAra upayoga aura anAkAra 2. sthApanAsiddha - siddha kI mUrti yA kalAkRti / upayoga / ve kevalajJAnopayukta ho saba padArthoM ke guNa- 3 dravyasiddha-odana Adi dravya paka jAne para unheM paryAyoM ko jAnate haiM aura anaMta kevaladarzana se unheM dekhate siddha huA kahA jAtA hai| haiM / ve jJAnopayoga meM mukta hote haiM isalie yahAM pahale jJAna 4. karmasiddha -karma-bhAravahana, kRSi, vANijya Adi kA ullekha huA hai| pravattiyoM meM dakSa / muni gurutarabhAravAhI hone ke siddhoM ke yugapat do upayoga nahIM hote / (dra. kevalI) kAraNa karmasiddha hote haiN| kahA hai3. siddha maMgala 'jhaMti nAma bhArA te puNa vujhaMti vIsamaMtehiM / siddhANa namukkAro savvapAvapaNAsaNo / sIlabharo voDavo jAvajjIvaM avissaamo|' maMgalANaM ca savvesi bii hoi maMgalaM / / 5. zilpasiddha-jo AcArya dvArA zikSita athavA kisI (Avani 992) grantha dvArA gRhIta viziSTa karma hai, vaha zilpa kaha
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddha 702 lAtA hai ghaTa nirmANa, mUrti nirmANa Adi zilpa haiN| sopAraka nagara kA varddhakI kovakAsa yAMtrika vastuoM ke nirmANa meM dakSa thaa| usane apane yAMtrika kabUtaroM se rAjA ke koSThAgAra se gaMdhazAlI kA apaharaNa kara liyA thA / vaha zilpasiddha varddhakI thA / 6. vidyAsiddha-jo samasta vidyAoM kA cakravartI hai| athavA mahApuruSa dvArA pradatta mahAvidyA kA jJAtA hai vaha vidyAsiddha hai / Arya khapuTa vidyAsiddha AcArya the / unakA eka ziSya bhRgukaccha meM jAkara boddha bana gyaa| vaha AkAzamArga se bAca padArthoM se bhare bhAMDa maMgAne lagA | AcArya ko jJAta huA / ve vahAM gae aura AkAzamArga se Ate hue khAdya bhAMDoM ko bIca meM hI naSTa kara diyaa| eka dina bauddha bhikSu AcArya ko apane maMdira meM le gae aura bole- buddha ke caraNoM meM vaMdanA karo / AcArya khapuTa mUrti ko saMbodhita kara bole- zuddhodanaputra Ao mere caraNoM meM vaMdana kro| mUrti se buddha kI pratikRti nikalI aura AcArya ke caraNoM meM nata ho gii| dvAra para sthita stupa se kahA- tuma bhI vaMdanA karo stUpa AyA, / vandanA kI mudrA meM sthita huaa| AcArya ne kahAuTho, vaha AdhA utthaa| AcArya ne kahA basa / Aja bhI vaha stupa arddhagata sthiti meM hai| 7. maMtra siddha- jisane sabhI prakAra ke maMtra athavA eka mahAmaMtra hastagata kara liyA hai, vaha maMtrasiddha hai / 8. yogasiddha parama Azcarya paidA karane vAle dravyasaMmizraNoM kA jJAtA vajrasvAmI ke mAtula aary| samita yogasiddha the / ve nadI para gae / nadI se mArga mAMgate hue unhoMne nadI meM yaugikadravya kA prakSepa kiyaa| nadI ke donoM taTa simaTa gae / 9. Agamasiddha samasta zruta kA pAragAmI isakA jJAna itanA vizada hotA hai ki svayaMbhUramaNa ke matsya Adi jo ceSTAeM karate haiM, ve sArI jJAta ho jAtI haiN| vaha saMkhyAtIta bhavoM kA kathana kara sakatA hai athavA praznakartA jisa bhava kI bAta jAnanA cAhatA hai, vaha usakA kathana karane meM sakSama hotA hai| 10. arthasiddha rAjagRhavAsI 'mammaNa' seTha ne dhana saMgraha kI tRSNA se abhibhUta hokara ratnamaya dvitIya vRSabha kI pUrti kI, jisakI pUrti rAjagRha ke adhipati mahArAja - siddha kevalajJAna ke prakAra zreNika bhI nahIM kara sakate the| mammaNa arthasiddha yA / 11. yAtrAsiddha sthala, jala tathA AkAza mArgoM meM yatheSTa yAtrA karane meM nipuNa jo bAraha bAra sAdhudrika yAtrA meM apanA kArya saMpanna kara sakuzala lauTa AtA hai tathA anyAnya yAtrI jisase yAtrAsiddhi ke lie maMtraNA karate haiM, vaha yAtrAsiddha hai| tuMDika sAmudrika vyApArI thaa| saikar3oM bAra usake jahAja samudra meM TUTe, parantu vaha hatAza nahIM huA / usane kahA- 'jo jala meM naSTa hotA hai, usakI puna prApti jala meM hI hotI hai|' vaha apanA sAmudrika vyApAra calAtA rhaa| devatA ne usake sAhasa se prasanna hokara usako pracura dhana diyA / devatA ne use vara mAMgane ke lie kahA / tatra vaha vaNik bolA - 'jo merA nAma lekara samudra kA avagAhana kare vaha sakuzala lauTa aae|' devatA ne tathAstu khaa| tuMDika yAtrAsiddha thaa| 12. abhiprAyasiddha abhiprAya arthAt buddhi jisakI | buddhi vistAravatI eka pada ke AdhAra para aneka padoM ko jAnane vAlI, sarvathA nirmala aura sUkSma hotI hai, vaha buddhisiddha hai / jo autpattikI Adi cAra prakAra kI buddhi se saMpanna hotA hai, vaha buddhisiddha hotA hai| 13. tapaH siddha prahArI kI bhAMti bAhya aura Abhyantara tapa meM klAnta nahIM hone vAlA / 14. karmakSaya siddha samasta karmoM kA kSaya karane vAlA arthAt samasta karmakSINa kara siddha hone vAlA / (dekheM Avani927-953 hA 1272-293) 6. siddhakevalajJAna ke prakAra zailezyavasthApayaMgtavattisamaya samAsAditasiddhatvasya tasminneva samaye yat kevalajJAnaM tadanantarasiddha kevalajJAnam / tato dvitIyAdisamaveSvanantAmapyanAgatAddhAM paramparasiddha kevalajJAnam / siddhAnAmevAnantarabhavagatopAdhibhedena paJcadazabhedabhinnatvAt / ( nandIhAvu pR 35 ) siddhoM kA kevalajJAna siddha kevalajJAna kahalAtA hai| usake do bheda haiM 1. anaMtara siddha kevalajJAna / 2. parampara siddhakevalajJAna / (da. kevalajJAna) zaileza avasthA ke anaMtara siddhatva prApta hotA hai, usa kSaNa kA kevalajJAna anaMtara siddhakevalajJAna hai| siddhaavasthA se pUrvavartI bhavasaMbaMdhI upAdhi ke bheda se siddhoM ke paMdraha prakAra haiN| /
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ svayaMbuddhasiddha 703 siddha 7. siddhoM ke prakAra 3. tIrthakarasiddha aNaMtarasisakevalanANaM paNNarasavihaM paNNattaM, taM jahA- risabhAdayo tittha karA, te jamhA titthakaraNAmakammutitthasiddhA atitthasiddhA titthayarasiddhA dayabhAve dvitA titthakarabhAvAto vA siddhA tamhA te atitthayarasiddhA sayaMbuddhasiddhA patteyabuddhasiddhA titthkrsiddhaa| (nandIca pR 26) buddhabohiya siddhA ithiliMgasiddhA purisaliMgasiddhA jinake tIrthaMkara nAmakarma kA udaya hotA hai aura jo napuMsakaliMgasiddhA saliMgasiddhA aNNaliMgasiddhA tIrthakara avasthA meM mukta hote haiM, ve RSabha Adi tIrthakaragihiliMgasiddhA ekasiddhA annegsiddhaa| siddha haiN| (nandI 31) 4. atIrthaMkarasiddha siddha hone kI pUrva avasthA ke AdhAra para anaMtara siddhakevalajJAna ke pandraha prakAra haiM atitthakarA sAmaNNakevaliNo gotamAdi, tammi atitthakarabhAve TritA atitthakarabhAvAto vA siddhA 1. tIrthasiddha 9. puruSaliMgasiddha 2. atIrtha siddha atitthkrsiddhaa| 10. napuMsakaliMgasiddha (nandIcU pR 26) 3. tIthaMkarasiddha 11. svaliMgasiddha ___ atIrthakara kA artha hai sAmAnya kevalI, jaise gautama 4 atIrthaMkarasiddha 12. anyaliMgasiddha aadi| jo sAmAnyakevalI ke rUpa meM mukta hote haiM, ve 5. svayaMbuddhasiddha 13. gRhaliMgasiddha atIrthaMkarasiddha haiN| 6. pratyekabuddhasiddha 14. ekasiddha 5. svayaMbuddhasiddha 7. buddhabodhitasiddha 15. aneksiddh| svayameva buddhA svayaMbuddhA, sataM appaNijja vA jAisara8. strIliMgasiddha NAdikAraNaM paDucca buddhA sataMbuddhA / sphuTataramucyate-- 1. tIrthasiddha bAhyapratyayamantareNa ye pratibuddhAste svyNbuddhaa| je titthe siddhA te titthasiddhA, titthaM ca-cAtuvaNNo (nandIcU pR 26) smnnsNgho| (nandIcU pR 26) jo svayaM hI buddha hokara mukta hote haiM, ve svayaMbuddha____ jo cAturvarNa zramaNasaMgha meM pravajita hokara mukta hote siddha haiN| athavA jinheM bAhya nimitta ke binA apane haiM, ve tIrthasiddha haiN| jAtismaraNa Adi ke kAraNa bodhi prApta hotI hai, ve 2. atIrthasiddha svayaMbuddha haiN| tIrthasyAbhAvo'tIthaM tIrthasyAbhAvazcAnutpAdo'pAntarAle bAhyapratyayamantareNa ye pratibuddhAste sayaMbuddhA / "sayaMvyavacchedo vA tasmin ye siddhAH te'tIrthasiddhAH / tIrthasyA buddhassa bArasaviho'vi uvahi bhavati / puvvAdhItaM se sutaM nutpAde siddhA mrudeviiprbhRtyH| na hi marudevyAdisiddhi bhavati vA Na vaa| jati se Natthi to ligaM niyamA gurugamanakAle tIrthamutpannamAsIt / tIrthasya vyavacchedazcandra saMnihe paDibajjati gacche ya viharati / ahavA puvvaadhiitsuyprbhsvaamisuvidhisvaamypaantraale| tatra ye jAtismaraNA saMbhavo atthi to se liMgaM devatA payacchati gurusaMnihe vA dinA'pavargamavApya siddhAH te tiirthvyvcchedsiddhaaH| paDivajjati / jadi ya egavihAraviharaNajoggo icchA ya se (nandImavR pa 130) to ego ceva viharati / annahA gacche viharati / eyammi atIrtha ke do artha haiM-1. tIrtha kI anutpatti / bhAve ThitA siddhaa| (AvacU 1 pR76) 2. do tIrthaMkaroM ke antarAla kAla meM tIrtha kA vicched| usa samaya mukta hone vAle jIva atIrthasiddha kahalAte haiN| bAhya nimitta ke binA jo pratibuddha hote haiM, ve marudevI mAtA tIrtha sthApanA se pahale hI siddhagati ko svayaMbuddha haiN| svayaMbuddha ke bAraha prakAra kI upadhi hotI prApta ho gii| candraprabhu aura suvidhinAtha ke antarAla hai| unake pUrva adhIta zruta hotA bhI hai aura nahIM bhI kAla meM tIrtha kA viccheda ho gyaa| usa samaya jAti- hotaa| yadi ve anadhItazruta hote haiM to niyamataH guru ke smaraNa Adi ke dvArA saMbuddha ho mukta hone vAle jIva pAsa liMga grahaNa karate haiM aura gaccha meM rahate haiN| jo pUrvaatIrthasiddha khlaaye| adhItazrata hote haiM, unheM devatA liMga pradAna karate haiM athavA
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddha 704 strIligasiddha.. ve guru ke pAsa liMga grahaNa karate haiN| yadi ve ekAkI bhavati / taM tiviha-vedo sarIranivvattI NevacchaMca, iha vihAra ke yogya haiM aura usake icchuka bhI haiM to ekAkI sarIranivvattIe adhikAro, Na veda vcchehiN| tattha vede vihAra karate haiM, anyathA gaccha meM viharaNa karate haiN| isa kAraNaM-jamhA khINavedo jahaNNeNaM aMtomuhattAto ukkoavasthA meM siddha hone vAle svayaMbuddhasiddha kahalAte haiN| seNaM desUNapUSvakoDIto sijjhati, jevacchassa ya aNiyatatta sahatti-svayamAtmanaiva sambuddhaH-samyagavagatatattvaH Nato tamhA Na tehiM ahikaaro| sarIrakAraNaNivattI puNa sahasambuddho, nAnyena pratibodhita ityarthaH, athavA sahasA-- NiyamA vedudayAto NAmakammudayAo ya bhvti| tammi jAtismRtyanantaraM jhagityeva buddhH| (uzAva pa 306) sarIranivvattiliMge ThitA siddhA tato vA siddhA ithiliMga saha kA artha- svayaM aura saMbuddha kA artha- samyaka siddhaa| evaM purisa...."liMgA vi bhaannitvvaa| tattva kA jnyaataa| jo svayaM tattva ko jAnatA hai, kisI (nandIcU pR 27) anya ke dvArA pratibodhita nahIM hai, vaha sahasaMbuddha hai| strIliMga kA artha hai-strI kA liMga yA cihna / yaha isakA vaikalpika artha hai --sahasA saMbuddha arthAt jAtismRti strI kA upalakSaNa hai| liMga ke tIna artha haiM-veda (kAmake anantara zIghra hI saMbuddha hone vaalaa| vikAra), zarIra-racanA aura nepathya (veshbhuussaa)| yahAM te ya duvihA-titthagarA titthagaravatirittA vA / iha zarIra-racanA prAsaMgika hai, veda aura nepathya nhiiN| kSINavairittehiM adhikaaro| (nandIcU pR 26) veda vyakti jaghanya antarmahata aura utkRSTa dezona pUrvakoTi svayaMbuddha ke do prakAra haiM-tIrthakara aura tIrthaMkara se meM avazya siddha ho jAtA hai| nepathya ke sandarbha meM siddhi aniyata hai, isalie yahAM veda aura nepathya kA prasaMga nahIM itara (sAdhu) / prastuta prasaMga meM tIrthaMkara se itara vivakSita hai| zarIra kI AkAraracanA niyamata: vedamohanIya aura zarIra nAmakarma ke udaya se hotI hai| jo strI kI zarIra6. pratyekabuddhasiddha racanA meM mukta hote haiM, ve strIliMgasiddha haiN| jo puruSa kisI eka nimitta se saMbuddha ho mukta hone vaale| kI zarIra-racanA meM mukta hote haiM, ve puruSaliMgasiddha haiN| (dra. pratyekabuddha) ___ sammUcchimAdayo bhavasvabhAvata eva na samyagdarzanAdikaM 7. buddhabodhitasisa yathAvat pratipattuM zaknuvanti, tato na teSAM nirvANasambhavaH, je sataMbuddhehi titthakarAdiehiM bohitA, patteyabuddhehiM striyastu prAguktaprakAreNa yathAvatsamyagdarzanAdiratnatrayabA kavilAdiehi bodhitA te buddhbodhitaa| ahavA buddha- sampadyogyAH, tatastAsAM na nirvANAbhAvaH / api cabodhiehi bodhitA buddhabodhitA, evaM suhammAdiehi bhajaparisarpA dvitIyAmeva pRthivIM yAvad gacchanti, na parata:, jaMbaNAmAdayo bhavaMti / ahavA buddha iti-pratibuddhA, tehiM parapRthivIgamana hetUtathArUpamanovIryapariNatyabhAvAt, tRtIyAM pratibodhitA bUddhabodhitA, prabhavAdibhirAcAryaH / etabhAve ___yAvat pakSiNaH, caturthI catuSpadAH, paJcamImuragAH, atha ca dvitA etAto vA siddhA buddhbodhitsiddhaa| sarve'pyUrdhvamutkarSataH sahasrAraM yAvadgacchanti, tannAdhogati (nandIca pR 26,27) viSaye manovIryapariNativaiSamyadarzanAdarvagatAvapi tadaiSamya jo buddhabodhita hokara mukta hote haiM, ve buddhabodhita- tathA sa sati siddha strIpaMsAmadhogativaiSamye'pi nirvANaM siddha haiN| buddhabodhita ke cAra artha kiye gaye haiM----- samam / (nandImavR pa 133) 1. svayaMbuddha tIrthaMkara Adi ke dvArA bodhi prApta / sammUcchima jIva svabhAva se hI samyaka darzana Adi 2. kapila Adi pratyekabuddha ke dvArA bodhi prApta / kI ArAdhanA nahIM kara sakate, ata: unakA nirvANa 3. sudharmA Adi buddhabodhita ke dvArA bodhi prApta / asaMbhava hai| 4. AcArya ke dvArA pratibuddha prabhava Adi AcArya se striyAM jJAna-darzana-cAritra- isa ratnatrayI kI bodhi prApta / ArAdhanA kara sakatI haiN| ataH unake lie nirvANa 8,9. strIliMgasiddha, puruSaligasiddha asaMbhava nahIM hai| itthIe liMgaM ithiliMga, itthIe uvalakkhaNaM ti vRttaM bhujaparisarpa dUsarI narakabhUmi taka, pakSI tIsarI
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ aneka siddha narakabhUmi taka, catuSpada cauthI narakabhUmi taka aura uraparisarpa pAMcavIM narakabhUmi taka jA sakate haiM, usase Age jAne yogya manovIrya unameM nahIM hotA / Urdhvaloka meM ye saba sahasrAra kalpa taka jA sakate haiN| isase spaSTa hai ki jinake adhogati saMbaMdhI manovIrya kI pariNati meM vaiSamya hai, unake Urdhvagati saMbaMdhI vaiSamya nahIM hai / isI prakAra strI aura puruSa ke adhogati ke saMbaMdha meM jaise vaiSamya hai, vaise nirvANa ke saMbaMdha meM vaiSamya nahIM hai / strI sAtavIM narakabhUmi meM nahIM jAtI, puruSa sAtavIM pRthvI taka jA sakate haiM / kintu strI aura puruSa donoM mukta ho sakate haiN| tIrthakarA api strIliGgasiddhA bhavanti ? bhavantItyAha yata uktaM siddhaprAbhUte - " savvatthovA titthagarIsiddhA, titthagarititthe NotitthasiddhA saMkhejjaguNA, titthagarititthe gotitthagarisiddhAo saMkhejjaguNAo, titthagarititthe NotitthagarasiddhA saMkhejjaguNA / " ( nandI hAvRpa 39 ) kyA tIrthaMkara bhI strIliMgasiddha hote haiM ? isakA sakArAtmaka uttara siddhaprAbhRta meM milatA hai- "strI tIrthaMkara sabase kama hote haiM / unake tIrtha - zAsana kAla meM tIrtha siddha saMkhye guNa, notIrthaMkarI siddha ( sAmAnya kevalI strI) usase saMkhyeya guNa aura notIrthaMkara siddha ( sAmAnya kevalI puruSa ) usase saMkhyeya guNa hote haiM / " tIrthaMkara strI aura puruSa - ina do liMgoM meM hI hote haiM / pratyekabuddha puruSa hI hote haiM / 10. napuMsakala siddha napuMsakeSu vaddhitacipitAdiSu sidhyati / (uzAvR 1653) jo kRtrima napuMsaka ke rUpa meM mukta hote haiM, ve napuMsakaliMgasiddha haiM / 11. svaliMgasiddha davvaliMgaM prati rajoharaNa-muhapotti - paDiggaha- dhAraNaM saliMgaM, etammi davvaliMge TThitA etatAto vA siddhA saliMgasiddhA / ( nandI pR 27 ) svaliGgaM ca muktipathaprasthitAnAM bhAvato'nagAratvAdanagAraliGgameva rajoharaNamukhavastrikAdirUpam / ( uzAvRpa 678 ) siddha jo bhAvataH anagAra haiM aura bAhyataH apane liMga - rajoharaNa, mukhavastrikA, pratigraha Adi muniveza meM mukta hote haiM, ve svaliMgasiddha haiN| 12. anyaliMgasiddha 705 tAvasaparivAyagAdivakkala kA sAyamAdidavvaliMgaTThitA siddhA aNNa liMgasiddhA / (nandI pR 27) jo tApasa, parivrAjaka Adi valkala, kASAya vastra, kamaMDalU Adi dravyaliMga meM siddha hote haiM, ve anyaliMgasiddha haiM / annaliMga siddha kevalaNANaM NAma jaM annaliMgeNa sammattaM paDivannassa kevalaNANaM samuppajjati / samuppattikAlasamayameva kAlaM kareti taM anna liMgasiddha kevalaNANaM bhannati / so ya annaliMgikevalI jati AuyamappaNo aparikkhINaM pAsati tato sAdhuliMgaM ceva paDivajjati / ( AvacU 1 pR76) samyaktva - pratipanna anyaliMgI kevalajJAna prApta karatA hai aura yadi vaha usI kSaNa mukta ho jAtA hai to usakA kevalajJAna anyaliMga siddha kevalajJAna kahalAtA hai| yadi tatkAla usakA AyuSya kSINa nahIM hotA hai to vaha svaliMga - sAdhuveza ko hI svIkAra karatA hai / 13. gRhaliMga siddha sAdi alaMkaraNAdie davvaliMge dvitA siddhA gihiliMga siddhA / ( nandIca pR 27 ) gRhiliGga gRhasthaveSe siddhA marudevIsvAminIvat / (uzAvRpa 678) keza, alaMkAra Adi se yukta dravyaliMga-gRhasthaveza meM jo siddha hote haiM, ve gRhaliMgasiddha haiM / jaise - marudevA / 14. ekasiddha ekkasiddhati - ekammi samae ekko ceva siddho / ( nandIcU pR 27) eka samaya meM eka siddha hotA hai, vaha ekasiddha hai / 15. aneka siddha anegasiddhati - ekammi samae aNege siddhA dugAdi asataM / battIsA aDayAlA saTThI bAvattarI ya bodhavvA / culasItI chaNNautI durahita aTThattarasataM ca // (nandI pR 26, 27)
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddha 706 siddha hone ke sthAna anekasiddha-eka samaya meM aneka jIvoM kA siddha cauruDDhaloe ya duve samudde, honaa| tao jale vIsamahe taheva / eka sAtha eka samaya meM jaghanya do ora utkRSTataH sayaM ca aThThattara tiriyaloe, eka sau ATha siddha ho sakate haiM / samaeNegeNa u sijjhaI / / * yadi eka samaya meM utkRSTa 32 jIva siddha hoM to (u 36 / 51-54) nirantara ATha samaya taka battIsa-battIsa siddha ho dasa napuMsaka, bIsa striyAM aura eka sau ATha puruSa sakate haiM, tatpazcAt avazya virahakAla hotA hai| eka hI kSaNa meM siddha ho sakate haiN| * yadi eka samaya meM utkRSTa 48 kI saMkhyA meM siddha gRhastha veza meM cAra, anyatIrthika veza meM daza aura hoM to nirantara sAta samaya taka itane ho sakate haiN| nigraMtha veza meM eka sau ATha jIva eka hI samaya meM siddha * yadi eka samaya meM utkRSTa 60 jIva siddha hoM to ho sakate haiN| nirantara chaha samaya taka itane ho sakate haiN| utkRSTa avagAhanA meM do, jaghanya avagAhanA meM * yadi eka samaya meM utkRSTa 72 siddha hoM to nirantara cAra aura madhyama avagAhanA meM eka sau ATha jIva eka pAMca samaya taka itane siddha ho sakate haiN| hI kSaNa meM siddha ho sakate haiN| * yadi eka samaya meM utkRSTa 84 siddha hoM to nirantara UMce loka meM cAra, samudra meM do, anya jalAzayoM meM cAra samaya taka itane siddha ho sakate haiN| tIna, nIce loka meM bIsa, tirache loka meM eka sau ATha 0 yadi eka samaya meM utkRSTa 96 jIva siddha hoM to jIva eka hI kSaNa meM siddha ho sakate hai| nirantara tIna samaya taka itane jIva siddha ho sakate tIrthasiddhA eva tIrthakarasiddhAH, atIrthakarasiddhA api * yadi eka samaya meM utkRSTa 102 jIva siddha hoM to tIrthasiddhA vA syuH atIrthasiddhA veti, evaM zeSeSvapi niraMtara do sasaya taka itane jIva siddha ho sakate haiN| ko bhAvanIyamiti, ataH kimebhiH ? iti, atrocyate, ma 0 yadi eka samaya meM utkRSTa 108 jIva siddha hoM to antarbhAva satyapi pUrvabhedadvayAdevottarottarabhedApratipatte. dUsare samaya meM avazya virahakAla hotA haiM usameM ajJAtajJApanArthaM ca bhedAbhidhAnamiti / koI jIva siddha nahIM hotaa| (nandIhAva pR 39) eka samaya meM nirantaratA/avirahakAla tIrthakarasiddha tIrtha meM hI siddha hote haiN| atIrthakara32 siddha 8 samaya taka siddha tIrtha aura tIrthAMtara-donoM meM siddha ho sakate haiN| isa prakAra upayukta pandraha bhedoM kA tIrthasiddha aura atIrthasiddha-ina do bhedoM meM hI antarbhAva ho jAtA hai| aisA hone para bhI ina do bhedoM se hI uttarottara bhedoM kI pratipatti hotI hai| kintu ajJAta kA jJApana karane ke lie ina pandraha bhedoM kA pratipAdana huA hai| 102, siddha hone ke sthAna 108, dasa ceva napuMsesu bIsaM itthiyAsu y| Urdhvaloke merucalikAdau siddhAH |""adholoke'rthaadpurisesu ya aTTasayaM samaeNegeNa sijjhaI // dholaukikagrAmarUpe'pi siddhAH / tiryagloke ca arddhatRtIyacattAri ya gihiliMge, annaliMge daseva ya / dvIpasamudrarUpe / (uzAvR pa 683) saliMgeNa ya aTThasayaM, samaeNegeNa sijmaI // siddha hone ke tIna kSetra haiMukkosogAhaNAe ya, sijhate jugavaM duve / 1. Urdhvaloka-meruparvata kI cUlikA se jIva siddha cattAri jahannAe, javamajha'ThThattaraM sayaM / / hote haiN| |
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddhoM ke guNa 2. adholoka - adholoka ke grAma se jIva siddha hote haiM ( mahAvideha kI do vijaya meru ke rucaka pradezoM se hajAra yojana nIce taka calI jAtI hai / tiryak loka kI sImA nau so yojana hai| usase Age adholoka kI sImA A jAtI hai|) 3. tiryakloka - aDhAI dvIpa samudra pramANa tirache loka meM kahIM se bhI jIva siddha ho sakate haiN| 8. siddhoM ke guNa siddhA: - siddhipadaprAptAsteSAmAdI - prathamakAla evAtizAyino vA guNA: siddhAdiguNA: siddhAtiguNA vA saMsthAnAdiniSedharUpA ekatriMzat / DiseNasaM ThANo ya / gaMdhara saphAsavee paNapaNa dupaTTatihA igatI samakAya saMga ruhA // ahavA kamme Nava darisaNaMmi cattAri Aue paMca Aime aMte / sese do do bhaiyA, khINabhilAveNa igatIsaM // ( uzAvR pa 618 ) siddhoM ke AdiguNa kA artha hai- siddhi pada prApti ke prathama kSaNa meM hone vAle guNa / unakI saMkhyA ikatIsa hai / yaha saMkhyA do prakAra se batAI gaI hai / (ka) ATha karmoM ke kSaya kI niSpatti ke AdhAra para 1. abhinivodhika jJAnAvaraNa kA kSaya 2. zruta jJAnAvaraNa kA kSaya 3. avadhi jJAnAvaraNa kA kSaya 4. manaH paryava jJAnAvaraNa kA kSaya 5. kevala jJAnAvaraNa kA kSaya 6. cakSudarzanAvaraNa kA kSaya 7. acakSu darzanAvaraNa kA kSaya 8. avadhi darzanAvaraNa kA kSaya 9. kevala darzanAvaraNa kA kSaya 10. nidrA kA kSaya 11. nidrA-nidrA kA kSaya 12. pracalA kA kSaya 13. pracalApracalA kA kSaya 14. styAnaddhi kA kSaya 15. sAtAvedanIya kA kSaya 16. asAtAvedanIya kA kSaya 17. darzanamohanIya kA kSaya 707 18. cAritramohanIya kA kSaya 19. nairayika AyuSya kA kSaya 20 tiryaMca AyuSya kA kSaya 21. manuSya AyuSya kA kSaya 22. deva AyuSya kA kSaya 23. ucca gotra kA kSaya 24. nIca gotra kA kSaya 25. zubha nAma kA kSaya 26. azubha nAma kA kSaya 27. dAnAntarAya kA kSaya 28. lAbhAntarAya kA kSaya 29. bhogAntarAya kA kSaya 30. upabhogAntarAya kA kSaya 31. vIryAntarAya kA kSaya (kha) saMsthAna Adi ke niSedha ke AdhAra para pAMca saMsthAna - 1. dIrgha hrasva 2. vRtta 3. tyasra 4. caturasra aura 5. parimaMDala se rahita / pAMca varNa - 6. kRSNa 7. nIla 8. lohita 9 hAridra aura 10. zukla varNa se rahita / siddha do gaMdha - 11. surabhi gaMdha aura 12. durabhi gaMdha se rahita / pAMca rasa- 13. tikta 14. kaTuka 15. kaSAya 16. amla 10. madhura rasa se rahita / ATha sparza - 10. karkaza 19. mRdu 20. laghu 21. guru 22. zIta 23. uSNa 24, snigdha 25. rUkSa sparza se rahita / tIna veda- 26. strIveda 27 puruSaveda 28. napuMsakaveda se rahita / 29. azarIrI 30 asaMga 31 ajanmA / na puNo tassa pasUI bIyAbhAvAdihaM kurasseva / bIyaM ca tassa kammaM na ya tassa tayaM tao nicco / / ( vibhA 1841 ) jaise bIja ke abhAva meM aMkura utpanna nahIM hotA, vaise hI karmarUpI bIja ke abhAva meM mukta jIvoM kA punaH saMsAra meM Agamana nahIM hotA, isalie muktAtmA nitya hotA hai / 6. siddhoM kA sukha ...''aulaM suhaM saMpattA, uvamA jassa natthi u // (36/66)
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddha siddhoM ko vaisA sukha prApta hotA hai, jisake lie saMsAra meM koI upamA nahIM hai / navi atthi mANusaNaM taM sukkhaM neva jaM siddhANaM sukkhaM avvAbAhaM suragaNasuhaM sammattaM na ya pAvai savvadevANaM / uvagANaM // savvaddhApiDiaM anaMtaguNaM / muttisuhaMDaNaMtAhivi vaggavaggUhi || ( Avani 980,981) siddhoM ko jaisA avyAbAgha sukha prApta hai vaisA sukha sabhI devoM aura manuSyoM ko prApta nahIM hai / devatAoM ke yadi tInoM kAla ke samasta sukha ko piMDIbhUta kara liyA jAe to bhI vaha mokSasukha ke anantaveM bhAga jitanA bhI nahIM hai / jaha nAma koI miccho nagaraguNe bahuvihe na caei parikaheuM uvamAi tahi 708 viANato / asaMtIe // ( Avani 953 ) eka mleccha nagara meM gayA aura rAja- prAsAda meM kucha dina rhaa| phira vaha apanI bastI meM A gayA / svajanoM ne 'pUchA- nagara kaisA thA ? rAjaprAsAda kaisA thA ? usane kahA- maiM vahAM kI vipula sukhasuvidhAoM ko jAnatA hUM, kiMtu mere pAsa aise zabda yA aisI upamA nahIM hai, jisase kucha batA sakUM / isI prakAra mokSa kA sukha anupama hai / 10. siddha anAdi haiN| bhavao siddho tti maI teNAimasiddhasaMbhavo jutto / kalANAittaNao, paDhamasarIraM va tadajuttaM // ( vibhA 1859 ) saMsAra se mukta AtmA hI siddha hotI hai / ataH koI Adisiddha honA caahie| kintu siddha anAdi haiN| vaise to pratyeka zarIra aura dinarAta kI bhI kintu kAla anAdi hone se zarIra yA dina ko nahIM jAnA jA sktaa| isI prakAra nahIM jAnA jA sakatA / kAla anAdi hone anAdi haiM / egateNa sAIyA, aNAIyA, apajjavasiyA vi ya / apajjavasiyA viya // ( u 36 65 ) eka-eka kI apekSA se siddha sAdi-ananta aura bahutva kI apekSA se anAdi-ananta haiM / Adi hotI hai| rAta kI Adi Adisiddha bhI se siddha bhI siddhoM kI Urdhvagati 11. siddhoM kI Urdhvagati .....ujjuseDhipatte aphusamANagaI uDDhaM egasama evaM aviggaNaM tattha gantA sAgArovautte sijjhai bujjhai muccai parinivvAei savvadukkhANamaMta karei / ( u 29/74) jIva mokSa sthAna meM pahuMca sAkAropayoga (jJAnapravRtti kAla ) meM siddha hotA hai, prazAnta hotA hai, mukta hotA hai, parinirvRta hotA hai aura saba duHkhoM kA anta karatA hai / siddha hone se pUrva vaha RjuzreNI ( AkAzapradezoM kI sIdhI paMkti) se gati karatA hai / usakI gati aspRzad ( madhyavartI AkAza pradezoM kA sparza kie binA ) tathA Upara kI ora hotI hai| vaha eka samaya kI hotI hai-- Rju hotI hai / riuseDhIpaDivanno samayapaesaMtaraM aphusamANo / egasamaeNa sijjhai aha sAgArovautto so // ( vibhA 3088 ) siddha hone vAle jIva sAkAropayogayukta aura Rju zreNIpratipanna hote haiM / ve aspRzadgati se eka samaya meM siddhagati ko prApta kara lete haiM / ve samayAntara aura pradezAntara - avagADha pradezoM ke atirikta AkAzapradezoM kA sparza nahIM karate / uDDhagaiheuu cciya nAhI tiriyagamaNaM navAcalayA / savisesapaccayAbhAvao ya savvannumayao ya // (vibhA 3153 ) mukta AtmA kA svabhAva hai - Urdhvagati karanA / na vaha yahIM acala rahatI hai, na nIcI gati karatI hai, na tirachI pUrvI Adi karmoM kA abhAva hai / gati karatI hai, kyoMki usameM vizeSa nimitta - narakAnu lAua eraMDaphale aggI dhUme usU dhaNuvimukke | as gauogeNaM evaM siddhANa vi gaIo // ( Avani 957 ) jaha millevAvagamAdalAbuNo'vassameva gaibhAvo / '''' taha kammale vigame gaibhAvo'vassameva siddhassa / '''' jaha vA kulAlacakkaM kiriyAheuvirame vi sakkiriyaM / pubvappaogao cciya taha kiriyA muccamANassa || ( vibhA 3142 - 3150 ) uDgaitti ahuNA agurulahuttA sabhAvauDDhagaI / diTThatalA ueNaM eraMDaphalAiehiM ca "I (dabhA 53 )
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddha hone se pUrva kI avagAhanA 709 siddha jaise eka tumbA, jisa para miTTI ke ATha lepa lage egA ya hoi rayaNI advaiva ya aMgulAi saahiiaa| hue haiM, pAnI meM DUba jAtA hai| eka-eka lepa ke haTa jAne esA khalu siddhANaM jahannaogAhaNA bhnniaa|| se nirlepa banA huA tumbA jala-tala se Urdhvagati kara jala (Avani 971-973) para tairane lagatA hai, vaise hI ATha prakAra ke karmalepa se siddhoM kI utkRSTa avagAhanA tIna sau tetIsa dhanuSya mUkta AtmA kI niHsaMgatA ke kAraNa Udhrvagati hotI hai| aura dhanaSya kA tIsarA bhAga (1 hAtha, aMgala), madhyama vanta se TTane para eraMDa kI phalI gati karatI hai tathA avagAhanA cAra hAtha solaha aMgula tathA jaghanya avagAhanA agni aura dhUma-inakI svabhAva se hI Urdhva gati hotI eka hAtha ATha aMgula kI hotI hai| hai / dhanuSa se chuTe hue bANa aura kulAlacakra kI pUrvaprayoga ke kAraNa gati hotI hai| isI prakAra mukta AtmA kI 13. siddha hone se pUrva kI avagAhanA agurulaghutva, pUrvaprayoga tathA svabhAva ke kAraNa Urdhva gati jeTThA u paMcasayadhaNussa majjhA ya stthtthss| hotI hai| dehattibhAgahINA jahanniyA jA bihatthassa / / ki siddhAlayaparao na gaI dhmmtthikaayvirhaao| kaha marudevImANaM nAbhIo jeNa kiMcidraNA saa| so gaiuvaggahakaro, logammi jamatthi nAloe / to kira paMcasaya cciya ahavA saMkoyao siddhaa|| (vibhA 1850) sattUsiesu siddhI jahannao kahamihaM bihatthesu / mukta jIva lokAna meM rahate haiN| siddhAlaya se pare so kira titthayaresu sesANaM sijhamANANaM / / aloka meM unakI gati nahIM hotI, kyoMki aloka meM gati te puNa hojja bihatthA kummAputtAdao jahanneNaM / upagrahakArI dharmAstikAya nahIM hai| anne saMvaTriyasattahatthasiddhassa hINa tti / / 12. siddhoM ko avagAhanA bAhullAo suttammi satta paMca ya jahannamukkosaM / iharA hINabbhahiyaM hojjaMgula-dhaNupuhattehiM / / usseho jassa jo hoi, bhavammi carimammi u / accherayAiM kiMci vi sAmannasUe na desi savvaM / tibhAgahINA tatto ya, siddhANogAhaNA bhave // hojja va aNibaddhaM ciya paMcasayAesavayaNaM va / / (u 36 / 64) (vibhA 3166-3171) antima bhava meM jisakI jitanI UMcAI hotI hai, usase tribhAgahIna (eka tihAI kama) avagAhanA siddha siddha hone vAle jIvoM kI utkRSTa avagAhanA pAMca hone vAle jIva kI hotI hai| sau dhanuSa, madhyama avagAhanA sAta hAtha aura jaghanya dehattibhAgo susiraM tappUraNao tibhAgahINo tti / avagAhanA do hAtha hotI hai| deha ke vibhAga nyUna hone so joganirohe cciya jAo siddho vi tdvttho|| ke kAraNa siddhoM kI utkRSTa avagAhanA tIna sau taitIsa (vibhA 3163) dhanuSa eka hAtha ATha agula, madhyama avagAhanA cAra hAtha mukta hone vAlA jIva apane zarIra kI avagAhanA kA ATha aMgula aura jaghanya avagAhanA eka hAtha ATha aMguna tIsarA bhAga jo polA hotA hai, use jIvapradezoM se parita hotI hai| kara detA hai aura taba siddha avasthA kI avagAhanA eka siddhAvasthA meM marudevI kI tIna sau tetIsa dhanuSa kI tihAI bhAga kama ho jAtI hai-zeSa do bhAga jitanI avagAhanA kaise hogI ? nAbhi kulakara kI avamAhanA avagAhanA raha jAtI hai / yaha kriyA kAyayoga-nirodha ke pAMca sau paccIsa dhanuSa thI aura utanI hI avagAhanA antarAla meM hI niSpanna hotI hai / marudevI kI thii| isakA tribhAga nyUna karane para siddhAtinni sayA tittIsA dhaNuttibhAgo ahoi boddhvvo| vasthA meM marudevI kI avagAhanA sADhe tIna sau dhanuSa honI esA khalu siddhANaM ukkosogAhaNA bhaNiA // cAhiye / isake samAdhAna meM kahA gayA hai ki nAbhi kulacattAri a rayaNIo rayaNitibhAgRNiA ya boddhavvA / kara kI apekSA marudevI kI avagAhanA kiMcit nyUna thii| esA khalU siddhANaM majjhimaogAhaNA bhnniaa|| ataH pAMca sau dhanUSa mAnanI caahiye|
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddha 71. siddhoM kI avasthiti 2. utkRSTa-pAMca sau dhanuSa / / 3. madhyama---do hAtha se adhika aura pAMca sau dhanuSa se km| athavA marudevI siddhi ke samaya hAthI para ArUr3ha thI, usake aMga saMkucita the, isalie uparyukta avagAhanA kA kathana samIcIna hai| siddhAMta (ovAiyaM sUtra 195) meM siddha hone vAle jIvoM kI jaghanya avagAhanA sAta hAtha pratipAdita hai, phira yahAM do hAtha kI jaghanya avagAhanA kA kathana kaise ? siddhAMta meM sAta hAtha kI avagAhanA kA nirdeza zramaNa mahAvIra Adi tIrthaMkara kI apekSA se hai| jaghanya do hAtha kI avagAhanA kA nirdeza sAmAnya kevaliyoM kI apekSA se hai / jaise-rAjakumAra kUrmAputra / (kUrmAputra apane pUrvabhava meM 'durlabha' nAma kA rAjakumAra thaa| vaha khelate samaya anya kumAroM ko bAMdhakara geMda kI bhAMti AkAza meM uchAla kara pramudita hotA thaa| ataH karmabaMdha ke kAraNa isa janma meM usakI janmajAta avagAhanA do hAtha kI hii| usane ghara meM rahate kaivalya prApta kiyA aura phira usa alpatama avagAhanA meM siddha, buddha, mukta huaa)| anya AcAryoM kA abhimata hai-jaghanya sAta hAtha kI avagAhanA vAlA bhI yaMtrapIlana Adi kAraNoM se saMvartitasaMkucita ho jAtA hai, usakI apekSA se do hAtha kI avagAhanA kA pratipAdana huA hai| athavA sUtra meM jo jaghanya aura utkRSTa avagAhanA kA nirdeza hai, vaha bahulatA kI apekSA se hai| anyathA siddha hone vAle jIvoM kI kAdAcitka jaghanya avagAhanA aMgulapRthaktva (do se nau aMgula) aura utkRSTa avagAhanA dhanuSapRthaktva yA isase bhI nyUna-adhika ho sakatI hai| isalie karmAputra ora marudevI kI avagAhanA meM koI vipratipatti nahIM hai| jaise pAMca so Adezavacana sUtra meM pratipAdita nahIM haiM, vaise hI kucha vismayabodhaka tathyoM kA bhI sAmAnya zrata meM Akalana nahIM hai| utkRSTAvagAhanA paJcadhanuHzatapramANA tasyAM siddhAH jaghanyAvagAhanAyAM dvihastamAnazarIrarUpAyAM siddhA: madhyamAvagAhanAyAM ca uktarUpotkRSTajaghanyAvagAhanAntarAlavattinyAM siddhaaH| (uzAvR pa 683) siddha hone se pUrva jIva kI avagAhanA tIna prakAra kI ho sakatI hai1. jaghanya-do hAtha / 14. siddhoM kA saMsthAna jaM saMThANaM tu ihaM bhavaM cayaMtassa caramasamayaMmi / AsI a paesaghaNaM taM saMThANaM tahiM tassa / / (Avani 969) susiraparipUraNAo puvvaagaarnhaavvtthaao| saMThANamaNitthaMthaM jaM bhaNiyaM aNiyayAgAraM / / etto cciya paDiseho siddhAiguNesu dIhayAINaM / jamaNitthaMthaM puvAgArAvekkhAe nAbhAvo / nAmuttassAgAro vinnANasseva na kuMbhanabhaso vva / diTro pariNAmavao neyAgAraM ca vinnANaM / / (vibhA 3172-3174) siddhoM kA saMsthAna anitthaMstha- aniyata AkAra vAlA hotA hai| siddha hone se pUrva deha ke zuSira bhAga AtmapradezoM se pUrita hone se saghana ho jAte haiM, unakA AkAra pUrvavat vyavasthApita nahIM rhtaa| isa pUrva AkAra kI apekSA se hI siddhoM kA saMsthAna batAyA gayA hai, anyathA siddha amUrta haiM, unameM dIrghatA, hrasvatA Adi mUrta guNoM kA vyapadeza nahIM ho sktaa| vijJAna kI taraha amUrta kA AkAra nahIM hotAyaha ApekSika kathana hai| jo pariNAmI hotA hai, usa amUrta kA bhI AkAra hotA hai / jaise-ghaTaparicchinna AkAza ghaTAkAra hotA hai| siddha jIva pariNAmI hai, ataH anantara bhavika zarIra se paricchinna usa siddha jIva kA bhI upAdhimAtra se Akara hotA hai| vijJAna bhI jJeyAkAra hotA hai| anyathA nIlajJAna se pIta Adi samagra vastujJAna kA prasaMga A jAtA hai| 15. siddhoM ko avasthiti kahiM paDihayA siddhA? kahiM siddhA paiTThiyA ? | kahiM boMdi caittANaM ? kattha gaMtUNa sijjhaI ? / / aloe paDihayA siddhA, loyagge ya paiTThiyA / ihaM boMdi caittANaM, tattha gaMtaNa sijhaI // (u 36.55,56) siddha kahAM rukate haiM ? kahAM sthita hote haiM ? kahAM zarIra ko chor3ate haiM ? aura kahAM jAkara siddha hote haiM ?
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ siddha 711 siddha aloka se pratihata hote haiN| ve loka ke agrabhAga meM anaMta jJAna pratyeka dravya ko jAnatA hai| eka nartakI ko pratiSThita hote haiM, manuSyaloka meM zarIra ko chor3ate haiM hajAroM AMkheM dekhatI haiN| eka choTe se kakSa meM aneka aura loka ke agrabhAga meM jAkara siddha hote haiN| dIpakoM kA prakAza samA jAtA hai| jaba aneka mUrta pradIpoM uttANauvva pAsillauvva ahavA nisannao ceva / kI prabhA bhI sImita kSetra meM samA jAtI hai to anaMta jo jaha karei kAlaM so taha uvavajjae siddho|| amUrta AtmAoM kA sImita kSetra meM avagAha kyoM nahIM (Avani 967) ho sakatA ? uttAnazayana, pArzvataHzayana, niSIdana athavA ardhAvanata sthAna Adi jisa avasthiti meM jIva mukta hote haiM, supArzva-sAtaveM tiirthNkr| (dra. tIrthakara) usI avasthiti meM unakA lokAgra meM avasthAna hotA sumati- pAMcaveM tiirthNkr| (dra. tIrthaMkara) suvidhi-nauveM tIrthaMkara / inakA apara nAma siddhoM kA avagAhakSetra aura sparzanA puSpadanta hai| (dra. tIrthaMkara) IsIpabbhArAe sIAe joaNaMmi jo koso| sUkSmasaMparAya guNasthAna-jisake kevala sUkSma kosassa ya chabbhAe siddhANogAhaNA bhaNiA / / lobhAMza zeSa rahatA hai, tinni sayA tittIsA dhaNattibhAgo a koschbbhaao| usakI aatm-vishuddhi| jaM paramogAho'yaM to te kosassa chabbhAe // dasavAM guNasthAna / (Avani 965, 966) * (dra. guNasthAna) sItA nAma kI ISat-prAgbhArA pRthvI se eka yojana sUkSmasaMparAya cAritra-dazaveM guNasthAna meM hone Upara loka kA anta hai / usa yojana ke uparivartI kosa vAlA caaritr| ke chaThe bhAga meM siddhoM kI avagAhanA hotI hai, kyoMki (dra. cAritra) unakI utkRSTa avagAhanA tIna sau taitIsa dhanuSa eka sUtra-dRSTivAda kA dUsarA bheda / isameM RjusUtra, hAtha ATha aMgula hai aura vaha kosa kA chaThA bhAga hai| pariNatApariNata, bahubhaMgika Adi bAIsa ....annunnasamogADhA puTThA savve a logate / sUtra pratipAdita haiN| (dra. dRSTivAda) phusai aNaMte siddhe savvapaesehi niamaso siddho / ..... sUtra-kapAsa Adi se utpanna suut| (Avani 975,976) suyaM paMcavihaM paNNattaM, taM jahA-aMDayaM boMDayaM kIDayaM saba siddha acintya pariNamana ke kAraNa paraspara vAlayaM vakkayaM |""aNddyN-hNsgbbhaai|"boNddyN phalihasamavagADha haiM-jahAM eka siddha hai, vahAM anaMta siddha haiN| pratyeka siddha apane asaMkhyeya AtmapradezoM se anaMta siddhoM mAi |""kiiddyN paMcavihaM paNNattaM, taM jahA-paTTe malae kA sparza karatA hai / saba siddha lokAnta kA sparza karate aMsue cINaMsue kimirAge / "" vAlayaM paMcavihaM paNNattaM, taM jahA- uNNie uTTie miyalomie kutave kiTTise / " vakkayaM snnmaai| (anu 40-45) 16. parimita kSetra meM anaMta siddha kaise ? sUta ke pAMca prakAra haiMparimiyadese'NatA kiha mAyA muuttivirhiyttaao| 1. aNDaja-haMsagarbha Adi se utpanna sUta / - va nANA diTIo vegarUvammi|| 2. boMDaja-kapAsa Adi se utpanna sata / muttimayAmavi ya samANadesayA dIsae paIvANaM / 3. kITaja-isake pAMca prakAra haiM--paTTa, malaya, aMzuka, gammai paramANUNa ya muttivimukkesu kA saMkA? // cInAMzuka aura kRmiraag| (vibhA 1860, 3182) 4. bAlaja-isake pAMca prakAra haiM Una kA sUta, parimita siddhikSetra meM anaMta siddhoM kA avagAhana auSTrika sUta, magaroma kA sata, cahe ke roma kaise saMbhava hai? siddha amUrta haiM isalie parimita kSetra sUta aura mizrita bAloM se banA huA sUta / meM bhI anaMta siddha raha sakate haiN| jaise-anaMta siddhoM kA 5. valkaja-saNa Adi se utpanna sUta /
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 sUtra (sUta) bAlaja sUta aMDaja sUta 2. malaya malayadeza meM nirmita sUta malayasUta aMDAjjAtaM aMDaja taM ca haMsagabbha, aMDamiti kosi- kahalAtA hai| kArako sagabho bhaNNAti so pakkhI so taM pataMgo tassa 3.4. aMzaka, cInAMzaka-bhArata Adi dezoM meM hone gambho, evaM caDayasuttaM haMsagambhaM bhaNNati / (anuca pR15) vAlA sUkSma sUta aMzuka aura cIna deza meM banA huA sUkSma ___ aNDa kA artha hai-kozI (khola) kA nirmANa sUta cInAMzuka kahalAtA hai| karane vAlA kITa / usase utpanna hone vAlA sUta 5. kRmirAga-kamaciyA raMga kA sUtra / isa sUtra nirmANa aNDaja-haMsagarbha kahalAtA hai| haMsa kA artha hai-pataMgA, kI prakriyA meM batAyA gayA ki manuSya kA rakta nikAlakara yaha caturindriya jIva vizeSa hotA hai| usake garbha se usameM koI rAsAyanika padArtha milAkara eka pAtra meM athavA kozikA se nikalane vAlA sUta aNDaja hotA hai| rakha diyA jAtA hai| usa rakta meM kRmi utpanna hokara dezI bhASA meM ise caTakasUta bhI kahA jAtA hai| ve havA kI khoja meM pAtra ke chedoM se bAhara nikalate haiN| Asa-pAsa ghUmate samaya unake mukha se lAra TapakatI hai, kITaja sUta usase sUtra bana jAtA hai|| aranne vaNaNiguMjaTThANe maMsaM cIDa vA AmisaM puMjesu kucha mAnate haiM ki rakta meM utpanna kRmiyoM ko usI Thavijjai, tesiM pujANa pAsao NiNNuNNatA saMtarA bahave rakta meM malA jAtA hai| unake kholoM ko nikAlakara usa khIlayA bhUmIe uddhA NihoDijjati, tattha vaNaMtarAto rasa meM kucha padArtha milAkara vastra ko raMgA jAtA hai, padaMgakIDA AgacchaMti, taM taM maMsacIDAiyaM AmisaM caraMtA vahI kRmirAga hai| ito tato kIlaMtaresu saMcaraMtA lAlaM muyaMti, esa ptttto| bAlaja sUta malayavisayuppaNNo malayapaTTo bhaNNati / / cINavisayabahimuppaNNo asupaTTo cINavisayuppaNNo miehito lahutarA mRgAkRtayo bRhatpicchA tesi lomA miyalomA / kutavo uMduraromesu / uNNitAdINaM avaghADo ciinnNsuyptttto| ___maNuyAdirahiraM ghettuM kiNAvi jogeNa juttaM bhAyaNa kiTTisamahavA etesiM dugAdisaMyogajaM kiTTisaM / saMpuDaMmi tavijjati, tattha kimI uppajjati, te vAtAbhi (anucU pa 15) lAsiNo chiddaniggatA ito tato ya AsaNNaM bhamaMti, tesi 1. mRgaroma-mRga kI AkRti vAle, bar3I pUMcha vAle NIhAralAlA kimirAgapado bhaNNati, so sapariNAmaM ATavika jIvoM ke romoM se niSpanna sUta ko mRgaroma raMgaraMgito ceva bhavati / aNNe bhaNaMti-jahA ruhire uppannA kahA jAtA hai| kimito tattheva malettA kosaTeM uttArettA tattha rase kiMpi 2. kautava-cUhe ke roma se banA haA sUta kautava jogaM pakkhivittA vatthaM rayaM ti so kimirAgo bhaNNati / kahalAtA hai| (anucU pR 15) 3. kiTTisa Una, mRgaroma Adi kA sUta banAne ke bAda jo kacarA bacatA hai, usase nirmita sUta kiTrisa 1. paTTa sUta kahalAtA hai| athavA Una, UMTa ke roma, mRgaroma aura vananikuJja meM kisI sthAna para mAMsa ke Tukar3e cUhoM ke roma-inameM se do-tIna ke mizraNa se jo sUta rakha die jAte haiN| unake Asa-pAsa thoDI-thoDI dUrI para ' Upara-nIce kIla gAr3a die jAte haiN| vana meM ghUmate hue banatA hai, vaha kiTTisa kahalAtA hai| pataMgakITa mAMsa kI gaMdha pAkara vahAM pahuMcate haiN| mAMsa sUtrakRtAMga-aMgapraviSTa Agama / dasarA aMga / khAne ke lie ve kIloM ke bIca meM idhara-udhara ghUmate haiN| (da. aMgapraviSTa) usa samaya unake mukha se lAra kA srAva hotA hai jo kIloM para cipaka jAtA hai| usa lAlA se nirmita sUtra paTTasUtra kahalAtA hai|
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturviMzatistava stava stuti - bhaktipUrvaka guNotkIrtana / 1. stava stuti kA artha 2. catuvizatistava 3. mahAvIrastuti 4. zakrastuti saMghastuti 5. stava ke prakAra * 6. stuti ke prakAra 7. stava stuti ke pariNAma ( bra. saMgha ) 1. stava stuti kA artha stutaya: - ekAdisapta stavA -- devendrastavAdayaH / zlokAntAH / ' egadugatisilogA ( thuio) annesi jAva huMti satteva / devidatthavamAI teNa paraM zruttayA hoMti / ' ( uzAvR pa 581 ) devendrastava Adi stava haiN| eka, do yAvat sAta zloka vAlI utkIrttanA stuti kahalAtI hai / eka, do yA tIna zloka vAle guNotkIrttana ko stuti aura tIna se adhika zloka vAle guNotkIrtana ko stava kahA jAtA hai / kucha AcArya sAta zloka taka ke arati ko stuti mAnate haiM / 2. catuvizatistava logassa ujjoyagare, arihaMte kittaissaM, usabhamajayaM ca vaMde, saMbhavamabhinaMdaNaM ca sumaI ca / paumapahaM supAsaM, jiNaM ca caMdappahaM vaMde // suvihiM ca puSpadaMtaM, sIala sijjaMsa vAsupujjaM ca / vimalamaNataM ca jiNaM, dhammaM saMti ca vaMdAmi // kuMthuM araM ca malla, vaMde muNisuvvayaM namijiNaM ca / vaMdAmi riTThanemi, pAsaM taha vaddhamANaM ca // evaM mae abhithuA, vihaya- rayamalA pahINa - jaramaraNA / cauvIsaMpi jiNavarA, titthayarA me pasIyaMtu // kittiya vaMdiya mae, jee logassa uttamA siddhA / Arogga- bohilAbhaM samAhivaramuttamaM ditu // caMdesu nimmalayarA, Aiccesu ahiyaM payAsayarA / sAgaravaragaMbhIrA, siddhA siddhi mama disaMtu // ( Ava 211 ) dhammatitthayare jiNe / cauvIsaMpi kevalI // stava stuti jo loka meM prakAza karane vAle, dharmatIrtha ke pravartaka, jinezvaraM aura arhat haiM, maiM una cauvIsa kebaliyoM kA kIrtana kruuNgaa| maiM RSabha, ajita, saMbhava, abhinaMdana, sumati, padmaprabha, supArzva candraprabha, suvidhi ( puSpadaMta), zItala, zreyAMsa, vAsupUjya, vimala, anaMta, dharma, zAMti, kuMthu, ara, malli, munisuvrata, nami, ariSTanemi, pArzva aura varddhamAna ko vaMdana karatA hUM / isa prakAra jinakI maiMne stuti kI hai, jo karma-rajamala se mukta haiM, jo jarA aura maraNa se mukta haiM, ve cauvIsa jinezvara tIrthaMkara mujha para prasanna hoM / maiMne jinakA kIrtana, vandana kiyA hai, ve loka meM uttama siddha bhagavAn mujhe Arogya, bodhi-lAbha aura uttama samAdhi deM / 713 jo candramAoM se bhI nirmalatara, sUryoM se bhI adhika prakAza karane vAle aura samudra ke samAna gaMbhIra haiM, ve siddha bhagavAn mujhe siddhi deM / fafe after vasohiNimittaM puNa bodhilAbhatthaM ca kammakhavaNatthaM ca titthagarANamukkittaNA katA / ( anucU pR 18 ) hai Avazyaka ke chaha vibhAga haiM / unameM dUsarA vibhAga cturviNshtistv| isameM cauvIsa tIrthaMkaroM kI jo utkIrtanA kI gaI hai usake tIna prayojana haiM - darzanavizodhi, bodhi - lAbha aura karmakSaya / cauvvIsatthaeNaM daMsaNavisohi jaNayai / (u29/10 ) caturviMzati - stava ( cauvIsa tIrthaMkaroM kI stuti karane ) se jIva darzana ( samyaktva ) kI vizuddhi ko prApta karatA hai / darzanaM samyaktvaM, tasya vizuddhiH - tadupaghAtikarmApagamato nirmalIbhavanaM darzanavizuddhiH / ( uzAvRpa 580 ) stuti ke dvArA darzana ke upaghAtI karma dUra hote haiM, phalataH samyaktva nirmala ho jAtA hai| yahI darzana-vizuddhi hai / darzana kI vizuddhi kA tAtparya hai - darzana ke AcAra kA anupAlana / stuti se tIrthaMkara ke prati anurAga utpanna hotA hai| usase darzanAcAra ke prati AsthA sudRr3ha banatI hai / darzanAcAra - dra. samyaktva bhattIi jiNavarANaM khijjatI puvvasaMciA kammA | AyariyanamukkAreNa vijjA maMtA ya sijyaMti //
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ stava-stuti 714 stava ke prakAra bhattIi jiNavarANaM paramAe khINapijjadosANaM / 4. zakrastuti AruggabohilAbhaM samAhimaraNaM ca pAvaMti // namottha NaM arahaMtANaM bhagavaMtANaM AigarANaM titthayarANaM (Avani 1097,1098) sahasaMbuddhANaM purisottamANaM purisasIhANaM purisavarapuMDarItIrthaMkaroM kI bhakti karane se pUrvasaMcita karma kSINa yANaM risavaragaMdhahatthINaM loguttamANaM loganAhANaM logahote haiM aura AcArya kI bhakti karane se vidyA tathA maMtra hiyANaM logapaIvANaM logapajjoyagarANaM abhayadayANaM dakkhusiddha hote haiN| dayANaM maggadayANaM saraNadayANaM jIvadayANaM bohidayANaM rAga-dveSa-vijetA vItarAga arhatoM kI parama bhaktimayA samasayA manAyagA zamasAradIyaM karane se Arogya, bodhi aura samAdhimRtyu kI prApti dhammavaracAuraMtacakkavINaM dIvo tANaM saraNaM-gaI paiTTA hotI hai| appaDihayavaranANadaMsaNadharANaM viaTTachaumANaM jiNANaM 3. mahAvIrastuti jAvayANaM tiNNANaM tArayANaM buddhANaM bohayANaM muttANaM jayai jagajIvajoNI-viyANao jagagurU jgaannNdo| moyagANaM savvaNNaNaM savvadarisINaM sivamayalamakhyamaNaMtajagaNAhI jagabaMdha jayai jagappiyAmaho bhayavaM // makkhayamavvAbAhamapuNarAvattaya siddhigainAmadhaya ThANa jayai sayANaM pabhavo titthayarANaM apacchimo jyh| saMpattANaM namo jiNANaM jiybhyaannN| (Ava 6 / 11) jayai gurU logANaM jayai mahappA mhaaviiro| arhat bhagavAn ko namaskAra ho, jo dharma ke AdibhadaM savvajagujjoyagassa bhadaM jiNassa vIrassa / kartA, tIrthakara, svayaMsambuddha, puruSottama, puruSasiMha, puruSoM bhadda surAsuraNamaMsiyassa bhaI meM pravara puMDarIka aura puruSoM meM pravara gandhahastI ke samAna dhuyarayassa // haiN| jo lokottama, lokanAtha, lokahitakArI, lokapradIpa nivvu ipahasAsaNayaM jayai sayA savvabhAvadesaNayaM / aura loka meM udyota karane vAle haiM, jo abhayadAtA, kusamayamayanAptaNayaM jiNidavaravIrasAsaNayaM / / (nandI 1-3,22) cakSadAtA, mArgadAtA, zaraNadAtA, jIvanadAtA, bodhidAtA, dharmadAtA, dharmopadeSTA, dharmanAyaka, dharmasArathi aura dharma sajjhAya-jhANa-tava-osahesu, uvaesathuipayANesuM / ke caturdika vyApI pravara cakravartI haiM, jo dIpa, vANa, saMtaguNakittaNesu ya na hoMti puNaruttadosA u|| zaraNa, gati aura pratiSThA haiM, jo abAdhita pravara jJAna-darzana (nandImavR pa 15) ke dhAraka aura AvaraNarahita haiM, jo jJAtA, jJApaka, tIrNa jagata ke samasta jIvoM kI utpatti ke jJAtA, jagat tAraka. baddha, bodhidAtA, mukta aura muktidAtA hai, jo ke guru aura Ananda dene vAle, jagat ke svAmI, bandhu sarvadarzI, kalyANakArI, acala, aruja, ananta, akSaya, aura pitAmaha bhagavAn mahAvIra vijayI hoN| avyAbAdha aura punarAvRtti se rahita haiM tathA siddhigati saba zAstroM ke udabhAvaka, tIrthaMkaroM meM antima, loka nAmaka sthAna ko prApta una bhayavijetA jinezvara ko ke guru mahAtmA mahAvIra vijayI hoN| namaskAra ho| samUce jagat ko prakAzita karane vAle, deva aura 5. stava ke prakAra asuroM dvArA namaskRta, karmaraja ko naSTa karane vAle davvathao bhAvathao davvathao bahuguNatti buddhi siA / bhagavAn mahAvIra kA kuzala ho| aniuNamaivayaNamiNaM chajjIvahiaM jiNA biti / / mokSamArga ke pratipAdaka, saba padArthoM ke prarUpaka, (AvabhA 192) kutsita siddhAMtoM ke madanAzaka, jinendravara zrI mahAvIra stava ke do prakAra haiM-dravyastava aura bhAvastava / kA zAsana vijayI ho| kucha mAnate haiM ki dravyastava bahuguNa vAlA hai, kiMtu yaha ziSya ne pUchA ---- isa stuti meM 'jayai' zabda kA ajJAniyoM kA vacana hai, kyoMki tIrthakara Sar3ajIvanikAya asAmiyoM kA vajana goMki ia prayoga bAra-bAra huA hai, kyA yaha punarukta doSa nahIM hai ? kI rakSA kA upadeza dete haiM aura dravyastava meM jIvahiMsA guru ne kahA-svAdhyAya, dhyAna, tapa, auSadhi, upadeza, kA prasaMga AtA hai| stuti, saMtaguNotkIrtana- itane sthAnoM para pUnarukta doSa IsaratalavaramAiMbiANa sivaiMdakhaMdaviNhaNaM / nahIM hotaa| jA kira kIrai pUA sA pUA davvao hoi / /
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ stava-stuti - 715 sthavirAvali titthayara kevalINaM siddhAyariANa savvasAhaNaM / * jo muni jJAna Adi kI ArAdhanA meM avasanna ho jA kira kIrai pUA sA pUA bhAvao hoi|| gayA hai use una kriyAoM meM sthira karane vAlA sthavira (uni 315,316) hotA hai|| . Izvara, talavara, mADambika, ziva, iMdra, skanda aura jo dharma meM asthira haiM, unako dharma meM sthira karatA viSNu kI pUjA dravya pUjA hai / hai, vaha sthavira hai| arthata siTa kevalI. AcArya aura sAdhaoM kI pUjA sthavirA jAtizrataparyAyabhedabhinnAH, tatra jAtisthavirA: bhAva pUjA hai| SaSTivarSapramANAH zrutasthavirAH samavAyadharAH paryAyasthavirA kSAyopazamika Adi prazasta bhAvoM meM vartamAna vyakti viMzativarSavrataparyAyAH ....."bahuzrutamApekSika pratipattavyaM, hI bhAva pUjA kara sakatA hai| zrataM ca tridhA savato'rthata ubhayatazca. tatra satradharebhyortha dharA: pradhAnAstebhyo'pyubhayadharA: prdhaanaaH| 6. stuti ke prakAra (AvamavR pa 161) stutidvidhA--praNAmarUpA asAdhAraNaguNotkIrtanarUpA sthavira tIna prakAra ke hote haiMca / tatra praNAmarUpA sAmarthya gmyaa| asAdharaNaguNotkIrtana- 1. jAtisthavira --sATha varSa kI Ayu vaale| rUpA ca dvidhA--svArthasampadabhidhAyinI parArthasampadabhidhA 2. zrutasthavira -samavAyAMga ke dhAraka / yinI ca, tatra svArthasampannaH parArtha prati samartho bhavati / 3. paryAyasthavira ---bIsa varSa kI saMyama paryAya vaale| (nandImavR pa 2,3) zruta ke tIna prakAra haiM-sUtra, artha aura sUtrArtha / ... stuti ke do prakAra haiM--1. praNAmarUpa stuti 2. sUtradhara se arthadhara pradhAna hotA hai aura unase bhI asAdhAraNa guNotkIrtanarUpa stuti / praNAmarUpa stuti pradhAna hotA hai-satrArthadhara / sAmarthya gamya hai / guNotkIrtanarUpa stuti svArtha aura parArtha sthavirAvali sampadA kI pratipAdikA hai| svArtha-sampadA se sampanna vyakti parArtha ko sAdhane meM samartha hotA hai| suhammaM aggivesANaM, jaMbUnAmaM ca kAsavaM / pabhavaM kaccAyaNaM vaMde, vacchaM sijjaMbhavaM tahA / / 7. stava-stuti ke pariNAma jasabhadaM tuMgiyaM vaMde, saMbhUyaM ceva mADharaM / thavathaimaMgaleNaM nANadaMsaNacarittabohilAbhaM jaNayai / bhaddabAhuM ca pAiNNaM, thUlabhadaM ca goyamaM / nANadaMsaNacarittabohilAbhasaMpanne ya NaM jIve aMtakiriyaM elAvaccasagotaM, vaMdAmi mahAgiri sutthi ca / kappavimANovavattigaM ArAhaNaM aaraahei| (u 29 / 15) "vaDDhau vAyagavaMso, jasavaMso ajjanAgahatthINaM / stava aura stuti rUpa maMgala se jIva jJAna, darzana aura jIvanAta darzana aura "jesi imo aNaogo, payarai ajjAvi aDhabharahammi / cAritra kI bodhi kA lAbha karatA hai| jJAna, darzana aura bahunayaraniggayajase, te vaMde khaMdilAyarie / cAritra ke bodhilAbha se sampanna vyakti mokSaprApti yA "ohasuyasamAyAre, nAgajjuNavAyae vaMde / / vaimAnika devoM meM utpanna hone yogya ArAdhanA karatA "atyamahatthakkhANi, susamaNavakkhANakahaNanivvANi / payaIe maharavANi, payao paNamAmi dUsagaNi / ""pAe pAvayaNINaM, pADicchagasaehiM pnnivie|" strIliMga siddha-strIdazA meM mukta hone vaale| (dra. siddha) (nandI gAthA 23-42) sthavira paraMparA sthavirAvali-sthaviroM kI paramparA / 1. sudharmA 6. saMbhUta vijaya sthaviro-yaH sIdantaM jJAnAdo sthirIkaroti / 2. jaMbU 7. bhadrabAhu (oniva pa 61) 3 prabhava 8. sthUlabhadra dharme'sthirAna sthirIkarotIti sthaviraH / 4. zayyaMbhava 9. mahAgiri (uzAvR 550) 5. yazobhadra 10. suhastI
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ sthavirAvali 716 syAdvAda 11. bahula 19. vAcaka revatinakSatra ye| prAvanika rUpa meM niyukta yugapradhAna AcArya dUSya12. svAti 20. vAcaka siMha gaNI zAstrArtha ke vyAkhyAna meM tathA pRSTArtha ke kathana meM 13. AryazyAma 21. AcArya skandila atyaMta zAMta, mRdu aura samAdhivAn the| isa viziSTa guNa 14. zAMDilya 22. himavanta ke kAraNa ve ziSyoM kI anuvartanA atyaMta kuzalatA 15. Arya samudra 23. vAcaka nAgArjuna se karate the| isI guNa se prabhAvita hokara anyAnya 16. Arya maMgu 24. bhUtadina gaNoM ke muni apane-apane AcArya se anumati lekara 17. Arya nandila 25. lohitya inake pAsa anuyoga zravaNa ke lie Ate the / 18. Arya nAgahasti 26. dUSyagaNi sthAnAMga-aMgapraviSTa Agama / tIsarA aMga / nandI ke kartA AcArya devavAcaka dvArA isa sthavirA (dra. aMgapraviSTa) vali meM 26 AcAryoM kI stuti kI gaI hai aura sAtha hI sthAvara-ve jIva, jo gatizIla nahIM haiM / sAtha kucheka AcAryoM ke viSaya meM vizeSa vivaraNa bhI diyA (dra. jIvanikAya) gayA hai| ina AcAryoM meM sudharmA pahale haiM aura dUSyagaNi aMtima / inakI kAlAvadhi lagabhaga hajAra varSa kI hai| syAdvAda-anekAntAtmaka vAkyavinyAsa / yaha sthavirAvali kramazaH eka ke pazcAt eka hone "sarisAsarisaM savvaM niccAniccAirUvaM ca // vAle AcAryoM kI nahIM hai| yaha viziSTa zrutadhara, yuga (vibhA 1796) pradhAna ora vAcakavaMzIya AcAryoM kI avalikA hai| ye saba padArtha sadRza-asadRza, nitya-anitya Adi ananta AcArya vibhinna kAlAvadhi meM hae haiM / inameM se kucheka dharmoM se yukta haiN| ananta dharmAtmaka vastu kI pratipAdanaAcAryoM se saMbaMdhita vizeSa vivaraNa isa prakAra haiM- zailI kA nAma hai-syAdvAda / 0 vAcakavaMzIya Arya nAgahastI vyAkaraNa, gaNita, ahavA savvaM vatthu paikkhaNaM ciya suhamma ! dhammehiM / jyotiSa, bhaMgaracanA aura karmaprakRti kI prarUpaNA saMbhavai vei kehi vi kehi vi tadavatthamaccaMtaM / / meM pradhAna the| taM appaNo vi parisaM na puvvadhammehiM pacchimillANaM / 0 brahmadvIpaka zAkhA meM pravajita, vAcaka pada ko prApta sayalassa tihuaNassa ca sarisaM sAmaNNadhammehi / / siMha muni kAlika zruta anuyoga ke dhAraka the / (vibhA 1794, 1795) 0 skandilAcArya kA anuyoga Aja bhI ardhabharata kSetra vastu pratikSaNa pUrva paryAyoM ke samAna yA asamAna meM pracalita hai| paryAya ke rUpa meM utpanna hotI hai, uttara paryAyoM ke samAna * himavanta kSamAzramaNa kAlika zruta anuyoga tathA yA asamAna paryAya ke rUpa meM vinaSTa hotI hai aura kucha pUrvo ke dhAraka the| paryAyoM kI apekSA dhruva rahatI hai| * vAcaka nAgArjunAcArya ne utsarga zruta kA samA pUrvaparyAya aura uttaraparyAya kI apekSA AtmA bhI caraNa kiyaa| sadRza nahIM hai| 0 nAgArjuna RSi ke ziSya zrI bhUtadinna AcArya ardhabharata meM yugapradhAna tathA nAilakulavaMza ko ___ sAmAnya dharmoM kI apekSA samasta padArtha-sArA pramudita karane vAle the| jagat sadRza hai| * zrI dUSyagaNi kI vANI prakRti se hI madhura thii| ..."sattAdayo'NavekkhA ghaDAINaM / / unakI vyAkhyAnavidhi zrotRvarga ko zAMti dene na khalvApekSikameva vastUnAM sattvam, kintu svaviSayavAlI thii| ve saikar3oM upasampanna muniyoM se jJAnajananAdyarthakriyAkAritvamapi / tatazca hrasvadIrghonamaskRta the| bhayAnyAtmaviSayaM cejjJAnaM janayanti, tadA santyeva tAni / dRSyagaNi isa sthavirAvali ke aMtima AcArya haiN| ye kathaM teSAmasiddhiH?..."tasmAt svataH satyAmeva pradezinyAM bhASA, vibhASA aura vArtika rUpa anuyoga meM atyanta paTu vastuto'nantadharmAtmakatvAt tattatsahakArisaMnidhau tattadrUpA
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptabhaMgI 717 bhivyaktatajjJAnamutpadyate, na punarasatyAmeva tasyAmapekSA mAtrata eva hrasvajJAnamupajAyate / ( vibhA 1715 mavR pR 625 ) vastu kA astitva kevala ApekSika hI nahIM hai / kintu svaviSayaka jJAna utpanna karane ke kAraNa arthakriyAkAritva bhI astitva kA bodhaka hai / isalie hasva, yA tadubhaya-yaha vastu-viSayaka jJAna yadi utpanna hotA hai| to ye tInoM dharma haiM hii| unako asiddha kaise mAnA jA sakatA hai ? ''pratyeka vastu anantadharmAtmaka hai / pradezinI aMgulI meM bhI ananta dharma haiM / hrasvatva, dIrghatva Adi dharma usameM svataMtra rUpa se vidyamAna haiN| sahakArI kAraNoM se jaba jo dharma abhivyakta hotA hai taba usa vastu ke usa rUpa kA bodha hotA hai / jo dharma usa vastu meM hai hI nahIM, asat hai, usakA apekSAmAtra se jJAna nahIM ho jaataa| pradezinI meM yadi hrasvatva dharma nahIM hai to apekSAmAtra se usakA jJAna nahIM ho sakatA / atthitti teNa bhaNie ghaDoghaDo vA ghaDo cUo'cUo va dumo cUo u jahA u attheva / dumo niyamA // (vibhA 1724) ghaTa kI sattA ghaTadharmatA ke kAraNa hai, isalie vaha ghaTa hI hai, paTa Adi se bhinna hai / paTa Adi aghaTa haiN| sabameM apanI-apanI sattA hai / 'ghaTa' kahane para 'ghaTa hai hI ' kyoMki usakI sattA kA sadbhAva usameM hI hai / jaise druma kahane para Amra aura anAmra - nIma Adi kA grahaNa hotA hai kyoMki una sabameM drumatva hai| kiMtu Amra kahane para druma kA hI grahaNa hogA, adruma kA nahIM / ... dIhaMti va hassaM ti va na u sattA sesadhammA vA // iharA hastAbhAve savvaviNAso havejja dIhassa / naya so tamhA sattAdayo'NavekkhA ghaDAINaM // sambhAvAsambhAvobhayappio sa-parapajjaobhayao / kuMbhA'kuMbhA'vattavyobhayarUvAibheo so // svara maMDala tadevaM syAdvAdadRSTaM saptabhedaM ghaTAdikamarthaM yathAvivakSamekena kenApi bhaGgakena vizeSitataramasau zabdanayaH pratipadyate nayatvAt, RjusUtrAd vizeSitataravastugrAhitvAcca, syAdvAdinastu sampUrNa saptabhaMgyAtmakamapi pratipadyante / ( vibhA 2232 mavR pR 15) sadbhAva (astitva) aura asadbhAva ( nAstitva) tathA svaparyAya aura paraparyAya se viziSTa vastu ke sAta bhaMga banate haiM 1. sva paryAya kI apekSA ghaTa hai / 2. para paryAya kI apekSA ghaTa nahIM hai / 3. yugapat sva-para paryAya kI apekSA ghaTa avaktavya hai / 4. sva paryAya kI apekSA ghaTa hai, para paryAya kI apekSA vaha nahIM hai / 5. sva paryAya kI apekSA ghaTa hai, yugapat sva-para paryAya kI apekSA vaha avaktavya hai / 6. para paryAya kI apekSA ghaTa nahIM hai, yugapat sva-para paryAya kI apekSA vaha avaktavya hai / 7. sva paryAya kI apekSA ghaTa hai, para paryAya kI apekSA vaha nahIM hai / yugapat sva-para paryAya kI apekSA vaha avaktavya hai / svayaMbuddha siddha - kisI bAharI nimitta ke binA apane Apa saMbuddha hokara mukta hone vAle / ( dra. siddha ) ( vibhA 1714, 1715 ) svaramaMDala - SaDja, RSabha Adi sAta svara / vastu kI sattA ApekSika nahIM hai| dIrgha, hrasva, rUpa, rasa Adi dharma kevala ApekSika hI nahIM haiM / yadi hrasva ke kAraNa dIrgha kI sattA mAnI jAye to hrasvatva ke vinAza se dIrghatva kA bhI vinAza ho jAyegA / ataH ghaTa Adi kI sattA aura rUpa Adi dharma anya kI apekSA se nahIM haiN| saptabhaMgI isa prakAra syAdvAda se pratipAdita saptabhaMgayukta ghaTa Adi padArtha kisI eka bhaMga se vizeSita hone para zabda naya aura RjusUtra naya ke viSaya banate haiM / syAdvAda kA viSaya sAtoM vikalpa / inameM prathama tIna bhaMga sakalAdeza aura zeSa cAra bhaMga vikalAdeza kahalAte haiM / 1. svaroM ke prakAra 2. svaro ke sthAna 3. jIvanizrita aura ajIvanizrita svara 4. svaroM ke lakSaNa 5. svaroM ke grAma 6. grAma kI mUcrchanAeM * SaDja grAma kI mUcrchanA
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ svaramaMDala * madhyama prAma kI mUrcchanA * bAmdhAra grAma kI mUrcchanA 7. svara kI utpatti, gIta kI yoni * gIta ke doSa * gIta ke guNa * saptasvara sIbhara * gema padoM ke guNa ke prakAra * vRtta * gIta kI bhASA * raMga ke AdhAra para svara 8. kAvya ke prakAra 0 gadyakAvya 0 padyakAvya 0 yepakAvya o cUrNa kAvya 0 1. svaroM ke prakAra sajje risabhe gaMdhAre, majjhime paMcame sare / dhevae ceva nesAe, sarA satta viyAhiyA || svaroM ke sAta prakAra haiM1. SaDja 2. RSabha 3. gAndhAra 4. madhyama 2. svaroM ke sthAna NAbhisamutyo a saro avikAro pappaM jaM padesaM tu / AbhogiyareNaM vA uvakArakara saradvANaM // jahA ( anu 298 ) 5. paMcama 6. caita 7. niSAda / ( anuc pR 45) svara ke upakArI, vizeSatA pradAna karane vAle sthAna ko svara sthAna kahA jAtA hai| jisa svara kI utpatti meM jisa sthAna kA vyApAra pradhAna hotA hai, use usI svara kA sthAna kahA jAtA hai| gauNa rUpa se usakI utpatti meM dUsare sthAna bhI vyApRta hote haiM / eesi NaM sataha sarANaM satta saradvANA paNNattA, taM 718 sajjaM ca aggajIhAe, ureNa risabhaM saraM / kaMThuggaeNa gaMdhAraM majjIhAe majjhimaM // jIvanizrita aura ajIvanizrita svara nAsAe paMcamaM brUyA, daMtoTTheNa ya ghevataM / bhamuhakkheveNa nesAyaM, saradvANA viyAhiyA // ( anu 299 ) svara 1. SaDja 2. RSabha 3. gAndhAra 4. madhyama 5. paMcama 6. paMta 7. niSAda sthAna jillA kA agrabhAga / vakSa / dAMta aura hoTha kA saMyoga / bhU-utkSepa (jahAM bhauMha kA utkSepa hotA hai) / kajjaM karaNAvataM jIhA va sarassa tA asaMkhejjA / sarasaMkha asaMkhejjA, karaNassa asaMkhayattAto // jIvanizrita svara sAta hai kaNTha / jillA kA madhya bhAga / nAsikA / kArya karaNa ke adhIna hotA hai (dhvaniyAM) asaMkhyeya haiM kAraNa (sAdhana) ke kAraNa svaroM kI saMkhyA asaMkhyeya hai / 3. jIvanizrita aura ajIvanizrita svara satta sarA jIvanistiyA paNNattA, taM jahA sajjaM ravai mayUro, kukkuDo risabhaM saraM / haMso raas gaMdhAraM majjhimaM tu gavelagA // aha kusumasaMbhave kAle, koilA paMcamaM saraM / chaTThe ca sArasA kuMcA, nesAyaM sattamaM gajo // satta sarA ajIvanissiyA paNNattA taM jahA sajjaM ravai muyaMgo, gomuhI risabhaM saraM / saMkho ravai gaMdhAraM majjhimaM puNa jhallarI // caucalaNapaTTANA, gohiyA paMcamaM saraM / ADaMbage ghevaiyaM mahAbherI ya sattamaM // ( anu 300, 301) ( anu pR 45) svara kI jihvA asaMkhyeya hone 1. mayUra SaDja svara meM bolatA hai / 2. kukkuTa RSabha svara meM bolatA hai| 3. haMsa gAndhAra svara meM bolatA hai| 4. gavelaka (memanA ) madhyama svara meM bolatA hai| 5. vasaMta meM koyala paMcama svara meM bolatA hai / 6. krauMca aura sArasa dhaivata svara meM bolate haiN| 7. hAthI niSAda svara meM bolatA hai /
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ grAma kI mUrchanAeM svaramaMDala ajIvanidhita svara sAta hai madhyama svara 1. mRdaGga se SaDja svara nikalatA hai| madhyama svara vAle vyakti sukha se jIte haiM, khAte-pIte 2. gomukhI (narasiMghA nAmaka vAdya) se RSabha svara haiM aura dAna karate haiN| nikalatA hai| paMcama svara 3. zaMkha se gAndhAra svara nikalatA hai| paMcama svara vAle vyakti rAjA, zUra, saMgrahakartA aura 4. jhallarI se madhyama svara nikalatA hai| aneka gaNoM ke nAyaka hote haiN| 5. cAra caraNoM para pratiSThita godhikA se paMcama dhavata svara ___ svara nikalatA hai| dhavata svara vAle vyakti kaSTajIvI, pakSiyoM, hiraNoM 6. Dhola se dhaivata svara nikalatA hai| aura sUaroM ko mArane vAle tathA ghusebAja (muSTimalla) 7. mahAbherI se niSAda svara nikalatA hai| hote haiN| 4. svaroM ke lakSaNa niSAda svara sajjeNa lahai vitti, kayaM ca na viNassai / niSAda svara vAle vyakti hiMsaka, jaMghAcAra (teja gAvo puttA ya mittA ya, nArINaM hoI vallaho / gati se calane vAle dUta), saMdezavAhaka, ghumakkar3a aura risabheNa u esajja, seNAvaccaM dhaNANi ya / bhAravAhI hote haiN| vatthagaMdhamalaMkAra, itthIo sayaNANi ya // 5. svaroM ke grAma gaMdhAre gItajUttiNNA, vijjavittI klaahiyaa| ___ sattaNhaM sarANaM tao gAmA paNNattA, taM jahAhavaMti kaiNo paNNA, je aNNe satthapAragA / / sajjagAme majjhimagAme gNdhaargaame| (anu 303) majjhimasaramaMtA u, havaMti suhajIviNo / khAyaI piyaI deI, majjhimasaramassio / / sAta svaroM ke tIna grAma haiM-SaDja grAma, madhyama paMcamasaramaMtA u, havaMti puhavIpatI / grAma aura gAndhAra grAma / sUrA saMgaha kattAro, aNegagaNanAyagA // (grAma zabda samUha vAcI hai / saMvAdI svaroM kA vaha dhevayasaramaMtA u, havaMti duhajIviNo / samUha grAma hai jisameM zrutiyAM vyavasthita rUpa meM vidyamAna sAuNiyA vAuriyA, soyariyA ya muTThiyA // . hoM aura jo mUrchanA, tAna, varNa, krama alaMkAra ityAdi nesAyasaramaMtA u, havaMti hiMsagA narA / kA Azraya ho|) jaMghAcarA lehabAhA, hiMDagA bhaarvaahgaa| 6. grAma kI mUrcchanAeM (anu 302 / 1-7) aNNoNNasaravisesA uppAyaMtassa mucchaNA bhaNiyA / SaDja svara kattA va mucchito iva kuNate muccha va soyatti // SaDja svara vAle vyakti AjIvikA pAte haiM, unakA maMgimAdiyANaM igavIsamucchaNANaM saraviseso puvvagate prayatna niSphala nahIM hotA / unako gAya, putra aura mitroM sarapAhaDe bhaNito / taviNiggatesu ta bharahavisAkhilAdisu kI upalabdhi hotI hai tathA ve striyoM ke priya hote haiN| vissnneyaa| (anucU pR 45) RSabha svara paraspara svara utpanna karane para mUchanA hotI hai| RSabha svara vAle vyakti ko aizvarya, senApatitva, murchanA kA artha hai-sAta svaroM kA kramapUrvaka Arohadhana, vastra, gaMdha, alaMkAra, strI aura svajanoM kI upalabdhi hotI hai| avaroha / isase gAyaka mUcchita jaisA ho jAtA hai aura zrotA ko bhI mUcchita jaisA banA detA hai| gAndhAra svara gAndhAra svara vAle vyakti gAne meM kuzala, cikitsA maMgI Adi ikkIsa prakAra kI mUrcchanAoM ke svaroM se AjIvikA karane vAle, kalA meM kUzala, kavi, prAjJa kI vizada vyAkhyA pUrvagata ke 'svaraprAbhRta' meM pratipAdita aura zAstroM ke pAragAmI hote haiN| thii| vaha aba lupta ho cukA hai / isa samaya inakI jAna
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ svaramaMDala 720 gIta ke guNa kArI usake AdhAra para nirmita bharatanATya, vaizAkhila Adi granthoM se karanI caahie| SaDja grAma kI mUrcchanA sajjagAmassa NaM satta mucchaNAo paNNattAo, taM jahA maMgI koravvIyA harIya, rayaNI ya sArakaMtA y| chaTThI ya sArasI nAma, suddhasajjA ya sattamA / / (anu 304) SaDja grAma kI sAta mUrcchanAeM1. maMgI 5. sArakAntA 2. kauravIyA 6. sArasI 3. harit 7. zuddha SaDjA / 4. rajanI madhyama grAma kI mUrchanA majjhimagAmassa NaM satta mucchaNAo paNNattAo, taM jahA uttanamaMdA rayaNI, uttarA uttarAyatA / AsakaMtA ya sovIrA, abhiru havati sattamA / / (anu 305) madhyama grAma kI sAta mUrcchanAeM1. uttaramaMdrA 5. azvakAntA 2. rajanI 6. sauvIrA 3. uttarA 7. abhirudgtaa| 4. uttarAyatA gAndhAra grAma kI mUcrchanA gaMdhAragAmassa NaM satta mucchaNAo paNNattAo, taM jahAnaMdI ya khuDDiyA pUrimA ya cautthI ya suddhagaMdhArA / uttaragaMdhArA vi ya, paMcamiyA havai mucchA u|| suThuttaramAyAmA, sA chaTThI niyamaso u nAyavvA / aha uttarAyatA koDimA ya sA sattamI mucchA // (anu 303 / 1,2) gAndhAra grAma kI sAta mUrchanAeM1. naMdI 5. uttaragAndhArA 2. kSudrikA 6. suSThatara AyAmA 3. pUrikA 7. uttarAyatA kottimaa| 4. zuddhagAndhArA 7.svara ko utpatti, gIta kI yoni............ satta sarA nAbhIo, havaMti gIyaM ca ruNNajoNIyaM / pAyasamA UsAsA, tiNNi ya gIyassa AgArA / / Aimiu ArabhaMtA, samuvvahaMtA ya majjhayAraMmi / avasANe ya jhaveMtA tiNi vi gIyassa aagaaraa|| (anu 307 / 2,3) sAtoM svara nAbhi se utpanna hote haiN| rudana gIta kI yoni haiN| jitane samaya meM kisI chanda kA eka caraNa gAyA jAtA hai utanA usakA ucchavAsa kAla (parimANa kAla) hotA hai aura usake AkAra (AkRtiyAM, svarUpa) tIna haiN| gIta kA Arambha karate samaya Adi meM mRdu, ArohaNa karate samaya madhya meM tIvra aura avarohaNa karate samaya anta meM manda / ye gIta ke tIna AkAra haiN| gIta ke doSa bhIyaM duyamuppicchaM, uttAlaM ca kamaso mUNeyavvaM / kAkassaramaNuNAsaM, chaddosA hoti gIyassa // (anu 307 / 5) 1. bhIta-bhayabhIta hote hue gaanaa| 2. druta---zIghratA se gaanaa| 3. uppiccha-zvAsayukta gaanaa| 4. uttAla-tAla se Age bar3hakara yA tAla ke anusAra na gaanaa| 5. kAkasvara-kaue kI bhAMti karNakaTa svara se gaanaa| 6. anunAsa-nAka se gAnA / gIta ke guNa puNNaM rattaM ca alaMkiyaM ca vattaM ca taheva mvighttlN| mahuraM samaM sulaliyaM, aTTha guNA hoti gIyassa / / (anu 30716) gIta ke ATha guNa haiM1. pUrNa--svara meM Aroha, avaroha Adi se paripUrNa honA 2. rakta-gAe jAne vAle rAga se pariSkRta honaa| 3. alaMkRta-vibhinna svaroM se suzobhita honaa| 4. vyakta-spaSTa svara vAlA honaa| 5. avighuSTa-niyata yA niyamita svara yukta honA / 6. madhura-madhura svara yukta honaa| 7. sama-tAla, vINA Adi kA anugamana krnaa| 8. sulalita-lalita, komala layayukta honaa|
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ mIta kI bhASA 721 svaramaMDala giit| ura-kaMTha-sira-visuddha, ca gijjate mauya-ribhiyapadabaddhaM / 6. niHzvasitocchvasita sama- zvAsa lene aura chor3ane ke samatAlapadukkhevaM, sattassarasIbharaM gIyaM // krama kA atikramaNa na karate (anu 3077) hue gAyA jAne vAlA giit| gIta ke anya ATha guNa 7. saMcArasama---sitAra Adi ke sAtha gAyA jAne vAlA 1. uro vizuddha-jo svara vakSa meM vizAla hotA hai| isa prakAra gIta svara, tantrI Adi se saMbaMdhita hokara 2. kaNTha vizuddha--jo svara kaNTha meM nahIM phtttaa| sAta prakAra kA ho jAtA hai| 3. ziro vizuddha - jo svara sira se utpanna hokara bhI / geya padoM ke gaNa nAsikA se mizrita nahIM hotaa| 4. mRdu-jo rAga komala svara se gAyA jAtA hai| niddosaM sAravataM ca heujuttamalaMkiyaM / uvaNIyaM sovayAraM ca, miyaM mahurameva ya / / 5. ribhita-gholanA-bahula AlApa ke kAraNa khela-sA (anu 3049) karate hue svr| geya padoM ke ATha guNa6. padabaddha-geya padoM meM nibaddha rcnaa| 1. nirdoSa-battIsa doSa rahita honaa| 7. samatAla-padotkSepa-jisameM tAla, jhAMjha Adi kA 2. sAravat-arthayukta honaa| zabda aura nartaka kA pAdanikSepa 3. hetuyukta-hetuyukta honA / -ye saba sama hoM-eka dUsare 4. alaMkRta-kAvya ke alaMkAroM se yukta honaa| se milate hoN| 5. upanIta-upasaMhAra yukta honA / 8. saptasvara sIbhara-jisameM sAtoM svara akSara, pada 6. sopacAra-komala, aviruddha aura alajjanIya kA Adi se sama hoN| pratipAdana karanA athavA vyaMgya yA haMsI saptasvara sIbhara yukta honaa| akkharasamaM padasamaM, tAlasamaM layasamaM gahasamaM c| 7. mita-pada aura usake akSaroM se parimita honaa| nissasiussasiyasama, saMcArasamaM sarA satta // 8. madhura- zabda, artha aura pratipAdana kI daSTi se priya (anu 3078) honaa| saptasvara sIbhara kI vyAkhyA vRtta ke prakAra 1. akSarasama-jisameM dIrgha akSara Ane para gIta kA samaM addhasamaM ceva, savvattha visamaM ca jaM / svara dIrgha ho, hrasva akSara Ane para gIta tiNi vittappayArAiM, cautthaM novlbbhii|| kA svara hrasva ho, pluta akSara Ane para (anu 307 / 10) gIta kA svara pluta ho aura sAnunAsika vRtta (chanda) ke tIna prakAra haiMakSara Ane para gIta kA svara sAnunAsika 1. sama-jisameM caraNa aura akSara sama hoM, cAra caraNa ho, vaha gIta / hoM aura usameM laghu-guru akSara samAna hoN|| 2. padasama-svara ke anukUla nirmita geya pada ke anusAra 2. arddhasama jisameM caraNa yA akSaroM meM se koI eka sama gAyA jAne vAlA gIta / ho-yA to cAra caraNa ho yA viSama caraNa hone 3. tAlasama-tAlavAdana ke sAtha-sAtha gAyA jAne vAlA para bhI unameM lagha-guru akSara samAna hoN| giit| 3. sarva viSama-jisameM caraNa aura akSara sarvatra viSama hoN| 4. layasama-vINA Adi ko Ahata karane para jo laya vRtta kA cauthA prakAra upalabdha nahIM hai| utpanna hotI hai usake anusAra gAyA jAne gIta kI bhASA vAlA giit| sakkayA pAyayA ceva, bhaNitIo hoMti doNi vi| 5. grahasama-vINA Adi ke dvArA jo svara pakar3a, usI saramaDalaMmi gijjate, pasatthA isibhaasiyaa|| ke anusAra gAyA jAne vAlA gIta / (anu 30411)
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ svaramaMDala bhaNiti (gIta kI bhASA) ke do prakAra haiM saMskRta aura prAkRta / ye donoM prazasta aura RSibhASita haiM tathA svara-maNDala meM gAI jAtI haiN| raMga ke AdhAra para svara sAmA gAya mahUraM kAlI gAya gorI gAya caDharaM, kANA ya zyAmA strI madhura gIta gAtI hai| 12 kAlI strI paruSa aura havA gIta gAtI hai| gorI strI catura gIta gAtI hai| kANI strI vimbita gIta gAtI hai| aMdhI strI duta gIta gAtI hai| piMgalA strI visvara gIta gAtI hai| ( svara maNDala kI vizeSa jAnakArI ke lie dekheM ThANaM 739-48 ke TippaNa) 7 8. kAvya ke prakAra T kharaMca havaM ca / vilaMbiyaM dutaM aMdhA // , vissaraM puNa piMgalA || ( anu 207 / 13) gajjaM paramaM gataM cUSNaM . tisamudvANaM savvaM iti grathita (chandabaddha) pada ke cAra prakAra haiM 1. gadya 2. pa. aura 4. cUrNa sabhI pada tIna samutthAna vAle haiN| gaDA kAvya madhuraM heDaniDataM gatimapAdaM virAmasaMjutaM / aparimiyaM cavasANe kavvaM gajjaM ti NAyavvaM // gaya kAvya vaha hai ca cavvihaM tu gahiyapadaM / beMti salakkhaNA kaiNo // (dani 76) jo sUtra Adi ke vibhAga se madhura hai| o * jo hetuyukta hai / 0 * 722 * jo pAdavihIna caraNabaddha racita nahIM hai / * jo virAmayukta hai| * jo aparimita aMta vAlA hai / yurce (dani 77) padya kAvya pajjaM pi hoti tivihaM samamatasamaM ca NAma visamaM c| pAehi akkharehiM ya evaM viSNU kaI viti // (dani 78 ) cUrNa kAvya padya kAvya ke tIna prakAra 1. sama jisameM cAroM caraNa samAna akSara, virAma aura mAtrA vAle hoM / 2. ardhasama jisameM prathama aura tRtIya caraNa tathA dvitIya aura caturtha caraNa samAna akSara, virAma aura mAtrA vAle hoM / 3. viSama - jisake cAroM caraNoM meM akSara, mAtrA aura virAma viSama hoM - samAna na hoM ! geya kAvya taMtisamaM vaNNasamaM tAlasamaM gahasamaM layasamaM ca / kavvaM tu hoi geyaM paMcavihaM geyasaNNAe / (dani 79) geya kAvya ke pAMca prakAra 1. tantrIsama bAcoM ke tAroM para aMgulIsaMcAra ke sAtha gAyA jAne vAlA gIta / - 2. varNa sama - hrasva, dIrgha, pluta Adi akSaroM ke anurUpa athavA padoM ke anurUpa svaroM vAlA gIta / 3. tAlasama - tAlavAdana ke anurUpa svara meM gAyA jAne vAlA gIta / 4. grahasama - vINA Adi dvArA gRhIta svaroM ke anusAra gAyA jAne vAlA gIta / 5. layasama-vAdyoM kI dhuno ke anusAra gAyA jAne vAlA gIta / cUrNa kAvya atyabahulaM mahatvaM heuniyA ovasaggagaMbhIraM / bahupamavocchinnaM gamaNayamuddhaM ca SNapadaM // (dani 80 ) cUrNa kAvya vaha hai * jo artha bahula hai - jisameM eka-eka pada ke aneka artha haiM / VIS 0 jo mahAn artha vAlA hai, jo aneka nayavAdoM kI gaMbhIratA se mahAn hai / M. * jo hetuyukta hai / * jo 'ca', 'vA' Adi nipAtayukta hai /
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ svaliMga siddha 0 jo 'pra', 'parAM' Adi upasargayukta hai / * jo bahupada - aparimita pada vAlA hai / * jo avyavacchinna virAmarahita hai / * jo gama aura nayoM se zuddha hai / svaliMga siddha-jaina muni ke veza meM mukta hone (dra siddha ) vAlA / svAdhyAya - zrutagranthoM kA adhyayana-adhyApana / 1. svAdhyAya kyA hai ? * svAdhyAya : tapa kA eka bheda 2. svAdhyAya ke prakAra * svAdhyAya kA prayojana 3. svAdhyAya ke pariNAma 4. svAdhyAya kA mahattva * svAdhyAya kAla asvAdhyAya kAla * * AhAra se pUrva svAdhyAya * rAtrikAlIna svAdhyAyavidhi 723 ( dra. tapa) ( dra. zrutajJAna) svAdhyAya ke pAMca prakAra haiM ( vra. kAla vijJAna ) (dra asvAdhyAya) 1. svAdhyAya kyA hai ? suyadhammo sajjhAyo / sajjhAto nAma sAmAi - emAdI jAvaM duvAlasaMgaM gaNipiDagaM / ( dra. AhAra ) ( dra. zramaNa ) ( AvacU 2 pR7, 8) svAdhyAya zrutadharmarUpa hai / sAmAyika se dvAdazAMga paryaMta AgamoM kA parizIlana karanA svAdhyAya hai / pravacanaM zrutamityarthastaddharmaH svAdhyAyaH / ( uzAvR pa 584) pravacana kA artha hai zruta / zrutadharma kA AcaraNa karanA svAdhyAya hai / 2. svAdhyAya ke prakAra vAyaNA pucchaNA ceva, taheva pariyaTTaNA / aNupehA dhammakA sajjhAo paMcahA bhave / / vAcanA pAThanam |''''praavrttnaa guNanam / anuprekSA cintanikA / ( u 30134 zAvR pa 584) 1. vAcanA adhyApana karanA / 2. pracchanA - ajJAta viSaya kI jAnakArI yA jJAta viSaya kI vizeSa jAnakArI ke lie prazna karanA / svAdhyAya ke pariNAma 3. parivartanA paricita viSaya ko sthira rakhane ke ke lie use bAra-bAra doharAnA / 4. anuprekSA - paricita aura sthira viSaya para ciMtana karanA, paryAlocana karanA / 5. dharmakathA - sthirIkRta aura paryAlocita viSaya kA upadeza karanA / 3. svAdhyAya ke pariNAma hai / ...sajjhAeNaM nANAvara NijjaM kammaM khavei / ( u 29/19) svAdhyAya se jIva jJAnAvaraNIya karma ko kSINa karatA vAcanA .... vAyaNAe NaM nijjaraM jaNayai, suyassa ya aNAsAyaNA vaTTae / suyassa aNAsAyaNAt vaTTamANe titthadhammaM avalaMbai / titthadhammaM avalaMbamANe mahAnijjare mahApajjavasANe bhavai / ( u29020 ) vAcanA ( adhyApana) se jIva karmoM ko kSINa karatA hai| zruta kI upekSA ke doSa se baca jAtA hai / isa upekSA ke doSa se bacane vAlA tIrtha dharma kA avalambana karatA hai| - vaha ziSyoM ko zruta dene meM pravRtta hotA hai| tIrthadharma kA avalambana karane vAlA karmoM aura saMsAra kA anta karane vAlA hotA hai / pracchanA DipucchaNayAe NaM suttatthatadubhayAI visohei / kaMkhAmohaNijjaM kammaM vocchidai / (u29/21) pratiprazna karane se jIva sUtra, artha aura una donoM se sambandhita saMdehoM kA nivartana karatA hai aura kAMkSAmohanIya karma kA vinAza karatA hai / parivartanA .....pariyaNAe NaM vaMjaNAI jaNayai, vaMjaNaladdhi ca uppAei / ( u 29 / 22) parAvarttanA (paThita pATha ke punarAvartana) se jIva akSaroM ko utpanna karatA hai- smRta ko paripakva aura vismRta ko yAda karatA hai tathA vyaMjana-labdhi (varNa-vidyA) ko prApta hotA hai / anuprekSA saMbhavati paribhAvanIya ityanuprekSA / vismaraNamataH so'pi ( uzAvRpa 584)
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAdhyAya kA mahattva 724 hetUpadeza sake ? . artha kA bAra-bAra ciMtana karanA anuprekSA hai| isake bArasavidhammi vi tave, sabhitarabAhire kuslditthe| abhAva meM artha vismRta ho jAtA haiN| Na vi asthi Na vi ya hohI, sajjhAyasamaM tavokammaM // aNuppehA NAma jo maNa sA pariyaTTei No vAyAe / (daacU pR 200) (dajicU pR 29) bAraha prakAra kA tapa do bhAgoM meM vibhakta hai-bAhya anuprekSA meM mAnasika parAvartana hotA hai, vAcika tapa aura AbhyaMtara tapa / svAdhyAya AbhyaMtara tapa kA cauthA nhiiN| prakAra hai| svAdhyAya ke samAna anya koI tapa nahIM hai| anuprekSA ke pariNAma (dra. anuprekSA) tajjJAnameva na bhavati yasminnUdite vibhAti rAgagaNaH / dharmakathA tamasaH kuto'sti zaktidinakarakiraNAgrataH sthAtum / / (nandIhAva pR 62) dhammakahAe NaM nijjaraM jnnyi| dhammakahAe NaM vaha jJAna jJAna hI nahIM hai, jisake udita hone para pavayaNaM pbhaavei| pavayaNapabhAve NaM jIve Agamisassa rAga Adi niSedhAtmaka bhAva vidyamAna rheN| aMdhakAra meM bhaddattAe kammaM nibNdhi| (u 29 / 24) vaha zakti kahAM hai, jo vaha sUrya kI kiraNoM ke samakSa Thahara dharmakathA se jIva karmoM ko kSINa karatA hai aura pravacana kI prabhAvanA karatA hai| pravacana kI prabhAvanA kammamasaMkhejjabhavaM khavei aNasamayameva aautto| karane vAlA jIva bhaviSya meM kalyANakArI phala dene vAle annayarammivi joe sajjjhAyami ya viseseNaM / / karmoM kA arjana karatA hai| (uzAva pa 584) dharmakathA ke prakAra (dra. kathA) dhyAnayoga Adi kisI bhI prakAra kI yogasAdhanA jogaM ca samaNadhammammi jaMje a laso dhuvaM / .. meM satata upayukta sAdhaka asaMkhya bhavoM ke saMcita karmoM ko jogaM maNovayaNakAyamayaM aNuppehaNasajjhAyapaDileha- kSINa karatA hai| svAdhyAya yoga se vizeSa karmanirjarA NAdisu patteyaM samuccayeNa vA ca saddeNa niyameNa bhaMgitasute hotI hai / tividhmvi| (da 8 / 42 aca pR 195) kasAyA aggiNo vRttA, sUyasIlatavo jalaM / - muni Alasya-rahita ho zramaNadharma meM yoga kA yatho- suyadhArAbhihayA saMtA bhinnA huna Dahati me / / cita prayoga kreN| (u 23 / 53) yahAM anuprekSA, svAdhyAya, pratilekhanA Adi zramaNa kaSAyoM ko agni kahA gayA hai| zrata, zIla aura caryA ko zramaNadharma kahA gayA hai| anuprekSAkAla meM mana tapa-yaha jala hai / zruta kI dhArA se Ahata kiye jAne ko, svAdhyAyakAla meM vacana ko aura pratilekhanAkAla meM para nisteja banI huI ve agniyAM mujha nahIM jlaatii| kAyA ko zramaNadharma meM lagAnA cAhiye tathA bhaMgapradhAna (svAdhyAya ke pAMca prakAroM kA anuzIlana karane se (vikalpapradhAna) zruta meM tInoM yogoM kA prayoga karanA zruta kI ArAdhanA hotI hai| zrutaArAdhanA se ajJAna cAhiye / usameM mana se ciMtana, vacana se uccAraNa aura kSINa hotA hai / ajJAna ke kAraNa Agraha aura rAga-dveSa bar3hate haiN| isase citta saMkliSTa rahatA hai| nirantara kAyA se lekhana -tInoM hote haiM / svAdhyAya karate rahane se viziSTa tattvoM kI upalabdhi 4. svAdhyAya kA mahattva hotI hai, taba sAre saMkleza miTa jAte haiN|) jaha jaha suMyamogAhai aisayarasapasarasaMjuyamapuvaM / taha taha palhAi muNI NavaNavasaMvegasaddhAe / ___ hiMsA-prANa-viyojana / prANAtipAta |(dr. ahiMsA) (uzAvR pa 586) hIyamAna-avadhijJAna kA eka bheda, jo utpatti muni jaise-jaise apUrva aura atizayarasayakta zrata kA kAla se kramazaH kSINa hotA jAtA hai| avagAhana karatA hai, vaise-vese use saMvega ke naye-naye srota (dra. avadhijJAna) upalabdha hote haiM, jisase use apUrva Ananda kA anubhava hetUpadeza-iSTa-pravRtti aura aniSTa-nivRtti kA hotA hai| saMjJAna / saMjJIzruta kA eka bheda (dra. zrutajJAna)
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1. kathA-saMketa 2. dArzanika aura tAttvika carcA-sthaloM kA saMketa
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 prastuta pariziSTa meM pAMca AgamoM (naMdI, anuyogadvAra, dazavakAlika, uttarAdhyayana aura Avazyaka) tathA inake vyAkhyA granthoM (niyukti, bhASya, cUNi tathA bRtti) meM prayukta kathAoM, dRSTAntoM, ghaTanAoM ke saMketa saMgRhIta haiN| isake tIna vibhAga haiM prathama vibhAga-kathAoM aura daSTAMtoM kA viSayagata vibhAjana, saMketa tathA sandarbhasthala / dvitIya vibhAga-tIrthakara, cakravartI, pratyekabuddha, nihnava, nagaroM kI utpatti-ina se saMbaddha jIvanavRttoM tathA ghaTanAoM ke sasaMdarma sNket| tRtIya vibhAga -AcArya, muni, rAjA tathA anya prasiddha kathAnAyakoM kA akArAdi krama se sasaMdarbha nAmAMkana / (prathama vibhAga) viSaya kathA-saMketa saMdarbha aMguli-nirdeza 1 gItArtha-agItArtha sAdhu vibhA 868. ma 352 2 ratnadAhaka vaNik ajJAna 1. kisAna aura citrapaTa ucU 148. zA 262-264. su 111 2. mUrkha aura dInAra AvacU 2 pR 30 aNuvrata sthala prANAtipAta- 1 koMkaNaka, 2 zrAvaka putra, AvacU 2 pR 283-293. hA 219-224 viramaNa 3kSema amAtya sthala mRSAvAdaviramaNa 1 koMkaNaka zrAvaka, 2 vaNik dvArA rahasyabheda sthUla adattAdAnaviramaNa coragoSThI aura zrAvaka kA saMkalpa sthUla maithunaviramaNa 1 girinagara ke mitra 2 gaNikA ke putra-putrI kA visarjana sthUla parigrahaviramaNa lobhI naMda zrAvaka aniyatavAsa AcArya saMgamasthavira Avani 1177. cU 2 pR 35,36. hA 31 anugraha rAjA dvArA dhanadhAnya-vitaraNa obhA 13 anujJA-vidhi sAdhu aura bhadra rAjA oni 385 anuyoga dravyAnuyoga gAya aura vatsa Avani 133,134. cU 1 pR 109-115. kSetrAnuyoga zAtavAhana aura kubjA hA 59-64. ma 135-138 / vibhA 1411, kAlAnuyoga takra-vikretA 1412. ma 522-527
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 viSaya vacanAnuyoga bhAvAnuyoga anuzAsana andhavizvAsa arthasaMgraha arhat AjJA azaraNa asvAdhyAya ahaMkAra ahasaka yajJa ahiMsA AcArya aura ziSya AjJA kI ArAdhanA Atmavadha AtmAnuzAsana Aya-vyaya meM kuzala Avazyaka AhAra meM anAsakti bAhAra viveka kathA-saMketa 1 badhira kuTuMba, 2 grAmeyaka 1 zrAvakabhAryA, 2 sAptapadika, 3 koMkaNakadAraka, 4 nakula, 5 kamalAmelA 6 zAMba kA sAhasa 7 beNika aura belanA jahAnAga mRgAvatI aura caMdanabAlA do kulaputra aura azva zivadeva mammaNa seTha grAmabhojika aura rAjA aTTana masla rAjapurohita putra araghaTTamAlA 1 jitazatru rAjA kI ghoSaNA 2 rAjA aura pAMca puruSa kUNika jayaghoSa - vijayaghoSa 728 ujjayanI kA Avakaputra 1 gAya kA vikraya, 2 azivopa zamanI bherI, 3 beTI aura alaMkAra 4 Avaka aura ziSya 5. badhira, 6 goha, 7 TekaNaka sUryodaya udyAna kapila piMgala 1 do cora bhAI 2 secanaka gaMdhahastI tIna vyApArI 1 agItArtha gaccha 2 ratnavaNika ratnavaNik kA dRSTAMta gardabha kA dRSTAMta saMdarbha u 22 / 46. zA 496. su 284 ac 25. ji 50. hA 49,50 uc 122. zA 223. su 96 abU 24. ji 47. hA 44 Avani 935. cU 1371,372. hA 275, 276 obhA 43, 44 kathA-saMketa uc 109. zA 192, 193. su79,80 uc 114. zA 211. mu83 obhA 26 Avani 1324, 1328, 1329. cU 2pR 217. 218. hA 161.162 ac 26. ji 51. hA 50,51 u 25 / 1-43. ni 463-479. cU 268 uc 174. zA 294 Avani 136. pU 1 pR 117-120. hA 65 67. ma 139-141 / vibhA 1435-1445. ma 532-537 pini 212,213 acU 26. ji 53. hA 53, 54 uc 33. zA 52, 53. su 6,7 u 714-16. cU 163. zA 278,279. su 120 AvacU 1 pR 79. hA 35 ma8ya vibhA 868. ma 352 ac 8. ji 12. hA 19,20 oni 162
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA-saMketa viSaya indriya zrotrendriya cakSurindriya ghrANendriya rasanendriya sparzanendriya IrSyA upasarga upAya eSaNA samiti dravya gaveSaNA bhAva gaveSaNA grahaNaSaNA grAsaMSaNA udgama ke doSa dravya udgama 'AdhAkarma kathA-saMketa puSpazAla gAMdhavika ibhyaputra aura dhAriNI devI gaMdhapriyakumAra sodAsa rAjA sukumAlikA sthavirA 1 kSullaka aura vyantarI 2 saMgama 3 candragupta aura cANakya 4 somila aura gajasukumAla 5 brAhmaNa aura strI 6 cAra striyAM aura muni gaMdharvAcArya 1 kanakapRSTha mRga 2 gajayUtha 3 vAnarayUtha 1 dharmaruci anagAra 2 vajrasvAmI govatsa aura priyaMgulatikA matsya kA dRSTAMta 729 modakapriyakumAra 1 stena 2 rAjakumAra vijita - samara, 3 bhImapallI aura arimardana rAjA, 4. guNacandra rAjA aura rAjadrohI vaNik 5 jinadatta aura zAliodana 6 yazodharA aura vatsarAja 7 nUpurahArikA hastI 8 upateja aura sodAsa 9 grAmaNI vaNika aura sAdhu 10 guNacandra zreSThI aura vezadhArI sAdhu 11 priyaMkara tapasvI saMdarbha AvacU 1. pR529-535. hA 265-268. ma 504-507 abU 52. ji 98.99 AvacU 1 pR 536, 537. hA 269,270. ma509 acU 24. ji 47, 48. hA 45 pini 80-84 / oni 450-454, 459-461 oni 456. bhA 232-239 pini 225,226 / ani 477 pini 630 / oni 539-543 pini 90 pini 118-127 pariziSTa 1 pini 162-167 pini 181 pini 192.193 pini 198-200 pini 208-211
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 730 kathA-saMketa viSaya dravya pUti prAduSkaraNa krIta prAmitya parivartita abhyAhRta udbhinna mAlApahRta Acchedya anisRSTa utpAdana ke doSa dhAtrIpiNDa kathA-saMketa yakSasabhA kA upalepana tIna sAdhu devazarmA sammata muni kI bhaginI kSemaMkara aura lakSmI dhanAvaha Adi zrAvaka yakSadatta aura vasumatI suradatta aura vasuMdharA vatsarAja aura jinadAsa battIsa modaka saMdarbha pini 245,246 pini 292-297 pini 310,311 pini 317-319 pini 324-326 pini 337-340 pini 359,360 pini 362 pini 368,369 pini 378-381 dUtI nimitta krodha piNDa mAna piNDa mAyA piNDa lobha piNDa vidyA maMtra cUrNa saMgamasUri aura datta ziSya dhanadatta aura devakI bhojaka kathA tapasvI muni aura brAhmaNa kSullaka kA dRSTAMta muni ASADha muni suvrata dhanadeva aura zramaNa pAdaliptasUri cANakya aura kSullakadvaya samita sUri 1 suMdarI aura muni 2 zRMgAramati aura muni pini 427 pini 433,434 pini 436 pini 464 pini 465 pini 474-480 pini 482,483 pini 495,496 pini 498 pini 500.bhA 44-46 pini 503-505 pini 506,507, 510,511 yoga mUlakarma eSaNA ke doSa dravyaSaNA dAyaka vAnarayUtha aura yUthAdhipati bAlikA aura muni madhubindu kA dRSTAnta pini 517-519 pini 579 / obhA 241 pini 628 chadita kathA artha kathA kAma kathA 1 brahmadatta Adi cAra mitra dani 94. acU 54,55. ji 103-105. 2 gIdar3a kI rAjanIti hA 107-109 1 virUpA strI 2 acala aura mUladeva 1 coroM dvArA saiMdha lagAnA u 43. cU 111-113. zA 207-209. 2 AbhIrI aura vaMcaka vaNika su 81, 82 karmaphala
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA-saMketa 731 pariziSTa 1 viSaya kathA-saMketa saMdarbha kavAya krodha mAna mAyA AvacU 1 pR 519-529. hA 261-265. ma 500-503 lobha kAmanA-jAla kAmamoga-virati jAmadagnya Adi subhUma cakravartI 1 paMDarA AryA, 2 zukavRtta 3 sarvAMgasuMdarI lubdha nanda zithilAcArI sAdhu 1 vaNik putra 2, rAjImatI aura rathanemi 1 kAkiNI, 2 Amraphala acU 41. ji 78, 79. hA 89 acU 44, 46. ji 85-88. hA 94, 95 kAmamogoM kI tucchatA kAyotsarga subhadrA kA zIlaparIkSaNa kuzIla-saMsarga varjana u 7 / 11, 12. cU 161,162. zA 276,277. su 118, 119 Avani 1550. cU 2 pR 266-271. hA 206,207 Avani 1111, 1112. cU 2 pR 21, 22. hA 20 ucU 32. zA 50,51. su 5 acU 21,22. ji 41-43. hA 37,38 1 caMpakamAlA, 2 pAMca brAhmaNaputra krodha kA viphalIkaraNa kulaputra nAgadatta kSamA gupti Ava 2 pR.78,79. hA 59 mano gupti vacana gupti kAya gupti gaurava jugupsA jJAna-kriyAvAda jinadAsa zrAvaka sAdhu aura senApati sAdhu kA dRSTAnta maMgu AcArya gaNikAputrI aura zreNika andha-paMgu Ava 2 pR80. hA 60 AvacU 2 pR 280,281. hA 217 Avani 101,102. cU 1 pR. 96. hA 47,48. ma 109,110 acU 51-53. ji 98-101: hA 104-106 jJAnAcAra kAla vinaya bahumAna upadhAna anilavana jJAnAticAra adhikAkSara hInAkSara 1 zaMkhadhamaka, 2 devatA aura sAdhu eka staMbha para prAsAdanirmANa brAhmaNa aura bhIla azakaTepitA nApita aura parivrAjaka 1 kuNAla, 2 vAnara 1 vidyAdhara, 2 bAla aura Atura 1 cANakya aura subuddhi, 2 lakar3ahArA vibhA 861-865. ma 348-351. anuhA 10,11 acU 42,43. ji81-84 hA 91-93 syAga
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 viSaya daNDa manodaNDa vacana daNDa kAya daNDa dveSa kI paramparA dhUrtatA dhRti namaskAra kI niSpatti naya nihA arthA kAmanApUrti Arogya-abhirati sukula- janma jIvana dAna dravya namaskAra styAnaddhi nidrA nirjarA nyAya padAnusArI labdhi parigraha parIvaha 1. sudhA 2. pipAsA 3 zIta 4 uSNa 5 daMzamazaka 732 kathA - saMketa koMkaNaka kSapaka sAdhu kA dRSTAMta caNDarudra AcArya dharmaruci anagAra aura nanda nAvika, nanda ke pAMca bhava ( haMsa, siMha Adi ) 1 kATika aura zrAvaka, 2 parivrAjaka kA svarNa khoTaka aura zrAvaka, 3 vaNik patnI kI mAyA, 4 loka kA madhya 5 zakaTa tittirI aura 1 madhyamAna sattu, 6 trapuSa rathanemi zrAvakaputra aura tridaMDI kRSNa sarpa aura puSpamAlA mAtuliMga bana gaNikA aura caMDapiMgala iMDika yakSa jitazatru aura damaka 1 prasthaka kA dRSTAMta, 2 vasati kA dRSTAnta, 3 pradeza kA dRSTAMta 1 paudgala (mAMsa), 2 modaka, 3 hAthI dAMta, 4 kumbhakAra, 5 vaTazAkhA yogavahana- dakSa mahilA do mAtA, eka putra vidyAdhara aura abhayakumAra dhana kA kUpa hastimitra aura hastibhUti dhanamitra aura dhanazarmA bhadravAha ke cAra ziSya arhaka muni dharmaghoSa aura bhramaNa bhadra saMdarbha Avac 2 pR 77, 78. hA 58, 59 su 251, 252 Ava 1 pR 516,517. hA 259,260. ma 499 acU 27, 28. ji 54-60. hA 55-61 kathA-saMketa Avani 1012 cU 1. pR 589-591. hA 301-303. ma 554,555 AvacU 1 pR 503. hA 252. ma 456, 487 anu 554-557. cU 76-77. hA 105-108 vibhA 235. ma 117, 115 bhoni 494-498 AvacU 2 pR 10. hA 8,9. ma 600 vibhA 864. ma 350 uc 110, 111. zA 206, 207. su 80, 81 uni 89-141 ca 53-90. zA 85-139. su1-55
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA - saMketa viSaya 6 acela 7 arati strI 9 caryA 10 niSadyA 11 zayyA 12 Akroza 13 vadha 14 yAcanA 15 alAbha 16 roga 17] tRNasparza 18 jalla 19 sarakAra puraskAra 20 prajJA 21 ajJAna 22 darzana pratikramaNa ke paryAyavAcI 1 pratikramaNa 2 praticaraNa 3 pariharaNa 4 vAraNa 5 nivRtti 6 niMdA 7 gA~ godhi dravya pratikramaNa bhAva pratikramaNa kaSAya pratikramaNa pratilekhanA kathA - saMketa ArakSita aura somadeva mUka bhrAtA kI pravrajyA AcArya saMbhUtavijaya aura sthUlabhadra AcArya saMgama aura ziSya datta kurudattamuta anagAra somadatta aura somadeva muni arjunamAlAkAra skandaka Adi 500 sAdhu yaMtra- pIlita baladeva 1 zrI kRSNa aura krodha pizAca 2 uMDaNa muni kAlavaMzika muni bhadra muni sunanda zrAvaka indradatta purohita AcArya kAlaka 733 1 azakaTapitA aura 'asaMkhayaM' adhyayana 2 AcArya sthUlabhadra AcArya ASADhabhUti rAjA aura do rAhagIra afra patnI aura prAsAda kI upekSA kulaputra aura dugdhaghaTa kI kApotI rAjA aura viSamizrita tAlAba kaulika sutA rAjA aura citrakAra kanyA patimAraka strI rAjA zreNika aura rajaka punaH punaH pratikramaNa tIna vaidyoM kA dRSTAMta kyoM ? kumbhakAra mRgAvatI gaMdharva nAgadatta tathA pUrvabhavika mitra rAjA aura ArakSaka saMdarbha Avani 1242. 253-61. hA 41-48 pariziSTa 1 Avani 1048. hA 323, 324. ma 584 Avani 1252-1270. 265-67. 1 pR 614,615. hA 50-53 Ava 2 pR 67. hA 53 oni 260, 261. vR 105, 106
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 kathA-saMketa viSaya pratyAkhyAna 734 kathA-saMketa saMdarbha dAmanaka aura sAgara seTha Avani 1620. cU 2 pR 324. hA 248, 249 1 dhAtuvAdI 2 agaDadatta 3 mlecchoM uca 115, 116, 123-125. kA AkramaNa 4 vadhU kI vibhUSA zA 213-216, 225, 226. 5 vaNika mahilA su 83-93, 97 pramAda-apramAda autpattikI buddhi 1 bharatazilA 2 zarta 3 vRkSa nandI 3813,4. ma 149 / Avani 940,942. 4 mudrikA 5 vastrakhaMDa cU 1 pR 546-552. hA 277-282. 6 giragiTa 7 kauA 8 utsarga ma 519-523 9 hAthI 10 bhAMDa 11 lAkha kI golI 12 stambha 13 kSullaka 14 mArga 15 strI 16 pati 17 putra 18 madhumakkhiyoM kA chAtA 19 mudrikA 20 aMka 21 rupayoM kI nolI 22 bhikSa 23 bAlaka kA nidhAna 24 zikSA 25 arthazAstra 26 merI icchA 27 eka lAkha 28 meMDhA 29 murgA 30 tila Avani 941. ca 1 pR 544-546. 31 bAlukA 32 hAthI 33 kUpa hA 280. ma 516-518 / 34 vanakhaMDa 35 khIra nandIma 145-149 36 ajikA 37 patra 38 bakarI kI meMganI athavA gilaharI 39 pAMca pitA 1 nimitta 2 arthazAstra nandI 3816. ma 160-162 / 3 lekha 4 gaNita 5 kUpa Avani 944,945. cU 1 pR 553-556. 6 azva (7 gardabha 8 lakSaNa hA 282-285. ma 523-526 9 gAMTha 10 auSadha 11 rathikagaNikA 12 ArdrasAr3I-dIrghatRNaulaTA ghUmatA huA krauJca pakSI 13 nIvrodaka (chata kA pAnI) 14 baila, ghor3e aura vRkSa se giranA 1 svarNakAra 2 kRSaka 3 julAhA nandI 38 / 9. ma 164, 165 / Avani 947. 4 darvI 5 maNikAra 6 ghRta vyApArI cU 1pR 556. hA 285. ma 526 7 tairAka 8 raphU karane vAlA 9 baDhaI 10 rasoiyA 11 kumbhakAra 12 citrakAra vainayikI buddhi karmajA buddhi
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA-saMketa 735 pariziSTa 1 viSaya kathA-saMketa saMdarbha nandI 38 / 11-13. ma 166, 167 / Avani 949-951. ca 1 pR 557-568. hA 185-292. ma 527-534 pAriNAmikI buddhi 1 abhayakumAra 2 zreSThI 3 kumAra 4 devI 5 uditodita rAjA 6 sAdhu 7 nandISeNa 8 dhanadatta 9 zrAvaka 10 maMtrI 11 kSapaka 12 amAtya 13 cANakya 14 sthUlabhadra 15 nAsikapura-suMdarInanda 16 vajra 17 caraNa se hata 18 kRtrima AMvalA 19 maNi 20 sAMpa 21 geMDA 22 stUpa ukhAr3anA bhASA viveka brAhmaNa aura sAdhu mikSAcaryA vatsa aura vadhU bhikSA hetu dUra gamana kubjabadarI kA dRSTAMta maMtra cUrNa 1 maMtrita cAvala, 2 carNakRta bhikSA 3 viSabhAvita bhikSA manuSya janma kI durlabhatA 1 collaga 2. pAzaka 3 dhAnya 4 dyUta 5 ratna 6 svapna 7 cakra 8 carma 9 yuga aura 10 paramANu kA dRSTAMta manonigraha rAjaputra mukhya aura gauNa ratna, svarNa, cAMdI aura lohe kI a 190. ji 280 a8. ji 12 oni 239. bhA 142, 143 oni 597-603 Avani 832. cU 1 pR 446-451. hA 228-230. ma 451-454 / uni 160. zA 145-150. su 56-67 a 44. ji 84. hA 94 obhA 8,9 khAne mudhAdAyI-mudhAjIvI 1 parivrAjaka bhakta 2 kSullaka a 124, 125. ji 190, 191. hA 181,182 AvacU 1 pR 355-366. hA 181-183. ma 355-359 mRtyu ke upakrama 1 rAga 2 sneha 3 bhaya 4 AhAra 5 sparza mRvAvAda mRSopadeza yathApravRttikaraNa taruNI vaNika patnI somila vipra brAhmaNa kA ati AhAra brahmadatta cakrI kA strIratna zrAvaka cora aura parivrAjaka . pathika aura cora kA dRSTAMta ji 218 . AvacU 2 pR 286 vibhA, 1211-1214 / AvacU 1 99
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 viSaya yogasaMgraha 1 AlocanA 2 nirapalApa 3 dRDhadharmitA 4 anizrita upadhAna 5 zikSA 6 niSpratikarma 7 ajJAta tapa 8 alobha 9 titikSA 10 Arjava 11 zuci, satya 12 samyagdRSTi 13 samAdhi 14 AcAra 15 vinayopaga 16 dhRtimati 17 saMvega pratyAkhyAna 25 byutsarga kathA - saMketa aTTana mahala, karpAsa mahala dhanamitra aura dRDhamitra 1 suravara yakSa aura dhanaMjaya seTha 2 yajJadatta aura putra nArada rAjA mahAbala aura citrakAra zizunAga kA putra suvrata brAhmaNa putra jvalana aura dahana avadhi brAhmaNa aura nimbaka putra pAMDhaSeNa rAjA aura mati-sumati putra sArthavAhaputra sujAta, amAtya dharmaghoSa, rAjA candradhvaja aura vAraka RSi 1 nabhovAhana aura zAlavAhana 2 jinadeva AcArya aura bauddhabhikSu dhanvantarI aura vaitaraNI vaidya arhat pArzva aura nandazrI sAdhvI 21 AtmadoSopasaMhAra arhanmitra zreSThI aura jinadeva putra 15 praNidhi 19 suvidhi 20 saMvara 22 sarvakAmavirati 23 mUlaguNa pratyAkhyAna rAjA devalAsuta aura putrI ardha saMkAzA cilAta rAjA aura jinadeva zrAvaka dharmaghoSa aura dharmayaza muni 24 uttaraguNa 736 1 dharmaghoSa anagAra, 2 daNDa anagAra Arya mahAgiri aura suhastI bhadrabAhu aura sthUlabhadra nAgadatta dharmavaza muni kSullaka kumAra, yazobhadra, zrIkAMtA Adi indradatta aura surendradatta aMgavi aura rudraka 1 karakaMDU kA pUrvajanma tathA rAjya-tyAga / 2 kAMpilya nagara ke rAjA durmukha kA rAjya - tyAga | 3 ekatva bhAvanA se nami kA rAjyatyAga / 4 gAMdhAra janapada ke rAjA naggati kA rAjya-tyAga / saMdarbha kathA-saMketa Avani 1279-1320. pU. 2152 212. hA. 117-156
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA-saMketa 737 pariziSTa 1 rasagRddhi viSaya kathA-saMketa saMdarbha 26 apramAda jarAsaMdha rAjA, magadhasuMdarI aura magadhazrI gaNikA 27 lavAlava bhRgukaccha meM vijaya ziSya .28 dhyAnasaMvarayoga AcArya puSpabhUti aura ziSya puSyamitra 29 mAraNAMtika dharmaruci anagAra vedanA adhisahana 30 saMgaparijJA jinadeva zrAvaka 31 prAyazcittakaraNa AcArya dhanagupta 32 mAraNAMtika marudevA ArAdhanA urabhra u 7 / 1-4. ni 249. cU 158,159, zA 272, 273. su 116,117 rasa-vivarjana udAyana rAjA Avani 1185. cU 2 pR 36. hA 32 rAga arhannaka aura arhanmitra AvacU 1 pR 514,515. hA 259. ma 498 raudradhyAna rAjagRha kA dramaka ucU 138. zA 251. su 107 / lezyA 1 jambU khAdaka 2 grAmavadhaka Ava 2 pR 113. hA 103, 104 lobha 1 vaMjula vRkSa aura vAnara vibhA 863. ma 349, 350 2 rupayoM kI naulI a 21. ji 40,41. hA 35 lobhavijaya kapila muni uni 253-259. ca 168-170. zA 286 289. su 124,125 vandanA 1 dravya vaMdanA rAjakumAra zItala aura usake cAra Avani 1104. cU 2 pR14-19. hA 15-17 bhAva vaMdanA bhatIje 2 dravya citi kSullaka muni ' bhAva citi 3 dravya kRtikarma vAsudeva kRSNa aura vIraka bhAva kRtikarma 4 dravya pUjA 1 do sevakoM kA paraspara saMgharSa bhAva pUjA 2 vAsudeva aura unakA putra pAlaka vargaNA gAyoM kI kuvikarNa gRhapati kA dRSTAMta vibhA 632 / Ava 1 pR 44,45. hA 23 vANI kA prabhAva kiDhI dAsI Avani 578. ca 1 pR 331. hA 158. ma 308 vinaya rAjaputra munivijaya vibhAma 374,375 vibhUSA satI-asatI kA dRSTAMta oni 404. va 146 viviktacaryA samudrapAla u 2111-10,22-24. ni 425-435. cU 261
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 viSaya vairAgya vyaMjanAvagraha vyutsarga zarIra meM tIna zalya zikSA zikSA vyartha nahIM ziSya zIla zrotA saMkhyA vinIta ziSya avinIta ziSya utkRSTa saMya samatA samiti saMyama virAdhanA saMsAra bhramaNa 1 IrSyA 2 bhASA 3 eSaNA 4 AdAnanikSepa 5 utsarga samyaktva ke aticAra zaMkA kAMkSA kathA - saMketa matsyagalAgala 1 pratibodhaka kA dRSTAMta 2 mallaka kA dRSTAMta prasannacandra rAjarSi yogya-ayogya pariSad 1 mudgala, 2 kUTa, 3 cAlanI, 4 paripUrNaka, 5 haMsa, 6 mahiSa, 7 meSa, 8 mazaka, 9 jalauka, 10 viDAlI, 11 jAhaka 12 gau 13 bherI, 14 AbhIrI rAjA aura vaidyasutA cANakya aura kaulika gvAlA aura rAjA caNDadra AcArya AcArya dvArA anazana kUlabAlaka zramaNa subhadrA 1 palya kA dRSTAMta 2 AMvale kA dRSTAMta sAdhu dvArA namaka-grahaNa dhana sArthavAha bhUtavAdI kA dRSTAMta maMDUkI vikurvaNA bhASAsamita muni nandISeNa muni pravrajita zreSThIsuta 1 dharmaruci anagAra 2 UMTa kI vikurvaNA 738 do putra rAjA aura kumArAmAtya saMdarbha uc 268 nandI 52, 53. 37,38. hA 11-55. cU ma 179-183 Avani 1051. hA 1 pR 325. 586 oni 623,624 acU 26. ji 52. hA 52 u 132,133. zA 244, 245. su 103 kathA - saMketa uc 31 mA 49, 50. su 4,5 uc 42. mA 62,63. su 13,14 usu 2 abU 24, 25. ji 40-50. hA 46-48 ma 584 nandI gAthA 44. ma 56-63 / Avani 139. 1 pR 121-124. hA 67-69. ma 142145 / vibhA 1454-1481. ma 539-548 AvacU 2 pR 93-95. hA 84-86 anu 586,587. cU 78-80. hA 109-112 oni 273 Avani 905. cU 1 pR 509-511. hA 256,257. ma 494.495 ubU 32. zA 51. su 5,6 Avac 2 pR 279-201. hA 216-218
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA-saMketa viSaya vicikitsA parapAkhaMDa prazaMsA samyaktva ke AcAra amUDa dRSTi upabRMhaNa samyaktva grahaNa ke apavAda rAjAbhiyoga gaNAbhiyoga devatAbhiyoga gurunigraha vRttikAMtAra samyaktva prApti ke dRSTAMta sasAra asAra sAdhu kA vega sAmAcArI icchAkAra sAmAyika kI paramparA sAmAyika ke nirvacana sAmAyika prApti ke kAraNa 1 anukampA 2 akAmanirjarA 3 bAla tapa 4 pAtradAna 5 vinaya 6 vibhaMgajAna 7 saMyoga-viyoga 8 vyasana 9 utsava kathA-saMketa zrAvaka aura cora candragupta aura cANakya sulasA zreNika kArtika seTha varuNa sArathi Avaka aura vyantarI upAsaka putra aura bAvaka putrI saurASTra kA dhAvaka aura bauddha bhikSu 1 palpa 2 parvatanadI-pASANa, 1 3 pipIlikA, 4 puruSa, 5 mArga, 6 vara 7 kodrava, 8 jala, 9 vastra samudravaNik kA dRSTAnta rupaye kA dRSTAnta 739 1 bAlIka azva aura mAgadha azva 2 daridra brAhmaNa, 3 bandara aura bayA kA ghoMsalA, 4 do vaNik mRgAvatI aura caNDapradyota 1 damadanta, 2 metArya, 3 kAlakapRcchA, 4 cilAta, 5 Atreya, 6 dharmaca 7 tetaliputra , dhanvaMtarI aura vaitaraNI vaica mahAvata indranAga kRtapuNyaka puSpazAla suta zivarAja tApasa ac 50. ji 96. hA 102, 103 saMdarbha AvacU 2 pR 276-278. hA 214,215 pariziSTa 1 Avani 107. hA 50, 51 / vibhA 1204-1221 oni 572 Avani 1138, 1139. hA 2 pR 24, 25 Avani 678-680. cU 1 pR 343-345. hA 174, 175. ma 345, 346 vibhA 1082. ma 423, 424 AvacU 1 pR89-91. hA 43-45 Avani 865-876. cU 1492-501. hA 243 - 249. ma 475-482 mathurA ke do vaNik do bhrAtA ( kRSNa-balarAma kA pUrvabhava) AbhIra Avani 845, 846 ca 1 1 460-405, hA 232-240. ma 461-469
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 740 kathA-saMketa viSaya 10 Rddhi 11 asatkAra subhikSa-dubhikSa kA jJAna strI kA caritra sthApita kula kathA-saMketa saMdarbha dazArNabhadra rAjA ilAputra bahuzruta AcArya aura deva obhA 30. vR 21 napurahArikA kA AkhyAna acU 47. ji 89-91. hA 97-99 1 gAya aura udyAna kA dRSTAMta oni 238. bhA 131,132,137 2 gRhiNI kA dRSTAMta 1 pANi-prahAra, 2 gaNikA dvArA vibhA 928. ma 372,373 / Avacu 1 pR81. citrAMkana, 3 amAtya dvArA tAlAba hA 37. ma 92 nirmANa maruka kA dRSTAMta oni 654 maladeva rAjA aura maMDika cora ucU 118-121. zA 218-222. su 95 svabhAva parIkSaNa svAdhyAya svArthavRtti
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIya vibhAga saMdarbha 131-133. hA 77-80. viSaya tIrthakara RSama pUrvabhava * dhannA sArthavAha, mahAbala, lalitakumAra, vairajaMgha, yaugalika, saudharmadeva, vaidyaputra, vajranAbha Adi * zreyAMsa Adi ke svapna, RSabha ke varSAMtapa kA pAraNA---akSaya tRtIyA kI utpatti ariSTanemi Avani 170-185. cU 1 ma 157-160 Avani 322. ca 15162-164. hA 97,98. ma 217,218 u 22 / 1-49. su 277-282 su 287-295 Avani 1307. ca 2 pR 202. hA 146 pAva pArzva aura nandazrI sAdhvI mahAvIra Avani 146. ca 1 pR128. hA 72,73. ma 152 . Avani 148, 149, 422-432, 437-450, cU 1 pR 228-235. hA 75, 115-118. ma 233, 234,244, 247-252 pUrvabhava 0 samyaktva kI prApti 0 marIci vizvabhUti tripRSTha vAsudeva priyamitra cakravartI naMdana janma 0 AmalakI krIDA lekhAcArya ke pAsa zikSA 0 brAhmaNa ko devadUSya kA dAna sAdhanA kAla baila kI ghaTanA Azrama aura pAMca abhigraha zUlapANi yakSa dvArA upasarga mahAvIra ke dasa svapna utpala dvArA phalAdeza tAMtrika acchaMdaka * sAmudrika puSya kI ghoSaNA gozAlaka kA milana AvacU 1 pR 246-248. hA 121,122. ma 258,259 AvacU 1 pR 268. hA 125. ma 266 Avani 461-464. cU 1 pR 269-277. hA 125-130. ma 267-272 Avani 472. cU 1 pR 281-283. ma 275,276
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 viSaya * gvAlA aura khIra nanda aura upananda * pArzvapatyIya sthavira municandra * mahAvIra ke pairoM kA jhulasanA * caNDakauzika kA pUrvabhava aura tatkRta upasarga * naukA vihAra gozAlaka kI kuceSTA, siMha aura vidyutmatI, skanda aura daMtillikA * pArzvastha daridra sthavira, gozAlaka kA frSkAsana, naMgalA grAma tathA Avarta grAma maiM gozAlaka dvArA dhAvakoM ko DarAnA, logoM dvArA upasarga * kAlahastI dvArA upasarga megha dvArA vaMdanA gozAlaka ko cora samajhakara pITanA * naMdISeNa sthavira (pAzrvapitthIya) 0 vijayA pragalbhA 0 vAsudeva gRha meM pratimA vANamaMtarI sAlajjA dvArA abhyarthanA jitazatru rAjA dvArA mahAvIra ko baMdI tathA utpala dvArA mukta karavAnA * vaggura zreSThI ko iMdra dvArA bhagavAn kA paricaya 0 vANamaMtarI kaTapUtanA * lADha kSetra meM bihAra * tila kA paudhA bAla tapasvI vaizyAyana gaNDakI nadI meM naukA vihAra * saMgama kRta upasarga mahAvIra ke abhigraha aura candanavAlA vRtta vAila vaNik dvArA talavAra kA vAra svAtidatta ke prazna 742 saMdarbha Avani 474, 475. cU 1 pR 283,284. hA 134. ma 276, 277 Avani 477. 1 pR 285267. hA 135.136. ma 278,279 Avani 479. cU 1288. hA 137 Avani 467. c 1 pR 277-279. hA 130,131. ma 273 Avani 469-476. 1 pR 260-285. hA 132-135. ma 274, 277 Avani 478480. pU 1 pR 287-209. hA. 136. ma 279 Avani 481. cU 1209. hA 137,138. ma 281 Avani 484. cU 1 pR 291. hA 138. ma 282 Avani 484, 486. cU 1 pR 291-293. hA 138, 139. ma 283 Avani 488 499. cU 1 pR 293,294. hA 140. ma 283.284 kathA - saMketa Avani 490. cU 1294,295. hA 140, 141. ma 204, 205 Avani 491. cU 1 pR 293. hA 141. ma 285 Avani 492 494, 1 pR 297-299. hA 141-143. ma 285 287 Avani 498-513. cU 1 pR 301-304. hA 144-147. ma 209-292 Avani 520-523. cU 1 pR 316-321. hA 148-151 ma 294-297
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA-saMketa 743 pariziSTa 1 viSaya saMdarbha cakravartI bharata 0 cakrotpatti, marudevA siddhA, digvijaya, nI nidhiyAM, ayodhyA praveza, rAjyAbhiSeka, bAhubalI ke sAtha yuddha, bAhubali ko kaivalya prApti 0 bharata ko kevalajJAna Avani 343-349. ca 1 pR 181-210. hA 99-103. ma 229-236 0 sagara 0 maghava * sanatkumAra * zAMtinAtha 0 kuMtha 0 ara 0 mahApadma 0 hariSeNa * jaya 0 brahmadatta Avani 436. cU 1 pR 226,227. hA 113. ma 246 / su 233 su 234-236 su 236,237 uni 84. zA 78. su 237-242 su 242-245 su 245 su 246 su 246-250 su 250 su 250 u 13 / 1-35. ni 160, 336-354. ca 213,214. zA 376,377. su 187-197 / AvacU 1 pR 366 Avani 918. cU 1 pR 521. hA 262. ma 501,502 0 subhUma pratyekabuddha nami karakaMDu u 9 / 1-62. ni 264-266,269.270,274. cU 158,179. zA 303,304. su 136-141.145 / Ava 2 pR 207,208. hA 153,154 uni 264,271. cU 178. zA 300-303. su 133-135,145 / AvacU 2 pR. 204-207. hA 151-153 uni 264,272. cU 178. zA 303. su 135,136,145 / Ava 2 pR 207. hA 153, dvimukha naggati uni 264,275. ca 178. zA 304. su 141-145 / Avaca 2 pR 208. hA 153,154
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 744 kathA-saMketa saMdarbha viSaya niva 1 jamAli, 2 tiSyagupta, 3 azvamitra, 4 ASADha, 5 gaMga, 6 rohagupta, 7 goSThAmAhila, 8 zivabhUti Avani 778-784. cU 1 pR 416-428. hA 207-216. ma 401-426 / uni 164-178. zA 152-181. su 69-36 / vibhA 2296-2609. ma 33-121 nagara Adi kI utpatti kanyakubja caNakapura dazapura pATaliputra prayAga mAhezvara rAjagRha secanakahastI AvacU 1 518. hA 261. ma 500 AvacU 2 pR 158. hA 120 AvacU 1 pR 397-401. hA 198-201. ma 391-394 Ava 2 pR 177-179. hA 133 AvahA 2 pR 132,133 AvacU 2 pR175,176 AvacU 2 pR158. hA 121 Ava 2 pR 170-174. hA 127-129 ucU 33,34. zA 53. su 7 tRtIya vibhAga kathA-saMketa agaDadatta aTTaNamalla anAthI muni abhayakumAra saMdarbha ucU 116. zA 213-216. su84-93 Avani 1276. cU 2 pR 152,153. hA 117 / ucU 109. zA 192,193. su 79,80 u 2018-35. cU 259,260. zA 472-476 vibhA 864. ma 350 / anuhA 10 / acU 22,23,43. ji 44,45,83. hA 41 42,93 / Avaca 2 pR 158-169. hA 121-127 / AvacU 1 pR 546,547, 557. hA 278,279,285,286 / nandIma 150,166 uni 110. cU 70. zA 112-114. su 35 uni 92. cU 58. zA 90,91. su 21 vi 862. ma 348,349 / anuhA 10,11 Avacu 1 pR 452-454. ma 456,457 Avani 774-777. cU 1 401-415. hA 201-207. ma 394-400 su 23-25 uni 123-141. cU 87-90. zA 133-139. su 52-55 pini 474-480 arjunamAlAkAra arhannaka azoka-kuNAla-samprati Ananda zrAvaka AryarakSita ASADhabhUti AcArya ASADhabhUti muni
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA-saMketa 745 pariziSTa 1 kathA-saMketa ilAputra iSukAra aura kamalAvatI udayana aura vAsavadattA udApana rAjaSi kanakamaMjarI kapila muni kAmadeva gRhapati kAtika seTha kAlaka AcArya kAlasaukarika kurudatta muni kulaputra kaNika karabhAjana (nAgavatta/kUragaDUka) kUlabAlaka zramaNa kRSNa vAsudeva kokAza vadhaMki khapuTa AcArya gajasukumAla muni gargAcArya gotama gaNadhara (indrabhUti) saMdarbha AvacU 1 pR 484,485. hA 240. ma 569 u 14 / 1-53. ni 333-335,362-373. cU 220-232. zA 393-412. su 204-213 Ava 2 pR 161,162. hA 122.123 Avani 1185. cU 2 pR 36,37. hA 32 / su 252-255 su 141-145 uni 253-259. cU 168-170. zA 286-288. su 124,125 Avaca 1454,455. ma 457 Ava 2 pR 276,277. hA 214 uni 120. cU 83,84. zA 127,128. su 50 AvahA 2 pR 127,128 uni 107. cU 68. zA 117. su 45 ucU 32. zA 50,51. su 5 acU 26. ji 51. hA 50,51 / AvacU 2 pR 166-177. hA 125-132 acU 21.22. hA 37-39 ma 2 uni 114. cU 75. zA 118. su 37-45 Avani 930. cU 1 pR 540,541. hA 273,274. ma 51 Avani 932. ca 1 pR 541-543. hA 274,275. ma 514 AvacU 1 pR 536. hA 270. ma 509 u 27 / 1-17. zA 550-554. su 316-318 AvacU 1 pR 381-390. hA 191-193. ma 383-387 / uni 204-306. cU 186,187. zA 323-333. su 153-159 vibhA 1082. ma 423,424 / AvacU 1 pR88-91. hA 42-45 uca 31. zA 49,50. su 45 / / Avani 520,521. ca 1 pR88-91,316-320. hA 42-45,148-150, 323,324 acU 42,43 / AvacU 2 pR 281. hA 218 / su 57-59 pini 500. bhA 44-46 / acU 26,42,43. ji 52,81,82. hA 52,91, 92 / Avaca 2 pR281. hA 218 / zA 146. su 57-59 AvacU 1 pR 497. hA 247,248. ma 479 AvacU 2 pR 164-173. hA 124-126 Ava 2 pR 164-172. hA 124-129 Avani 1314. cU 2 pR 209. hA 154 Avaca 1 pR 518-520. hA 261,262. ma 500,501 uni 114. ca 76. zA. 119. su 45,46 caNDapradyota caNDarudra AcArya candanabAlA candragupta cANakya cilAtiputra ceTaka celanA jarAsaMdha rAjA jAmadagnya aura parazurAma DhaMDhaNa muni
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 1 746 kathA-saMketa kathA-saMketa tuMDika vaNika tetalIputra dazArNabhadra bar3haprahArI cora dvaipAyana dhanagupta AcArya dharmaruci nanda nandana rAjA nandISaNa nami rAjarSi nami-vinami nUpurapaMDitA pAMDuSeNa rAjA pAvaliptasUri puNDarIka aura kaNDarIka puSpabhUti AcArya prasannacandra rAjaSi baladeva bhadrabAhu maMga AcArya maMDika cora madanarekhA mammaNa seTha maradevA mahAgiri aura suhastI AcArya mahAbala rAjarSi mUladeva mRgAputra mRgAvatI saMdarbha Avani 936. cU 1 pR 543. hA 276. ma 516 Avaca 1 pR 499-501. hA 249. ma 481 Ava 1 pR 475-484. hA 239,240. ma 468 / su 250,251 Avani 952. cU 1 pR 568. hA 292. ma 534 acU 21. hA 36,37 / su 37-39 Avani 1320. cU 2 pR 212. hA 156 Avani 1318. ca 2 pR 211. hA 155,156 / ca 1 pR 498. hA 248. ma 480 / obhA 232-238 aca 42. ji. 81,82. hA 91,92 / Avani 1284. ca 2 pR 179-188. hA 120-139 / su 28-31,57-59 su 255,256 AvacU 2 pR 94. hA 84,85 su 136-141 Avani 317. cU 1 pR 160 pini 181 / acU 47. ji 89-91. hA 97-99 Avani 1301. cU 2 pR 197. hA 146 pini 498 zA. 326-333. su 156-159 Avani 1317. cU 2 pR 210. hA 155 Avani 1051. cU 1 pR 455-460. hA 325. ma 457-460 uni 114. cU 75. zA 117. su 37-45 Avani 1284. cU 2 pR 187,188. hA 138,139 AvacU 2 pR80. hA 60 ucU 118-121. zA 218-222. su 95 su 136-141 Avani 935. cU 1 pR 371,372. hA 275,276 Avani 1320. cU 2 pR 212. hA 156 / vibhA 3167 Avani 1283. cU 2 pR 155-157. hA 119,120 su 256-259 uni 160. su 59-65, 95 / acU 55. ji. 105 u 19. ni 407-419 Avani 520.521,1048. cU 1 pR88-91, 316-320. hA 42-45, / 140-150, 323,324 / vibhA 1082. ma 423,424 acU 25. ji 50. hA 49,50 AvacU 1 pR 493. hA 244,245. ma 476-478 AvacU 1 pR183,184. hA 136,137 / su 28 metArya muni yakSA
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ kathA-saMketa kathA-saMketa rathanemi rAjImatI rohaka vajra AcArya vararuci valkalacIri vijaya rAjA vimalavAhana kulakara zakaDAla zatAnIka zayyaMbhava aura manaka zrIyaka zreNika saMjaya nRpa samita AcArya samudrapAla sambhUtivijaya siMhaguphAvAsI muni sukumAlikA subhadrA sulasA suvrata muni sodAsa somila vipra skandaka muni sthUlabhadra harikezI muni 747 saMdarbha da 27-11, ac 46-48. ji8788. hA 96,97 u 22 / 32-49. ni 443-447. su 250 - 282 27-11. ac 46-40. ji 87 88. hA 96,97 u 22 / 6-46. ni 446, 447. su277-282 Avani 941. 1 pR 545, 546. hA 277,278. ma 527,528 / nandIma 145-149 Avani 763-773. cU 1 pR 390-396. hA 193-197. ma 387-391 / su 23-25 oni 456. bhA 239 Avani 1284. cU 2 pR 183-185. hA 136, 137 / su 28-31 AvacU 1 pR 455-460 ma 457-460 256 Avani 153, 154. cU 1 pR 12, 129. hA 74. ma 153 Avani 1284 cU2 pR 103-188. hA 136,137 su 28-31 / Avani 520,521. 191316-320. hA 42-45 148-150 ac 4,5. ji 6.7. hA 10 12. Avani 1284. cU 2 pR 179-188. hA 120-139 AvacU 2 pR 158-172. hA 121-127 aca 50, ji 96. hA 102.103 pariziSTa 1 u 15 / 1-19. su 225-232 Avani 934. 1 pR 543 hA 275. ma 515 pini 503-505 u 21 / 1-24 AvabU 21 105-157. hA 137,138 / usu 30,31 uni 100-105. cU 66. zA 104 107. su 28-31 AvacU 1 pR 529-535. hA 255-268. ma 504-507 Avani 1550 cU 2 266-271 hA 206, 207 hA 46-48 aba 24, 25. ji 48-50 acU 50. ji 96. hA 102 pini 482,483 AvacU 2 pu 164. hA 124 AvacU 1 pR 534. hA 260. ma 506, 507 1355-365 Ava uni 111-113. cU 72-74. zA 114-116. su 36 Avani 1284. cU 2 179158 hA 120-139 uni 122. 86. zA 130,131. su 25-31, 52 u 12 / 1-47, ni322-327. c 201-203. zA 355-357. su 173-175.
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ aca prathama pariziSTa meM prayukta saMdarbha-granthoM ke saMkSipta rUpoM kA vivaraNa1. Avazyaka Avani Avazyaka niyukti gAthA Avazyaka caNi prathama bhAga Avazyaka caNi dvitIya bhAga Avazyaka niyukti hAribhadrIyA vRtti patra Avazyaka malayagirIyA vRtti patra vibhA vizeSAvazyaka bhASya gAthA vizeSAvazyaka bhASya maladhArIyA vRtti pRSTha 2. dazavaikAlika dazavakAlika dazavakAlika niyukti gAthA dazavakAlika agastyacUNi pRSTha dazavakAlika jinadAsaNi pRSTa dazavakAlika hAribhadrIyA vRtti patra 3. uttarAdhyayana uttarAdhyayana uttarAdhyayana caNi pRSTha uttarAdhyayana bRhadavRtti patra uttarAdhyayana sukhabodhA vRtti patra 4. nandI nandI nandI sUtra nandI caNi pRSTha nando hAribhadrIyA vRtti pRSTha nandI malayagirIyA vRtti patra 5. anuyogadvAra anu anuyogadvAra sUtra anuyogadvAraNi pRSTha anuyogadvAra hAribhadrIyA vRtti pRSTha anuyogadvAra maladhArIyA vRtti patra 6. oniyukti oni oghaniyukti gAthA oghaniyukti droNoyA vRtti patra 7. piMDaniyukti pini piNDaniyukti gAthA piNDaniyukti malayagirIyA vRtti patra 444 cU hA
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 2 prastuta pariziSTa meM pAMca AgamoM-Avazyaka, dazavakAlika, uttarAdhyayana, nandI aura anuyogadvAra ke vyAkhyA graMthoM (niryakti, caNi Adi) meM vizleSita dArzanika aura tAttvika carcAsthaloM kA sasaMdarbha saMketa hai| kahIMkahIM AcAra saMbaMdhI vimarza bhI saMgRhIta hai| viSayoM kA saMketa eka-eka graMtha ke anusAra diyA gayA hai, isalie kucheka viSayoM kI punarAvRtti bhI huI hai| Avazyaka viSaya saMdarbha akSaradhuta anuyoga abaddhikavAda avadhijJAna avyaktavAda AtmA aura zarIra kI bhinnatA AtmA kA astitva Adima yuga kI sabhyatA-saMskRti AnupUrvI iMdriya aura mana : prApyakArI-aprApyakArI iMdriyajJAna : saMvyavahAra pratyakSa upazamaNi-kSapakazreNi cU 1 pR 25-29. hA 16. ma 46 ni 131-136. cU 1 pR80 85, 108-120. hA 34-39, 58-67. ma 90-96, 130-138 cu 1 pR413,414. hA 214,215. ma 415-418 ni 25-67. cU 1 pR 37-68. hA 18-31. ma 50-77 cU 1 pR 421. hA 210,211. ma 406-408 hA 164. ma 324 hA 161,162. ma 314-320 ni 197-207. ca 1pR54-57. hA 85-89. ma 193-201 ma 93-95 ni 5. cU 1 pR 13,14. hA 8,9. ma 24-29 cU 1 pR 7. ma 13-16 ni 116-127. cU 1 pR104-107. hA 54-57. ma 123-128 cU 1 pR 595-601. hA 304-311 ma 557-568 ni 105-107. cU 1 pR 98-101. hA 49-51 ma 113-116 ni 1418-1554. cU 2 pR 247-271 ni 737-748. ca 1pR 372,373. hA 185-187. ma 364,365 hA 163. ma 320-323 ni 77,78. ca 1 pR 72-77. hA 33. ma 82-86 cU 2 pR87-92. hA 81-83 karaNa karaNa : yathApravRtti Adi kAyotsarga niyukti kAraNa : nimitta Adi karma kA astitva kevalajJAna kriyA : kAyikI Adi
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 2 750 dArzanika aura tAttvika carcAsthala viSaya saMdarbha kriyAsthAna jIvaprAdezikavAda jJAna ke bhedoM kA hetu jJAna-kriyAvAda jJAna prApti kA krama jJAna : mati Adi tIrtha rAzikavAda dizA nirUpaNa devoM kA astitva dravya-guNa-paryAya dvikriyAvAda dhyAna aura lezyA namaskAraniyukti naya cU 2 pR 127-132. hA 106 cU 1 pR 420. hA 209,210. ma 405,406 ma 17-19 ni 1139-1153. cU 2 pR 28-31. cU 1 pR 72,73 ni 1-78. cU 1 pR 7-77. hA 5-33. ma 12-86 ma 97,98 cU 1 pR 424-426. hA 212-214. ma 411-415 ni 809,810. hA 221. ma 437-440 hA 167. ma 330,331 ni 792-795. ca 1pR 434,435. hA 219. ma 432,433 cU 1 pR 423. hA 212 cU 2 pR 81-87. ni 887-1013. cU 1 pa 502-591. hA 251-303. ma 485-555 ni 754-763. cU 1 pR 377-381. hA 188-190 ma 10-12, 369-383 cU 1 pR4-6. hA 3-5. ma. 5-10 hA 169,170. ma 335-337 hA 167,168. ma 331,332 hA 164,165. ma 325-327 hA 169. ma 334 ma 119-122 cU 1 pR 29,30. ma 61 cU 2 pR 96-112. hA 86-103 hA 168,169. ma 332,333 hA 166,167. ma 328,329 cU 1 pR 416-418. hA 208,209. ma 402-405 cU 1 pR 427,428. hA 215-217. ma 418-426 ni 6-11. cU 1 pR 14-16. hA 9-12. ma 31-38 cU 1 pR 3-6. hA 2-5. ma 2-10 ni 2-16. cU 1 7-24. hA 6-15. ma 22-44 cU 1 pR.7,8. hA 5,6. ma 20-22 nikSepa nirvANa kA astitva nairayikoM kA astitva paMca bhUtoM kA astitva paraloka kA astitva parihAravizuddhi cAritra paryAya : agurulaghu paryAya pAriSThApanikI nayukti puNya-pApa kA astitva baMdha-mokSa kA astitva bahuratavAda boTika mata : digambara-utpatti bhASA dravya maMgala matijJAna matijJAna aura zratajJAna meM bheda-abheda
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ dArzanika aura tAttvika carcAsthala pariziSTa 2 viSaya saMdarbha mana:paryavajJAna ni 76. cU 1 pR 71,72. hA 33. ma 81,82 mRtyu ke upakrama ni 724-726.cU 1 pR 355-366. hA 181-183. ma 355-360 mokSamArga : jJAna-darzana-cAritra ni 93-103. cU 1 pR 94-97. hA 46-48. ma 106-110 / ni 1153-1173. cU 2 pR 28-38 yAdaza- tAza hA 165,166. ma 327,328 lakSaNa ke bAraha bheda ni 751-753. cU 1 pR 374-377. hA 187,188. ma 365-369 labdhi : AmazISadhi Adi ni 69-75. cU 1 pR 68-71. hA 31,32. ma 78-81 loka cU 2 pR 3-9. zabda AkAza kA guNa nahIM ma 28,29 zrutajJAna ni 17-24. cU 1 pR 24-36. hA 15-18. ma 45-50 sAmAyika : zruta Adi sAmAyika ni 789-879. cU 1 pR 431-501. hA 217-250. ma 427-482 sAmucchedikavAda cU 15 422,423. hA 211. ma 408-410 sandarbha vivaraNani-Avazyakaniyukti gAthA / cU 1-cUNi, puurvbhaag| cU 2--cUNi, uttarabhAga / hA-hAribhadrIyAvRtti pRSTha / ma-malayagirIyAvRtti patra / * vizeSAvazyaka bhASya akSarabhUta vi 455-500 ma 215-233 anuyoga : vyAkhyA lakSaNa vi 907-974, 1002-1013 mayikabAda vi 2509-2549. ma 90-104 arhat namaskAra vi 3009-3025 ma 233-235 avAha Adi saMzaya nahIM vi 312-331 ma 156-167 avadhijJAna vi 567-778 ma 259-321 avyaktavAda vi 2356-2388. ma 50-55 mAnupUrvI vi 942.943. ma 377-379 iniya aura man : prApyakArI-aprApyakArI vi 204-252 ma 102-120 upazamaNi-kSapakameNi vi 1283-1333. ma 482-495 vi 3302-3362. ma 299-317 karaNa: vayApravRtti Adi vi 1202-1221. ma 458-464 karma aura upakrama vi 2046-2061. ma 722-729
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 2 viSaya kArya-kAraNa kAla kRta akRta kI carcA kevalajJAna kevalajJAna : Atmapratyaya cAritra jinakalpa jIvaprAdezikavAda jJAna tIrthaM rAzikabAda dizA nirUpaNa dvikriyAvAda namaskAra niyukti naya naya : dravyArthika paryAyArthika nikSepa nityAnityatva kI siddhi nyAya hetu udAharaNa pudgala pariNamana kI vicitratA pramANa saMvyavahAra pratyakSa baharatavAda boTikamata bhAva ( audayika Adi) kA kAla bhASA dravya maMgala matijJAna: ayutanithita mati matijJAna aura zrutajJAna meM veda mana:paryayajJAna ke upakrama mRtyu ? mokSamArga jJAna-darzana- cAritra rAtribhojanaviramaNa mUlaguNa yA uttaraguNa lakSaNa kI paribhASA aura usake bAraha meva labdhi 752 dArzanika aura tAttvika carcAsthala saMdarbha vi 2099-2118. ma 740-746 vi 2020-2039, 2068-2072. ma 715-719, 730-732 vi 3363-3301. ma 317-321 vi 823-836. ma 337-339 vi 2132-2145. ma 750-754 vi 1234-12-2. ma 467-481 vi7.8-14 vi 2333-2355. ma 44-49 vi 79-92. ma 45-51 vi 1026-1051. ma 408-415 vi 2451-2508 ma73-90 vi 2697-2707. ma 147-151 vi 2424- 2450. ma 65-73 vi 2001-2956. ma 179-221 vi 21-1-2278. ma 1 -28 vi 2641-2672. ma 131-140 vi 24-78. ma 20-44 vi 543,544. ma 246-250 vi 1076-1078. ma 421,422 vi 1906-1990. ma 701 vi 93-95 ma 51-53 vi 2306-2332 ma 35-43 vi 2550-2609. ma 105-121 vi 2075-2001 ma 733,734 vi 351-395 ma 175-192 vi 10-59 ma 15-35 vi 304-311. ma 152 - 156 vi 96 - 100, 105-175 ma 54 57, 60-89 vi809822331-336 vi 2041 2061. ma 720 729 vi 1126-1178. ma 436-451 vi 1240-1245. ma 470, 471 vi 2146-2179. ma 754-764 vi 779-804. ma 322-228
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ dArzanika evaM tAttvika carcAsthala 753 pariziSTa 2 viSaya saMdarbha vargaNA vi 631-667 ma 278-289 vastu kA svarUpa : bhAva-abhAva vi 2165-2171. ma 760-762 zrutajJAna vi 444-566. ma 212-258 zrutajJAna : ekendriya meM zrutajJAna vi 101-104. ma 57-59 zrutajJAna kA pratyayatva vi 2138-2145. 752-754 zrutajJAna : dravyazruta-mAvazruta vi 877-894 samyaktva vi 528-536. ma 240-245 sAmAyika : vistRta vimecana vi 2673-2801, 3295-3583 sAmAyika (samyaktva Adi) kI prApti kaba ? vi 1186-1201. ma 453-458 sAmucchedikavAda vi 2389-2423. ma 56-65 siddha vi 3027-3189. ma 236-274 sthavirakalpa-jinakalpa vi 7. ma 8-14 sandarbha vivaraNavi--vizeSAvazyakabhASya gaathaa| ma-malayadhArIyA vRtti pRSTha / dazavakAlika AcAra:jJAna Adi a 50-53. ji 94-102. hA 101-106 kathA : AkSepaNI Adi a 54-59. ji 102-111. hA 106-115 jIva kA lakSaNa aura astitvasiddhi a66-71. ji 120-128. hA 121-127 tapa ke bheda a 12-19. ji 21-37. hA 26-32 nyAya ke avayava : hetu Adi a 20-31. ji 38-69. hA 33-68 sandarbha vivaraNaa-dazavakAlika agastyacUNi pRsstth| ji--jinadAsa cUNi pRSTha / hA-hAribhadrIyA vRtti patra / uttarAdhyayana acelatA-sacelatA AnupUrvI zA 92-98 cU 9,10. zA 13 ni 182-204. cU 103-108. zA 194-205 zA 39,40 cU 226 ni 237-239. cU 251-259. zA 255-260 gaNi-sampadA jIva kA astitva nirgrantha nihnavavAda bahuratavAda jIvaprAdezikavAda zA 153-157 zA 158-160
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 2 dArzanika aura tAttvika carcAsthala viSaya saMdarbha avyaktavAda zA 160-162 sAmucchedikavAda zA 163-165 dvikriyAvAda zA 165-167 trairAzikavAda zA 168-172 abaddhikavAda zA 173-178 boTika mata zA 178-181 paramANu pudagala kI saMracanA cU 16-21. zA 24-29 vinaya ke bheda zA 16,17 sandarbha vivaraNa --- ni-uttarAdhyayana niyukti gaathaa| ca-cUNi pRSTha / zA-zAntyAcArya kI bRhavRtti patra / su-sukhabodhAvRtti patra / nandI akSara ke svaparyAya-paraparyAya cU 54,55. hA 68,69. ma 198-202 akSara paTala ca 52-55 akSarazruta ma 187-189 anuyoga vidhAtaragaNDikA Adityayaza rAjA Adi cU 77-79. hA 90-92. ma 242-246 kA muktigamana antIya ma 102-104 apauruSeyavacananirasana ma 16-24 AtmA kI astitvasiddhi aura cArvAka matanirasana ma 3-7 indriya aura mana : prAgyakArI-aprApyakArI ma 169-173 kAlacakra : chaha ara ma 196, 197 kevalajJAna : kramopayoga-yugapada upayoga Adi hA 37-44. ma 112-139 kriyAvAdI Adi 363 matoM kI carcA hA 77-79. ma 213-228 kSayopazama vidhi : dezasarvaghAtI rasaspardhaka ma 77-80 kSullaka pratara ma 110 jaMghAcAraNa Rddhi ma 106, 107 jJAna ke pAMca bhedoM kA hetu ma 65-71 jJAna : pratyakSa parokSa pramANa aura vaizeSika Adi mt| ma 71-76 paryAya : gurulaghu-agurulaghu cU 52-54. pramANa : saMvyavahAra pratyakSa ma 74-76 bauddha mata : nairAtmyanirAkaraNa ma 34-39 bhASA : eka samaya meM lokAMta taka gati ma 186 matijJAna aura zrutajJAna meM bheda ma 140-142
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ dArzanika aura tAttvika carcAsthala viSaya matijJAna : vyaMjanAvagraha Adi mokSa : rAga-dveSa kA AtyaMtika kSaya zAbdaprAmANya sarvajJasiddhi sAMkhyamukti nirAkaraNa siddha anAdi siddha kA nirasana : strImukti hiMsA se puNya baMdha nahIM aMgula : AtmAMgula Adi anuyoga vidhi avagAhanA AnupUrvI kAla samaya zIrSaprahelikA cAritra jJAna dravya-guNa- paryAya naya nikSepa patyoSama- sAgaropama pramANa : pratyakSa Adi bhAva : audayika Adi loka lokaghanIkaraNa lokazreNi zarIra svarUpa aura saMkhyAmAna zrutajJAnayata-bhAvata saMkhyA saMkhyeya asaMkhyeya- anaMta : 755 saMdarbha ma 168-183 ma 31-34 ma -12 sandarbha vivaraNa 1 cU-nandI cUrNi pR hAhArimaDIyA vRtti pRSTha ma- malayagirIyA vRtti patra / ma 25-30 ma 40, 41 ma 192 ma 131-133 ma 13-15 anuyogadvAra cU 52-56. hA 77-82. ma 143-159 1-5. hA 1-5. ma 3-5 ma 150-159 cU 20-37. hA 20-57. ma 46-95 ca 37-40. hA 54 57. ma 90,91,161-165 76. hA 101-105. ma 203-205 ma 1-3 ma 100-102 cU 76,77. hA 105-100. ma 205-212. pU89-91. hA 123-127. ma 244-250 ma 9-20 cU 57, 58. hA 84-86. ma 165-178 74-76. hA 99-103. ma 194-202 ma 104-117 c 34-36. hA 49-50. ma80-84 cU 51,52 hA 76,77. ma 159-161 c 60-73. hA 87-99. ma 160-193 ma 29-34 cU 78-85. hA 109-116. ma217-224 sandarbha vivaraNa - cU- anuyogadvAra cUrNi pRSTha hA-hAribhadrayA vRtti pRSTha / ma- maladhArIyA vRtti patra / pariziSTa 2
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 2 756 dArzanika aura tAttvika carcAsthala viSaya oghaniyukti saMdarbha Ayatana-anAyatana ni 763-784. va 222-224 AlocanA vidhi ni 513-520. vR 175-178 upadhi (vastra, pAtra Adi) ni 665-684. vR 207-210 kAlapratilekhanA vidhi ni 638-663. vR 200-207 pAtra Adi ke lakSaNa-alakSaNa aura pramANa ni 685-746. va 211-219 pAtralepana kI upayogitA ni 371-406. vR 129-135 pAriSThApanikA vidhi ni 594-622. bhA 303-308. vR 192-198 pratilekhanA upakaraNa pratilekhanA ni 264-279. vR 108-113 pAtra pratilekhanA ni 287-295. vR 116-119 sthaNDila pratilekhanA ni 296-323. va 119-126 bhikSAcaryA : kAla, gaveSaNA vidhi, ekAkI ni 411-431. bhA 213-231. vR 147-155 bhikSATana kA niSedha rogacikitsA : miTrI, sIpI Adi ke dvArA roga ni 335-370. vR 129-135 apanayana Adi vastraprakSAlana : vidhi-niSedha ni 347-356. vR 131,132 vihAravidhi ni 13-49. vR 23-36 0 gItArtha-vihAra aura kSetrapratyupekSaNa ni 119-149. va 60-68 0 grAmapraveza ni 156-201 ni 68-83. va 40-47 sthApanAkula bhA 122-145. vR 95-100 sandarbha vivaraNani-oghaniyukti gaathaa| bhA-bhASya gAthA / va-droNIyA vRtti patra / vaiyAvRttya piNDaniyukti ni 179-182 ni 69-71 ni 403-513. vR 120-145 atikrama, vyatikrama".. AhAra zuddhi : mokSa kA paraMpara kAraNa utpAda doSa udgama doSa 0 AdhAkarma 0 auddezika 0 pUtikarma mizra Adi ni 94-217. vR 35-76 ni 218-242 ni 243-268 ni 271-391
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 2 dArzanika aura tAttvika carcAsthala 757 viSaya saMdarbha 0 vizodhi-avizodhi koTi ni 392-402. vU 116-119 eSaNA doSa ni 514-628. vR 146-170 grAsaiSaNA * saMyojanA Adi pAMca doSa ni 1 0 pAMca doSoM kA vivaraNa ni 629-671 nikSepa : piNDa zabda ke nikSepa ni 4-66. vR 3-27 pRthvI Adi jIvanikAya 0 bheda-prabheda . . acitta pRthvI Adi kA prayojana ni 8-47. vR 7-20 pratisevana-pratizravaNa-saMvAsana-anumodana ni 111-128. vR 45-50 (kRta-kArita-anumati) rogacikitsA : zaMkha, sIpI, udehikA Adi dvArA ni 48-52. va 20,21 rogoM kA zamana vastraprakSAlana : vidhi-niSedha ni 23-34. va 11-16 sArmika ke bAraha prakAra aura unakA vyavahAra-bodha ni 137-159. va 52-62 sandarbha vivaraNani-piNDaniyukti gaayaa| vR-malayagirIyA vRtti patra /
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaha jaha suyamogAhai aisayarasapasarasaMjuyamapuvvaM / taha taha palhAi muNI nnvnnvsNvegsddhaae||