Book Title: Bhagavati Aradhana
Author(s): Shivarya Acharya
Publisher: Jain Sanskruti Samrakshak Sangh Solapur
Catalog link: https://jainqq.org/explore/001987/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // zrI // jIvarAja jaina graMthamAlA prakAzana AcArya zrI zivArya vicita bhagavatI ArAdhanA (hiMdI) prakAzaka jaina saMskRtI saMrakSaka saMgha, solApura. #RETHRENH MATTURE tatt ! Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvarAja jaina graMthamAlA (hindI vibhAga puSpa-36) AcAryazrI zivArya viracita bhagavatI ArAdhanA (AcAryazrI aparAjita sUri racita vijayodayA TIkA tathA tadanusArI hindI TIkA sahita) - sampAdaka evaM anuvAdaka - siddhAntAcArya zrI paM. kailAzacandra siddhAntazAstrI - prakAzaka - jaina saMskRti saMrakSaka saMgha (jIvarAja jaina graMthamAlA) 410, dakSiNa kasabA, solApura - 7. :: (0217) 2320007 vIra savaMt 2530 I.sana 2004 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzaka zrImAna zeTha zrI araviMda rAvajI dozI adhyakSa - jaina saMskRti saMrakSaka saMgha, solApura - 413 007 prathamAvRtti 1978 prati 1100 dvitIyAvRttI 2004 prati 300 sarvAdhikAra surakSita priMTIMga kharca - rUpaye 300/ mudraka - zrI. ena. DI. sAkhare priMTarsa, relve lAInsa, solApUra. Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ JIVRAJ JAIN GRANTHAMALA, NO. 36 ACHARYA SHRI SHIVARYAS BHAGVATI ARADHANA WITH The Sanskrit tika Vijayo-daya of Aparajit suri Edited along with the Hindi Translation etc. By Pandit Kailaschandra Shastri Published by Jain Sanskriti Sanrakshaka Sangh 410, South Kasba, Solapur 7 Ph. (0217) 2320007 Veera Samvat - 2530 A. D. 2004 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jIvarAja jaina graMthamAlakA paricaya solApura nivAsI zrImAn sva. bra. jIvarAja gautamacaMda dozI kaI varSoMse saMsArase udAsIna hokara dharmakAryameM apanI vRtti lagAte rahe / san 1940 meM unakI yaha prabala icchA ho uThI ki apanI nyAyopArjita sampattikA upayoga vizeSa rUpase 'dharma tathA samAjakI unnatike kAryameM kare / tadanusAra unhoMne samasta bhAratakA paribhramaNa kara aneka jaija vidvAnoMse isa bAtakI sAkSAt aura likhita rUpase saMmmattiyA~ saMgRhIta kI, ki kaunase kAryameM sampattikA viniyoga kiyA jAya / antameM sphuTa matasaMcaya kara leneke pazcAt san 1941 ke grISmakAlameM brahmacArIjIne siddha kSetra zrI gajapaMthajIkI pavitra bhUmipara aneka vidvAnoM ko AmaMtrita kara unake sAmane UhApohapUrvaka nirNaya karaneke lie ukta viSaya prastuta kiyA / vidatsammelanake phalasvarUpa zrImAn brahmacArIjIne jaina saMskRti tathA jaina sAhityake samasta aMgoM ke saMrakSaNa-uddhAra-pracArake hetu 'jaina saMskRti saMrakSaka saMgha kI sthApanA kI / tathA unake liye ru. 30,000/- kA bRhat dAna ghoSita kara diyA / Age unakI parigraha-nivRtti bar3hatI gaI. / sana 1944 meM unhoMne lagabhaga do lAkhakI apanI sampUrNa sampatti saMghako TrasTarUpase arpaNa kii| isI saMghake antargata 'jIvarAja jaina graMthamAlA' dvArA prAcIna saMskRtaprAkRta-hindI tathA marAThI granthoM kA prakAzana-kArya Aja taka arakhaNDa pravAhase cala rahA hai / Aja taka isa granthamAlA dvArA hindI vibhAgameM 41 grantha tathA marAThI vibhAgameM 103 grantha va dhavalA vibhAga. 16 grantha prakAzita ho cuke haiN| -ratanacaMda sakhArAma zahA maMtrI jaina saMskRti saMrakSaka saMgha Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sva. bra. jIvarAja gautamacaMda dozI sva. ro. tA. 16/1/1957 (pauSa zu. 15) Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hArdika abhinaMdana bhagavatI ArAdhanAke punamudraNake lie aura isa graMthakI kImata kama karaneke lie nIce likhe huo zrAvaka-zrAvikAoMne milakara rUpaye 10,500/- kA sahayoga diyA hai| isalie saMsthA una sabhIke atyaMta AbhArI hai| sau. snehala araviMda rokaDe, DoMbivalI sau. caMdrakAMta ramaNalAlajI kAsalIvAla, DoMbivalI zrI. vikAsa rAjendrakumAra jaina, bhopAla zrI. dinezakumAra jaina, kohephijA bhopAla zrI. pArzvanAtha digaMbara jaina maMDala, DoMbivalI sau. porNimA zikharacaMda jaina, DoMbivalI zrI. nitIna zikharacaMda jaina, DoMbivalI Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pradhAna sampAdakIya prastuta bhagavatI ArAdhanA grantha jaina sAdhuke AcArase sambaddha eka prAcIna grantha hai aura usakI TIkA vijayodeyA bhI isa dRSTise apanA vizeSa mahattva rakhatI hai / ye donoM eka tIsare jaina sampradAyake mAne jAte haiM jo na digambara thA aura na zvetAmbara / digambara sampradAya Agama granthoMko mAnya nahIM karatA aura zvetAmbara sampradAya sAdhuoMke vastra pAtravAdakA samarthaka hI nahIM kintu poSaka hai| kintu isa grantha aura isakI TIkAse spaSTa pratIta hotA hai ki eka ora inake racayitA Agama granthoMko mAnya karate haiM to dUsarI ora ve vastra pAtravAdake ghora virodhI pratIta hote haiM / isase yaha dhvanita hotA hai ki ve aise sampradAyake anuyAyI haiM jo na Agama granthoMko amAnya hI karatA hai aura na vastrapAtra vAdako svIkAra karatA hai| aisA sampradAya yApanIya hI ho sakatA hai| kintu isa granthameM na to strImuktikA hI samarthana hai aura na kevalI bhuktikA pratyutaH antameM strIse bhI vastra tyAga karAneko isameM carcA hai / aura yApanIya saMghakI ye donoM mAnyatAeM batalAI jAtI haiN| ataH hama nahIM mAna sakate ki isa granthake kartA aura TIkAkAra savastramukti yA strI muktike samarthaka hoNge| isameM Agata gAthA naM0 423 aisI gAthA hai jo digambara mUlAcArameM bhI AtI hai aura zretAmbarIya Agama sAhityameM bhI AtI hai| usame sAdhuke dasa kalpa batalAye haiM / kalpa kahate haiM karaNIya AcArako / usame prathama hI kalpa hai Acelakya / cela kahate haiM vastrako aura acelaka kahate haiM vastra rahitako 1 isa gAthAkI TIkAmeM TIkAkArane AgamoMke pramANa dekara sAdhuoMke nagna rahane kA hI samarthana kiyA hai| AcArAMga sUtrameM (182) meM kahA hai 'jo sAdhu acela rahatA hai use yaha cintA nahIM hotI merA vastra jIrNa ho gayA maiM vastrakI yAcanA karUMgA / use sIneke liye dhAgA aura suIkI yAcanA kruuNgaa| use siiuuNgaa| ......." vaha acelakapanemeM lAghava mAnatA hai, Adi' AcArAMga sUtra 209 meM kahA hai 'zIta Rtu bIta jAnepara, gISmaRtu Anepara yadi vastra jIrNa na ho to unheM kahIM sthApita kara de| athavA sAntarottara ho jAye yA omacela yA eka zATaka yA acela ho jAye / ' TIkAkArane sAntarottarakA artha kiyA hai--'sAntara hai uttara-prAvaraNIya jisakA' arthAt zotakI AzaMkAse vastrako tyAgatA nahI hai, kabhI or3ha letA aura kabhI utArakara pArvameM rakha letA hai| omacelakA artha kiyA hai-dhIre dhIre zItake jAne para dvitIyAdi vastrako tyAga ekazATaka ho jAye / athavA zIta bilkUla cale jAne para use bhI chor3akara acela ho jaaye| sUtra 21 meM kahA hai--nigrantha zramaNoMke liye pAMca kAraNoMse acelapanA prazasta hai-pratilekhanA alpa hotI hai, svAbhAvika rUpa hai, tapa hotA hai lAghava hai, vipula indriya nigraha hotA hai| Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA sthAnAMga sUtra 171 meM vastra dhAraNake tIna kAraNa kahe haiM--lajjA, zarIrakA aMga vikRta honA, parISaha sahanameM asmrthtaa| isa prakArase AgamAnusAra bho vizeSa avasthAmeM hI vastra ko anujJA thii| kintu uttarakAla ke granthakAroM aura TIkAkAroMne isa prakArake vacanoMko jinakalpakA karAra dekara tathA acelakA artha badala kara mUla mArgako tirohita hI jaisA kara diyaa| jaise jItakalpa sUtrameM Acelakya kA artha karate hue kahA hai-- duvihA hoti acelA saMtAcelA asaMtacelA ya / titthagara'saMtacelA saMtAcelA bhave sesA / / 1975 / / acela do prakArake hote haiM eka vastrake rahate hue acela aura eka vastrarahita acela / tIrthakara vastrarahita acela hai / zeSa saba vastra sahita acela haiN| 'parISahoMmeM eka nAgnya parISaha hai / niruktameM nAgnyakA artha isa prakAra kiyA hai-- yo hatAzaH prshaantaashstmaashaambrmucire| yaH sarvasaGga santyaktaH sa nagnaH parikIrtitaH // arthAt jo sarva parigrahase rahita hai use nagna kahate haiM / TIkAkAroMne alpa vastradhArIko bhI nagna kahA hai| AgamameM parigrahakA lakSaNa mUrchA-mamatva bhAva kahA hai| isakI oTameM parigraha rakhakara bhI yaha kahA jAtA hai ki hamArA mamatva bhAva nahIM hai ataH hama aparigrahI haiN| __ arAdhanA aura usakI TokAmeM parigraha bhAvakA vistAra se nirAkaraNa kiyA hai| Ajakala digambara paramparAmeM bhI sAdhu mAtra zarIrase to nagna rahate haiM kintu antaraMgase nagna to virala haiN| parigrahase mamatva chUTanA bahuta kaThina hai| vahI saMsArakA kAraNa hai| ataH yadi sAdhU banakara bhI parigrahakA moha nahIM chUTatA to sAdhupanA hI viDambanA hai| yaha Avazyaka nahIM hai ki sAmarthya na hote hue bhI sAdhu bananA hI cAhiye / sAdhu pada svayaM eka sAdhanA hai / usakI sAdhanA gRhasthAzramameM kI jAtI hai| gahasthAzrama usIke liye haiN| jo pAMca aNavrata pAlanakA bhI abhyAsa nahIM karate ve mahAvratI bana jAte haiM / zarIrakI nagnatAko hI digambaratva samajha liyA gayA hai / digambaratvakA veSa dhAraNa karake tadanusAra AcaraNa na karanese kyA gati hotI hai, ise bhI zAyada nahIM jAnate haiN| saba apaneko svargagAmI mAna lete haiN| kintu gRhasthAzramakA pApa jo phala detA hai| munipadakA pApa usase bhayAnaka phala detA hai| ataH munipada dhAraNa karate hue sabase prathama usa mahAn pApase DaranA caahie| ___ AcArya zivArya mahArAjane aura unake anyatama TIkAkAra aparAjita sUrine Agama granthoM ko AMkha banda karake svIkAra nahIM kiyA yaha prasannatAkI bAta hai| aisA pratIta hotA hai ki unake AgamoMkI vAcanA valabhI vAcanAse, jo zvetAmbara sampradAyameM mAnI jAtI hai avazya bhinna hogii| kyoMki TIkAkArane jo uddharaNa diye haiM ve Ajake AgamoMmeM kama hI milate haiN| 'jisa sampradAyakA pandrahavIM zatAbdI taka patA lagatA hai aura jisameM zAkaTAyana aura Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pradhAna sampAdakIya svayaMbhU jaise pratibhAzAlI vidvAn hue hai usakA sAhitya sarvathA naSTa ho gayA ho, isa bAtapara sahasA vizvAsa nahIM hotA / prAcIna bhaNDAroMmeM vaha avazya jJAta ajJAta rUpameM par3A hogaa'| zrIyuta premIjIke isa kathanako bhulAnA nahIM caahiye| akele bha0 A0 para hI aneka TIkAeM likhI gaI haiM aura ve vikramakI 13vIM zabtAdI taka vartamAna thiiN| unakI khoja honA AvaMzyaka hai / abhItaka choTe-choTe sthAnoMke zAstra bhaNDAroMkI chAna vIna nahIM kI gaI hai| aise sthAnoMse bhI kabhI kabhI grantharatnoMkI prApti ho jAtI hai / ekavAra saba zAstra bhaNDAroMkI chAnabIna honA Avazyaka hai / sthAnIya zAstra svAdhyAya premI isa ora yadi dhyAna deM to yaha khoja saralatAse ho sakatI hai| prAcIna zAstroMkI pANDulipiyoMkI surakSAkA prabandha honA cAhiye / kailAzacandra zAstrI granthamAlA sampAdaka Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 1. pratiyoMkA paricaya bhagavatI ArAdhanA yA mUlArAdhanAkA prathama saMskaraNa paM0 sadAsukhadAsajIko DhuMDhArI bhASAkI TIkAke sAtha san 1909 meM prakAzita huA thaa| usakA dUsarA saMskaraNa 1932 meM zrI anantakIrti granthamAlA bambaIse prakAzita huA thaa| kintu vijayodayA TIkA, mUlArAdhanAdarpaNa aura AcArya amitagati racita saMskRta padyoMke sAtha usakA prathama saMskaraNa zolApurase 1935 meM prakAzita huA thaa| usakA sampAdana bhaNDArakara risarca insTITayUTa pUnAse prApta pratiyoMke AdhArapara paM0 jinadAsa pArzvanAtha zAstrIne hindI anuvAdake sAtha kiyA thA / hamane usI saMskaraNako AdhAra banAkara usakA punaH sampAdana tathA hindI anuvAda kiyA hai| usake sampAdanake liye hastalikhita pratiyoMkI khoja karate hue hameM do pratiyA~ zuddha prApta ho sakI / unakA paricaya isa prakAra hai a prati-yaha prati Amera zAstrabhaNDAra jayapura kI hai jo zrI mahAvIrajI atizayakSetrake mahAvIra bhavana jayapurase DA0 kastUracanda kAzalIvAla dvArA prApta huI thii| pratikA lekha atisundara aura spaSTa hai| yadyapi kAgaja maTamailA ho gayA hai aura chUnese TUTatA hai kintu lipipara samayakA prabhAva nahIM par3A hai| prati prAcIna aura prAmANika pratIta huii| pRSTha saMkhyA 498 hai / pratyeka patrameM 10 paMktiyA~ aura pratyeka paMktimeM 40-42 akSara haiN| dUsarI A pratise usameM vaiziSTya hai aneka pAThabheda haiM / isameM gAthA saMkhyA 2148 hai| pUrNa saMkhyA sau pUrI honepara pUrNa saMkhyA dI hai aura Age eka dose prArambha kiyA hai / isakA lekhanakAla sambat 1760 hai yathA 'samvat 1760 varSe mAghamAse kRSNapakSe dazamyAM tithI guruvAsare zrI saMgrAmapuramadhye likhitamidam / ' vi0 saM0 1915 meM paNDita jagannAthane ise bhaTTAraka devendrakItiko bheTameM diyA thA / _ 'A'-prati-yaha prati dharmapurA dillImeM sthita lAlA harasukharAya zuganacandake mandirake di. jaina sarasvatI bhaNDArase lAlA pannAlAlajI agravAla dvArA prApta huI thii| isakA nambara U 4 (ka) hai / pRSTha saMkhyA 312 hai| pratyeka patrameM 15 paMktiyA~ aura pratyeka paMktimeM 45 akSara haiN| gAthA saMkhyA 2148 hai / isameM bhI jahA~ saMkhyA sau pUrI hotI hai vahA~ pUrNAGka dekara Age eka dose prArambha kiyA hai / sAdhAraNatayA zuddha hai kintu saMyukta akSara spaSTarUpase nahIM likhe gaye haiN| isakA lekhanakAla 1863 samvat hai / yathA samvat 1863 miti phAlguna zuklapakSe tRtIyA tithau sanivAsare jainAzramiNA tulasIrAmeNa lileSa / zrIrastu / isa taraha ina do pratiyoMkA hI pUrNarUpase upayoga ho sakA hai| inake sivAya bhI jina pratiyoMkA upayoga kiyA jA sakA unakA paricaya bhI diyA jAtA hai| prati ToDArAyasiMha-hama san 75 meM dazalAkSaNIparvameM ajamera gaye the| kekar3Ike paM0 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA ratanalAlajI kaTAriyAse patravyavahAra dvArA isa pratike pAThAdi prApta hote the| kintu ajamera meM hameM yaha prati kucha samayake lie prApta ho gayI thii| _isakI patra saMkhyA 379 hai / pratyeka pRSThameM pandraha paMktiyA~ aura pratyeka paMktimeM chattIsa akSara hai / gAthA saMkhyA 2148 hai lekha azuddha hai / yathA-samyakke sthAnameM prAyaH sasyak likhA hai isakA lekhanakAla samvat 1999 hai / yathA ___ atha saMvatsare 1999 varSe mAsAnAM mAsottamamAse kArtikamAse zuklapakSe tithau 5 budhavAsare lipIkRtaM mahAtmA gumAnarAvadeva gAMva vAstavyaM / zubhaMbhUyAt / ' . ___ ajamera meM hI hameM bhaTTArakajIke mandirake bhaNDArase eka prati seTha bhAgacandajI sonI tathA paM0 sujAnamalajI sonIke prayatnase jisa kisI taraha kucha samayake lie prApta ho sakI thii| usameM mUlagAthAke Upara usake saMskRta zabda bhI likhe haiM / isakI patra saMkhyA 281 hai| yaha prati samvat 1911 kI sAlameM seTha javAharamalajIke putra mUlacandajI sonIkI mAtAne bhaTTAraka ratnabhUSaNajIko dI thii| isameM gAthA saMkhyA 2162 hai / ___ ja-prati---yaha prati bhI Amera zAstra bhaNDAra jayapura kI hai| isakA nambara 778 hai / pratyeka patrameM paMktiyAM prAyaH 14 haiM, kisI patrameM 13 aura kisImeM 15 hai| pratyeka paMktimeM 41 se 44 taka akSara hai| Amera zAstrabhaNDArakI hI 'a' pratise prAyaH ekarUpatA hai| kintu lipi na vaisI sundara hai aura na suspaSTa / pratike antameM lekhanakAla saM0 1514 diyA hai / antima lekhaka prazasti isa prakAra hai samvat 1521 varSe ASADha vadI 13 budhadine gopAla zubhasthAne zrImUlasaMdhe balAtkAragaNe sarasvatIgacche kundakundAcAryAnvaye bhaTTAraka zrIvAdirAja zrIprabhAcandradevA tatpaTTe bhaTTAraka zrI zubhacandradevAH tatpa? zrIjinacandradevA tasikSaNI kSullikI bAI dhAtrI mAtrA sunaSata liSApitaM idaM pustakaM jJAnAvaraNIkarmakSaya nimittaM / jJAna vA (na) jJAnadAnena nRbhayo (nirbhayo) bhayadAnataH / annadAtA sukhI nityaM na vyAdhI bheSajA(-t) bhavet / yAvajjinasya dharmo'yaM loko sthiti dyaapraa| yAvatsuranadIvAha tAvannaMdatu pustakaM / isameM gAthA saM0 2148 hai| pR0 191 se 231 taka nahIM haiN| piNDo uvadhi sejjAe Adi gAthA 606 taka hai / phira 'kAmAuro Naro puNa' Adi gA0 877 se prArambha hotA hai / bhagavatI ArAdhanAkI aisI koI prati nahIM mila sakI jisameM kevala mUlagAthAe~ hI hoN| jitanI bhI pratiyA~ upalabdha haIM ve saba vijayodayA TIkAke sAtha hI upalabdha hii| aura unameM aisI bhI aneka gAthAe~ sammilita haiM jinapara vijayodayA TokA nahIM hai| paM0 AzAdharajIne to apane mUlArAdhanA darpaNa nAmaka TIkAmeM aisI gAthAoMke sambandhameM prAyaH yaha likha diyA hai ki vijayodayAkA kartA isa gAthAko mAnya nahIM krtaa| vijayodayAke adhyayanase prakaTa hotA hai ki unake sAmane TokA likhate samaya jo mUla grantha upasthita thA, usameM aura vartamAna meM upalabdha mUlameM antara hai| aneka gAthAoMmeM ve zabda nahIM milate jinakI vyAkhyA TIkAmeM hai| ataH granthake mUla pAThakA saMzodhana prAyaH taba taka saMbhava nahIM hai jaba taka kevala mUla granthakA pATha upalabdha na ho| isIse DA0 e0 ena0 upAdhyeke Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 bhagavatI ArAdhanA parAmarzake anusAra hamane prAyaH sabhI upalabdha gAthAoMko sthAna diyA hai| aisI bhI kucha gAthAe~ mUlameM sammilita ho gaI haiM jo vijayodayAmeM uddhRta haiN| hamane unheM mUlase alaga karake TIkAmeM hI sthAna diyA hai| jaise gAthA 800 kI TIkAke antargata hisAke prakaraNameM pA~ca gAthAe~ 'uktaM ca' karake uddhRta haiN| isI taraha paMca parAvartanake varNanameM bhI kucha gAthAe~ uddhRta haiN| ve saba mUlameM sammilita ho gaI haiN| ina donoMkI saMkhyA ATha ho jAtI hai| phira bhI zolApurase mudrita pratimeM gAthA saMkhyA 2170 hai aura isa saMskaraNameM gAthA saMkhyA 2164 hai| isa taraha kevala chaha kA antara hai| __ hamArI a aura A0 pratimeM antima saMkhyA 2148 hai| isakA kAraNa yaha bhI hai ki kucha gAthAoMko kramameM sammilita nahIM kiyA gayA hai| kahIM krama saMkhyA chUTa gaI hai| zolApurase mudrita prati aura ukta hastalikhita pratiyoMke gAthA kramAMkakA antara nIce diyA jAtA hai mudrita prati-201, 303, 404, 504, 603, 707, 813, 912, 1011, 1114, 1215, 1314, 1515, 1616, 1713, 1816, 1919, 2022, 2120, 2170 / inake sthAnameM hastalikhita pratiyoMmeM prAyaH pUrNAGka haiM arthAt jaise 2120 ke sthAna para 2100 hai| kevala 2170 ke sthAnameM 2148 hai| aba zolApurase prakAzita saMskaraNa aura vartamAna prastuta saMskaraNake gAthA antarako spaSTa karanA ucita hogaa| prArambhase 27 gAthA paryanta donoMmeM koI antara nahIM hai| 27 ke pazcAt zolA0 pratimeM jo gAthA dI hai usapara 28 nambara diyA hai| kintu yaha mUlakI nahIM hai| AzAdharajIne isake sambandhameM apanI TIkAmeM spaSTa likhA hai ki anyatrase lAkara ise sUtra meM par3hate haiN| ataH yahA~se ekakA antara prArambha hotA hai / Age zolA0 pratimeM 116 nambara do bAra par3a gayA hai| pahale 116, 117, 118 hai aura punaH 116 se prArambha kara diyA hai|, isa taraha prastuta saMskaraNameM jisa gAthA para 119 kramAMka hai usameM zolA0 meM 117 hai| . Age 'mayataNhiyAo' Adi gAthAke pazcAt prastuta saMskaraNameM 'parihara taM micchattaM' ityAdi gAthA hai| isa para 725 kramAMka hai| yaha zolA0 pratimeM nahIM hai| isapara na to vijayodayA hai aura na AzAdharakI paMjikA hai / phira bhI pratiyoM meM pAI jAnese ise diyA gayA hai| isa taraha ekakA antara raha jAtA hai| "hiMsAdo aviramaNa' ityAdi gAthAkI vijayodayA TIkAmeM spaSTa rUpase 'uktaM ca' likhakara pA~ca gAthAe~ uddhRta haiN| zolA0 meM ina sabako mUlameM sammilita kara lenese 6 kA antara par3a jAtA hai| prastuta saMskaraNameM 'sAkedapure sImaMdharasya' Adi gAthA adhika hai| isake kAraNa chahake sthAnameM pA~cakA antara raha jAtA haiN| punaH zolA0 pratimeM 'savvammi logakhitte' ityAdi gAthAko, jo vijayodayAmeM spaSTa rUpase Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 'uktaM ca' karake uddhRta hai mUlameM sammilita kara lenese antara chahakA ho jAtA hai| itanA hI donoMkI gAthA saMkhyA meM antara hai| jina para vijayodayA TIkA nahIM hai / una gAthAoMkI kramasaMkhyA prastuta saMskaraNake anusAra isa prakAra hai 53, 108, 115, 116, 117, 150, 180, 432 se 438 taka (ina para AzAdhara kI TIkA hai kinta vijayAcArya inheM mAnya nahIM karatA, aisA bhI unhoMne nahIM likhA hai)--597.680. 681, 736, 737 (036 kA anuvAda amita gatine kiyA hai), 769, 803 (amita gatikA anuvAda nahIM), 806 (amita meM hai), 812 (amita hai), 826 (amita meM hai), 869 (amita meM hai) 962, 963 (amita AzAdhara donoMko svIkRta) 965 (AzAdhara svIkRta, amita nahIM) 973, 974, 975, 981 se 996 taka 1038 (donoMse svIkRta) / 1125, 1126, 1127 (1125, 1126 meM kucha kathAoMke nAma haiN| ina donoMko amitagati aura AzAdharane svIkAra nahIM kiyA hai| 1127 ke viSayameM AzAdharane likhA hai ki saMskRta TIkAkAra ise nahIM maantaa| kintu zeSa donoMke sambandhameM cupa haiN| ataH ye donoM prakSipta haiM, kisI kathA' kozakArane bho inako uddhata nahIM kiyA hai) 1232, 1274 (donoMse svIkRta) 1288 (svIkRta), 1348, 1358, 1427, 1540, 1600, 1601, 1602, 1634, 1635, 1710, 2022 / yahA~ yaha spaSTa kara denA ucita hai ki inake sivAya bhI aisI aneka gAthAe~ haiM jinheM vijayodayAke kartAne spaSTArtha mAnakara unakI vyAkhyA nahIM kI hai| kintu unheM unhoMne svIkAra kiyA haiN| 2. bhagavatI-ArAdhanA prastuta granthakA nAma ArAdhanA hai aura usake prati parama AdarabhAva vyakta karaneke lie usI taraha bhagavatI vizeSaNa lagAyA gayA jaise tIthaMkaroM aura mahAna AcAryoM ke nAmoMke sAtha bhagavAna vizeSaNa lagAyA jAtA hai / granthake antameM granthakArane 'ArAhaNA bhagavadI' (gAthA 2162) likhakara ArAdhanAke prati apanA mahat pUjyabhAva vyakta karate hue usakA nAma bhI diyA hai| phalataH yaha grantha bhagavatI ArAdhanAke nAmase hI sarvatra prasiddha hai| kintu yathArthameM isakA nAma ArAdhanA mAtra hai| isake TIkAkAra zrI aparAjita sUrine apanI TIkAke antameM usakA nAma ArAdhanA TIkA hI diyA hai| isa bhagavatI ArAdhanAko AdhAra banAkara AcArya devasenane jo eka grantha racA hai usakA nAma unhoMne ArAdhanAsAra2 diyA hai / isa bhagavatI ArAdhanAko saMskRta padyoMmeM nibaddha karanevAle AcArya amitagati' ne bhI apanI prazastimeM 'ArAdhanaiSA' likhakara usakA nAma ArAdhanA hI rakhA hai| tathA usakA eka stavana bhI sAthameM racA hai| dUsare paMjikAkAra paM0 AzAdharane yadyapi 1. dekho vRhatkathAkozakI DA0 upAdhyekI prastAvanA pR0 77 / saMskaraNa 1943 / 2. mA0 di0 granthamAlA bambaIse vi0 saM0 1973 meM prathama bAra prakAzita / 3. solApura saMskaraNameM (1935) mudrita / Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA apanI isa TIkAko mUlArAdhanA' darpaNa nAma diyA hai tathApi unhoMne bhI usakI stuti karanese pUrva 'bhagavatImArAdhanAmabhiSTautuM' likhakara bhagavatI ArAdhanA nAma hI svIkAra kiyA hai| 'ArAdhanA' ke nAmase pAye jAnevAle granthoMkI eka vistRta tAlikA jinaratnakozameM dI hai tathA sIdhI sirIjase prakAzita vRhatkathAkozakI apanI vidvattApUrNa prastAvanAmeM sva0 DA0 e0 ena0 upAdhyene use vistArase diyA hai| use dekhakara pratota hotA hai ki jaina paramparAmeM prArambhase hI ArAdhanAkA kitanA mahattva rahA hai| yathArthameM ArAdhanA pUrNa jovana hI saccA jIvana hai| dUsare zabdoMmeM ArAdhanA pUrvaka maraNa hI yathArtha maraNa hai / usake abhAvameM na jIvana, jIvana hai aura na maraNa maraNa hai| isa bhagavatI ArAdhanAmeM (gA0 652) kahA hai ki cAra niryApaka samAdhimaraNa karanevAle kSapakako nitya dharmakathA sunAte haiM / phalataH isameM dRSTAnta rUpase aneka kathA prasaMgoMkA nirdeza hai| jinako saMkalita karake aneka kathAkoza race gaye haiN| AcArya prabhAcandrane apane gadyakathAkozakI puSpikAmeM usakA nAma ArAdhanA kathA prabandha diyA hai| brahma nemidattake bhI kathAkozakA nAma ArAdhanA kathAkoza hai| eka kathAkoza prAcIna kannar3a bhASAmeM bhI hai usakA nAma vaDDhArAdhanA hai / usakI mUDavidrIkI pratimeM usakA puSpikA vAkya isa prakAra hai I pelda pattovatu kathegal zivakoTyAcAryar pelda voDDArAdhaneya kavacavu maMgala mhaashrii'| isameM vaDDArAdhanAko zivakoTi AcAryakI kRti kahA hai| vaDDArAdhanAkA artha hotA hai bar3I aaraadhnaa| isase yaha prakaTa hotA hai ki uttarakAlameM ArAdhanA viSayaka anya granthoMse isakI viziSTatA batalAne ke liye yA unase isakA pRthak astitva aura mahattva pradarzita karaneke lie ArAdhanA nAmake sAtha vRhat yA mUla vizeSaNa lagAkara ise vaDDArAdhanA yA mUlArAdhanA nAma bhI diyA gayA hai / kintu mUlanAma mAtra ArAdhanA hI hai / viSaya paricaya jaisA ki isa granthake nAmase prakaTa hai, isa granthameM ArAdhanAkA varNana hai| granthakI prathama gAthAmeM granthakArane cAra prakAra kI ArAdhanAke phalako prApta siddhoM aura arhantoMko namaskAra karake ArAdhanAkA kathana karanekI pratijJA kI hai aura dUsarI gAthAmeM samyagdarzana, samyagjJAna, samyak cAritra aura tapake udyotana, udyavana, nirvahana, sAdhana aura nistaraNako ArAdhanA kahA hai / TIkAkArane apanI TIkAmeM inako spaSTa kiyA hai| anya jaina granthoMmeM bhI samyagdarzana AdikA kathana hai kintu unake sAtha ArAdhanA zabdakA . prayoga tathA udyotana AdirUpase unakA kathana nahIM pAyA jAtA / - tIsarI gAthAmeM saMkSepase ArAdhanAke do bheda kahe haiM-prathama samyaktvArAdhanA aura dUsarI cAritrArAdhanA / caturtha gAthAmeM kahA hai ki darzanako ArAdhanA karane para jJAnakI ArAdhanA niyamase hotI hai kintu jJAnakI ArAdhanA karane para darzanakI ArAdhanA bhajanIya hai, vaha hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI, kyoMki samyagdarzanake honepara samyagjJAna niyamase hotA hai parantu jJAnake hone para samyagdarzanake honekA niyama nahIM hai| 1. dekho, hariSeNakRta vRhatkathAkozakI DA. upAdhye ko prastAvanA pR0 68 / Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 13 gAthA 6 meM kahA hai ki saMyamakI ArAdhanA karane para tapakI ArAdhanA niyamase hotI hai kintu tapakI ArAdhanA meM cAritrakI ArAdhanA bhajanIya hai; kyoMki samyagdRSTi bhI yadi avirata hai to usakA tapa hAthIke snAnakI taraha vyartha hai / ataH samyaktvake sAtha saMyamapUrvaka hI tapazcaraNa karanA kAryakArI hotA hai, isaliye cAritrakI ArAdhanA meM sabakI ArAdhanA hotI hai arthAt samyagdarzana samyagjJAna pUrvaka hI samyak cAritra hotA hai isaliye samyak cAritrakI ArAdhanA meM sabakI ArAdhanA garbhita hai / isIse AgamameM ArAdhanAko cAritrakA phala kahA hai aura ArAdhanA paramAgamakA sAra hai ||14|| kyoMki bahuta samaya taka bhI jJAna darzana aura cAritrakA niraticAra pAlana karake bhI yadi marate samaya unakI virAdhanA kara dI jAye to usakA phala ananta saMsAra hai ||16|| isake viparIta anAdi mithyAdRSTi bhI cAritrakI ArAdhanA karake kSaNamAtrameM mukta ho jAte haiM / ataH ArAdhanA hI sArabhUta hai // 7 // isapara yaha prazna kiyA gayA ki yadi marate samayako ArAdhanAko pravacana meM sArabhUta kahA hai to marane se pUrva jIvanameM cAritrakI ArAdhanA kyoM karanA cAhie || 18 || uttarameM kahA hai ki ArAdhanA ke lie pUrva meM abhyAsa karanA yogya hai / jo usakA pUrvAbhyAsI hotA hai usakI ArAdhanA sukhapUrvaka hotI hai ||19|| yadi koI pUrva meM abhyAsa na karake bhI marate samaya ArAdhaka hotA hai to use sarvatra pramANarUpa nahIM mAnA jA sakatA ||24|| isa kathana se hamAre isa kathanakA samAdhAna ho jAtA hai ki darzana jJAna cAritra aura tapakA varNana jinAgamameM anyatra bhI hai kintu vahA~ unheM ArAdhanA zabdase nahIM kahA hai / isa granthameM mukhyarUpase maraNasamAdhikA kathana hai / marate samayakI ArAdhanA hI yathArtha ArAdhanA hai usIke lie jIvana bhara ArAdhanA kI jAtI hai / usa samaya virAdhanA karanepara jIvanabharakI ArAdhanA niSphala ho jAtI hai aura usa samayakI ArAdhanAse jIvanabharakI ArAdhanA saphala ho jAtI hai / ataH jo marate samaya ArAdhaka hotA hai yathArthameM usIke samyagdarzana samyagjJAna, samyakcAritra aura samyaktapakI sAdhanAko ArAdhanA zabdase kahA jAtA hai / / isa prakAra caubIsa gAthAoM ke dvArA ArAdhanAke bhedoMkA kathana karaneke pazcAt isa vizAlakAya granthakA mukhya varNya viSaya maraNasamAdhi prArambha hotA hai isako prArambha karate hue granthakAra kahate haiM ki yadyapi jinAgama meM sataraha prakArake maraNa kahe haiM kintu hama yahA~ saMkSepase pA~ca prakArake maraNoMkA kathana kareMge // 25 // ve haiM - paNDita paNDitamaraNa, paNDitaMmaraNa, bAlapaNDitamaraNa, bAlamaraNa aura bAla-bAlasaraNa ||26|| kSINakaSAya ora kevalIkA maraNa paNDita - paNDitamaraNa hai aura viratAvirata zrAvakakA maraNa bAlapaNDitamaraNa hai ||27|| avirata samyagdRSTI - kA maraNa bAlamaraNa hai aura mithyAdRSTikA maraNa bAla-bAlamaraNa hai ||29|| paNDitamaraNake tIna bheda hai - bhaktapratijJA, prAyopagamana aura iMginI / yaha maraNa zAstrAnusAra AcaraNa karanevAle sAdhuke hotA hai // 29 // isake anantara granthakArane samyaktvakI ArAdhanAkA kathana kiyA hai / samyaktvArAdhanA-gAthA 43 meM samyaktvake pA~ca atIcAra kahe haiM - zaGkA, kAMkSA, vicikitsA, anyadRSTi prazaMsA aura anAyatana sevA / tattvArthasUtra meM anAyatana sevAke sthAna meM 'saMstava' nAmaka atIcAra kahA hai / Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA TIkAkAra aparAjitasUrine apanI TIkAmeM aticAroMko spaSTa karate hue zaMkA aticAra aura saMzayamithyAtvake bhedako spaSTa karate hue kahA hai ki zaMkA to ajJAnake kAraNa hotI hai usake mUlameM azraddhAna nahIM hai| kintu saMzayamithyAtvake mUlameM to azraddhAna hai| isI prakAra mithyAtvakA sevana aticAra nahIM hai, anAcAra hai, mithyAdRSTiyoMkI sevA aticAra hai| dravyalobhAdikI apekSA karake mithyAcAritravAloMko sevA bhI aticAra hai| gAthA 44 meM, upagRhana, sthitikaraNa, vAtsalya aura prabhAvanAko samyagdarzanakA guNa kahA hai| gAthA 45-46 meM darzanavinayakA varNana karate hue arahanta, siddha, jinabimba, zruta, dharma, sAdhuvarga, AcArya, upAdhyAya, pravacana aura darzanameM bhakti, pUjA, varNajanana, tathA avarNavAdakA vinAza aura AsAdanAko dUra karanA. inheM darzana vinaya kahA hai| TIkAkArane ina sabako spaSTa kiyA hai| inameM 'varNajanana' zabdakA prayoga digambara sAhityameM nahIM pAyA jaataa| varNajananakA artha hai mahattA pradarzita karanA / TokAkArane isakA kathana vistArase kiyA hai| gAthA 55 meM mithyAtvake tIna bheda kahe haiM saMzaya, abhigRhIta, anabhigRhIta / isa prakAra samyagdarzana ArAdhanAkA kathana karaneke pazcAt gAthA 63 meM kahA hai ki prazastamaraNake tIna bhedoMmeMse prathama bhaktapratijJAkA kathana kareMge kyoMki isakAlameM usIkA pracalana hai| isIkA kathana isa granthameM mukhyarUpase hai, zeSa dokA kathana to granthake antameM saMkSepase kiyA hai| bhaktapratyAkhyAna-gAthA 64 meM bhaktapratyAkhyAnake do bheda kiye haiM-savicAra aura avicAra / yadi maraNa sahasA upasthita ho to avicAra bhaktapratyAkhyAna hotA hai anyathA savicAra bhaktapratyAkhyAna hotA hai| savicAra bhaktapratyAkhyAnake kathanake liye cAra gAthAoMse cavAlIsa pada kahe haiN| aura unakA kramase kathana kiyA hai| una cavAlIsa padoMmeMse sabase prathama pada 'arha' kA kathana karate hue kahA hai jisako koI asAdhya roga ho, munidharmako hAni pahu~cAnevAlI vRddhAvasthA ho, yA devakRta, manuSyakRta, tiryaJcakRta upasarga ho, athavA cAritrakA vinAza karanevAle zatru yA mitra hoM, durbhikSa ho, yA bhayAnaka vanameM bhaTaka gayA ho, yA A~khase kama dikhAI detA ho, kAnase kama sunAI detA ho, pairoMmeM calane-phiranekI zakti na rahI ho, isa prakArake aparihArya kAraNa upasthita hone para virata athavA avirata bhakta pratyAkhyAnake yogya hotA hai // 70-73 / / jisakA munidharma cirakAla taka nirdoSa rUpase pAlita ho sakatA hai, athavA samAdhimaraNa karAnevAle niryApaka sulabha haiM yA dubhikSakA bhaya nahIM hai. vaha sAmane bhayake na rahane para bhakta pratyAkhyAnake yogya nahIM hai| yadi aisI avasthAmeM bhI koI maranA cAhatA hai to vaha munidharmase virakta ho gayA hai aisA mAnanA cAhiye / / 74-75 / / isase Age granthakArane bhakta pratyAkhyAnake yogya vyaktike liMgakA kathana karate hue kahA hai jo autsargika liMgake dhArI haiM arthAt samasta parigrahake tyAgI haiM unakA liMga to bahI Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA hotA hai| kintu jo apavAdika arthAt parigraha sahita liMgake dhArI haiM yadi unake puruSacinhameM koI doSa nahIM hai to unake liye bhI autsagika liMga dhAraNa karanA hI ucita hai| kintu jo mahat sampattizAlI hai yA lajjAzIla hai, yA jisake bandhu bAndhava mithyAmatI haiM usake liye apavAdaliMga ucita hai / / 76-78 // autsargika liGga-acelatA, hAthase kezoMkA ukhAr3anA (kezaloca), zarIrase nirmamatva aura pIchI ye cAra autsargika liMga haiM / striyoMmeM bhI jo autsargika yA apavAda liMga AgamameM kahA hai, bhakta pratyAkhyAna karate samaya parigrahako alpa karate hue autsargika liMga hotA hai| arthAt pRruSoMkI taraha strI bhI yadi sampattizAlinI hai yA lajjAzIla hai, yA usake bandhu bAndhava vidharmI haiM to ekAnta sthAnameM use samasta parigrahake tyAgarUpa utsarga liMga diyA jA sakatA hai / / 87 // Age ina cAra prakArake liMgoke lAbha batalAte hue sabase prathama parigraha tyAgake guNa batalAye haiM __parigraha tyAgameM lAghava, apratilekhana, nirbhayatA, sammUrchana jIvoMkI rakSA aura parikarmakA tyAga ye cAra guNa kahe haiN| jo vastrasahita liMga dhAraNa karate haiM, unheM unake zodhanameM laganA hotA hai, vastra na rahane para usakI yAcanA, vastra phaTane para use sInA, dhone para sukhAnA Adi vyApAra karanA par3atA hai| vastroMmeM jUM hone para unako dUra karanA hotA hai| vastrAdike sadbhAvameM zItAdi pariSaha sahana karanA nahIM hotA, kintu AgamameM karmoMkI nirjarAke lie pariSaha sahanekA vidhAna hai // 82 // vastrarahita honese digambara vezameM janatAkA vizvAsa prApta hotA hai ki inake pAsa chipAneke lie kucha bhI nahIM hai| viSaya sukhameM anAdarabhAva prakaTa hotA hai| sarvatra svAdhInapanA rahatA hai / / 83 // nagnatA jinadevakA pratirUpa hai / usase vIryAcAra palatA hai rAgadveSa nahIM hote // 8 // jo apavAda liMga dhAraNa karatA hai vaha bhI apano zavitako na chipAte hue apanI nindA gardA karate hue jaba parigrahako tyAga detA hai taba zuddha ho jAtA hai / / 86 // isa prakAra liMga grahaNa karaneke pazcAt sAdhuko jJAnArjana karanA caahie| usake lie vinaya karanA Avazyaka hai ataH jJAnavinayake ATha bhedoMkA varNana hai / / 112 // tadanantara darzanavinaya, cAritravinaya, upacAravinaya AdikA kathana hai| isa prakAra nirgrantha liMga svIkAra karake jo zrutake abhyAsameM tatpara hai, pA~ca prakArakI vinayakA pAlaka hai usa sAdhuko aniyatavAsI honA cAhie, eka sthAna para nahIM rahanA cAhiye / ataH aniyatavAsake guNa batalAye haiN| kintu dezAntarameM bhramaNa karanese hI sAdhu aniyata vihArI nahIM hotA kintu vasati, upakaraNa, grAma, nagara, saMgha aura zrAvaka gaNa sabameM use mamatvabhAvase rahita honA cAhiye / tabhI vaha aniyata vihArI hotA hai| isa tarahase sAdhu jIvana bitAtA huA sAdhu jaba apanA kalyANa karanA cAhatA hai to vicAratA hai ki athAlandavidhi, bhakta pratijJA, iMginI maraNa, parihAra vizuddhi cAritra, pAdopagamana athavA jinakalpameMse kisako maiM dhAraNa karUM? Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA vijayodayAmeM ina savakA varNana kiyA hai jo anyatra nahIM miltaa| isa prakAra vicAra kara yadi usakI Ayu alpa zeSa rahatI hai to vaha apanI zaktiko na chipA kara bhakta pratyAkhyAnakA nizcaya karatA hai / / 158 // tathA saMyamake sAdhanamAtra parigraha rakhakara zeSakA tyAga kara detA hai / / 164 // tathA pA~ca prakArako saMkleza bhAvanA nahIM krtaa| ina pA~coM bhAvanAoMkA svarUpa granthakArane svayaM kahA hai (182-186) / ___ Age sallekhanAke do bheda kahe haiM bAhya aura Abhyantara / zarIrako kRza karanA bAhya sallekhanA hai aura kaSAyoMkA kRza karanA abhyantara sallekhanA haiN| vAhya sallekhanAke lie chaha prakArake bAhya tapakA kathana kiyA hai| viviktazayyAsana tapakA kathana karate hue gAthA 232meM udgama utpAdana Adi doSoMse rahita vasatikAmeM nivAsa kahA hai / TIkAkArane apanI TIkAmeM ina doSoMkA kathana kiyA hai| ye sarvadoSa mUlAcArameM bhI kahe haiM / Age vAhya tapake lAbha batalAye haiN| ___ gAthA 251meM vividha bhikSu pratimAoMkA nirdeza hai| TIkAkAra aparAjita sUrine to unakA kathana nahIM kiyA kintu AzAdharajIne kiyA hai| unakI saMkhyA bAraha kahI hai / mUlAcArameM inakA kathana nahIM hai| ___isa bhakta pratyAkhyAnakA utkaSTa kAla bAraha varSa kahA hai| cAra varSa taka aneka prakArake kAyakleza karatA hai| phira dUdha Adi rasoMko tyAgakara cAra varSa vitAtA hai| phira AcAmla aura nirvikRtikA sevana karate hue do varSa vitAtA hai, eka varSa kevala AcAmla sevana karake bitAtA hai / zeSa rahe eka varSameMse chaha mAsa madhyama tapapUrvaka aura zeSa chaha mAsa utkRSTa tapapUrvaka bitAtA hai (254-256) / isa prakAra zarIrakI sallekhanA karate hue vaha pariNAmoMkI vizuddhikI ora sAvadhAna rahatA hai / eka kSaNake lie bhI usa orase udAsIna nahIM hotaa| isa prakArase sallekhanA karanevAle yA to AcArya hote haiM yA sAmAnya sAdhu hote haiM / yadi AcArya hote haiM to ve zubhamUhUrtameM sava saMghako bulAkara yogya ziSyapara usakA bhAra sauMpakara sabase kSamA yAcanA karate haiM aura naye AcAryako zikSA dete haiN| usake pazcAt saMghako zikSA dete haiM / yathA he sAdhuoM ! Apako viSa aura Agake tulya AryAoMkA saMsarga chor3anA cAhiye / AryAke sAtha rahanevAlA sAdhu zIghra hI apayazakA bhAgI hotA hai // 332 // mahAn sayamI bhI durjanoke dvArA kiye gaye doSase anarthakA bhAgI hotA hai ataH durjanoMkI saMgatise baco // 350 // sajjanoMkI saMgatise durjana bhI apanA doSa chor3a dete haiM, jaise sumeru parvatakA Azraya lenepara kauvA apanI asundara chaviko chor3a detA hai // 32 // jaise gandharahita phUla bhI devatAke saMsargase usake AzIrvAdarUpa sirapara dhAraNa kiyA jAtA hai usI prakAra sujanoMke madhyameM rahanevAlA durjana bhI pUjita hotA hai // 353 // guruke dvArA hRdayako apriya laganevAle vacana bhI kahe jAnepara pathyarUpase hI grahaNa karanA cAhie / jaise bacceko jabaradastI muha khola pilAyA gayA ghI hitakArI hotA hai // 360 // Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA apano prazaMsA svayaM nahIM karanA caahie| jo apanI prazaMsA karatA hai vaha sajjanoMke madhyameM tRNakI taraha laghu hotA hai // 361 / / ityAdi / isa prakAra AcArya saMghako upadeza dekara apanI ArAdhanAke lie apanA saMgha tyAgakara anya saMghameM jAte haiM / aisA karane meM granthakArane jo upapattiyA~ dI haiM ve bahumUlma haiM / / 385 / / samAdhikA icchuka sAdha niryApakakI khojameM pAMca sau sAta sau yojana taka bhI jAtA hai aisA karane meM use bAraha varSa taka laga sakate haiM // 403-404 / / isa kAlameM yadi usakA maraNa bhI ho jAtA hai to vaha ArAdhaka hI mAnA gayA hai / / 406 // yogya niryApakako khojate hue jaba vaha kisI saMghameM jAtA hai taba usakI parIkSA kI jAtI hai| jisa prakArakA AcArya niryApaka hotA hai usake guNoMkA varNana vistArase kiyA hai| usakA prathama guNa hai AcAravattva / jo dasa prakArake sthitikalpameM sthita hotA hai vaha AcAravAn hotA hai| gAthA 423 meM inakA kathana hai-ye dasa kalpa haiM-Acelakya, uddiSTatyAga, zayyAgRhakA tyAga, kRtikarma, vrata, jyeSThatA, pratikramaNa, mAsa aura pyussnnaa| zvetAmbara AgamoMmeM bhI ina dasa kalpoMkA vistArase varNana milatA hai| vijayodayA TIkAkArane apanI TIkAmeM inakA varNana bahuta vistArase kiyA hai| sabase prathama kalpa hai aacelky| cela kahate haiM vastrako, vastrAdi samasta parigrahakA tyAga Acelakya hai| kintu zvatAmbara paramparAke sAghu vastra pAtra Adi parigraha rakhate haiN| ataH TIkAkArane unake matakA nirasana sapramANa kiyA hai| aura zvetAmbara Agamose-AcArAMga, uttarAdhyayana, Avazyaka Adise aneka pramANa uddhRta kiye haiN| kintu vartamAna zvetAmbara AgamoMmeM unasese aneka pramANa nahIM milate / isa viSayameM Age alagase carcA kreNge| TIkAmeM kahA hai ki prathama aura antima tIrthaMkarake tIrthameM rAtribhojana tyAga nAmaka eka chaThA vrata bhI thA / pUjyapAda svAmIne apanI sarvArthasiddhi meM sAtaveM adhyAyake prathamasUtrake vyAkhyAnameM rAtri bhojana nAmaka chaThe vratakI zakA uThAkara samAdhAnameM kahA hai ki usakA antarbhAva ahiMsA vratakI bhAvanAoMmeM kiyA hai| pratikramaNake bhedoMkA kathana karate hue bhI TIkAkArane kahA hai ki prathama aura antima tIrthakarake tIrtha meM sAdhuoMko pratikramaNa karanA Avazyaka hai| kintu madhyake bAIsa tIrthaMkaroMke tIrthameM sAdhu doSa laganepara hI pratikramaNa karate the| isakA kAraNa bhI kahA hai ki madhyama torthaMkaroMke sAdhu dRr3habuddhi, ekAgracita, aura avyartha lakSyavAle the isalie unakA AcaraNa gardA karanemAtrase zuddha ho jAtA thA / kintu zeSa do tIrthaMkaroMke sAdhu calacitta honese apane aparAdhapara dRSTi nahIM dete / isalie unheM saba pratikramaNa karanekA upadeza hai| mUlAcArameM bhI (7/132-133) yaha kathana hai| gAthA 448 kI TIkAmeM paMcaparAvartanakA varNana hai kintu dravyasaMsAra, kSetrasaMsAra, aura bhAvasaMsArakA svarUpa sarvArthasiddhise bhinna hai| Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA niryAyaka AcArya ke guNoMmeM eka guNa avapIDaka hai / samAdhi lenese pUrva doSoMkI vizuddhike liye AcArya usa kSapakase usake pUrvakRtadoSa bAhara nikAlate haiM / yadi vaha apane doSoM ko chipAtA hai to jaise siMha syArake peTameM gaye mAMsako bhI ugalavAtA hai vaise hI avapIDaka AcArya usa kSapakake antarameM chipe mAyAzalya doSoko bAhara nikAlatA hai ||479|| 18 gAthA 528 meM AcAryake chattIsa guNa isa prakAra kahe haiM 7 AcAravatva Adi ATha dasa prakArakA sthitikalpa, bAraha tapa, chaha Avazyaka / kintu vijayodayAmeM ATha jJAnAcAra, ATha darzanAcAra, bAraha tapa, pA~ca samiti, tIna gupti ye chattIsa guNa kahe haiN| paM0 AzAdharane apanI TIkAmeM vijayodayAke anusAra chattIsa guNa batalAkara prAkRta TIkAke anusAra aTThAIsa mUlaguNa aura AcAravatva Adi ATha isa taraha chattIsa guNa kahe haiM / yahA~ yaha ullekhanIya hai ki bhagavatI ArAdhanA aura vijayodayAmeM aTThAIsa mUlaguNoMko nahIM ginAyA hai / yadyapi kathanameM A jAte haiM / AcAryake sanmukha apane doSoMkI AlocanA karanekA bahuta mahattva hai usake binA samA sambhava nahIM hotI / ataH samAdhikA icchuka kSapaka dakSiNa pArzva meM pIchIke sAtha hAthoMkI aMjali mastakase lagAkara mana vacana kAyakI zuddhipUrvaka gurukI vandanA karake saba doSoMko tyAga AlocanA karatA hai / ataH gAthA 564 meM AlocanAke dasa doSa kahe haiM / yaha gAthA sarvArtha siddhi ( 9-22 ) meM bhI AI hai / Age granthakArane pratyeka doSakA kathana kiyA hai / AcArya parIkSA ke liye kSapakase tIna bAra usake doSoMko svIkAra karAte haiM / yadi vaha tInoM bAra eka hI bAta kahatA hai to use saralahRdaya mAnate haiM / kintu yadi vaha ulaTaphera karatA hai to use mAyAvI mAnate haiM / aura usakI zuddhi nahIM karate / 1 isa prakAra zrutakA pAragAmI aura prAyazcittake kramakA jJAtA AcArya kSapakakI vizuddhi karatA hai / aise AcAryake na honepara pravartaka athavA sthavira niryApakakA kArya karate haiM / jo alpazAstrajJa hote hue bhI saMghakI maryAdAko jAnatA hai use pravartaka kahate haiM / jise dIkSA liye bahuta samaya bIta gayA hai tathA jo mArgako jAnatA hai use sthavira kahate haiM / niryApaka - jo yogya aura ayogya bhojana pAnakI parIkSA meM kuzala hote haiM, kSapakake cittakA samAdhAna karanemeM tatpara rahate haiM, jinhoMne prAyazcitta graMthoMko sunA hai aura dUsaroMkA uddhAra karanekA mahattva jAnate haiM aise ar3atAlIsa yati niryApaka hote haiM || 647 || ve kSapakake zarIrako sahalAte haiM, hAtha paira dabAte haiM, calane-phirane, uThane-baiThane meM sahAyatA karate haiM / unameMse cAra to paricaryA karate haiM / cAra dharmakathA karate haiM / cAra khAnapAnakI vyavasthA karate haiM / vaha khAnapAna udgama Adi doSoMse rahita hotA hai aura kSapakake svAsthyake anukUla hotA hai / cAra yati usa lAye gaye khAnapAnakI rakSA karate haiM / cAra yati malamUtra uThAte haiM / cAra yati kSapakake dvArakI rakSA karate haiM asaMyamI janoMko pravezase rokate haiM / cAra muni usa deza ke acche-bure samAcAroM para dRSTi rakhate haiM jisase samAdhi meM koI bAdhA upasthita na ho / cAra yati jo svasiddhAnta aura para siddhAntake jJAtA hote haiM, dharmazravaNake liye upasthita zrotAoM ko isa tarahase upadeza dete haiM ki usase kSapakako koI bAdhA na pahuMce / aneka zAstroMke jJAtA aura Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 19 bAda karanemeM kuzala cAra yati usa sabhA meM siMhake samAna vicaraNa karate haiM ki yadi koI vivAda kare to usakA uttara de sakeM / kAlake anusAra yatiyoMke guNoM aura saMkhyA meM bhI parivartana hotA rahatA hai / kama se kama do niryApaka avazya hote haiN| eka bAhara jAye to eka pAsameM rahe / / 671-672 // jaba vaha kSapaka khAnapAna tyAgakara saMstara para ArohaNa karatA hai taba niryApaka AcArya usake kAna meM zikSA dete hai ||719 // _sabase prathama samyaktvakA mAhAtmya batalAte haiM / ki zuddha samyaktvI avirata bhI tIrthaMkara nAmakarmakA bandha karatA hai / asaMyamI bhI zreNika bhaviSya meM tIrthaMkara hogA || 739|| samyaktvake pazcAt jJAnakA aura tadanantara pA~ca mahAvratoMkI rakSAkA upadeza dete haiM / gAthA 770 meM kahA hai- jo jJAnarUpa prakAzake vinA mokSamArgako prApta karanA cAhatA hai vaha andhA andhakAra meM durga para jAnA cAhatA hai / gAthA 775 se 816 taka ahiMsAkA varNana bahuta mahattvapUrNa hai / usakA prabhAva amRta ke puruSArthasiddhayupAya ke ahiMsA varNana para pratIta hotA hai / gAthA 791 meM kahA hai-yadi gau, brAhmaNa aura strIkA vadha na karanA paramadharma hai sarva prANiyoM para dayA paramadharma kyoM nahIM hai ? gAthA 804 se 809 taka tattvArthasUtra ke chaTheM adhyAya meM kahe jIvAdhikaraNa aura ajIvAdhikaraNa ke bhedoM kA vivecana hai / gAthA 817 se satyANuvratake cAra bheda kahe haiM jo puruSArtha siddhayupAyameM bhI kahe haiM / gAthA 871 se brahmacarya vratakA varNana bahuta vistArase kiyA hai / gAthA 872 meM kahA hai-jIva brahma hai usameM caryA brahmacarya hai / gAthA 887-889 meM kAmakI dasa dazAoMkA varNana hai / gAthA 921 meM kahA hai paramahilaM sevaMto veraM vadhabaMdha- kalahadhaNanAsaM / pAvadi rAyakulAdo tisse NIyallayAdo ya // sarvArthasiddhike sAtaveM adhyAya meM bhI parastrI sevanameM yahI doSa kahe haiM yathA - 'parAGganAliMganasaMgakRta ratizcehaiva vairAnubandhino liMgacchedanavadhabandhasarvasvApaharaNAdInapAyAn prApnoti / gAthA 923 meM jo kahA hai tattvArthavArtikameM bhI brahmacarya ke prakaraNameM vahI zakazaH kahA hai mAdA ghUdA bhajjA bhagiNIsu pareNa vippayammikadaM / jaha dukkhamappaNI hoI tahA aNNassa vi Narassa // 923 // ta0vA0 - 'yathA ca mama kAntA paribhave parakRte sati mAnasapIDA'titIbrA jAyate tathetareSAm / Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 bhagavaMtI ArAdhanA gAthA 816 meM ahiMsANuvratameM caNDAlakA udAharaNa diyA hai / gAthA 843meM asatya bhASaNa ke phalameM rAjA vasukA udAharaNa hai| gAthA 886 meM corIke phalameM zrIbhUtikA udAharaNa hai| gAthA 929 meM parastrI gamanake phalameM kaDArapiMgakA udAharaNa hai| gAthA 936 meM kahA hai ki strIke nimittase hI mahAbhArata rAmAyaNa AdimeM varNita yuddha hue| gAthA 994 meM kahA hai vayaNe amayaM ciTThadi hiyae ya visaM mahiliyAe / isI AzayakA eka padya saMskRtameM prasiddha hai 'adhare'mRtamasti yoSitAM hRdi hAlAhalameva kevalam / ' gAthA 971 AdimeM strIke vAcaka strI, nArI, pramadA, vilayA, yuvatI, yoSA, abalA, kumArI aura mahilA zabdoMkI vyutpatti doSaparaka kI gaI hai| gAthA 1001 se garbhameM zarIrakI racanAkA krama batalAyA hai / tathA 1021 Adise zarIrake avayavoMkA parimANa batalAyA hai| gAthA 1057.1059 meM saMsArarUpI vRkSakA citraNa hai jisameM eka puruSa vRkSakI DAla pakar3akara mohavaza laTakA huA hai aura do cUhe usa DAlako kATa rahe haiN| gAthA 1095 meM strIke kAraNa bhraSTa hue rudra, pArAzara RSi, sAtyaki Adike nAma Ate haiN| gAthA 1111 se parigrahatyAga mahAvratakA nirUpaNa karate hue kahA hai ki pahale jo dasa sthiti kalpa kahe haiM unameM prathama hai vastra Adi samasta parigrahakA tyAga / Acelakya zabda dezAmarSaka hai ataH Acelakyase samasta parigrahakA tyAga abhISTa hai| kevala vastramAtrakA tyAga karanese saMyamI nahIM hotA // 1118 // gAthA 1123 meM lobhavaza coroMke dvArA madya, mAMsameM viSa milAkara parasparameM eka dUsareko mAra DAlanekA udAharaNa hai, isa tarahake aneka udAharaNa haiN| gAthA 1178 meM mahAvrata zabdako vyutpatti dI hai / yaha mUlAcArameM bhI hai| gAthA 1179 meM kahA hai ki ina mahAvratoMko rakSAke lie hI rAtribhojana tyAga nAmaka vrata kahA hai / yaha bhI mUlAcArameM hai| bhASA samitikA varNana karate hue gAthA 1187 meM satyake dasa bheda kahe haiN| tathA gAthA 1189-90 meM nau prakArako anubhaya bhASA kahI hai| ye do gAthAe~ jIvakANDa gommaTasArameM bhI haiM aura mUlAcArameM bhI haiN| gAthA 1191 kI TIkAmeM TIkAkAra ne likhA hai ki dazavaikAlika sUtrakI vijayodayA TIkAmeM udgama Adi doSoMkA kathana kiyA hai isase yahA~ nahIM khaa| yaha TIkA bhI inhIM TokAkArakI honI caahiye| usakA nAma bhI vijayodayA hI hai| kintu isa granthameM bhI gAthA 232 kI TIkAmeM udgama Adi doSoMkA kathana TIkAkArane kiyA hai| kintu vaha saMkSipta hai ataH vistArase kathana dUsarI TIkAmeM kiyA hogA / Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 21 gAthA 1193 meM pratiSThApana samitikA svarUpa vahI kahA hai jo anya digambara granthoMmeM utsarga samiti ke nAma se kahA hai / kevala nAmameM bheda hai / gAthA 1200 meM ahiMsA vratakI bhAvanA kahI hai / ta0sU0 714 meM vAggupti hai aura yahA~ eSaNAsamiti hai itanA antara hai / satyavratakI bhAvanA ta0sU0 ke anurUpa hI haiM / kintu tRtIya vratakI bhAvanA bhinna haiM / donoMmeM kiJcit bhI samAnatA nahIM hai / nidAnakA niSedha karate hue gA0 1218 meM puruSa Adi hoU~' aisA bhI nidAna nahIM karatA ataH muniko kevala yahI bhAvanA karanA cAhiye ki samAdhipUrvaka maraNa ho Adi / kahA hai ki mokSakA icchuka muni 'maiM marakara kyoMki yaha puruSa Adi paryAya bhI bhavarUpa hI haiM / mere duHkhoMkA nAza ho, karmoMkA kSaya ho, kSapakako sambodhana karate hue indriya AdikI Asakti meM naSTa honevAloMke udAharaNoMkI eka lambI tAlikA isa grantha meM dI gaI hai / yathA - ghrANendriyakI Asakti vaza sarayU nadImeM ayodhyApati gandhamitra viSapuSpa sUMgha kara marA / / 1349|| pATaliputra meM gandharvadattA vezyA pAMcAla nAmaka gAyakakA gAna sunakara mUcchita ho gaI / / 1350 / / kaMpilAkA rAjA bhIma manuSya ke mAMsakA premI honese mArA gayA | 1351 // suvega nAmaka cora strIke rUpameM Asakta honese marA // 1352 || nAsika nagara meM gvAlepara Asakta rASTrakUTakI bhAryAne apane putrako mAra diyaa| phira usakI putrIne apanI mA~ko mAra diyA || 1353 // rose dvIpAyanane dvArikA nagarIko jalA diyA // 1368|| mAnake kAraNa sagara ke sATha hajAra putra mRtyuko prApta hue / / 1375 / / mAyA doSase ruSTa kumbhakArane bharatagA~va ke dhAnyako sAta varSataka jalAyA || 1382 / / kArtavIryaMne lobhavaza parazurAmakI gAyeM curAI / vaha parazurAmake dvArA sukuTumba mArA gayA || 1388|| avanti sukumAlako tIna rAta taka zRgAlIne pUrvavairavaza khAyA // 2534 // pudgalagiripara siddhArthake putra sukauzalamuniko vyAghrIne khAyA // 1535 / / gajakumAra muniko pRthvIpara liTAkara usameM kIleM ThokI gaIM // 1336 // sanatakumArane sau varSa taka aneka roga sahe || 1537 // NikAputra muni gaMgA meM nAvake DUba jAnepara mRtyuko prApta hue || 1538 || bhadrabAhu ghora avamaudarya ke dvArA uttamasthAnako prApta hue || 1539|| kauzAmbI nagarI meM lalitaghaTa Adi muni nadIke pravAha meM baha gaye || 1546 || campA nagarImeM gaMgA ke taTapara ghora pyAsase pIr3ita dharmaghoSa muni uttamArthako prApta hue / / 1541 // pUrvajanmake zatru dvArA pIr3ita hokara zrIdattamuni uttamArthako prApta hue / uSNaparISahako sahanakara vRSabhasena muni uttamArthako prApta hue / roheDaya (rohataka) nagarameM krauMca rAjAne agni rAjAke putra ko zaktise maaraa| vaha uttamArthako prApta huA || 1544 // Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA kAkandI nagarI meM caNDavegane azvaghoSa munikA sarvAMga cheda DAlA / / 1545 // vidyuccara munine DA~sa maccharoMkI ghora parISaha sahana kI / / 1546 || hastinApura ke gurudatta munike sirapara droNimata parvatapara Aga jalAI gaI / cilAtaputra munike zarIrako cITiyoMne khA DAlA || 1548 // us muniko yamunAvakrane tIkSNa bANoMse cheda DAlA / / 1549 / / 22 kumbhakArakaTa nagarameM abhinandana Adi pA~ca sau muni yantrameM pele gaye || 1550 // cANakya muni kaNDoM kI Aga meM jalAye gaye // 1551 // kuNAlA nagarI meM vRSabhasena muni vasatikA meM jalAkara mAre gaye isa prakArake udAharaNoMke dvArA niryApaka AcAryaM kSapakako karate haiM / dharmadhyAnakA varNana - gA0 1703 meM dharmadhyAnake cAra bheda kahe hai / isakI TIkAmeM cAroMke svarUpakA varNana karate hue TIkAkArane AjJAvicaya dharmadhyAnakA svarUpa kahakara sarvArthasiddhimeM ( 9 / 36 ) meM kahe svarUpako 'anye tu vadanti' kahakara likhA hai / isI taraha dharmadhyAnake AlambanarUpase bAraha anuprekSAoMke kathana ke antargata saMsAra anuprekSAke kathanameM paMcaparAvartanakA kathana hai / gA0 1767 kI TIkA meM 'anye tu bhavaparivartanamevaM vadanti' likhakara sarvArthasiddhi ( 2110 ) meM pratipAdita bhavaparivartanakA svarUpa kahA hai / isa taraha TIkAkAra sarvArthasiddhikArakA ullekha 'anye' zabdase karate haiM / / / 1552 // kaSTa - vipatti ke samaya dRr3ha tathA gAthA 1828 kI TIkA meM sAtAvedanIya, zubhanAma, zubhagotra aura zubha Ayuke sAtha mohanIya karmake bheda samyaktva, rati, hAsya, aura puruSavedako puNya prakRtiyoMmeM ginAyA hai / tattvArthasUtrake AThaveM adhyAyake anta meM zvetAmbarIya sUtra pAThameM aisA hI kathana hai / paM0 AzAdhara jI ne bhI apanI TIkAmeM vijayodayA kA hI anusaraNa kiyA hai| unhoMne bhI isapara koI Apatti nahIM kI hai / zukladhyAnakA kathana - dharmadhyAnake AlambanarUpase bAraha anuprekSAoMkA kathana karaneke pazcAt gAthA 1871 se zukladhyAnake cAra bhedoMkA kathana hai / isa prakAra utkRSTa ArAdhanAke pAlaka kevala jJAnI hokara lokake zikharapara virAjamAna hote haiM |1923 // madhyama ArAdhanAke pAlaka zarIra tyAgakara anuttaravAsI deva hote haiM // 1927 // tejolezyAse yukta jo kSapaka jaghanya ArAdhanA karate haiM ve bhI saudharmAdi svargo meM deva hote haiM / / 1934 / / kintu jo ArAdhanAse girakara Arta raudradhyAnI hote haiM ve sugati prApta nahIM karate / yahA~ graMthakArane prasaMgavaza avasanna Adi kumuniyoMkA svarUpa kahA hai| TIkAkAra ne gA0 1944 kI TIkA meM ina kumuniyoMkA svarUpa spaSTa kiyA hai / avasanna--jo upakaraNa, vasatikA aura saMstarakI pratilekhanA meM, svAdhyAya meM, vihArabhUmike zodhanameM, gocarIkI zuddhatAmeM, IryAsamiti AdimeM, svAdhyAyake kAlakA dhyAna rakhanemeM tatpara nahIM rahatA, chaha AvazyakoMmeM Alasya karatA hai, use avasanna kahate haiM / pArzvastha - jo utpAdana aura eSaNA doSase dUSita bhojana karatA hai, nitya eka hI vasatikAmeM rahatA hai, eka hI saMstarapara sotA hai, eka hI kSetrameM rahatA hai, gRhasthoMke gharake bhItara baiThatA hai, rAta meM manamAnA sotA hai, vaha pArzvastha hai / Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA TIkAkArane upakaraNavakuza aura zarIravakuzako bhI pArzvasthamuni kahA hai| tattvArthasUtrameM vakuzamuniko bhI nirgranthake bhedoMmeM kahA hai aura tadanusAra hI sarvArthasiddhi aura rAjavArtika Adi TIkAoMmeM kahA hai| kintu vijayodayA TIkAkAra likhate haiM-jo rAtameM manamAnA sotA hai, saMstarA icchAnusAra lambA caur3A banAtA hai vaha upakaraNavakuza hai| jo dinameM sotA hai vaha dehavakuza hai / ye bhI pArzvastha haiN| sArAMza yaha hai ki jo sukhazIla honeke kAraNa hI ayogyakA sevana karatA hai vaha sarvathA pArzvastha hai / kuzIla--jisakA kutsita zIla prakaTa hai vaha kuzIla hai| usake aneka bheda TIkAkArane kahe haiM / tattvArthasUtra aura usakI TIkAoMmeM kuzIlako bho nirgrantha muniyoMmeM ginAyA hai| saMsakta--jo naTakI taraha cAritra premiyoMmeM cAritra premI aura cAritrase prema na karanevAloM- . meM cAritrake apremI banate haiM ve saMsakta muni haiN| ve paJcendriyoMke viSayoMmeM Asakta rahate haiN| striyoMke viSayameM rAgabhAva rakhate haiM / RddhigArava, rasagArava, sAtagAravameM lIna rahate haiN| yathAcchanda--jo bAta AgamameM nahIM kahI hai use apanI icchAnusAra jo kahatA hai vaha yathAcchanda hai| jaise uddiSTa bhojanameM koI doSa nahIM hai kyoMki bhikSAke lie pUre grAmameM bhramaNa karanese jIvanikAyakI virAdhanA hotI hai| jo hAthameM bhojana karatA hai use parizAtana doSa lagatA hai| Adi. jo kSapaka marate samaya sanmArgase cyata ho jAte haiM usakA kAraNa sAta gAthAoMse kahA hai| maraNottara vidhi-gA0 1968 se maraNottara vidhikA varNana hai jo Ajake yugake logoMko vicitra laga sakatI hai| yathA ___1. jisa samaya sAdhu mare use tatkAla vahA~se haTA denA cAhiye / yadi asamayameM marA ho to jAgaraNa, bandhana yA cchedana karanA cAhiye / / 1968 / / 2. yadi aisA na kiyA jAye to koI vinodI devatA mRtaka ko uThAkara daur3a sakatA hai, krIr3A kara sakatA hai, bAdhA pahuMcA sakatA hai / / 1971 // 3. aniSTakAlameM maraNa hone para zeSa sAdhuoMmeM se eka do kA maraNa ho sakatA hai isaliye saMghakI rakSAke liye tRNoMkA putalA banAkara mRtakake sAtha rakha denA caahiye| 4. zavako kisI sthAna para rakha dete haiM / jitane dinoM taka vaha zava gIdar3a Adise surakSita rahatA hai utane varSoM taka usa rAjyameM subhikSa rahatA hai / isa prakAra savicAra bhakta pratyAkhyAnakA kathana karake antameM niryApakoMkI prazaMsA kI hai| avicAra bhaktapratyAkhyAna-jaba vicAra pUrvaka bhaktapratyAkhyAnakA samaya nahIM rahatA aura sahasA maraNa upasthita ho jAtA hai taba muni avicAra bhakta pratyAkhyAna svIkAra karatA hai // 2005 / / usake tIna bheda haiM-niruddha, niruddhatara aura parama niruddha / jo rogase grasta hai, pairoMmeMzakti na honese dUsare saMghameM jAne meM asamartha hai usake niruddha nAmaka avicAra bhakta pratyAkhyAna hotA hai / isI prakAra zeSakA bhI svarUpa aura vidhi kahI hai / / isa prakAra sahasA maraNa upasthita honepara koI-koI muni karmoko nAzakara mukta hote haiM / ArAdhanAmeM kAlakA bahuta honA pramANa nahIM hai; kyoMki anAdi mithyAiSTi bhI varddhana rAjA Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA . bhagavAna RSabhadevake pAdamUlameM bodhako prApta hokara mukti gayA / / 2021 / / Age iMgiNImaraNakA kathana hai iMgiNImaraNa-iMgiNImaraNakA icchuka sAdhu saMghase alaga hokara guphA AdimeM ekAkI Azraya letA hai usakA koI sahAyaka nahIM hotaa| svayaM apanA saMstarA banAtA hai| svayaM apanI paricaryA karatA hai| upasargako sahana karatA hai kyoMki usake tIna zabha saMhananoMmeMse koI eka saMhanana hotA hai| nirantara anaprekSArUpa svAdhyAyameM lIna rahatA hai| yadi paira meM kAMTA yA AMkhameM dhUla calI jAye to svayaM dUra nahIM krtaa| bhUkhapyAsakA bhI pratIkAra nahIM krtaa| _prAyopagamana-prAyopagamanakI bhI vidhi igiNIke samAna hai| kintu prAyopagamanameM tRNoMke saMstarekA niSedha hai| usameM svayaM tathA dUsarese bhI pratIkAra niSiddha hai| jo asthicarmamAtra zeSa rahatA hai vahI prAyopagamana karatA hai| yadi koI unheM pRthvI jala AdimeM pheMka detA hai to vaise hI par3e rahate haiN| bAla paNDitamaraNa-bheda sahita paNDita maraNakA kathana karaneke pazcAt bAla paNDitamaraNakA kathana hai / eka deza saMyamakA pAlana karanevAle samyagdRSTi zrAvakake maraNako bAla paNDitamaraNa kahate haiN| usake pA~ca aNuvrata aura tIna guNavrata tathA cAra zikSAbata ye bAraha brata hote haiM / divirati, dezavirati aura anarthadaNDavirati ye tIna guNavrata hai // 2075|| aura bhogaparimANa, sAmAyika, atithi saMvibhAga aura proSadhopavAsa ye cAra zikSAvrata hai| tattvArthasUtra meM bhI ye hI vrata kahe haiN| kintu ratnakaraNDa zrAvakAcArase isameM antara hai / zrAvaka vidhipUrvaka AlocanA karake tIna zalyoMko tyAga apane gharameM hI saMstara para ArUr3ha hokara maraNa karatA hai / yaha bAlapaNDitamaraNa hai / __ antameM paNDita paNDita maraNakA kathana hai / jo muni kSapaka zreNI para ArohaNa karake kevalajJAnI hokara mokSa lAbha karatA hai usakA paNDita paNDita maraNa hai| usakI saba vidhi kahI hai ki kisa guNasthAnameM kina prakRtiyoMkA kSaya karatA hai| kevalajJAnI honepara kyA kyA karatA hai, aadi| antameM kahA hai ki samasta ArAdhanAkA kathana zrutakevalI bhI karane meM asamartha haiN| ukta viSayaparicayase yaha spaSTa ho jAtA hai ki isa granthakA nAma ArAdhanA kyoM rakhA gayA aura kyoM usake sAtha bhagavatI jaisA AdarasUcaka vizeSaNa lagAyA gyaa| samyagdarzana, samyagjJAna, samyak cAritrako akhaNDa jinazAsanane mokSakA mArga mAnA hai| samyak cAritrameM hI tapa bhI garbhita hai| inakA varNana aneka jinAgamoMmeM hai| kintu ArAdhanA zabdase vahA~ unakA vyavahAra nahIM kiyA gayA hai / granthakArane dUsarI gAthAke dvArA ArAdhanAkA svarUpa kahA hai ki samyagdarzana, samyagjJAna, samyak cAritra aura samyak tapake udyotana, udyavana, nirvahana, sAdhana aura nistaraNako ArAdhanA kahate haiN| TIkAkArane apanI TIkAmeM ina pA~coMkA svarUpa spaSTa kiyA hai| antima nistaraNa zabdakA artha kiyA hai samyagdarzana Adiko bhavAntarameM bhI sAtha le jaanaa| isa granthake anya vyAkhyAkAroMke matakI AlocanA TIkAkArane yadyapi kI hai| tathApi usase yaha spaSTa hotA hai ki yataH isa granthameM mukhya rUpase maraNa samAdhikA varNana hai aura jIvana Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA bhara ArAdhanA karanekA suphala maraNakAlameM ArAdhanA hai| usameM yadi ArAdhaka cUka jAtA hai to usake jIvanabharakI ArAdhanA niSphala ho jAtI hai| isIse isa granthameM ArAdhanA nAma dekara usake sAtha atyanta pUjyatA sUcaka vizeSaNa bhagavatI lagAyA hai| jisa ArAdhanAke dvArA ArAdhaka zarIra tyAgakara apunarjanma jaise nirvANakA lAbha karatA hai aura bhagavAna banatA hai use bhagavatI kahanA sarvathA upayukta hai| 4. granthameM cacita mukhya viSaya jaisA viSaya paricayase spaSTa hai isa granthakA mukhya pratipAdya viSaya hai maraNake prakAra / yadyapi maraNake sataraha bheda kahe haiM kintu granthakArane unameMse pA~ca prakArake hI maraNoMkA kathana kiyA hai| ve haiM kevalajJAnIkA maraNa arthAt nirvANa lAbha paNDitamaraNa hai| viratAvirata arthAt dezasaMyamIkA maraNa bAla paNDitamaraNa hai / avirata samyagdRSTIkA maraNa bAlamaraNa hai aura mithyA dRSTikA maraNa bAlabAlamaraNa hai| tathA zAstrAnusAra AcaraNa karanevAle sAdhukA maraNa paMDitamaraNa hai usake tIna prakAra haiN| unameMse bhakta pratijJA nAmaka paNDita maraNakA hI isa granthameM varNana vizeSa rUpase hai| gAthA 28 meM jo 'sAhussa' ke sAtha 'jahuttacArissa' vizeSaNa diyA hai vaha bahuta mahattvakA hai| jo sAdhu hokara zAstrAnusAra AcaraNa karate hue samAdhipUrvaka maraNa karatA hai usIkA maraNa paNDitamaraNa hai kevala sAdhupada svIkAra kara lene mAtrase paNDitamaraNa nahIM hotaa| ___ samAdhipUrvaka maraNa aura AtmaghAta-Ajake aneka vidvAna bhI jo jinAgamase pUrNatayA paricita nahIM haiM kisI jaina sAdhUke samAdhipUrvaka maraNako bhI AtmaghAta jaise dUSita zabdase kahate hue sune jAte haiN| unheM yaha dhyAnameM rakhanA cAhiye ki jaina sAdhu kisa dazAmeM samAdhi leneke liye taiyAra hotA hai / gAthA 70-73 meM kahA hai- . ____ yadi kisIko sAdhupadake liye hAnikara asAdhya vyAdhi ho gaI ho, yA acAnaka koI aisA upasarga A jAve jisameM jIvana para saMkaTa ho, yA apane iSTamitra hI apane cAritrakA ghAta karane para utara Ave, yA bhayaMkara durbhikSa ho jisameM sAdhucaryAke yogya gocarI milanA saMbhava na ho, yA A~khoMse kama dikhAI detA ho, kAnoMse kama sunAI par3atA ho, yA pairoMmeM calane phiranekI zakti na ho, anya bhI isa prakArake kAraNa upasthita hone para hI sAdhu samAdhi lenekA saMkalpa karatA hai| isake viparIta jisakA munidharma niraticAra pUrvaka pala rahA hai, dubhikSa Adi bhI nahIM haiM, vaha bhI yadi samAdhike liye utsuka hotA hai to samajhanA cAhiye ki use munidharmase hI virakti : ho gaI hai ( 75 ) / itanA spaSTa vidhAna hote hue bhI jaina samAdhiko AtmaghAtakI saMjJA denA atyanta anucita hai| isake viparIta hindU dharmazAstroMmeM jo dharmake nAmapara parvatase girakara yA AgameM jalakara maranekA vidhAna hai vaha AtmaghAtase bhI krUra hai| isa tarahake maraNako kisI bhI taraha dharma nahIM kahA jA sktaa| 1 dekho 'tulasIprajJA' apraila sitambara 1977 jaina vizva bhAratI lADatuM / . Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA samAdhimaraNako sallekhanA kahate haiM, samyak rItime zarIra aura kaSAyako kRza karanekA nAma sallekhanA hai| zarIra vAhya hai aura kaSAya abhyantara hai| zarIrakA sAdhana bhojana hai| dhIre-dhIre AhArako ghaTAnese zarIra kRza hotA hai aura kaSAyake kAraNoMse bacanese kaSAya ghaTatI hai| zarIrako sukhA DAlA aura krodha mAna mAyA lobha nahIM ghaTe to zarIrakA zoSaNa niSphala hai / AtmaghAta karanevAlekI kaSAya prabala hotI hai| kyoMki jo rAgadveSa yA mohake AvezameM Akara viSa, zastra, Aga Adike dvArA apanA ghAta karatA hai vaha AtmaghAtI kahalAtA hai| sallekhanA karanevAleke rAgAdi nahIM hote| tattvArthasUtra 7/22 ko TIkA sarvArthasiddhimeM eka udAharaNake dvArA ise spaSTa kiyaa| jaise vyApArIko apane vyApArake kendrakA vinAza iSTa nahIM hotA kyoMki usake naSTa hone para usakA vyApAra hI naSTa ho jaayegaa| yadi kisI kAraNavaza usake kendra meM Aga laga jAye to vaha usako bujhAkara usakI rakSA karanekA hI prayatna karatA hai| kintu yadi usako bacAnA zakya nahIM dekhatA to usameM bhare hue mAlako bacAnekA prayatna karatA hai| isI taraha vrata zIlarUpI dravyake saMcayameM lagA huA sAdhu yA gRhastha bhI apane zarIrako naSTa karanA nahIM cAhatA; kyoMki vaha dharmakA sAdhana hai| yadi zarIra naSTa honeke kAraNa upasthita hote haiM to apane dharmake aviruddha upAyoMse zarIrakI rakSA karanekA prayatna karatA hai kintu yadi vaha prayatna saphala nahIM hotA to zarIrakI rakSAkA prayatna tyAgakara apane dharmako rakSAkA prayatna karatA hai / aisI sthitimeM use Atmavadha kaise kahA jA sakatA hai ? __ yathArthameM maraNa zarIradhArI prANiyoMke liye utanA hI satya hai jitanA jIvana satya hai / jIvanake mohameM par3akara manuSya usa satyako bhulA detA hai aura jisa kisI bhI upAyase sadA jIvita rahanekA hI prayatna karatA hai| kintu usakA yaha prayatna saphala nahIM hotaa| eka dina mRtyu usake isa prayatnako samApta kara detI hai| ataH jIvanake sAtha mRtyuke sunizcita honese manuSyako jIvanake sAtha maraneke liye bhI taiyArI karate rahanA caahiye| tathA jIvanameM harSa aura mRtyumeM viSAda nahIM karanA caahiye| jinakI mRtyu zAnadAra hotI hai unakA jIvana bhI zAnadAra hotA hai / rote dhote hue prANoMkA tyAga karanA bhI kAyaratA hI hai / ataH mRtyukA AliMgana bhI sAhasake sAtha karanA cAhiye / usIkA kathana isa graMtharAjameM hai| 5. bha0 ArAdhanA aura maraNasamAdhi Adi Agamodaya samitise 1927 meM 'catuHzaraNAdi maraNa samAdhyanta prakIrNaka dazaka' nAmaka grantha prakAzita huA thaa| isameM Atura pratyAkhyAna, bhattapariNNaya, saMthAragapaiNNaya aura maraNa samAhI ina cArameM prAyaH vahI viSaya hai jo bha0 ArAdhanAmeM mukhya hai| Atura pratyAkhyAnameM 70 gAthAe~ haiN| bhattapariNNayameM 172 gAthA haiN| saMthAragapaiNNayameM 123 aura maraNa samAdhimeM 663 gAthA haiM / isa taraha maraNa samAdhi bar3A graMtha hai aura usameM tathA bha0A0 meM bahuta sI gAthAe~ samAna haiN| ziSya AcAryase maraNa samAdhi jAnanA cAhatA hai / AcArya use samajhAte haiM bhaNai ya tivihA bhaNiyA suvihita ArAhaNA jiNidehi / sammattammi ya par3hamA nANacarittehiM do aNNA / / 15 / / Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 27 isa taraha isameM tIna hI ArAdhanA kahIM haiN| isameM bhI gAthA 44 meM paNDitamaraNako kahanekI sUcanA hai itto jaha karaNijja paMDiyamaraNaM tahA suNaha / Age maraNasamAdhiko gA0 60 se 66 tathA bha0 A0 ko gAthA 181 se 188 samAna haiN| AcArya kaisA honA cAhiye yaha do gAthA 86-87 meM kahA hai aura bha0A0 419-420 gA0 meM kahA hai / ye gAthAe~ samAna nahIM hai kathanI samAna hai| mara0 sa0 94-95 meM aura bha00 533-534 meM AlocanAkA kathana hai| tathA ma0sa0 96-101 meM aura bha0A0 540-42, 545, 548, 549 meM zalyoMkA kathana hai / gAthA 301 se Age kahA hai iti sirimaraNavibhattisue saMlehaNasuyaM sammattaM / atha ArAhaNAsuyaM likhyate / arthAt maraNavibhaktizrutake antargata sallekhanA zruta samApta huaa| aba ArAdhanAzruta likhate hai| isa taraha isameM do vibhAga kiye haiN| bha0 A0 ko taraha isameM bhI sAdhanA karanevAloMke udAharaNa diye haiN| yathA-kaMcanapurameM zreSThi jinadharma zrAvaka (423) / metArya muni (426), cilAtI putra (427), gaja sukumAla (431), avanti sukumAla (435), dhanya zAlibhadra (444), sukozala (466), vaira RSi (468), vaira svAmI (472), cANakya (478), ilAputra (483), kSamAzramaNa AryarakSita (489), sthUlabhadra RSi (490), arjuna mAlAkAra (494), AsAr3ha mUti AcArya (502) aadi| antima gAthAoMmeM kahA hai-eka maraNavibhakti, do maraNavizuddhi, tIsarI maraNasamAdhi, llekhanAzrata, pA~ca bhaktapratijJA, chaThA Atura pratyAkhyAna, sAtavA~ mahApratyAkhyAna, AThavA~ ArAdhanA paiNNA ina ATha zrutoMkA bhAva lekara maraNavibhaktikI racanA kI hai / isakA dUsarA nAma maraNasamAdhi hai| Atura pratyAkhyAnakA prArambha bAlapaNDitamaraNase hotA hai| ataH bha0 A0 kI 2072 se 2081 takakI gAthAe~ isameM ekase dasataka vartamAna haiN| isameM Age kucha aisI gAthAe~ bhI haiM jo kundakundake prAbhRtoMmeM pAI jAtI hai yathA mamattaM parivajjAmi // 23 // AyA hu mahaM nANe // 24 // ego me sAsado appA / / 26 / / saMjogamUlA jIveNa // 27|| __ bhattapaiNNAmeM bhI aneka gAthAe~ bha0 A0 ke samAna haiN| saMstAra paiNNAkA prArambha kSapakake liye Avazyaka saMstArakakI prazaMsAse hotA hai| isakI prathama gAthAmeM saMstArakI prazaMsAmeM ve hI upamA dI haiM jo bha0 A0 meM dhyAnakI prazaMsAmeM do haiM / yathA veruliuvva maNINaM gosIsaM cadaMNa va gaMdhANa / jaha va rayaNesu vairaM taha saMthAro suvihiyANaM // 5 / / vairaM radaNesu jahA gosIsaM caMdaNa ca gaMdhesu / / veruliyaM va maNINaM taha jjhANaM hoi khavayassa / / 1890 / / __ isameM bhI bha0 A0 kI taraha hI sukauzala muni (63), avanti sukumAla (65), roheTaka nagarameM kova kSatriya (68) pATalIputrameM candragupta (70), kolapurameM gRddhapRSTha (71), pATalIputra meM cANakya (73), kAkandIpurImeM amRtaghoSa (76), kauzAmbImeM lalita ghaTA (79), kurudatta (gurudatta) (85), cilAtI putra (86), gajasukumAla (87), Adi udAharaNa diye haiN| Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA jaise bhagavatImeM guru kSapakako sambodhana karate hai| isameM bhI kucha usI prakAra hai| koIkoI gAthA bhI samAna hai| isa taraha maraNasamAdhi, bhattapaiNNA aura saMthAragameM tathA bhagavatI ArAdhanAmeM aneka gAthAe~ samAna hai| kintu inameM kevala samAdhi sambandhI kucha Avazyaka kathana hI pAyA jAtA hai / maraNottara kriyAkA, dhyAnakA, liMgakA to varNana hI nahIM hai| isI prakAra apanA saMgha chor3akara niryApakAcAryako khojanekA bhI koI varNana nahIM hai| bhagavatI ArAdhanAmeM ArAdhanAse lekara nirvANa takakA saba avikala varNana vistArase kiyA hai / gAthAoMmeM samAnatA honekA pramukha kAraNa to yaha hai ki tInoM ho sampradAyoMkA mUla to bhagavAn mahAvIrakI vANI aura gautama gaNadharake dvArA racita dvAdazAMga hI rahe haiM / bhedakA mUlakAraNa vastrapAtravAda rahA hai| vidhi to pRthak-pRthak nahIM rhii| ataH prAcIna gAthAe~ uttarAdhikArameM donoMko milI haiN| vahI sarvatra mela khAtI haiM unameM siddhAnta bhedakI bAta nahIM hai| ataH apanI racanAke anta meM zivAryane jo kahA hai ki maiMne apanI zaktise ise upajIvita karake pUrvAcAryakRtake samAna racA hai vahI isapara pUrNa prakAza DAlatA hai| maraNa samAdhi bhI isI prakAra racI gaI hai| 6. bha0 A0 tathA mUlAcAra digambara paramparAmeM mUlAcAra muni AcAra viSayaka prAcIna mAnya grantha hai| TIkAkAra aparAjita sUrikI TIkAmeM uddhRta kucha gAthAe~ mUlAcArameM milatI hai| bhagavatI ArAdhanAke hAtha milAna karanese bhI donoMkI kucha gAthAe~ parasparameM mela khAtI haiN| kintu ye gAthAe~ adhikatara mUlAcArake paJcAcAra prakaraNase sambaddha haiN| mUlAcArameM samAdhimaraNakA kathana nahIM hai kevala duniAcArakA hI kathana hai| zvetAmbarIya maraNasamAdhi Adi prakaraNoMmeM kevala maraNasamAdhikA hI kathana hai| kintu bhagavatI ArAdhanAmeM muni AcAra aura maraNasamAdhi donoMkA hI kathana hai yoMki paNDitamaraNameM hI bhakta pratijJA Adi hotI hai aura vaha munike hI hotA hai / isaliye bha0 mA0 meM muni AcArakA bhI kathana hai| tathA bha0 A0 meM jo munikA AcAra kahA hai vaha mUlAcArameM bhI kahA hai| jisa 'AyAra jIda kappa' Adi gAthAke sambandhameM kahA jAtA hai ki zvetAmbarIya honA nAhiye, vaha bhI mUlAcArake paJcAcArameM hai| isa prakaraNakI lagabhaga saiMtIsa gAthAe~ bhagavatIse nala khAtI haiN| bha0 A0 meM jo liMga pratipAdaka gAthA hai vaha bhI mUlAcArameM hai| accelakaM joco Adi samayasArAdhikArakI 17 vI gAthA hai| isI adhikArameM dasa kalpavAlI gAthA bhI / pIchIke guNa batalAnevAlI gAthA bhI isI adhikArameM hai usakA nambara 19 hai| bha0 A0 meM inakA kramAMka 79, 423, 97 hai| isake samayasArAdhikAra kI 8, 9, 16, 19, 49, 60 aura 81 nambara kI gAthAe~ bha0 A0 meM 768, 769, 290, 97, 7. 297 aura 1434 nambarameM pAI jAtI haiN| inameM sAdhuke liye upayogI kathana hai-yathA AcaraNahIna jJAna nirarthaka hai| jJAna prakAzaka hai aura tapa zodhaka hai| nidrAko jItanA caahiye| jisa kSetrameM rAjA na ho yA duSTa rAjA ho, vahA~ samAdhi yA "vrajyA nahIM lenA cAhiye / Adi / Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvana 29 paJcAcArAdhikArakI gA0 40, 42, 48, 98, 99, 110, 117, 123, 130, 131, 132, 133, 135, 136, 138, 139, 140, 143, 145, 146, 156, 162, 170, 172, 174, 177, 178, 182, 189, 190, 194, 129, 204, 205, 210, 212, 213, bha0 A0 meM kramazaH 1819, 1829, 1841, 1179, 1180, 1186, 1188, 808, 1195, 1196, 1197, 1198, 1181, 1182, 1184, 1199, 1200, 1204, 1206, 1207, 215, 238, 112, 114, 119, 122, 123, 127, 131, 132, 307, 1698, 1708, 1709, 1112, 106, 103 hai | donoM granthoMke gAthAnukramako dekhate hue yaha kahanA ati sAhasa hogA ki kisI ekane dUsarese liyA hai yA nakala kI hai| prAcIna mAne jAnevAle granthoM meM isa prakArakA kvacit sAmya dekhakara yahI mAnanA ucita pratIta hotA hai ki prAcIna gAthAe~ paramparAse anusyUta calI AtI thIM aura unakA saMkalana granthakAroMne apane-apane DhaMga se kiyA hai / zvetAmbara aura digambara sampradAya meM vastra aura pAtra ke kAraNa muni AcArameM bheda bar3A hai / kintu bha0 A0 aura mUlAcArake AcArameM sAmya dekhakara yaha kahanA par3atA hai ki yadi bhagavatI ArAdhanA ke kartA digambara sampradAya ke na hokara yApanoya the to bhI yApanIya aura digambara sAdhuoMke AcAra meM bheda nahIM thA / Age isako carcA kareMge / 7. racayitAkA sampradAya sva0 zrI nAthUrAmajI premI ne 'yApanIyoMkA sAhitya' zIrSaka lekhameM bhagavatI ArAdhanAke racayitA zivArya aura TIkAkAra aparAjita sUriko yApanIya siddha kiyA hai yahA~ prathama yApanIyoMke sambandhameM prakAza DAlanA ucita hogA / vi0 saM0 990 meM race gaye darzanasArameM' devasena ne vi0 saM0 205 meM kalyANa nagara meM zrIkalaza nAmake zvetAmbara se yApanIya saMghakI utpatti batalAI hai / usImeM vikrasaM0 136 meM zvetAmbara saMghakI utpatti batalAI hai / isa taraha digabhvara aura zvetAmbarakI taraha tIsarA bhI jaina saMgha thaa| DA0 upAdhye ne apane eka lekhameM' yApanIya saMgha para vistArase prakAza DAlA thA / digambara sAhitya meM vi0 kI solaha zatAbdI ke granthakAra zruta sAgarasUri ne apanI SaT prAbhRta TIkAmeM yApanIyoMkA paricaya dete hue likhA hai 'yApanIyAstu vesarA ? ivobhayaM manyate ratnatrayaM pUjayanti kalpaM ca vAcayanti / strINAM tadbhave mokSaM kevalijinAnAM kavalAhAraM parazAsane sagranthAnAM mokSaM ca kathayanti / ' arthAt yApanIya donoMko mAnate haiM, ratnatrayako pUjate aura kalpasUtra bhI vAMcate haiM / striyoMko usI bhavameM mokSa, kevalI jinoMke kavalAhAra, parazAsanameM sagraMthoMko mokSa kahate haiM / yaha sabhI bAteM zvetAmbara mAnate haiM aura inhIMko lekara zvetAmbara digambara sampradAya meM mukhya bheda hai / 1. kallANe varaNayare duNNisae paMca utare jAde / jAvaNiya saMghabhAvo / sirikalasAdo du sevaDado // 29 // 2. bambaI yUnivarsiTI jarnala ji0 1, bhAga 2, maI 1933 meM prakAzita 'yApanIyasaMgha e jaina sekTa' / Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA kintu' lalitavistarake kartA haribhadra aura SaDdarzana samuccayake TIkAkAra guNaratna jo zvetAmbara haiM, kahate haiM ki yApanIya saMghake muni nagna rahate the morakI pIchI rakhate the, pANitala bhojI the, nagna muttiyA~ pUjate the aura vandanA karanevAle zrAvakoMko 'dharmalAbha' dete the| parantu ve mAnate the ki striyoMko uso bhavameM mokSa ho sakatA hai| kevalo bhojana karate haiM aura sagrantha avasthA aura parazAsanase bhI mukta honA sambhava hai| hama isa kathanake prakAzameM sarva prathama bha0 A0 kI parIkSA kreNge| premI jI ne likhA hai gAthA 79-83 meM manike utsarga apavAda mAgakA vidhAna hai jisake anusAra mani vastra dhAraNa kara sakatA hai / ataH sabase prathama hama isI para prakAza DAlate haiN| bhakta pratyAkhyAnake yogya liMgakA nirUpaNa karate hue graMthakAra kahate haiM-jo autsagika liMgakA dhArI hai usakA to vahI liMga hotA hai| kintu jo ApavAdika liMgakA dhArI hai usake puruSa cihnameM yadi doSa na ho to usake liye bhI autsargikaliMga hI hotA hai / / 76 / / isakI TIkAmeM aparAjita sUri ne autsargikakA artha sakala parigrahake tyAgase utpanna huA kiyA hai tathA apavAdika liMgakA artha parigraha sahita liMga kiyA hai; kyoMki yatiyoMke apavAdakA kAraNa honese parigrahako apavAda kahate haiM, isase yaha spaSTa hai ki apavAdika liMgakA dhArI gRhastha hI hotA hai| muni to autsargika liMgakA hI dhArI hotA hai| jo apavAdika liMga meM sthita haiM aura jinake puruSa cihnameM koI doSa nahIM hai kyA una sabako hI autsargika liMga dhAraNa karanA cAhiye, isake uttarameM kahA hai-jo mahAn sampattizAlI rAjA Adi haiM, lajjAzIla haiM, jinake kuTumbI mithyAdharmAvalambo haiM unako sArvajanika sthAnameM autsargika liMga nahIM denA caahiye| ve sacela liMga pUrvaka hI samAdhimaraNa kara sakate haiM / / 78 / / Age autsagika liMgakA svarUpa kahA hai __ acelatA-vastrarahitapanA, kezaloca, zarIrase mamatvakA tyAga aura pIchI autsargika liMgameM ye cAra bAteM Avazyaka haiM // 79 // - pravacanasArake cAritrAdhikArameM kundakunda svAmI ne bhI autsargika liMgakA yahI svarUpa kahA hai| aura mUlAcArameM to yahI gAthA hai| donoM gAthAe~ samAna hai| yaha to huA puruSoMke smbndhmeN| striyoMke sambandhameM kahA hai-striyoMke bhI jo autsargika athavA anya liMga AgamameM kahA hai.unake vahI liMga alpaparigraha karate hue hotA hai / / 80 // isakI TIkAmeM aparAjita sUri ne spaSTa kara diyA hai ki tapasvinI striyoMke autsargika liMga hotA hai aura 'itara' kA artha zrAvikA kiyA hai / tathA likhA hai-bhakta pratyAkhyAnameM tapasviniyoMke autsargika liMga hotA hai| itara arthAt zrAvikAoMke puruSoMkI taraha lagA lenA cAhiye / arthAt yadi strI rAnI vagairaha hai, lajjAzIla hai, usake kuTumbI mithyAmatI haiM. to usako pUrvokta autsargika liMga jo sakalaparigraha tyAgarUpa hai ekAnta sthAnameM denA cAhiye / isapara prazna kiyA gayA ki striyoMke utsarga liMga kaise kahate haiM ? uttarameM kahA hai ki parigraha alpa karane para unake bhI utsargaliMga hotA hai| yahA~ yaha dhyAna denA cAhiye ki yadi graMthakAra aura TIkAkArako 1. jai0 sA0 i0 pR0 59 / Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA savastra mukti abhISTa hotI to vaha bhakta pratyAkhyAnake liye autsargika liMga Avazyaka nahIM rakhate aura na TIkAkAra utsargakA artha sakala parigrahakA tyAga karate tathA parigrahako yatijanoMke apavAdakA kAraNa honese apavAdarUpa na khte| aura na striyoMse hI antima samaya ekAnta sthAnameM parigrahakA tyAga karAte / zvetAmbara paramparAmeM jo bhaktapratyAkhyAna viSayaka maraNasamAdhi Adi graMtha haiM, jinake sAtha isa graMthakI aneka gAthAe~ bhI mela khAtI haiM unameM bhaktapratyAkhyAnake liye Avazyaka liMgakA kathana hI nahIM hai| kintu bhagavatI ArAdhanAmeM usapara bahuta adhika jora diyA gayA hai aura isa viSayameM graMthakAra aura TIkAkArameM ekarUpatA hai| donoM hI sAdhu AcArake viSayameM itane kaTTara haiM ki digambara AcAryoMko bhI mAta karate haiN| Age yaha prazna kiyA gayA ki jo bhaktapratyAkhyAnake yogya hai vaha ratnatrayakI bhAvanAkA prakarSa honepara maraNako prApta ho jAyegA, liMga grahaNa Avazyaka kyoM hai ? isake uttarameM granthakAra ne gA0 81-84 taka liMga grahaNake guNa batalAye haiM / Age prazna kiyA gayA kyA apavAda liMga kA dhArI zuddha nahI hI hotA? isake uttarameM granthakAra kahate haiM apavAda liMgakA dhArI apanI zaktiko na chipAte hue apanI nindA gardA karate hue parigrahakA tyAga karane para zuddha hotA hai // 86 // isakI TIkAmeM TIkAkArane nindA gardAko spaSTa karate hue likhA hai-'sakala parigrahakA tyAga muktikA mArga hai| mujha pApIne pariSahake bhayase vastrapAtra Adi parigraha svIkAra kI' isa prakAra antaraMgameM santApako nindA kahate haiN| aura dUsaroMse aisA kahaneko garhA kahate haiN| jo aisA karatA hai vaha nindA gardA kriyArUpa pariNata hotA hai / antameM likhA hai __'evamacelatA vyAvarNitaguNA mUlatayA gRhiitaa|' arthAt isa prakAra jisa acelatAke guNoMkA varNana kiyA gayA hai use mUla guNarUpase svIkAra kiyA hai| jo sakala parigrahake tyAgako muktikA mArga mAnatA hai vaha savastra mukti yA strI mukti kaise svIkAra kara sakatA hai ? samAdhimaraNake icchuka kSapakako apanI samAdhike lie kisa prakArakA AcArya khojanA cAhiye, isa prasaMgase kahA hai jo dasa kalpoMmeM sthita ho| ataH gAthA 423 meM dasa kalpoMko kahA haiM / yaha gAthA mUlAcArameM bhI hai aura zvetAmbara AgamoMmeM bhI hai| isameM sabase prathama kalpa hai aceltaa| cela vastrako kahate haiM ata: acelatAkA artha hotA hai 'vastrarahitapanA' / kintu TIkAkArane acelakapanekA artha karate hue likhA hai-'cela zabdakA parigrahakA upalakSaNa hai / ataH AcelakyakA artha hai samasta parigrahakA tyAga / dasa dharmoMmeM tyAga nAmakA eka dharma hai / tyAgakA artha hai samasta parigrahase viraktatA / acelatAkA bhI yahI artha hai / ataH 'acela' yati tyAga dharmakA pAlaka hotA hai aadi| isa gAthAkI TIkAmeM TIkAkArane acelatAke guNoMkA vistArase samarthana kiyA hai| usI Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 bhagavatI ArAdhanA prasaMgameM unhoMne yaha prazna uThAyA hai ki pUrvAgamoMmeM vastrapAtra Adi grahaNa karanekA upadeza hai aura usako dikhalAneke lie AcArAMga, uttarAdhyayana Adi AgamoMke pramANa upasthita kiye haiN| tathA samAdhAnameM unhoM AgamoMke pramANa dekara yaha batalAyA hai ki AcArAMga AdimeM vizeSa avasthA meM vastrakA grahaNa batalAyA hai lajjAke kAraNa, zarIrake aMga glAniyukta honepara tathA pariSaha sahanemeM asamartha honepara vastra grahaNa kreN| isase yaha nahIM kahA jA sakatA ki unheM munikA vastrapAtra grahaNa mAnya hai / vaha to AgamoMmeM varNita vastrapAtrako vizeSa avasthAmeM hI batalAyA gayA kahate haiN| TIkAkAra ne likhA hai-'AryikANAmAgame anujJAtaM vastraM kAraNApekSayA bhikSUNAM hrImAnamogyazarIrAvayavo duzcarmAbhilambamAnabIjo vA parISahasahane akSama sa galAti acelatA nAma parigrahatyAgaH pAtraM ca parigraha iti tasyApi tyAgaH siddha eveti / tasmAtkAraNA grahaNam yadupakaraNaM gRhyate kAraNamapekSya tasya grahaNavidhi gRhItasya ca pariharaNamavazyaM vaktavyam / tasmAd vastrapAtraM cArthAdhikAramapekSya sUtreSu bahuSu yaduktaM tatkAraNamapekSya nirdiSTamiti grAhyam (pR0 324-325) arthAt AgamameM AryikAoMko vizeSa kAraNa honese vastrakI anujJA hai| bhikSuoMke zarIrakA avayava yadi lajjAjanaka ho. liMgake mukhapara carma na ho yA aNDakoSa lambe ho, athavA pariSaha sahane meM asamartha ho to vaha vastra grahaNa karatA hai / acelatAkA artha hai parigraha tyAga / pAtra bhI parigraha hai ataH usakA bhI tyAga siddha ho hai| ataH kAraNa vizeSa honepara hI vastrapAtrakA grahaNa hotA hai tathA kAraNa vizeSa hone para jo upakaraNa grahaNa kiyA jAtA hai usake grahaNakI vidhi, tathA grahaNa kiye hue kA tyAga avazya kahanA cAhiye / isaliye bahutase sUtragranthoMmeM arthAdhikArakI apekSAse jo vastrapAtrakA kathana kiyA hai vaha kAraNa vizeSakI apekSA kahA hai aisA mAnanA caahiye| ukta uddharaNoMse TIkAkAra kI bhI sthiti spaSTa ho jAtI hai| tathA digambara, zvetAmbara aura yApanIyakA bhI bheda spaSTa ho jAtA hai| digambara to vizeSa paristhiti grahaNa svIkAra nahIM karate, na ve aise AgamoMko mAnya karate haiM jinameM vastrapAtra yApanIya una AgamoMko amAnya na karake unake kathanako vizeSa kAraNakI apekSA svIkAra karate haiM / ataH kAraNa vizeSase grahaNa kiye gaye vastrapAtrako ve tyAjya hI mAnate haiM / ataH jisane apanI asamarthatAke kAraNa vastra grahaNa kiyA hai use antameM vastra tyAga karanA hI hogA yaha granthakAra aura TIkAkAra donoMkA mantavya hai| ataH na ve savastramukti mAnate haiM aura na parazAsanameM mukti mAnate haiM / kintu ve vastrapAtravAdake samarthaka AgamoMko digambaroMkI taraha sarvathA amAnya nahIM karate / isIse ve yApanIya kahe jA sakate haiM / yApanIya Agama granthoMko mAnate the yaha zAkaTAyana vyAkaraNake udAharaNoMse bhI spaSTa hai| isa granthakI sarvaprathama bhASA TIkA paM0 sadAsukhadAsa jI ne kI thii| unake sAmane aparAjita sUrikI TIkA bhI thii| ukta prakaraNako dekhakara unhoMne likhA thA ki isa granthakI TIkAkA kartA zvetAmbara hai, vastra pAtra AdikA poSaNa karatA hai ataH apramANa hai| ___ taba taka yApanIya saMghase vidvAna bhI aparicita the| digambara aura zvetAmbara do hI jaina sampradAya sarvatra jJAta the aura pUrvAgamoMko digambara svIkAra nahIM karate the, zvetAmbara hI svIkAra Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 3 karate the / ataH jo unheM svIkAra kare use zvetAmbara mAna liyA jAtA thA / isI AdhAra para DA0 ke0 bI0 pAThakane zAkaTAyanako zvetAmbara mAna liyA thA aura unakI isa mAnyatAko aneka videzI vidvAnoMne bhI svIkAra kara liyA thA; kyoMki zAkaTAyanakI amoghavRttimeM aneka zvetAmbara mAnya Agama granthoMkA nirdeza hai / DA0 pAThakakI isa mAnyatAkA nirasana zrIyuta sva0 premI jIne 'zAkaTAyana ' kA zabdAnuzAsana' zIrSaka apane nibandhake dvArA kiyA thA jo san 1916 meM jaina hitaMSI meM prakAzita huA thA / isameM unhoMne nandisUtrakI TIkAmeM AcAryaM malayagirike eka vAkyakI ora dhyAna dilAyA thA / usameM zAkaTAyanako yApanIya yatigrAmAgraNI likhakara unakI svopajJa zabdAnuzAsana vRttike Adima maMgala zlokako uddhRta kiyA hai / usake pazcAd DA0 e0 ena0 upAdhyekA yApanIyoMke sambandhameM lekha bambaI yUnivarsiTI ke jarnala ( ji0 1, bhAga 6 maI 1933 ) meM prakAzita huA / usameM unhoMne batalAyA ki zvetAmbara aura digambarakI taraha hI yApanIya bhI eka svatantra aura pramukha sampradAya thA / usake apane mandira aura mUrtiyA~ thIM dakSiNake aneka rAjavaMzoMse unheM saMrakSaNa prApta thA / zAkaTAyana isa sampradAyakA eka prasiddha granthakAra thA / usake zabdAnuzAsanako amoghavRttike sAtha digambaroMne apanA liyA aura zeSa do prakaraNoMko zvetAmbaroMne / do prakaraNa haiM strImukti aura kevalibhukti / zvetAmbara aura digambara sampradAyake maulika bhedameM ye hI donoM mAnyatAyeM pramukha kAraNa haiM / bhAratIya jJAnapIThase amodhavRttikA jo saMskaraNa prakAzita huA hai usake prArambhameM jarmanI - ke pro0 DA0 Ara0 biravekI vidvattApUrNa aMgrejI prastAvanA hai / usameM unhoMne ukta donoM prakaraNoMke zabdAnuzAsanake racayitA zAkATAyanakRta honemeM kucha ApattiyAM uThAI haiM / ye donoM prakaraNa bhI isa saMskaraNa meM diye gaye haiM / prathama strImukti prakaraNa hai / isake prArambhameM chapA hai'yApanIya- yatigrAmAgraNi bhadantazAkaTAyanAcArya viracitaM strImukti kevalibhuktiprakaraNayugmam / strImukti prakaraNa antameM usake kartAkA nAma nahIM hai / yathAiti strImukti prakaraNa samAptam / kevala bhukti prakaraNakA anta isa prakAra haiiti kevalibhukti prakaraNam / iti strInirvANa kevalIyabhukti prakaraNam // kRtiriyaM bhagavadAcAryaMzAkaTAyanabhadantapAdAnamiti / isa parase pro0 DA0 biravene likhA hai ki isameM khaTakane vAlI bAta yaha hai ki antima puSpikAmeM kevala bhagavadAcArya zAkaTAyana likhA hai usameM unake saMghakA nirdeza nahIM hai / kintu prArambhika vAkya meM zAkaTAyana ke sAtha yApanIyayatigramAgraNI pada lagA haiM jaisA ki malayagirine * lagAyA hai / yaha maulika antara ullekhanIya hai / 1. jai0 sA0 i0, pR0 155 // 2. ukta prastAvanA, pR0 17 Adi 1 Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA donoM prakaraNoMke prakAzita saMskaraNa meM aisA ullekha nahIM hai ki yApanIya zAkaTAyanane strImukti aura kevala bhukti prakaraNa tathA amoghavRttike sAtha zabdAnuzAsanakI racanA kI / tathA malayagiri donoM prakaraNoM aura unake kartAke sambandhameM mauna hai | 34 isa parase yaha saMbhAvanA hotI hai ki yadyapi donoM zAkaTAyana yApanIya the| kintu eka nahIM the / yaha niSkarSa kevala isa bAta para nirbhara hai ki donoM prakaraNoMkI hastalikhita mUla prati para 'yApanIyaprakaraNa yugmam' vAkya pAyA jAtA hai / kintu yadi usa para yaha vAkya nahIM hai jaisA ki mujhe (pro0 virave) sandeha hai kyoMki saMskRta granthoMke Adhunika saMskaraNoMke mukha pRSThoMkA mujhe isase smaraNa ho AtA hai, to zAkaTAyanake yApanIya tathA donoM prakaraNoMke racayitA honekI yaha sAkSI malayagirike kathanase mela nahIM khAtI / bRhat TippaNikA (15 vI0 zatI) ke ajJAta lekhakane likhA hai-- 'kevalibhukti strImuktiprakaraNam / zabdAnuzAsanakRtazAkaTAyanAcAryakRtam / tatsaMgraha zlokAH' / isa parase yaha kahA jAtA hai ki zAkaTAyanane zabdAnuzAsana aura donoM prakaraNoMko racA thA / isa sUcanAko malayagirikI sUcanAke sAtha par3hanese hama isa pariNAma para pahu~cate haiM ki donoM prakaraNoMkA racayitA zAkaTAyana yApanIya honA cAhiye kyoMki usane zabdAmuzAsana bhI racA thA / ityAdi / isa prakAra pro0 DA0 biravene ukta donoM prakaraNoMke zabdAnuzAsanake racayitA zAkaTAyana kRta honemeM sandeha vyakta kiyA hai / Aja jina granthakAroMko yApanIya kahA jAtA haiM unameMse kisIne bhI apanI kRtimeM apane sampradAyakA nirdeza nahIM kiyA hai / yahA~ taka zAkaTAyanane bhI nahIM kiyA hai / apanI amoghavRttike prArambhameM likhate haiM-- ' mahAzramaNa saMghAdhipatirbhagavAnAcAryaH zAkaTAyanaH / ' apane vyAkaraNake pratyeka pAdakI antima sandhimeM likhate haiM- 'zrutakevalidezIyAcArya zAkaTAyana' yaha to una granthoM meM pAye jAne vAle AgamoMke nirdeza Adike AdhAra para unheM yApanIya kahA jAtA hai / isI AdhAra para ArAdhanAke kartA zinArya aura usake TIkAkAra aparAjita sUri bhI yApanIya kahe jAte haiM / ina donoMkI hI guruparamparA na zvetAmbara sampradAyameM pAI jAtI hai aura na digambara sampradAya meM / isase bhI unakI bhinnatAkA anumAna kiyA jAtA hai / astu, zrI premI jIne likhA hai 'dasa sthiti kalpoMke nAma vAlI gAthA jisakI TIkA para aparAjitako yApanIya siddha kiyA gayA hai, jItakalpa bhASyakI 1972 naM0 kI gAthA hai / zvetAmbara sampradAyakI anya TIkAoM aura niryuktiyoM meM bhI yaha milatI hai aura prabhAcandrane apane prameyakamalamArtaNDake strImukti vicAra ( nayA saMskaraNa pR0 131 ) prakaraNameM isakA ullekha zvetAmbara siddhAMtake rUpameM hI kiyA hai / ' premIjIkA yaha likhanA yathArtha hai ki dasakalpoMvAlI gAthA zvetAmbara Agama sAhitya meM milatI hai / isIse AcArya prabhAcandrane usakA upayoga apane pakSakI siddhi meM kiyA hai ki Apa loga Acelakya nahIM mAnate hai, aisI bAta nahIM hai Apa bhI mAnate haiM aura unhoMne pramANarUpase vahI gAthA uddhRta kI hai / kintu isase vaha gAthA to zvetAmbarIya siddha nahIM hotI / mUlAcAra meM Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanI 35 bhI (10 / 17) yaha gAthA AI hai| AzAdharake anagAradharmAmRtameM (9 / 80-81) bhI isakA saMskRtarUpa milatA hai| dasa kalpa to digambara paramparAke pratikUla nahIM hai kintu anukUla hI hai| isakA prabala pramANa prathamakalpa Acelakya hI hai| jisakA artha zvetAmbara TIkAkAroMne alpacela yA alpamUlya cela Adi kiyA hai| AcArya prabhAcandra ukta gAthAMzako uddhRta karake likhate haiM 'puruSaM prati dazavidhasya sthitikalpasya madhye tadupadezAt / puruSake prati jo dasa prakArake sthitikalpa kahe haiM usameM AcelakyakA upadeza hai| ataH vaha dasa sthitikalpoMko amAnya nahIM karate unheM mAnya karake hI apane pakSakA samarthana karate haiN| Age premIjIne likhA hai--'ArAdhanAkI 662 aura 663 (isa saMskaraNameM 661-662) nambarakI gAthAe~ bhI digambara sampradAyake sAtha mela nahIM khAtI haiN| unakA abhiprAya yaha hai ki labdhiyukta aura mAyAcArarahita cAra muni glAnirahita hokara kSapakake yogya nirdoSa bhojana aura pAnaka lAveM / isapara paM0 sadAsukhajone Apatti kI hai aura likhA hai ki yaha bhojana lAneke bAta pramANarUpa naahiiN| isI taraha 'sejjAgAsaNisejjA' (gAthA 307) Adi gAthApara (jo mUlAcArameM 391 naM0 para hai) kavivara banArasIdAsako zaGkA huI thI aura usakA samAdhAna karaneke lie dIvAna amaracandajIko patra likhA thaa| dIvAnajIne uttara diyA thA ki isameM vaiyAvRtti karanevAlA muni AhAra Adise upakAra kre| parantu vaha spaSTa nahIM kiyA ki AhAra svayaM hAthase banAkara de / munikI aisI caryA AcArAMgameM nahIM batalAI hai|' ___ ukta prakaraNa saMstarapara samAdhimaraNake lie ArUr3ha kSapakakI vaiyAktyase sambaddha hai| pahalI gAthAmeM kahA hai ki cAra paricAraka muni kSapakako iSTa bhojana lAte haiM jo prAyogya arthAt udgama Adi doSoMse rahita hotA hai| 'iSTa' ko TIkAmeM spaSTa kiyA hai ki jo kSapakako bhUkha pyAsa parISahako zAnta karane meM samartha ho vaha iSTa hai| tathA vaha bhojana bAta pitta kafakAraka na ho| lAnevAle muniyoMke lie eka vizeSaNa diyA hai| ve mAyAcAra rahita hone cAhie arthAt ayogyako yogya mAnakara lAnevAle na hoN|' jJAnIjana yaha jAnate haiM ki java kSapaka saMstarapara ArUr3ha hotA hai taba usakI zArIrika sthiti kaisI hotI hai| vaha gocarI nahIM kara sktaa| jabataka gocarI karanemeM samartha hotA hai tabataka saMstarArUr3ha nahIM kiyA jaataa| aisI sthitimeM yadi use bhUkhA pyAsA rakhA jAye to usake pariNAma sthira nahIM raha sakate / ataH usa yugameM jaba sAdhu banoMmeM nivAsa karate the taba aise maraNAsanna sAdhuke lie yahI vyavasthA sambhava thI ki anya sAdhu usake yogya khAna-pAnavidhipUrvaka lAveM aura use vidhipUrvaka deveM / AjakI taraha usa samaya sAdhuoMke nivAsa sthAnapara jAkara zrAvakoMke cauke to lagate nahIM the| aura lagate bhI to isa prakArake uddiSTa bhojanako ve svIkAra nahIM kara sakate the| gAthAmeM AhAra lAnekA spaSTa vidhAna hai| ataH banAkara denekI koI bAta hI nahIM hai| isalie ukta kathana digambara paramparAke viruddha nahIM hai| samAdhi eka do dinameM nahIM hotii| usameM samaya lagatA hai aura vahI samaya vaiyAvRtyakA hotA hai| Age premIjIne likhA hai ki 'gAthA 1544 (isa saMskaraNameM 1539) meM kahA hai ki ghora avamodarya yA alpabhojanake kaSTase vinA saMkleza buddhike bhadrabAhu muni uttamasthAnako prApta hue| parantu Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA digambara sampradAyakI kisI bhI kathAmeM bhadrabAhukA isa Unodara kaSTase samAdhimaraNakA ullekha nahIM hai|' - hariSeNa kathAkoza saba kathA kozoMse prAcIna hai| isameM 131 nambara meM badrabAhukI kathA hai| jaba magadhameM durbhikSa par3A to vaha samrATa candraguptake sAtha dakSiNApathako cle| Age likhA hai-- 'bhadrabAhumuni/ro bhayasaptakavajitaH / pampAkSudhAzramaM tIna jigAya sahasotthitam // 42 // prApya bhAdrapadaM dezaM zrImadujjayinIbhavam / cakArAnazanaM dhIraH sa dinAni bahUnyatnam / / 43 / / ArAdhanAM samArAdhya vidhinA svacaturvidhAm / samAdhimaraNaM prApya bhadrabAhurdivaM yayau // 44 // arthAt sAta bhayoMse rahita bhadrabAhu munine sahasA utpanna hue bhUkha pyAsake zramako jiitaa| aura ujyayinI sambandhI bhAdrapada dezameM pahuMcakara unhoMne bahuta samaya taka anazana kiyA / tathA cAra prakArakI ArAdhanA karake samAdhimaraNako prApta ho svargako gye| isa gAthAse to digambara mAnyatAko hI puSTi hotI hai ki magadhameM dubhikSa par3anepara bhadrabAhu samrATa candraguptake sAtha dakSiNApatha cale gaye the| zvetAmbara aisA nahIM maante| isose maraNa samAdhi AdimeM bhadrabAhukA udAharaNa nahIM hai / ataH ukta kathana bhI ThIka nahIM hai| . Age likhA hai-'tIsarI gAthAkI vijayodayA TIkAmeM 'anuyogadvArAdInAM bahUnAmupanyAsamakRtvA diGmAtropanyAsaH' AdimeM anuyogadvArasUtrakA ullekha kiyA hai / __ yaha anuyogadvAra sUtra nAmaka zve0 graMthakA ullekha nahIM hai, kintu nirdeza svAmitva Adi anuyoga dvAroMkA ullekha hai| jaba vistArase kathana karanA hotA hai to ina anuyoga dvAroMkA Azraya liyA jAtA hai| isIliye 'diGamAtropanyAsaH' likhA hai| gA0 752 kI TIkAmeM likhA bhI hai-'nirdesh-vidhaanairnuyogdvaarai'| __ hA~, vijahanA nAmaka adhikAra avazya hI Ajake yugameM vicitra laga sakatA hai jisameM munike mRta zarIrako rAtribhara jAgaraNa karake rakhanekI aura dUsare dina kisI acche sthAnameM vaise hI binA jalAye chor3a AnekI vidhi varNita hai| __ usa samayakA vicAra kIjiye jaba bar3e-bar3e sAdhu saMgha vanoMmeM vicarate the| usa samaya kisI sAdhukA maraNa ho jAnepara vanameM zavako rakha deneke sivAya dUsarA mArga kyA thA ? ve na jalA sakate the, na jalAnekA prabandha kara sakate the| ataH usakA samvandha kisI sampradAya vizeSase nahIM hai| yaha to sAmayika paristhiti aura pracalana para hI nirbhara hai| ataH premIjIkA kevala itanA hI likhanA yathArtha hai ki 'yApanIya saMgha sUtra yA AgamagranthoMko bhI mAnatA thaa| aura unake AgamoMkI vAcanA upalabdha valabhI vAcanAse, jo zvetAmbara sampradAyameM mAnI jAtI hai, zAyada kucha bhinna thii| usapara unakI svataMtra TIkAeM bhI ho sakatI haiM jaisI aparAjitakI dazavaikAlika para TIkA thI jo aba aprApya hai|' ataH isa bAtako dRSTimeM rakhakara vicAra karane para ArAdhanAke kartA zivArya aura TIkAkAra aparAjita donoM hI yApanIya ho sakate haiM / aparAjita sUrine apanI TIkAmeM AgamoMse Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA aneka uddharaNa diye haiM kintu unameMse kama hI unameM milate haiN| aparAjitakI TIkAke sambandhameM Age vicAra kreNge| taba unakI sthiti para vizeSa prakAza par3a skegaa| kintu hameM ve savastra mukti yA strI muktike samarthaka pratIta nahIM hue| bhagavatI ArAdhanA aura kathAkoza bhagavatI ArAdhanAmeM kahA hai ki jaba saMstarapara sthita kSapakakA antakAla AtA hai taba azubha manavacanakAyako nirmUla karaneke lie cAra paricAraka dharmakathA kahate haiM (659) / phalataH isa granthameM gAthAoMke dvArA aise aneka udAharaNa diye gaye haiN| kintu unameM kevala vyakti aura ghaTanAkA ullekha mAtra hai kathAeM nahIM dI haiN| vijayodayA TIkAmeM bhI gAthAmeM Agata zabdoMkI vyAkhyAmAtra hai| AzAdharane kahIM-kahIMpara kucha vizeSa kahA hai / zolApurasaMskaraNa pR0 643 para apanI TIkAme vaha likhate haiM'ati durlabhatve daza dRSTAntAH sUtre'nuzrUyante __ cullaya pAsaM dhaNNaM jUvA radaNANi sumiNa cakkaM vA / kumbha juga paramANuM dasa diTuMtA maNuyalaMbhe / / . ete cullI bhojanAdi kathA sampradAyA dazApi prAkRtaTIkAdiSu vistareNoktAH pratipattavyAH ' / arthAt manuSya janmakI durlabhatAke sambandhameM sUtrameM dasa dRSTAnta sune jAte haiN| ye cullI AdikI dasoM kathAyeM prAkRta TIkA AdimeM vistArase kahI hai| AzAdharake isa ullekhase prakaTa hai ki bhagavatI ArAdhanApara prAkRtameM bhI koI TIkA thI aura usameM ye kathAe~ vistArase dI huI thIM / sambhavatayA isIse vijayodayA AdimeM nahIM do gaI haiN| sva. DA0 e0 ena0 upAdhyene hariSeNakRta bRhatkathAkozakI apanI aMgrejI prastAvanAmeM ArAdhanAse sambaddha kathAkozoM aura kathAnakoMpara vistArase prakAza DAlA hai| yahA~ usIke AdhArapara saMkSepameM jJAtavya bAteM dI jAtI haiN| aise kathAkoza haiM-1. hariSeNa kathAkoza (saM0), 2. zrIcandrakA apabhraMza kathAkoza, 3. prabhAcandra kathAkoza (saM0), 4. nemidattakA ArAdhanA kathAkoza (saM0 padya), 5. nayanandikA apabhraMza kathAkoza, tathA purAnI kannar3ameM vaTTArAdhane / ina pA~coMmeM hariSeNa kathAkozameM sabase adhika kathAe~ haiM, parimANa aura vistArameM bhI yaha sabase bar3A hai aura sabase prAcIna bhI hai| zrI candrako vizeSatA yaha hai ki prathama vaha ArAdhanAse gAthA dete haiM usakA saMskRtameM artha dete hai phira usase sambaddha kathA kahate haiN| unakA likhanA hai ki jaise dIvArake vinA usapara citrakArI sambhava nahIM hai usI prakAra gAthAkI zabdazaH vyAkhyAke vinA pAThaka kathAko nahIM samajha sakatA / vaha prathama gAthAke vyAkhyAnase apanA kathAkoza prArambha karate haiN| prabhAcandrakA kathAkoza saMskRta gadyameM hai| bhAratIya jJAnapIThase isakA prakAzana haA hai| granthakArane isakA nAma ArAdhanA kathA prabandha diyA hai| pratyeka kathAke prArambhameM granthakArane saMskRta gadyake sAtha padya yA bhagavatI ArAdhanAko gAthAkA aMza diyA hai| prArambhakI 90 kathAe~ prAyaH bha0 A0 ke gAthAkramake anusAra haiN| ina kathAoM taka kozakA prathama bhAga samApta hotA Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 bhagavatI ArAdhanA hai| isakA nAma ArAdhanA kathAprabandha hai| isake racayitA prabhAcandra paNDita haiM jo jayasiMha devake rAjyameM dhArAke nivAsI the| dUsare bhAgake prArambhameM maMgala taka nahIM hai / tathA kucha kathAoMmeM punarukti hai| prathama bhAgakI kathA 1, 2, 4 pAtrakesarI akalaMka aura samantabhadrase sambaddha haiN| hariSeNake kathAkozameM ye kathAe~ nahIM hai| bra0 nemidatta spaSTarUpameM svIkAra karate haiM ki unakA saMskRtapadyoMmeM racita ArAdhanA kathAkoza prabhAcandrake gadyakathAkozakA RNI hai| kintu phira bhI donoMmeM spaSTa antara hai| prabhAcandrameM kathA saMkhyA 122 hai aura nemidattameM 144 / kucha kathAe~ kama hai aura kucha kathAe~ aisI bhI hai jo prabhAcandrameM nahIM haiN| ___ kannar3ake vaDDArAdhanemeM kevala 19 kathAe~ haiM jo bha0 A0 kI gAthA 1534-1552 taka se sambaddha hai| pratyeka kathAke prArambhameM gAthA dI hai aura kannar3ameM usakA vyAkhyAna bhI hai| ye unnIsa kathAe~ kizcit parivartanake sAtha hariSeNake kathAkozameM 126 se 144 nambarameM pAI jAtI haiM aura anya kathAkozoMkI apekSA usake adhika nikaTa haiN| kintu vaDDArAdhanAmeM unakA vistAra adhika hai| hariSeNakA kathAkoza to sabase bar3A aura prAcIna honese aneka dRSTiyoMse mahattvapUrNa hai| isameM 157 kathAe~ haiN| kintu bhagavatI ArAdhanAkI koI gAthA yA usakA aMza isameM nahIM hai| kevala prazastike zloka 8 meM 'ArAdhanoddhRta' pada AtA hai| hariSeNa kathAkozameM kathAoMkA zIrSaka usa vyaktike nAmase diyA hai jisakI kathA hai| kintu prabhAcandrake kathAkozameM zIrSaka bha0 A0 kI gAthAke AdhArapara diyA gayA hai| donoMke kathAnakoMmeM bhI antara hai| '8. bhagavatI ArAdhanAko TokAeM yahA~ hama bhagavatI ArAdhanAkI TokAoMkA paricaya dete hue sabase prathama vijayodayA TIkAke sambandhameM prakAza DAleMge jo isa saMskaraNameM mudrita hai| 1. vijayodayA TokA-vijayodayA TokAke adhyayanase yaha spaSTa hotA hai ki usake TIkAkAra aparAjita sUrikA adhyayana bahuta vistIrNa tathA gambhIra thA / aura unhoMne Agama sAhityakA bhI gaharA maMthana kiyA thaa| unakI isa TIkAmeM prAkRta aura saMskRtake uddharaNoMkI bahulatA hai| kintu unameMse adhikAMzake sthAnakA patA nahIM cltaa| unakI lekhana zailI sulajhI huI hai| jo kucha likhate haiM khUba kholakara likhate haiN| apanI TIkAmeM unhoMne gAthAke padoMkA zabdArtha to diyA hI hai kintu yathAsthAna usase sambaddha vivecana dekara viSayako spaSTa hI nahIM kiyA, kintu bahuta sI Avazyaka navIna jAnakArI bhI dI hai| udAharaNake liye 1. gA0 25 meM granthakArane sataraha maraNa kahe haiN| usakI TIkAmeM TIkAkArane sataraha maraNoMke nAma aura svarUpa diye haiN| 2. gA0 46 meM granthakArane saMkSepase darzanavinayako kahA hai| TIkAkArane darzanavinayake pratyeka aMgako spaSTa kiyA hai| usameM bhakti aura pUjAke sAtha eka zabda hai 'varNajanana', usakA Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 39 artha hai mahattA khyApana | isakA varNana saMskRta gadyazailImeM vistArase kiyA hai| isameM sAMkhyAdi darzanoMkI samIkSA bhI hai| arhanta sarvajJa nahIM hai puruSa honese / isa anumAnakA nirasana karate hue kahA hai-'jaimini Adi sakaladArthajJa nahIM hai puruSa honese' aisA bhI kahA jA sakatA hai / isase aisA pratIta hotA hai.ki kumArilane jo sarvajJakA khaNDana kiyA thA, vaha unakI dRSTi meM hai / Age yaha bhI likhA hai ki 'arhantake sarvajJatA aura vItarAgatAkI siddhi anyatra kahI hai isaliye yahA~ nahIM kahate haiN| unakA yaha kathana akalaMkake prakaraNoMko lekara bhI ho sakatA hai / yadyapi akalaMka Adi kisI dArzanika granthakArakA koI saMketa nahIM hai| kintu jisa prakAra akalaMka devane tattvArtha vArtikameM sUtrake padoMkA vyAkhyAna kiyA hai| usI prakArakI zailI yahA~ dekhanemeM AtI hai / jaise varNa zabda rUpavAcI hai, akSaravAcI hai, bAhmaNAdi varNavAcI hai Adi / 3. gA0 118 meM granthakArane sAdhuke uttaraguNakA kevala nirdeza kiyA hai| kintu usakI TIkAmeM bAhya tapoM aura chaha AvazyakoMkA svarUpa bahuta hI surucipUrNa diyA hai| isameM jo do gAthAyeM uddhRta haiM ve mUlAcArake SaDAvazyaka prakaraNameM pAI jAtI haiN| - 4. gAthA 145 kI TIkAmeM jina bhagavAnake paJca kalyANakoMkA varNana saMskRta gadyameM bahuta hI bhaktipUrNa hai| 5. gAthA 157 kI TIkAmeM Alandavidhi, parihAra saMyama AdikA jo varNana kiyA hai. vaha anyatra dekhane meM nahIM aayaa| usameM hameM siddhAnta viruddha kathana koI pratIta nahIM huaa| pratyutaH usase parihAra vizuddhi saMyamakI mahattA aura durUhatAkA hI bodha huaa| zvetAmbara Agamake anusAra to jambUsvAmIke muktigamanake pazcAt jina kalpakA viccheda ho gyaa| kintu TIkAkArane likhA hai ki jina kalpI sarva dharma kSetroMmeM sarvadA hote haiM / isameM bhI kucha gAthAyeM uddhRta haiM jinameM kalpokta krama kahA hai| 6. gAthA 423 kI TIkA meM dasa kalpoMkA varNana hai| usameM Acelakya kalpakA varNana karate hue TIkAkArane AgamoMmeM pAye jAnevAle vastrapAtravAdakI samIkSA karate hue acelakatAkI siddhi bar3e prabhAvaka DhaMgase kI hai| vaha saba unake vaiduSyakA paricAyaka to hai hI, yApanIyoMkI dRSTikA bhI paricAyaka hai| vahI dRSTi unheM zvetAmbaroMse bhinna karatI hai| isameM bhI uddharaNoMkI bahulatA hai| 7. gAthA 448 kI TIkAmeM paMca parAvartanakA sthUla varNana hai| kevala bhava-saMsArakA svarUpa sarvArthasiddhise mela khAtA hai / isameM eka zloka bhartRharizatakase uddhRta hai / kucha zloka TIkAkArake bhI ho sakate haiM unameM caturgatikA svarUpa kahA hai| 8. gAthA 489 meM darzana, jJAna, cAritra aura tapake aticAroMkA saMketa hai| inameM se TIkAmeM jo tapake aticAra kahe haiM ve ullekhanIya haiM kyoMki anyatra hamAre dekhane meM nahIM Aye / 9. gAthA 1181 kI TIkAmeM manogupti AdikA svarUpa zaMkA samAdhAna pUrvaka spaSTa kiyA hai| manoguptimeM mana zabda jJAnakA upalakSaNa hai| ataH rAgadveSakI kAlimAse rahita jJAnamAtra manogupti hai / yadi aisA na mAnA jAya to mati Adi jJAnake samaya manogupti nahIM rhegii| isa prakAra TIkAkAra ne apanI TIkAmeM AvazyakatAnusAra samAgata viSayoMko spaSTa karake, granthakI garimAmeM vRddhi kI hai| Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 bhagavatI ArAdhanA unakI TIkAke avalokanase yaha spaSTa hai ki TIkA likhate samaya unake sAmane isa granthakI ekase adhika TIkAyeM vartamAna thiiN| prathama gAthAkI TIkAkA prArambha hI 'atrAnye kathayanti' se hotA hai| isImeM kahA hai 'iti bhASyaparihArau keSAMcit / ' aura ina bhASya aura usake parihAra donoMko hI TIkAkArane anucita kahA hai| isI taraha dUsarI gAthAkI TIkAmeM bhI 'atrAnye vmAcakSate' AtA hai| tIsarI gAthAko TIkAmeM AtA hai-'asya sUtrasyopoddhAtamevamapare varNayanti / ' cauthI gAthAkI TIkAmeM AtA hai-'atrApare sambandhamArambhayanti gAthAyAH / ' 'atrAparA vyAkhyA', isa apara vyAkhyAkI parIkSA karate hue kahA hai ki yadi aisA mAneMge to-'arasamarUvamagaMdhaM avvattaM cedaNAguNamasaiM" isake sAtha virodha AtA hai| yaha ullekhanIya hai ki yaha AcArya kundakundakI prasiddha gAthAkA pUrvArddha hai jo samayasAra (49) aura pravacanasArameM (2680) bhI AI hai| prathama gAthAkI TIkAmeM bhI TIkAkArane udAharaNarUpameM kundakundake pravacanasArakI Adya do gAthA tathA paJcAstikAyakI maMgala gAthAkA pUrvArddha uddhRta kiyA hai| usase pUrvameM siddhasenake sanmatisUtrakI maMgalagAthAkA pUrvAddha uddhRta kiyA hai| gAthA 11 kI TIkAmeM samantabhadrake sva0 sto0 kA eka zloka uddhRta hai| inhIM tIna prAcIna aura pramukha jainAcAryoMke uddharaNa hI pahacAnanemeM Ate haiN| inake sivAya pR0 309 para eka varAMgacaritakA padya uddhRta hai aura pR0 347 para zRGgAra zatakakA eka padya uddhRta hai| tathA tattvArthasUtrase aneka sUtra uddhata hai| vidvAn jAnate haiM ki tattvArthasUtrake do sUtrapATha pracalita haiM eka digambara sammata hai, dUsarA zvetAmbara sammata / jitane sUtra uddhRta haiM ve digambarasammata haiN| kintu gAthA 1828 ko TokAmeM sAtAvedanIya, samyaktvaprakRti, rati, hAsya aura puMvedako puNya prakRti kahA hai| zvetAmbara sammata sUtrapAThameM AThaveM adhyAyake antameM isI prakArakA sUtra haiM / kintu digambara paramparAmeM ghAtikarmokI prakRtiyoMko pApa prakRtiyoMmeM hI ginAyA hai| yahA~ TIkAkArane usa sUtrako to pramANarUpase uddhRta nahIM kiyA hai kintu kathana tadanusAra kiyA hai| paM0 AzAdharajIne bhI apanI TIkAmeM vijayodayAke anusAra hI inheM puNya prakRti likhA hai, yaha Azcarya hI hai| tattvArthasutrakI TIkA sarvArthasiddhi TIkAkArake sAmane thI yaha nirvivAda hai| sarvArthasiddhimeM cAritrakA lakSaNa prathama sUtrakI TIkAmeM 'saMsArakAraNanivRti pratyAgUrNasya jJAnavataH karmAdAnanimittakriyoparamazcAritram' kiyA hai| vijayodayAmeM gA0 6 kI TIkAmeM likhA hai-yathAcAbhyadhAyi 'karmAdAnanimittakriyoparamo jJAnavatazcAritram / / anya bhI sthaloMmeM cAritrakA yahI lakSaNa TIkAkArane diyA hai| gAthA 1767 meM bhavasaMsArakA kathana hai| isakI TIkAmeM TIkAkArane 'anye tu bhavaparivartanamevaM vadanti' likhakara sarvArthasiddhi (2-10) meM kahe gaye bhavaparivartanakA svarUpa unhIM zabdoMmeM kahA hai| Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 41 gA0 1694 meM dhyAnake bheda kahe haiN| isakI TIkAmeM sarvArthasiddhimeM (9 / 27) jo 'ekAgracintAnirodho dhyAnam' kI vyAkhyA kI hai usakA khaNDana hai / aura cintA zabdakA artha caitanya kiyA hai / isase aisA pratIta hotA hai ki sarvArthasiddhiko mAnate hue bhI use ekAntataH mAnya nahIM karate the| 'anye' zabdase usakA ullekha hI yaha batalAtA hai ki vaha unakI AtmIya nahIM thii| ____phira bhI aisA pratIta hotA hai ki AgamoMko chor3akara anya AcAryakRta sAhityameM yApanIya granthakAra digambarAcAryoMke sAhityako prazraya dete the, kyoMki jisa prakAra isa TIkAmeM kundakunda, samantabhadra, siddhasena, pUjyapAdake granthoMke pramANa milate haiM usa prakAra eka bhI kisI zvetAmbarAcArya praNIta granthakA uddharaNa nahIM miltaa| zvetAmbara-digambarake madhyameM tIna pramukha mata bhedoMmeMse strI mukti aura kevalimukti to saiddhAntika hai| Aja na koI mukti prApta kara sakatA hai aura na kevalI ho sakatA hai| kintu acelakatva yA digambaratva to saiddhAntika honeke sAtha vartamAnameM bhI dRzyarUpameM pravartita hai| isa dRSTise yApanIya digambara sampradAyake nikaTa rahe haiN| isake sivAya dakSiNameM digambara sampradAyakA prAbalya thA, udhara hI yApanIya sampradAya bhI thaa| usake bhI mandira aura mUrtiyA~ thiiN| ve bhI nagna mUrtiyoMke ho upAsaka the| nagnatAmeM bheda kaisaa| phalataH ve saba digambaroMmeM hI samA gye| unake sAhityameM nagnatvakA hI poSaNa thA tathA strI mukti aura kevalibhuktikI carcA nahIM thii| phalataH (ukta do prakaraNoMko chor3akara) unakA sAhitya bhI digambaroMmeM samA gayA / jisakA pratyakSa udAharaNa bhagavatI ArAdhanA aura usakI vijayodayA TIkA hai| mUlArAdhanA darpaNa-bha0 ArAdhanAkI dUsarI upalabdhaTIkA mUlArAdhanA darpaNa hai| zolApurase 1935 meM prakAzita saMskaraNameM isakA prakAzana huA thaa| yaha TokA viz2ayodayA Adi TIkAoMko sAmane rakhakara likhI gaI hai| vijayodayAkA isapara vizeSa prabhAva hai| vizeSa kathana kvacit hI hai| ataH hamane use isa saMskaraNameM sammilita na karake usake vizeSa kathanoMko vizeSArtharUpameM le liyA hai| isake racayitA prasiddha granthakAra paM0 AzAdhara haiN| unhoMne / saM0 1295 meM race gaye jina yajJakalpakI prazastimeM mUlArAdhanA TIkAkA nirdeza kiyA hai| apanI isa TIkAmeM AzAdharajIne vijayodayA TIkAkArakA nirdeza zrI vijayAcArya, TIkAkAra, yA saMskRta TIkAkArake nAmase kiyA hai / jina gAthAoMpara vijayodayA nahIM hai prAyaH unake lie AzAdharajIne yaha nirdeza kiyA hai ki ise TIkAkAra nahIM maantaa| unake sAmane bhI kucha anya TIkAe~ thIM, aisA unake ullekhoMse prakaTa hotA hai| kintu unameM unhoMne prAkRta TIkAko vizeSa mahattva diyA hai| usake matoMkA nirdeza kaI sthAnoMmeM hai aura usIko unhoMne vizeSa apanAyA hai| kucha TIkAe~ saMskRta padyAtmaka bhI rahI haiN| jaise amitagatikI to zolApura saMskaraNameM prakAzita ho cukI hai| usake atirikta bhI eka do padyAtmaka TIkA rahI haiM jinake padyoMko bho pramANarUpase AzAdharajIne uddhRta kiyA hai| unakA vizeSa paricaya isa prakAra hai 1. gAthA 16 kI TIkAmeM aparAjita sUrine 'anye vyAcakSate' likhakara anya vyAkhyAkA nirdeza kiyA hai| AzAdharajIne ukta matAntarakA nirdeza karaneke pazcAt likhA hai ki jayanandipAda isa gAthAko pUrvagAthAkI saMvAda gAthA mAnate haiM / vi0 Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 2. gAthA 17 kI TIkAmeM aparAjitasarine to itanA hI likhA hai ki bhaddaNa Adi rAjaputra jo anAdi mithyAdRSTi the usI bhavameM trasaparyAyako prApta karake prathama jinadevake pAdamUlameM pravajita hokara siddha hue| AzAdharajIne unheM bharatacakravartIke putra likhA hai tathA unakI saMkhyA 923 likhI hai| kisI anya TIkAmeM aisA nirdeza honA caahie| 3. gAthA paccIsameM sataraha maraNa kahe haiM / AzAdharajIne do AryA dvArA ye bheda kahe haiM AvIcitadbhavAvadhyAdyantasazalyagRdhrapRSThamatIH / jighrAsavyutsRSTavalAkA-saMklizyamaraNAni // 11 // zizu zizu zizu zizupaMDitamatI: sabhaktojjhaneMginImaraNam / prAyopagamanapaMDitapaNDitamaraNe ca saptadaza vidyAt // 2 // ye do AryA kisake haiM yaha jJAta nahIM hotaa| 4. gAthA 27 kI TIkAmeM 'TIkAkArastu' karake vijayodayAkA mata diyA hai| 5. gAthA 43 (44) kI TIkAmeM likhA hai-'zrIvijayAcArya mithyAtva sevAko aticAra nahIM mAnate / ' Age TIkAkA uddharaNa bhI diyA hai| .. 6. gAthA 44 (45) kI TIkAmeM 'TIkAkArAstu uvagRhaNamityasya upavRhaNaM vaddhanamityarthamakathayat' / yahA~ 'TIkAkArAH' bahuvacana nirdeza honese aisA pratIta hotA hai ki vijayAcAryake sivAya anya TIkAkAroMne bhI uvagRhaNakA artha upavRhaMNa kiyA hai| 7. gAthA 46 (47) kI TIkAmeM vijayodayAkA hI anusaraNa prAyaH akSarazaH hai| 8. gA0 121 (119) kI TIkAmeM likhA hai 'TIkAkArastu pacchidasaMsAhaNA iti paThati / vyAkhyAti ca AcAryopAdhyAyAdibhiH prArthitasya manasAbhilaSitasya samyakprasAdhanaM anAjJaptasyApIGgitenaivAvagamya' aisA kathana vijayodayAmeM to nahIM hai / taba yaha koI anya saMskRta TIkAkAra honA caahie| 9. gA0 152 (150) kI TIkAmeM likhA hai-isakA vistAra TIkAmeM dekhanA cAhie / yaha TIkA vijayodayA ho sakatI hai usameM vistArase isakA kathana hai| 10. gA0 153 (151) ko, jisapara vijayodayA hai, AzAdhara prakSipta likhate haiN| 11. gA0 253 (251) kI TIkAmeM AzAdharajIne usa gAthAke anuvAdarUpa tIna saMskRta anuvAda uddhRta kiye haiN| unameMse eka to amitagatikA hai zeSa do isa prakAra haiM SaSTASTamAdibhaktairatizayavadbhirbalI hi bhuMjAnaH / mitalaghumAhAravidhiM vidadhAtyamalAzanaM bahuzaH / / 'samo'tha SaSTASTamakaistato vikRSTairdazamaiH zamAtmakaH / tathA laghu dvAdazakaizca sevate mitaM mudA cAmlamanAvilo laghuH / / 12. gA0 282 (280) meM 'gAhuga' pada AyA hai| vijayodayAke arthako dekara AzAdharane likhA hai-'grAhyAmityapare paThanti / ye apare koI anya TIkAkAra hone cAhie / 13. gA0 405 (403) meM Aye pAThako lekara AzAdharajIne likhA hai| Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanI anye tu 'thaDilaM saMbhogiya' iti paThitvA 'sthaMDilaM dRSTvA' iti vyAkhyAnti adhyayana praznavidhau nipuNo'sAvaikarAtrika pratimaH / sthaNDilazAyI yAyAdapratibaddhazca sarvatra / / itare tu sthANDila: sthAMDilazAyI, sabhogIyutaH sadharmayukta iti matvedaM peThaHyaha amitagatikRta padya hai| isa taraha do anuvAda pAThabheda se haiN| 14. isI taraha gAthA 412-413 (410-411) kI TIkAmeM bhI pAThabhedakA ullekha kara saMskRta padyAnuvAda diye haiM jo amitagatise bhinna haiN| 15. gAthA 423 (423) kI TokAmeM TippaNakA ullekha karake vijayodayAse bhinna artha navama aura dasama kalpakA batalAyA hai| 16. gAthA 432 (430) kI TIkAmeM manuSya janmako durlabhatAmeM dasa dRSTAnta batalAne vAlI gAthA dekara likhA hai ki inakI kathA prAkRta TIkA AdimeM vistarase kahI hai| vahA~se jaannaa| 17. gA0 511 (509) kI TIkAmeM zrIcandramunikRta nibandhakA ullekha hai ki usameM aisA hI vyAkhyAna hai| 18. gA0 527 (525) meM AcAryako chattIsa guNa sahita kahA hai aura gA0 528 (526) meM chattIsa guNa batalAye haiN| kintu vijayodayAmeM gAthAse sarvathA bhinna chattIsa guNa kahe haiN| AzAdharajIne apanI TIkAmeM ukta saMskRta TIkA (vijayodayA) ke chattIsa guNa kahakara prAkRta TIkAmeM kahe chattIsa gaNa bhI batalAye haiM jo usase bhinna hai| usameM 28 mUlaguNa bhI haiN| 28 mUlaguNoMkI mAnyatA digambara paramparAmeM hI hai / ataH prAkRta TIkAkAra digambara honA caahie| 19. gA0 552 (550) kI TIkAmeM likhA hai ki sAmAyika daNDaka stavapUrvaka vRhat siddhabhakti karake baiThakara laghusiddha bhakti karatA hai yaha prAkRta TIkAkI AmnAya hai| 20. gA0 560 (558) kI TIkAmeM aSTaprAtihArya sahita pratimA arahantakI aura ATha prAtihAryarahita pratimA siddha kI kahI hai| 21. gA0 563 (561) kI TIkAmeM kahA hai ki zrIcandrAcArya siddhabhakti cAritrabhakti aura zAnti bhaktipUrvaka vandanAkA vidhAna karate haiN| 22. gA0 569 (567) meM kRmirAgakambalakA dRSTAnta AyA hai| AzAdharajIne apanI TIkAmeM isakA artha saMskRta TIkA (vijayodayA) Tippana tathA prAkRta TIkAke anusAra pRthakpRthak diyA hai| 23. gA0 591 (589) meM candrapariveSase annakI prAptikA udAharaNa AyA hai| usakI kathA AzAdharajIne zrIcandraTippaNase dI hai| isase jJAta hotA hai ki usameM kucha kathAe~ bhI honI caahie| 24. gA0 925 (931) kI TIkAmeM AzAdharajIne usa gAthAkA anya bhI artha dekara tadanusArI anuvAdarUpa zloka bhI diyA hai anye-'jamaNicchatI mahilAM avasaM paribhujaMde jhicchaae| Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 bhagavatI ArAdhanAM taha vi kilissadi jaM so' iti paThitvA evaM vyAcakSate / ..."tathA coktam _ 'yadayamakAmayamAnAM kAmayate yoSidaM balAdavazAm / klezamupaiti tathA'sau tadasya paradAragamanaphalam' / / amitagatikA anuvAda isa prakAra haiM 'bhujyate yadanicchantI klishymaanaaNgnaavshaa| tadetasyAH purAtanyAH paradArarateH phalam' / / 25. gA0 970 meM godhANulukkaM ke do artha batalA karake tadanusAra do anuvAda uddhRta kiye haiM na dRSTamapi saddhAvaM vakradhIH pratipadyate / godhAntaddhi vidyate sA puruSe kulaputryapi ||-amitgti / x x pratyeti na sadbhAvaM dRSTvApi hi kapaTanATaka tanute / godhAgupti yoSA vidaghAti narasya kulajApi / / yahA~ yaha ullekhanIya hai ki vijayodayAmeM 'godhANulukka' kA artha nahIM hai| 26. gA0 1180 (1186) kI TIkAmeM gAthAke 'AvajjaNa' zabdake prApti aura sarvathA vanAza aise do artha lekara do saMskRta zloka uddhRta kiye haiM jo usa gAthAke anuvAdarUpa haiM tathA amitagatikA anuvAda unase bhinna haiM 'prAptizaMkA ca paMcAnAM hiMsAdInAM yaterbhavet / rAtribhojanasadbhAve svavipattizca jAyate' / / anye tu aNhayANaM vratAnAM AvajjaNaM sarvathA vinAza iti vyAkhyAnti / tathA coktam 'teSAM paJcAnAmapi mahAvratAnAM vinAzane zaGkA / Atmavipattizca bhaved vibhAvarIbhaktasaMgena' / / 27. gA0 1190 (1196) kI TIkAmeM siddhAnta ratnamAlAse nIce likhe zloka uddhRta haiM yAcanI, jJApanI, pRcchAnayanI saMzayanyapi / AhvAnIcchAnukUlA vAk pratyAkhyAnyapyanakSarA // asatyamoSabhASeti navadhA bodhitA jinaiH| vyaktAvyaktamatijJAnaM vaktuH zrotuzca yadbhavet / / tvAmahaM yAcayiSyAmi jJAyayiSyAmi kiMcana / praSTumicchAmi kiJcitvAmAneSyAmi ca kicana / / bAla: kimeSa vaktIti vrata sandegdhi manmanaH / AhvayAmyehi bho bhikSo karomyAjJAM tava prabho / / kiJcittvAM tyAjayiSyAmi huGkArotyatra gauH kutaH / yAcanyApi dRSTAntA itthamate pradarzitAH / yaha siddhAnta ratnamAlA anveSaNIya hai| Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA 28. gA0 1319 ( 1325 ) kI TIkAmeM prAkRta TIkAkArake matase vyAkhyA dekara 'tathA cokta' pUrvaka usakA nIce likhA anuvAda diyA hai 'evaM kecid gRhadvandvavimuktA api dIkSitA / . kaSAyendriyadoSeNa tadevAdadate punaH // ' api ca gRhavAsaM tathA tyaktvA kazciddoSazatAkulam / kaSAyendriyadoSArto yAti taM bhogatRSNayA |-amitgti / isake Age zrI vijayAcAryake anusAra artha dekara 'tathAcoktaM vidagdhaprItivadhinyAm / 'evaM kecid gRhavAsadoSamuktAzca dIkSitAH santaH / indriyakaSAyadoSAnpunarapi tAneva gRhNanti / ' likhA hai| isase prakaTa hotA hai ki prAkRta TIkAkArakI vyAkhyAke anusAra koI saMskRta zlokAtmaka racanA thI, jo amitagatise bhinna thii| amitagati ne bhI zAyada usakA anusaraNa kiyA ho| aura eka vidagdhaprItivardhanI nAmaka saMskRta padyAtmaka TIkA bhI thii| usake padya AryA chandameM the| 29. gA0 1340 (1346 ) meM bhI anyastu likhakara eka mata diyA hai anyastu 'sauNo vIdaMsageNeva' iti paThitvA 'pakSI caMcvA yathA' iti pratipannaH / tathA ca tadgrantha : kaSAyAkSo kuTIzcitte bahinibhRtaveSavAn / Adatte viSayAMzcacvA nibhRtaH zakuno yathA / / amitagatikA anuvAda isa prakAra hai 'bahinibhRtaveSeNa gRhIte viSayAn sadA / antarAmalinaH kaMko mInAniva durAzayaH // ' vijayodayAmeM gAthAke antima caraNa 'sauNo vIdasaMgaNeva' kA artha hI nahIM hai| 30. gA0 1407 ( 1412 ) kI TIkAmeM vijayAcAryake matase vyAkhyA dekara 'tathA coktam' pUrvaka nIce likhe zloka uddhRta kiye haiM yadi saMgATavIM yAnti rAgadveSamadoddhatAH / dhyAnayodhavazA naiva santi jJAnAMkuzaM vinA / / viSayAraNyasAkAMkSAste kaSAyAkSahastinaH / tataH zamaratiM neyA yena doSaM na kurvate / / yaha ukta gAthAkA hI padyAnuvAda hai / isake Age 'anyastvevamAha' likhakara amitagatikRta padyAnuvAda diyA hai| ullikhita donoM padyAnuvAda gA0 naM0 1406 aura 1407 ko milAkara hai| kintu eka tIsarA pakSa bhI jo donoM gAthAoMko pRthaka karake artha karatA hai yathA-rAgadveSamadAndhaH karaNakarIndro vizan viSayavindhyam / dhyAnasubhaTasya vazyo jJAnAMkuzito bhavenniyatam / / Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA yaha gAthA 1406 kA padyAnuvAda hai| dUsarI gAthAmeM cavalAke sthAnameM jo bAlA par3hate haiM, unhoMne kahA hai 'indriya kaSAyakalabhA viSayavane kriiddnaikrsrsikaa| upazamavane pravezyAstato na doSaM kariSyanti / ' 31. gA0 1561 (1566) kI TokAmeM-eSA keSAJcidAcAryANAM matena vyAkhyA / uktaM ca narakakaTe tvaM prApto yaduHkhaM lohakaNTakaistIkSNaiH / yannArakaistato'pi ca niSkrAntaH prApito ghoram // anyeSAM tvayaM paattho"""| taduktam AyasaiH kaNTakaiH prApto yaduHkhaM narakAvanau / nArakaistudyamAnaH sanpatito nizitairbhavAn / / 32. prAyaH AzAdhara jI apanI TIkAmeM 'zrIvijayo necchati' likhate haiM ki TIkAkAra zrIvijaya amuka gAthAko mAnya nahIM krte| kintu 1634-1635 (1639.1640) meM likhA hai ye do gAthAe~ zrIvijaya Adi mAnya nahIM krte| arthAt inheM anya TIkAkAra bhI mAnya nahIM karate / 33. gAthA 1812 ( 1818 ) kI TokAmeM bhI eka zloka uddhata karake use prAkRta TIkAkArake matase vyAkhyA kahA hai| aura 'anye' karake jo zloka uddhRta kiyA hai vaha amitagatikI TIkAkA hai| usake bAda 'apare' karake tIsarA mata diyA hai| 34. AzAdharajIkI to sabhI TokAeM graMthAntaroMke pramANoMse bharI huI hai| isameM bhI kucha uddharaNa ullekhanIya hai / dhyAnake varNanameM ArSa nAmase mahApurANase bahuta zloka uddhata kiye haiN| usI prasaMgameM gAthA 1881 ( 1887 ) kI TIkAmeM 'uktaM ca jJAnArNave' likhakara sAta zloka uddhRta kiye haiN| tathA gA0 2118 ( 2124 ) kI TIkAmeM 'tathA coktaM paJcasaMgrahe' likhakara prAkRta paJcasaMgrahase 7 gAthAe~ uddhRtakI hai / prAkRta paJcasaMgrahakA yaha sarva prathama ullekha hai jo kisI granthameM milatA hai / isase pUrva kisI bhI granthameM nahIM miltaa| 3 prAkRta TIkA-isa prakAra mUlArAdhanAdarpaNase vijayodayAke atirikta kaI TIkAoMkA patA calatA hai unameMse eka prAkRta TIkA to sunizcita thI / aura vaha kisI digambarAcArya praNIta honI cAhiye kyoMki usameM AcAryake chattIsa guNoMmeM aThAIsa mUlaguNa ginAye haiM / 28 mUlaguNoMkI paramparA digambara paramparA hai| mUlAcArake prArambhameM tathA kundakundake pravacanasArake cAritrA ra (gA08-9) meM mUlaguNoMkA kathana AtA hai| AzAdharajIke ullekhoMse yaha bhI prakaTa hotA hai ki usameM aura vijayodayAmeM kvacit matabheda bhI haiM / tathA AzAdhara jIne aise sthAnoMmeM prAkRta TIkAko mahattva diyA hai| usameM kathAeM bhI thIM / yaha TIkA avazya hI mahattvapUrNa honI cAhiye / 4. eka anya saMskRta TokA-AzAdhara jIke ullekhoMse prakaTa hotA hai ki vijayodayAke atirikta anya bhI saMskRta TIkA unake sAmane thiiN| ve aneka bhI ho sakatI haiM jaisA ki vijayodayAmeM Aye ullekhoMse spaSTa hai| kintu eka to avazya thI / usakA ullekha AzAdhara jIne saMskRta TIkAkAra rUpase bhI kiyA hai| 5. saMskRta padyAnuvAda-gadyAtmaka saMskRta TIkAoMke sivAya kucha padyAtmaka saMskRta Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA anuvAda bhI the jinameM prAkRta gAthAoMkA saMskRta zlokoMmeM rUpAntara kiyA gayA thaa| Aja to kevala amitagati kRta padyAnuvAda hI upalabdha hai jo zolApura saMskaraNameM prakAzita huA hai / usake sivAya kama se kama do anuvAda AzAdharajIke sAmane avazya rahe haiN| unameMse eka anuSTup chandoMmeM thA to dUsarA AryA chandoMmeM thA / AryA chandoMkA anuvAda hameM mUlake adhika nikaTa pratIta huA hai| AzAdharajIne jisa vidagdha prItivardhanIkA nAma nirdeza karake usase AryAcchanda meM jo uddharaNa diyA hai vaha gAthAkA hI padyAnuvAda hai| ataH eka padyAnuvAdakA nAma vidagdha prItivardhanI ho sakatA hai| kintu yaha nAma bhagavatI ArAdhanA jaise granthake padyAnuvAdake anukUla pratIta nahIM hotA / yaha nAma to kisI subhASitasaMgrahake upayukta ho sakatA hai yA vyAkhyAtmaka TIkAke bhI upayukta ho sakatA hai / astu, kucha vizeSa kahanA zakya nahIM hai| kintu itanA avazya hai ki koI eka padyAnuvAda prAkRta TIkAke anusAra thaa| 6-7. do TippaNa-AzAdharajIne do TippaNIkA bhI ullekha kiyA hai| unameMse eka to zrI candrakRta TippaNa hai aura dUsarA jayanandikRta TippaNa hai| zrI candrakRta TippaNakA upayoga AzAdharajIne vizeSa kiyA pratIta hotA hai| zrI premIjIne likhA hai ki ye vahI zrIcanda jAna par3ate haiM jinhoMne puSpadantake uttarapurANa aura raviSeNake padmacaritake TippaNa tathA purANasAra Adi grantha race the jo bhojadevake samayameM 1087 the aura jinake gurukA nAma jinanandi thaa| 8. ArAdhanA paJjikA-zrI premIjIne likhA hai ki pUNeke bhANDArakara insTisya TameM isakI eka prati hai parantu usake Adyanta aMzose yaha nahIM mAlUma ho sakA ki isake kartA kauna hai| prameyakamalamArtaNDa Adike kartA aura aneka granthoM para TIkAe~ paJjikAe~ likhane vAle prabhAcandrake graMthoMkI sUcImeM bhI eka ArAdhanA paMjikAkA nAma hai| parantu yaha vahI hai yA isake sivAya koI dUsarI yaha nahIM kahA jA sakatA / isameM koI utthAnikA yA maMgalAcaraNasUcaka padya nahIM hai jaisA ki prabhAcandrake TIkA graMthoMmeM prAyaH rahatA hai / premIjIne yaha bhI likhA hai ki dUsare lipikartAne apanA saMvat 1416 diyA hai aura usane vaha prati apanese pahalekI prati parase kI hai| isase isake nirmANa kAlake viSayameM itanI bAta nizcayapUrvaka kahI jA sakatI hai yaha paMjikA caudahavIM zatAbdIke bAdakI nahIM hai| 1. jai0 sA0 i0, pR0 86 kA TippaNa / 2. jai0 sA0 i0, pR0 80-81 / hamane pUnAke bhaNDArakara prAcya vidyA saMzodhaka mandirameM isakI khoja karAI kintu nahIM milii| yadi milatI to use bhI isake sAtha prakAzita kara dete / premI jIne usakA anta kA aMza isa prakAra diyA hai ajjajiNaNaMdi Arya jinanandigaNinaH sarvaguptagaNinaH AcAryamitranandinazca pAdamUle samyagarthaM zrataM cAvagamya / puyArietyAdi / pUrvAcAryakRtAni ca zAstrANi upajIvyeyamArAdhanA svazaktyA zivAcAryeNa racitA pANitala bhojinA / chadumatyadANa / chadmasthatayA yadatra pravacanaviruddhabaddhaM bhavet tat sugRhItArthAH zodhayantu prvcnvtsltyaa| ArAhaNA bhgvdii| ArAdhanA bhagavatI evaM bhaktyA kIrtitA satI saMghasya zivAcAryasya ca vipulAM sakalabhavyajanaprArthanIyAM avyAvAdhasukhAM siddhi prayacchatu / ityArAdhanApaJjikA samAptA / ( yaha vijayodayAse akSarazaH milatI huI hai / ) Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 bhagabatI ArAdhanA prabhAcandrakRta eka gadyakathA koza bhI hai jisameM bha0 A0 kI gAthAe~ uddhRta karake unase sambaddha kathAeM dI haiN| sambhava hai yaha paMjikA unhIM prabhAcandra kI ho|| 9. bhAvArtha dIpikA TIkA-zrI premIjIne likhA hai ki yaha TIkA bhI pUneke bhaNDArakara insTIcyUTameM hai yaha TIkA zivajid aruNa arthAt paM0 zivajI lAlane apane putra maNijid aruNake liye banAI hai / ve jayapurakI bhaTTArakako gaddIke paMDita the / saMvat 1818 meM TIkA samApta huI hai| isa prakAra isa grantha para aneka TIkAe~ racI gaI thiiN| bha0 A0 ke racayitA __isa granthake antameM isake racayitAne jo apanA paricaya diyA hai usase itanA hI jJAta hotA hai ki Arya jinanandi gaNi, sarvagupta gaNi aura AcArya mitra nandike pAdamUlameM samyaka rUpase zruta aura arthako jAnakara hastapuTameM AhAra karanevAle zivAryane pUrvAcAryakRta racanAko AdhAra banAkara yaha ArAdhanA racI hai| __isase jJAta hotA hai ki granthakArakA nAma zivArya thA aura jinanandi, sarvagupta aura mitranandi unake guru the| unake pAdamUlameM hI unhoMne zrutakA adhyayana kiyA thaa| kintu isa graMthakI racanAmeM unakA koI hAtha pratIta nahIM hotA, kyoMki gAthA 2160 meM vaha 'sasattIe' apanI zaktise pUrvAcArya nibaddha racanAko upajIvita karanekI bAta kahate haiN| upajIvitakA artha punaH jIvita karanA hotA hai ataH aisA bhI unakA abhiprAya ho sakatA hai ki pUrvAcArya nibaddha jo ArAdhanA lupta ho gaI thI use unhoMne apanI zaktise jIvita kiyA hai| yadyapi abhI takake vidvAna lekhakoM ne 'pUjvAiriyaNibaddhA upajIvittAkA artha 'pUrvAcAryoke dvArA nibaddhakI gaI yA racI gaI racanAke AdhArase kiyA hai, aura hamane bhI tadanusAra hI artha kiyA hai / kintu 'upajIvittA imA sasattIe' pada hameM isa arthakA sUcaka pratIta nahIM hotA / yadi pUrvAcArya nibaddha ArAdhanA yA isa tarahako koI racanA unake sAmane thI to isake liye upajIvittA ( upajIvya) padakA prayoga nahIM ghaTita hotA aura na 'svazakti' padakA prayoga hI vajanadAra pratIta hotA hai| usakA vajana to tabhI bar3hatA hai jaba racayitA apanI zaktise eka pUrvalupta kRtiko jovanadAna detA hai / ataH zivAyaMne pUrvAcArya nibaddha racanAko AdhAra banAkara ArAdhanA nahIM banAI kintu use apanI zaktise punarjIvita kiyA hai| ____TIkAkAra aparAjita sUrine apanI TIkAmeM 'puvAyariya' AdikA jo artha kiyA hai vaha bhI dhyAna dene yogya hai-vaha likhate hai-'pUrvAcAryakRtAmiva upajIvya' yahA~ jo 'iva' padakA prayoga hai vaha ullekhanIya hai / 'pUrvAcAryakRtakI taraha upajIvita karake yaha ArAdhanA apanI zaktise zivAcAryane rcii|' arthAt isa racanAko unhoMne apanI zaktise isa prakAra upajIvita kiyA mAnoM yaha pUrvAcAryakRta hai| pUrvAcAryakRta racanAko AdhAra vanAkara racane ko gandha bhI' TIkAmeM nahIM hai / ataH yaha grantha zivArya kI apanI zaktise racita maulika kRti hai| tabhI to vaha Age 1. 'zrImantaM jinadevaM vIraM natvAmarAcitaM bhktyaa| vRtti bhagavatyArAdhanA-granthasya kurve'ham // ' 2, jai0 sA0 i0 pR0 75 / hariSeNa kathA kozako DA0 upAdhyekI prastAvanA pR0 52 / Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA kI gAthAmeM apanI chadmasthatAke kAraNa Agamaviruddha yadi kucha likhA gayA ho to usako zuddha karanekI prArthanA karate haiN| ataH unhoMne apanI zaktise eka lupta kRtiko punarjIvita kiyA hai, yahI unakA abhiprAya hameM pratIta hotA hai / astu, jahA~ taka hama jAnate haiM jaina paramparAkI kisI paTTAvalI AdimeM na to zivArya nAma hI milatA hai aura na unake gurujanoMkA hI nAma milatA hai| zivArya meM ziva nAma aura Arya vizeSaNa ho sakatA hai jaise Arya jinanandi gaNi aura Arya mitranandi gaNimeM hai / ataH ataH yaha kaha sakate haiM ki isa granthake racayitA Arya ziva the| bhagavajjinasenAcAryane apane mahApurANake prArambhameM eka zivakoTi nAmaka AcAryakA smaraNa kiyA hai 'zItIbhUtaM jagadyasya vAcA''rAdhya catuSTayam / mokSamArga sa pAyAnnaH zivakoTimunIzvaraH // ' arthAt jina kI vANI dvArA catuSTaya rUpa ( darzana-jJAna-cAritra aura tapa rUpa ) mokSamArgaArAdhanA karake jagat zItIbhUta ho rahA hai ve zivakoTi munIzvara hamArI rakSA kreN| isa zlokameM jo 'ArAdhya catuSTayaM' tathA zItIbhUtaM pada hai ye donoM pada ziva Arya racita bhagavatI ArAdhanA kI hI sUcanA karate pratIta hote haiN| kyoMki usImeM cAra ArAdhanAoMkA kathana hai| tathA gAthA 1176 meM kahA hai ki sarvaM parigrahako tyAgakara jo 'zItIbhUta' hotA hai / isake sAtha hI usake racayitAkA nAma 'ziva' bhI hai| usake sAtha yadyapi koTi zabdakA prayoga vizeSa kiyA gayA hai tathApi isameM koI vivAda nahIM ho sakatA ki jinasena svAmIne bhagavatI ArAdhanAke kartAkA hI smaraNa kiyA hai| AcArya prabhAcandrakRta kathAkoza meM darzana aura jJAnakA udyotana karane meM AcArya samantabhadra kI kathA dI hai| usake anusAra bhasmaka vyAdhi hone para ve vArANasIke rAjA zivakoTike darabArameM jAte haiM aura unake zivAlayameM zivapiNDIke phaTane tathA candraprabhu bhagavAnakI pratibhA prakaTa honeke camatkArase zivakoTiko prabhAvita karate haiN| zivakoTi rAjya tyAga kara sAdhu ho jAte haiN| tathA sakala zrutakA avagAhana karake lohAcAryaracita ArAdhanAko, jisakA parimANa caurAsI hajAra thA, saMkSipta karake ar3hAI hajAra pramANa mUlArAdhanAkI racanA karate haiN| prabhAcandrase pUrvameM AcArya hariSeNane kathAkoza racA hai usameM yaha kathA nahIM hai, yadyapi usa kathAkozakA AdhAra bho mUlArAdhanA yA ArAdhanA hI hai| AcArya jinasenake ullekhase yaha to spaSTa hai ki bhagavatI ArAdhanAke racayitA zivakoTi nAmase hI khyAta rahe haiM / kintu jinasenane unheM samantabhadrakA ziSya nahIM kahA hai| aisA hotA to samantabhadrake pazcAt hI ve zivakoTikA smaraNa krte| kintu donoMke madhyameM zrIdatta aura prabhAcandrakA smaraNa hai / ataH jinasena ke samaya taka zivakoTiko samantabhadrakA ziSya mAnanekI kathA pravartita nahIM huI thii| prabhAcandrake sAmane isakA kyA AdhAra rahA hai yaha nahIM kahA jA sktaa| kintu lohAcArya viracita 84 hajAra pramANa vAlI ArAdhanAkA bhI anyatra koI saMketa nahIM miltaa| isake sAtha zivArya apanI prazastimeM isakA koI saMketa taka nahIM dete| yadi vaha samanta Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA bhadrase prabhAvita hokara muni bane hote to apanI isa kRtimeM ve avazya hI isa ghaTanAkA kucha to saMketa dete| ataH prabhAcandrakRta kathAkozameM isa granthakI racanAke sambandhameM jo kucha likhA gayA . hai vaha kisI kimbadantIke AdhArase hI likhA gayA pratIta hotA hai / astu, racanAkAla Arya zivake sambandhameM kucha vizeSa jJAta na honese usake racanAkAlake sambandhameM kevala itanA hI kahA jA sakatA hai ki AcArya jinasenake mahApurANase pUrvameM ArAdhanAkI racanA huI hai| kintu kitane pUrva huI hai yaha kahanA zakya nahIM hai| vidvAnoM kA anumAna hai ki AcArya kundakunda tathA mUlAcArake racayitA baTTakerake samakakSa hI zivArya hone cAhiye kyoMki bhagavatI ArAdhanAmeM kucha navIna pratIta nahIM hotaa| saba kucha prAcIna hI hai| usakI gAthAe~ yadi mela khAtI haiM to digambara aura zvetAmbara paramparAke prAcIna granthoMse hI mela khAtIhaiM / usakI AcAra viSayaka gAthAe~ mUlAcArameM chuTaphuTa rUpase milatI haiM aura maraNa samAdhi viSayaka kucha gAthAe~ maraNa samAdhi AdimeM milatI haiN| usameM jo maraNottara vidhi hai jo Ajake prabuddha pAThakoMko bhI vicitra pratIta hotI hai vaha bhI usakI prAcInatAkI dyotaka hai| prAcIna yugameM isa tarahake vizvAsa pAye jAte the| granthameM acelakatA para bahata jora diyA hai tathA vastrako parigrahaka upalakSaNa batalAkara samasta parigrahake tyAgako anivArya batalAyA haiM / kamaNDalu aura pIchI do hI upakaraNa sAdhuke lie anivArya kahe haiN| yApanIya saMghakI utpatti jo zvetAmbara sampradAyake sAdhuse huI batalAI hai vaha hameM parigrahake kAraNa hI huI pratIta hotI hai| zvetAmbara sAdhu vastra pAtrako anivArya mAnate the| kintu yApanIya usase sahamata na hoNge| isIse ve pRthak ho gaye hoNge| usI samayakI yaha racanA honA saMbhava hai / usake Upara jo saMskRta aura prAkRtameM tathA gadya aura padyameM itanI TIkAyeM racI gaIM ve bhI usakI prAcInatAko hI prakaTa karatI haiN| antima upalabdha TIkA AzAdhara kI hai jo vikramakI terahavIM zatAbdIke uttarArdha meM racI gaI hai / aura vikramakI navama zatAbdImeM racita mahApurANameM bhagavatI ArAdhanA tathA usake racayitA zivakoTiko smaraNa kiyA gayA hai| lagabhaga isI kAlakI racanA vijayodayA TIkA honI cAhiye / aura vijayodayA likhate samaya usake racayitAke sAmane eka nahIM, aneka vyAkhyAyeM thiiN| ataH bhagavatI ArAdhanA vikramakI prArambhika zatAbdIke AsapAsa kI racanA honA caahiye| ataH use hama kundakundakI racanAoMkA lagabhaga samakAlIna mAna sakate hai| kundakundake samayasArakI maMgala gAthA 'vaMdittu savvasiddhe' aura bhagavatIkI maMgalagAthA 'siddhe jayappasiddhe' meM hameM zabdazaH aura arthazaH eka-sI hI dhvani aura bhAvanA gUMjatI huI pratIta hotI haiN| kintu kundakundane apane carittapAhuDameM samAdhimaraNako cAra zikSAvratoMmeM sthAna diyA hai aura tattvArthasUtrameM sallekhanAko alagase kahA hai / bhagavatI ArAdhanAmeM bhI guNavrata aura zikSAvrata tattvArthasUtrake anusAra kahe haiN| tathA sallekhanAko pRthakse kahA hai| kintu tattvArthasUtrameM rAtribhojana tyAgavatakI koI carcA nahIM hai| tattvArthasUtrake prathama TIkAkAra pUjyapAda kahate haiM ki 1. hari0 kathAkoza kI DA0 upAdhye kI prastA0 pR0 55 / Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA ahiMsANuvratakI bhAvanAmeM yaha gabhita hai| aura bhagavatI ArAdhanAmeM bhI ahiMsAvatakI bhAvanAmeM Aloka bhojana hai| phira bhI ArAdhanAmeM paMca mahAvatoMkI rakSAke lie rAtribhojana tyAgako Avazyaka kahA hai| ataH yaha viSaya cintanIya hai| __zivAryake dvArA smRta guruoMmeM eka sarvagupta gaNi bhI hai| gAthA 2162 meM Aye 'saMghassa' padakA vyAkhyAna vijayodayAmeM 'sarvaguptagaNinaH saMghasya' kiyA hai| aura amoghavRttimeM eka udAharaNa AtA hai-'upasarvaguptaM vyAkhyAtAraH' ( 1 / 3 / 104 ) arthAt sarvagupta sabase bar3e vyAkhyAtA the| isake sAtha hI tIna udAharaNa aura haiM- zAkaTAyana, siddhanandi aura vizeSavAdI / yataH zAkaTAyana yApanIya the isaliye anya saba bhI yApanIya honA cAhiye / aura aisI sthitimeM zAkaTAyanake dvArA smRta sarvagupta bhagavatI ArAdhanAke kartAke guru ho sakate haiM / TIkAkAra aparAjita sUri bhagavatI ArAdhanAkI jitanI hastalikhita pratiyA~ hamAre dekhane meM AI sabameM aparAjita sUrikI vijayodayA TIkA pAI jAtI hai| isa TIkAkI antima prazastise jJAta hotA hai ki TIkAkArakA nAma aparAjita sUri thaa| ve candranandi mahAkarma prakRti AcAryake praziSya the aura baladeva sUrike ziSya the| ArAtIya AcAryoMke cUr3AmaNi the| nAganandi gaNike caraNa kamaloMkI sevAke prasAdase unheM jJAna prApta huA thaa| arthAt unake vidyAgurukA nAma nAganandi thA / zrI aparAjita sUri jina zAsanake uddhArameM saMlagna the aura unheM bahuta yaza prApta thaa| unhoMne zrInandigaNi yA nAganandi gaNikI preraNAse ArAdhanAkI TIkA racI thii| TIkAkA nAma zrI vijayodayA hai| kevala itanA hI unhoMne apane sambandhameM likhA hai| paM0 AzAdhara ne anagAra dharmAmRtakI TIkAmeM tathA bha0 A0 ko mUlArAdhanA darpaNa nAmaka paMjikAmeM zrIvijaya yA zrIvijayAcArya nAmase inakA ullekha kiyA hai| aparAjita aura zrIvijaya zabda parasparameM sambaddha haiN| aisA pratIta hotA hai unhoMne zAstrArthoM meM vijaya prApta kI thI aura usI para se unheM aparAjita parAjita na honevAlA nAma prApta huA thA / saMbhavataH usIkI smRtimeM unhoMne apanI TIkAoMko zrI vijayodayA nAma diyA thaa| unakI dazavakAlikakI TIkAkA bhI yahI nAma thaa| zivArya kI taraha aparAjita sUrikI bhI guruparamparA kisI jaina paTTAvalI yA gurvAvalImeM nahIM miltii| vaha apaneko ArAtIya caDAmaNi likhate haiM aura sarvArthasiddhi TIkA ke anasAra 'bhagavAnake sAkSAt ziSya gaNadhara aura zrutakevaliyoMke pazcAt ArAtIya AcAryoMne kAladoSase alpa Ayu aura alpa buddhi ziSyoMke anugrahake lie dazavaikAlika Adi race / ' ataH ArAtIya AcArya viziSTa hote the| aparAjita sUri bhI apane samayake viziSTa AcArya mAne jAte hoMge 1 bhA0 jJAnapITha saM0, pR0 684-'etacca zrIvijayocAryaviracitamUlArAdhanATIkAyAM vistarataH . samarthitaM dRSTavyamiha na prpNcyte|'' 2. zolApura saMskaraNa gAthA 44, 595, 681, 682, 1712 aura 1919 kI TIkA / 3. ArAtoyaiH punarAcAryaiH kAladoSasaMkSiptAyurmativalaziSyAnugrahArtha dazavaikAlikAdyupanibaddhaM // -(1 / 20) Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA kyoMki unhoMne bhI dazavakAlika para TIkA racI thii| yApanIya sampradAyameM jaise zabdAnuzAsanake racayitA zAkaTAyana zrutakevalidezIya kahe jAte the vaise hI yaha ArAtIya cUr3AmaNi kahe jAte . hoNge| aura usa samaya bhagavatI ArAdhanA para TIkA likhanA bhI eka viziSTa mahattAkA paricAyaka hogaa| isameM to sandeha nahIM ki aparAjita sUri jinAgamake viziSTa abhyAsI the| unakI vijayodayA TIkA unake prakANDa pANDitya aura racanA zailIkI viziSTatAkA paricAyaka hai| saMskRta aura prAkRta para unakA samAna adhikAra thA tathA gadyakI taraha padya racanAmeM bhI adhikAra thaa| unakI isa TIkAmeM caturgatikA varNana karanevAle kucha zloka unhIMke dvArA racita pratIta hote haiM / unakA isa racanAkA eka uddeza hameM acelakatvako pratiSThA karanA pratIta hotA hai / kyoMki 423 gAthAke vyAkhyAnameM unhoMne Agama pramANoMke prakAzameM use jorase hai| ise hama pUrvameM likha Aye hai| ataH vaha aise samayameM hue haiM jaba vastra pAtravAda bar3ha rahA thaa| zvetAmbara paramparAmeM vizeSAvazyaka bhASya isa viSayaka eka aisA grantha hai jisameM jamba svAmIke pazcAt jinakalpakI vyucchittikI ghoSaNA kI gaI hai| IsAkI AThavIM zatAbdIke zvetAmbarAcArya haribhadra sUrine to apane saMbodha prakaraNameM sAdhuoMke akAraNa kaTibandha para bhI Apatti kI hai| kintu TIkAkAroM ke dvArA acelakA artha alpacela aura alpamUlyacela kiye jAnese acela jaise spaSTa zabdakA bhI vAstavika artha lupta ho gyaa| yaha samaya nauvIM zatAbdI hai isIke AsapAsa * aparAjita sUri honA caahiye| unakI TIkAmeM jo uddharaNa khoja nikAle gaye haiM unameMse arvAcIna eka uddharaNa varAMgacarita kA hai| usakA racanAkAla sAtavIM zatAbdI hai ataH usake pazcAt hI vijayodayA racI gaI hai| bhartRhari zRGgAra zatakakA bhI eka zloka uddhRta hai| usakA samaya bhI lagabhaga yahI honA caahiye| yaha usakI pUrvAvadhi hai| uttarAvadhi to AzAdharajIkI TIkA hai hI, usameM vijayodayAke aneka ullekha haiN| saMskRta padyAnuvAdake racayitA amitagatikA samaya vikramakI gyArahavIM zatI hai| kintu unake padyAnuvAdake sivAya bho do padyAnuvAda aura bhI pAye jAte haiN| aura ve amitagatise pUrvake ho sakate haiM; kyoMki yadyapi amitagati eka siddhahasta granthakAra haiM phira bhI pUrva racanAoMko apanAnekI unameM pravRtti dekhI jAtI hai| udAharaNake liye unhoMne saMskRta paJcasaMgraha racA aura use maulika mAna liyA gyaa| kintu jaba lakSmaNa suta DaDaDhAkA paJcasaMgraha prakAzameM AyA taba jJAta huA ki usIkA anusaraNa amitagatine kiyA hai| unake sAmane vijayodayA ho sakatI hai| anya TippaNa prakAzameM Anepara vizeSa prakAza par3a skegaa| zrIyuta premIjIne inheM vikramakI navama zatAbdIke pahale aura chaThI zatAbdIke bAdakA batalAyA hai| unhoMne likhA hai-gaMga vaMzake pRthvI koMguNI mahArAjakA eka dAnapatra za0 saM0 698 (vi0 saM0 833) kA milA hai| usameM yApanIya saMghake candranandi, kIrtinandi aura vimalacandrako jainamandirake liye eka gA~va diye jAnekA ullekha hai / aparAjita zAyada inhIM candranandike praziSya hoN|' 1. dekho-merA likhA 'bhagavAna mahAvIrakA acelaka dharma', bhA0 janasaMgha mathurAse prakAzita / 2. bha0 A0, pR0 390 / 3. sai0 sA0 i0, pR0 79 / Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA upasaMhAra antameM maiM una sabako dhanyavAda detA hU~ jinake sahayogase mujhe isa granthake sampAdana, saMzodhana aura prastAvanA lekhanameM sahayoga milaa| dillIke lAlA pannAlAla jIke sahayogase di0 jaina sarasvatI bhaNDAra dharmapurA dillI kI prati prApta huI / zrI di0 jaina atizaya kSetra zrI mahAvIra jIke adhikAriyoMke sahayogase DA0 kastUracandra jI kAzalIvAla jayapura dvArA Amera zAstra bhaNDArakI prati prApta huii| paM0 ratanalAla jI kaTAriyA kekar3Ike dvArA ToDA rAyasiMhakI pratike pAThAntara tathA prati prApta huI / sara seTha bhAgacanda jI, paM0 sujAnamalajI sonI Adi prayatnase bhaTTArakajI ke mandira ajamerakI prati prApta huI / tathA jIvarAja granthamAlA ke maMtrI seTha bAlacanda devacanda zAha ke sahayogase usa granthamAlAse isakA prakAzana huA / aura paM0 bAbUlAla jI phAgulla tathA unake suputra zrI rAjakumAra jIke sahayoga se eka hI varSake madhya meM isakA mudraNa ho sakA / yaha graMtha mahAna hai / isake sampAdana, saMzodhana, anuvAda aura mudraNameM bhUla rahanA svAbhAvika hai / yathA gAthA 251 kA artha hI chUTa gayA hai / use yahA~ diyA jAtA hai / pAThaka sudhArakara par3hane kA kaSTa kare AsAr3hI aSTa vI0 ni0 saM0 2504 53 251 gAthAkA chUTA huA artha 'yadi kSapakakI Ayu zeSa ho aura zarIra meM bala ho to jo aneka bhikSu pratimAyeM kahI haiM unako bhI dhAraNa kareM / jo apanI zaktike anusAra zarIrako kRza karatA hai use ye bhikSu pratimAyeM kaSTa nahIM detIM / kintu jo zaktikA vicAra kiye binA sallekhanA dhAraNa karatA hai usakI samAdhi bhaMga hotI hai aura use bar3A kleza uThAnA par3atA hai / / 251 // ' vidvAnoMkA anucara kailAzacandra zAstrI Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha viSaya-sUcI viSaya pRSTha viSaya siddhoMko namaskAra pUrvaka ArAdhanAkA cAritra jJAna aura darzana eka hI haiM kA kathana karanekI pratijJA cAritrameM udyoga aura upayoga hI tapa hai zAstrake AdimeM namaskAra karanekA prayojana 2 cAritrako pradhAnatAko lekara samAdhAna siddha zabdake cAra artha 4 duHkha dUra karanA jJAnakA phala ArAdhanAkI upayogitA __ anya vyAkhyAoMkI samIkSA ArAdhanAkA svarUpa 7 nirvANakA sAra avyAbAdha sukha udyotana, udyavana AdikA svarUpa samasta pravacanakA sAra ArAdhanA saMkSepase do ArAdhanA kahI haiM 10 ArAdhanAkI mahattAkA kAraNa saMkSepake tIna bheda 11 anta samaya virAdhanA karanepara darzanakI ArAdhanA karanepara jJAnakI __ saMsArakI dIrghatA ArAdhanA niyamase hotI hai jJAnakI anya vyAkhyAkArakI samIkSA ArAdhanA karanepara darzanakI ArAdhanA samiti, gupti, darzana aura jJAnake aticAra bhajanIya hai ArAdhanA hI sArabhUta hai ukta viSayameM anya vyAkhyAkAroMke yadi marate samayakI ArAdhanA sArabhUta. _matakI samIkSA hai to anya samayameM ArAdhanA kyoM mithyAdRSTi jJAnakA ArAdhaka nahIM karanA, isakA samAdhAna nayakA svarUpa tathA nirapekSanayake udAharaNa dvArA samarthana __nirAsake lie zuddha vizeSaNa yoga zabdake aneka artha 44 saMyamakA artha cAritra mithyAtva Adiko jItakara hI zrAmaNya saMyamakI ArAdhanA karanepara tapakI __ bhAvanAvAlA ArAdhanA karanemeM samartha 45 ArAdhanA niyamase, tapakI ArAdhanAmeM mithyAtvake bhedoMkA svarUpa aura unako ___ cAritrakI ArAdhanA bhajanIya 20 jItanekA upAya anya vyAkhyAkAroMkI samIkSA 46-47 bAhyatapake vinA bhI nirvANagamana 21 maraNake sataraha bheda 49 asaMyamI samyagdRSTIkA bhI tapa vyartha 22 samyagdRSTi aura saMyatAsaMyatakA bAlaanya vyAkhyAkAroMkI samIkSA paNDitamaraNa cAritrakI ArAdhanAmeM sabakI ArAdhanA 24 sazalyamaraNake do bheda anya vyAkhyAkAroMkI samIkSA 26 nidAnake tIna bheda cAritrArAdhanAke sAtha jJAna aura darzanakI; vasaTTamaraNake cAra bheda ArAdhanAkA avinAbhAva 27 kaSAyavaza ArtamaraNake cAra bheda 40 Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 62 97 viSaya-sUcI viSaya viSaya ina sataraha maraNoMmeMse yahA~ pA~ca arhanta siddha, caitya, zruta, dharma, sAdhu maraNoMkA hI kathana karanekI pratijJA 60 aura pravacanakA avarNavAda / kSINakaSAya aura ayoga kevalIkA darzanakA ArAdhaka alpasaMsArI paNDita paNDitamaraNa 61 , samyaktvakI ArAdhanA jaghanya madhyama anya vyAkhyAkAroMkI samIkSA aura utkRSTa paNDitamaraNake tIna bheda-pAdogamana, utkRSTa kevalI, jaghanya avirata samyagdRSTI 95 bhaktapratijJA, iMginI sarAga samyaktva vItarAgasamyaktva pAdopagamanamaraNa AdikI vyutpatti prazastarAga aprazastarAga avirata samyagdRSTokA bAlamaraNa jaghanya samyaktva ArAdhanAkA mAhAtmya mithyAdRSTikA bAla-bAlamaraNa 65 mithyAdRSTi kisIkA bhI ArAdhaka nahIM darzana ArAdhanAkA kathana mithyAdarzanakA svarUpa aura bheda 98 samyagdarzanake bhedoMkA svarUpa mithyAtvase dUSita ahiMsAdi guNa bhI niSphala 99 samyagdRSTI guruniyogase asatkA bhI mithyAtvIkA cAritra aura tapa bhI vyartha 101 zraddhAna karatA hai abhavyake anantabhava 102 sUtrase dikhalAnepara bhI yadi vaha asat prathama bhaktapratyAkhyAnamaraNakA kathana 103 zraddhAna nahIM chor3atA to mithyAdRSTi hai 69 bhaktapratyAkhyAnake do bheda 104 kisake racita sUtra pramANa hai ? 69 yahA~ savicAra bhaktapratyAkhyAnakA kathana pratyeka buddha-abhinna dasapUrvIkA svarUpa 70 cAlIsa sUtroM dvArA 104 sUtroMkA aviparIta artha kauna kara cAra gAthAoMse cAlIsa sUtra kahate haiN| 105 sakatA hai ? 71 asAdhyavyAdhimeM yA saMyamako ghAtaka jo SadravyoMkA aura tatvoMkA zraddhAnI vRddhAvasthAmeM yA upasargameM 108 hai vaha samyagdRSTI hai 72 cAritrake nAzaka zatraoMke honepara yA jo sUtranirdiSTa eka bhI akSarakA dubhikSameM yA ghora jaMgalameM pha~sa jAnepara 110 ___ zraddhAna nahIM karatA hai vaha mithyAdRSTi 76 cakSu aura zrotrake durbala ho jAnepara 111 mithyAdRSTIkA svarUpa oo paroMmeM calanekI zakti na honepara bhaktamithyAtvakA phala anantamaraNa 33 pratyAkhyAna karanA yogya hai| ukta ataH nirgrantha pravacanakI zraddhA hI kAryakArI 78 bhayoMke na honepara bhI jo muni maranA samyaktvake aticAra 79 cAhatA hai vaha munidharmase virakta hai 112 samyagdarzanake cAra guNa darzana vinaya bhaktapratyAkhyAnakA icchuka nigrantha liMgaarahanta, siddha, caitya AdikA svarUpa dhAraNa karatA hai| 113 bhaktipUjA tathA varNajanana 87 jisake puruSacinhameM doSa ho vaha bhI usa siddha, caitya, zruta, tathA dharmakA mAhAtmya 88 samaya nigrantha liMgadhAraNa kare 114 sAdhu, AcArya, AdikA mAhAtmya 90 autsargika liMga (veSa) kA svarUpa 114 83 Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pR0 pR0 164 167 131 bhagavatI ArAdhanA viSaya viSaya antima samayameM strI bhI autsargika liMga pratyAkhyAnakA kathana 158 dhAraNa kare 115 gRhasthoMke viratirUpa pariNAmoMke bheda 160 liMga (veSa) dhAraNa karaneke guNa 116 kAyotsargakA nirUpaNa 161 acelatA (vastratyAga) ke guNa 119 kAyotsargake cAra bheda 162 acelatAkA mAhAtmya 121 kAyotsargake doSa 163 apavAdaliMgake dhArIkI zuddhikA krama 121 upacAra vinayakA nirUpaNa kezaloca na karane meM doSa 122 pratyakSakAyika vinaya 165 kezalocake guNa 123 vAcika vinaya zarIrase mamatvakA tyAga 126 mAnasika vinaya 168 snAna telamardana, dantamaMjana AdikA tyAga 127 guruke sivAya AryikA aura gRhasthoMkI bhI pIchIse pratilekhanAkA prayojana 169 129 vinaya karanA cAhiye pIchIke guNa 130 vinayake abhAvameM doSa 177 rAtadina jinakvana paDhanA cAhiye vinaya mokSakA dvAra 170 jinavacana par3haneke lAbha 132 vinayake anya guNa 171 AtmahitakA parijJAna 111 samAdhike kathanameM samAhita cittakA AtmahitakA jJAna na honeke doSa 135 svarUpa 173 Atmahitake jJAnakA upayoga 135 manakI caMcalatA 174 svAdhyAyake lAbha manako rokanA duSkara 176 jina vacanakI zikSA tapa hai 136 jo manako rokatA hai usIke samatA 177 svAdhyAyake samAna tapa nahIM 140 pRcchanA aura anuprekSA svAdhyAya kaise haiM ? 178 kyoMki svAdhyAyakI bhAvanAse saba guptiyA~ manako vicAroMse rokanA zrAmaNya hai 179 bhAvita hotI haiM vicArakA artha hai hiMsAdirUpa pariNati , jJAna sampAdanake liye vinaya karanA cAhiye 142 aniyata sthAnameM nivAsake guNa 181 jJAna vinayake bheda 143 tIrthakaroMke kalyANakoMke sthAnoMke dekhanese darzana vinaya 146 darzana vizuddhi 182 cAritra vinaya aniyatavAsase parISaha sahanekA abhyAsa 191 idriya praNidhAna, kaSAya praNidhAnaM gupti , jJAnI AcAryoMkA lAbha / 192 aura samitiyoMkA svarUpa 148 , sAmAcArImeM kuzalatA / 193 bAhya tapokA nirUpaNa 151 aniyata vihArIkA svarUpa 196 chaha AvazyakoMkA nirUpaNa 153 aniyata vihArake pazcAt vicAra ki maiM sAmAyikake bhedoMkA kathana apanA kalyANa kaise karU~? 197 vandanAkA kathana 154 athAlandavidhikA svarUpa 197 pratikramaNakA kathana 155 athAlanda saMyamIkA AcAra 198 sAmAyika aura pratikramaNameM antara 156 gaccha pratibaddha AlandakakI vidhi 201 141 147 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya-sUcI 57 pa .:40 K 247 257 viSaya parihAra saMyamakI vidhi jinakalpako vidhi bhakta pratyAkhyAna karanekA nirNaya saMyamake sAdhanamAtra parigrahake sivAya zeSa parigrahakA tyAga pA~ca prakArakI zuddhi pA~ca prakArakA viveka parigraha tyAgakA krama dravyathiti aura bhAvazritikA svarUpa bhAvazriti zubhapariNAmakI rakSAke upAya tathA pravattikA krama zritike anantara saMghakA tyAga pA~ca prakArakI sakliSTabhAvanA kandarpa bhAvanAkA kathana kilviSabhAvanAkA kathana abhiyogya bhAvanAkA kathana AsurI bhAvanAkA kathana saMmohabhAvanAkA kathana ina bhAvanAoMkA phala chaThI tapabhAvanA grAhya tapobhAvanA hI samAdhikA upAya tapobhAvanAse rahitake doSa zruta bhAvanAkA mAhAtmya jJAnabhAvanAke hone para hI tapa-saMyama hote haiM satvabhAvanAke guNa ekatva bhAvanAke guNa tathA svarUpa dhRtivala bhAvanA sallekhanAke do bheda bAhya sallekhanAke upAya bAhyatapa anazana tapake bheda addhAnazanake bheda viSaya 201 AhArakA pramANa 237 205 avamodarya tapa 238 207 rasa parityAga tapa vatti parisaMkhyAna tapa 210 kAyakleza tapa 242 212 sthAnayogakA kathana 243 214 AsanayogakA kathana vivikta zayyAsana tara 244 udgama doSa 245 217 utpAdana doSa 246 eSaNA doSa vivikta vasati kauna 248 viviktavasatimeM doSoMkA abhAva 249 nirjarAke icchuka yatike dvArA karane yogya tapa 250 prakArAntarase sallekhanAke upAya unameM AcAmla utkRSTa . 258 AcAmlakA svarUpa 259 bhaktapratyAkhyAnakA kAla bAraha varSa 224 bAraha varSoM meM kyA karanA cAhiye 225 zarIra sallekhanAkA krama kahakara abhyantara sallekhanAkA krama 226 abhAvameM doSa 261 pariNAma vizuddhikA nAma kaSAya sallekhanA 261 228 cAroM kaSAyoMko kRza karanekA upAya 262 rAgadvaSako zAntike upAya 263 229 kaSAyarUpa agnikI zAntike upAya 230 sallekhanAke pazcAtkA kartavya 265 233 yadi AcArya sallekhanA dhAraNa kareM to 235 apanA saMgha yogya ziSyako sauMpa kara sabase kSamA grahaNa kareM 236 tatpazcAt zikSA deM ki gaNadhara (AcArya) kaisA hotA hai 136 aisA karanevAlA bhraSTamuni hotA hai 273 237 rAjA vihIna kSetra tyAjya hai abhyantA 227 264 in mm Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 bhagavatI ArAdhanA viSaya 315 286 viSaya naye AcAryako zikSA deneke bAda saMghako rAstemeM maraNa honepara bhI vaha zikSA dete haiM 274 ArAdhaka hai bahuta sonA nahIM, hAsya krIDA nahIM karanA, khojameM jAte hue kSapakake guNa 314 ____ Alasya tyAga zramaNadharmameM laganA 277 kSapakako AtA dekha dUsare gaNake tapasyA meM udyoga karanA .. 278 sAdhuoMkI sAmAcArIkA krama 315 bAlavRddha muniyoMkI vaiyAvRtya karanA 280 prathama ve usakI parIkSA karate haiN| vaiyAvRtya na karanevAloMkI nindA 281 tIna dinake pazcAt guru apanAte haiM 317 vaiyAvRtyake guNa binA parIkSAke apanAnekA niSedha vaiyAvRtyase arhanta AdimeM bhakti vyakta niryApaka AcArya kaisA honA cAhiye 318 hotI haiM 285 AcAryake AcAryavratva guNakA kathana 319 vaiyAvRtyakA eka guNa pAtralAbha dasa kalpoMkA kathana 320 AcArya vayAvRtyakA mAhAtmya 288 TIkAkArake dvArA acelakatAkA vistArase yAvRtya karanevAlA jinAjJAkA pAlaka haiM 289 sapramANa samarthana 321-327 AryAkA saMsarga karanekA niSedha 291 uddiSTa tyAga dUsarA kalpa 327 trIvargakA vizvAsa na karanevAlA hI zayyAdharakA bhojana grahaNa na karanA brahmacArI 292 rAjapiNDakA tyAga caturtha kalpa 328 pArzvastha Adi kamaniyoMse dUra raho 293 kRtikarma nAmaka pA~cavA kalpa 329 unake saMsargase svayaM bhI vaise bana jAoge 294 jIvoMke bheda-prabhedoMko jAnane vAloMko hI durjanoMkI goSThImeM doSa vrata denA, chaThA kalpa 330 mujanoMke saMsargameM guNa 296 prathama' aura antima tIrthaMkarake tIrtha meM 'hatakArI kaTuka vacana bhI sunane yogya hai 299 rAtribhojana tyAga nAmaka chaThA bhAtma prazaMsA se baco mahAvrata 330 apanI prazaMsA na karane meM guNa 302 puruSakI jyeSThatA sAtavA~ kalpa 331 pAcaraNase guNoMko prakaTa karanekA mahatva 302 pratikramaNa AThavA~ sthiti kalpa paranindAmeM doSa 303 pratikramaNake bheda 332 gurukA upadeza sunakara saMgha AnandAzru chaha RtuoMmeM eka-eka mAsa hI eka girAtA hai 304 samayameM rahanA navama kalpa 332 guruke prati kRtajJatA vyakta karatA hai 305 varSAkAlake cAra mAsoMmeM ekatra nivAsa, AcArya sallekhanAke lie dUsare gaNameM daravA~ sthiti kalpa kyoM jAte haiM ? 307 ina dasa kalpoMse yukta AcArya grAhya apane gaNameM rahane meM doSa 308 niryApakAcArya ke AcAravAna honese samAdhike lie niryApakakI khoja 311 kSapakakA lAbha khojane ke lie jAte hue AcAravAnakA Azraya na lenemeM doSa 335 kSapakakI caryAkA krama 312 dUsare AdhAravatva guNakA vyAkhyAna 336 300 Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 384 w W 48 342 viSaya-sUcI viSaya viSaya jo jJAnI nahIM, usakA Azraya lene meM doSa 337 aisA guNayukta AcArya niryApaka hotA hai 379 jJAnI AcArya ke lAbha 339 aisA AcArya khojakara hI kSapaka usake dravya saMsArakA svarUpa 341 pAsa sallekhanAke liye jAtA hai| 380 kSetra saMsArakA svarUpa :42 uvasaMpA nAmaka samAcArakA krama 38 kAla saMsArakA svarUpa 342 kSapakakI parIkSA 383 bhava saMsArakA svarUpa 342 parIkSA na karane meM doSa bhAva saMsArakA svarUpa parIkSA ke pazcAt paricaryA karanevAle manuSya paryAyakI durlabhatA 343 yatiyoMse pUchanA ya 385 dezako durlabhatA 344 eka AcArya eka samayameM eka hI kSapakako sukulakI durlabhatA 344 sallekhanAkA bhAra lete haiM 386 nIrogatAkI durlabhatA phira kSapakako zikSA dete haiM 387 sAdhu samAgamakI durlabhatA _AcAryake chattIsa guNa 388 zraddhAna aura saMyamako durlabhatA guruse doSoko nivedana karake prAyazcita AcAryake vyavahAravatva guNakA kathana 355 lenA Avazyaka kartavya 689 pA~ca prakArakA vyavahAra , niravazeSa AlocanA 391 prAyazcitta dAnakA krama 356 AlocanAke do prakAra 392 prAyazcitta zAstrako jAne binA prAyazcitta sAmAnya AlocanAkA svarUpa denese doSa 358 vizeSa AlocanA AcAryake prakurvitva guNakA kathana 359 zalyake tIna bheda - AcAryakA Aya apAya vizitva guNa 360 bhAvazalya dUra na karane meM doSa 394 ,, ke avapIDakatva guNakA kathana zalyasahita maraNameM doSa 395 avapIDaka AcAryakA svarUpa 368 zalyako nikAlane meM guNa kSapakako pIr3ita kiye binA doSoMko AlocanAse pUrva kAyotsarga 397 nikAlanA saMbhava nahIM 369 aisA karanekA kAraNa 398 AcAryake aparizrAvI guNakA kathana 370 aprazasta sthAnoMmeM AlocanA nahIM karanI samyagdarzanake atIcAra _ cAhiye 400 anazana Adi tapoMke aticAra 371 AlocanA karaneke yogya sthAna abhrAvakAzake aticAra 372 prAyazcittake aticAra pUrva dizAkI ora mukha kyoM ? 372 kSapakake doSa dUsaroMse kahanevAle AcAryake AlocanAkI vidhi doSa AlocanAke guNa-doSa 373 Akampita doSa AcAryako kaSAya rahita honA cAhiye 376 dUsarA anumAnita doSa 407 aisA AcArya hI kSapakakA citta zAnta dRSTa doSa 408 karatA hai 377 bAdara doSa 409 : mr m 370 0 0 0 401 Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 60 viSaya sUkSma doSa pracchanna doSa zabdAkulita doSa bahujana doSa avyakta doSa tatsevo doSa AlocanAkI vidhi lage hue doSokA vivaraNa AlocanAke pazcAt guru tIna bAra pUchate haiM tInoM vAra eka hI rUpase kahe to sarala AlocanA usIko prAyazcita diyA jAtA hai doSake anusAra prAyazcita sallekhanAke ayogya vasatikA yogyavasa tikA saMstarakA svarUpa pRthvImaya saMstara zilAmaya saMstara tRNamaya saMstara niryApakoMkA kathana ar3atAlIsa niryApaka niryApakoM kA kArya nirantara hitakArI kathA kahate haiM cAra prakArakI kathAe~ vakSepaNI kathA nahIM karanA cAhiye bar3atAlIsa yatiyoM ke kAryakA vibhAjana kamase kama do niryApaka hote haiM eka niryApakameM doSa niryApakake dvArA AhArakA prakAzana pAkake bheda jIvanaparyanta ke liye AhArakA tyAga sabase kSamAyAcanA niryApakagaNa rAta dina sevA meM tatpara bhagavatI ArAdhanA pR0 kSapakake kAna meM zikSA 2. 411 mithyAtvako tyAgo samyaktvako bhajo 412 jinabhaktikA mAhAtmya 414 415 416 417 418 425 427 429 431 jJAnopayogakI mahattA yamamunikA udAharaNa dRr3hasUrpa corakA udAharaNa ahiMsAvratakA pAlana karo manuSya janmako durbhalatA 426 ahiMsA vratakI mahattA hiMsA 433 434 13 440 37 435 saMrambha AdikA lakSaNa ajIvAdhikaraNake cAra bheda 436 nikSepake cAra bheda 437 438 ahiMsAkI rakSAke upAya "" 11 ahiMsAvrata meM caNDAlakA udAharaNa asatya vacanake cAra bheda garhita aura sAvadyavacanakA svarUpa satyavacanakA svarUpa aura guNa satyavacanakA mAhAtmya asatyavacana ahiMsAdikA vinAzaka vinA dI huI tRNamAtra vastu bhI agrAhya 451 paradravyaharaNake doSa 454 mAtA bhI corakA vizvAsa nahIM karatI paralokameM bhI corakI durgati 455 zrIbhUti purohitakA udAharaNa viSaya namaskAra matrako ArAdhanA bhAvanamaskAra ke vinA ratnatraya bhI vyartha gavAlekA udAharaNa 444 446 " saMsArake saba duHkha hiMsAke phala hiMsAkA lakSaNa hiMsA samndhI kriyAoMke bheda adhikaraNake bheda jIvAdhikaraNake bheda " 458 brahmacarya kA svarUpa pR0 459 464 468 472 473 474 474 478 479 480 481 485 487 488 489 491 492 493 494 495 495 496 498 499 502 503 504 505 508 509 510 512 512 513 Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 579 591 1 604 viSaya-sUcI viSaya viSaya abrahmake dasa bheda lobhI piNyAka gandhakA udAharaNa 578 vairAgyake upAya paTana nAmaka vaNikakA udAharaNa kAmajanya doSa sacitta parigrahake doSa 583 kAmake dasa vega 518 mahAbata saMjJAkI sArthakatA kAmAtura gorasaMdIpakA udAharaNa 5:2 una mahAvratoMkI rakSAke liye rAtri bhojana parastrIgamanake doSa 525 tyAga 592 brahmacArI ina doSoMse mukta 528 manogupti aura vacanagupti 595 striyoMke nimittase hI mahAbhArata kAyagupti 597 rAmAyaNa Adike yuddha hue IryA samiti 599 durAcAriNI striyoMke udAharaNa bhASA samiti 601 striyoMke doSoMka sAtha hI pativratA satyavacanake bheda 600 striyoMkI prazaMsA anubhaya vacanake nau bheda 602 garbhameM zarorake nirmANakA krama eSaNA samiti 5.43 zarIra meM sirA vagairahakA pramANa AdAna nikSepaNa samiti 548 zarIrakI azucitA dUra nahIM ho sakatI . . 605 pratiSThApana samiti 552 zarIrameM kucha bhI sAra nahIM ahiMsA vratakI pA~ca bhAvanA 553 eSaNA samitikA vistRta svarUpa 608 zarIrakI anityatA satyavratakI bhAvanA 610 vRddha sevAkA kathana 559 acauryavratakI bhAvanA kevala avasthAse vRddhatA nahIM brahmacarya vratakI bhAvanA 611 / kevala avasthAse vRddhoMkA saMsarga bhI uttama ,, parigraha tyAga vratakI bhAvanA tIna kAraNoMse kAma sevanakI bhAvanA 561 bhAvanAoMkA mahattva strIke saMsargase honevAle doSa niHzalyake hI mahAvrata hote haiM rudra, pArAzara, sAtyaki AdikA udAharaNa 566 nidAnake tIna bheda strI vyAghrake samAna hai prazasta nidAnakA svarUpa antaraMga aura bahiraga parigrahakA tyAga 570 aprazasta nidAnakA svarUpa AgamameM parigraha tyAgakA upadeza hai bhoga nidAnakA kathana kevala vastra tyAgakA hI nahIM hai kulAbhimAnako dUra karanekA upAya 618 AcelakyakA artha sarva parigraha tyAga hai 573 bhoga nidAnake doSa 624 tAlapalaMbakA udAharaNa " bhoga nidAna vAleke munipadakI nindA 625 parigrahake sadbhAvameM ahiMsAdi vrata nahIM 574 bhogajanya sukhakI nindA 627 parigrahake grahaNase azubhabhAva 575 bhoga zatru haiM 634 sahodara bhAIyoMkA udAharaNa 576 nidAnameM doSa, anidAnameM guNa 638 sAdhupara sandeha karanevAle zrAvakakA mAyAzalya doSameM puSpadantA AryikAkA udAharaNa 577 udAharaNa 613 Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA bi m 739 749 752 753 755 756 758 761 762 767 368 779 785 788 661 664 789 viSaya pR0 viSaya . avasanna sAdhukA svarUpa 64 AhArameM gRddhi honepara sambodhana pArzvastha sAdhukA svarUpa maitrI Adi bhAvanAoMkA upadeza kuzIla munikA svarUpa 643 dharmadhyAnakA svarUpa yathAchanda munikA svarUpa 645 cintA nirodhakA nayA artha saMsakta munikA svarUpa 646 Arta aura raudradhyAnake bheda indriya aura kaSAyoMko nindA 648 dhyAnakI sAmagrI gRhavAsake doSa 649 dharmadhyAnake cAra bhedoMkA svarUpa tithaMca gatimeM duHkha 659 bAraha anuprekSA indriya viSaya AsaktimeM rAjA gandhamitra adhruva bhAvanAkA varNana Adike udAharaNa 660 azaraNa bhAvanAkA varNana krodhake doSa ekatva bhAvanAkA varNana mAnake doSa anyatva bhAvanAkA varNana mAyAke doSa 666 saMsAra bhAvanAkA varNana lobhake doSa 667 bhava saMsArakA svarUpa mRgadhvaja tathA kArtavIryakA udAharaNa 669 dravya parivartanakA svarUpa indriyajayakA upAya 674 kSetra saMsArakA svarUpa krodhajayakA upAya kAla parivartanakA svarUpa 675 bhAnajayakA upAya 678 bhAva saMsArakA svarUpa mAyAjayakA upAya 679 vasanta tilakA aura dhanadevakA udAharaNa lobhajayakA upAya 680 devagatimeM cyavanakA duHkha nidrAjayakA upAya 601 azubhatva anuprekSAkA kathana Alasyake doSa 685 AsravAnaprekSAkA kathana tapake guNa 686 mithyAtva asaMyama Adi Asrava AcAryake upadezase kSapaka prasanna hokara rAga-dvaSakA mAhAtmya vandanA karatA hai yoga zabdakA artha kSapakako vedanA hone para svayaM yA vaidyase anukampA puNyAsravakA dvAra cikitsA karAte haiM anakampAke tIna bheda kSapaka vicalita ho to usakA upAya 697 zuddha prayogake do bheda sundara miSTa zabdoMse sambodhana 699 yatikA zuddha prayoga sukumAla, sukauzala, gajakumAra sanatkumAra grahasthakA zuddha prayoga . AdikI kathA sunAte haiN| mithyAtvakA saMvara. kaSAyakA saMvara, aura narakagatikI vedanAkA varNana 711 indriyasaMvara tiyaMca gatikI vedanAkA varNana 718 pramAdakA saMvara manuSya gati aura devagatike kaSTa 725 gupti saMvarakA kAraNa 790 791 793 798 800 809 810 811 813 818 819 822 or wr Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 825 Sur 860 861 . 10 863 865 838 866 867 868 838 839 mr mm 869 870 viSaya-sUcI viSaya viSaya nirjarAnuprekSA 823 samyaktvako naSTa karake maranevAle savipAka nirjarA sabake hotI hai 824 bhavanatrikadeva tapase avipAka nirjarA kSapakakI maraNottara kriyA (vijahaNA) saMvarake vinA tapa kAryakArI nahIM 26 niSIdhikAkA lakSaNa dharmAnuprekSA ra kA sthAna Adi bodhi durlabha anuprekSA mRtakakA bandhana Adi dhyAnake aneka Alambana 834 AryikAkI maraNottara vidhi zukladhyAnake cAra bheda zavake sAtha pIchI rakhanekA uddeza pRthaktva vitarka zukla dhyAna 835 amuka nakSatra meM maraNakA phala ekatva vitarka zukladhyAna tIsarA zukladhyAna mRtakake sAtha putalekA vidhAna maraNa para upavAsa Adi caturtha zukladhyAna mRtakake zavakI sthitikA phalAphala dhyAnakI mahimAkA stavana 840 ArAdhaka kSapakakI stuti kSapakakI lezyAvizuddhi 843 niryApakakI prazaMsA pariNAmavizuddhise lezyAvizuddhi 845 abhyantara zuddhi hone para vAhya zuddhi avazya kSapakako dekhane jAne jAnevAloMkI prazaMsA hotI hai kSapaka tIrthasvarUpa hai zakla lezyAke utkRSTa aMzase maraNa karane avicAra bhakta pratyAkhyAnakA svarUpa vAlA utkRSTa ArAdhaka 846 aura bheda lezyAke Azrayase ArAdhanAke bheda 847 niruddha avicAra bhakta pratyAkhyAna utkRSTa ArAdhanAse mukti 850 anihAra , madhyama ArAdhanAse anuttaravAsI deva / niruddhatara samAdhikI vidhi jaghanya ArAdhanAvAle saudharmAdi deva hote anAdi mithyAdRSTiko mokSako prApti . 851 iMgiNImaraNakI vidhi ArAdhanAse bhraSTa hone vAlekA patana 852 prAyopagamanako vidhi avasanna munikA AcaraNa 853 donoM prakArake maraNoMmeM antara pArzvastha munikA AcaraNa 854 ukta maraNa karanevAloMke udAharaNa kuzIla munike aneka bheda tathA unakA vAla paNDita maraNa AcaraNa bAraha prakArakA gRhIdharma saMsakta munikA AcaraNa 856 paNDita paNDita maraNakA svarUpa kSapakoMke marate samaya sanmArgase cyuta honeke dhyAnakI vAhya sAmagrI kAraNa 857 kSAyika samyaktvakI prApti kandarpa bhAvanAse maranevAle kandarpadeva 859 tadanantara kSapaka zreNi para ArohaNa abhiyogya bhAvanAse maranevAle abhiyogya apUrvakaraNa anivRttikaraNa | jAtike deva , anivRtti karaNameM prakRtiyoMkA kSaya 846 871 872 873 875 876 VVV mmore 890 891 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA pR0 900 viSaya sUkSmasAmparAya aura kSINakaSAya kevalajJAnakA svarUpa kevalajJAnIkA vihAra samuddhAtakA vidhAna samuddhAtakA kArya samuddhAtakA samaya kevaloke yoganirodhakA krama ayogakevalo avasthA mukta jIvakI Urdhvagati viSaya . 892 siddha kSetrakA svarUpa 893 lokake agrabhAgase Upara gamana na karanekA 894 kAraNa siddha jIvoMkA svarUpa 895 siddhajIvoMmeM sukha Adi 896 utkRSTa ArAdhanAkA phala madhyama ArAdhanAkA phala 897 jaghanya ArAdhanAkA phala 899 granthakAra dvArA Atmaparicaya Adi 901 903 906 Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA aparAjitasUrikRtA vijayodayA TIkA sahitA darzanajJAnacAritratapasAmArAdhanAyAH svarUpaM, vikalpaM, tadupAyaM, sAdhakAn, sahAyAn, phalaM ca pratipAdayitumudyatasyAsya zAstrasyAdau maGgalaM svasya zrotRNAM ca prArabdhakAryapratyUhanirAkRtI kSamaM zubhapariNAmaM vidadhatA tadupAyabhUteyamaraci gAthA siddhe jayappasiddhe caubvihArAhaNAphalaM patte / vaMdittA arahaMte vocchaM ArAhaNaM kamaso / / 1 / / siddhe jayappasiddhe ityAdikA / atrAnye kathayanti-"nivRttaviSayarAgasya nirAkRtasakalaparigrahasya kSINAyuSassAdhakasyArAdhanAvidhAnAvabodhanArthamidaM zAstra" tasyAvighnaprasiddhyarthamidaM maGgalasya kArikA gAtheti / asaMyatasamyagdRSTisaMyatAsaMyatapramattasaMyatApramattasaMyatAdayo'pyArAdhakA eva / tatkimucyate nivRttaviSayarAgasya nirAkRtasakalaparigrahasyeti / na hyasaMyatasamyagdRSTe: saMyatAsaMyatasya vA nivRttaviSayarAgatA, sakalagranthaparityAgo vAsti / kSINAyuSa iti cAnupapannaM / akSINAyuSo'pyArAdhakatAM darzayiSyati sUtraM 'aNulomA vA sattU cArittaviNAsayA have jassa' iti / zAstrAntare paJcAnAM gurUNAM namaskriyA prArabhyate / tatra cAhatAmevopAdAnamAdI / iha tu punadvayoreva isa zAstrameM samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra aura samyak tapakI ArAdhanAkA svarUpa, bheda, usake upAya, sAdhaka, sahAyaka aura phalakA kathana kiyA jaaygaa| ataH apane aura usako sunane vAloMke prArabdha kAryameM Ane vAle vighnoMko dUra karane meM samartha maGgalasvarUpa zubha pariNAmako karate hue AcAryane usake upAyabhUta 'siddhe jayappasiddhe' ityAdi gAthA racI hai| isake sambandhameM anya TIkAkAra kahate haiM ki viSayoMmeM rAgase nivRtta aura samasta parigrahake tyAgI jisa sAdhakakI Ayu samApta honevAlI hai, usako ArAdhanA karAneke liye yaha zAstra racA hai tathA usakI nirvighna prasiddhike liye yaha maMgalakAraka gAthA hai| (isapara hamArA kahanA hai ki) asaMyata samyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata aura apramattasaMyata Adi bhI ArAdhaka hI haiN| taba yaha kyoM kahate haiM ki viSayoMke rAgase nivRtta, samasta parigrahake tyAgI sAdhakake liye yaha grantha racA hai| asaMyata samyagdRSTi aura saMyatAsaMyata na to viSayAnurAgase nivRtta hote haiM aura na samastaparigrahake tyAgI hI hote haiN| tathA 'jinakI Ayu samApta honevAlI hai' yaha kathana bhI yathArtha nahIM hai kyoMki Age 'aNulomA vA sattU' ityAdi gAthAsUtrake dvArA granthakAra, jinakI Ayu samApta honevAlI abhI nahIM hai unakI bhI ArAdhakatA dikhalAyeMge / zaGkA-anya zAstroMke prArambhameM pA~coM guruoMko namaskAra kiyA gayA hai aura unameM Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA namaskAro viparyayazca / tatki kRtaM vaidhaya'miti ? atrocyate-anyathApravRttAvasti kAraNaM / iha dviprakArAH siddhasAdhakabhedena jIvAH / arhatA siddhAnAM cAptArAdhanAphalatvAt, AcAryAdInAM trayANAM sAdhakAnAmanugrahAyedaM zAstra prastUyata iti siddhAnAM maGgalatvenopAdAnaM yuktaM, netareSAmadhikriyamANatvAtteSAmiti bhASyaparihArau keSAMcit / tAvasaGgatAviva lakSyate / tatra cAdyasya nivedyte'yukttaa| kimarthaM namaskAraH kriyate zAstrAdiSu ? avighnprsiddhye| kathaM nihanti vighnamasau ? sa hi vaktuH zroturvA bhavet ? ubhayasyApi nivandhanamantarAyaH, 'vighnakaraNamantarAyasya' [ta. sU.] iti vacanAt / paJcaprakAro'sau dAnalAbhabhogopabhogavIryANAM vighnakAraNabhedena, tatra vakturdAnAntarAyassampAdayati pratyUha, trividhasya hi dAnasya pratibAdhako dAnAntarAyaH / jJAnalAbhaM vihanti zrotu bhAntarAyastadAyatto vighnaH kathaM tasminsati na bhavet satyapi namaskAre, yathA bIjasalilavasundharAdharmarazmikarasaMghAtAdhInajanmA brIhyAdyaGkaraH svahetusAmagyAM bhavatyanyUnAyAM sannihite'pi sAlatamAlAdau tathehApi / athaivaM Se antarAyo'zubhaprakRtiH / sa ca zubhapariNAmonmalitarasaprakarSaH svakArya niSpAdayitu nAlamiti / yadyevaM zubhapariNAmamAtrasyAnopayogastathA sati siddhAdiguNAnurAgaH sarva evopayogI 'vighnatiraprArambhameM arahantoMko hI grahaNa kiyA hai| kintu yahA~ siddha aura arahanta do kA hI grahaNa kiyA hai aura vaha bhI viparIta kramase kiyA hai arthAt siddhoMkA grahaNa prathama aura arahantoMkA pazcAt kiyA hai| isa prakArako viparItatAkA kyA kAraNa hai ? isakA koI isa prakAra uttara dete haiM anya prakArase pravRtti karanekA kAraNa hai| yahA~ siddha aura sAdhakake bhedase jIvoMke do prakAra haiN| arahanta aura siddha to ArAdhanAkA phala prApta kara cuke haiM ataH AcArya, upAdhyAya aura sAdhu ina tIna sAdhakoMke anugrahake liye yaha zAstra racA gayA hai. isaliye siddhoMkA maMgala rUpase grahaNa yakta hai. AcArya AdikA nahIM. kyoMki unhIM ke liye yaha grantha racA gayA hai| aisA koI AcArya bhASya aura usakA parihAra karate haiM / kintu ve donoM hI asaMgata jaise pratIta hote haiN| unameMse prathamakI ayuktatAke sambandhameM nivedana karate haiM zAstrAdimeM namaskAra kyoM kiyA jAtA hai ? nirvighnatAkI prasiddhike liye / vaha vighnoMko kaise dUra karatA hai ? vighna vaktA yA zrotAko hotA hai / donoMkA bhI kAraNa antarAya karma hai| tattvArtha sUtrameM kahA haiM-'vighna karanese antarAya karmakA Asrava hotA hai / ' dAna, lAbha, upabhoga aura vIryake vighna karane meM kAraNa honeke bhedase antarAyake pA~ca bheda haiN| unameMse dAnAntarAya vaktAke dAnameM vighna karatA hai kyoMki dAnAntarAya tIna prakArake dAnameM bAdhaka hotA hai| lAbhAntarAya zrotAke jJAna lAbhameM rukAvaTa DAlatA hai, kyoMki jaba vighna antarAya karmake adhIna hai to usake hote hue vighna kyoM nahIM hogA, bhale hI namaskAra kiyA gayA ho| jaise dhAnya Adike aMkurakI utpatti bIja, jala, pRthvI aura sUryako kiraNoMke samUhake adhIna hai / ataH apanI kAraNa sAmagrIke paripUrNa honepara usakI utpatti sAla, tamAla Adike rahate hue bhI avazya hotI hai| usI taraha yahA~ bhI jaannaa| yadi Apa kaheM ki antarAya azubha karma hai, zubha pariNAmake dvArA usakI anubhAga zakti kSINa kara diye jAnepara vaha apanA kArya karane meM samartha nahIM hotA, taba to yahA~ zubhapariNAma mAtra upayogI huaa| aura aisA honepara vighnoMko dUra karanekI icchA karane vAleko siddha Adike guNoMmeM anurAga Adi saba upayogI hue| taba vicArazIla puruSake dvArA apanAyA gayA krama 1. vighnanirAci-mu0 / Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 3 zcikIrSatastatra kasmAt prekSApUrvakAriNaH kramAzrayaNamanyAyyaM ? upeyAtmalAbhahetutvamAtranivandhanamupAyAnAmupAyatvaM, tadyatra yatrAsti tasya tasyopAyatA / tena sarva evAhadAdigocarA guNAnurAgAstatpuraHsaravAkkAyakriyA anAdRtakramA bhavanti vAJchitaphalaprasAdhanA ekaikarUpA bahavo'pi / imAmAnupUrvImantareNaiSA siddhiH sAdhyasyAnyathA na vidyata iti yatra tatrAzrIyate upAyakramaH / yathA ghaTa sisAdhayiSato mRnmrdnpinnddkrnnckraaropnnaadyH| yugapadanekavacanapravRttirasaMbhavinyekasya variti nAntarIyakatayA kramAzrayaNaM tatra ca kaamcaarH| tathAhi, 'siddhaM siddhaThANaM ThANamaNovamasuhagayANamiti' (-sanmati / / 1) / zAsanaguNAnusmaraNameva kevalaM / kvacittIrthakRtsvapi vIrasvAminaH eva prathamaM namaskriyA 'esa surAsuramaNusiMdavaMdidaM dhodaghAdikammamalaM / paNamAmi vaDDhamANaM titthaM dhammassa kattAraM // sese puNa tityayare sasavvasiddha visuddhasabbhAve / samaNe ya gANadaMsaNacarittatavavIriyAyAre // iti -prava0 sA0 111-2 / kvacidekapraghaTTena, 'iMdasadavaMdidANaM tihuaNahidamadhuravisadavakkANamiti / ' -paJcAsti0 1 / kvacijjIvaguNa evAnAzritArhadAdisvAmivizeSo nirUpitaH "dhammo maGgalamukkiTTa" iti / anyAyya kaise hai ? upeya arthAta kAryake Atma lAbhameM hetu honA mAtra upAya arthAt kAraNoMke upAyapanekA nibaMdhana hai / arthAt kAraNoMmeM kAraNapanA isIse hotA hai ki unase kArya utpanna hotA hai| vaha jahA~-jahA~ hai vahA~-vahA~ kAraNapanA hai / ata: arhanta Adi viSayaka sabhI guNAnurAga aura usa pUrvaka vacana aura kAyakI kriyA, vinA kramake bhI icchita phalakI sAdhaka hotI hai cAhe vaha ekaeka rUpa ho yA bahuta ho| kintu jahA~ kAryakI siddhi kramako apanAye vinA nahIM hotI vahA~ upAyoMkA krama apanAnA hotA hai| jaise jo ghar3A banAnA cAhatA hai / vaha pahale miTTIko malatA hai, phira usakA piNDa banAtA hai, phira use cAka para rakhatA hai aadi| isa kramake vinA ghar3A nahIM bana sktaa| isalie yahA~ krama Avazyaka hai| kintu sarvatra krama Avazyaka nahIM hai| tathA eka vaktA eka sAtha aneka vacana vyavahAra nahIM kara sakatA; isalie namaskAra karanemeM kramakA Azraya lenA hotA hai| kintu usameM yaha apekSita nahIM hai ki pahale kise namaskAra krnaa| namaskAra karanevAlA apanI apanI icchAnusAra namaskAra karatA hai| jaise sanmatisUtrake prArambhameM 'siddha siddhaTThANaM' Adise kevala jinazAsanake guNoMkA hI smaraNa kiyA hai| kahIM para tIrthaMkaroMmeM se bhI vIra svAmIko hI prathama namaskAra kiyA hai| jaise pravacanasArake prArambhameM kahA hai-'yaha maiM surendroM, asurendroM aura narendroMse vandita tathA ghAti karmamalako dho DAlanevAle aura dharmake kartA vardhamAna tIrthaMkarako namaskAra karatA huuN| tathA vizuddha sattAvAle zeSa tIrthaMkaroMko, samasta siddhoMke sAtha jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapAcAra aura vIryAcArase yukta zramaNoMko namaskAra karatA huuN|' __kahIM eka sAtha saba jinoMko namaskAra kiyA hai| jaise paMcAstikAyake prArambhameM kahA hai-'sau indroMke dvArA vandita aura tInoM lokoMkA hita karanevAle miSTa aura spaSTa vacana bolanevAle, anantaguNazAlI bhavajetA jinoMko namaskAra ho|' kahIM arhanta Adi svAmIvizeSakA Azraya na lekara jIvake guNakA hI kathana kiyA hai jaise dazavaikAlikasUtrake prArambhameM 'dharma utkRSTa maMgala hai' Adi kahA hai| Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA evaM sati vaicitrye paryayAzaGkA? yaccoktaM sAdhakAnugrahAdhikAre siddhAtmanAmeva maGgalatvenAdhikAro yukta iti / idaM paryanuyojyo'yaM zrutasAdhakArthamuta (?) yadyevaM sakalasya zrutasya sAmAyikAderlokabindusArAntasyAdau maGgalaM kurvadbhirgaNadharaiH 'Namo arahaMtANamityAdinA kathaM paJcAnAM namaskAraH kRtaH ?. tena sUtravirodhinI vyAkhyA anenApi ca sUtra virudhyate, 'vaMdittA arahaMte' iti arhatAmupAdAnAt / te'pi siddhA iti cet pRthagupAdAnAnarthakyaM / athaikadezasiddhAsta iti pRthagupAttAH AcAryAdayo'pi kinnopAttAsteSAmapyekadezasiddhatAsti / ekadezasiddhatAyAM arhatAmapyArAdhakatve satyupAdAnaM svavyAkhyAvirodhamAdhatta iti / / 'siddhe' siddhAn "jagappasiddha' jagati prasiddhAn 'caduThivadhAraNAphalaM' caturvidhArAdhanAphalaM patte' prAptAn, vaMdittA vanditvA 'arahate' 'vocchaM' vakSyAmi 'ArAdhaNaM' ArAdhanA 'kamaso' kramazaH / / siddhazabdasya catvAro'rthAH nAmasthApanAdravyabhAvA iti / tatra nAmasiddhaH kSAyikaM samyaktvaM, jJAnaM, darzanaM, vIrya, sUkSmatAM, atizayavatImavagAhanAM, sakalavAdhArahitatAM cAnapekSya siddhazabdapravRttenimittaM kasmizcitpravRttaH siddhazabdaH / nanu svarUpaniSpattiH siddhazabdasya pravRttenimittaM na samyaktvAdaya iti cet satyaM, vyAvaNitayatkicinnyUnAtmarUpaniSpattinimittata eSyata eva / pUrvabhAvaprajJaptinayApekSayA caramazarIrAnupraviSTo ya AtmA kSIrAnu isa prakArakI vividhatAke hote hue viparItatA kI-arhantoMse pahale siddhoMko kyoM namaskAra kiyA-isa prakArakI AzaGkA kaisI ? tathA yaha jo kahA hai ki sAdhakoMke anugrahake lie race gaye isa granthameM maMgala rUpase siddhoMkA hI adhikAra ucita hai| isa viSayameM yaha prazna hai ki ye sAdhaka kyA zruta ke haiM ? yadi aisA hai to sAmAyikase lekara lokabindusAra paryanta sakala zrutake AdimeM maMgala karanevAle gaNadhara devane 'Namo arahaMtANaM' ityAdi rUpase pAMcoMko namaskAra kyoM kiyA? isalie ApakI vyAkhyA sUtra virodhinI hai| tathA isI gAthAsUtrase bhI viruddha hai; kyoMki isI gAthAmeM 'vaMdittA arahate' kahakara arhantoMkA bhI grahaNa kiyA hai / yadi kahoge ki ve bhI siddha haiM to unakA pRthak grahaNa vyartha hai| yadi kahoge ki ve ekadeza siddha haiM isalie unakA pRthak grahaNa kiyA hai to AcArya AdikA grahaNa kyoM nahIM kiyA; kyoMki ve bhI ekadeza siddha haiM / ekadeza siddha hone para arhantoMkA bhI ArAdhaka rUpase grahaNa apanI hI vyAkhyAke viruddha jAtA hai| astu, gA0--'jagatmeM prasiddha aura cAra prakArakI ArAdhanAke phalako prApta siddhoM aura arhantoMko namaskAra karake kramase ArAdhanAko kahU~gA // 1 // TIkA-siddha zabdake cAra artha haiM-nAma siddha, sthApanA siddha, dravya siddha aura bhAvasiddha / kSAyika samyaktva, kevalajJAna, kevaladarzana, vIrya, sUkSmatA, atizayavatI avagAhanA aura sakalabAdhArahitatA arthAt avyAbAdhatva, ye guNa siddha zabdakI pravRttimeM nimitta haiM arthAt jinameM ye guNa hote haiM unheM siddha kahate haiN| ina guNoMkI apekSA na karake kisImeM pravRtta siddha zabda nAma siddha hai| zaMkA-siddha zabdako pravRttikA nimitta usake svarUpakI niSpatti hai, samyaktva Adi guNa nahIM ? ___samAdhAna-ApakA kathana yathArtha hai, pUrva zarIrake AkArase kiMcit kama jo Atma rUpa kahA hai siddha kA, usakI niSpattike nimittako hama svIkAra karate haiN| pUrva bhAva prajJApana nayakI Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA praviSTodakamiva saMsthAnavattAmupagataH, zarIrApAye'pi tamAtmAnaM caramazarIrAt kiMcinnyUnAtmapradezasamavasthAnaM buddhAvAropya tadevedamiti sthApitA matiH sthApanAsiddhaH / siddhasvarUpaprakAzanaparijJAnapariNatisAmarthyAdhyAsita AtmA AgamadravyasiddhaH / noAgamadravya siddhastredhA jJAyarkazarIrabhAvitadvayatiriktabhedAt / jJAyakazarIrasiddhaH siddhaprAbhRtajJasya zarIraM bhUtaM bhavat bhAvi vA / bhaviSyatsiddhatvaparyAyo jovo bhAvisiddhaH / tadvyatiriktamasaMbhavi, karmanokarmaNoH siddhatvasya kAraNatvAbhAvAt / siddhaprAbhRtagaditasvarUpasiddhajJAnamAgamabhAvasiddhaH / kSAyikajJAnadarzanopayaktaH pariprAptAvyAvAdhasvarUpastriviSTapazikharastho noAgamabhAvasiddhaH / sa iha gRhyate / nanu sAmAnyazabdasyAntareNa prakaraNaM vizeSaNaM vA'bhimatArthavRttitA duravagamA ? ata eva vizeSaNamupAttaM caturvidhArAdhanAphalaM prAptAniti / samyaktvaM kevalajJAnadarzane sakalakarmavinirmuktateti caturvidhaM, caturvidhAyA ArAdhanAyAH phalaM sAdhyaM tatprAptirAtmanaH samyagdarzanAdirUpeNa samavasthAnam / tato'yamartha:-'phalaM patte' ityasya kSAyikasamyaktvakevalajJAnadarzananiravazeSakarmavinirmuktatArUpeNAvasthitAniti / jagati AsannabhavyajIvaloke samIcInazrutajJAnalocane prasiddhAn pratItAn viditAn / 'arahate' ityatra ca zabdamantareNApi samuccayArthA gatiH / 'pRthivyaptejovAyurAkAzaM kAlo digAtmA mana iti' dravyANItyevaM yathA / nihatamohanIyatayA'stajJAnaapekSA antima zarIrameM praviSTa haA jo AtmA dUdhameM mile pAnIkI taraha AkAravattAko prApta huA, zarIrake naSTa ho jAnepara bhI usa AtmAko antima zarIrase kiJcit nyUna AkAra vAlA buddhimeM sthApita karake 'yaha vahI hai' isa prakArase sthApita mUrtiko sthApanA siddha kahate haiM / siddhoM ke svarUpako prakAzita karanevAle jJAnakI pariNatikI sAmarthyase yukta AtmA Agamadravyasiddha hai / noAgama-dravyasiddhake tIna bheda haiM-jJAyakazarIra, bhAvi aura tadvyatirikta / siddha viSayaka zAstrake jJAtAke bhUta, bhAvi aura vartamAna zarIrako jJAyaka zarIra siddha kahate haiM / bhaviSyameM siddha paryAyako prApta karanevAle jIvako bhAvisiddha kahate haiN| isameM tadvyatirikta bheda sambhava nahIM hai kyoMki karma aura nokarma siddhatvake kAraNa nahIM hote| siddha prAbhRtameM kahe gaye siddha svarUpake jJAnameM upayukta AtmA Agama bhAvasiddha hai| kSAyika jJAna aura kSAyika darzanameM upayukta tathA avyAvAdha svarUpako prApta aura lokake zikhara para virAjamAna siddha parameSThI no AgamabhAvasiddha haiN| yahA~ usIkA grahaNa kiyA hai / zaGkA-prakaraNa athavA vizeSaNake vinA sAmAnyase abhimata arthakA vodha honA kaThina hai ataH yahA~ siddhase no Agama bhAvasiddhakA grahaNa kaise saMbhava hai ? samAdhAna-isIliye AcAryane 'caturvidha ArAdhanAke phalako prApta' yaha vizeSaNa diyA hai| samyaktva, kevalajJAna, kevaladarzana aura samasta karmose sarvathA muktatA ye cAra, cAra prakArakI ArAdhanAke phala haiN| AtmAkA samyagdarzana Adi rUpase samyak avasthAna hI unako prApti hai| ataH 'phalaM patte' kA artha hai---jo kSAyika samyaktva, kevalajJAna, kevaladarzana aura samasta karmo se vinimuktatA rUpase sthita hai una siddhoMko / 'jagat' arthAt nikaTa bhavya jIvarUpI lokameM, jinakI A~kha samIcIna zrutajJAna haiM, unameM jo prasiddha he jAne mAne haiN| 'arahaMte' yahA~ yadyapi 'ca' zabda nahIM hai phira bhI samuccayarUpa arthakA jJAna hotA hai| jaise 'pRthivyaptejovAyurAkAzaM kAlo digAtmA mana iti dravyANi' isa sUtrameM 'ca' zabda nahIM hone para bhI pRthivI, jala, teja, vAyu, AkAza, kAla, dizA, AtmA aura mana ye dravya haiM isa prakArase samuccayakA jJAna hotA hai usI prakAra jAnanA / Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA darzanAvaraNAt atizayitapUjAbhAja ityayamartho'nena 'arahate' ityanenoktaH / anugatArthatvAdarhanniti saMjJAyAH yathA sarvanAmazabdo'GgIkRtazabdArthasaMjJAbhAvamupayAti / athavA 'jagappasaddhi' iti arhatAM vizeSaNaM, yataH paJcamahA kalyANasthAneSu viSTapatrayeNAdhigatA mahAtmAnaH, naiva mitare siddhAH / sarvasyaiva hi vastunaH kathaMcitpratItatve sati apratItasya kasyacidabhAvAta prasiddhagrahaNamapAttaprakarpamiti gamyate / yathA'bhirUpAya kanyA deyeti / tenAyamoM jagati prasiddhatamAniti / arhatAmeva ca pratItataratvamuktena krameNa / anadhigataprayojanaH zrautA na yatate zravaNe'dhyayane vaa| paropakArasaMpAdanAya cedaM prastUyate mayA tataH prayojanaM prakaTayAmItyAha 'vocchaM ArAhaNaM' miti / etenArAdhanAsvarUpAvagamanaM prayojanaM zAstrazravaNAdbhavatAM bhavatItyAveditam / natvArAdhanAsvarUpAvagamanaM tu puruSArthaH / puruSArtho hi prayojanaM, puruSArthazca sukhaM duHkhanivRttiA , na caanyornytrtaasy| ayamasyAbhiprAyaH, yo yenArthanArthI sa tatprAptaye tadIyopAyamadhigaMtumupAdeyaM vA yatate yena prayuktaH kriyAyAM pravartate tatprayojanaM, jJAnena prayujyate zravaNAdikriyAyAmupayogivastuparijJAnaM prayojanaM bhavatu; ArAdhanA tu kathamupayoginI ? sakalasukharUpakevalajJAnaparamAvyAbAdhatAM janayatItyupayoginI / tathA coktaM'caturvidhArAdhanAphalaM prAptAniti' / tato'yamarthaH, ananta jJAnAdiphalanimittArAdhanA'vabodhanArthamidaM zAstramA mohanIya karmake naSTa ho jAnese tathA jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNake cale jAnese jo atizaya yukta pUjAke bhAjana haiM, yaha artha 'arahaMte' padase vahA~ kahA gayA hai; kyoMki 'arhan' yaha nAma sArthaka hai| jaise sarvanAma zabda svIkAra kiye gaye zabdArthoke saMjJApaneko apanAnese sArthaka haiM / athavA 'jagat prasiddha' yaha pada arhantoMkA vizeSaNa hai; kyoMki ye mahAtmA pA~ca mahAkalyANaka sthAnoMmeM tInoM lokoMke dvArA jaise prakhyAta hote haiM vaise anya siddha nahIM hote / sabhI vastu kisI na kisI rUpameM pratIta hotI haiM, sarvathA apratIta koI nahIM hai / ataH yahA~ 'prasiddha' padakA grahaNa prakarSatAkA paricAyaka hai| jaise 'rUpavAnako kanyA denA' / yahA~ rUpavAn zabda viziSTa rUpakA bodhaka hai| ataH 'jagata meM sabase' adhika prasiddha yaha artha yahA~ lenaa| aura ukta prakArase arhanta hI sabase adhika yA siddhoMse adhika prasiddha haiN| prayojanako jAne binA zrotA zravaNa yA adhyayanameM prayatna nahIM krtaa| aura maiM (graMthakAra) paropakAra karaneke liye yaha grantha banAtA hai, ataH prayojana prakaTa karatA hU~-'vocchaM ArAhaNaM' isase yaha prayojana sUcita kiyA hai ki zAstrazravaNase ArAdhanAke svarUpakA jJAna hotA hai| zaMkA-ArAdhanAke svarUpako jAnanA to puruSArtha nahIM hai; kyoMki puruSArtha prayojana hai aura puruSArtha hai sukha athavA duHkhanivRtti / ArAdhanAke svarUpako jAnanA na to sukha hai aura na duHkha nivRtti hai| hamAre isa kathanakA abhiprAya yaha hai ki jo jisa arthakA icchuka hotA hai vaha usakI prAptike liye usake upAya yA upAdeyako jAnanekA prayatna karatA hai| jisake dvArA prerita hokara, manuSya kriyAmeM lagatA hai vaha prayojana haiM / jJAnake dvArA zravaNa Adi kriyAmeM lagatA hai ataH upayogI vastukA jJAna prayojana ho sakatA hai parantu ArAdhanA kaise upayogI hai ? __ samAdhAna-samasta sukha rUpa kevalajJAna aura parama avyAbAdhatAko utpanna karanese ArAdhanA upayogI hai| kahA hai 'cAra prakArakI ArAdhanAke phalako prApta / ' ataH abhiprAya yaha hai ki ananta jJAnAdi rUpa phalakI prAptimeM nimitta ArAdhanAke svarUpa Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA rabhyata iti sAdhyamArAdhanAsvarUpajJAnaM sAdhanamidaM zAstramiti sAdhyasAdhanarUpasaMbandho'pi zAstraprayojanayorata eva vAkyAllabhyate / abhidheyabhatAstu catasra ArAdhanAH / grAhyamidaM zAstraM prayojanAditrayasamanvitatvAta vyAkaraNAdivaditi / evamanayA maGgalaM prayojanAditrayaM ca sUcitaM 'kamaso' krameNa pUrvazAstranigaditena / etena svamanoSikAcacitami na bhavati / AptavacanAnusAritayA pramANamidamityAkhyAtaM bhavati / 'puvvasuttANaM' iti vAkyazeSAditthaM labhyate // 1 // kA ArAdhanA kasya vA ? na hyArAdhyAparikSAnenAtmabhUtArAdhanA zakyA pratipattu ityArekAyAmAha ujjovaNamajjavaNaM NivvahaNaM sAhaNaM ca NiccharaNaM / daMsaNaNANacarittatavANamArAhaNA . bhaNiyA / / 2 / / ujjovaNamujjavaNamityAdikaM / 'ujjovaNaM' udyotanaM zaGkAdinirasanaM samyaktvArAdhanA zrutanirUpite vastuni kimitthaM bhavenna bhavediti samupajAtAyAH zaGkAyAH saMzayapratisaMjitAyA apAkRtiH / kathaM ? hetubalena Aptavacanena vA samupajAtAyA itthamevedamiti nizcitya / yaddhi yasya virodhi yatropajAtaM tatra netaradAspadaM badhnAti, yathA zItasparzanAkrAnte zizirakare uSNatA / virodhi ca nizcayajJAnaM / saMzItevirodhatA ca niyogatastadbhAve tatretarasya tadA abhavanAt / vakSyAmaH kAMkSAdInAM svarUpaM tannirAsakramaM ca prastAve / anizcayo kA jJAna karAneke liye isa zAstrako prArambha karate haiN| ArAdhanAke svarUpakA jJAna sAdhya hai aura usakA sAdhana yaha zAstra hai| isa prakAra zAstra aura prayojanameM sAdhya sAdhanarUpa sambandha hai yaha bhI isI vAkyase jJAta hotA hai / isa zAstrakA abhidheyabhUta arthAt jo isake dvArA kahA gayA hai vaha hai cAra aaraadhnaa| ataH prayojana, sambandha aura abhidheyase yukta honese yaha zAstra usI taraha upAdeya hai jaise vyAkaraNazAstra upAdeya hai| isa prakAra isa gAthAse maMgala prayojana, sambandha aura abhidheyako sUcita kiyA hai| 'kamaso' kA artha hai kramase arthAt pUrva zAstroMmeM jaisA kahA hai vaisA hI khuuNgaa| isase yaha / sUcita kiyA hai ki yaha granthakArakI apanI buddhikI upaja nahIM hai kintu Apta puruSoMke vacanoMke anusAra honese pramANa hai / 'kamaso' ke sAtha 'puvva suttANaM' pUrva zAstroMke isa vAkyAMzakA adhyAhAra karanese ukta artha nikalatA hai // 1 // ArAdhyako jAne binA usakI AtmabhUta ArAdhanAko jAnanA zakya nahIM hai / ataH ArAdhanA kise kahate haiM aura vaha kisake hotI hai isa zaMkAke samAdhAnake liye AcArya kahate haiM gAthA-samyagdarzana samyagjJAna, samyakcAritra aura samyaktvake udyotana, udyavana, nirvahana, sAdhana aura (NiccharaNaM) nistaraNako (ArAhaNA) ArAdhanA kahA hai / / 2 / / TIkA-'ujjovaNa' kA artha hai udyotana arthAt zaMkA Adi doSoMko dUra krnaa| yaha samyaktva ArAdhanA hai| zAstrameM kahI gaI vastuke viSayameM 'kyA aisA hai athavA nahIM hai' isaprakAra . se utpanna huI zaMkAko, jisakA dUsarA nAma saMzaya hai, dUra karanA samyaktvArAdhanA hai| yukti ke balase athavA Apta vacanake dvArA yaha isI prakAra hai aisA nizcaya karake utpanna haI zaMkAko dUra karanA samyaktvakA udyotana hai| jisakA virodhI jahA~ hotA hai vahA~ vaha Thahara nahIM sktaa| jaise zIta sparzase vyApta candramAmeM uSNatA nahIM tthhrtii| nizcayAtmaka jJAna saMzayakA virodhI hai ataH ina donoMmeM niyamase virodha hai; kyoMki ekake rahate hue vahA~ usa samaya dUsarA nahIM rahatA / Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA vaiparItyaM vA jJAnasya malaM, nizcayenAnizcayavyadAsaH / yathArthatayA vaiparItyasya nirAso jJAnasyodyotanaM / bhAvanAviraho malaM cAritrasya. tAsa bhAvanAsa vattirudyotanaM cAritrasya / tapaso'saMyamapariNAmaH kalaGkatayA sthitasta syApAkRtiH saMyamabhAvanayA tapasa udyotanam / utkRSTaM yavanaM udyavanaM / nanu mizraNaM yuprakRterarthaH, mizraNaM ca saMyogatA / tathA hi guDamizrA dhAnA iti kathite guDena saMyuktA iti pratIyate / saMyogazca vibhinnayorarthayoraprAptayoH prAptina ca darzanAdayo'rthAntarabhUtA AtmanastadrUpavikalarUpAbhAvAt / tatkathaM darzanAdibhirAtmano mizraNamiti ? ucyate-vizeSavAcyo'pi sAmAnyopalakSaNatayA vartate, yathA kAkebhyo rakSyatAM sapirityatropaghAtakasAmAnyameMvArthaH kAkazabdasya pratItastadvatsaMbandhasAmAnyamatra yavanazabdAbhidheyaM / asakRddarzanAdipariNatirudyavanaM / nirAkulaM vahanaM dhAraNaM nirvahaNaM, pariSahAdyupanipAte'pyAkulatAmantareNa darzanAdipariNatau vRttiH / upayogAntareNAntahitAnAM darzanAdipariNAmAnAM niSpAdanaM sAdhanam / bhavAntaraprApaNaM darzanAdInAM nistaraNama / evamArAdhanAzabdasyAnekArthavRttitAyAM yathAvasaraM tatra tatra vyAkhyA kAryA / Age hama kAMkSA AdikA svarUpa aura unake nirAsakA krama kheNge| anizcaya athavA viparItatA jJAnakA mala vA doSa hai / nizcayake dvArA anizcayakA parihAra hotA hai| aura yathArthatAse viparItatAkA nirAsa hotA hai / yaha jJAnakA udyotana hai arthAt jJAnakA nizcayAtmaka aura viparItatArahita honA hI jJAnakA udyotana hai| bhAvanAkA na karanA cAritrakA mala hai| ataH una bhAvanAoMmeM laganA cAritrakA udyotana hai| asaMyamarUpa pariNAma tapakA kalaMka hai / saMyamakI bhAvanAke dvArA usako dUra karanA tapakA udyotana hai| utkRSTa yavanako udyavana kahate haiN| zaMkA-'yu' dhAtukA artha mizraNa hai| saMyogapaneko mizraNa kahate haiN| jaise 'gur3ase mizrita dhAna' kahane para gur3ase saMyukta dhAnakI pratIti hotI hai| do vibhinna padArtha jo eka dUsarese alaga haiM unake milaneko saMyoga kahate haiN| kintu darzana Adi to AtmAse bhinna padArtha nahIM haiM kyoMki darzana Adise rahita AtmAkA abhAva hai| taba darzana Adike sAtha AtmAkA mizraNa kase saMbhava hai ? samAdhAna-jisa zabdakA jo vizeSa artha hotA hai vaha bhI upalakSaNase sAmAnya rUpa liyA jAtA hai| jaise 'kauoMse ghI ko bacAo' yahA~ kAka zabdakA artha upaghAtaka sAmAnya hI hai arthAt jo dhI ko hAni pahu~cA sakate haiM una sabase ghI ko bcaao| isI taraha yahA~ 'yavana' zabdakA artha sambandha mAtra hai, koI vizeSa sambandha nhiiN| ataH bAra bAra AtmAkA darzana Adi rUpa pariNata honA udyavana hai| nirAkulatApUrvaka 'vahana' arthAt dhAraNa karaneko 'nirvahaNa' kahate haiM / parISaha Adi Ane para bhI AkulatAke binA samyagdarzana Adi rUpa pariNatimeM saMlagna honA nirvahaNa hai| anya kAryomeM upayoga laganese tirohita hue samyagdarzana Adi rUpa pariNAmoMko punaH utpanna karanA sAdhana hai / aura samyagdarzana Adiko dUsare bhavameM bhI sAtha le jAnA nistaraNa hai| isa prakAra ArAdhanA zabdake aneka artha hone para avasarake anusAra vyAkhyA karanA caahiye| Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA atrAnye vyAcakSate-nistaraNazabdaH sAmarthyavAcI sa pratyeka sambadhyate udyotanAdibhirudyotanAdInAMtaddarzanAdibhizcatubhirapi yathAsaMkhyena saMvandhaH / udyotanaM maraNakAle prAgavasthAyA utkarSeNa nirmalIkaraNaM avighnena darzanArAdhanetyAdinA krameNa / ta evaM paryanuyojyAH kimatra jJAnAdInAM nirmalIkaraNamiSTamaniSTaM vaa| iSTaM ceddarzanenaiva kimiti sambadhyate nirmalIkara? utkarSeNa yavanamapi sarveSAmiSyate / anAkulaM vahanamapi sAdhAraNaM kimucyate vrataguptisamitInAM nizcayenAnAkulaM vahanamiti ? na ca nistaraNazabdAtsAmarthya pratIyate / udyotanaM sAmarthyamityAdiSu na ca kazcidarthaH, avighneneti kathamayamartho labhyate ujjovaNAdizabdairanupAtto / maraNakAlazca kaH ? manuSyabhavaparyAyavinAzasamayo maraNakAlasamayena yadyucyate, na tatra bhAvanotkarSaH, mAraNAntikasamudghAte pariNAmamAndyAt / atra bhAvanAkAlo maraNakAlazabdenocyate so'nupAttoprakRtazca kathamiha labhyate / bhAvanAkAlagatavyApArakathanAyedaM zAstraM prastutamiti lamyata iti cet, na tathA'sUtritatvAt / 'daMsaNaNANacarittatavANamujjovaNamArAhaNA bhaNiyA' 'dasaNaNANacarittatavANujjavaNamArAdhaNA' iti, iti pratyekamabhisaMbandho'tra kAryaH / anyathA asamAsena nirdezaM kuryAt // 2 // yahAM anya vyAkhyAkAra kahate haiM--nistaraNa zabda sAmarthyavAcaka hai| ataH udyotana AdimeMse pratyekake sAtha usakA sambandha hotA hai| aura udyotana AdikA darzana Adi cAroMke sAtha kramase sambandha hotA hai| jaise maraNakAlameM pUrvakI avasthAkA utkRSTa rUpase nirmala karanA samyagdarzanakA udyotana hai arthAt nirvighnatApUrvaka samyagdarzanakI ArAdhanA udyotana hai, isa prakArakramase karanA caahiye| unase pUchanA cAhie ki kyA yahA~ jJAnAdikA nirmala karanA iSTa hai yA aniSTa ? yadi iSTa hai to nirmala karanekA sambandha akele darzanake sAtha hI kyoM jor3A jAtA hai ? utkRSTa rUpase yavana bhI sabhI darzana AdikA iSTa hai / nirAkulatApUrvaka dhAraNa karanA bhI sAmAnya hai ! taba Apa vrata, gupti aura samitike nizcayapUrvaka nirAkula dhAraNAkI bAta kyoM kahate hai ? tathA nistaraNa zabdase sAmarthyakI pratIti bhI nahIM hotii| use udyotana Adike sAtha jor3ane para udyotana sAmarthya, udyavana sAmarthya ityAdise koI artha siddha nahIM hotaa| tathA udyotana Adise to nirvighnatA artha nahIM nikltaa| taba yaha artha Apa kaise lete haiM ? tathA maraNakAlase ApakA kyA abhiprAya hai ? yadi maraNakAla samayase manuSya paryAyake vinAzakA samaya lete haiM to usa samaya to bhAvanAkI utkRSTatA sambhava nahIM haiM kyoMki mAraNAntika samudghAtameM pariNAmoMmeM mandatA hotI hai| yadi yahA~ maraNakAla zabdase bhAvanA kAla lete hoM to usakA to yahA~ grahaNa nahIM hai| taba jisakA prakaraNa nahIM hai use kaise liyA jA sakatA hai ? zaMkA-bhAvanA kAlameM honevAle vyApArakA kathana karaneke lie yaha zAstra racA jAtA hai ? samAdhAna nahIM, aisA granthakArane nahIM kahA hai| granthakArane to 'dasaNaNANacarittatavANaM ujjovaNaM ArAhaNA bhaNiyA'-darzana jJAna cAritra aura tapake udyotanako ArAdhanA kahA hai| 'ujjavaNaM ArAhaNA bhaNiyA'-darzana jJAna cAritra aura tapake udyavanako ArAdhanA kahA hai ataH pratyekake sAtha sambandha yahA~ karanA caahie| yadi granthakArako aisA iSTa na hotA to ve 'dasaNa' ityAdikA nirdeza samAsapUrvaka na karate / bhAvArtha-samyagdarzana Adike udyotanako cAra prakAra kI ArAdhanA kahA hai| samyagdarzana Adike nirmala karaneko udyotana kahate haiN| utkRSTa yavana arthAt mizraNako-bAra bAra darzanAdi Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA kiM caturvidhaivArAdhanetyAzaGkAyAmAha duvihA puNa jiNavayaNe bhaNiyA ArAhaNA samAseNa / sammattammi ya paDhamA vidiyA ya have caritaMmi / / 3 // 'duvihA puNa jiNavayaNe samAseNa duvidhA ArAdhaNA bhaNiyA' iti padasaMbandhaH / AvaraNamohajayAjjinAH / jJAnadarzanAvaraNajayAtsarvajJAH sarvadarzinaH / mohaparAjayAdvItarAgadvaSAH / sarvajJAnAM sarvadazinAM vItarAgadveSANAM vacanaM jinavacanaM / etena asatyavacanakAraNAbhAvAt prAmANyamAkhyAtamAgamasya / vakturajJAnAdrAgadveSAbhyAM vA pravRttaM vacaH ayathArthAvabodhanAdaprAmANyamAskandati / tatra ca 'samAseNa' saMkSepeNa 'duvidhA' dviprakArA 'bhaNidA' kathitA 'ArAhaNA' ArAdhanA / kA prathamA ArAdhanA kA dvitIyetyata Aha-'sammattammi ya paDhamA' zraddhAnaviSayA prathamArAdhanA / 'vidiyA ya' dvitIyA ca 'have' bhavet 'carittaM mi' cAritraviSayA ArAdhanA / darzanacAritrArAdhanayoH prathamadvitIyavyapadezaH utpattyapekSayA guNasthAnApekSayA ceti / kecicca darzanapariNAmotpattyuttarakAle hi cAritrapariNAma utpadyata iti prAthamyaM darzanArAdhanAyAH / asaMyatasamyagdRSTiguNasthAnaM pUrva rUpa pariNamana karaneko udyavana kahate haiM / parISaha Adi Ane para bhI nirAkulatApUrvaka vahana arthAt dhAraNa karaneko nirvahana kahate haiM / anya tarapha upayoga laganese darzana Adise manake haTane para punaH unameM upayoga lagAnA sAdhana hai / arthAt nitya yA naimittika kArya karate samaya samyagdarzana AdimeM vyavadhAna A jAye to punaH upAyapUrvaka use karanA sAdhana hai| dUsare bhavameM bhI samyagdarzanAdiko sAtha le jAnA athavA usa bhava meM maraNaparyanta dhAraNa karanA nistaraNa hai| tattvArtha zraddhAnako samyagdarzana kahate haiM / sva aura parake nirNayako samyagjJAna kahate haiN| pApakA bandha karAnevAlI kriyAoMke tyAgako cAritra kahate haiM aura indriya tathA manake niyamanako tapa kahate haiM / / 2 / / kyA ArAdhanA cAra hI prakArakI hotI hai aisI AzaGkAmeM AcArya kahate haiM gA0--jinAgamameM saMkSepase ArAdhanA do prakArakI kahI hai| zraddhAna viSayaka prathama ArAdhanA hai| aura dUsarI cAritraviSayaka ArAdhanA hai / / 3 // TI0-jinavacanameM saMkSepase do prakArakI ArAdhanA kahI hai| jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura mohako jItanese jina hote haiM tathA jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNako jItanese sarvajJa sarvadarzI hote haiN| mohako jItanese vItarAgI aura vItadveSI hote haiN| sarvajJa sarvadarzI aura vItarAga tathA vItadveSI mahApuruSoMkA vacana jinavacana kahalAtA hai| isase asatya bolaneke kAraNoMkA abhAva honese Agamake prAmANyako khyApita kiyA hai / vaktAke ajJAnase athavA rAgadveSase kahA gayA bacana ayathArthakA bodha karAnese apramANa hotA hai| usa jinavacanameM 'samAseNa' arthAt saMkSepase 'ArAhaNA' arthAt ArAdhanA, 'duvidhA' arthAt do bhedarUpa, 'bhaNidA' arthAt kahI hai / pahalI ArAdhanA kauna hai aura dUsarI kauna hai ? isake uttara meM kahate haiM-'sammattammi ya paDhamA' arthAt zraddhAnaviSayaka prathama ArAdhanA hai aura 'vidiyA have caritammi' cAritra viSayaka dUsarI ArAdhanA hai / utpattikI apekSA aura guNasthAnakI apekSA darzanArAdhanAko prathama tathA cAritrArAdhanAko dvitIya kahA hai aisA koI kahate haiN| unakA kahanA hai ki samyagdarzanarUpa pariNAmakI utpatti Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA pramattasaMyatAdikaM tu paramiti / zraddhAnaviratipariNAmayoyugapadapyasti prAdurbhAvaH, zraddhAnavato vA asaMyatasya pshcaadvirtirupjaayte| tatkimucyate 'utpattyapekSayeti / asaMyatasamyagdRSTInAM kutaH kramo yena tadapekSayA prathamadvitIyavyapadezavRttiH syAt / utpattyapekSayA tatrokta eva niyamaH / athAgame vacanapopiryApekSayA 'asaMjadasammAdiTisaMyadAsaMyadApamattasaMyadA' iti vacanAt / tadeva vacanaM kimarthaM kramamAzritya pravRttamuta nAntarIyakatayA ? na tAvadasti pariNAmAnAM niyogabhAvI kramaH / yadi syAnna yogapadyaM kadAcitsyAt / dRzyate ca samyagdRSTisaMyatAsaMyatA iti caikadA / atha nAnekaM vacanamekaH prayoktuM kSamata iti vakturicchAnuvidhAyI kramaH sUtravivakSAkRtaM prAthamyaM dvitIyatA ceti vAcyaM na guNasthAnApekSayeti / ki copajAtadarzanAdipariNAmasyAtmanastadgatAtizayavRttirArAdhanA sA'tra prastutA / tatra ca prAthamyaM dvitIyatA vA, tatkimucyate utpattyapekSayA guNasthAnApekSayA ceti / asya sUtrasyopoddhAtamevamapare varNayanti-asmin zAstre kimayameva nizcayazcaturvidhavArAdhaneti, utAnyo'pi vikalpaH saMbhavatIti ? astItyAheti tadayuktam 'dasaNaNANacarittatavANamArAdhaNA bhaNiyA' ityatItahoneke uttarakAlameM cAritrarUpa pariNAma utpanna hotA hai isaliye darzanArAdhanA prathama hai / asaMyata samyagdRSTi guNasthAna pahale hotA hai pramattasaMyata Adi bAdameM hote haiN| kintu zraddhAnarUpa aura viratirUpa pariNAma eka sAtha bhI prakaTa hote haiN| athavA samyagdarzanase sampanna asaMyatake pIchese bhI cAritra utpanna hotA hai, taba utpattikI apekSA prathama aura dvitIya haiM aisA kaise kahate haiM ? asaMyata samyagdRSTiyoMkA krama kaise saMbhava hai jisase usakI apekSA prathama aura dvitIya vyavahAra ho sake / utpattikI apekSAse unake sambandhameM niyama kahA hI hai| . pUrvapakSa-AgamameM vacanake paurvAparyakI apekSAse darzanArAdhanAko prathama aura cAritrArAdhanAko dvitIya kahA hai, kyoMki AgamameM 'asaMyatasamyagdRSTI, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata' aisA vacana krama hai| uttara-vahI vacana kisaliye kramakA Azraya lekara pravRtta huA hai ? kyA yaha krama parasparameM avinAbhAvI honese rakhA gayA hai ? pariNAmoMke kramase hI honekA to koI niyama nahIM hai / yadi. hotA to eka sAtha zraddhAna aura cAritra bhI nahIM hote| kintu samyagdRSTi aura saMyatAsaMyata eka kAlameM hote dekhe jAte haiN| pUrvapakSa-eka vyakti eka sAtha aneka vacanoMkA prayoga nahIM kara sakatA isaliye krama vaktAkI icchAkA anusaraNa karatA hai / uttara-taba prathama aura dvitIyapaneko sUtrakI vivakSAkRta kahanA cAhiye arthAt sUtra meM jisakI prathama vivakSA hai vaha prathama hai aura jisakI vivakSA bAdameM hai vaha dvitIya hai / guNasthAnakI apekSA nahIM kahanA cAhiye / dUsare, jisa AtmAmeM darzanAdi pariNAma utpanna ho gaye haiM usakA darzana Adike viSayameM vizeSa atizaya utpanna karanekA nAma ArAdhanA hai| vahI ArAdhanA yahA~ prastuta hai| usake viSayameM utpattikI apekSA yA guNasthAnakI apekSA prathamapanA aura dvitIyapanA kaise Apa kahate haiM ? anya kucha vyAkhyAkAra isa gAthAsUtrakA upoddhAta isa prakAra kahate haiM-isa zAstrameM kyA yahI nizcaya hai ki ArAdhanA cAra hI prakAra kI hai athavA koI dUsarA bhI vikalpa saMbhava hai ? yadi kahate ho 'hai' to aisA kahanA ucita nahIM hai kyoMki gAthAmeM darzana jJAna cAritra aura tapa ArA .. Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 bhagavatI ArAdhanA kAlAbhidhAnakriyAtaH pratIyate nAsya zAstrasya vyApAra iti / yadyasya vyApAraH zAstrasya vaktUmiSTa: syAt 'bhaNNadi' iti brUyAt / 'jiNavayaNe bhaNiyA duvihA ArAdhaNA' iti vacanAt / saMkSepanirUpaNApi tatsthaivetineha saMkSepavAcyam / vastu bahUpanyastaM duravagamaM mandabuddhInAmiti / tadanugrahAya svalpasyopanyAsaH / sa saMkSepastriprakAraH-vacanasaMkSepo'rthasaMkSepastadubhayasaMkSepazceti / vacanabahutvasyArthanizcayo na jAyate jaDAnAmiti vacanaM saMkSipyate / arthastu saprapaJca eva / anuyogadvArAdInAM bahUnAmupanyAsamakRtvA diGmAtropanyAsaH prastutasyArthasaMkSepaH / vacanAni tu bahUni / tasyobhayasaMkSapaH pAzcAtyaH / dvividhArAdhaneti vacanasaMkSapo nArthasaMkSapaH / jJAnasyArAdhanA tapasazca vidyamAnApi na vacanenocyate / paramukhenaidAvabodhayitu zakyata iti / daMsaNamArAhaMteNa NANamArAhiyaM have NiyamA / NANaM ArAhateNa daMsaNaM hoi bhayaNijjaM // 4 // 'dasaNamArAhateNa' darzanArAdhanAyAM kathitAyAM jJAnArAdhanApi zakyate pratipattuma, agnyAnayanacodanAyAM dhanA 'bhaNitA' 'kahI hai' isa prakAra atIta kAla sambandhI kriyAkA prayoga kiyA gayA hai| isase pratIta hotA hai ki isa zAstrakA usameM vyApAra nahIM hai| yadi unako kathana karanemeM isa zAstrakA vyApAra iSTa hotA to 'bhaNNadi' aisA likhte| kintu ve kahate haiM 'jiNavayaNe bhaNiyA duvihA ArAdhaNA / ' jinavacanameM do prakArakI ArAdhanA kahI hai| usImeM saMkSepa bhI kathana kiyA hai isaliye yahA~ saMkSepa bhI nahIM kahanA cAhiye / isakA samAdhAna yaha hai ki bahata vistArase kathana mandabaddhiyoMke liye daravagama hotA hai| ve use samajhanemeM asamartha hote haiN| unake kalyANake liye saMkSepa kathana kiyA jAtA hai| usa saMkSepake tIna prakAra haiM-vacana saMkSepa, artha saMkSepa aura ubhaya saMkSepa / vacanakA vistAra hone para jar3abuddhi arthakA nizcaya nahIM kara skte| isaliye vacanakA saMkSepa kiyA jAtA hai / arthakA to vistAra rahatA hI hai| bahutase anuyogadvAra AdikA upanyAsa na karake kevala dizAmAtrakA batalAnA prastuta viSayakA artha saMkSepa hai| vacana to bahuta hai| una donoMkA arthAt vacana aura arthakA saMkSepa ubhaya saMkSepa hai| 'duvihA ArAdhaNA' yaha vacana saMkSepa hai, artha saMkSepa nahIM hai| jJAnakI ArAdhanA aura tapakI ArAdhanAke vidyamAna hote hue bhI unheM vacanase nahIM kahA / unheM paramukhase hI arthAt darzana aura cAritrArAdhanAke dvArA hI jAnA jA sakatA hai| ___ bhAvArtha-pahale vistArameM ruci rakhane vAle ziSyoMko dRSTimeM rakhakara cAra prakArakI ArAdhanA khii| pIche saMkSepa ruci ziSyoMkI apekSA use do prakArakA kahA, kyoMki darzanakA jJAnake sAtha tathA cAritrakA tapake sAtha avinAbhAva honese darzanArAdhanAmeM jJAnArAdhanAkA aura cAritrArAdhanAmeM tapa ArAdhanAkA antarbhAva hotA hai| tathA samyagdarzana ArAdhanAke hone para hI jJAnArAdhanApUrvaka cAritrArAdhanA hotI hai // 3 // gA0-darzanakI ArAdhanA karane vAleke dvArA niyamase jJAnakI ArAdhanA hotI hai / kintu jJAnakI ArAdhanA karane vAleke dvArA darzanakI ArAdhanA bhajanIya hai, hotI bhI hai, nahIM bhI hotI // 4 // TI0-'dasaNamArAhateNa' arthAt darzana ArAdhanAkA kathana karane para jJAna ArAdhanAko bhI 1. tatraiva-mu0 / 2. paramasukhe-A0 / .. Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA 13 zarAvAdyanyatamabhAjanamAtrapratipattivat / nanu cAntareNAdhAramAnayanaM na saMbhavatIti bhavatyanabhihite'pi bhAjanamAtre pratipattiriha katham ? ihApyavinAbhAvAdityAcaSTe 'daMsaNamArAdhaMteNa' | atrApare saMbandhamArambhayanti gAthAyAH / yadi dvividhA ArAdhanA 'catuvidhArAdhanAphalaM prAptAH siddhAH ' iti pratijJA hIyate dvayorasaMgrahAt iti cet nAsminnapi vikalpe tayorapi saMgrahArtham / kathaM 'daMsaNamArAdhaM teNa ' iti pratijJA hIyate iti / atra pratijJA zabdena kimucyate ? sAdhyanirdezaH pratijJeti tAvanna gRhItam / caturvidhArAdhanAphalaprAptatvasyeha sAdhyatA nAsti / siddhameva hi caturvidhArAdhanAphalaprAptatvamanUdyata iti / athAbhyupagatiH pratijJA sA kinnopapadyate ? santi catasraH ArAdhanAstAsAM ca phalaM te prAptavantastataH satyabhyupagantavye kathamabhyu pagamAnupapattiH ? caturvidhetyuktavantaH dvividheti kathaM na viruddhamiti pUrvAparavyAhatiriti codyate / tathA yazcodyameva codyate samAsena dvividheti vacanAt prapaJcanirUpaNAyAM catuvidhA tatko virodhaH ? tena virodhaparihArAya cAgateyaM gAthA | 'daMsaNaM' zraddhAnaM ruciH, 'ArAdhateNa' ArAdhayatA, 'NANaM' samyagjJAnaM, 'ArAdhidaM' ArAdhitaM 'have' bhavet 'niyamA' nizcayena / yasya hi yadviSayA zraddhA tasya kathaMcidapyajJAne na sA bhavati / na hi nirviSayA ruciH jAnanA zakya hai / jaise Aga lAnekI preraNA karane para usako lAneke lie sakorA Adi kisI eka pAtra mAtrakA bodha ho jAtA hai / zaGkA- - binA kisI AdhArake AgakA lAnA saMbhava nahIM hai isaliye pAtramAtrakA kathana na karane para usakA bodha ho jAtA hai / kintu yahA~ yaha kaise saMbhava hai ? samAdhAna-- yahA~ bhI avinAbhAva honese 'dasaMNamArAhaMteNa' ityAdi kahA hai / yahA~ anya vyAkhyAkAra gAthAke sambandhakA Arambha isa prakAra karate haiM- yadi ArAdhanAke bheda do haiM to 'cAra prakArakI ArAdhanAke phalako prApta siddha haiM' yaha pratijJA pUrNa nahIM hotI; kyoMki isameM zeSa dokA saMgraha nahIM kiyA hai / kintu aisA kahanA ThIka nahIM hai kyoMki yahA~ yaha batalAte haiM ki una domeM bhI zeSa dokA saMgraha hotA hai / usIke liye 'daMsaNamA rAhaMteNa' Adi kahA hai / tathA Apa kahate haiM ki pratijJAkI hAni hotI hai / yahA~ pratijJA zabdase Apa kyA kahate haiM ? sAdhyake nirdezako pratijJA kahate haiM / usakA to yahA~ grahaNa nahIM kiyA hai; kyoMki 'cAra prakArakI ArAdhanAke phalako prApta' yaha yahA~ sAdhya nahIM hai / cAra prakArakI ArAdhanAke phalako prApta honA to siddha hai, sAdhya nahIM hai / usIkA yahA~ anuvAda mAtra kiyA hai / yadi pratijJAkA artha svIkRti hai to vaha yahA~ kyoM nahIM utpanna hotI ? cAra ArAdhanAe~ haiM aura unakA phala siddhoMne prApta kiyA hai aisA svIkAra karane para svIkRtiko anupapatti kaise huI / zaMkA --- pahale kahA ArAdhanAke cAra bheda haiM aba kahate haiM do bheda haiM / to yaha pUrvApara viruddha kaise nahIM hai ? samAdhAna -- Apa vyartha hI tarka meM kutarka lagAte hai / granthakAra kahate haiM ki saMkSepase ArAdhanAke do bheda haiM aura vistArase kahane para cAra bheda haiM isameM virodha kaisA ? ataH virodha dUra karaneke liye hI yaha gAthA AtI hai / astu 'daMsaNa' arthAt zraddhAna yA rucikI 'ArAdhateNa' ArAdhanA karanese 'NANa' arthAt samyagjJAna 'ArAdhidaM' ArAdhita, 'have' hotA hai / 'NiyamA' nizcayase / jisakI jisa viSayameM zraddhA hotI hai| usakA usa viSaya meM ajJAna hone para kisI bhI taraha vaha zraddhA nahIM hotI / ruci viSayake binA Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 bhagavatI ArAdhanA pravartate / buddhiparigRhItavastuviSayA zraddhetyavinAbhAvaH zraddhAyA jJAnena / atrAparA vyAkhyA-Atmano viSayAkArapariNAmavattiAnaM tadAvaraNakSayopazamajanitaM, bhamyAvaraNApagame toyajanmavat / tadgatavizuddhiH prasannatA abhiruciH zraddhA / zratinirUpitArthaviSayA satyabhAvanA darzanaM / tadarzanamohopazamakSayopazamanimittaM toyA'zrayapaMkAbhAve jalaprasAdavat / tasminnArAdhyamAne jJAnasiddhiravazyabhAvinI nirAzrayadharmasya kevalasiddhaya bhAvAditi / / tatredaM parIkSyate, viSayAkArapariNatirAtmano yadi syAdraparasagandhasparzAdyAtmakatA syAttathA ca'arasamarUvamagaMdhaM avvaMttaM cedaNAguNamasaI'--[samaya0 49] ityanena virodhaH / viruddhazca nIlapItAdipariNAmo naikatra yajyate / ekadA AkAradvayasaMvedanaprasaMgazcabAhyasyaikaM nIlAdivijJAnagatamaparam / vijJAnagatavizuddhiH prasannatA abhiruciH zraddheti vA'samIcInaM gaditam caitanyasya dharmaH zraddhAnaM natu jJAnaM, jJAnadharmatve kSAyopazamikajJAnavinAze kathamavasthitidarzanasya / na hi dharmiNi vinaSTe dharmasyAvasthitiH / caitanyamavinAzi tadAzrayaM taditi cet jJAnasya dharmatA nazyati / ki ca yo yasya dharmaH sa tasya svarUpam / na cAnyasya dharmiNo rUpaM dharmAntarasya prabhavati / na hi balAkAyAH zuklatA kundakusumasya kadAcana / evaM mateH prasannatA zrutAdena syAt, zrutAdervA prasannatA materiSyate / evaM jJAnabhe nahIM hotI / buddhike dvArA grahaNa kI gaI vastumeM zraddhA hotI hai ataH zraddhAkA jJAnake sAtha avinAbhAva hai| ___ isa gAthAko lekara eka anya vyAkhyA isa prakAra hai-AtmAke viSayAkAra pariNamanako jJAna kahate haiM / vaha jJAna jJAnAvaraNake kSayopazamase utpanna hotA hai / jaise bhUmirUpa AvaraNako haTA dene para pRthvIse pAnIkA janma hotA hai| usa jJAnameM jo nirmalatA hotI hai use prasannatA yA svacchatA kahate haiN| aura usameM abhiruciko zraddhA kahate haiN| zAstrameM nirupita arthaka viSayameM satyabhAvanA zraddhA hai / vahI darzana hai| vaha darzanamohake upazama yA kSayopazamase hotA hai| jaise pAnImeM mizrita kIcaDake abhAvameM jala nirmala hotA hai| usa darzanakI ArAdhanA karane para jJAnakI siddhi avazya hotI hai kyoMki jisa dharmakA koI Azraya nahIM haiM usakI siddhi ekAkI nahIM hotii| aba isa vyAkhyAkI parIkSA karate haiM yadi AtmA viSayAkAra rUpa pariNamana karatA hai to viSayakI taraha AtmA rUpa, rasa, gandha aura sparzAdimaya ho jaayegaa| aura aisA hone para jo AtmAko arasa, arUpa, agandha, avyakta, azabda aura cetanA guNavAlA kahA hai usake sAtha virodha AtA hai| tathA nIla pIta Adi rUpa pariNAma parasparameM viruddha honese eka jagaha nahIM raha sakate / tathA eka hI kAlameM do AkAroMko jAnanekA prasaMga AtA hai eka bAhya nIlAdi aura dUsarA jJAnagata AkAra / tathA jJAnameM jo vizuddhi yA prasannatA hai use abhiruci yA zraddhA kahanA bhI samIcIna nahIM hai| zraddhAna caitanyakA dharma hai, jJAnakA nhiiN| yadi use jJAnakA dharma mAnA jAyagA to kSAyopazamika jJAnake naSTa hone para darzana kaise raha skegaa| dharmIke naSTa hone para dharma nahIM rhtaa| yadi kahoge ki caitanya avinAzI hai ataH darzanakA vahI Azraya hai to vaha jJAnakA dharma nahIM ho sktaa| tathA jo jisakA dharma hotA haiM vaha usakA svarUpa hotA hai eka dharmIkA svarUpa dUsare dharmIkA nahIM ho sktaa| baguloMkI paMktikA dharma zuklatA kabhI bhI kundake phUloMkA dharma nahIM ho sktii| isI taraha matijJAnakI nirmalatA 1. toyAzaya-A0 / 2. siddhabhA-a0 A0 / 3. yadi na syA-a0 A0 / Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA tadgocarAyA api prasatterbheda iti kSAyikyAM kA vArtA na tasyAH pratyagrAyAH prAdurbhUtiH pralayo vA / na hi darzana mohodayaM vinA darzanasyAbhAvo yujyate / yadi syAddarzanamohanIya kalpanA aghaTamAnA bhavet / atha yAthAtmyaviSayA zraddhA AtmapratibaMdhakasadbhAvAnnodeti, tadapAye udgacchati, yadi pratibaMdhakAri kiMcinna syAt / Atmani pariNAmini sati kimiti sadA na bhavet ? atatpariNAmatvaM nAtmani kadAcidapi bhavet / tat anubhavasiddhazcAsau sahakArikAraNAnAmasAnnidhyAdAtmA zraddhAnarUpeNa na pariNamate / na tu kiMcitpratibaMdhakamasyeti cet kiM tatsahakAri yasyAbhAvAdanutpatti zraddhAyAH ? anvayavyatirekasamadhigamyo hi hetuphalabhAvaH sarva eva, tAvaMtareNa hetutA pratijJAmAtrata eva kasyacitsA vastucitAyAmanupayoginIti pratibaMdhakasadbhAvAnumAnamAgame'bhimataM tadevaM sati na ghaTate / kiMcit zrutaprarUpitArthaviSayA satyabhAveneti vA saMbaMddham / avadhyAdinirUpitArthaviSayA satyabhAvanA kiM na darzanaM ? avadhyAdikamapi vastuyAthAtmyasaMsparza / atha zratagrahaNaM samIcInajJAnopayogopalakSaNamiti manyase bhavatu alamatiprasaMgena "samattaNANadaMsaNa vIriyasuhamaM taheva avagahaNaM / agurulahumavvA bAhamaTThaguNA honti siddhANaM // [ ] ityanena ca vyAkhyA virudhyate / guNAntaratvena upanyAsAnupapatteH / kSAyikakSAyopazamikayorbhedo'sti zrutAdi jJAnoMkI nahIM ho sakegI aura na zrutAdi jJAnakI nirmalatA matijJAnakI / isa prakAra jJAna bheda hone para una jJAnoMmeM hone vAlI nirmalatA meM bhI bheda hotA hai / yaha kSAyopazamika jJAnoMkI bAta hai / kSAyikakI kyA bAta hai / kSAyikI nirmalatA na to navIna utpanna hotI hai na naSTa hotI hai / darzana mohake udayake binA darzanakA abhAva nahIM hotaa| yadi ho to darzana mohanIya karmakI mAnyatA nahIM banatI / 15 yadi kahoge ki prativandhakakA sadbhAva rahanese AtmAmeM yathArtha viSayaka zraddhA nahIM hotI, yadi koI pratibandhaka nahIM hotA to usake abhAva meM zraddhA prakaTa hotI hai / yadi AtmA pariNAmI hai to sadA zraddhA kyoM nahIM rahatI / yadi AtmA apariNAmI hai to kabhI bhI zraddhA prakaTa nahIM Aai | isaliye yaha anubhava siddha hai ki sahakArI kAraNoMke na rahanese AtmA zraddhAna rUpase parimana nahIM karatA, usakA pratibandhaka koI nahIM hai / taba prazna hotA hai ki vaha sahakArI kauna hai jisake abhAva ke kAraNa zraddhAkI utpatti nahIM hotI / sarvatra kAryakAraNabhAva anvaya aura vyatirekake dvArA hI jAnA jAtA hai / anvaya vyatireka ke binA kevala kahane mAtra se hI yadi kisImeM kAryakAraNabhAva ho to vastu vicAra meM usakA koI upayoga saMbhava nahIM hai usameM vaha anupayogI hai / isIse AgamameM pratibaMdhakake sadbhAvake anumAnako mAnya kiyA gayA hai / arthAt pratibandhakake honese zraddhA prakaTa nahIM hotI aura usake abhAva meM prakaTa hotI hai / aisA hone para ApakA ukta kathana ghaTita nahIM hotA / tathA zAstra meM nirUpita arthako viSaya karane vAlI satyabhAvanA darzana hai yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki taba prazna hotA hai ki avadhi Adi jJAnoMke dvArA nirUpita arthako viSaya karane vAlI satyabhAvanA darzana kyoM nahIM hai ? kyoMki avadhi Adi jJAna bhI yathArtha vastuko viSaya karate haiM / yadi kahoge ki samIcIna jJAnopayoga lakSaNa vAlA zruta jJAna hai isaliye usakA grahaNa kiyA hai to AgamameM jo siddhoMke ATha guNa-samyaktva, jJAna, darzana, vIrya, sUkSmatva, avagAhana, agurulaghu 1. tAvadasati - A0 mu0 / Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16 bhagavatI ArAdhanA ... ...wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww Howwwwwwwwwwwwww vA na vA ? yadi nAsti bhAvapaMcakanirUpaNAkAriNA AgameMna virodhaH / atha asti bhedaHpariNAmaH pariNAmAntarasya svarUpaM na bhavati / pariNAmaka vasya pariNAmisvarUpatA nyAyyA / yo bhinnapratibaMdhakApAyajanyau, na tAvanyo'nyasya dharmarmiNau yathA avadhikevale bhinnapratibaMdhakApAyajanye, tathA na jJAnadarzane / jJAnArAdhanA cAritrArAdhaneti dvaividhyaM kasmAnnopanyastaM ityatra codya pratividhAnAyAha-NANamArAdhaMteNa daMsaNaM hoi bhayaNijjaM / ' jJAnazabdaH sAmAnyavAcI saMzaye, viparyAse, samIcIne ca vRttaH / saMzayajJAnaM, viparyAsajJAnaM, samyagjJAnamiti prayogadarzanAt / tena jJAne pariNata AtmA niyogatastattvazraddhAne vipariNamata eveti na niyogo'sti, mithyAjJAnapariNatasya tattvazraddhAyA abhaavaat| tato jJAnasya darzanAvinAbhAvitvasyAbhAvAt na jJAnArAdhanoktyA darzanArAdhanAvagaMtu zakyeti na tathA saMkSepAbhidhAnamAgame prakrAMtamiti bhaavaarthH| 'NANaM' jJAnaM / 'ArAdhateNa' ArAdhayatA / 'dasaNaM' darzanaM / 'hodi' bhavati / 'bhayaNijja' bhajanIyaM vikalpyam / atra dasaNazabdena darzanaviSayamArAdhanamucyate / tato'yamartha:darzanArAdhanA bhAjyati bhajanIyatayA avinAbhAvitvAbhAvaH sUcitaH / samyagjJAne ArAdhite bhavatyArAdhitA, mithyAjJAnArAdhanAyAM neti bhajanIyatA / athavA jJAnArAdhanA cAritrArAdhaneti ca zakyate saMkSeptama / aura avyAvAdha kahe haiM usake sAtha ukta vyAkhyAkA virodha AtA hai| kyoMki eka guNakA anya guNarUpase upanyAsa nahIM kiyA jA sktaa| tathA kSAyika aura kSAyopazamikameM bheda hai yA nahIM ? yadi nahIM hai to pA~ca bhAvoMkA nirUpaNa karanevAle Agamase virodha AtA hai / yadi bheda hai to eka pariNAma dUsare pariNAmakA svarUpa nahIM hotA, isalie pariNAmoMke samUhako pariNAmIkA svarUpa mAnanA nyAya hai| taba jo bhinna pratibandhakoMke abhAvameM utpanna hote haiM ve parasparameM eka dUsareke dharma-dharmI nahIM ho skte| jaise avadhijJAna aura kevalajJAna, avadhijJAnAvaraNa aura kevalajJAnAvaraNa rUpa bhinna prativandhakoMke abhAvameM utpanna honese parasparameM dharma-dharmI nahIM hai usI taraha jJAna aura darzana bhI parasparameM dharma-dharmI nahIM haiM / zaMkA-jJAnArAdhanA aura cAritrArAdhanA isa prakArase do ArAdhanA kyoM nahIM kahI ? samAdhAna-isakA uttara dete haiM-'NANamArAdhateNa daMsaNaM hoi bhayaNijjaM / ' yahA~ jJAna zabda sAmAnyavAcI hai kyoMki saMzaya, viparyaya aura samIcInameM rahatA hai / saMzayajJAna, viparItajJAna, samyagjJAna aisA prayoga dekhA jAtA hai| isalie jJAnarUpa pariNamana karanevAlA AtmA niyamase tattva zraddhAna rUpase pariNamana karatA hI hai aisA niyama nahIM hai, kyoMki jo AtmA mithyAjJAna rUpase pariNamana karatA hai usake tattva zraddhAkA abhAva hotA hai, isalie jJAna darzanakA avinAbhAvI nahIM hai / ataH jJAnArAdhanAke kahanese darzanArAdhanAkA grahaNa zakya nahIM hai / isalie AgamameM usa prakArase saMkSepa kathana nahIM kiyA hai| ataH jJAnakI ArAdhanAse darzanakI ArAdhanA bhajanIya hai| yahA~ darzana zabdase darzana viSayaka ArAdhanAko kahA hai| ataH yaha artha huA ki darzana ArAdhanA bhajanIya hai| isase jJAnArAdhanAke sAtha darzanArAdhanAke avinAbhAvake abhAvako sUcita kiyA hai| arthAt samyagjJAnakI ArAdhanA karane para to darzanakI ArAdhanA hotI hai, kintu mithyAjJAnako ArAdhanA karane para darzanakI ArAdhanA nahIM hotI hai| athavA jJAnArAdhanA aura cAritrArAdhanA isa prakArase bhI saMkSepa kiyA jA sakatA hai| bhAvArtha-darzana zraddhAnako kahate haiN| zraddhAna ajJAta vastumeM nahIM hotaa| ataH zraddhAkA Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 17 nanu ca jJAnamanantareNApi darzanaM vartate, yato mithyAdRSTirapi jJAnasyArAdhako bhavati / ato'vinAbhAvA bhAva ityata Aha suddhaNayA puNa NANaM micchAdihissa veti aNNANaM / tamhA micchAdiTThI NANassArAhao Neva / / 5 // zuddhanayAH punaH / anantadharmAtmakasya vastuno'nyatamadharmaparicchedastadavinAbhAvidharmabalaprasUto nayaH / tathA coktama iti / "upapattibalAdarthaparicchedo nayaH' iti / zuddho nayo yeSAM te shddhnyaaH| nirapekSanayanirAsAya zuddhavizeSaNam / nityameva sarvathA kSaNikameveti ye paricchedAste viparyAsarUpAstathAvidhasya pratipakSadharmAnapekSasya vastuni rUpasyAbhAvAta / sApekSa rUpaM nirAkAMkSatArUpeNa darzayataH pratyayasya atasmistaditi jJAnaM bhrAntamiti bhrAntatA / taddoSarahitatA zuddhatA / tayA hi-kRtakatvena anityatAmeva vastunaH pratyeti jJAnaM na tatsa jJAnake sAtha avinAbhAva hai| ataH gAthA sUtrameM ThIka hI kahA hai ki tattva zraddhAnakI ArAdhanA karane para samyagjJAnakI ArAdhanA avazya hotI hai| isa para prazna hotA hai ki jJAnArAdhanA aura cAritrArAdhanA aise do bheda kyoM nahIM rakhe ? isake uttarameM kahA hai ki samyagjJAnakI ArAdhanA karane para samyagdarzanakI ArAdhanA hotI haiM kintu mithyAjJAnakI ArAdhanAmeM samyaktvakI ArAdhanA nahIM hotii| isa prakAra jJAna aura darzanameM avinAbhAva na hone se jJAnArAdhanAmeM darzanArAdhanA bhAjya hai| isa para punaH prazna hotA hai ki jaba 'samyagjJAnakI ArAdhanA' kahane para samyaktvakI ArAdhanAkA bodha ho sakatA hai to vaisA kyoM nahIM kahA ? isakA uttara hai ki jJAnake samyak vyapadezameM samyaktva mukhya hetu hai| samyaktvake vinA jJAna samyak nahIM kahalAtA / ataH samyagjJAnakA prAdhAnya nahIM hai // 4 // 'jJAnake vinA bhI samyagdarzana hotA hai kyoMki mithyAdRSTi bhI jJAnakA ArAdhaka hotA hai| ataH jJAnake sAtha samyagdarzanakA avinAbhAva sambandha nahIM hai| isa AzaMkAkA uttara dete haiM gA0-kintu zuddhanaya dRSTi vAle jJAnI jana mithyAdRSTike jJAnako ajJAna kahate haiM, isalie mithyAdRSTi jJAnakA ArAdhaka nahIM hI hotA // 5 / / To0-ananta dharmAtmaka vastuke kisI eka dharmake jAnaneko naya kahate haiM / yaha naya usa dharmake sAtha hI rahanevAle anya dharmoMke balase utpanna hotA hai| arthAt naya jisa dharmako jAnatA hai usa dharmake sAtha jo ananta dharma usa vastumeM rahate haiM unakA niSedha nahI krtaa| kintu unako gauNa karake eka dharmakI mukhyatAse vastuko jAnanekA nAma naya hai| kahA bhI hai-yuktike balase vastuke jAnaneko naya kahate haiM / zuddha naya jinakA hai ve zuddhanaya hote haiM / yahA~ nirapekSa nayake nirAsake lie 'zuddha' vizeSaNa lagAyA hai| vastu sarvathA nitya hI hai athavA sarvathA kSaNika hI hai isa prakArake jo jJAna haiM ve viparIta rUpa hai kyoMki isa prakArake pratipakSI dharmoMse nirapekSa rUpakA vastumeM abhAva hai| vastukA svarUpa sApekSa hai use jo nirapekSa rUpase dikhalAne vAlA jJAna hai, vaha bhrAnta hai / kyoMki jo jisa rUpa nahIM hai use usa rUpa dikhalAtA hai vaha jJAna bhrAnta hotA haiN| aura jo usa doSase rahita hai vaha zuddha hai| isakA khulAsA isa prakAra hai-vastuko utpattiko dekhakara mithyAjJAna vastuko sarvathA anitya hI mAnatA hai| kintu vaha sarvathA anitya nahIM hai| samasta Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 bhagavatI ArAdhanA vathA vastvanityaM, nityAnityAtmakatvAtsakalasya / yadi hi nityameva syAt kriyamANatAnurUpahetukadaMbakenA'yaktA tasyAvadato nityaM bhavatyeva ca na bhavatIti dRzyapratipattayaH // zuddhA nayA yeSAM pratipattaNAM te zuddhanayAH / 'puNa' punaH / NANaM jJAnamityabhimataM parasya / 'micchAdihissa' mithyAdRSTeH / 'vaiti' bruvate / 'aNNANaM' ajJAnaM iti / na jJAnazabdaH sAmAnyavAcI / kintu yathArthapratipattireva jJAnazabdAbhidheyeti / jJAyate manyate arthaH paricchidyate yena tajjJAnam / vastvanyabhUtaM ca rUpamAdarzayatA nArthaH paricchidyate tasmAnna mithyAjJAnaM jJAnazabdasyArthaH, tadajJAnamityeva grAhyam // nanu ca "gadi Idiye ca kAye joge vede kasAya NANe ya / saMjamadaMsaNalessA bhaviyA sammattasaNNi AhAre // " -[prA0 50 saM0 1157 / ] ityatra jJAnazabdaH sAmAnyavAcI satyaM, jJAtiAnamiti vyutpattau sA nirUpaNA sAmAnyazabda iti / / 'tamhA' tasmAt / 'micchAdiTThoM' tattvazraddhAnarahitaH 'NANassArAdhako Na hoditti' padaghaTanA / jJAnaM naaraadhytiityrthH|| . yaduktaM ajJAne darzanAbhAva iti kiM tadajJAnaM kasya bhavatIti ? tata idaM sutra iti| tadatipelavaM / ki tadajJAnamityasya praznasya prativacanaM na sUtre'sti / mithyAjJAnalakSaNapratipAdanaparamithyAdRSTisambandhijJAnatvameva vastu samUha nityAnityAtmaka hai-kathaMcit nitya aura kathaMcit anitya hai / yadi vastu sarvathA nitya hotI to usako karaneke anurUpa kAraNoMkA abhAva hotaa| ataH vastu nitya bhI hai aura anitya bhI hai| jina jJAtAoMke naya zuddha hote haiM ve zuddhanaya vAle hote haiN| aise zuddhanaya vAle mithyAdRSTike jJAnako ajJAna kahate haiN| yahA~ jJAna zabda sAmAnya jJAnakA vAcaka nahIM hai kintu jJAna zabdakA artha yathArtha jJAna hI hai| jisake dvArA vastu jAnI jAtI hai vaha jJAna hai| jo vastumeM nahIM pAye jAnevAle rUpako darzAtA hai vaha vastuko nahIM jaantaa| ataH jJAna zabdakA artha mithyAjJAna nahIM hai / mithyAjJAna ajJAna hI hai aisA svIkAra karanA caahie| zaMkA-'gai iMdiye ca kAye' ityAdi gAthAke dvArA caudaha mArgaNA batalAI hai| unameM bhI jJAna zabda AtA hai jo jJAna sAmAnyakA vAcaka hai ? / samAdhAna-ApakA kahanA satya hai| 'jJAtini' jAnanA jJAna hai, isa vyutpattike anusAra vahA~ jJAna zabdase jJAna sAmAnyakA grahaNa kiyA hai| 'tamhA' isa kAraNase 'micchAdiTTI' jo tattva zraddhAnase rahita hai vaha, NANassArAdhako na hodi' jJAnakA ArAdhaka nahIM hotA / isa prakAra padoMkA sambandha hotA hai| isa gAthAkI anya TIkAkAra isa prakAra vyAkhyA karate haiM.--pUrvameM jo ajJAna avasthA meM samyagdarzanakI ArAdhanAkA abhAva kahA hai vaha ajJAna kyA hai aura kisako hotA hai, isako batalAneke lie yaha gAthA sUtra hai| kintu unakA yaha kathana ayukta hai| 'vaha ajJAna kyA hai' isa praznakA koI uttara isa gAthAmeM nahIM hai| unakA yaha bhI kathana hai ki mithyAjJAnakA lakSaNa kahate hue jo mithyAdRSTise sambaddha jJAnako ajJAna kahA hai usameM ukta donoM praznoMkA uttara AtA hai| 1. yuktatA syAsyAdato-mu0 / yaktatA tasyAva-ja0 / 2. rUpayatA darzayatA-A0 / / Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 19 vijayodayA TIkA ajJAnalakSaNamityubhayorapi prativacanamiti vikalpyate / evamapi 'tamhA na micchadiThiTha' iti sUtre mithyAdRSTenisyArAdhakatvAbhAvameva sUtrakAra upasaMharati / tatparityajyAsU tritamupAdeyamiti keyaM svataMtratA ? cAritrArAdhanA kathyate / caturthyA ArAdhanAyAH pratipattikramaM darzayannAha saMjamamArAhaMteNa tao ArAhio have NiyamA / ArAhateNa tavaM cArittaM hoi bhayaNijjaM // 6 // 'saMjamamArAhaMteNa' saMyama ityanena zabdena iha caaritrmityucyte| karmAdAnanimittakriyAmya uparamaH saMyamaH / sa ca cAritram / yathA cAbhyadhAyi-'karmAdAnanimittakriyoparamo jnyaanvtshcaaritrmiti"| 'saMjama' cAriyaM, 'ArAdhateNa' ArAdhayatA / 'tavo' tapaH / 'ArAdhiyo' ArAdhitaM / 'have' bhaveta / "NiyamA' avazyameva / kathaM ? iha anazanaM nAma azanatyAgaH / sa ca triprakAraH / manasA bhule, bhojayAmi, bhojane vyApRtasyAnumatiM karomi / bhuJja, bhukSva, pacanaM kuniti vacasA / tathA caturvidhasyAhArasyAbhisaMdhipUrvakaM kAyenAdAnaM, hastasaMjJAyAH pravartanaM anumatisUcanaM kAyena / etAsAM manovAkkAyakriyANAM karmopAdAnakAraNAnAM tyAgo'nazanaM cAritrameva / yogatrayeNa tRptikAriNyAM bhujikriyAyAM darpavAhinyAM nirAkRtiH avamodaryam / tathA AhArasaMjJAya jayo vattiparisaMkhyAnama / rasagocaragAddharyatyajanaM tridhA rasaparityAgaH / kAyasakhAbhilASatyajanaM kAyaklezaH / yadi ise mAna bhI liyA jAye taba bhI jo gAthAmeM 'tamhA vA micchAdiTThI' ityAdi kahA hai vaha batalAtA hai ki gAthA sUtrake kartA AcArya 'mithyAdRSTi jJAnakA ArAdhaka nahIM hotA' yahI upasaMhAra karate haiM / ataH use chor3akara jo bAta gAthA sUtrameM nahIM kahI, use grahaNa karanA, yaha kaisI svatantratA hai // 5 // Age cAritrArAdhanAko kahate haiN| usake sAtha cauthI tapa ArAdhanAkI pratipattikA krama dikhalAte haiM gA0-saMyamakI ArAdhanA karane vAleke dvArA tapa niyamase ArAdhita hotA hai| kintu tapakI ArAdhanA karane vAleke dvArA cAritra bhajanIya hotA hai // 6 // TI0-'saMjamamArAhateNa' yahA~ Agata saMyama zabdase cAritrakA grahaNa hotA hai| karmoMke grahaNa meM nimitta kriyAoMke tyAgako saMyama kahate haiM aura vaha cAritra hai| kahA bhI hai-jJAnI puruSake karmoMke grahaNameM nimitta kriyAoMke tyAgako cAritra kahate haiN| cAritrakI ArAdhanA karane vAleke dvArA tapa niyamase ArAdhita kaise hotA hai yaha batalAte haiM-anazana nAmaka tapameM anazana nAma bhojanake tyAgakA hai| usake tIna prakAra haiM-manase bhojana karatA hU~, bhojana karAtA hU~, bhojanameM lage hueko anumati karatA huuN| maiM bhojana karatA hU~, tuma bhojana karo, bhojana banAo isa prakAra vacanase khnaa| tathA cAra prakArake AhArakA saMkalpapUrvaka kAyase grahaNa karanA, hAthase saMketa karanA, kAyase anumatikA sUcana krnaa| ye jo mana vacana kAyakI kriyAe~ haiM jo karmoke grahaNameM kAraNa haiM unakA tyAga anazana hai jo cAritra hI hai| - tRpti karane vAle tathA mada paidA karane vAle khAnapAnakA mana vacana kAyase tyAga avamaudarya hai| AhAra saMjJAke jItaneko vRttiparisaMkhyAna tapa kahate haiN| mana vacana kAyase rasaviSayaka lampaTatAke tyAgako rasaparityAga tapa kahate haiM / zArIrika sukhakI icchAke tyAgako kAyakleza tapa 1. sarvAM0 si0 111 / Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavato ArAdhanA cittavyAkulatAparAjayo viviktazayanAsanam / svakRtAparAdhagRhanatyajanaM AlocanA / svakRtAdazubhayogAtpratinivRttiH pratikramaNaM / tadubhayojjhanaM ubhayaM / yena yatra vA azubhopayogo'bhattannirAkriyA, tato'pagamanaM vivekaH / dehe mamatvanirAsaH kAyotsarga: / tapo'nazanAdikaM yathA bhavati cAritraM tathoktameva / asaMyamajugupsArthameva pravrajyAhApanaM chedaH / mUlaM punazcAritrAdAnam / jJAnadarzanacAritratapasAmatIcArA azubhakriyAH / tAsAmapohanaM vinayaH / cAritrasya kAraNAnumananaM vaiyAvRttyaM / / evaM svAdhyAyo dhyAnaM ca avirtiprmaadkssaaytyjnruuptyaa| itthaM cAritrArAdhanayoktayA pratyetu zakyA tapasa ArAdhanA / azanAdikaM yadi nAma tyaktaM na niyogato'viratiH pratyAkhyAtA bhavati / kRtAzana zyata asayatA ityetaccetasi kRtvAha-ArAdhateNeti 'ArAdhateNa' ArAdhayatA / 'tavaM' tpH| 'cArittaM' cAritraM sakalaviratiyogaH / 'hodi' bhavati / 'bhayaNijja' bhajanoyama / tapasyadyataH karoti vA na vA asaMyamaparihAraM iti yAvata / atrAnyeSAM vyAkhyA-cAritrArAdhanAyAM tapasa ArAdhanAyAH siddhiravazyaMbhAvinItyuktaM tatkathaM? tadidaM saMyamamArAdhateNetyAdi evaM satropoddhAtaH kRtaH sa nopapadyate / cAritrArAdhanAyA tapasa ArAdhanAyAH siddhirbhavatIti noktaM kvacitsUtrakAreNa tatkimacyeta uktamiti ? 'vidiyAya havaM carittahi iti vacanenoktamiti cenna azabdArthatvAt / zabdena hi yatpratIyate taduktamiti yukta vaktu / api ca bhavatu kahate haiM / cittako vyAkulatAke dUra karaneko vivikta zayanAsana tapa kahate haiN| apane dvArA kiyA gaye aparAdhako chipAnekA tyAga karanA AlocanA hai| apane dvArA kiye gaye azubha mana vacana kAyake vyApArakA pratIkAra karanA pratikramaNa hai| ina donoMko hI karanA ubhaya hai| jisake dvArA athavA jisa sthAna para azubha upayoga huA ho unase alaga honA viveka hai| zarIrameM mamatvakA tyAga kAyotsarga hai / anazanAdi tapa jisa prakAra cAritra haiM Upara kahA hI hai| asaMyamake prati glAni prakaTa karaneke liye dIkSAke kAlako kama kara denA cheda prAyazcitta hai / aura punaH cAritra grahaNa karanA mUla prAyazcitta hai| jJAna, darzana, cAritra aura tapake atIcAroMko azubha kriyA kahate haiM unakA tyAga arthAt jJAnAdimeM doSa na lagAnA vinaya hai| cAritrake kAraNoMmeM anumati denA vaiyAvRtya hai| isI prakAra svAdhyAya aura dhyAna bhI cAritra hai kyoMki ye saba avirati, pramAda aura kaSAyake tyAgarUpa haiM / isa prakAra cAritrArAdhanAke kathanase tapa ArAdhanAko jAnA jA sakatA hai| yadi bhojana AdikA tyAga kiyA to aviratikA tyAga niyamase nahIM kiyA / 'bhojanakA tyAga karane vAle bhI asaMyamI dekhe jAte haiN| yaha bAta cittameM rakhakara AcArya kahate haiM tapakI ArAdhanA karane vAleke dvArA, sakalaviratise sambandharUpa cAritra, 'bhayaNijja' bhajanIya hai / arthAt tapameM jo saMlagna hai vaha asaMyamakA tyAga karatA bhI hai aura nahIM bhI krtaa| anya TIkAkAra isakI vyAkhyA isa prakAra karate haiM-cAritrakI ArAdhanAmeM tapakI ArAdhanAkI siddhi avazya hotI hai aisA jo kahA vaha kaise ? usIke samAdhAnake liye 'saMjamamArAdhateNa' ityAdi kahA hai| aisA ve isa gAthAkI utthAnikAmeM kahate haiN| unakA kathana ThIka nahIM haikyoMki cAritrakI ArAdhanA karanepara tapa ArAdhanAkI siddhi hotI hai aisA granthakArane kahIM bhI nahIM kahA / taba kaise kahate haiM ki granthakArane aisA kahA hai ? yadi kahoge ki _ 'vidiyAya have carittammi' isa kathanake dvArA kahA hai ? to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 21 tenoktaM iha tadevoktaM kimiti punarupanyasyate ? tatkathamiti vA yuktaM sUtre cAritrasiddhAvitarasiddhikramasyAnupanyAsAt // pratijJAmAtrAdvipratipanno na pratipadyate iti yuktiprazno'yaM sa kathaM yujyate vyAkhyAntarasUcite pratividhAne / yacca vyAkhyAnaM "trayodazAtmake cAritre sarvathA prayatanaM saMyamaH / sa ca bAhyatapaH saMskAritAbhyantaratapasA vinA na saMbhavati / tadupakRtAtmakatvAtsaMyamasvarUpasyeti" tadaghaTamAnaM / na hi prayatanaM saMyamazabdasyArthaH / kvacidapi saMyamazabdasya tatrAprayaktatvAta / prayogAvRttisamadhigamyo hi zabdArthaH / 'vidiyA ya have carittaMhi' iti sUtre cAritrazabdena sAmAnyavAcinA sakalacAritramiti kimarthaM vizeSeNocyate? sarvasya hi sAmAyikAdezcAritrasyArAdhanA cAritrArAdhanA bhavati / yathAhi-'paMDidapaDidamaraNaM khINakasAyA maraMti kevaliNo'. ityanye yathAkhyAtacAritrArAdhanAmapi vakSyati / bAhyatapaHsaMskAritAbhyantaratapasA iti vA asaMbaddhaM / antareNApi bAMdyatapo'nuSThAnaM aMtarmuhUrtamAtreNAdhigataratnatrayANAM bhaddaNarAjaprabhRtInAM purudevasya bhagavataH ziSyANAM nirvANagamanamAgame pratItameva / / ina zabdoMkA yaha artha nahIM hai / zabdake dvArA jisakI pratIti ho, use unakA kathana kahanA yukta hai / tathA, yadi unhoMne aisA kahA hai to punaH usIkA upanyAsa vaha kyoM karate aura vaha kaise yakta ho sakatA hai ? kyoMki gAthAmeM cAritrakI siddhimeM anyakI siddhike kramakA kathana nahIM hai| 'pratijJAmAtrase vivAdagrasta vyakti nahIM samajhatA' isa prakArakA yuktiprazna anya vyAkhyAoMke dvArA sacita pratividhAnameM kaise yukta ho sakatA hai ? / eka anya vyAkhyA meM kahA hai-'teraha prakArake cAritrameM sarvathA prayatnazIla honekA nAma saMyama hai| vaha saMyama bAhyatapake dvArA saMskAra kiye gaye abhyantara tapake binA nahIM hotA arthAt bAhya aura abhyantara tapake honepara hI saMyama hotA hai; kyoMki saMyamakA svarUpa tapake dvArA upakRta hotA hai' kintu ukta kathana ghaTita nahIM hotA; kyoMki saMyama zabdakA artha prayatnazIla honA nahIM hai / kisI granthameM saMyama zabdakA prayoga isa arthameM nahIM huA hai / zabdakA artha usake bAraMbAra prayogase jAnA jAtA hai| ___ 'vidiyA ya have carittammi' isa gAthA sUtrameM Agata cAritra zabda sAmAnya cAritrakA vAcaka hai, usakA sakala cAritra rUpa vizeSa artha Apa kaise kahate haiM ? samasta sAmAyika Adi cAritrakI ArAdhanA cAritrArAdhanA hai / Age kaheMge ki kSINakapAya aura phekalIke paNDita paNDita maraNa hotA hai| ataH yathAkhyAtacAritrArAdhanA bhI usameM AtI hai| tathA bAhya tapake dvArA saMskArita abhyantara tapase' ityAdi kathana bhI asambaddha hai kyoMki bAhya tapake anuSThAnake binA bhI antarmuhUrtamAtrameM ratnatrayako prApta karake, bhagavAn RSabhadevake ziSya bhaddaNarAja vagairahakA nirvANa gamana AgamameM prasiddha hI hai| bhAvArtha-saMyama zabdameM 'saM' kA artha hai samanta arthAt mana vacana kAyake dvArA pApako lAne vAlI kriyAoMkA 'yamana'-tyAga saMyama hai| ataH saMyamakA artha cAritra hai / vaha bAhya anazana Adi aura abhyantara prAyazcittAdike bhedase bAraha prakArakA hai| usa tapakI ArAdhanA cAritrArAdhanAmeM AtI hai kyoMki usameM bhI avirati, pramAda aura kaSAyakA tyAga hotA hai / kintu tapa ArAdhanAmeM cAritrArAdhanA nahIM AtI; kyoMki tapasvI asaMyamakA tyAgI hotA bhI hai aura nahIM bhI hotA / bhojanAdikA tyAga karane vAle bhI koI-koI asaMyamI dekhe jAte haiM / isa grantha para anya bhI TIkAe~ thiiN| unhIMke matakA nirAkaraNa Upara TIkAkAra aparAjita sUrine kiyA hai| Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA nanu tapasyAyattanirjarAnukrameNa nirjarAmupagacchanti santi karmANi yadA niHzeSANyapagatAni bhavanti tadA svAsthyarUpaM nirbANamapajAyate tato nirvANasya kAraNaM nirjarava, tasyAzca saMpAdakaM tapastato yaktaM darzanArAdhanA tapa ArAdhanA ceti dvividhA ArAdhaneti gaditu ityArekAyAM, tapo nirjarAM mukteranuguNAM karoti sati cAritre saMvarakAriNi nAnyatheti pradarzayati 'sammAdiTThissa vi' ityAdinA sammAdiThiThassa vi aviradassa Na tavo mahAguNo hodi / hodi hu hatthiNhANaM 'cuMdaccudakamma taM tassa / / 7 / / * 'sammAdiThissavi' tatvArthazraddhAnavato'pi / 'aviradassa' asaMyatasya / 'na tavo' tapaH / 'mahAguNo' guNazabdo'nekArthavRttiH / rUpAdayo guNazabdenocyante kvacidyathA-'rUparasagandhasparzasaMkhyAparimANAni, pRthaktvaM, saMyogavibhAgo,, paratvAparatvabuddhayaH, sukhaduHkhecchAdveSaprayatnAdayaH kriyAvadguNasamavAyikAraNaM dravyaM' -ityasminsUtra gRhItAH // 'guNabhUtA vayamatra nagare' iti / atrApradhAnavAcIyasya guNasya bhAvAditi vizeSeNa vartate / 'guNo'nena kRta' ityatra upakArArthe vRttiH / iha upakAre vartamAno gRhyte| mahAguNaH upakAro'syeti mahAguNaM / 'hodi' bhavati / kriyA caiva hi bhAvyate niSevyate vA iti vacanAt / 'na' tu bhavanakriyayA saMbadhyate, tapo na bhavati mahopakAramiti / etaduktaM bhavati karmanimUlanaM kartumasamathaM tapaH samyagdRSTerapyasaMyatasya / punaritarasya asati unhoMne jo bAhya tapake binA mukti prAptikA nirdeza kiyA hai usakA abhiprAya itanA hI hai ki jina dIkSA dhAraNa karaneke pazcAt hI antarmuhurtameM kSapaka zreNi para ArohaNa karake mukta hue| ataH unheM anazana Adi bAhya tapa nahIM karanA par3A / abhyantara tapa to rahA hI // 6 // nirjarA tapake adhIna hai| jaba kramase nirjarAko prApta hote hote saba karma cale jAte haiM taba 'sva' meM sthiti rUpa nirvANakI prApti hotI hai / ataH nirvANakA kAraNa nirjarA hI hai aura nirjarAkA sampAdaka hai tapa / isaliye darzanArAdhanA aura tapa ArAdhanA ye do ArAdhanA kahanA yukta hai| isa AzaMkAke uttarameM AcArya 'saMvarako karane vAle cAritrake hone para hI tapa muktike anukUla nirjarA karatA hai, anyathA nahIM'-- aisA kathana karate haiM gA0-samyagdRSTI bhI jo avirata hai arthAt avirata samyagdaSTIkA tapa mahAn upakArI nahIM hotaa| usakA vaha tapa hAthIke snAnakI aura maMthanacarmapAlikA mathAnIkI rassIkI taraha hotA hai / / 7 // TI0-tattvArtha zraddhAnavAn bhI, asaMyamIkA tapa mahAguNavAlA nahIM hotaa| guNa zabdake aneka artha haiN| kahIM guNa zabdase rUpAdi kahe jAte haiM jaise vaizeSika darzanake sUtrameM guNa zabdase rUpa, rasa, gandha, sparza, saMkhyA, parimANa, pRthaktva, saMyoga, vibhAga, paratva, aparatva, buddhi, sukha, duHkha, icchA, dveSa, prayatna, Adi liye gaye haiN| hama isa nagarameM guNabhUta haiM' isa vAkyameM guNazabdakA artha gauNa yA apradhAna hai| 'inane guNa kiyA' isa vAkyameM 'guNa' kA artha upakAra hai| yahA~ bhI guNazabdakA artha upakAra hai| ataH mahAn hai 'guNa' arthAt upakAra iskaa| gAthAmeM 'hodi' kriyA hai usakA artha hotA hai'| usake sAtha 'Na' kA sambandha lagAnA caahiye| taba artha hotA hai-tapa mahAn upakArI nahIM hai| pUre vAkyakA abhiprAya hai-asaMyamI samyagdRSTIkA bhI tapa karmoko jar3ase naSTa karane meM asamartha hai| phira jo samyagdRSTI nahIM hai, unake saMvarake 1. cadaM saMchedaka-ja, dagaMva taM-mu0, ye tu cuMdacchidakamma iti paThanti-mUlArA0 / Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 23 saMvare pratisamayamupacIyamAnakarmasaMhateH kA muktiH ? nanu satyapi saMyame vinA nirjarAM na nivRttiriti / zakyamevamapyabhidhAtu 'sammAdihissa vi akadatavo bhAvaNAvisesassa na cArittaM mahAguNaM hoditti'| satyamevametat cAritraprAdhAnyavivakSAparA iyaM codanA / asizcchinattItyatra chettAramantareNa nAsinaiva saMpadyate chidA, tathA tadIyataikSaNyagauravakAThinyAtizayanirUpaNavAMchAyAM tasyaiva svAtaMtryaM nigadyate / evamihApIti na doSaH / kutaH ? yasmAt 'hodi khu hatthiNhANaM' hodi bhavati / 'khu' zabda evakArArthaH / sa hatthiNhANamityanena saMbaMdhanIyaH / hatthiNhANameveti / yathA hastI snAto'pi na nairmalyaM vahati punarapi karAvajitapAMsupaTalamalinatayA' tadvattapasA nija rNe'pi karmAze bahutarAdAnaM asaMyamamukheneti manyate / dRSTAntAntaramAcaSTe-cudaccudakamma manthanacarmapAlikeva tadvatsaMyamahInaM tapaH / dRSTAntadvayopanyAsaH kimartham iti cet / apagatAdbahutaropAdAnaM karmaNo'saMyamanimittasyeti pradarzanAya hastisnAnopanyAsaH / ArdratanutayA bahutaramupAdatte rajaH / bandharahitA nirjarA svAsthyaM prApayati netarA bandhasahabhAvinIti / kimiva manthanacarmapAlikeva / sA hi bandhasahitAM mukti vartayati / atrAnye vyAcakSate-kAlabhedamanapekSya zuddhimazaddhi ca darzayatA prathama upAttaH / tadayuktaM sakalakarmApAyo hi zuddhiH, abhAvameM prati samaya bandhanevAle karmokA saMcaya hote hue muktikI bAta hI kyA hai ? zaGkA-saMyamake honepara bhI nirjarAke vinA mukti nahIM hotii| ataH aisA bhI kahA jA sakatA hai ki jisane tapakI bhAvanA nahIM kI usa samyagdRSTIkA cAritra mahAn upakArI nahIM hai ? samAdhAna ApakA kathana yathArtha ho hai| yaha kathana cAritrakI pradhAnatAkI vivakSAko liye hue hai| jaise 'talavAra kATatI hai' aisA kahA jAtA hai| kintu kATanevAle vyaktike vinA kevala akelI talavAra nahIM kaatttii| parantu talavArakI tIkSNatA, gaurava aura kaThoratA Adi atizayoMko batalAnekI icchA honepara 'talavAra kATatI hai' isa prakAra talavArake svAtantryako kahA jAtA hai / isI taraha yahA~ bhI hai ataH koI doSa nahIM hai| ukta kathanake samarthana meM granthakAra dRSTAnta dete haiM-jaise hAthI snAna karake bhI nirmala nahIM hotA, vaha apanI sUMDake dvArA dhUla uThAkara apanepara DAlatA hai| usI taraha tapake dvArA kucha karmoMkI nirjarA honepara bhI asaMyamake dvArA usase adhika karmokA bandha hotA rahatA hai| aisA mAnA gayA hai| dUsarA dRSTAnta dete haiM-manthanacarmapAlikAkI taraha saMyamahIna tapa hotA hai / zaGkA-do dRSTAnta kisa liye diye haiM ? __ samAdhAna-tapake dvArA jitanI karmanirjarA hotI hai, asaMyamake nimittase usase bahuta adhika karmokA bandha hotA hai, yaha batalAneke lie hastisnAnakA dRSTAnta diyA hai kyoMki snAnake pazcAt zarIrake gIle honese bahuta-sI dhUla usapara jama jAtI hai / tathA bandharahita nirjarA mokSa prApta karAtI hai, bandhake sAtha honevAlI nirjarA nhiiN| jaise mnthncrmpaalikaa| vaha to bandhasahita mukti detI hai arthAt mathAnI calAte samaya eka orase rassI chUTatI jAtI hai kintu sAtha hI dUsarI orase lipaTatI jAtI hai / dUsare TIkAkAra kahate haiM-samayabhedakI apekSA na karake zuddhi aura azuddhiko dikhalAneke liye prathama dRSTAnta diyA hai / kintu aisA kahanA ayukta hai kyoMki samasta karmoke vinAzako zuddhi Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 bhagavatI ArAdhanA azuddhizca karmaNA saha vRttiH, tatrAsatI zuddhiH kathamAdaya'te kauzApagamamAtrataH ? zuddhirvA yA muktiH sA kasya na vidyate ? phalaM datvA prayAntyAtmanaH karmapadagalaskandhAH / yaccoktaM yadA tu kAlabhedena vaidhadhamAzaMkyate baMdhanazAtanayorekasamayatvAt iti tato dvitIyo dRSTAntaH / rajjuveSTananirgamanayorekakAlatvAditi tadapyasAraM / na hi caMdramukhI kanyA ityatra evamAzaMkA saMbhavati, sadA saMpUrNamAnanaM vAmalocanAyAH nizAnAthasya kadAcideva pUrNatA tato'numAnamiti sAdhAraNadharmamAtrAvalambana evopamAnopameya bhAvaH, vaidhayaM tUpamAnopameyayorasti anyathA upamAnamidaM upameyamiti bhedo nirAspadaH / api ca upameyasyAtizayaM pradarzayitumevopamAnaM pravRttam // na tvekasyopamAnasyAnunatAdRSTe'taradupAdIyate (?) iti yuktam / saMkSepasya prakArAntarAkhyAnAyAha ahavA cArittArAhaNAe ArAhiyaM havai savvaM // ArAhaNAe sesassa cArittArAhaNA bhajjA // 8 // aura karmoMke sAtha rahaneko azuddhi kahate haiN| jaba vahA~ zuddhi nahIM hai to kaise use dikhalAte haiM ? aura kucha karmoke cale jAne mAtrase yadi zuddhi yA mukti mAnate ho to aisI zuddhi kisa jIvameM nahIM hai kyoMki karmapudgalaskandha pratyeka AtmAko phala dekara jAte rahate haiN| aura bhI kahA hai ki jaba kAlabhedase vaidharmyakI AzaMkA kI jAtI hai cUMki bandhana aura nirjarAkA eka hI kAla hai taba dUsarA dRSTAnta diyA hai; kyoMki rassIke lipaTane aura chUTanekA eka hI kAla hai, yaha kathana bhI nissAra hai / 'candramukhI kanyA' isa dRSTAntameM isa prakArakI AzaMkA sambhava nahIM hai ki kanyAkA mukha to sadA sampUrNa rahatA hai aura candramA to pUrNimAke hI dina pUrNa hotA hai| upamAna upameya bhAva donoMmeM pAye jAnevAle sAdhAraNa dharmoko hI lekara kiyA jAtA hai, donoMmeM vaidharmya to hotA hI hai / yadi na hotA to unameM yaha upamAna aura yaha upameya aisA bheda hI na hotaa| tathA upameyakI vizeSatA dikhalAneke lie hI upamAna hotA hai| akele upamAnake liye upameya nahIM hotA // 7 // bhAvArtha-mithyAdRSTikI to bAta hI kyA, tattvoMkA zraddhAnI samyagdRSTI bhI yadi avirata hai, hiMsAdi viSayoMmeM pravRtta rahatA hai, usakA tapa karanA mahAn upakAraka nahIM hai| arthAt vaha karmoko sarvathA naSTa nahIM kara sktaa| jo saMyamase hIna hotA hai usake saMvarake abhAvameM pratisamaya naye-naye karmoMkA bandha hotA rahatA.hai / ataH usakI mukti nahIM ho sktii| yaha kathana cAritrakI pradhAnatA dikhalAneke liye hai| jaise tapake prAdhAnyakI vivakSAmeM kahA hai-tapase hI mukti hotI hai ataH tapa karanA caahie| asaMyamIkA tapa hAthIke snAnakI taraha hotA hai| jaise hAthI snAna karake zarIrake bhIga jAnese apanI sUMDa dvArA apane Upara DAlI gaI bahuta-sI dhUla grahaNa kara letA hai| usI taraha asaMyamI tapake dvArA kucha karmoMkI nirjarA karake bhojanAdikI lampaTatAvaza bahuta adhika karmabandha karatA hai| dUsarA dRSTAnta hai manthanacarmapAlikA / hastisnAna dRSTAntake dvArA to yaha batalAyA hai ki jitanI nirjarA karatA hai usase bahuta adhika karmabandha karatA hai aura dUsare dRSTAntase batalAyA hai ki bandhake sAtha-sAtha honevAlI nirjarAse mukti nahIM ho sakatI / / 7 // saMkSepase ArAdhanAke anya prakAra kahate hai1. dRsstterit-mu0| Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 25 ahaveti / ekadvayAdisaMkhyeyAsaMkhyeyAnaMtarUpeNa hi jainI nirUpaNA // caranti yAnti tena hitaprApti ahitanivAraNaM ceti cAritraM, caryate sevyate sajjanairiti vA cAritraM sAmAyikAdika, tasyArAdhanAyAM tatpariNato satyAM ArAdhitaM niSpAditaM / 'havaI' bhavati / 'savvaM' sarva jJAnaM darzanaM tapazca. prakArakA pravRttaH / yathA sarvamodanaM bhuMkte iti vrIhizAlyodanaprakArakAtsnyaM bhujikriyAyAH karmatvena pratIyate / evamihApi muktyupAyaprakArANAM jJAnAdInAM sAmastyamAkhyAyate / cAritrArAdhanakaivetyanena gAthArddhana kathitam / atreyamAzaMkA-kasmAdekatvanirUpaNArAdhanAyAzcAritramakhenaiva kriyate nAnyamukhenetyata Aha-'ArAdhaNAe' ArAdhanAyAM / 'sesassa' zeSasya / jJAnadarzanatapasAM anyatamasya / cAritArAdhaNA / 'bhajjA' bhAjyA vikalpyA / kathaM ? asaMyatasamyagdaSTirbhavati jJAnadarzanayorArAdhako netarayoH / mithyASTistvanazanadAvudyato'pi na cAritramArAdhayati / kazcitpunaH jJAnAdIni ca cAritramapi saMpAdayatIti nAvinAbhAvitA itarArAdhanAyAM cAritrArAdhanAyA iti na tanmukhenaikatvanirUpaNeti bhAvaH // nanu kSAyikavItarAgasamyaktvArAdhanAyAM, kSAyikajJAnArAdhanAyAM ca itareSAmapyArAdhanA niyogataH saMbhavati tatkimucyate zeSArAdhanAyAM cAritrArAdhanA bhAjyeti ? kSAyopazamika gA0-athavA cAritrakI ArAdhanAmeM jJAna, darzana, tapa saba ArAdhita hotA hai / jJAna darzana aura tapameMse kisIkI bhI ArAdhanAmeM cAritrako ArAdhanA bhAjya hotI hai / / 8 // To0-jainadharmameM vastuke kathana karaneke eka, do, saMkhyAta, asaMkhyAta aura anantarUpa hai| jisake dvArA jIva hitakI prApti aura ahitakA nivAraNa karate haiM use cAritra kahate haiN| athavA sajjanoMke dvArA jo 'caryate' sevana kiyA jAtA hai vaha sAmAyika AdirUpa cAritra hai| usakI ArAdhanA karanepara arthAt usa rUpa pariNatike honepara saba-jJAna darzana aura tapa ArAdhitaniSpAdita hotA hai / yahA~ 'sarva' zabda samasta prakAroMmeM prayukta huA hai| jaise 'saba odanako khAtA hai', yahA~ odana arthAt bhAta yA cAvalake vrIhi, zAli Adi jitane prakAra haiM ve saba khAnerUpa kriyAke karmarUpase pratIta hote haiM / arthAt saba prakArake cAvaloMkA bhAta khAtA hai yaha 'saba odana' se abhiprAya hai| isI prakAra yahA~ bhI 'sarva' zabdase muktike upAyoMke jo prakAra jJAnAdi hai una sabakA grahaNa iSTa hai| isa taraha 'eka cAritrArAdhanA hI hai' yaha isa AdhI gAthAse kahA hai| yahA~ yaha zaMkA hotI hai ki cAritrakI mukhyatAse hI ArAdhanAkA eka prakAra kyoM kahA hai arthAt ArAdhanAke eka prakArameM cAritrako hI kyoM liyA hai ? isakA uttara dete hue AcArya kahate haiM-zeSa arthAt jJAna darzana aura tapameMse kisI ekakI ArAdhanA karanepara cAritrakI ArAdhanA bhAjya hai; kyoMki asaMyata samyagdRSTi jJAna aura darzanakA hI ArAdhaka hotA hai, cAritra aura tapakA nhiiN| aura mithyAdRSTi to anazana AdimeM tatpara rahate hae bhI cAritrakI kI ArAdhanA nahIM krtaa| koI jJAnAdiko ArAdhanA karatA hai aura koI cAritrakI bhI ArAdhanA karatA hai / isa prakAra anya ArAdhanAoMke sAtha cAritrakI ArAdhanAkA avinAbhAva nahIM hai arthAt cAritrArAdhanAke vinA bhI anya ArAdhanA hotI hai| isalie unakI mukhyatAse ArAdhanAkA eka prakAra nahIM kahA hai / yaha ukta kathanakA bhAva hai| zaGkA-kSAyika vItarAga samyaktvakI ArAdhanAmeM aura kSAyikajJAnakI ArAdhanAmeM anya cAritrAdikI bhI ArAdhanA niyamase hotI hai taba kaise kahate haiM ki zeSa ArAdhanAoMmeM cAritrArAdhanA bhAjya hai ? Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA jJAnadarzanopakSayaitaduktaM iti jJeyam / atrAnyeSAM vyAkhyA "cArittArAdhaNAe ityatra cAritrazabdena saccAritramupAttam / tacca saddarzanAtmakajJAnanirUpitakramApracyavanena prayatnavRttirUpaM tasminnArAdhyamAne zeSasiddhirbhavatyeva / kathaM ? sajjJAnakArya cAritraM sajjJAnaM ca darzanAddhitaM (?) kArye hi kAraNAvinAbhAvitvaM prayuktaM iti / " saanuppnnaa| pratijJAmAtreNa hi sUtramidamavasthitaM, etatsAdhanAya sUtradvaya muttaraM yatra hi sUtrakAro na nibaMdhanaM vadati / AtmanaH pratijJAtasya tatra vyAkhyAturavasaro nibaMdhanAkhyAne / yatra tu sa eva vadati tatra tadeva vyAkhyAtumavagantavyamiti vyAkhyAkramaH zAstreSu / na cedamanena pratividhAnamasUtritama svayamevotprekSate / 'kAdamvamiNamakAdamvayatti NAdaNa hodi parihAro' ityatra nirUpayiSyati yataH sUtrakAraH / kiM ca uttarasUtrAnuSThAnamasyAM vyAkhyAyAM cAritrArAdhanAmukhenaikavArAdhaneti pratipipAdayiSitam / tacca sapratividhAnaM pratipAdayitu ko'vasara uttaragAthAyAH / itarArAdhanAntarbhAvakAriNyAzcAritrArAdhanAyA nirUpaNAyAM cAritrasvarUpAkhyAnAya uttaragAthAyAteti kathamanavasara iti cet yadyevaM darzanArAdhanAyAM jJAnArAdhanAmantarbhAvya pravartamAnAyAM darzanasvarUpaM kiM nocyate sUtrakAreNa ? sveccheti cenna nyAyAnu uttara-ukta kathana kSAyopazamikajJAna aura kSAyopazamika samyaktvakI apekSA kiyA hai aisA jaannaa| __isa gAthApara anya TIkAkAroMkI vyAkhyA isa prakAra hai-'cArittArAdhaNAe' yahA~ cAritra zabdase samyakcAritra liyA hai| vaha samyakcAritra zAstrameM kahe gaye samyagdarzanase viziSTa samyagjJAnake kramase cyuta na hote hue arthAt samyagdarzanapUrvaka samyagjJAnake sAtha sAvadhAnatApUrvaka pravRttirUpa hotA hai| usako ArAdhanA karanepara zeSa ArAdhanAoMkI siddhi hotI hI hai kyoMki samyagjJAnakA kArya cAritra hai aura samyagjJAna samyagdarzanapUrvaka hotA hai| kArya kAraNakA avinAbhAvI hotA hai-kAraNake vinA kArya nahIM hotaa| - kintu yaha vyAkhyA ThIka nahIM hai| isa gAthAmeM to gAthAkArane kevala pratijJAmAtra kI hai ki cAritrArAdhanAmeM saba ArAdhanA AtI hai| isakI siddhike lie Age do gAthAe~ haiM jinameM granthakArane usakA kAraNa kahA hai ki kyoM cAritrArAdhanAmeM anya ArAdhanA samAviSTa hotI hai| vahA~ vyAkhyAtAko usakA kAraNa batalAnekA avasara hai| zAstroMmeM vyAkhyAkA yahI krama hai ki granthakArane svayaM jahA~ jo kahA hai vahA~ vahI vyAkhyAkArako kahanA cAhiye / isa gAthAmeM to usane aisA nahIM kahA / vyAkhyAkAra svayaM hI kalpanA karatA hai| gAthAsUtrakAra to Age 'kAdavvamiNamakAdavva' ityAdi dvArA kheNge| tathA 'cAritrArAdhanAkI mukhyatAse eka hI ArAdhanA hai' isa vyAkhyA meM Ageke gAthAsUtrakA kathana karanA iSTa hai| yadi vaha kathana yahIM kara diyA jAtA hai to AgekI gAthAke kathanakA avasara nahIM rhtaa| zaGkA-anya ArAdhanAoMkA apanemeM antarbhAva karanevAlI cAritrArAdhanAkA nirUpaNa karanepara cAritrakA svarUpa batalAneke liye AgekI gAthA AI hai ? taba Apa kaise kahate haiM ki AgekI gAthAke kathanakA avasara nahIM rahatA ? | uttara--yadi aisA hai to darzanArAdhanA apane meM jJAnArAdhanAko antarbhUta karake pravRtta huI hai ataH gAthAkArane samyagdarzanakA bhI svarUpa kyoM nahIM kahA ? vaha bhI kahanA cAhie thaa| yadi Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA gAminAM zAstrakArANAM nyAyAdapetecchA ayukA / kathaM cAritrArAdhanAyAM kathitAyAM itarAsAM pratipatti ravinAbhAvAt tAvajjJAnadarzanArAdhanayorantarbhAvaityuttaragAthAyAH pUrvArddhana kathayati kAyavvamiNamakAyavvayatti NAUNa hoi prihaaro| taM ceva havai gANaM taM ceva ya hoi sammattaM / / 9 // 'kAyanvaM' kartavyaM / 'iNaM' idaM / 'akAyanvayatti' akartavyamiti / 'NAdaNa' jJAtvA / 'havadi' bhavati / 'parihAro' parivarjanaM cAritramiti zeSaH / kartavyAkartavyaparijJAnaM pUrva taduttarakAlaM akartRpariharaNaM yattacca cAritramiti sUtrArthaH / nanu parihAra ityatra parihAro varjanArthaH / tathA hi-pariharati sarpamityatra sapaM varjayatIti gmyte| tatazca yadvarjanIyaM tatparijJAnameva varjanamupayujyate / tata evaM vaktavyaM-akAdavavatti' NAdaNa havadi parihAro iti, kAdavvamityetatkimarthamapanyastaM ? kartavyaparijJAnaM karaNe evopayujyate iti / atra pratividhIyate-kAdava miNati pAdUNa hava di parihAro iti padaghaTanakA, akAdamvamiNatti NAdUNa havadi parihAro ityaparA // tatrAdyAyAM padaghaTanAyAM parizavdaH samaMtAdbhAvavRttiH / yathA paridhAvatItyatra hi samaMtAddhAvatIti gmyte| harati tUpAdAnavacanaH / tathAhi prayogaH-kapilikA harati-kapilikAmupAdatta iti yAvat / manasA, vacasA, kAyena kartavyasya saMvarahetorupAdAnaM guptisamitidharmAnuprekSAparIpahajayAnAM upAdAnaM cAritramiti kahoge ki yaha unakI icchA hai to aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai kyoMki nyAyakA anusaraNa karanevAle zAstrakAroMkI icchA nyAyase rahita nahIM hotI / / 8 // cAritrArAdhanAke kahanepara anya ArAdhanAoMkA jJAna kaise sambhava hai ? isa praznakA samAdhAna hai ki cAritrArAdhanAke sAtha jJAna aura darzanakA avinAbhAva hai ataH usameM unakA antarbhAva hotA hai| yahI vArtA AgekI gAthAke pUrvArddhase kahate haiM gA0-yaha kartavya hai aura yaha akartavya hai isa prakAra jAnakara tyAga hotA hai| vahI caitanyajJAna hai aura vahI samyaktva hai / / 9 // TI0-pahale kartavya aura akartavyakA parijJAna hotA hai| usake pazcAt akartavyakA tyAga kiyA jAtA hai / yahI cAritra hai / yaha gAthAsUtrakA artha hai / zaMkA-'parihAro' meM parihAra zabdakA artha tyAga hai| isakA khulAsA isa prakAra hai-- 'sarpakA parihAra karatA hai aisA kahanepara 'sarpako tyAgatA hai' yahI artha jJAta hota / ataH jo tyAgane yogya hai usIkA jAnanA yogya hai| aisI sthitimeM aisA kahanA cAhie ki 'akartavyako jAnakara usakA parihAra hotA hai|' taba kartavyako jAnaneko kyoM kahA ? kartavyakA parijJAna to karaneke lie hotA hai chor3aneke lie nahIM hotA ? uttara-gAthAmeM 'kAdavvamiNatti NAdUNa vadi parihAro' yaha eka pada sambandha hai| aura 'akAdamvamiNatti NAdaNa havadi parihAro' yaha dUsarA pada sambandha hai / unameMse prathama pada sambandhameM 'pari' zabdakA artha acchI taraha yA pUrNarUpase hotA hai| jaise 'paridhAvati' kA artha acchI tarahase, yA pUrNarUpase daur3atA hai| 'harati' kA artha grahaNa karanA hai / jaise 'kapilikAM harati' kA artha kapilikAko grahaNa karatA hai| ataH isa vAkyakA artha hotA hai-manase, vacanase, kAyase, saMvarake 1. vvaM pitti-j0| 2. kapalikA-na0 / Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wwman 28 bhagavatI ArAdhanAM vAkyArthaH / AsravabaMdhahetavo ye pariNAmAste na kartavyAH, na nirvAsteSAM pariharaNaM parivarjanaM cAritramiti saMbaMdhanIyam / parihArya eva parijJAnamaMtareNApi tatparihAro dRzyate / yathA zatrujanAdhyAsitaM dezaM pariharati kazcittatra teSAM avasthAnamapratipadyamAno'pi mArgAntaragAmI eva'majJAtvApi parihArya pariharediti vinAbhAviteti cedayamabhiprAyaH sUre-sAmAnyazabdA api vizeSapravRttayo dRzyate / tathA hi-gozabdo gotvasAmAnyAMgIkaraNena pravRtto gaurna iMtavyA, gaustadA na spraSTavyA ityAdAvanyatra vizeSamaivAbhidheyI-karoti / mahati gomaMDale gopAlakamAsInametya kazcitpRcchati gaudRSTA bhavateti / atra vAkye gozabdastadabhipretAM kAlAkSI svastimatI vA pratyAyati / evamatra parihArazabdaH parivarjanasAmAnyagocaro'pi niyatAnekaparihAryaviSaye pariharaNe prayuktaH / na ca niyogabhAvyanekaparihAryaviSayaMpariharaNaM asakRvRttiparijJAnaM vinA yujyate / iti mithyAdarzanaM, asaMyamAH, kaSAyA, azubhAzca yogAH pratyekamanekavikalpAH satataM pariharaNIyAH / tatkathaM prihredjnyH| nanu jJAnacAritrayoravinAbhAvitA dyotyA 'nAdUNa hodi parihAro' ityanena na zraddhAnAvinAbhAvitetyAzaMkAyAmAha'taM ceva havaI' ityAdikaM / taM ce va tadeva caitanyaM / havaI' bhavati, 'NANaM' jJAnaM / 'taM ceva ya' tadevaM ca "havai' bhavati, 'sammattaM' tattvazraddhAnaM ceti caitanyadravyAvyatirekAt jJAnadarzanayorekatA khyAtA / tato jJAnAhetu kartavyako grahaNa karanA, gupti, samiti, dharma, anuprekSA aura parISaha jayako aMgIkAra karanA cAritra hai| Asrava aura vandhake hetu jo pariNAma haiM ve nahIM karane caahie| ataH unakA parihAra arthAt tyAga cAritra hai| isa prakAra sambandha lagAnA caahiye| jo padArtha tyAgane yogya hotA hai, use jAne vinA bhI usakA tyAga dekhA jAtA hai : jaise koI zatruoMse yuvata sthAnako chor3atA hai| yadyapi vaha usa sthAna meM unake AvAsako nahIM jAnatA, phira bhI dUsare mArgase calA jAtA hai| isa prakAra tyAgane yogyako nahIM jAnate hue bhI tyAganA cAhie / zaGkA-taba to 'tyAjya padArthako jAnakara chor3anA cAhiye' isa prakArakA avinAbhAva nahIM rahA? samAdhAna--AcAryakA abhiprAya yaha hai ki sAmAnya zabdoMkI bhI pravRtti vizeSameM dekhI jAtI hai| jaise 'gau' zabda gausAmAnyako lekara pravRtta hotA hai jaise gaukA vadha nahIM karanA caahie| gauko chUnA caahie| kintu anyatra yahI sAmAnyavAcI gau zabda vizeSa gauke artha meM pravRtta hotA dekhA jAtA hai| jaise--kisI bar3e gomaNDalameM baiThe hue gvAleke pAsa jAkara koI pUchatA haiApane gau dekhI hai kyA ? isa vAkyameM gau zabda usa vyaktiko iSTa kAlI gAya yA amuka prakArako gAyakA bodha karAtA hai / isI taraha parihAra zabda yadyapi tyAga sAmAnyakA vAcaka hai tathApi yahA~ usakA prayoga nizcita aneka tyAgane yogya viSayoMke tyAgameM huA hai| aura niyamase tyAgane yogya aneka viSayoMkA tyAga bAra-bAra jAne vinA sambhava nahIM hai| isa prakAra mithyAdarzana, asaMyama, kaSAya, azubhayoga aura inameMse pratyekake aneka bheda nirantara tyAgane yogya haiN| jo anajAna hai vaha kaise unakA tyAga kara sakatA hai ? zaGkA-'jAnakara parihAra hotA haiM' isa vacanase jJAna aura cAritrakI avinAbhAvitA prakaTa hotI hai, zraddhAnakI avinAbhAvitA prakaTa nahIM hotI ? __ isa AzaGkAkA AcArya uttara dete haiM-vahI caitanya jJAnarUpa hai aura vahI caitanya samyaktvarUpa hai / ataH caitanyarUpa dravyase abhinna honese jJAna aura darzanakI ekatA batalAI hai| ataH 1. evamanyatrApi parihAryAt pari-A0 / 2. nena zraddhA-a0 ja0 mu0 / Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA 29 vinAbhAvitA kathanena zraddhAnasyApi kathitaiva bhavati / cAritrameva jJAnadarzane iti kalpanAyAM 'nATUNa havai parihAro' iti pUrva jJAnaM pazcAtparihAra iti atra bhedopanyAsa: ' sUtrakArasya aghaTamAnaH syAt / taM ceveti napuMsakaliMganirdezazca na syAt / 'so ceva havai NANaM' iti vaktavyaM bhavati parihArazabdasya pulliMgatvAt / athavA kartavyAkartavyaparijJAne satyakartavyAnAM mithyAdarzanaM jJAnaM, asaMyamaH kaSAyA, yoga ityamISAM parihArazcAritramityetasminnarthe parigRhIte 'taM ceva pariharaNasAmAnyaM cAritraM, jJAnaM darzanaM ityekameveti / cAritrArAdhanAyAmeva bhedavAdino'bhimatasyArAdhanAprakArasyAntalIMnatayA cAritrArAdhana keveti sUtrArthaH // cAritrArAdhanAyAmaMtarbhAvo jJAnadarzanArAdhanayoreva nigadito na tapasa ArAdhanAyA ityata AhacaraNammi tammi jo ujjamo AuMjaNA ya jo hoI / so ceva jiNehiM tavo bhaNido asaDhaM caraMtassa || 10 | 'caraNammi' cAritre / 'tammi' etasmin akartavyapariharaNe | 'jo ya ujjamo' udyogaH / 'AuMjaNA ya' upayogazca / 'jirNohi tatro hoditti bhaNido' iti padaghaTanA / caraNodyogopayogAveva tapo bhavatIti jinaiH kRtakarmAriparAjayairuktamiti yAvat / kRtasukhaparihAro hi cAritre prayatate na sukhAsaktacittastatazca bAhyAni cAritrakI jJAnake sAtha avinAbhAvitA batalAnese zraddhAnakI bhI avinAbhAvitA kahI gaI samajhanA / yadi cAritrako hI jJAna aura darzanarUpa mAnA jAtA hai to ' jAnakara parihAra hotA hai' isa kathanameM jo pahale jJAnakA aura pazcAt parihArakA bhedarUpase upanyAsa granthakArane kiyA hai| vaha nahIM bana sakegA / tathA 'taM ceva' isa padameM jo napuMsaka liMgakA nirdeza kiyA hai vaha bhI nahIM banegA, kintu 'so ceva havai NANaM' aisA prayoga karanA hogA kyoMki 'parihAra' zabda puMlliMga hai aura vahI cAritra hai | athavA kartavya aura akartavyakA parijJAna hone para akartavya jo mithyAdarzana, ajJAna, asaMyama, kaSAya aura yoga haiM unakA parihAra cAritra hai, aisA artha lene para 'taM ceva' arthAt parihArasAmAnya hI cAritra, jJAna aura darzana hai isa prakAra eka hI hai / isa prakAra cAritrArAdhanAmeM hI bhedavAdiyoMko iSTa ArAdhanAke prakAroMkA antarbhAva honese cAritrArAdhanA eka hI hai yaha isa gAthAsUtrakA-arthaM hai | bhAvArtha - cAritrake do prakAra hai-- kartavyako svIkAra karanA aura akartavyako tyAganA / jJAna aura darzana pUrvaka hitakI prApti tathA ahitake parihArarUpase pariNata caitanya hI jJAna aura darzanarUpa hai | ataH cAritrakA jJAna aura darzanake sAtha avinAbhAva honese cAritrameM donoMkA antarbhAva hotA hai // 9 // cAritrArAdhanAmeM jJAnArAdhanA aura darzanArAdhanAkA hI antarbhAva kahA hai, tapa ArAdhanAkA nahIM kahA / ataH kahate haiM gA0 - usa akartavyake tyAgarUpa cAritrameM jo udyoga hai aura upayoga hotA hai, una udyoga aura upayogako hI chala kapaTa tyAgakara karane vAlekA jinendradevane tapa kahA haiM // 10 // kahA TI0 - usa akartavya ke parihArarUpa cAritrameM jo udyoga aura upayoga hai jinadevane use tapa / arthAt cAritra meM udyoga aura upayoga hI tapa hai, aisA karmarUpI zatruoM ko parAjita karane 1. bhedopa nAsane-A0 / 2. aghaTamAnaM-A0 ja0 / Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 bhagavatI ArAdhanA tapAMsi cAritraprAraMbhaM prati parikaratAmupayAntIti / tathA ca vakSyati 'bAhirataveNa hodi khu savvA suhasIladA pariccattA' iti / tathA svAdhyAyazrutabhAvanA paMcavidhA tatra vartamAnazcAritre pariNato bhavati / tathA ca vakSyati 'sudabhAvaNAe NANaM vaMsaNatavasaMjamaM ca pariNamadi' tti / pariNAma eva upayogaH / 'kRtAticArajugupsApuraHsaraM vacanamAlocaneti' akartavyapariharaNopayogaH kathaM na cAritraM ? kRtAticArasya yatestadaticAraparAGmukhatA yogatrayeNa hA duSTaM kRtaM ciMtitamanumataM ceti pariNAmaH pratikramaNam / ubhayaM caraNopayogaH / evamaticAranimittadravyakSetrAdikAnmanasA apagatistatra anAdRtivivekaH / iti upayogatA vivekasya dustyajazarIramamatva nivRttirmamedaM zarIraM na bhavati nAhamasyeti bhAvanA sA ca parigrahaparityAgopayoga eveti cAritram / tapaso'nazanAdezcAritraparikaratoktava / sAticAraM cAritramacAritrameveti baddhayA nizcityAtmano. nyanatApAdana navandanAdikAsu asaMyamaparihAreNa vRttazcAritraparikaraH / punaH pravrajyAdAnamapi cAritropayoga eveti / vinayastu paMca prakAraH jJAnadarzanavinayayonidarzanaparikaratayA tadupayogarUpatayA ca jJAnadarzanAbhyAmabhedAttadvadeva cAritrArAdhanAMtarbhAvaH / . indriyaviSayasya rAgadveSayoH kaSAyANAM ca parityAgaH, ayogyavAkkAyakriyAyAstyAgaH, IryAdiSu niravadyA ca vRttizcAritropayoga eveti cAritre vinayasyAntarbhAvaH / tapo'dhike tapasi ca bhaktiH, anAsAdanA ca vAle jinadevane kahA hai / jo sukhako tyAgatA hai vahI cAritrameM prayatnazIla hotA hai, jisakA citta sukhameM Asakta hai vaha cAritra dhAraNa nahIM kara sktaa| ataH bAhya tapa cAritrako prArambha karanemeM sahAyaka hote haiN| Age kaheMge-'vAhya tapase samasta sukhazIlatA chUTa jAtI hai'| tathA svAdhyAyake pA~ca bheda pA~ca zruta bhAvanArUpa haiN| jo usameM pravRtti karatA hai vaha cAritrameM pravRtti karatA hai| Age kaheMge-'zrutabhAvanAse jJAna, darzana, tapa aura saMyamarUpa pariNata hotA hai|' pariNAmakA hI nAma upayoga hai| kiye hae doSoMke prati glAni parvaka jo vacana hotA hai vaha AlocanA hai| tava akartavyake tyAgameM jo upayoga hotA hai vaha cAritra kyoM nahIM hai| jisa sAdhune apane vratoMmeM doSa lagAyA hai usakA una doSoMse vimakha hokara. hA~. maiMne barA kiyA. yA barA vicArA yA usameM anumati dI, isa prakArake pariNAmoMko pratikramaNa kahate haiN| AlocanA aura pratikramaNako ubhaya kahate haiM / aticArameM nimitta dravya, kSetra AdikA manase haTAnA, unameM anAdara bhAvakA honA viveka prAyazcitta hai / isa prakAra vivekako upayogitA hai| jisako chor3anA kaThina hai usa zarIrase mamatva na karanA 'yaha zarIra merA nahIM hai, na maiM isakA hU~' isa prakArakI bhAvanA vyutsarga hai vaha bhI parigrahake tyAgarUpa upayoga hI hai ataH cAritra hai| ____ anazana Adi tapa cAritrake parikara haiM-usake sahAyaka haiM, yaha pahale kahA hI hai sadoSa cAritra acAritra hI hai aisA baddhike dvArA nizcita karake AtmAmeM pUrNatAkA lAnA, khar3e honA, vandanA Adi kriyAoMmeM asaMyamakA parihAra karate hue pravRtta honA, ye saba bhI cAritrakA parikara hai| doSa lagAne para punaH dIkSA grahaNa karanA bhI cAritrameM upayoga hI hai / vinayake pA~ca bheda haiN| unameMse jJAnavinaya aura darzanavinaya jJAna aura darzanake parikara honese tathA jJAna aura darzanameM upayogarUpa honese jJAna aura darzanase abhinna haiM ataH jJAna aura darzanakI taraha unakA antarbhAva cAritrArAdhanAmeM hotA haiN| ___ indriyoMke viSayoMmeM rAga dveSakA tathA kaSAyoMkA tyAga, anucita vacana aura kAyakI kriyAkA tyAga, tathA IryA samiti AdimeM nirdoSa pravRtti cAritropayogarUpa honese cAritravinayakA Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 31 pareSAM tapovinayaH, taM vinA sutapaso'bhAvAt tapasaH parikaratA 'syA saparikaraM hi tapazcAritrasya parikaraH / upayogo vA nAnyA gatirasti' (?) manyate / 'asaDhaM caraMtassa' zAThyamaMtareNa vartamAnasya bhavettathA ca caturvidhA, dvividhA, ekavidhA, vA ArAdhanA syAt kasmAnna nirUpyate / puruSo hi prekSApUrvakArI prayojanAyattaceSTaH sati prayojane tatsAdhanAya prayatate nAnyathA, tatkathamiyamArAdhanA vyAkhyA prayojikA zravaNasyetyAzaMkAyAM, nirvANasukhasyAvyAbAdhAtmakasya puruSArthasyopAyatvapradarzanena ArAdhanAvyAkhyA tadathinAmupayoginI ityetatpratipAdanAyottaraprabaMdhaH / athavA vyAvaNitavikalpA yA ArAdhanA tasyAM ceSTA kartavyetyetadAkhyAnAyottarasUtrANi, tathA copasaMhAraH 'kAdavvA khu tadatthaM AdahidagavesiNA cechA' iti // anye'tra vyAcakSate jJAnadarzanacAritreSu kiM pradhAnamiti coye cAritraprAdhAnyakhyApanAyottarasUtramiti tadayuktam NANassa desaNassa ya sAro caraNaM have jahAkhAdaM / caraNassa tassa sAro NivvANamaNuttaraM bhaNiyaM // 11 // 'NANassa dasaNassa ya sAro caraNaM jahAkhAdaM' ityukta jJAnadarzanAbhyAM pradhAnaM cAritraM iti pratIteranuantarbhAva cAritrameM hotA hai| viziSTa tapasviyoMmeM aura tapameM bhakti tathA dUsaroMkI AsAdanA na karanA tapavinaya hai| usake binA samyak tapa nahIM ho sktaa| ataH tapavinaya tapakA parikara hai| aura apane parikarake sAtha tapa cAritrakA parikara hai| usake binA gati nahIM hai / jo kapaTa tyAga kara aisA karatA haiM usIke yaha tapa hotA hai / isa prakAra ArAdhanAke cAra, do aura eka bheda haiN| bhAvArtha-cAritra vahI dhAraNa karatA hai jo sukhako tyAga detA hai| cAritrameM udyama karanA vAhya tapa hai / isa taraha bAhya tapa cAritrakA parikara hai usakI sahAyaka sAmagrI hai / aura cAritrarUpa pariNAma antaraMga tapa hai / antaraMga tapake bheda prAyazcitta Adi pApa pravRttiyoMko dUra karate haiM ataH tapa cAritrase bhinna nahIM hai / / 11 / / puruSa soca-vicArakara kAma karatA hai / usakI ceSTA prayojanake adhIna hotI hai| prayojana hone para usakI siddhike liye vaha prayatna karatA hai| prayojana na hone para nahIM krtaa| taba yaha ArAdhanAkA vyAkhyAna kaise usakA prayojaka hai ? aisI AzaMkA hone para AcArya kahate haiM bAdhArahita mokSa sukha puruSArtha hai vaha puruSakA prayojana hai| jo mokSa sukhake abhilASI haiM unako usakA upAya batalAneke liye ArAdhanAkA kathana upayogI hai| yaha batalAneke lie AgekA kathana karate haiM / athavA jisa ArAdhanAke bhedoMkA kathana kiyA hai usameM ceSTA karanA cAhiye yaha kahaneke liye AgekA kathana hai / isIliye granthakArane upasaMhArameM kahA hai ki Atmahitake anveSakako usake liye ceSTA karanA cAhiye gA0-jJAnakA aura darzanakA sAra yathAkhyAta cAritra hotA hai| usa yathAkhyAta cAritrakA sAra sarvotkRSTa nirvANa kahA hai // 11 // TI0-anya vyAkhyAkAra kahate haiM ki jJAna, darzana aura cAritrameM kauna pradhAna hai aisA 1. nAnyathAstitA-A0 mu0 / 2 prayojitA-A0 mu0 / Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 bhagavatI ArAdhanA papatteH / trayANAmapi karmApAyanimittatAsti vA na vA? yadi nAstItyucyate sUtravirodhaH 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' iti sUtramavasthitam / athopAyatAsti ? parArthatayA guNatvaM trayANAmiti kA pradhAnatA cAritrasya ? jJAnadarzane cAritrArthe cAritraM tu na tadarthamiti na yaktaM vaktaM jJAnadarzanayoH sAdhyatvAttadupAyatayA cAritrasya cAritaM tadarthamiti tasya kimityapradhAnatA na bhavati ? na hi cAritramaMtareNa kSAyikaM jJAnaM, kSAyika vItarAgasamyaktvaM copajAyate / tasmAtpUrvokta eva uttaraprabaMdhakramaH / idaM sUtraM yathAkhyAtacAritrasvarUpaM tatphalaM ca gaditaM AyAtam / NANassa daMsaNassa ya sAro' sArazabdo'trAtizayitaguNavacanaH / tathA prayogaH "paDhamaMci ya vigaliyamacchareNa suyaNeNa gahiyasArammi / vosa mottUNa khalo gelau kamvammi ki aNNaM // " [ ] prathamameva sAdhujanena vigalitamAtsaryeNa gRhIte'tizayitaguNe kAvye doSaM muktvA khalaH kimanyadgRhNAti iti gAthArthaH / / jJAnadarzanayoratizayitarUpaM kiM tanmohanIyajanyakalaMkarahitaM, 'caraNaM' cAritraM / 'havet / 'jahAkhAdaM' ythaakhyaatN| tathA coktaM "cArittaM khalu dhammo dhammo jo so sammotti NihiTTho // mohakkhohavihUNo pariNAmo appaNo ya smo|" [prava0 sA0 17] iti / "moho dvividho darzanamohazcAritramohazca / tatra darzanamohajanyaM azraddhAnaM zaMkAkAMkSAvici prazna karane para cAritrakI pradhAnatA batalAneke liye yaha gAthAsUtra kahA hai| kintu yaha ayukta hai kyoMki 'jJAna aura darzanakA sAra yathAkhyAta cAritra hai' aisA kahane para 'cAritra jJAna aura darzanase pradhAna hai' aisI pratIti nahIM hotI / prazna hotA hai ki ye tInoM karmoM ke vinAzameM nimitta hai yA nahIM ? yadi kahate ho nahIM haiM to sUtra meM virodha AtA hai kyoMki 'samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra mokSakA mArga hai' aisA sUtra hai| yadi tInoM mokSake upAya haiM to parArtha-parake liye honese tInoM gauNa ho jAte haiM taba cAritrako pradhAnatA kaisI ? yadi kahoge ki jJAna aura darzana cAritrake liye haiM cAritra jJAnadarzanake liye nahIM hai, to aisA kahanA yukta nahIM hai kyoMki sAdhya jJAna aura darzana haiM / unakI siddhikA upAya cAritra hai| ataH cAritra jJAna darzanake liye hai taba vaha apradhAna kyoM nahIM huA ? cAritrake binA na to kSAyika jJAna hotA hai aura na. kSAyika vItarAga samyaktva utpanna hotA hai / isaliye jo pUrvameM uttaragAthAke kramake sambandhameM kahA hai vahI yukta hai| yaha gAthAsUtra yathAkhyAta cAritrakA svarUpa aura usakA phala kahaneke liye AyA hai| 'NANassa dasaNassa ya sAro' yahA~ sAra zabda satizaya guNakA vAcaka hai / isa arthameM usakA prayoga dekhA jAtA hai / kisI kavine kahA hai-prathama hI mAtsarya bhAvase rahita sAdhujanoMke dvArA kAvyakA sAra grahaNa kara liye jAne para doSake sivAya durjana aura kyA grahaNa kreN| yahA~ 'sAra' zabdakA prayoga sAtizaya guNake artha meM hI kiyA gayA hai / prazna hotA hai ki jJAna aura darzanakA sAtizaya rUpa kyA hai ? to vaha hai mohanIyase utpanna hAne vAle kalaMkase rahita yathAkhyAta cAritra / kahA hai ___nizcayase cAritra dharma hai aura dharma samabhAvako kahA hai / tathA moha aura kSobhase rahita AtmAkA pariNAma sama hai / mohake do bheda haiM-darzanamoha aura caaritrmoh| unameMse darzanamohase Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA kitsAnyadRSTiprazaMsA saMstavarUpaM / cAritramohajanyo rAgadveSau tadanunmizraM jJAnaM darzanaM ca yathAkhyAtacAritramityucyate " iti sUtrArthaH / ' caraNassa' cAritrasya, 'tassa' tasya, yathAkhyAtAkhyasya, 'sAro' atizayitaM phalaM sAdhyasAdhanalakSaNasaMbaMdhanimittA SaSThIyaM tena sAdhyaphalaM labdhaM, sArazabdastu tasyAtizayamAcaSTe / tato'yamartho jAtaH yathAkhyAtacAritrasya phalamatizayitamiti / kiM tat 'nivvANaM' nirvANaM vinAzaH / tathA prayogaH - nirvANaH pradIpo naSTa iti yAvat / vinAzasAmAnyamupAdAya vartamAno'pi nirvANazabdasya caraNazabdasya nirjAtakarmazAtanasAmarthyAbhidhAyinaH prayogAtkarmavinAzagocaro bhavati / sa ca karmaNAM vinAzo dviprakAraH, katipayapralayaH sakalapralayazca / tatra dvitIyaparigrahamAcaSTe - 'aNuttaramiti' na vidyate'nyaduttaramadhikaM asmAdityanuttaraM / 'bhaNidaM' uktaM 'pavayaNa' iti zeSaH / athavA jJAnazraddhAnayoH phalaM duHkhahetukriyAparihAraH / yadatra' ca phalaM tatra sannihito hetustatazcAritrArAdhanAyAM itarAntarbhAva' ityAyAtamidaM sUtraM 'NANassa daMsaNassa ya sAro caraNaM have jadhAkhAvaM' iti // pApakriyA duHkhahetu tatparihArazca asati jJAne zraddhAne vA na saMbhavati kvacinmanaso raMjanaM aprItirvA pApakriyAbhinavakarmasaMvaraNaM ciraMtananirAsaM ca vidadhAti caraNamado yuktamucyate 'caraNassa tassa sAro NivvANamaNuttaraM ' iti / azraddhAna utpanna hotA hai / AtmA, mokSa Adike astitvameM zaGkAkA honA, viSayabhogoMkI icchA, dharmAtmAko dekhakara glAni, mithyAdRSTIkI manase prazaMsA aura vanase stuti karanA, ye saba usa azraddhAnake rUpa haiM | cAritramohase rAga-dveSa utpanna hote haiN| unase rahita jJAna aura darzanako yathAkhyAta cAritra kahate haiM / yaha gAthAsUtrakA artha hai / usa yathAkhyAta nAmaka cAritrakA sAra arthAt sAtizaya phala / yahA~ yaha SaSThI vibhakti sAdhya-sAdhanarUpa sambandhake nimittako lekara hai / usase sAdhyaphalakA bodha hotA hai / aura 'sAra' zabda usake atizayako kahatA hai / ataH yaha artha huA ki yathAkhyAta cAritrakA sAtizayaphala nirvANa hai| nirvANakA artha vinAza hai / kahA jAtA hai dIpakakA nirvANa ho gayA arthAt dIpaka naSTa ho gayA / isa taraha yadyapi nirvANa zabdakA artha vinAzamAtra hai tathApi utpanna hue karmoMko naSTa karane kI zaktivAle cAritra zabdakA prayoga honese karmoMkA vinAza artha liyA jAtA hai / karmoMkA vinAza do prakArakA hai-- kucha karmoMkA vinAza aura saba karmoMkA vinAza / yahA~ dUsarekA grahaNa kiyA hai kyoMki 'aNuttara' zabdakA prayoga kiyA hai| jisase adhika koI nahIM hai use anuttara kahate haiM / 'bhaNidaM' arthAt Agama meM kahA hai / 33 athavA zraddhAna aura jJAnakA phala duHkhakI kAraNa kriyAoMkA tyAga hai / yahA~ jo phala hai tyAga usameM usake hetu jJAna aura darzana samAviSTa haiM / ataH cAritrArAdhanAmeM anya ArAdhanAoMkA antarbhAva honese 'jJAna aura darzanakA sAra yathAkhyAtacAritra hai' yaha gAthA sUtra AyA hai / pApakarma duHkhake kAraNa haiM / unakA tyAga jJAna aura zraddhAnake vinA sambhava nahIM hai / kisI meM manakA anurakta honA aura kisIse dveSa karanA pApakriyA hai / cAritra navIna karmoMke Aneko rokatA hai aura purAne karmoMkA vinAza karatA hai / ataH ucita hI kahA hai ki usa cAritrakA sAra sarvotkRSTa nirvANa hai // 11 // bhAvArtha - rAgadveSase rahita jJAna aura darzanako hI Agama meM yathAkhyAta cAritra kahA hai / usakA sAra nirvANa arthAt samasta karmoMkA vinAza hai| nirvANase utkRSTa anya nahIM hai // 11 // 1. yastacca -A0 mu0 / 2. itaretarAnta - A0 mu0 / 5 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA yajjJAnaM duHkhahetunirAkaraNaphalamityasyAnvayaprasAdhanAya dRSTAntamAha cakkhussa daMsaNassa ya sAro sappAdidosapariharaNaM / cakkhU hoi NiratthaM daLUNa bile paDaMtassa // 12 // 'cakkhussa daMsaNassa ya sAroM' iti / 'cakkhussa' cakSuSa : / dravyendriyamiha cakSuriti gRhItaM nirvRtirupakaraNaM ca tajjanyatvAdarUpagocaraM vijJAnaM darzanaM tasya saMbaMdhitayocyate / tato'yamoM jAyate-cakSurjanyAyAH pratIteH sAro phalaM ki 'sappAdidosapariharaNaM' sarpakaMTakAdInAM sparzanAdikriyAyAH duHkhadAyinyAH parihAraH sAdibhiH saMpAdyatvAta sparzanabhakSaNAdikaH kriyAvizeSaH sarpAdidoSa ityucyate, tasya pariharaNaM parivarjanaM tato'yaM vAkyArtha:-yajjJAnaM taduHkhanirAkaraNaphalaM yathA cakSurjanyasAdigocarajJAnaM sAdisparzanabhakSaNAMdipariharaNaphalamiti / cakSunimiha cakSurucyate cakSuHprasUtaM jJAnaM / 'hodi' bhavati / 'NiratthaM' nirarthakaM / 'daLUNa' dRSTvA jJAtvA vilAdikamagrataH sthitaM, bilagrahaNamupalakSaNaM upaghAtakAriNAm / 'paDatassa' patataH puruSasya / ___ atrAparA vyAkhyA-jJAnAddarzanAccAtmopakAriviziSTaphaladAyicAritraM ityuktaM / nanu jJAnamiSTAniSTamArgopadazi tad yuktaM jJAnasyopakAritvamabhidhAtuM iti cenna jJAnamAtreNeSTArthasiddhiH, yato jJAnaM pravRttihInaM asatsamaM / atra vastuni dRSTAntadarzanena nigamayati-'cakkhussa daMsaNassa ya, iti / jJAnadarzanAbhyAmapi cAritrasyAtmopakAritA kasminsUtre nigaditA yenoktamityucyate / atItasUtra iti caitanmithyA gANassa dasaNassa ya sAro caraNaM have jahAkhAdaM' / ityato vAkyAtki jJAnadarzanAmyAM cAritramevopakArItyayaM pratyayo duHkhake kAraNoMko dUra karanA jJAnakA phala hai isa anvayakI siddhike lie dRSTAnta kahate haiM gA0-cakSuse dekhanekA sAra sarpa Adi doSoMse dUra rahanA hai| dekhakara bhI Age vartamAna sA~pake bilameM giranevAle manuSyakI A~kha vyartha hai // 12 // TI0-yahA~ 'cakSu' se nirvRti aura upakaraNarUpa dravyendriyakA grahaNa kiyA hai| usase utpanna aura rUpako jAnanevAle jJAnako yahA~ darzana kahA hai| usase yaha artha hotA hai-cakSuse honevAle jJAnakA phala sarpa, kaNTaka AdikI duHkha denevAlI kriyA-kATanA yA pairameM laganA Adise bacanA hai / gAthAmeM sarpAdidoSase vacanA hai| so sarpa Adike dvArA kiye jAnevAle sparzana, kATanA Adi kriyA vizeSako sarpAdidoSa kahA jAtA hai| usakA parihAra phala hai| tava vAkyakA artha yaha huA-jo jJAna hai usakA phala duHkhakA nirAkaraNa hai| jaise cakSuse honevAle sAdike jJAnakA phala sAdike sparzase unake kATane Adise bacanA hai| yahA~ cakSuse cakSujJAna arthAt cakSuse honevAlA jJAna lenA caahie| Age sthita sA~pake bila Adiko dekhakara bhI, jAnakara bhI, usameM giranevAle manuSyakA, cakSujJAna, nirarthaka hai| isa gAthAkI anya vyAkhyAkAra isa prakAra vyAkhyA karate haiM-'jJAna aura darzanase cAritra AtmAkA vizeSa upakArI aura viziSTa phaladAyI hai aisA kahA hai| yadi koI kahatA hai ki jJAna iSTa aura aniSTamArgakA darzaka hai ataH usako upakArI kahanA yukta hai| to usakA yaha kahanA ThIka nahIM hai kyoMki jJAnamAtrase iSTakI siddhi nahIM hotI, AcaraNahIna jJAna 'na hue' ke samAna hai / yahA~ dRSTAntake dvArA usakA samarthana karate haiM 'cakkhussa daMsaNassa' ityAdi ? ____ ina vyAkhyAkArase hama pUchate haiM ki jJAna aura darzanase bhI cAritra AtmAkA vizeSa upahArI hai yaha kisa gAthAsUtra meM kahA hai ? yataH Apa kahate haiM-'kahA hai'| yadi kahoge ki pichale Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 35 jAyate ? evamiti tadanubhavaviruddhamAcaratItyupekSyate, na cetkathamuktamityucyate / kiMca tasya sUtrasya yA pAtanikA kRtA jJAnadarzanacAritreSu kiM pradhAnamityatra prazne, pradhAnasya nirUpaNArtha sUtramityanayA ca viruvyte| caraNassa tassa sAro NibyANamaNuttaraM bhaNiyaM' ityuktaM cAritrasya samatArUpasya phalamazeSakarmApAya ityuktaM / karmApAyo hi kathaM puruSArthaH duHkhanivRttiH sukhaM cAbhimataM phalamityArekAyAM pradhAnapuruSArthasya akhilabAdhAvyapagamarUpasya sukhasya nibaMdhanatayopayogitAmAcaSTe sakalakarmApAyasya NivvANassa ya sAro avvAbAhaM suhaM aNovamiyaM // kAyavvA hu tadahra AdahidagavesiNA ceTThA // 13 // "NivvANassa ya sAro' iti / niravazeSakarmApAyasya sAraH phalaM / anvAbAhaM karmajanyasakaladuHkhApAyaH kAraNAbhAve kAryasya anutpatteH / 'aNovamiyaM' upamAtItaM / 'kAdamvA' krtvyaa| 'ceTThA' cessttaa| 'tadaLaM' avyAvAdhasukhArtham / 'AdahidagavesiNA' AtmahitaM mRgytaa| kva ceSTA kAryA ? ArAdhanAyAM mRtAvanaticArajJAnadarzanacAritrapariNatirUpAyAM / kasmAt ? jamhA carittasAro bhaNiyA ArAhaNA pavayaNammi / savvassa pavayaNassa ya sAro ArAhaNAtamhA / / 14 / / 'jamhA' yasmAt 'carittasAro' cAritrasya jJAne darzane pApakriyAnivRttau ca prayatasya, caraNaM pravRttiH gAthAsUtra meM kahA hai to yaha mithyA kathana hai 'jJAna aura darzanakA sAra yathAkhyAta cAritra hai' isa vAkyase 'jJAna aura darzanase cAritra vizeSa upakArI hai' aisA bodha hotA hai kyA ? yadi kahoge 'hotA hai to ApakA AcaraNa anubhava viruddha hai ataH vaha upekSaNIya hai| yadi kahoge 'nahIM hotA' to Apane aisA kyoM kahA? dUsare, usa gAthAsUtrakI jo utthAnikA hai usameM 'jJAna darzana cAritrameM kauna pradhAna hai' aisA prazna karanepara pradhAnakA kathana karaneke lie gAthAsUtra kahate haiM aisA kahA hai, usase bhI virodha AtA hai // 12 // * 'caraNassa tassa sAro' ityAdimeM samatArUpa cAritrakA phala samasta karmoMkA vinAza kahA hai| kintu karmoMkA vinAza puruSArtha kaise hai ? duHkhakI nivRtti aura sukhako phala kahA hai aisI AzaGkA honepara granthakAra pradhAna puruSArtha jo bAdhArahita sukha hai, usakA kAraNa honese samastakarmoMke vinAzakI upayogitA batalAte haiM gA0-nirvANakA sAra bAMdhArahita upamArahita sukha hai| ataH Atmahitake khojIko usa avyAbAdha sukhakI prAptike lie ceSTA karanA cAhie // 13 / / To0-samastakarmoMke vinAzakA phala karmajanya samasta duHkhoMse rahita, upamArahita sukha hai| ataH Atmahitake khojIko, usa bAdhArahita sukhake liye, ceSTA karanA caahie| arthAt niraticAra jJAnadarzanacAritrakI pariNatirUpa ArAdhanAko apanAnA cAhie // 13 // - gA0-kyoMki pravacanameM cAritrakA phala ArAdhanA kahA hai| isalie samasta pravacanakA sAra ArAdhanA hI hai // 14 // To0-jJAnameM, darzanameM, aura pApakarmase nivRttimeM jo prayatnazIla hai usakI pariNatiko Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 bhagavatI ArAdhanA pariNatiriha cAritrazabdena gRhItA, tato'yamartho labdhaH 'sAraH phalamiti / 'bhaNidA' kathitA ! 'ArAhaNA' ArAdhanA mRto anaticAraratnatrayatA / 'pavayaNammi' procyeta dRSTaSTatramANAviruddhena jIvAdayaH padArthA anenAsminveti pravacanaM jinAgamastasmin / atizayavattArAdhanAyA prakrAMtAyA upasaMharatyuttarArddhena savvassa ityAdinA / 'savvasta' namastasya / 'pavayaNassa' jinAgamasya / 'sAro' atizayaH / 'ArAhaNA' ArAdhanA vyAvarNitarUpA / 'tamhA' tasmAt / ca zabda evakArArthaH / sa cArAdhanAzabdAtparato draSTavyaH ArAdhanaiva sAra iti / anyatra vyAkhyA - yadidamuktaM phalaM etaccAritramAtrAduta viziSTAjjAyate ityAha-jamhA carittasAro iti / kiM pAtanikArtho gAthAyAM saMvAdamupayAti na cetItyatra zrotAraH pramANaM ||14|| kasmAt ? atizayavattayArAdhanAgame'bhihitA yasmAt suciramavi NiradicAraM viharittA NANadaMsaNacarite // maraNe virAdhayittA anaMtasaMsArio diTTho // 15 // 'suciraM ' aticirakAlamapi / 'NiradicAraM' aticAramaMtareNa / 'virahitA' vihRtya / kva ? 'NANadaMsaNacarite' jJAne zraddhAne samatAyAM ca / 'maraNe' bhavaparyAvinAzakAle / virAdhayittA ratnatrayapariNAmAnvinAzya mithyAdarzane'jJAne'saMyame pariNato bhUtvA / 'anaMtasaMsArio' anaMtabhavaparyAyaparivartane udyataH / 'diThThI' dRSTaH | dezonaM pUrvakoTIkAlaM anaticAraratnatrayapravRttAnAmapi maraNakAle tataH pracyutAnAM muktyabhAvaM saMsAre ciraparibhramaNakathanavyAjena darzanaM darzayati sUtrakAraH // 15 // yahA~ cAritrazabdase grahaNa kiyA hai / taba yaha artha prApta hotA hai ki cAritrakA phala, pravacana meMjisake dvArA athavA jisameM jIvAdipadArtha pratyakSa aura anumAna pramANase aviruddha kahe jAte haiN| vaha pravacana arthAt jinAgama hai usameM ArAdhanAko kahA hai / gAthAke uttarArdhadvArA prakaraNa prApta ArAdhanAkI atizayavattAkA upasaMhAra karate haiM--isa kAraNa se samasta jinAgamakA sAra ArAdhanA hai / gAthAmeM jo 'ya' ca zabda hai vaha evakAra ( hI ) ke arthameM hai aura use ArAdhanA zabdake Age lagAnA cAhie arthAt jinAgamakA sAra ArAdhanA hI hai / anyatra isa gAthAkI vyAkhyA isa prakAra kI gaI hai - yaha jo phala kahA hai vaha cAritra sAmAnyase prApta hotA hai yA viziSTacAritrase prApta hotA hai / isake uttarameM AcAryane 'jamhA caritasAro' Adi gAthA kahI hai / hamArA prazna hai ki isa ApakI utthAnikAke arthakA gAthAke sAtha mela khAtA hai kyA ? isa viSaya meM zrotAgaNa hI pramANa haiM / hama adhika kyA kaheM ||14|| AgamameM ArAdhanAkI atizayavattA kyoM kahI hai isakA samAdhAna karate haiM gA-jJAna zraddhAna aura cAritrameM bahuta kAlataka bhI aticAra vinA vihAra karake maraNakAlameM virAdhanA karake anantabhava dhAraNa karanevAlA dekhA gayA hai / / 15 / / TI0 - jJAnameM, darzanameM aura samatArUpa cAritrameM sudIrghakAlataka aticAra rahita vihAra karake bhI arthAt jJAnadarzanacAritrakA nirdoSa pAlana karake bhI jaba usa paryAyake vinAzakA samaya Ave arthAt marate samaya yadi ratnatrayarUpa pariNAmoMko naSTa karake mithyAdarzana, ajJAna aura asaMyamarUpa pariNAmoMko apanAve to usakA saMsAra ananta hotA hai / arthAt karmabhUmimeM manuSyaparyAyakI utkRSTa Ayu eka pUrvakoTI hotI hai / ATha varSakI avasthAke pazcAt saMyama dhAraNa karake kucha kama eka pUrvakoTikAlataka usakA niraticAra pAlana kiyA / kintu maraNakAla Anepara Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 37 anupagatamithyAtvasya avicalitacAritrasyApi parISahaparibhavAdupagatasaMklezasya mahatI saMsRtiriti bhayopadarzanena saMvalezaH parityAjyaH iti nigadati sUtrakAraH 'samidosu ya' ityAdinA-- samidisu ya guttIsu ya daMsaNaNANe ya NiradicArANaM / . AsAdaNabahulANaM ukkassaM aMtaraM hoI / / 16 // anye vyAcakSate--"uktasyAnaMtasaMsArasya pramANapratipAdanAya AyAtA gAthA anaMtasyAnaMtavikalpatvAt anaMtavizeSaH pratipAdanIyaH" iti / asyAM vyAkhyAyAM ukkassaM aMtara hodItyetAvadupayujyate / itarasya vacanasaMdarbhasya anarthakatvaM prasajyata iti / samidIsu ya samyagayanAdiSu ayanaM samitiH, samyakazrutajJAna nirUpitakramaNa gamanAdiSa vattiH samitiH / sAvadyayogebhya Atmano gopanaM guptiH / vastuyAthAtmyazraddhAnaM darzanaM / apetamithyAtvakalaGkasyAtmano vastutattvaparijJAnaM matyAdikSAyopazamikaM jJAnaM / kSAyike sati jJAne AsAdanAyA asaMbhavaH / mohajanyatvAtsaMklezasya, mohasya ca kevalajJAnotpatteH prAgeva vinaSTatvAta / tathA coktaM-'mohakSayAjjJAnavarzanAvaraNAntarAyakSayAcca kevalam [ta0 sU0 101] iti / vItarAgasamyaktvaM ceha na gRhItam / mohapralaya usase cyuta ho gayA to saMsArameM cirakAlataka bhramaNa karanA par3atA hai / isa cirakAla paribhramaNake bahAnese sUtrakAra usakI muktikA abhAva batalAte haiM / / 15 / / jo mithyAtvabhAvako prApta nahIM huA hai jisakA cAritra bhI nizcala hai phira bhI yadi vaha parISahase ghabarAkara saMklezabhAvako prApta hotA hai to usakA saMsAra sudIrgha hai, aisA bhaya dikhalAkara granthakAra saMklezako tyAganekA upadeza dete haiM gA0-samitiyoMmeM aura guptiyoMmeM aura darzana aura jJAnameM jo aticAra rahita pravRtti karate haiN| kintu maraNakAla Ane para parISahake bhayase samiti AdimeM bArambAra doSa lagAte hue saMkleza pariNAma karate haiM unakA ardhapudgala parAvartana kAla pramANa utkRSTa antara hotA hai| arthAt marate samaya ratnatrayase cyuta hokara punaH utanA kAla bItane para ratnatraya prApta karate haiM / / 16 / / TIkA-anya vyAkhyAkAra kahate haiM ki 'Upara jo ananta saMsAra kahA hai usakA pramANa batalAneke lie yaha gAthA AI hai| kyoMki anantake ananta bheda hote haiM ataH anantavizeSakA kathana karanA Avazyaka thA / isa vyAkhyA meM 'utkRSTa antara hotA hai' gAthA ke isa antima caraNakI upayuktatA to hotI hai, kintu zeSa vacana racanA nirarthaka par3a jAtI hai / astu / samyak ayanako samiti kahate haiN| samyak arthAt zrutajJAnameM kahe gaye kramake anusAra calane AdimeM pravRtti karanA samiti hai| sAvadha yogoMse arthAt sadoSa mana vacana kAyakI pravRttise AtmAkA gopana arthAt rakSaNa karanA gupti hai / vastukA jaisA svarUpa hai vaisA hI zraddhAna samyagdarzana hai| mithyAtvarUpa kalaMkase rahita AtmAke vastutattvake parijJAnako mati AdirUpa kSAyopazamika jJAna kahate haiN| yahA~ kSAyopazamika jJAnako hI lenekA hetu yaha hai ki kSAyikajJAnake hote usameM doSa lagAnA asambhava hai| kyoMki saMkleza mohake udayase hotA hai aura mohakarma kevalajJAnake utpanna honese pahale hI naSTa ho jAtA hai| kahA bhI hai-'mohake kSayase tadanantara jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAyake kSayase kevalajJAna hotA hai|' yahAM darzanase vItarAga samyaktvakA grahaNa nahIM kiyA gayA hai kyoMki mohakA nAza hae vinA vItarAgatA nahIM hotii| Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 38 bhagavatI ArAdhanAM AdAtavyasya, mantareNa vItarAgatA nAstIti / Iyasimite raticAra: maMdAlokagamanaM, padavinyAsadezasya samyaganAlocanam, anyagatacittAdikam / idaM vacanaM mama gadituM yuktaM na veti anAlocya bhASaNaM, ajJAtvA vA / ata evoktaM 'apuTTho du Na bhAsejja bhAsamANassa aMtare' iti / apuSTazrutadharmatayA muniH apuSTa ityucyate / bhASAsamitikramAnabhijJo maunaM gRhNIyAt ityarthaH / evamAdiko bhASAsamityaticAraH / udgamAdidoSe gRhItaM bhojanamanumananaM vacasA, kAyena vA prazaMsA, taiH sahavAsaH, kriyAsu pravartanaM vA eSaNAsamityatIcAraH / sthApyasya vA anAlocanaM, kimatra jaMtavaH santi na santi veti duHpramArjanaM ca AdAnanikSepaNa samityaticAraH / kAyabhUmyazodhanaM, malasaMpAta dezAnirUpaNAdi, pavanasaMnivezadinakarAdiSUtkrameNa vRttizca pratiSThApanAsamityaticAraH / asamAhitacittatayA kAyakriyAnivRttiH kAyagupteraticAraH / ekapAdAdisthAnaM vA janasaMcaraNadeze, azubhadhyAnAbhiniviSTasya vA nizcalatA / AptAbhAsapratibiMbAbhimukhatayA vA tadArAdhanAvyApta ivAvasthAnaM / sacittabhUmau saMpatatsu samaMtataH azeSeSu mahati vA vAte hariteSu, roSAdvA darpAdvA tUSNIM avasthAnaM nizcalA sthitiH kAyosargaH kAya guptirityasminpakSe zarIramamatAyA aparityAgaH kAyotsargadoSo vA kAyagupteraticAraH / rAgAdisahitA svAdhyAye vRttirmanogupte raticAraH / 'zaMkAkAMkSAvicikitsAnyadRSTiprazaMsAsaMstavAH samyagdarzanAtIcArAH / dravyakSetrakAlabhAvazuddhimaMtareNa zrutasya paThanaM zrutAticAraH / akSarapadAdInAM nyUnatAkaraNaM, ativRddhikaraNaM, vipa manda prakAzameM calanA, paira rakhaneke sthAnako acchI taraha na dekhanA, gamana karate samaya cittakA upayoga anyatra honA, ye IryAsamiti ke atIcAra haiM / yaha vacana mujhe kahanA yukta hai athavA nahIM, aisA vicAra kiye binA bolanA, yA binA jAne bolanA / isIse kahA hai- 'bolanevAleke bIcameM binA samajhe nahIM bolanA cAhiye / ' aise muniko jisane zAstrakI bAtako puSTa rUpase nahIM sunA hai apuSTa kahA hai| apuSTa muniko bIcameM nahIM bolanA cAhiye / bhASAsamitike kramase jo anajAna hai use mauna le lenA cAhiye / ityAdi bhASA samitike atIcAra haiM / udgama Adi doSa hone para bhI bhojana le lenA, vacana se usakI anumati denA, kAyase usakI prazaMsA karanA, aise muniyoMke sAtha rahanA, yA kriyAoM meM unake sAtha pravRtti karanA, eSaNAsamiti - ke atIcAra haiM / jo vastu grahaNa karane yogya yA rakhane yogya hai, use grahaNa karate yA sthApita karate samaya 'yahA~ jantu haiM yA nahIM' aisA nahIM dekhanA yA picchikAse sAvadhAnatA pUrvaka pramArjana na karanA AdAnanikSepaNa samitike atIcAra haiN| zarIra aura bhUmikA zodhana na karanA, malatyAga karaneke sthAnako na dekhanA Adi pratiSThApanA samitike atIcAra haiM / cittake asAvadhAna rahate hue zArIrika kriyAkA rokanA kAyaguptikA atIcAra hai / jahA~ manuSya Ate jAte haiM vahA~ eka paira Adise khar3e honA, azubha dhyAnameM lIna hokara nizcala honA, mithyA devatAoMkI mUrtike sanmukha aise khar3e honA mAnoM unakI ArAdhanAmeM lage haiM, sacitta bhUmimeM jahA~ cAroM ora harita vanaspati phailI hai, krodha yA ghamaNDase maunapUrvaka nizcala khar3e honA kAyaguptike atIcAra haiM / jo kAyotsargako kAyagupti mAnate haiM unake pakSameM zarIrase mamatvako na chor3anA athavA jo kAyotsargake doSa kahe haiM ve kAyaguptike atIcAra haiM / svAdhyAyameM rAgAdisahita pravRtti manoguptikA atIcAra hai / zaGkA, kAMkSA, vicikitsA, mithyAdRSTiyoMkI prazaMsA, saMstava ye samyagdarzanake atAcAra haiM / dravya, kSetra, kAla aura bhAvakI zuddhike binA zrutakA par3hanA zrutakA atIcAra hai | akSara 1. 'zaMkA'samyagdRSTeratIcArAH' - ta0 sU0 7/23 / 1 Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA rItapaurvAparyaracanAviparItArthanirUpaNA gaMthArthayorveparItyaM amI jnyaanaaticaaraaH| uktAticAravigamo niraticAratA cAritrAdInAm / maraNakAle ratnatrayapariNAmAbhAve doSa uktaH / idAnImA rAdhanAphalA tizayakhyApanAyAha- diTThA aNAdimicchAdiTThI jamhA khaNeNa siddhA ya / / ArAhayA carittassa teNa ArAhaNA sAro // 17 // diTThA ityAdikaM / 'viTThA' dRSTA upalabdhAH / 'aNAdimicchAviTThI' anAdimithyAdRSTayaH / bhaddaNAdayA rAjaputrAstasminneva bhave asatAmApannAH ata evAnAdimithyAdRSTayaH prathamajinapAdamUle zrutadharmasArAH samAropitaratnatrayAH / 'jamhA' yasmAtkSaNena kSaNagrahaNaM kAlasyAlpatvopalakSaNArtham, anyathA kSaNasyAlpakAlatayA karmazAtanasya kartumazakyatvAt, sakalakarmazAtanapurassara siddhatvameva na syAt / 'siddha ya' siddhAzca pariprAptAzeSajJAnAdisvabhAvAH, cazabdena nirastadravyabhAvakarmasaMhatayazca, dRSTA ArAdhanAsaMpAdakAH / carittassa cAritrasya / cAritragrahaNaM ratnatrayopalakSaNaM / etena cAritrArAdhanAM stauti ityetadvayAkhyAnaM nirastaM / cAritrArAdhanAstavanasya nAya prastAvaH / Ayurate ratnatramapariNatiriha prakrAMtA stotuM, kimucyate cAritrArAdhanAM stautoti / pada Adiko kama karanA yA unako bar3hAnA, Ageko pIche aura pIcheke pAThako Age karake paurvAparya racanAmeM viparItatA karanA, viparIta artha karanA, grantha aura arthameM viparItatA karanA, ye jJAnake atIcAra haiN| cAritra AdimeM kahe aticAroMko na lagAnA niraticAratA hai| vizeSArtha-paM0 AzAdharane apane mUlArAdhanA darpaNameM likhA hai ki jayanandi isa gAthAko pUrvakI gAthAkI saMvAdagAthA mAnate haiM // 16 / / marate samaya ratnatrayarUpa pariNAmoMkA abhAva hone meM doSa khaa| ava ArAdhanAke phalakA atizaya kahate haiM gA0-kyoMki ratnatrayake ArAdhaka anAdimithyA dRSTi kSaNamAtrameM arthAt alpakAlameM dravyakarma bhAvakarmase rahita siddha dekhe gaye haiM / isaliye ArAdhanA sAra hai / / 17|| TIkA-bhaddaNa Adi rAjaputroMne usI bhavameM trasaparyAya prApta kI thii| ataeva ve anAdimithyAvRSTi the / unhoMne bhagavAn RSabhadevake pAdamUlameM dharmakA sAra sunakara ratnatraya dhAraNa kiyA thA aura kSaNamAtrameM siddhatva pada prApta kiyA thaa| yahA~ 'kSaNa' zabdakA grahaNa kAlakI alpatAke upalakSaNake liye kiyA hai| anyathA 'kSaNa' vahuta choTA kAla hai utane kAlameM samasta karmoMkA nAza karanA azakya hai aura taba samasta karmoM ke vinAzapUrvaka honevAlA siddhatva hI prApta nahIM ho sakaMgA / jinhoMne samasta jJAnAdisvabhAvako prApta kara liyA hai aura 'ca' zabdase dravyakarma aura bhAvakoM ke samUhako naSTa kara diyA hai unheM siddha kahate haiN| yahA~ cAritrakA grahaNa ratnatrayakA upalakSaNa hai| __ataH jo 'cAritrArAdhanAkA stavana karate haiN| aisA vyAkhyAna karate haiM usakA nirAsa kara diyA hai / yaha prakaraNa cAritrArAdhanAke stavanakA nahIM hai / yahA~ to Ayuke anta samayameM ratnatrayarUpa pariNatikA stavana hai / taba cAritrArAdhanAke stavanakI bAta kyoM karate haiN| bhAvArtha-anAdikAlase mithyAtvakA udaya honese nityanigodaparyAyameM rahakara bhadra-vivarddhana Adi 923 bharatacakravartIke putra hue aura unhoMne bhagavAn RSabhadevake pAdamUlameM dharma sunakara Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'sabassa pavayaNassa ya sAro ArAhaNA tamhA' iti yaducyate, yasminneva kAle maraNaM tasminneva kAle ratnatrayapariNatena bhAvyaM hitArthinA anyadA kimiti cAritra tapasi sa prayAsaH kriyate iti ziSyazaMkAmupanyasyati sUtrakAraH jadi pavayaNassa sAro maraNe ArAhaNA havadi diTThA / kiMdAI sesakAle jadi jadadi tave caritte ya / / 18 / / . adi pavayaNassa ityAdinA / 'pavayaNassa' pravacanasya / 'sAroM' atizaya iti / 'maraNe' Ayurate / 'ArAhaNA' ArAdhanA ratnatrayapariNatiH / 'jadi viThA' iti padasaMbaMdhaH / yadyupalabdhA / 'havavi' bhavet / 'kidAI' kimidaaniiN| 'sesakAle' maraNakAlAdanyaH kAlaH zeSakAlastatra 'jadadi' prayatanaM kriyte| kva 'taveM' tapasi. 'caritte' sAmAyikAdike saavdhkriyaaprihaaraatmke| cazabdAt jJAnadarzanayozca / etadUvataM bhavatigrahaNakAlAdiSu bhAvitaratnatrayasyApi maraNe tadabhAve yadi siddhiH, akRtabhAvanasyApi mRtau ratnatrayasAnnidhyAtsA siddhiyadi bhavati maraNadhanA sA mahatI saMsRtimAvahati / anyadA jAtAyAmapi virAdhanAyAM mRtikAle ratnatrayopagato saMsArocchittirbhavatyeva / tato maraNakAle prayatnaH kArya ityasmAbhirupanyastaM / itarakAlavRttaM tu ralatrayaM saMvaranirjarayorkItikarmaNAM ca kSayanimittaM itISyata eva / tathA coktaM-'samyagdRSTizrAvakaviratAnaMtaviyojakadarzanamohakSapakopazamakopazAMtamohakSapakakSINamohajinAH kramazo'saMkhyeyaguNanirjarAH' [ta.sU0 9 / 45] iti / ratnatraya dhAraNa kiyA aura alpakAlameM hI siddhapada prApta kiyaa| isase siddha hotA hai ki Ayuke antameM ArAdhanA sarvotkRSTa hai // 17 // yadi 'samasta pravacanakA sAra ArAdhanA hai to jisa kAlameM maraNa ho usI kAlameM apanA hita cAhanevAleko ratnatraya dhAraNa karanA cAhie, anyakAlameM cAritra aura tapameM prayAsa kyoM kiyA jAye ? ziSyakI isa zaMkAko gAthAsUtrakAra upasthita karate haiM gA0-pravacanakA atizaya Ayuke antameM ArAdhanA yadi dekhI jAtI hai| to kyoM isa samaya maraNakAlase anyakAlameM yati tapa cAritra aura jJAnadarzanameM yatna karatA hai ? // 18 // TIkA-gAthAmeM Aye 'ca' zabdase jJAna aura darzana lenA caahie| kahanekA Azaya yaha hai ki maraNakAlase bhinnakAlameM arthAt dIkSA grahaNa, zikSAkAla AdimeM ratnatrayakA pAlana karanepara bhI yadi maraNakAlameM usakA pAlana na kiyA jAye to muktiko prApti nahIM hotI, aura anyakAlameM ratnatrayakI bhAvanA na karake bhI marate samaya ratnatraya dhAraNa karanese vaha mukti yadi prApta hotI hai taba to maraNakAlameM honevAlA ratnatraya hI mokSakA kAraNa huA / ataH zeSakAlameM usakA prayAsa karanA niSphala huaa| isakA uttara dete haiM-maraNa samaya jo ratnatrayakI virAdhanA hai vaha saMsArako bahata dIrgha karatI hai| kintu anyakAlameM virAdhanA honepara bhI marate samaya ratnatraya dhAraNa karanepara saMsArakA uccheda hotA hI hai| ataH maraNakAlameM prayatna karanA cAhie yaha hamane kahA hai| anya dhAraNa kiyA gayA ratnatraya saMvara, nirjarA aura ghAtikarmokA kSaya karane meM nimitta hotA hai isalie use hama svIkAra karate hI haiM / tattvArthasUtra meM kahA hai-samyagdRSTi, zrAvaka, muni anantAnubandhIkaSAyakA visaMyojana karanevAlA, darzanamohakA kSaya karanevAlA, upazama zreNIvAlA, upazAntamoha, kSapakazreNivAlA, kSINamoha aura jina inake kramaseM asaMkhyAtagunI asaMkhyAtagunI nirjarA hotI hai| Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 41 vijayodayA TIkA eteSAmasaMkhyAtaguNanirjarAH samyagdarzanAdiguNanimittAtkathamaphalatA / kSAyikaM samyaktvaM jJAnaM cAritraM ca yatsAdhya tadakhilamavApyata eva itarakAlavRttayApi bhAvanayA / tadeva codyaM codyate iti cetasi kRtvA sUrizcodyAnusAreNApi parihattuM zakyate ityAcaSTe ArAhaNAe kajje pariyamma savvadA vi kAyavvaM / pariyammabhAvidassa hu suhasajjhArAhaNA hoi // 19 // ArAhaNAe kajje iti / ArAdhanAzabdaH samyagdarzanAdipariNAmasaMsiddhimanAzritakAlabhedAM pratipAdayituM udyato'pi maraNe vidhAyittA ityatra maraNakAlavizeSasya prastutatvAta prakaraNAnurodhena tadviSayAyAmevArAdhanAyAM gRhyate / tato'yamarthaH-mRtikAlagocararatnatrayasiddhayartha 'pariyamma' parikarma parikaraH / 'savvadA' sarvasminnapi kAle-grahaNakAlaH, zikSAkAlaH, pratisevanAkAlaH sallekhanAkAlazceha sarvazabdena gRhyate / 'karaNijja' avazyakaraNIyaM / kuto'yaM niyoga ityAzaMkyAha-'parikammabhAvidassa' 'khu' parikaraNa bhAvitasyaiva 'khu' zabdo'vadhAraNArthaH / 'sukhasajjhA' hodi' sukhena klezamaMtareNa sAdhyA bhavati / kA 'ArAdhaNA' ArAdhanA mRtigocarA / yena hi yatsAdhyaM tena pUrva tasya parikaro'nuSTheya ityamuM artha dRSTAMtavalena sAdhayitumuttarasUtram / tathA ca vadaMti 'dRSTAMtasiddhAvubhayovivAde sAdhyaM prasiddhayet' [svayaMbhU sto0 54] iti / jaha rAyakulapasUo joggaM Niccagavi kuNai pariyammaM / to jidakaraNo juddhe kammasamattho bhavissadi hi / / 20 // to jaba inake samyagdarzana Adi guNoMke nimittase asaMkhyAta guNI nirjarA hotI hai to ve niSphala kaise haiM ? jo sAdhya hai kSAyika samyaktva, jJAna, cAritra vaha saba, anyakAlameM kI gaI ratnatraya bhAvanAse prApta hotA hI hai / / 18 / / ukta gAthAmeM uThAye gaye tarkako manameM rakhakara AcArya tarkake anusAra bhI usakA parihAra ho sakatA hai yaha kahate haiM ___ gA0-ArAdhanAke kAryake liye parikarma sabhI kAlameM karanA cAhiye; kyoMki parikarma karane vAleke hI ArAdhanA sukhapUrvaka sAdhya hotI hai // 19 // To0-yadyapi ArAdhanA zabda kAlabhedakA Azraya na lekara samyagdarzana Adi pariNAmoMkI samyak siddhiko kahatA hai tathApi 15 vI gAthAmeM 'maraNe virAdhayittA' aisA kahanese maraNakAla vizeSake prastuta honese prakaraNake anurodhase maraNakAla sambandhI ArAdhanAke artha meM yahA~ liyA gayA hai| taba yaha artha hotA hai-marate samayake ratnatrayakI siddhike liye sarvadA, grahaNakAla, zikSAkAla, prati sevanAkAla aura sallekhanA kAla ina saba kAloMmeM parikarma arthAt samyaktvAdi anuSThAna karanA cAhiye; kyoMki jo anyakAloMmeM bhI ratnatrayake parikarakA pAlana karatA hai usIke marate samayakI ArAdhanA sukhapUrvaka hotI hai / / 19 / / ___jo vyakti jisa kAmako siddha karanA cAhatA hai use pahale usakI sAdhana sAmagrIkA Ayojana karanA cAhiye, isa bAtako dRSTAntake balasa sAdhana karaneke liye AgekI gAthA kahate haiM / kyoMki samantabhadra svAmIne kahA hai ki vAdI aura praura prativAdImeM vivAda ho to dRSTAntakI siddhi hone para sAdhyako siddhi hotI hai mmmmmmmmmmmmmom Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 bhagavatI ArAdhanA wwwwwwwwwww - 'jaha yathA / 'rAjakulapasUdo' rAjaputraH / 'joggaM' yogyaM / praharaNakriyAyAH 'pariyamma' parikarma prikrN| 'Niccamavi samarakAlAtprAk pratidivasamapi / 'kuNadi' karoti / 'to' tataH pazcAt / 'jidakaraNo' kriyate rUpAdigocarAH vijJaptaya ebhiriti karaNAni iMdriyANyucyate kvacitkaraNazabdena / anyatra kriyAniSpattI yadatizayitaM sAdhakaM tatkaraNamiti sAdhakatamamAtramucyate / kvacittu kriyAsAbhAnyavacanaH yathA 'DukRJ karaNe' iti / atra kriyAvAcI gRhiitH| jitazabdazca svavazIkaraNavRttistathA jitabhAryaH svavazIkRtabhArya iti gmyte| tenAyamarthaH svavazIkRtakriyaH san 'juddha' yuddhe samare 'kammasamatthoM' karmasamarthaH / karmazabdo 'nekArthaH / mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyaiAnapratibaMdhAdisAmarthyAdhyAsitAni kriyate iti karmANi jJAnAvaraNAdIni / katu: kriyayA vyApakatvena vivakSitamapi karma, yathA 'karmaNi dvitIyeti' / tathA kriyAvacano'pi asti, ki karma karoSi ? kAM kriyAmityarthaH / iha kriyAvAcI gRhItaH / sA cAtra kriyA'cyavanapraharaNatADanAdikA tasyAM 'samatyo bhavissadi' samartho bhaviSyAmIti / yo yatsAdhayituvAMchati sa tatparikarmaNi prAk prayatate, yathA ripannihantukAmo hananakarmopAyaM astrazikSAM karoti ityetAvAnartho darzito'nayA gaathyaa| idAnIM hetoH pakSadharmayojanAyAha iyasAmaNNaM sAdhU vi kuNadi Niccamavi jogptyimm| to jidakaraNo maraNe jhANasamattho 'bhavissahadi / / 21 // gA-jaise rAjaputra yogya zastra prahArakA abhyAsa yuddhakAlase pahale pratidina bhI karatA hai| pazcAt zastra prahAra rUpa kriyAko apane adhIna karake yuddha karane meM samartha hotA hai / / 20 / / TI-jinake dvArA rUmAdi viSayaka jJAna kiyA jAtA hai unheM karaNa kahate haiM / isa prakAra kahIM 'karaNa' zabdase indriyA~ kahI jAtI haiM / anyatra kriyAkI niSpattimeM jo sarvAdhika sAdhaka hotA hai use karaNa kahate haiN| sAdhakatamako karaNa kahA hai| kahIM para karaNa zabda kriyA sAmAnyakA vAcaka hai jaise 'DukRJ karaNe / yahA~ karaNa zabda kriyAvAcI grahaNa kiyA hai / aura jita' zabdakA artha apane vazameM karanA hai / jaise 'jitabhArya zabdase bhAryAko apane vazameM karane vAle puruSakA bodha hotA hai| ataH 'jitakaraNa' kA artha kriyAko apane vazameM karane vAlA hotA hai| isI taraha 'kammasamattho' meM karma zabdake aneka artha haiN| mithyAdarzana, avirati, pramAda, kaSAyake dvArA jJAnako rokane AdikI zaktise yukta jo kiye jAte haiM una jJAnAvaraNa Adiko karma kahate haiN| tathA kartAkI kriyAke dvArA vyApaka hone rUpase jo vivakSita hotA hai use bhI karma kahate haiM / jaise 'karma meM dvitIyA vibhakti hotI hai| karma zabda kriyAvAcaka bhI hai| jaise kyA karma karate ho arthAt kyA kriyA karate ho / yahA~ karma zabda kriyAvAcI liyA hai / yahA~ mAranA, prahAra karanA Adi kriyA lI gaI hai| jo jisako sAdhana karanA cAhatA hai vaha pahale usake parikarmameM lagatA hai jaise jo zatruoM ko mAranA cAhatA hai vaha mAraneke upAya astra zikSAmeM lagatA hai / itanA artha isa gAthAse batalAyA hai // 20 // aba ukta dRSTAntakI yojanA prakRta carcA meM karate haiMgA0-isI prakAra sAdhu bhI dhyAnakA parikarma jo (sAmaNNaM) zrAmaNya hai use nitya bhI 1. bhavissaMti-mu0 / Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 43 itha sAmaNNamidi / 'iya' evaM 'sAmaNNaM' samaNassa bhAvo sAmaNNaM samatA ityabhiyuktA niruktimatrAhuH / bhavato'smAdabhidhAnapratyayau iti bhAvazabdena dravyazabdasya vRttau 'nimittabhUto guNa ucyate / tathA coktam- 'yasya guNasya bhAvAddravye zabdanivezastadabhidhAne tvatalAviti', tato'trApi samaNa ityasya zabdasya jIva pravRttau ki nimittaM guNaH samatA, kva jIvite, maraNaM, lAbhe'lAbhe, sukhe, duHkhe, baMdhuSu, ripau ca / eteSu rAgaH kvacitkvacidveSazvAsamAnatA, tadubhayAkaraNaM jIvitAdisvarUpaparijJAnaM samacittatA / arthayAthAtmyagrAhitvena jIvitAdiviSayANAM jJAnAnAM samatA / jIvitaM nAma prANadhAraNaM tadAyurAyattaM na mamecchayA vartate, satyAmapi tasyAM prANAnAmanavasthAnAt / sarva hi jagadicchati prANAnAmanapAyaM na ca te'tra tiSThante / maraNaM nAma iMdriyAdiprANebhyAM vigama Atmana: / tathA coktam- ' mRG prANatyAge' [ ] iti / tyAgo hi viyoga AtmanaH sakAzAtprANAnAM pRthagbhAvaH / sa cAyuH saMjJitAnAM pudgalAnAM azeSagalanAt / atra dravyeMdriyANAM upaghAtakazarAdidravyasaMpAtAdbhAveMdriyasya copayogasya vinAzaH tadA varaNodayAt / tadudayAdeva ca labdherabhAvaH / vIryAntarAyodayAtrividhabalaprANahAniH / mukhasya nAsikAyAzca vidhAnAt zleSmAdinAvarodhAt ucchvAsa nizvAsahAniH / abhimatasya lAbho lAbhAMtarAyakSayopazamAt / alAbhastadudayAt / sukhaM nAma prItiH sadva e dyodayAt 'abhilaSitaviSayasAnnidhyAt / duHkhaM tu bAdhAtmakamasadvedyodaya hetukam / baMdhavo nAma na niyatAH kecana santi / saMsRto karatA hai, ki isake pazcAt manako vazameM karake maiM marate samaya dhyAna meM samartha hoU~gA // 21 // TI0 - samaNake bhAvako sAmaNNa kahate hai aisI nirukti vizeSajJoMne kI hai / 'sAmaNNa' kA artha samatA hai / dravya zabdameM pravRttikA nimitta jo guNa hotA hai use bhAva zabdase kahate haiM / kahA bhI hai - jisa guNa ke honese dravya meM zabdakA niveza hotA hai usake vAcaka zabdase tva aura tala pratyaya hote hai / yahA~ bhI samaNa zabdakI jIva meM pravRttikA guNa samatA hai arthAt samatA guNake kAraNa hI samaNa kahA jAtA hai / jIvanameM maraNameM, lAbhameM alAbha meM, sukha aura duHkhameM, bandhumeM aura zatrumeM samAna bhAvako samatA kahate haiM / aura inameM kisIse rAga aura kisIse dveSa karanA asamAnatA hai / aura rAga-dveSakA na karanA tathA jIvana Adike svarUpako jAnanA samacittatA hai / jIvana Adi viSayoMke jJAna yathArthagrAhI honese samatArUpa hai / prANadhAraNako jIvana kahate haiM / vaha Ayuke adhIna hai merI icchAke adhIna nahIM hai / merI icchA hone para bhI prANa nahIM Thaharate / sarva jagata cAhatA hai ki hamAre prANa bane raheM / kintu ve 'nahIM rahate / AtmAke indriya Adi prANoMke cale jAneko maraNa kahate haiM / kahA bhI hai- mRG dhAtu prANatyAgake artha meM hai 1 tyAga viyogako kahate haiM / AtmAse prANoMkA pRthak honA viyoga hai / vaha Ayukarma sambandhI pudgaloMke pUrNarUpase samApta honese hotA hai / upaghAtaka bANa Adike laganese dravyendriyoM kA vinAza hotA hai aura upayogarUpa bhAvendriyakA vinAza jJAnAvaraNake udayase hotA hai / usIke udayase labdhirUpa bhAvendriyakA vinAza hotA hai / vIryAntarAya karmake udayase manobala, bacanabala aura kAyabala rUpa prANoMkI hAni hotI hai / mukha aura nAkako banda karanese yA jukhAma - se unakI rukAvaTa honese zvAsocchvAsa prANakI hAni hotI hai / lAbhAntarAyake kSayopazamase iSTa vastukA lAbha hotA hai aura usake udayase lAbha nahIM hotA / sukha prItiko kahate haiM vaha sAtAvedake udayase iSTa vastukI prAptise hotA hai / duHkha bAdhArUpa hotA hai usameM asAtA vedanIyakA 1. nivRttaM tato A0 mu0 / 2. viSazastrAdA-A0 mu0 / Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA paribhramataH upakArApekSA hi te| yadi ta eva anyadA kRtApakArA iti kinnArayaH ? arayo'pi kadAcidupapAditAnugrahA iti kiM na baMdhavaH ? api ca snehasya sarvAsaMyamamUlasya hetutayA sanmArgapratibaMdhakAritayA ca te eva mahAzatravaH / kiM ca puNyodayAveva saMpadyate sakalaM sukhaM sukhahetuvastusAnnidhyaM ca / vipuNyasya na te kiMcidapi katu kSamAH / na ca kurvanti / tathA hi-mAtaraM tyajati putraH sA ca sutaM / tathA'satyasadvadyodaye na kazcitkicidapyapakAraM karoti / bAhyA hi zatravo nAbhyaMtarakarmaNi asati pIDAmupajanayanti / ityevaMbhatA sarvatra samacittatA sAmaNNaM / 'sAdhU vi' sAdhura pi / 'kugadi' karoti / 'Niccamavi' nityamapi sarvadApi / 'jogaparikamma yogazabdo'nekArthaH / 'yoganimittaM grahaNaM' ityAtmapradezaparispaMdaM trividhavagaNAsahAyamAcaSTe / kvacitsaMbaMdhamAtravacanaH 'asyAnena yoga' iti / kvaciddhayAnavacanaH yathA 'yogasthita' iti / ihAyaM parigRhItaH / tato dhyAnaparikaraM karotIti yAvat / rAgadveSamithyAtvAsaMzliSTaM arthayAthAtmyaspazi prati nivRttaviSayAMtarasaMcAraM jJAnaM dhyAnamityucyate / abhAvitasamAnabhAvo'nadhigatavastusadbhAvazca na dhyAtuM kSama iti bhAvaH / "to' tataH pazcAjjitakaraNo' ityatra karaNazabdaH aMtaHkaraNe manasi vartate / tato'yamarthaH svavazIkRtacitto'haM maraNe bhavaparyAyanAza velaayaaN| 'jhANasamattho' dhyAnasyaikAgracintAnirodhasya / dhyAnazabdo'tra prazastadhyAnaviSaye grAhyo nA'zubhayo rakatiryaggati nivartanapravaNayoH / yoge parikarmaNi sadAtmanaH pravRttatvAt ayatnasAdhyatA dharmazuklayonivartane 'samattho' zaktaH bhavissaMti' bhaviSyAmIti / / udaya hetu hai / bandhu koI niyata nahIM haiM / saMsArameM bhramaNa karate hue jIvakA jo upakAra karate haiM ve bandhu kahe jAte haiM / yadi ve hI kabhI apakAra karate haiM to zatru ho jAte haiN| zatru bhI kabhI-kabhI upakAra karate haiM to ve bandhu kyoM nahIM haiM ? tathA sneha samasta asaMyamakA mUla hetu aura sanmArgameM rukAvaTa DAlane vAlA hai| ataH jinheM hama bandhu mAnate haiM ve hI mahAzatru haiM / tathA puNyakarmake udayase hI sarva sukha aura sukhakAraka vastuoMkI prApti hotI hai / jo puNyahIna hai usako sukhake sAdhana bhI kucha nahIM kara sakate / mAtA putrako tyAga detI hai aura putra mAtAko tyAga detA hai| tathA asAtA vedanIyake udayake abhAvameM koI kiMcit bhI apakAra nahIM kara sktaa| abhyantara karmake abhAvameM bAhya zatru pIr3A nahIM phuNcaate| isa prakArase sarvatra samacittatAko sAmaNNa kahate haiM / 'jogaparikamma'meM yoga zabdake aneka artha haiM / 'yoganimittaM grahaNaM' yahA~ manovargaNA, vacanavargaNA aura kAyavargaNAke nimittase hone vAle AtmAke pradezoMke halanacalanako yoga kahA hai| kahIM yoga zabdakA artha sambandhamAtra hai / jaise 'isakA isake sAtha yoga hai|' kahIM yogakA artha dhyAna hai / jaise 'yogasthita' meM yogakA artha dhyAna hai / yahA~ yogakA artha dhyAna liyA hai| rAga-dveSa aura mithyAtva se achUte, vastuke yathArtha svarUpako grahaNa karane vAle aura anya viSayoMmeM saMcAra na karane vAle jJAnako dhyAna kahate haiM / isakA abhiprAya yaha hai ki jisane samAnatAko bhAvanA nahIM bhAyI hai aura na vastuke yathArtha svarUpako jAnA hai vaha dhyAna nahIM kara sakatA / 'jitakaraNo' meM karaNa zabda antaHkaraNa manake arthameM haiM / ataH yaha artha huA ki 'marate samaya merA citta mere vazameM hai' / 'jhANasamattho' meM dhyAna zabdakA artha eka hI viSayameM cintAkA nirodha karanA hai| yahA~ dhyA dhyAna grahaNa karanA, naraka gati aura tiryaJcagatimeM le jAne vAle azubha dhyAna nahIM lenaa| yogake parikarmameM to AtmA sadA lagA rahatA hai ataH usake liye prayatna nahIM karanA par3atA / yahA~ yogase zubhadhyAna liyA gayA hai| ataH usakA parikarma-abhyAsa karanA hotA hai jisase marate samaya maiM 1. grAhyo zubha-a0 A0 ja0 / Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA 45 kRtaparikaro rAjaputro vyadhanAdikAsu kriyAsu upagatakauzala: kriyAM praharaNAdikAM saMpAdya yathAphalaM prApnoti iti etaduttaragAthayAcaSTe jogAbhAvida ityanayA jogAbhAvadakaraNo sattU jedUNa juddha raMgammi | jaha so kumAramallo rajjavaDAyaM balA haradi ||22|| jogAbhAvidakaraNo parikarmaNA asakRtpravartitavyadhanatADanapraharaNAdikriya: / AbhAvita ityatrAG bhRzArthe prayuktaH / tathA ca prayogaH - AdhUmitaM bhRzaM dhUmena paripUrNamityarthaH / ' sattU' zatrUn / 'jedUNa' jitvA / 'juddha raMgammi' yuddhArtha saMskRto dezo yuddharaMgamityucyate tatra / 'jaha' yathA / 'so' saH bhAvitAtmA / 'kumAramallo' prANinAM kAlakRto'vasthAvizeSo dvitIyaH kumAratvaM nAma / tadyogAdrAjaputraH kumAraH sa eva mallaH / 'rajjapaDAgaM rAjyadhvajaM / 'balA' balAtkAreNa / haradi' harati gRhNAti // 22 // dASTanti ke yojayituM uttaragAthA taha bhAvidasAmaNNo micchattAdI riMbU vijedUNa | ArAhaNApaDAyaM harai susaMthAra raMgahi ||23|| 'taha bhAvidasAmaNNo' iti / 'taha' tathaiva rAjaputravadeva | 'bhAvidasAmaNNo' bhAvita samAnabhAvaH / puvvamiti zeSaH / 'micchattAdI' mithyAtvA saMyamakaSAyazubhayogAH ityetAn / 'riv' ripUn / 'vijevaNa' bhRzaM jitvA / vizabdo bhRzArthe prayuktaH / yathA vivRddho mallaH bhRzaM vRddha iti yAvat / athavA 'vijevaNa' nAnAprakAraM jitvA yathA vicitramiti nAnAcitramiti yAvat / ekAntamithyAtvaM, saMzaya mithyAtvaM viparyayamithyAtvaM dharma aura zukla dhyAna karane meM samartha ho sakU~ // 21 // 'jaise abhyAsa kiyA huA rAjaputra lakSyako vedhane AdikI kriyAmeM kuzalatA prApta karake zastraprahAra Adike dvArA rAjya lAbha karatA hai' yaha AgekI gAthAse kahate haiM gA0--jaise abhyAsake dvArA bAra-bAra lakSyavedha zastraprahAra Adi kriyAmeM dakSa vaha yoddhA rAjaputra yuddha bhUmi meM zatruko jItakara rAjyake dhvajako balapUrvaka haratA hai ||22|| TI0 - ' jogAbhAvidakaraNo' meM AbhAvita zabdameM jo 'A' hai usakA artha bAra-bAra yA bahuta adhika hai / jaise 'AdhUmitaM' kA artha dhue~se acchI taraha bharA huA hai / jo sthAna yuddhake lie taiyAra kiyA gayA ho use yuddharaMga kahate haiM / prANiyoMkI kAlakRta jo dUsarI avasthA vizeSa hotI hai use kumAra avasthA kahate haiM / usa avasthAke sambandhase yahA~ rAjaputrako kumAra kahA hai / arthAt jaise yuddhameM dakSa rAjaputra zatruko jItakara balapUrvaka usakI rAjyapatAkA hara letA hai vaise hI Age isa dRSTAntako dASTantikameM lagAneke lie uttaragAthA kahate haiM gA0--usa rAjaputrakI hI taraha pUrva meM samAnabhAvakA abhyAsI sAdhu mithyAtva Adi zatruoMko pUrI tarahase jItakara zobhanIya saMstararUpI raMgabhUmi meM ArAdhanArUpI patAkAko grahaNa karatA hai ||23|| TI0--mithyAtva AdimeM Adi zabdase mithyAtva asaMyama, kaSAya aura azubhayoga lenA / 'vijedUNa' meM 'vi' zabdakA artha bahuta yA pUrI taraha hai / jaise 'vivRddho mallaH' kA artha bahuta adhika bar3hA huA yoddhA hai / athavA 'vijedUNa' kA artha 'nAnAprakArase jItakara' hotA hai| jaise vicitrakA artha nAnAcitra hotA hai / Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA ityanekadhA mithyAtvapariNAmAH sthitAH / tathaikAntamithyAtvaM nAma vastuno jIvAdenityatvameva svabhAvo na cAnityatvAdikam / asadutpatyA sato nirodhe vA anityatA bhavati / na cAsata utpattiryadi syAdgaganakusumAdikaM kinnopajAyate ? asatvAvizeSe khakusumAderghaTAdezca ghaTAdikaM upajAyate na viyatkusumAdikaM ityatra na niyAmakaM hetu pazyAmaH / na ca sadvinazyati, vinAzo hyasattvaM, bhAvAbhAvI hi parasparaparihArasthi talakSaNI nekatAM yAtaH / na bhAvo'bhAvo bhavati, itthamamasatve utpAdanirodhayorabhAvAnnityataivAvatiSTate iti idameka mithyAtvaM / etasya jaya ucyate-na nityataiva vastuno rUpaM, anityatAyA api pramANasamadhigamyatvAt / rAgadveSamithyAtvasaMzayaviparyayAdInAM Atmani satAM pazcAdanubhavapratiSThApitamasatvamanubhavopanotaM' cAsatvaM prAganubhUtAnAmityanityatA / pudgaladravyasyApi maghAdervarNAnyathAbhAvaH AmraphalAdInAM rUparasagaMdhAdyanyathAbhAvazca prtykssgraahyo'shkyaapnhvH| tathAnumAnagrAhyazca-yatsattatsarva nityAnityAtmakaM yathA ghaTastathA ca jIvAdikaM saditi kAraNAnAM pratiniyatajananasvabhAvakAryatvAt / ghaTAdejanakAni santi ityutpattiH na kharaviSANAdeH / na ca bhAvAbhAvayo. virodhaH ekasminvastunyekadA pravRtteH rUparasAdInAmiva / apararUpeNAsatvaM sati vidyate na vA / yadyasti na virodhaH, na cetsrvaatmktaa| na hyabhAvo nAma bhAvAdanyaH / api tu bhAvasyaiva rUpAntaram / tato'yukto ekAntamithyAtva, saMzayamithyAtva, viparyayamithyAtva, ityAdi mithyAtvapariNAma aneka prakAra haiN| jIvAdivastukA svabhAva nityatA hI hai, anityatA nahIM hai ise ekAnta mithyAtva kahate haiN| asatkI utpatti nahIM hotii| yadi hotI hai to AkAzakA phUla kyoM nahIM utpanna hotA ? jaba AkAzakA phUla aura ghaTa donoM hI asat haiM to ghaTAdi to paidA hote haiM aura AkAzakA phUla paidA nahIM hotA, isameM koI niyAmaka hetu hama nahIM dekhate / tathA satkA vinAza nahIM hotaa| vinAza kahate hai asttvko| kintu bhAva aura abhAva donoM bhinna haiM, donoMke lakSaNa bhinna haiM / ve kabhI eka nahIM ho skte| bhAva-abhAva nahIM hotaa| isa prakAra asatvameM utpAda aura vinAzakA abhAva honese nityatA hI ThaharatI hai| yaha eka mithyAtva hai| aba isako jItanekA kathana karate haiN| vastukA rUpa kevala nityatA hI nahIM hai, anityatAkA bhI pramANase bodha hotA hai| rAga, dveSa, mithyAtva, saMzaya, viparyaya Adi AtmAmeM pahale sat pratIta hote haiN| pIche anubhavake dvArA unakA asattva pratiSThApita hotA hai| tathA pahale unakA AtmAmeM anubhava hotA hai aura pIche anubhavase hI unakA asattva jJAta hotA hai / isalie ye anitya haiN| pudgaladravya megha AdikA rUpa bhI vadalatA dekhA jAtA hai| Amraphala AdimeM rUpa, rasa, gandha AdikA badalanA pratyakSa dekhA jAtA hai| usakA lopa karanA azakya hai| tathA anumAna pramANase bhI usakA grahaNa hotA hai, jo isa prakAra hai-jo sat hai vaha saba nityAnityAtmaka hai, jaise ghtt| usI taraha jIvAdi bhI sat honese nityAnityAtmaka haiN| kAraNoMkA svabhAva pratiniyata kAryoMko hI utpanna karanA hai| ghaTAdike utpanna karanevAle kAraNa haiM isalie unakI utpatti hotI hai| gadheke sIMga jaise asambhava kAryoMko utpanna karanevAle kAraNa nahIM haiM isalie unakI utpatti nahIM hotii| tathA bhAva aura abhAvameM koI virodha nahIM hai, rUpa rasa AdikI taraha eka vastumeM donoM ekakAlameM rahate haiN| jo vastu sat hai vaha apanese bhinna vastukI apekSA asat hai yA nahIM? yadi hai to bhAva abhAvameM virodha nahIM rhaa| aura yadi kahoge ki nahIM hai to vaha vastu sarvAtmaka ho jAyegI; kyoMki usameM kisI 1. taM sattvaM prAgananubhU-A0 gu0 / Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 47 nityatvakAntavAdaH iti / evaMbhUtayA tattvazraddhayA parAbhUyate nityameveti mithyAtvam / (tathA kSaNikameva sarva kathaM kAryakAri, yadvastu sarvathA sAmarthya viraho'bhAvalakSaNaM) kAryakAritA ca na nitya sya / kathaM taddhi nityaM svasaM kuryAdyugapadeva vA ? na tAvatkrameNa kAryAtmalAbhasya kAraNasvabhAvasAnnidhyamAtraparAdhInatvAt / sarva kAryaprAdubhUtihetUnAM sAmarthyAnAM sadA sAnnidhyatvAt kutaH kAryANAM kramaH / samarthahetubhAve'pyabhAve na tattasya kArya syAt / yathA sannihite'pi yavabIje'nupajAyamAnasya zAlyaMkurasya na yaMvabIjakAryatA / yugapatkaroti cet dvitIyAdau kSaNe'kiMcitkaratA syAnna ca tayA dRzyate / itthaM nityavastulakSaNasya kAryakAritvasyAbhAvAt, anitye sadbhAvAt kSaNikamevetyadhyavasAyo mithyAtvameva / tasya jaya ucyate-satyaM sarvathA nitye vastulakSaNe nAstyuktayA nItyA nityAnityAtmake tu saMbhavinI kaarykaaritaa| ekAntena kSaNikataiva vastuno yadi rUpaM kAryakAritA nAsti / ekasya vastuna ekameva rUpaM nAparamiti pratijJAnAt / evamanyatrApi yojya' ekAntamithyAtvajayaH / saMzayamithyAtvaM vastusvarUpAvadhAraNAtmakaM tasya jayaH kathaMcinnityAnityAtmakAH saveM bhAvA iti bhaavnyaa| viparyaya mithyAtvaM hiMsAyA durgativatinyAH svargAdihetUtAvasitijJAnam, ahiMsAyAzca pratyapAyahetu vastukA abhAva nahIM hai| abhAva bhAvase bhinna nahIM hai| kintu bhAvakA hI rUpAntara abhAva hai| ataH ekAntanityavAda ayukta hai| isa prakArakI tattvazraddhAse 'nitya hI hai' yaha mithyAtva haTa jAtA hai| tathA saba kSaNika bhI kaise kAryakArI hai ? vastu meM saba sAmarthyakA abhAva to abhAvakA lakSaNa hai isapara bauddha kahatA hai... nityapadArtha kAryakArI nahIM hai| vaha nityapadArtha apanA kArya kramase karatA hai athavA ekasAtha karatA hai ? kramase to kArya kara nahIM sakatA kyoMki kAryakI utpatti kAraNa svabhAvamAtrake adhIna hai| jaba nityapadArthameM saba kAryoko utpanna karanekI zaktiyA~ sadA vartamAna haiM taba kArya kramase kaise ho sakate haiM ? samarthakAraNake rahate hue bhI yadi kArya nahIM hotA to use usa kAraNakA kArya nahIM mAnA jA sktaa| jaise jau bIjake rahate hue bhI usase dhAnakA aMkura nahIM ugatA / ataH dhAnakA aMkura jauMvIjakA kArya nahIM hotaa| yadi kahoge ki nitya ekasAtha saba kAryo ko utpanna karatA hai to dUsare Adi kSaNoMmeM vaha nityapadArtha akicitkara ho jAyegA; kyoMki saba kArya pahale kSaNameM hI utpanna ho jAnese dUsare kSaNameM use karaneke lie koI kArya zeSa nahIM rhegaa| kintu aisA nahIM dekhA jaataa| isa prakAra nityavastumeM vastukA lakSaNa kAryakArIpanA nahIM banatA / ataH anityameM kAryakArIpanA honese saba kSaNika hI hai| jaina kahate haiM-isa prakAra nizcaya karanA bhI mithyAtva hI hai / aba usa mithyAtvako jItanekA upAya kahate haiM ___ yaha satya hai ki uktanItike atusAra sarvathA nityavastumeM kAryakAritA nahIM hai kintu nityAnityAtmakavastumeM kAryakAritA hai| yadi vastukA svarUpa sarvathA kSaNikatA hai to usameM kAryakArIpanA nahIM hai| kyoMki Apane ekavastukA eka hI rUpa mAnA hai dUsarA nahIM maanaa| isI prakAra anyatra bhI ekAntamithyAtvako jItanekI yojanA karanI caahie| vastuke svarUpakA kucha bhI nizcaya na karanA saMzayamithyAtva hai| saba padArtha kathaMcit nityAnityAtmaka haiM isa bhAvanAse usako jItanA caahie| durgatimeM le jAnevAlI hiMsAko 1. codyaH A0 mu0 / Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 bhagavatI ArAdhanA teti etasya jayaH / parokSasyopAyopeyabhAvasya apratyakSatvAta / anumAnasya ca pratyakSapRSThabhAvinastatrAvRttaH / maH sarvajJana nirastarAgadveSeNa praNItaH upeyopAyatattvasya khyApakaH AzrayaNIyaH / kapilAdInAmasarvajJatayA na tatpraNIta Agamo'dRSTapratipattAvupAyaH / tadasarvajJatA dRSTeSTapramANaviruddhavacanatayA rathyApuruSavat / nityastu na zabdo vidyte| yadi syAtsarvasya nityatayA puruSadoSAnapazliSTatAstIti prAmANyaM bhavet tato jinAgamena hiMsAyA duHkhahetutvapratIviparyayamithyAtvaprasiddhiH tasya jayaH aviparItajJAnena / 'ArAdhaNApaDAyaM' ArAdhanApatAkAM / 'haradi' gRhNAti / 'susaMthAraraMgammi' zobhanAsaMstararaMge udgamAdidodoSAnupahatatA zobhanatA // ciramabhAvitaratnatrayANAmataMmuhUrtakAlabhAvanAnAM siddhiriSyate tatki cirabhAva nayetyasyottaramAcaSTe puvvamabhAvidajoMggo ArAdhejja maraNe jadi vi koI / khaNNugadiLaMto so taM khupamANaM Na savvattha // 24 // 'puvaM' pUrva maraNakAlAt / 'abhAvitajoggo' abhAvitaparikaraH / 'ArAdhejja' ArAdhayet / kiM maraNaM ratnatrayAnugatabhavaparyAyapralayaM / 'jadi vi' yadyapi / 'koI kazcit / 'khaNNugaviThThaMto' sthANu dRSTAntaH / 'so' sH| 'taM kha' tadeva / akRtaparikarasya kasyacidratnatrayasamApanna / 'samvattha' sarvatra / 'Na pamANaM na pamANaM / arthAkhyAnamatra vAcyam // 24 // evaM pIThikA samAptA / / svargAdikA hetu mAnanA aura ahiMsAko durgatikA kAraNa mAnanA viparyayamithyAtva hai| isakI jayakA upAya kahate haiM __ upAyapanA aura upeyapanA parokSa hai, pratyakSa nahIM hai| pratyakSake pIche honevAlA anumAna bhI unheM nahIM jAna sktaa| rAgadveSase rahita sarvajJake dvArA kahA gayA Agama hI upAya aura upeyabhAvakoM batalAtA hai usIkA Azraya lenA caahie| kapila Adi sarvajJa nahIM the| ataH unake dvArA kahA gayA Agama adRSTako jAnanekA upAya nahIM hai| kapilAdike vacana sar3akapara ghUmate AdamIkI taraha pratyakSa aura anumAna pramANase viruddha hai ataH ve sarvajJa nahIM haiN| tathA yaha kahanA ki veda nitya hai ThIka nahIM hai kyoMki zabda nitya nahIM hotaa| yadi zabda nitya ho to sabhI zabdoMke nitya honese puruSoMke doSa usameM nahIM praveza kara sakate ataH sabhI zabda pramANa mAnane hoNge| ataH jinAgamase prasiddha hai ki hiMsA duHkhakA kAraNa hai ataH use sukhakA kAraNa mAnanA viparyayamithyAtva hai / aviparIta sacce jJAnase usako jItA jAtA hai // 23 // yahA~ koI zaGkA karatA hai ki jinhoMne cirakAla taka ratnatrayakI bhAvanA nahIM bhAyI hai, kevala antarmuhartakAlataka hI ratyatrayakI ArAdhanA kI hai, unakI bhI mukti mAnI jAtI hai taba Apa cirakAla bhAvanAkI bAta kaise karate haiM, isakA uttara dete haiM gA0-maraNa samayase pahale dhyAnake parikarakA abhyAsa na karanevAlA yadyapi koI marate samaya ArAdhanA kare to vaha sthANudRSTAnmAtra hai / sarvatra (pamANaM Na) pramANa nahIM hai // 24 // To0-jaise yadi kisIko kisI dUMThameMse acAnaka dhanakA lAbha ho jAye to use sarvatra pramANa nahIM mAnA jaataa| usI taraha yadi kisIne maranese pUrva ratnatrayakA abhyAsa nahIM kiyA aura kadAcit marate samaya kiyA aura use siddhi prApta ho gaI to use sarvatra pramANake rUpameM svIkAra nahIM kiyA jA sakatA // 24 // isa prakAra pIThikA samApta huii| Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA maraNANi sattarasa desidANi titthaMkarahiM jiNavayaNe // tattha vi ya paMca iha saMgaheNa maraNANi vocchAmi // 25 // maraNAnyanekaprakArANi iti zAstrAntare nirdiSTAni / teSviha nirUpyANImAnIti nirUpayituM idamuttaraM sUtraM maraNANIti / maraNaM vigamo vinAzaH vipariNAma ityeko'rthaH / tacca maraNaM jIvitapUrvam / jIvitaM sthitiravinAzo'vasthitiriti yAvat / sthitipUrvako vinAzaH / yadasthitikaM tanna vinazyati yathA bandhyAsutaH / tathA ca sthitirahitaM vastu kSaNikavAdinirUpyaM jIvitaM janmapurogaM anutpannasya sthityabhAvAt / tata utpattivigamo dhrauvyaM ca sarveSAM rUpANi / asyAM ca prakriyAyAM maraNaM naamotpnnpryaayvinaashH| devatvaM, tiryaktvaM, nArakatvaM, manuSyatvaM, ityamISAM paryAyANAM pradhvaMsa iha maraNazabdavAcyaH / athavA prANaparityAgo maraNaM / tathA cAbhyadhAyimaGaprANatyAge iti / evameva prANagrahaNaM janma, prANAnAM dhAraNaM jIvitaM / prANA dvividhA dravyaprANA bhAvaprANAzca / tatra dravyaprANA indriyANi, balaM, ucchvAsa, AyurityetAni pudgaladravyANi / bhAvaprANA jJAnadarzanacAritrANi / etatprANApekSayA siddhAnAM jIvitaM / tatrAyadvibhedaM addhAyarbhavAyuriti ca / bhavadhAraNaM bhavAyurbhavaH zarIraM tacca dhriyate AtmanA' AyuSkodayena / tato bhavadhAraNamAyuSkAkhyaM karma tadeva bhavAyurityucyate / tathA coktam deho bhavotti vuccadi dhArijjai AugeNa ya bhavo so| to vuccavi bhavadhAraNamAugakammaM bhavAutti // [...] gA0-jinAgamameM tIrthaGkaroMne maraNa sataraha kahe haiN| una sataraha prakArake. maraNoMmeMse bhI yahA~ (saMgaheNa) saMkSepase pA~ca maraNoMko kahU~gA // 25 / / dI-maraNa aneka prakArake haiM aisA anya zAstroMmeM kahA hai| unameMse yahA~ ina maraNoMko kahanA hai yaha batalAneke lie yaha gAthAsUtra AyA hai| maraNa, vigama, vinAza, vipariNAma ina saba zabdoMkA artha eka hai| vaha maraNa jIvanapUrvaka hotA hai / jIvana, sthiti, avinAza, avasthiti ye saba ekArthaka haiN| sthitipUrvaka vinAza hotA hai| jisakI sthiti nahIM hai usakA vinAza nahIM hai jaise bA~jhakA putra nahIM hotA to usakA vinAza bhI nahIM hotaa| kSaNikavAdI bauddhoMne jisa vastuko kahA hai usakI sthiti nahIM hai arthAt vaha vastu hI nahIM hai| jIvana janmapUrvaka hotA hai| jo utpanna nahIM huA usakI sthiti nahIM hai| isalie pratyeka vastu utpatti, vinAza aura dhrauvyarUpako lie hue hai| isa prakriyAke anusAra utpanna huI paryAyake vinAzakA nAma maraNa hai| taryaJcapanA. nArakapanA aura manuSyapanA ina paryAyoMkA vinAza yahA~ maraNazabdase liyA hai / athavA prANa chor3anekA nAma maraNa hai| kahA bhI hai-'mRdhAtu' prANatyAgake arthameM haiN| isI taraha prANagrahaNako janma kahate haiN| prANoMko dhAraNa karanA jIvana hai / prANoMke do bheda haiM-dravyaprANa aura bhAvaprANa / indriya pA~ca, tIna bala, ucchvAsa aura Ayu ye pudgaladravya dravyaprANa haiM / jJAna, darzana, cAritra ye bhAvaprANa haiN| ina bhAvaprANoMkI apekSA siddhoM meM jIvana hotA hai| una prANoMmeM AyuprANake do bheda haiM-addhAyu aura bhavAya / bhavadhAraNako bhavAyu kahate hai / bhava.zarIrako kahate haiN| Ayukarmake udayase AtmA bhavadhAraNa karatA hai| ataH Ayukarma bhavadhAraNarUpa hai use hI bhavAyu kahate haiN| kahA bhI hai-zarIrako bhava kahate haiM / vaha bhava Ayukarmake dvArA dhAraNa kiyA 1. AtmanaH A0 mu0|| 7 - Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 bhagavatI ArAdhanA iti Ayurvazenaiva jIvo jAyate jIvati ca AyuSa evodayena / anyAsyAyuSa udaye sati mRtimupaiti pUrvasya cAyuSkasya vinAze / tathA coktam AugavaseNa jIvo jAyadi jIvadi ya Augassudaye / aNNAugodaye vA maravi ya puvAuNAse vA // ' iti // [ ] addhAzabdena kAla ucyate, Augazabdena dravyasya sthitiH / tena dravyANAM sthitikAlaH addhAyurityucyate / 'dravyArthApekSayA dravyANAmanAdyanidhanaM bhavatyadAyuH / paryAyArthApekSayA caturvidhaM bhavatyanAdyanidhanaM, sAdhyanidhanaM sanidhanamanAdi, sAdisanidhanamiti / caitanyarUpAdimattvagatisthitihetutvAdisAmAnyApekSayA anAdyanidhanA sthitiH / kevalajJAnAdikAnAM sAdya nidhanatA / bhavyatvasya anAdisanidhanatA / sAdisanidhanatA kopAdInAm / athavA dravyakSetrakAlabhAvAnAzritya catuvidhA bhavati sthitiH / etasyAddhAyuSo vazena bhavadhAraNAyuSo nirUpaNA bhavati / Ayu:saMjJitAnAM karmaNAM pudgaladravyatayA Ayu-sthitena dravyasthiteratyantAnyathAtvaM / athavA anubhUyamAnAyuHsaMjJakapudgalagalanaM maraNaM / tAni maraNAni 'sattarasa' 'saptadaza' / 'desidAni' 'kathitAni' / 'titthaMkarahi' tIrthakaraiH / 'jiNavayaNe' jinAnAM vcne| nanu tIrthakarairuktAni ityanenaiva gataM ki jinavacanagrahaNena ? naiSa doSaH jinazabdena gaNadharA wwww jAtA hai / isalie bhavadhAraNameM kAraNa Ayukarmako bhavAyu kahate haiM / . . . __ isa prakAra Ayuke vazase hI jIva janma letA hai aura Ayuke udayase hI jIvita rahatA hai| pUrva AyukA vinAza aura AgekI anyaM AyukA udaya honepara maraNa hotA hai| kahA hai-Ayuke vazase jIva janma letA hai| Ayuke udayameM jIvita rahatA hai| anya AyukA udaya honepara athavA pUrvaAyukA nAza.honepara maratA hai| addhAzabdase kAla kahA jAtA hai aura Ayuzabdase dravyakI sthiti| ataH dravyoMke sthitikAlako addhAyu kahate haiN| dravyAthikanayakI apekSA dravyoMkI addhAyu anAdinidhana hai| aura paryAyArthikakI apekSA cAra prakAra kI hai-anAdianidhana, sAdianidhana, anAdisAnta aura sAdisAnta / caitanya, rUpAdimattA, gatihetutA, sthitihetutA Adi sAmAnyakI apekSA dravyoMkI sthiti anAdi anidhana hai arthAt jIvAdidravyoMkA apanA-apanA svabhAva sadAse hai aura sadA rahegA ataH ve saba isa dRSTise anAdiananta haiN| kevalajJAna AdikI addhAyu sAdianidhana hai kyoMki vaha prakaTa hokara naSTa nahIM hotaa| bhavyatvakI addhAyu anAdisanidhana (sAnta) hai kyoMki bhavyatva bhAva yadyapi anAdi hotA hai kintu mukta honepara naSTa ho jAtA hai / kopa Adi sAdi sanidhana haiN| athavA dravya, kSetra, kAla aura bhAvake Azrayase sthiti cAra prakArakI hotI hai| isa addhAyuke dvArA bhavadhAraNarUpa AyukA kathana hotA hai| jina karmokI AyusaMjJA hoto hai ve karmapudgaladravyarUpa honese Ayusthiti dravyasthitise atyanta bhinna nahIM hai| athavA jo Ayu saMjJAvAle pudgala udayameM A rahe haiM unake gala jAneko maraNa kahate haiN| ve maraNa jinavacanameM tIrthaGkaroMne sataraha kahe haiN| zaGkA-tIrthaGkaroMne kahe haiM itanA hI kahanA paryApta hai, jinavacanake kahanekI kyA AvazyakatA hai ? 1. ityarthA-A0 mu0| Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 51 ucyante / antareNa cazabdaM smuccyaarthgtiH| tatrAyaM saMbandhaH-jinavacane ca kiM? saptadazamaraNAni / etena tIrthakRto gaNadharAzca maraNavikalpAnupapAditavantaH / tadubhayavacana siddhaM pramANamavizaGkanIyamityetadAcaSTe 1. AvIcimaraNaM 2. tadbhavamaraNaM 3. avadhimaraNaM 4. AdiaMtAyaM 5. bAlamaraNaM 6. paMDitamaraNaM 7. AsaNNamaraNaM 8. bAlapaMDidaM 9. sasallamaraNaM 10. balAyamaraNaM 11. vasaTTamaraNaM 12. vippANasamaraNaM 13. giddhapuTThamaraNaM 14. bhattapaccakkhANaM 15. pAuvagamaNamaraNaM 16. iMgiNImaraNaM 17. kevalimaraNaM ceti / eteSAM svarUpatA yathAgamaM saMkSepato nirUpyate // vIcizabdastaraMgAbhidhAyI iha tu vIciriva vIciriti AyuSa udaye vartate / yathA samudrAdI vIcayo narantaryeNodgacchanti evaM krameNa AyuSkAkhyaM karma anusamayamudeti iti tadudaya AvIcizabdena bhaNyate / AyuSaH anubhavanaM jIvitaM, tacca pratisamayaM jIvitabhaMgasya maraNaM / ato maraNamapi atra AvIci, udayAdanantarasamaye maraNamapi vartate iti / tatpanarAvIcikAmaraNaM anAdisanidhanaM bhavyAnAma / nana ca siddhAnAmeva maraNaM vicchittimupayAnti netareSAM te ca na bhavyAH / bhaviSyatsiddhatvaparyAyA hi bhavyAH / siddhAstvadhigatasiddhatvaparyAyAstataH kimucyate bhavyAnAmanAdisanidhanamiti / 'bhaviyANamaNAdiyaM maraNaM AvIciga saNidhaNaM ca' iti yadevAdhigatabhavyatvaparyAyaM dravyaM tadevedamiti kRtvA bhanyAnAmityuktaM iti niyatam / abhavyAnAM punarudayaM prati sAmAnyA samAdhAna-isameM koI doSa nahIM hai| yahA~ jinazabdase gaNadhara kahe gaye haiN| 'ca' zabdake vinA bhI samuccayarUpa arthakA jJAna hotA hai| ataH aisA sambandha lenA aura jinavacanameM sataraha maraNa kahe haiN| isase yaha bodha hotA hai ki tIrthaGkaroM aura gaNadharoMne maraNake bheda kahe haiN| ataH una donoMke vacanoMse siddha honese pramANa hai usameM kisI prakAra zaGkA nahIM karanA caahie| ve haiM-1. AvIcimaraNa, 2. tadbhavamaraNa, 3. avadhimaraNa, 4. Adi antamaraNa, 5. bAlamaraNa, 6. paMDitamaraNa, 7. AsaNNamaraNa, 8. bAlapaMDitamaraNa, 9. sasallamaraNa, 10. balAyamaraNa, 11. vasaTTamaraNa, 12. vippANasamaraNa, 13. giddhapuTThamaraNa, 14. bhaktapratyAkhyAnamaraNa, 15. prAyopagamana maraNa, 16. iMgiNImaraNa aura 17. kevalImaraNa / unakA svarUpa Agamake anusAra saMkSepase kahate haiM-vIcIzabda taraMgako kahatA hai| kintu yahA~ 'vIcike samAna aisA artha karanese vIcIkA arthaAyukA udaya hai| jaise samudra vagairahameM taraMge nirantara uThA karatI haiM usI prakAra kramase AyunAmaka karma pratisamaya udayameM AtA hai isalie usake udayako AvIci zabdase kahA hai| Ayuke anubhavanako jIvana kahate haiN| vaha pratisamaya hotA hai| usakA bhaMga maraNa hai / ataH jIvanakI taraha maraNa bhI AvIcI hai kyoMki AyukA udaya pratisamaya hotA hai ataH pratyeka anantara samayameM maraNa bhI hotA hai| usI prati samaya honevAle maraNako AvIcimaraNa kahate haiN| vaha bhavyajIvoMke anAdisAnta hai| zaGkA-siddhoMke hI maraNakA anta hotA hai, dUsaroMke nhiiN| kintu siddha bhavya nahIM haiN| jinakI bhaviSyameM siddhaparyAya honevAlI haiM unheM bhavya kahate haiN| siddha to siddhaparyAya prAptakara cuke haiM / taba kaise kahate hai ki bhavyajIvoMkA maraNa anAdisAnta hai ? samAdhAna-aisA kahA hai ki bhavyoMkA AvIcimaraNa anAdi aura sAnta hai| ataH jo dravya bhavyatvaparyAyako prApta thA vahI yaha hai aisA mAnakara bhavyoMke anAdisAnta maraNa kahA hai aisA nizcita hai| abhavyajIvoMke sAmAnya apekSAse AyukA udaya barAbara rahatA hai ataH unakA AvIcimaraNa anAdinidhana hai| kintu bhavakI apekSA aura kSetrAdikI apekSA sAdi hai| cAra Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA pekSayA'vIcikamanAdinidhanaM / bhavApekSayA kSetrAdyapekSayA ca sAdika / caturNAmAyuSkANAM madhye dvayAryadyapi satkamaMtA tathApi ekasyaivAyuSa udayaH / dvayoH prakRtyoH satkarmatA saha bhavati / ucyate-tiryaGmanuSyAyuSkayoH sarverAyuSkaiH saha satkarmatA devanArakAyuSkayostiyaGmAnavAyuSkAbhyAM satkarmatA / bhavatu nAmaiSAM satkarmavyavasthA / dvayorAyuSkaprakRtyoH kiM tadyugapadudayaH ? atrocyate-anubhUyamAnaprakRtisthitInAmupari itarasyAyuSo niSeko yatastato na yugapadAyuSaHprakRtyorudayaH / kiM ca yasmAdekasya jIvasya dvayorbhavayogatyorvA na saMbhavaH / bhavaM gati ca prayojya apekSya AyuSa udayo nAnyathA tato nAyuSkadvayorudayaH / evamekasyAyuSkarmaNaH ekaiva prakRtirudetyekasyAtmanastasmAdekakAyuSkaprakRtigalanarUpAmeva mRtimupaiti / tadetatprakRtisaraNaM kAlabhedena ekasyApi caturvidhaM bhavati tadA vIcikameva / evaM prakRtyAvIcimaraNaM vyAkhyAtam / dvitIyaM sthityAvIcikamaraNaM / bhavadhAraNakAraNatvapariNatAnAM pudgalAnAM snehAdAtmapradezeSvavasthitirityucyate / AtmanaH kaSAyapariNAmaH sahakArI pudgalAnAM snigdhatAyAH pariNAmikAraNaM tu tadeva pudgaladravyaM / sA caiSA sthitirekAdikakotarA dezonatrayastrizatsAgaropamANAM yAvantaH samayAstAvadbhedA utkarSa sthitiH / aMtarmuhUrtabhavA praa| tasyA vIcaya iva krameNAvasthitAyAH vinAzAdAtmano bhavati sthityAvIcikamaraNaM / AyukarmoMmeMse yadyapi ekajIvake do hI AyukarmoMkI sattA rahatI hai (eka jise bhogatA hai aura dUsarI jise parabhavake lie bA~dhA hai)| tathApi udaya eka hI AyukA hotA hai| do prakRtiyA~ sattAmeM ekasAtha raha sakatI haiN| vahIM kahate haiM-tiryazcAyu aura manuSyAyu saba AyuoMke sAtha sattAmeM rahatI hai arthAt devAyu aura narakAyu dUsarI devAyu aura narakAyuke sAtha sattAmeM nahIM rahatI; kyoMki deva marakara deva yA nArakI nahIM ho sakatA aura na nArakI marakara nArakI yA deva hotA hai| zaGkA-Ayukarmo kI yaha satkarmavyavasthA raho, kintu do Ayukarmo kA ekasAtha udaya kyoM nahIM hotA ? ___ samAdhAna-AyukarmakI jisa prakRtikI sthiti anubhavameM A rahI hai aura jisa AyukI sthitikA udaya ho rahA hai usakI sthiti jahA~ samApta hotI hai usase Upara dUsarI Ayuke niSeka rahate haiN| ataH jabataka pahalI AyukI sthiti samApta nahIM hotI tabataka dUsarI udayameM A nahIM sktii| isalie ekasAtha AyukI do prakRtiyoMkA udaya nahIM hotaa| tathA eka jIvake ekasAtha do bhava yA do gati sambhava nahIM hai| aura bhava tathA gatiko lekara usake anusAra AyukA udaya hotA hai, anyathA nahIM hotA, isalie bhI do AyukA udaya ekajIvake nahIM hotaa| isa prakAra eka AyukarmakI eka hI prakRti ekajIvake udayameM AtI hai ataH eka-eka Ayukarmake galanarUpa hI maraNa hotA hai| yaha prakRtimaraNa kAlabhedase eka bhI jIvake cAra prakArakA hotA hai| vaha AvIcikamaraNa hI hai| isa prakAra prakRti AvIcimaraNakA vyAkhyAna kiyaa| ... dUsarA sthiti AvIcikamaraNa hai| bhavadhAraNameM kAraNarUpase pariNata hue pudgaloMke snehavaza AtmAke pradezoMmeM Thaharaneko sthiti kahate haiN| AtmAkA kaSAyarUpa pariNAma pudgaloMkI snigdhatAkA sahakArI hotA hai| pariNAmI kAraNa to svayaM pudgaladravya hI hai| yaha sthiti eka samayase lekara eka-eka samaya bar3hate-bar3hate kucha kama tetIsa sAgaroMke jitane samaya haiM utane bhedavAlo hotI hai / yaha utkRSTa sthiti hai| jaghanyasthiti antarmuharta pramANa hotI hai| taraMgoMke samAna kramase avasthita usa sthitike vinAzase AtmAke sthiti AvIcikamaraNa hotA hai| Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA bhavAntaraprAptiranantaropasRSTapUrvabhavavigamanaM tadbhavamaraNaM / tattvanaMtazaH prAptaM jIveneti jJAtavyaM tena tadbhavamaraNaM na durlabham / anubhavAvIcikAmaragamucyate-karmapudgalAnAM rasaH anubhava ityucyate, sa ca paramANuSu SoDhA vRddhihAnirUpeNa vIcaya iva krameNAvasthitasya pralayo'nubhavAvIcimaraNaM / AyuHsaMjJitAnAM pudgalAnAM pradezA jaghanyaniSekAdArabhya ekAdivaddhikrameNAvasthitavIcaya iva teSAM galanaM pradezAvIcikAmaraNaM / __ avadhimaraNaM nAma kathyate--yo yAdRzaM maraNaM sAMpratamupaiti tAdRgeva yadi maraNaM bhaviSyati tadavadhimaraNaM / tadvividha dezAvadhimaraNaM sarvAvadhimaraNaM iti / tatra sarvAvadhimaraNaM nAma yadAyuryathAbhUtamudeti sAMprataM prakRtisthityanubhavapradezastathAnubhUtamevAyuH prakRtyAdiviziSTaM punarbadhnAti uSyati ca yadi tatsarvAvadhimaraNaM / yatsAMpratamudetyApuryathAbhUtaM tathAbhUtameva badhnAti dezato yadi taddezAvadhimaraNaM / etaduktaM bhavati dezataH sarvato vA sAdRzyanAvadhIkRtena vizeSitaM maraNamavadhimaraNamiti / sAMpratena maraNenAsAdRzyabhAvi yadi maraNamAdyaMtamaraNaM ucyate, Adizabdena sAMprataM prAthamika maraNamucyate tasya aMto vinAzabhAvo yasminnuttaramaraNe tadetadAdyaMtamaraNaM abhidhIyate / prakRtisthityanubhavapradezayathAbhUtaH sAMpratamupaiti mRti tathAbhUtAM yadi sarvato dezato vA nopaiti tadAdhatamaraNaM / / vAlamaraNamucyate-bAlasya maraNaM bAlamaraNaM, sa ca bAlaH paJcaprakAraH avyaktabAlaH vyavahArabAlaH, bhavAntara prAptipUrvaka usake anantara pUrvavartI bhavakA vinAza tadbhavamaraNa hai| vaha to isa jIvane anantavAra prApta kiyA hai / ataH tadbhavamaraNa durlabha nahIM haiN| anubhava AvIcimaraNa kahate haiM-karmapudgaloMke rasako anubhava kahate haiN| vaha anubhava paramANuoMmeM chaha prakArakI vRddhi hAnike rUpase taraMgoMkI taraha kramase avasthita hai| usakA vinAza anubhava AvIcimaraNa hai| AyusaMjJAvAle pudgaloMke pradeza jaghanya niSekase lekara eka Adi vRddhike kramase taraMgoMkI taraha avasthita hai unake galaneko pradeza AvIcidAmaraNa kahate haiN| avadhimaraNako kahate haiM jo vartamAnameM jaisA maraNa prApta karatA hai yadi vaisA hI maraNa hogA to use avadhimaraNa kahate haiN| usake do bheda haiM-dezAvadhimaraNa aura sarvAvadhimaraNa / vartamAnameM jo Ayu jaise prakRti, sthiti, anubhava aura pradezoMko lekara udayameM A rahI hai vaisI hI prakRti Adiko lie hue yadi punaH Ayubandha karatA hai aura usI prakAra bhaviSyameM usakA udaya hotA hai to use sarvAvadhimaraNa kahate haiN| aura vartamAnameM jaisA AyukA udaya hotA hai vaisA hI yadi eka deza bandha karatA hai vaha dezAvadhimaraNa hai| isakA abhiprAya yaha hai eka dezase athavA sarvadezase maryAdAko lie hue sAdRzyase viziSTa maraNako avadhimaraNa kahate haiN| vartamAnamaraNase yadi bhAvimaraNa asamAna hotA hai to use AdyantamaraNa kahate haiM / yahA~ Adi zabdase vartamAnakA prAthamikamaraNa kahA jAtA hai| usakA anta arthAt vinAza jisa uttaramaraNameM hotA hai use AdyantamaraNa kahate haiM / vartamAnameM jisa prakArake prakRti, sthiti, anubhava aura pradeza dvArA maraNako prApta hotA hai yadi ekadeza yA sarvadezase usa prakArake maraNako prApta nahIM hotA to vaha AdyantamaraNa hai| - bAlamaraNako kahate haiM-bAlake maraNako bAlamaraNa kahate haiN| vaha bAla pA~ca prakArakA Nain Education International Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA jJAnavAlaH, darzanabAlaH, cAritravAla iti / avyaktaH zizaH dharmArthakAmakAryANi yo na vetti na ca tadAcaraNasamarthazarIraH so'vyaktabAlaH / lokavedasamayavyavahArAnyo na vetti zizurvAsI vyavahAravAlaH / mithyAdRSTayaH 'sarve'rthatattvazraddhAnarahitAH darzanabAlAH / vastuyAthAtmyagrAhijJAnanyUnA jJAnabAlAH / acAritrAH prANabhRtazcAritrabAlAH / eteSAM bAlAnAM maraNaM bAlamaraNaM / etAni ca atIte kAle anaMtAni / anaMtAzva mRtimimAM prapadyate / iha darzanabAlo gahItaH netare bAlAH kathaM ? yasmAtsamyagdRSTeritaravAlatve satyapi darzanapaMDitatAyAH sadbhAvAtpaMDitamaraNameveSyate / darzanavAlasya punaH saMkSepato dvividhaM maraNaM / icchayA pravRttamanicchayeti ca / tayorAdyamagninA dhUmena, zastreNa, vipeNa, udakena, marutprapAtena, ucchavAsanirodhena, atizItoSNapAtena, rajjvA, kSudhA, tuSA, jihvotpATanena, viruddhAhArasevanayA ca bAlA mRti Dhokante, kutazcinnimittAjjIvitaparityAgaiSiNaH kAle akAle vA adhyavasAnAdinA yanmaraNaM jijIviSoH tadadvitIyam / etalimaraNairdurgatigAmino mriyante viSayavyAsaktabuddhayaH ajJAnapaTalAvaguMThitAH, RddhirasasAtagurukAH / bahutIvrapApakarmAsravadvArANyetAni bAlamaraNAni jAtijarAmaraNavyasanApAdanakSamANi || paMDitamaraNamucyate-vyavahArapaMDitaH, samyaktvapaMDitaH, jJAnapaMDitazcAritrapaMDitaH iti catvAro vikalpAH / lokavedasamayavyavahAranipuNo vyavahArapaMDitaH athavA'nekazAstrajJaH zuzrUSAdibuddhiguNasamanvitaH vyavahArapaMDitaH, hai--avyaktabAla, vyavahArabAla, jJAnavAla, darzanabAla, cAritravAla / avyakta choTe bacceko kahate haiM / jo dharma, artha aura kAmako nahIM jAnatA aura na jisakA zarIra hI unakA AcaraNa karane meM samartha hai vaha avyaktabAla hai| jo loka, veda aura samaya sambandhI vyavahAroMko nahIM jAnatA athavA ina viSayoMmeM zizu samAna hai vaha vyavahArabAla hai| artha aura tattvake zraddhAnase rahita saba mithyAdaSTi darzanabAla haiN| vastako yathArtharUpase grahaNa karanevAle jJAnase jo hIna haiM ve jJAnavAla jo cAritrapAlana kiye vinA jIte hai ve cAritrabAla haiN| ina bAloMke maraNako bAlamaraNa kahate haiN| atItakAlameM ye bAlamaraNa ananta ho cuke haiN| anantajIva isa maraNako prApta hote haiN| yahA~ inameMse darzanabAlakA grahaNa kiyA hai, anya bAloMkA nahIM; kyoMki samyagdRSTi meM itara vAlapanA rahate hue bhI darzanapaMDitapanA rahatA hai isalie usake paMDitamaraNa hI svIkAra kiyA hai| saMkSepase darzanabAlakA maraNa do prakAra kA hai eka icchApUrvaka, dUsarA anicchApUrvaka / Agase, dhue~se, zastrase, viSase, jalase, parvatase giranese, zvAsake rukanese, ati zIta yA ati garmI par3anese, rassIse, bhUkhase, pyAsase, jIbha ukhAr3anese aura prakRti viruddha AhArake sevanase bAlapuruSa maraNako prApta hote haiM yaha icchApUrvaka maraNa haiM arthAt aise upAya svayaM karake ve marate haiN| kisI nimitta vaza jIvanako tyAganekI icchA hone para bhI antaraMgameM jInekI icchA rahate hue kAla yA akAlameM adhyavasAna Adise jo maraNa hotA hai vaha anicchApUrvaka darzanabAla maraNa hai| jo durgatimeM jAnevAle haiM, viSayoMmeM atiAsakta haiM, ajJAna paTalase AcchAdita haiM, Rddhi, rasa aura sukhake lAlacI haiM ve ina bAlamaraNoMse maraNa karate haiN| ye bAlamaraNa bahuta tIvra pApakarmoke Asravake dvAra haiM, janma, jarA, maraNake duHkhoMko lAnevAle haiN| paNDitamaraNako kahate haiM-isake cAra bheda haiM, vyavahAra paNDita, samyaktva paNDita, jJAnapaNDita aura cAritra paNDita / jo loka, veda aura samayake vyavahArameM nipuNa haiM vaha vyavahArapaNDita 1. sarvathA tatva-A0 mu0 / Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 55 vijayodayA TIkA kSAyikeNa kSAyopazamikenaupazamikena vA samyagdarzanena pariNataH darzanapaMDitaH / matyAdipaMcaprakArasamyagjJAneSu pariNataH jJAnapaMDitaH / sAmAyikacchedopasthApanAparihAravizuddhasUkSmasAparAyayathAkhyAtacAritrapu kasmizcitpravRttazcAritrapaMDitaH / iha punarjJAnadarzanacAritrapaMDitAnAM adhikAraH / vyavahArapaMDitasya mithyAdRSTaH vAlamaragaM 'yato bhavati samyagdRSTestadeva darzanapaMDitamaraNaM bhavati / taddarzanapaMDitamaraNaM narake, bhavaneSu, vimAneSu, jyotiSkeSu, vAnavyaMtareSu, dvIpasamudreSu ca / jJAnapaMDitamaraNAni ca teSveva / manuSyaloke eva kevalamanaHparyayajJAnapaMDitamaraNaM bhavati / osaNNamaraNamacyate-nirvANamArgaprasthitAtsaMyatasArthAdyo hInaH pracyutaH so'bhidhIyate osaNNa iti / tasya maraNaM osaNNamaraNamiti / osamNagrahaNena pAvasthAH, svacchaMdAH, kuzIlAH saMsaktAzca gRhyante / tathA coktam / / pAsattho sacchaMdo kusIla saMsatta hoMti osaNNA // jaM siddhipacchidAdo ohoNA sAdhu satthAdo // -[ ke punaste ? RddhipriyAH, raseSvAsaktAH, duHkhabhIravaH sadA duHkhakAtarAH, kaSAyeSu pariNatAH, sajJAvazagAH, pApazrutAbhyAsakAriNaH, trayodazavidhAsu kriyAsvalasAH, sadA saMkliSTacetasaH, bhakke upakaraNe ca pratibaddhAH, nimittamaMtrauSadhayogopajIvinaH gRhasthavaiyAvRttyakarAH, guNahInA gupti samitipu cAnudyatAH maMdasaMvegA dazaprakAre dharme akRtabuddhayaH zabalacAritrAH osannA ityucyate / evaMbhUtAH saMto mRtvA varAkA bhavasahasraSu hai / athavA jo aneka zAstroMkA jJAtA hai, sevA Adi bauddhika guNoMse yukta hai vaha vyavahArapaNDita hai| kSAyika, kSAyopazamika athavA aupazamika samyagdarzanase jo yukta hai vaha darzanapaNDita haiN| jo mati Adi pA~ca prakArake samyagjJAna rUpase pariNata hai vaha jJAnapaNDita hai| jo sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAmparAya aura yathAkhyAta cAritrameMse kisI eka cAritrakA pAlaka hai vaha cAritrapaNDita hai / yahA~ jJAna, darzana aura cAritra paNDitoMkA adhikAra hai / vyavahArapaNDita mithyAdRSTi kA to vAlamaraNa hotA hai aura samyagdRSTikA maraNa darzanapaNDita maraNa hai| vaha darzanapaNDita maraNa narakameM bhavanavAsI devoMmeM, vaimAnika devoMmeM, jyotiSka devoMmeM, vyantara devoMmeM aura dvIpa samudroMmeM hotA hai| jJAnapaNDita maraNa bhI inhIMmeM hotA hai| kintu kevalajJAna aura manaH paryAyajJAna paNDitamaraNa manuSya lokameM hI hotA hai| - osaNNamaraNako kahate haiM nirvANa mArgepara prasthAna karanevAle saMyamiyoMke saMghase jo hIna ho gayA hai use nikAla diyA gayA hai vaha osaNNa kahalAtA hai| usake maraNako osaNNamaraNa kahate haiN| osaNNake grahaNase pArzvastha, svacchanda, kuzIla aura saMsaktoMkA grahaNa hotA hai| kahA bhI hai-pArzvastha, svacchanda kuzIla aura saMsakta ye osaNNa hote haiM kyoMki ye mokSake lie prasthAna karanevAle sAdhusaMghase bAhara hote haiN| RddhiyoMke premI, rasoMmeM Asakta, duHkhase bhIta, sadA duHkhase kAtara, kaSAyoMmeM saMlagna, AhArAdisaMjJAke adhIna, pApavardhaka zAstroMke abhyAsI, teraha prakArakI kriyAoMmeM AlasI, sadA saMklezayukta cittavAle, bhojana aura upakaraNoMse pratibaddha, nimittazAstra, maMtra, auSadha Adise AjIvikA karanevAle, gRhasthoMkA vaiyAvRtya karanevAle, guNoMse hIna, guptiyoM aura samitiyoMmeM udAsIna, saMvega bhAvameM manda, dasa prakArake dharmameM manako na lagAnevAle tathA sadoSa cAritravAle muniyoMko avasanna kahate haiM / isa prakArase rahate hue ye becAre marakara hajAroM bhavoMmeM bhramaNa karate 1. yathA A0 mu0 / 2. AhINA A0 / Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 bhagavatI ArAdhanA bhramanti / duHkhAni bhuktvA bhuktvA pArzvastha rUpeNa suciraM vihRtyAnte AtmanaH zuddhi kRtvA yadi mRtimupaiti prazastameva maraNaM bhavati / samyagdRSTeH saMyatAsaMyatasya bAlapaMDitamaraNaM yatosAvubhayarUpo bAla: paMDitazca / sthUlakRtAtprANAtipAtAdeviramaNalakSaNaM cAritramasti darzanaM ca tatazcAritrapaMDito darzanapaMDitazca' / kutazcitsUkSmAdasaMyamAdanivRtta iti cAritrabAlaH / tatt bAlapaMDitamaraNaM garbhajeSu paryAptakeSu tiryakSu manujeSu bhavati / darzanapaMDitamaraNaM tu teSu devanArakeSu ca / sazalyamaraNaM dvividhaM yato dvividhaM zalyaM dravyazalyaM bhAvazalyamiti / mithyAdarzanamAyA nidAnazalyAnAM kAraNaM karma dravyazalyaM / dravyazalyena saha maraNaM paMcAnAM sthAvarANAM bhavati asaMjJinAM trasAnAM ca / nanu dravyazalyaM sarvatrAsti tatkimucyate sthAvarANAmiti / bhAvazalyavinirmuktaM dravyazalyamapekSyate / etaduktaM samyaktvAticArANAM darzanazalyatvAtsamyagdarzanasya ca sthAvareSu abhAvAt traseSu ca vikaleMdriyeSu / idameva syAdanAgate kAle iti manasaH prANidhAnaM nidAnaM na ca tadasaMjJiSvasti / mArgasya dUSaNaM, mArganAzanaM, unmArgaprarUpaNaM, mArgasthAnAM bhedakaraNaM ca mithyAdarzanazalyAni / tatra nidAnaM vividhaM prazastamaprazastaM bhogakRtaM ceti / paripUrNa saMyamamArAdhayitukAmasya janmAMtare puruSatAdiprArthanA prazastaM nidAnaM, mAnakaSAyapreritasya kularUpAdiprArthanamanAgatabhavaviSayaM aprazastaM nidAnaM / athavA haiM / kintu duHkha uThAte - uThAte pArzvastharUpameM cirakAla taka vihAra karake antameM AtmAkI zuddhi karake yadi marate hai to prazastamaraNa hI hotA hai / samyagdRSTi saMyatAsaMyatake maraNako bAlapaNDita maraNa kahate haiM kyoMki yaha bAla aura paNDita donoM hI hotA hai / isake sthUla hiMsA Adise viratirUpa cAritra aura darzana donoM hote haiM ataH yaha cAritrapaNDita bhI hai aura darzanapaNDita bhI hai / kintu kucha sUkSma asaMyamase nivRtta nahIM hotA, isalie cAritra meM bAla hai / yaha bAlapaNDita maraNa garbhaja aura paryAptaka tiryaJcoM tathA manuSyoMmeM hotA hai / darzanapaNDita maraNa to inameM bhI hotA hai aura deva tathA nArakiyoMmeM bhI hotA hai / sazalya maraNake do bheda haiM kyoMki zalyake do bheda haiM-dravyazalya aura bhAvazalya / mithyAdarzana, mAyA aura nidAna ina zalyoMkA kAraNa jo karma hai usa karmako dravyazalya kahate haiM / dravyazalyake sAtha maraNa pA~coM sthAvaroM, asaMjJiyoM aura trasoMkA hotA haiM / zaMkA- dravyazalya to sarvatra hai taba sthAvaroMke kyoM kahA ? samAdhAna - yahA~ bhAvazalyase rahita dravyazalyakI apekSA hai / yaha kahA hai ki samyagdarzanake aticAroMkA kAraNa darzanazalya haiM aura samyagdarzana sthAvaroMmeM tathA vikalendriya trasoMmeM nahIM hotA / AgAmI kAla meM yahI honA cAhie isa prakArake manake upayogako nidAna kahate haiM / asaMjJiyoMmeM isa prakArakA nidAna nahIM hotA / mokSamArgako doSa lagAnA, mArgakA nAza karanA, mithyAmArgakA kathana karanA, yA mokSamArgakA kathana na karanA, aura jo mokSamArgI haiM unameM bheda DAlanA ye mithyAdarzanazalya haiM / unameMse nidAnake tIna bheda haiM- prazasta, aprazasta aura bhogakRta / paripUrNa saMyama kI ArAdhanA karanekI icchAse parabhavameM puruSatva Adi prAptikI prArthanA prazasta 1. tazcA / tatazcAritrapaMDito darzanapaMDitazca kuta-A0 / Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA krodhAviSTasya svazatruvadhaprArthanA vaziSThasyevograsenonmUlane / iha paratra ca bhogA api itthaMbhUtA asmAd vratazIlAdikAda bhavantviti manaHpraNidhAnaM bhoganidAnaM / asaMyatasamyagdaSTeH saMyatAsaMyatasya vA nidAnazalyaM bhavati / pAzvasthAdirUpeNa ciraM vihRtya pazcAdapi AlocanAmaMtareNa yo maraNamupaiti tanmAyAzalyaM maraNaM tasya bhavati / etacca saMyate, saMyatAsaMyate, aviratasamyagdRSTAvapi bhavati / valAyamaraNamucyate-vinayavaiyAvRttyAdAvakRtAdaraH, prazastayogodvahanAlasaH, pramAdavAnvateSu, samitiSu, guptiSu ca svavIryanigRhanaparaH, dhacitAyAM nidrayA dhUrNita iva dhyAnanamaskArAdeH palAyate anupayuktatayA, maraNaM valAyamaraNaM / samyaktvapaMDite, jJAnapaMDite caraNapaMDite ca balAyamara gamapi saMbhavati / osaNNamaraNaM sasallamaraNaM ca yadabhihitaM tatra niyamena balAyamaraNam / tadvayatiriktamapi balAyamaraNaM bhavati / niHzalyaH saMvigno bhUtvA ciraM ratnatrayapravRttasya saMstaramupagatasya zubhopayogAtpalAyamAnasya bhAvasya zubhasyAnavasthAnAt / ___ vasaTTamaraNaM nAma-AteM raudre ca pravartamAnasya maraNaM / tatpunazcaturvidhaM-iMdiyavasaTTamaraNaM, vedaNAvasaTTamaraNaM, kasAyavasaTTamaraNaM, nokasAyavasaTTamaraNaM iti / iMdiyavasaTTamaraNaM yat tatpaMcavidhaM iMdriyaviSayApekSayA / surainaraistiryagbhirajIvezca kRteSu tatavitataghanasuSirazabdeSu manojJeSu rakto'manojJeSu dviSTo mRtimeti / yathA catu:prakAre AhAre raktasya dviSTasya vA maraNaM, pUrvoktAnAM suranarAdInAM gaMdhe dviSTasya raktasya vA maraNaM, teSAmeva nidAna hai| mAnakaSAyase prerita hokara AgAmI bhavameM uccakula, sundararUpa AdikI prArthanA aprazasta nidAna hai| athavA krodhake AvezameM Akara apane zatruke vadhakI prArthanA, jaise vaziSThane ugrasenake vinAzakI prArthanA kI thI, aprazasta nidAna hai| isa vratazIla Adike prabhAvase isa bhavameM aura parabhavameM isa prakArake bhoga mujhe prApta hoM, isa prakAra manake saMkalpako bhoganidAna kahate haiM / asaMyata samyagdRSTI athavA saMyattAsaMyatake nidAnazalya hotA hai| cirakAlataka pArzvastha Adi sAdhuke rUpameM vihAra karaneke pazcAt bhI jo AlocanA kiye binA mara jAtA hai usakA vaha mAyAzalya maraNa hotA hai / aisA maraNa saMyata, saMyatAsaMyata aura avirata samyagdRSTimeM hotA hai / balAyamaraNako kahate haiM-jo vinaya vaiyAvRtya AdimeM AdarabhAva nahIM rakhatA, prazasta yogake dhAraNameM AlasI hai, pramAdI haiM, vratoMmeM, samitiyoMmeM aura guptiyoMmeM apanI zaktiko chipAtA hai, dharmake cintanameM nidrAke vazIbhUta jaisA rahatA hai, upayoga na laganese dhyAna namaskAra Adise dUra bhAgatA hai, usakA maraNa balAyamaraNa hai / darzanapaNDita, jJAnapaNDita aura cAritrapaNDitake balAyamaraNa bhI sambhava hai| osaNNamaraNa aura sazalyamaraNameM niyamase balAyamaraNa hotA hai| unake atirikta bhI balAyamaraNa hotA hai / jo zalyarahita virakta hokara cirakAlataka ratnatrayakA pAlana karatA hai kintu marate samaya saMstarapara ArUr3ha hokara zubhopayogase dUra bhAgatA hai, usake zubhabhAvake sthira na rahanese balAyamaraNa hotA hai / vasaTTamaraNa kahate haiM--Arta aura raudradhyAnapUrvaka maraNako vasaTTamaraNa kahate haiN| usake cAra bheda haiM-indriyavasaTTamaraNa, vedanAsamaTTamaraNa, kasAyavasaTTamaraNa, aura nokasAyavasaTTamaraNa / indriyavasaTTamaraNa indriyoMke viSayoMkI apekSA pA~ca prakArakA hai| devoM, manuSyoM, pazu-pakSiyoM aura ajIvoMke dvArA kiye gaye tata, vitata, ghana, aura zuSira zabdoMmeM, manojJa zabdoMmeM rAga aura amanojJa zabdoMmeM dveSa karate hue maraNa hotA hai| yaha zrotrendriyavasaTTamaraNa hai| cAra prakArake 1. maraNaM bhavati a0| Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 / bhagavatI ArAdhanA rUpe saMsthAne vA raktasya dviSTasya vA maraNaM, teSAmeva sparza rAgavato dveSavato vA maraNaM, iti iMdriyAnindriyavazArtamaraNavikalpAH / vedaNAtrasaTTamaraNaM dvibhedaM samAsataH sAtavedanAvazArtamaraNaM asAtavedanAvazArtamaraNamiti / zArIre mAnase vA duHkhe upayuktasya maraNaM duHkhavazArtamaraNamucyate / yo duHkhena mohamupAgatastasya maraNamiti yAvat / tathA zArIre mAnase vA sukhe upayuktasya maraNaM sAtavazArtamaraNaM / - kaSAyabhedAtkaSAyavazArtamaraNaM caturvidhaM bhavati / anubaMdharoSo ya Atmani paratra ubhayatra vA mAraNavazo' bhavati / tasya krodhavazArtamaraNaM bhavati / mAnavazArtamaraNamaSTavidhaM bhavati kulena, rUpena, balena, dhutena, aizvaryaNa, lAbhena, prajJayA, tapasA vA AtmAnumutkarSayato maraNamapekSya vikhyAte vizAle unnate kule samutpanno'hamiti manyamAnasya mRtiH kulamAnavaNArtamaraNam / nirupahatapaMceMdriyasamagragAvastejasvI pratyagrayauvanaH sakalajanatAcetaHsammadakararUpa iti bhAvayato mRtiH rUpavazArtamaraNaM / vRkSaparvatAdyutpATanakSamo'haM yodhavAnaha, mitrANAM ca balaM mamAsti iti balAbhimAnodahanAnmAnavazArtamaraNaM / bahuparivAro bahuzAsano'haM iti aizvaryamAnonmattasya maraNaM mAnavazArtamaraNaM / lokavedasamayasiddhAntazAstrANi zikSitAni iti zrutamAnonmattasya maraNaM zrutamAnavazArtamaraNamucyate / tIkSNA mama buddhiH sarvatrApratihatA iti prajJAmattasya maraNaM prajJAvazArtamaraNamucyate / vyApAre kriyamANe AhArameM rAga yA dveSa karate hue maraNa rasanendriyavasaTTamaraNa hai| pUrvoktadeva manuSya Adiko gandhameM rAgadveSa karate hue maraNa ghrANendriyavasaTTamaraNa hai| unhIMke rUpa AkAra AdimeM rAgadveSa karanevAlekA maraNa cakSuindriyavasaTTamaraNa hai| unhIMke sparzameM rAgadveSa karanevAlekA maraNa sparzanendriyavasaTTamaraNa hai / isa prakAra indriya aura manake vazase honevAle ArtadhyAnapUrvaka maraNake bheda haiM / vedanAvasaTTamaraNake saMkSepase do bheda haiM-sAtavedanAvazArtamaraNa aura asAtavedanAvazArtamaraNa / zArIrika athavA mAnasika duHkhameM upayoga rahate hue honevAle maraNako duHkhazArtamaraNa kahate haiM / arthAt jo duHkhase mohako prApta huA usakA maraNa duHbhayazArtamaraNa hai / tathA zArIrika athavA mAnasika sukhameM upayoga rahate hue honevAlA maraNa sAtavazAta maraNa hai| * kaSAyake bhedase kaSAyavazArtamaraNake cAra bheda hote haiN| apanemeM, dUsaremeM athavA donoMmeM mAraneke lie utpanna huA krodha maraNakA kAraNa hotA hai| vaha krodhavazArtamaraNa hai| mAnavazaArtamaraNake ATha bheda haiM -kula, rUpa, bala, zAstra, aizvarya, lAbha, buddhi athavA tapase apaneko bar3A mAnate hue maraNa honekI apekSA ye ATha bheda hote haiN| maiM ati prasiddha vizAla uccakulameM utpanna huA hU~ aisA mAnate hue honevAle maraNako kulamAnavaza ArtamaraNa kahate haiN| merA zarIra sazakta pA~ca indriyoMse pUrNa hai, tejasvI aura navayauvanase sampanna hai, merA rUpa samasta janatAke cittako mardana karatA hai, aisI bhAvanA hote hue jo maraNa hotA hai vaha rUpavaza ArtamaraNa hai| maiM vRkSa parvata Adiko ukhAr3ane meM samartha hU~, lar3anemeM samartha hU~, mere sAtha mitroMkA bala hai, isa prakAra balake abhimAnako dhAraNa karate hue honevAlA maraNa balamAnavaza ArtamaraNa hai / maiM bahuta parivAra vAlA hU~ merA zAsana bahutoMpara hai isa prakAra aizvaryake mAnase unmattakA mAraNa aizvaryamAna vazArtamaraNa hai| maiMne loka, veda, samaya aura siddhAnta sambandhI zAstroMko par3hA hai isa prakAra zAstrake mAnase unmattakA maraNa zrutamAnavaza ArtamaraNa hai| merI buddhi tIkSNa hai, saba viSayoMmeM usakI 1. vA maraNavazo bhavati a0| vA mAraNavazo bhavati A0 |-vshopi maraNavazaH bha-mu0 / Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 59 mama sarvatra lAbho jAyate iti lAbhamAnaM bhAvayato maraNaM lAbhavazAtamaraNam / tapo mayAnuSThIyate anyo matsadRzazcaraNe nAsti iti saMkalpayatastapomAnavazArtamaraNaM bhavati / mAyA paMcavikalpA nikRtiH, upadhiH, sAtiprayogaH, praNidhiH pratikuMcanamiti / atisaMdhAnakuzalatA dhane kArya vA kRtAbhilASasya vaMcanA nikRtiH ucyate / sadbhAvaM pracchAdya dharmavyAjena stanyAdidoSe pravRttirupAMdhasaMjitA maayaa| artheSu visaMvAdaH svahastanikSiptadravyApaharaNaM, dUSaNaM, prazaMsA vA sAtiprayogaH / pratirUpadravyamAnakaraNAni, UnAtiriktamAnaM; saMyojanayA dravyavinAzanamiti prnnidhimaayaa| AlocanaM kurvato doSavinigRhanaM pratikuMcanamAyA / evaMvidhaM mAyAvazArtamaraNaM / upakaraNeSu, bhaktapAnakSetreSu, zarIre, nivAsasthAneSu ca icchAM mUrchAca vahato maraNaM lobhavazArtamaraNaM / hAsyaratyaratizokabhayajugupsAstrIpuMnnapuMsakavede mUDhamatemaraNaM nokaSAyavazAtaimaraNaM / nokaSAya'vazArtamaraNamupagato jAyate manujatiryagyoniSu, asureSu, kaMdarpeSu, kilbiSikeSu ca / mithyAdRSTeretadeva bAlamaraNaM bhavati / darzanapaMDito'pi aviratasamyagdRSTiH saMyatAsaMyato'pi vazArtamaraNamupaiti tasya tadvAlapaMDitaM bhavati darzanapaMDitaM vA / apratiSiddhe ananujJAte ca dve maraNe 'vippANasaMgiddhatuTThamitisaMjJite kRte prvrtete| durbhikSe, kAMtAre, duruttare, pUrvazatrubhaye, duSTanRpabhaye, stenabhaye, tiryagupasarga ekAkinaH soDhumazakye brahmavratanAzAdicAritradUSaNe ca beroka gati haiM isa prakAra prajJAke madase mattake maraNako prajJAmAnavaza ArtamaraNa kahate haiN| vyApAra karanepara mujhe sarvatra lAbha hotA hai isa prakAra lAbhakA mAna karate hue honevAle maraNako lAbhamAnavazArtamaraNa kahate haiM / maiM tapa karatA hU~, tapazcaraNameM mere samAna dUsarA nahIM hai| aisA saMkalpa karate hue honevAle maraNako tapamAnavazArtamaraNa kahate haiN| mAyAke pA~ca bheda haiM-nikRti, upadhi, sAtiprayoga, praNadhi aura pratikuJcana / dUsaroMkI gupta bAtoMkI khojameM kuzalatA, tathA dhana athavA kisI kAryakI abhilASAvAleko ThaganA nikRti hai| samIcIna bhAvako chipAkara dharmake bahAnese corI Adi doSoMmeM pravRttiko upadhinAmaka mAyA kahate hai| artha (dhana) ke viSayameM jhagar3A karanA, apane hAthameM rakhe dravyako hara lenA, prayojanake anusAra doSa lagAnA yA prazaMsA karanA sAtiprayoga mAyA hai / asalI vastumeM usake samAna nakalI vastu milAnA, kamatI bar3hatI tolanA, milAvaTake dvArA dravyakA vinAza karanA ye praNidhimAyA hai| AlocanA karate samaya doSoMko chipAnA pratikuMcana mAyA hai| isa prakArake mAyAcArapUrvaka honevAle maraNako mAyAvazArtamaraNa kahate haiN| upakaraNoMmeM, khAnapAnake kSetroMmeM, zarIrameM, nivAsa meM icchA aura mamatva rahate hue honevAle maraNako lobhavazArtamaraNa kahate haiN| hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, napuMsakaveda aura puruSavedako lekara jisakI buddhi mUr3ha ho gaI hai usakA maraNa nokaSAyavazAvartamaraNa hai| nokaSAyavazArtamaraNase marA huA prANI manuSya yoni, tiryaJcayoni, tathA asura, kandarpa aura kilvipajAtike devoMmeM utpanna hotA hai / mithyAdRSTike honevAlA yahI maraNa bAlamaraNa hotA hai / darzanapaNDita, aviratasamyagdRSTi aura saMyatAsaMyatake bhI vazArtamaraNa hotA hai unakA vaha maraNa bAlapaNDitamaraNa athavA darzanapaNDitamaraNa hotA hai| pippaNAsa aura giddhapaTa nAmake do maraNa aise haiM jinakA niSedha bhI nahIM hai anujJA bhI nahIM hai| durbhikSameM, bhayAnaka jaMgalameM, pUrvazatrukA bhaya honepara, yA duSTa rAjAkA bhaya honepara, corakA bhaya honepara, tiryazcakRta upasarga honepara jise akele sahana karanA azakya hai, yA brahmacarya 1. vazati-a0 a0 ja0 / Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80 bhagavatI ArAdhanA jAte saMvignaH pApabhIruH karmaNAmudayamupasthitaM jJAtvA taM soDhumazaktaH tannistaraNasyAsatyupAye sAvadhakaraNabhIruH virAdhanamaraNabhIruzca etasmin kAraNe jAte kAle'muSmin kiM bhavetkuzala miti gaNayato yadhupasargabhayatrAsitaH saMyamAdabhrazyAmi tataH saMyamabhraSTo darzanAdapi na vedanAmasaMkliSTa: sor3ha utsaheta tato ratnatrayArAdhanAcyutirmameti nizcitamatinirmAyazcaraNadarzanavizuddhaH, dhRtimAn, jJAnasahAyo'nidAnaH, arhadantike, AlocanAmAsAdya kRtazuddhiH, sulezyaH prANApAnanirodhaM karoti yattadviApANasaM maraNamucyate ! zastragrahaNena yadbhavati tadgiddhapuTThamityucyate / maraNavikalpasaMbhavapradarzanamidaM sarvatra kartavyatayopadizyate / prAyopagapanarmigiNImaraNaM bhaktapratyAkhyAnaM ityetAnyevottamAni pUrvapuruSaiH pravartitAni / evaM diGmAtreNa pUrvAgamAnusAri saptadazamaraNavyAkhyAnamatropakrAntam / eteSu saptadazasu paMca maraNAni iha saMkSepato nirUpayiSyAmIti pratijJAnena kRtA / kAni tAni paMca maraNAni ityAzaMkAyAM nAmanirdezArtha gAthA paMDitapaMDitamaraNamityAdikA paMDidapaMDidamaraNaM paMDidayaM bAlapaMDidaM ceva / / bAlamaraNaM cautthaM paMcamayaM bAlabAlaM ca / / 26 / / nanu bhavaparyAyapralayo maraNamiti yadi gRhyate tasya ko bhedo bhavaparyAyasya anekatvAt maraNaM tadvinAzaH kathaM na bhidyate iti / manuSye paMcaprakAratAnupapannA anaMtatvAt ekajIvagatasyApi bhavaparyAyasya nAnAjIvApekSAyAM vratakA vinAza Adi dUSaNa cAritrameM honepara saMsArase virakta aura pApase DaranevAlA sAdhu karmoMkA udaya upasthita jAnakara use sahane meM asamartha honese usase nikalanekA upAya na honepara pApakarma karanese DaratA huA, sAtha hI virAdhanApUrvaka maraNase DaratA huA vicAratA hai isa kAlameM isa prakArake kAraNa upasthita honepara kaise kuzala raha sakatI hai, yadi upasargake bhayase Darakara saMyamase bhraSTa hotA hU~ to saMyamase bhI bhraSTa aura darzanase bhI bhraSTa hotA huuN| aura binA saMklezake vedanAko sahana kara nahIM sktaa| taba maiM ratnatrayake ArAdhanase Diga jAU~gA, aisI nizcita mati karake samyaktva aura cAritrameM vizuddha, dhairyazAlI, jJAnase sahAyatA lenevAlA vaha sAdhu kisI nidAnake vinA arhantake pAsameM AlocanA prAyazcitta lekara zubhalezyApUrvaka zvAsocchvAsakA nirodha karatA hai| use vippaNAsa maraNa kahate haiN| aura zastragrahaNase honevAle maraNako giddhapuTTha kahate haiN| ___ maraNake bhedoMkA yaha pradarzana sarvatra kartavyarUpase kiyA jAtA hai / kintu prAyopagamana, iMgiNImaraNa aura bhaktapratyAkhyAna ye tIna hI maraNa uttama haiM, pUrva puruSoMne inakA pAlana kiyA hai| isa prakAra saMkSepase pUrva Agamake anusAra sataraha maraNoMkA vyAkhyAna yahA~ kiyA // 25 / / ___ ina satarahameM se pA~ca maraNoMko yahA~ saMkSepase kahU~gA aisI pratijJA Upara kI hai| ve maraNa kAna ha esA zakA karane para unakA nAma nirdeza karane ke lie gAthA kahate haiM gAthA-paNDitapaNDitamaraNa, paNDitamaraNa, bAla paNDitamaraNa, cauthA bAlamaraNa aura pAMcavA vAla vAlamaraNa, ye pAMca maraNa hai| TokA-zaMkA-yadi bhavaparyAyake vinAzako maraNa kahate ho to usakA bheda kaisA ? bhavaparyAya to aneka haiM aura unakA vinAza maraNa hai taba maraNake bheda utane kyoM nahIM hoNge| ata: manuSyameM maraNake pA~ca prakAra ThIka nahIM hai / eka jIva kI bhI bhavaparyAya ananta hotI haiM taba nAnA Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA atsasaraH paMcatvasya / prANinaH prANebhyo viyogo maraNaM iti cettadekavidhameva sAmAnyataH / prANabhedApekSayeti ceddazaprakAratApadyate / udayaprAptakarmapud galagalanaM maraNaM iti yadi gRhyate pratisamayaM galanAnna paMcatA / guNabhedApekSayA jIvAnpaMcadhA vyavasthApya tatsaMbaMdhena paMcavidhaM maraNamucyate / atrAnyA vyAkhyA - prazastatamaM prazastataraM, ISatprazastaM aviziSTaM, aviziSTataraM iti paMDitapaMDitamaraNAdIni kecid / vyAcakSate / paMDitazabdaH prazastamityasminnarthe kva prayukto dRSTo yenaivaM vyAkhyAyate ? kiM ca AgamAMtarAnanugataM cedaM vyAkhyAnaM / vavahAre sammatte NANe caraNe ya paMDidasta tadA / paMDidamaraNaM bhaNidaM cadugvidhaM tabbhavaMti hi // ' [ 1 iti vadatA catuHprakArAH paMDitA upadarzitAH / teSAM madhye atizayitaM pAMDityaM yasya jJAnadarzanacAritreSu sa paMDitapaMDita ityucyate / etatpAMDityaprakarSarahitaM pAMDityaM yasya sa paMDita ityucyate / vyAkhyAtaM bAlyaM pAMDityaM ca yasya sa bhavati vAlapaMDitaH tasya maraNaM bAlapaMDitamaraNaM / yasminna saMbhavati pAMDityaM caturNAmapyekaM asau bAlaH / sarvato nyUno vAlabAlaH tasya maraNaM bAlabAlamaraNaM / atha ke paMDita paMDitA yeSAM maraNaM paMDitapaMDitamiti bhaNyate ityArekAyAmAha - paMDidapaMDitamaraNe khINakasAyA maraMti kevaliNo / viradAviradA jIvA maraMti tadiyeNa maraNeNa ||27|| 61 jIvoMkI apekSA pA~ca bheda kaise saMbhava haiM ? yadi kahoge ki prANIkA prANoMse viyoga maraNa hai to vaha sAmAnyase eka hI prakAra kA hai / prANabhedakI apekSA lenA ho to dasa bheda ho sakate haiM ? yadi udaya prApta karma pudgaloMke galanekA nAma maraNa hai to karma pudgaloMkA galana to prati samaya hotA hai ata: pA~ca bheda nahIM banate ? samAdhAna -- guNabhedakI apekSA jIvoMke pA~ca bheda karake unake sambandhase maraNake pA~ca bheda kahe haiM / prazasta, anya vyAkhyAkAra paNDitapaNDitamaraNa Adi pA~ca maraNoMko prazastatama prazastatara, ISat aviziSTa aura aviziSTatara kahate haiM / hama unase pUchate haiM ki paNDita zabdakA prazasta artha meM prayoga kahA~ dekhA hai jisase Apa aisI vyAkhyA karate haiM / tathA yaha vyAkhyAna anya AgamoMke anukUla nahIM hai / AgamameM kahA hai-- vyavahAra meM, samyaktvameM jJAnameM aura cAritrameM paNDitake maraNako paNDitamaraNa kahate haiM ataH usake cAra bheda haiM / isa prakAra cAra prakArake paNDita kahe haiM / unake madhya meM jisakA pANDitya jJAna, darzana aura cAritrameM atizayazAlI hai use paNDitapaNDita kahate haiM / usake pANDityake prakarSase rahita jisakA pANDitya hotA hai use paNDita kahate haiM / pUrvameM vyAkhyAta bAlapana aura pANDitya jisameM hote haiM vaha bAlapaNDita hai / usakA maraNa bAlapaNDitamaraNa hai / aura jisameM cAroM prakArake pANDitya meM se eka bhI pANDitya nahIM hai vaha bAla hai aura jo sabase hIna hai vaha bAlabAla maraNa hai ||26|| paNDita paNDita kauna haiM jinakA maraNa paNDitapaNDita kahA jAtA hai ? aisI zaGkA honepara AcArya kahate haiM Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA paMDidapaMDidamaraNaM khoNakasAyA maraMti ke liNo / sAmAnya mRtervizeSamRtiH karmatayA nirdiSTA paMDitapaMDitamaraNamiti / yathA gopoSaM puSTaH iti / 'khINakasAyA', kaSanti hiMsanti AtmAnamiti kaSAyAH / athavA kapAyazabdena vanaspatInAM tvakpatramUlaphalarasa ucyate / sa yathA vastrAdInAM varNamanyathA saMpAdayati evaM jIvasya kSamAmArdavArjava saMtoSAkhyaguNAnvinAzyAnyathA vyavasthApayaMtIti krodhamAnamAyAlobhAH kaSAyA iti bhayaMte / te kSINAH kaSAyA yeSAM te kSINakaSAyAH / dravyakarmaNAM kaSAyavedanIyAnAM vinAzAttanmUlA api bhAvakaSAyAH pralayamupagatA iti kSINakaSAyA iti bhaNyante / kevalamasahAyaM jJAnaM iMdriyANi manaHprakAzAdikaM cAnapekSya yugapadazeSadravyaparyAyabhAsanasamarthaM sadyat' pravartate tadyeSAmasti te kevalinaH / yadyapi kevalajJAnavastusAmAnye na pravartate kevalizabdastathApi sayogakevalino maraNasyAsaMbhavAdayogakevalino grahaNaM / atrAnye kSINakaSAyAH zrutakevalinazceti vyAcakSate / teSAM tadvyAkhyAnamasamaMjasaM zrutazabdamaMtareNa kevalizabdasya kvacidapyAgame samastazrutaratnavatyapi prayogAdarzanAt / prasiddhazabdArthAsaMbhavo yadi syAt yathA kathaMcidanyo'rtho vyAkhyeyaH syAt / saMbhavati pratIte'rthe kathaM tatparityAgaH / api ca pAMDityaprakarSaH kSAyikajJAnadarzanacAritrApekSastatra sannihito na zrutakevalini / viradAviradA jIvAH sthUlakRtAtprANAtipAtAdervyAvRttAH iti viratAH sUkSmAccAvyAvRtteraviratAH / viratA yadi kathamaviratA aviratAzcetkathaM viratAH iti virodhAzaMkA na kAryA / virata 63 gAo - paNDitapaNDitamaraNase kSINa kaSAya aura ayogakevalI marate haiM / viratAvirata jIva tIsare maraNase marate haiM ||27|| TI0 - ' paNDita paNDitamaraNa marate haiM' yahA~ paNDitapaNDita nAmaka vizeSa maraNako 'marate haiM'. isa sAmAnya maraNake karmarUpase kahA hai / jaise bailake samAna puSTako sAmAnya puSTa zabdase kahA hai / jo 'kaSanti' arthAt AtmAkA ghAta karatI haiM unheM kaSAya kahate haiM / kaSAya zabdase vanaspatiyoMke chAla, pAtra, jar3a aura phalakA rasa kahA jAtA hai / vaha rasa jaise vastrAdike raMgako badala detA haiM isI prakAra jIvake kSamA, mArdava, Arjava aura santoSa nAmaka guNoMko naSTa karake anyathA kara dete haiM isalie krodha, mAna, mAyA, lobhako kaSAya kahate haiM / ve kaSAya jinakI kSINa ho gaI haiM- - naSTa ho gaI haiM ve kSINakaSAya hote haiM / kaSAya vedanIya nAmaka dravyakarmoMkA vinAza hone se unakA nimitta pAkara hone vAlI bhAvakaSAya jinakI naSTa ho gaI hai ve kSINakaSAya kahe jAte haiM / kevala arthAt asahAya jJAna, jo indriyA~, mana, prakAza Adi kI apekSA na karake eka sAtha samasta dravya-paryAyoMko jAnanemeM samartha haiM vaha kevalajJAna haiN| vaha jinake haiM ve kevalI hote haiM / yadyapi kevalI zabda kevalajJAna rUpa vastusAmAnyameM pravRtta nahIM hotA, tathApi sayogakevalIkA maraNa asambhava honese ayogakevalIkA grahaNa hotA haiM / dUsare vyAkhyAkAra 'kSINakaSAya aura zrutakevalI' aisA vyAkhyAna karate haiM / unakA vaha vyAkhyAna ThIka nahIM hai / zruta zabdake binA kevalI zabdakA prayoga kisI bhI AgamameM samasta zrutadhArI ke lie nahIM dekhA gayA / yadi zabdakA prasiddha artha asambhava hI ho to jisa kisI taraha anya artha kiyA jA sakatA hai / java sambhava artha pratItisiddha hai to use kaise chor3A jA sakatA hai ? dUsare, pANDityakA prakarSaM vahA~ kSAyikajJAna, kSAyikadarzana aura kSAyika cAritrakI apekSA liyA gayA hai, vaha zrutakevalI meM nahIM hai / jo sthUla hiMsA Adise nivRtta honese virata aura sUkSma hiMsA Adise anivRtta honese avirata hote haiM ve jIva viratAvirata hote haiM / yadi ve virata haiM to avirata kaise haiM aura avirata 1. sadyatra - a0 ja0 mu0 / Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 63 tvAviratatvayoH arpaNAbhedAdvirodho nAspadaM badhnAti / yathA dravyaparyAyarUpApekSe nityAnityatve ekadravyAdhikaraNe ekasminnapi samaye na virodhamupayAtaH / athavA pratyAkhyAnAvaraNAnAM kSayopazame sati sthUlAtprANAtipAtAdevirato'smi na sUkSmAdityeka eva pariNAma upajAyate / virodhazca nAma anekAdhikaraNaH yathA zItoSNasparzAdInAM / dravyabhAvaprANadhAraNAjjIvA iti nirUpyaMte / 'tadaeNa' tRtIyena maraNena niyante / vastupariNAmavRttikramo yadi syAttathA gaNyamAne dvittvaM tritvaM vA pratipradyarana / guNasthAnApekSAyAM samyamithyAdRSTereva tRtIyatA na saMyatAsaMyatatvasya tatkimucyate tRtIyeneti ? maraNasya tu sAmAnyApekSAyAM ekatvameveti na tRtIyatA / . vizeSApekSAyAM ca atItAnAM ca anaMtatvAdanAgatAnAM cAtibahutvasaMbhavAt / atrocyate-sUtranirdiSTakramApekSayA tRtIyatA graahyaa| viratAviratapariNAmavizeSanirdezAdeva jIvadravyasya gate jIvA iti sUtre vacanamapArthakamiti cennAnarthakaM matAMtaranivRttiparatvAt / sAkhyA hi prakRtidharmatAM maraNasyAbhyupayanti puruSasya sarvathA nityatvAt / tattathA na, utpAdavyayadhrauvyAtmakatvAdAtmanaH / atrocyate-paMDitapaMDitamaraNAdanaMtaraM paMDitamaraNaM tadullaMdhya haiM to virata kaise haiM isa prakArake virodhakI AzaGkA nahIM karanA cAhie / apekSA bhedase viratapane aura aviratapane meM virodhako koI sthAna nahIM hai| jaise eka dravyameM eka hI samayameM dravyarUpakI apekSA nityapanA aura paryAyarUpakI apekSA anityapanAmeM koI virodha nahIM aataa| athavA apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyoMkA kSayopazama honepara sthUla hiMsA Adise maiM virata hU~ kintu sUkSma hiMsAdise virata nahIM hU~ isa prakArakA eka hI pariNAma hotA hai| virodha to unameM hotA hai jo eka AdhArameM na rahakara aneka AdhAroMmeM rahate haiM jaise zItasparza aura uSNasparza AdimeM virodha hai / astu, dravyaprANa aura bhAvaprANoMko dhAraNa karanese jIva kahe jAte haiN| viratAvirata jIva tIsare maraNase marate haiN| __ zaMkA-yahA~ tRtIyase yadi vastuke pariNAmoMkI vRttikA krama lete haiM to gaNanA karanepara dopanA yA tInapanA prApta hotA hai| guNasthAnakI apekSA samyagmithyAdRSTi guNasthAna hI tIsarA hai, saMyatAsaMyata nahIM hai taba kaise tIsarA kahate haiN| tathA sAmAnyakI apekSA maraNa to eka hI hai, tIsarApanA kaise ? vizeSakI apekSA atItamaraNa ananta haiM aura bhAvimaraNa usase bhI adhika sambhava haiM ? samAdhAna-sUtrameM jisa kramase maraNoMkA nirdeza kiyA hai usakI apekSA tIsarA lenA caahie| zaMkA-viratAvirata pariNAma vizeSakA nirdeza karanese hI jIvadravyakA jJAna ho jAtA hai taba gAthAmeM jIvA pada vyartha hai ? samAdhAna-vyartha nahIM hai yaha matAntarakI nivRttike lie hai / sAMkhya matavAle maraNako prakRtikA dharma mAnate haiM kyoMki unake matameM puruSa sarvathA nitya hai| kintu aisA nahIM hai, kyoMki AtmA utpAda vyaya aura dhrauvyAtmaka hai| zaMkA-paNDitapaNDitamaraNake anantara paNDitamaraNa AtA hai / use chor3akara tIsare maraNakA 1. gaNane A0 mu0| Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 bhagavatI ArAdhanA tRtIyasya svAmitvaM kasmAtpradarzyate kramollaMghane prayojanaM vAcyam ? iti ceducyate-utkRSTajaghanyapaMDitatvamadhyavRttipaMDitatvamityeta dAkhyAtU ubhayAvadhipradarzana kriyate / athavA paMDitamaraNe bahavaktavyamastIti tatsAnyAsika vyavasthApya alpavaktavyatayA bAlapaMDitameva prAga vyAcaSTe / katividhaM paMDitamaraNaM kiM svAmikaM vA ityArekAyAM iyaM gAthA pAyopagamaNamaraNaM ityAdikA pAyopagamaNamaraNaM bhattapaiNNA ya iMgiNI ceva / tivihaM paMDitamaraNaM sAhumsa jahuttacArissa // 28 // pAdAbhyAmupagamanaM DhokanaM tena pravartitaM maraNaM pAdopagamanamaraNaM / itaramaraNayorapi pAdAbhyAmupagamanamastIti traividhyAnupapattiriti cenna maraNavizeSe vakSyamANalakSaNe rUDhirUpeNAyaM pravartate, rUDhI ca kriyA upAdIyamAnA zabdavyutpattyathaiva / yathA gacchatIti gauriti zabdavyutpattau kriyamANAyAmapi gamanakriyAkartRtAstIti svAmI kyoM kahA ? kramakA ullaMghana karanekA prayojana kyA hai yaha kahanA cAhie ? samAdhAna-utkRSTa aura jaghanya paMDitatvake madhya meM rahanevAlA paNDitatva hai yaha kahaneke lie donoM avadhiyoMko batalAyA hai| athavA paNDitamaraNake samvandhameM bahuta kahanA hai isalie use alaga rakhakara thor3A kathana honeke kAraNa bAlapaNDitamaraNa ko hI pahale kahA hai / / 27 / / paNDitamaraNake kitane bheda haiM aura vaha kisake hotA hai, yaha kahate haiM gAthA-pAdopagamana maraNa bhaktapratijJA aura iMgiNImaraNa isa prakAra paNDitamaraNa tIna prakAra kA hai| vaha zAstrameM kahe anusAra AcaraNa karanevAle sAdhu ke hotA hai // 28 // To0-pAda arthAt pairo se, upagamana pUrvaka honevAleko pAdopagamana maraNa kahate haiN| zaMkA-zeSa donoM maraNoMmeM bhI pairoMse upagamana hotA hai ataH tIna bheda nahIM banate ? samAdhAna-yaha pAdopagamana rur3hirUpase maraNa vizeSameM pravRtta hotA hai, isakA lakSaNa Age kheNge| rUr3ha zabdoMmeM grahaNa kI gaI kriyA zabdakI vyutpattike lie hI hotI hai| jaise, jo calatI hai vaha gau hai / isa prakAra gau zabdakI vyutpatti karane para bhI yadyapi yaha vyutpatti gamana kriyAko saM0 Ti0-saba pratiyoMmeM isake pazcAta eka nIce likhI gAthA AtI hai usakA nambara bhI 28 hai| hamane gAthA 27 kI jo utthAnikA dI hai vaha bhI isa 28 nambarakI utthAnikA hai| tathA Upara TIkAmeM viratAvirata pariNAmase jIva dravyakA jJAna ho jAtA hai Adi jo zaGkA prArambha hotI hai vahA~se TIkAkA bhAga isa gAthA 28 kI TIkAke rUpameM diyA hai / gAthA isa prakAra hai paMDidapaMDidamaraNaM ca paMDidaM bAlapaMDidaM ceva / evANi tiNNi maraNANi jiNA NiccaM pasaMsati // artha-paNDita paNDita maraNa, paNDita maraNa aura bAla paNDita maraNa ina tIna maraNoMkI jinadeva sadA prazaMsA karate haiN| isa gAthAke sAtha na to utthAnikAkA koI sambandha hai aura na TIkAkA koI sambandha hai / ataH yaha gAthA prakSipta hai / paM0 AzAdharane gAthA 26 kI apanI TIkAmeM likhA bhI hai-'tathA cAnyasmAdAnIya sUtre paThanti' arthAta anyatrase lekara par3hate haiM isake pazcAt hI unhoMne ukta gAyA dI hai| isaliye hamane ise mUlameM nahIM rkhaa| Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 65 gozabdena na mahiSyAdayo bhayaMte / athavA pAuggagamaNamaraNaM iti pAThaH / bhavAMtakaraNaprAyogyaM saMhananaM saMsthAnaM ca iha prAyogyazabdenocyate / asya gamanaM prAptiH, tena kAraNabhUtena yannityaM maraNaM taducyate pAuggagamaNamaraNamiti / bhajyate sevyate iti bhaktaM, tasya paiNNA tyAgo bhattapaiNNA / itarayorapi bhaktapratyAkhyAnasaMbhave'pi rUDhivazAnmaraNavizeSe eva zabdo'yaM prvrtte| iMgiNIzabdena iMgitamAtmano bhaNyate svAbhiprAyAnusAreNa sthitvA pravayaMmAnaM maraNaM iMgiNImaraNaM / tivihaM trividhaM triprkaarN| paMDitamaraNaM kasya tadbhavati? 'sAdhussa sAdhoH 'jadhuttacArassa' yathA yena prakAreNa uktaM zrute tathA caritu zIlaM yasya sAdhostasyeti yAvat / sadAcAraH sarva eva janaH saMyato'saMyatazca loke sAdhuzabdavAcyaH, iti saMyataparigrahAthaM yathoktacAritvavizeSaNaM kRtam / itarayorbAlamaraNabAlabAlayorityanayoH svAmitvasUcanArthagAthA aviradasammAdiTThI maraMti bAlamaraNe cautthammi / micchAdiTThI ya puNo paMcamae bAlabAlammi // 29 // avirasadammAdidI iti prasiddhArthatvAnna vyAkhyeyaM / atrAvasare idaM codyamAzaMkyate / vocchaM ArASaNaM kamaso iti pratijJAtaM / sA ca dviprakArA darzanArAdhanA cAritrArAdhanA ceti / tadvayAkhyAnamakRtvA maraNavikalpAlekara hai kintu gau zabdase bhaiMsa Adi nahIM kahe jA skte| athavA 'pAuggagamaNamaraNaM' pATha hai| yahA~ prAyogya zabdase saMsArakA anta karaneke yogya saMhanana aura saMsthAna kahe jAte haiN| usake gamana arthAt prAptiko prAyogyagamana kahate haiN| usake kAraNa honevAle maraNako prAyogyagamana maraNa kahate haiM / 'bhajyate' arthAt jo sevana kiyA jAye vaha bhakta hai| usakI 'paiNNA' arthAt tyAga bhattapaiNNA hai| bhojanakA tyAga zeSa donoM maraNoMmeM bhI sambhava hai| phira bhI rUr3hivaza bhattapaiNNA zabda maraNa vizeSakA hI bodhaka hotA hai| iMgiNI zabdase AtmAkA iMgita arthAt saMketa kahA jAtA hai| apane abhiprAyake anusAra rahakara honevAlA maraNa iMgiNImaraNa hai| isa taraha paNDitamaraNa tIna prakAra kA hai| paNDitamaraNa kisake hotA hai ? zrutameM jisa prakArase kahA hai usI prakArase AcaraNazIla sAdhuke hotA haiN| sabhI sadAcAra vAle manuSya, ve saMyamI ho yA asaMyamI, lokameM sAdhu zabdase kahe jAte haiN| isaliye saMyamIkA grahaNa karaneke lie 'yathoktacArI' vizeSaNa diyA hai // 28 // vizeSArtha-apane pairoMse calakara arthAt saMghase nikala kara yogya dezameM Azraya lenA pAdopagamana hai| isameM na svayaM apanI sevA karatA hai aura na dUsarese karAtA hai| bhakta pratijJAmaraNameM svayaM bhI apanI vaiyAvRtya karatA hai aura dUsarese bhI karAtA hai / iMgiNImaraNameM apanI vaiyAvRtya svayaM hI karatA hai dUsarese nahIM kraataa| pAdopagamanako prAyopagamana bhI kahate haiM aura prAyopavezana bhI kahate haiM / 'prAya' kA artha saMnyAsa hai / / / aba zeSa bAlamaraNa aura bAlabAlamaraNake svAmiyoMko kahate haiM gAthA--avirata samyagdRSTi caturtha bAlamaraNameM marate haiN| mithyAdRSTi pA~caveM bAlabAlamaraNameM marate haiM // 29 // To0-isa gAthAkA artha prasiddha honese isakI vyAkhyA nahIM krte| . - zaMkA-yahA~ yaha zaMkA karate haiN| granthakArane 'kramase ArAdhanA ko kahU~gA' aisI pratijJA kI hai| vaha ArAdhanA do prakAra kI hai-darzanArAdhanA aura cAritrArAdhanA / unakA vyAkhyAna Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 bhagavatI ArAdhanA statsvAminazca kasmAnnidizyate / prastutaparityAgamaprastutAbhidhAnaM cana kSamate vidvAMsaH / atrocyate-na aprastutaM aMtaranirdiSTaM maraNaM / ArAdhanAnugatamaraNasyaiveha zAstre'bhidheyatveneSTatvAt / ArAdhanAyAzca ArAdhakamataraNAsaMbhavAt / svAmI ca nirdeSTavya eveti sUrerabhiprAyaH // ., ata eva prastutAM prAthamikI darzanArAdhanAM AcaSTe tatthovasamiyasamattaM khaiyaM khavovasamiyaM vA / ArAhatassa have sammattArAhaNA paDhamA // 30 // tatthovasamiyasammattamityAdinA / athavA aMtarasUtranirdiSTaM bAlamaraNavyAkhyAnaM prastutAM prAthamikI samyaktvArAdhanAM puraskRtya pravartate ityata Aha-tatthovasamiyasamatta / athavA samyagdarzanavizeSasya kasyacideva ArAdhanA uta sarvasyetyAzaMkA / kutaH saMdehaH ? AcAryamatabhedena padAnAmarthadvaividhyAtsAmAnyaM padAnAmabhidheyaM / 'padAcchu tArthasAmAnyanirbhAsapratItyutpattanaM hi gAmityataH padAcchuklAM kRSNAM zabalAmiti vA pratItiH, khaMDAM muMDAM iti vA jAyate / yacca padopalabdhikAryabhUtAyAM buddho na pratibhAti tatkathaM zabdasyAbhidheyatAM gaMtumutsahate / apratIyamAnasyApyarthatve ayamevAsyArtho nAnya itIyaM vyavasthA na syAt / tena sAmAnyamevArtha iti / anye tu manyate tyAgopAdAnopekSArUpA hi lokavyavahRtistatra pumAMsaM pravartayitu zabdAH prayujyaMte / duHkhasAdhanaM yattattyana karake maraNake bheda aura unake svAmiyoMkA kathana kyoM kiyA gayA? vidvAn gaNa prastutake parityAga aura aprastutake kathanako sahana nahIM karate? ... samASAna--bIcameM jo maraNakA kathana kiyA hai vaha aprastuta nahIM haiM / ArAdhanA pUrvaka honevAle maraNakA hI isa zAstrameM kathana karanA iSTa hai| vahI isakA abhidheya-pratipAdya viSaya hai| aura ArAdhakake binA ArAdhanA honA asambhava hai| ataH svAmIkA bhI kathana karanA hI cAhie / yaha AcAryakA abhiprAya hai // 29 // . . isIlie prastuta prathama darzanArAdhanA ko kahate haiM gAthA-una samyaktvoMmeM opazamika samyaktva, kSAyika samyaktva athavA kSAyopazamika samyaktvakI ArAdhanA karane vAleke prathama samyagdarzana ArAdhanA hotI hai // 30 // TI0-athavA isake pUrvakI gAthAmeM kahA bAlamaraNakA vyAkhyAna prastuta prathama samyaktvArAdhanAko lekara hI kiyA hai ataH yahAM usakA kathana karate haiN|| zaMkA-yahA~ zaMkA hotI hai ki kisI samyagdarzana vizeSakI ArAdhanA hotI hai yA sabakI hotI hai ? isa sandehakA kAraNa yaha hai| AcAryoM ke matabhedase padoMkA artha do prakArakA mAnA jAtA hai| eka mata hai padoMkA abhidheya sAmAnya hai kyoMki padase sAmAnya arthakA bodha hotA hai| 'gau' isa padase sapheda, kAlI yA citakabarI gau kI athavA khaNDI yA muNDI gau kI pratIti nahIM hotI aura padakI upalabdhikI kAryabhUta buddhimeM jisakA pratibhAsa nahIM hotA use zabdakA vAcya kaise mAnA jA sakatA hai / zabda sunakara jisa arthakI pratIti nahIM hotI use bhI yadi usakA artha mAnA jAtA hai to isa padakA yahI artha hai, anya nahIM, yaha vyavasthA nahIM bnegii| isalie sAmAnya hI padakA artha hai| __ anya AcArya mAnate haiM ki loka vyavahAra, tyAga, grahaNa aura upekSA rUpa hai / usa vyavahArameM puruSoMko pravRtta karaneke lie zabdoMkA prayoga kiyA jAtA hai| jo duHkhakA sAdhana hotA hai Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 67 vijayodayA TIkA jyate / sukhasAdhanamupAdIyate / tdubhysyaasNpaadkmupekssyte| viziSTameva ca vastu sukhAdInAM saMpAdakaM / tathAhi-strIvastragaMdhamAlyAdikaM atizayitamevAdAtu utsahante / duHkhasAdhanaM cAtmanikaTavatyeva kaMTakAdikaM parijihIrSanti / tena zabdenApi tadathinAM tathAbhUtameva vastu pratipAdyamityabhyupagantavyaM / ato vizeSaH padAnAmarthaH iti / sArUpyAnAmanekavizeSavatinAM padAnAmekapadaprayogAdyadi nAma vizeSo na pratIyate naitAvatA vizeSasyAbhidheyatAhAniH padAMta rasamavadhAne vizeSapratIteranubhavasiddhatvAt iti jainAnAmubhayaM padArthaH padAnAmabhayatra pratItyutpattaH / tathAhi-na hiMsyAH prANinaH prANisAmAnyaM parihAryatvena pratIyate / devadattamAnayetyukte puruSavizeSamavagacchanti / tato na jJAyate 'samattami ya' ityatra sAmAnyaM samyaktvaM gRhItaM uta tadvizeSa iti tena tatsaMdehanivRttiH kriyate / 'tattha' teSu samyaktveSu / 'uvasamiyasammattaM' anaMtAnubaMdhikrodhamAnamAyAlobhAnAM samyaktvamithyAtvasamyamithyAtvAnAM ca saptAnAmapazamAdupajAtaM tattvazraddhAnaM aupazamikaM samyaktvaM / tAsAmeva saptaprakRtInAM kSayAdupajAtavastuyAthAtmyagocarA zraddhA kSAyikaM darzanaM / tAsAmeva kAsAMcidupazamAta anyAsAM ca kSayAdupajAtaM zraddhAnaM kSAyopazamikaM / vA zabdaH pratyekaM saMvadhyate / aupazamikaM vetyAdinA krameNa / 'ArAdhaMtassa' ArAdhayataH / 'haveM bhavet / 'sammattArAhaNA' smyktvaaraadhnaa| 'paDhamA prathamA / "aviradasammAdiTThI maraMti bAlamaraNe" ityuktaM / tatrAviratagrahaNaM samyagdRSTevizeSaNatvenopAtta / pratItena hi 9 usako tyAga diyA jAtA hai| sukhake sAdhanako grahaNa kiyA jAtA hai| jo na duHkhakA sAdhana hotA hai, na sukha kA, usakI upekSA kI jAtI hai / tathA viziSTa vastu hI sukhAdikA sAdhaka hotI hai| jaise strI, vastra, gaMdha, mAlA Adi jo uttama hotI hai use hI grahaNa karaneke lie utsAhita hote haiN| duHkhake sAdhana kaNTaka Adi apane nikaTavartI bhI hoM to unheM chor3a dete haiM ataH zabdake dvArA bhI sukhAdike arthI puruSoMko viziSTa vastu hI pratipAdya hai aisA svIkAra karanA caahie| ataH padoMkA artha vizeSa hai| samAnAkAra aneka vizeSoMmeM rahanevAle padoMkA eka padake prayogase yadi vizeSakA artha pratIta nahIM hotA to isase vizeSake zabdArtha honeko koI hAni nahIM pahu~catI, kyoMki usake sAtha anya padakA sambandha honepara vizeSakI pratIti anubhavase siddha hai| samAdhAna--jainoMke matameM padoMkA artha sAmAnya bhI hai aura vizeSa bhI hai| donoM kI hI pratIti hotI hai| vahI dikhalAte haiM 'praNiyoMkI hiMsA nahIM karanI cAhie' aisA kahanepara prANI sAmAnya arthAt prANimAtrakI hiMsA nahIM karanI cAhie yahI pratIti hotI hai| aura 'devadattako lAo' aisA kahanepara puruSa vizeSakA bodha hotA hai / isa taraha padakA artha donoM honese yaha jJAta nahIM hotA ki 'sammattammi' padase sAmAnya samyaktva grahaNa kiyA hai yA vizeSa samyaktva grahaNa kiyA hai ? isalie sandehakI nivRttike lie aupazamika Adi samyaktva kahA hai| anantAnubandhI krodha mAna mAyA lobha, samyaktva, mithyAtva aura samyamithyAtva ina sAta prakRtiyoMke upazamase utpanna huA tattvazraddhAna aupazamika samyaktva hai| unhIM sAta prakRtiyoMke kSayase utpanna huI zraddhA, jo vastuoMke yathArthasvarUpako viSaya karatI hai, kSAyika samyagdarzana hai| unhIMmeMse kinhIMke upazama aura anya prakRtiyoMke kSayase utpanna zraddhAna kSAyopazamika darzana hai| 'vA' zabda pratyekake sAtha lagatA hai| 'aviradasamyagdRSTI bAlamaraNase maratA hai' aisA jo pahale kahA hai usameM 'avirata' padakA grahaNa samyagdRSTIke vizeSaNake rUpameM kiyA hai| jo pratIta Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 bhagavatI ArAdhanA vizeSyeNa bhAvyam / tathAcA bhANi-pratItapadArthayovizeSaNavizeSyabhAvaH iti / tasmAtkIdRgjIvo'bhidheyaH samyagdRSTizabdasyeti praznasyottaramAha sammAdiTThI jIvo uvaiTeM pavayaNaM tu saddahai / / sadahai asabbhAvaM ayANamANo guruNiyogA // 31 // sammAdiTThI jIvo ityanayA / atraivaM padaghaTanA 'uvaiTeM pavayaNaM tu saddahadi yo jIvo so sammAdiTThI' iti / uvaiTTha upadiSTaM kathitaM / nanu upapUrvo diziruccAraNakriyaH / tathA hi prayogaH- upadiSTA varNA uccAritAH varNA iti / satyama, samuccAraNakriyastatrava vartate nAnyatra ityatra na nibaMdhanaM kiMcita / yathA gAM dogdhi ityAdiSu sAsnAdimati dRSTaprayogo'pi gozabdo vAgAdiSu api vartate evamihApIti kiM na gRhyate ? upadiSTamapi na vetti ityAdau kathitamiti pratItirupajAyate sA kathamapAsyate / prAyogyavRttisamadhigamyo hi zabdArthaH / procyante jIvAdayaH padArthA anenAsminniti vA pravacanaM jinAgamaH / prakarSazcoktaH dRSTeSTapramANAvirodhitA vastuyAthAtmyAnusAritA ca / pravacanavAcyo'rthaH sAhacaryAtpravacanamiti saMgRhyate / tu zabdaH evakArArthaH / sa ca kriyApadAtparato draSTavyaH / vyAkhyAtaM jainAgamAthaM yaH zraddadhAtyeva na tu zraddadhAti (?) ityayogavyavacchedaH / sa jIvaH sammAdiTThI samyagdRSTizabdavAcya iti pratItapadArthakatvamAdarzitaM / 'saddahadi' zraddhAnaM hotA hai vaha vizeSya hotA hai / kahA bhI hai-pratIta padArthoM meM vizeSaNa vizeSyabhAva hotA hai // 30 // samyagdRSTI zabdakA vAcya kisa prakArakA jIva hotA hai ? isa praznakA uttara dete haiM gA0-upadiSTa arthAt kathita jinAgamameM zraddhAna karatA hI hai jo jIva vaha samyagdRSTI hai / kintu nahIM jAnane hue guruke niyogase asatya bhI arthakA zraddhAna karatA hai // 31 // To-zaMkA-upapUrvaka dizi dhAtukA artha uccAraNa karanA hai| jaise 'upadiSTavarNa' kA artha uccArita varNa hai / Apane upadiSTakA artha kathita kaise kiyA hai ? samAdhAna-ApakA kathana satya hai kintu samaccAraNa kriyA artha vAlI dhAtu usI arthameM hai, anya arthameM nahIM hai isameM hama koI nibandhana nahIM dekhte| jaise 'gau duhatA hai' ityAdi vAkyoMmeM gau zabdakA prayoga galakambalavAle pazuke arthameM dekhA jAtA hai| phira bhI gau zabda vANI Adi arthoM meM bhI dekhA jAtA hai| isI prakAra yahAM bhI kyoM nahIM svIkAra karate / 'upadiSTako bhI nahIM jAnatA' ityAdimeM 'kathita' arthakI pratIti hotI hai use kaise chor3A jA sakatA hai ? zabdakA artha usake prayogase jAnA jAtA hai / jisake dvArA athavA jisameM jIvAdi padArtha kahe haiM vaha pravacana hai usakA artha jinAgama hai| pravacanameM, 'pra' kA artha prakRSTa hai| pratyakSa aura anumAna pramANase aviruddha aura vastuke yathArtha svarUpakA anusArI honA vacanakI prakRSTatA hai yaha pahale kahA hai| sAhacaryase pravacanake dvArA kahe gaye arthako bhI pravacana kahate haiM / 'tu' zabdakA artha 'hI' hai / use kriyApada ke Age rakhanA caahiye| ataH jo vyAkhyAta jainAgama ke arthakA zraddhAna karatA hI hai vaha jIva samyagdRSTI zabdake dvArA kahA jAtA hai, isa prakAra dikhalAyA hai| guru arthAt vyAkhyAtAke niyogase isakA yaha artha hai 1. tathAbhAvipra-A0 mu0 / Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA karoti / 'asanbhAvamapi' asatyamapyartha / 'ayANamANo' anavagacchan / ki? viparItamanenopadiSTamiti / gurokhyiAturasyAyamartha iti kathanAnniyujyate pratipattyAM zrotA anena vacanena iti niyogaH kathanaM / sarvajJapraNItasyAgamasyArthaH AcAryaparaMparayA aviparItaH zruto'vadhatazcAnena sUriNA upadiSTo mameti sarvajJAjJAyA rucirasyAstIti / AjJArucitayA samyagdRSTirbhavatyeveti bhAvaH / kimepa viparItaM pratipadyamAno'pi sarvadA samyagdRSTireva ? netyAha suttAdo taM sammaM darasijjaMtaM jadA Na saddahadi / so ceva havai micchAdiTThI jIvo tado pahudi / / 32 / / - suttAMdo iti / 'suttAdo' sUtrAt / 'ta' AtmanA viparItaM gRhItamartha / 'samma' samyak aviparItarUpeNa / 'darasijjaMtaM darzyamAnaM prarUpyamANaM anyena AcAryeNa / 'javA' yadA yasminkAle / 'na saddahadi' na zraddadhAti / 'so ceva' sa eva samyagdRSTitayoktaH / 'micchAdiTThI havaI' mithyAdRSTirbhavati / AptAjJAzraddhAnavaikalyAt arthayAthAtmyAzraddhAnAcca / 'tado' tataH / 'pahuvi' prabhRti Aramya / asaMdigdhasUtrAMtaradarzitArthAzraddhAnAdArabhyeti yAvat / 'suttAdo taM sammaM darasijjaMtaM' ityuktaM kena racitAni sUtrANi pramANabhUtAnItyata Aha suttaM gaNadharagathidaM taheva patteyabuddhakahiyaM ca // sudakevaliNA kahiyaM abhiNNadasapunvigaghidaM ca / / 33 / / aisA kahanese zrotA isa vacanake dvArA niyukta kiyA jAtA hai isa liye use niyoga kahA hai, gurune viparIta kathana kiyA hai yaha na jAnate hue asatya bhI arthakA zraddhAna karatA haiM / sarvajJake dvArA praNIta artha AcArya paramparAse jo ThIka-ThIka sunA aura avadhArita kiyA hai vahI AcAryane mujhe kahA hai isa prakAra sarvajJakI AjJAmeM usakI ruci hai aura AjJAmeM ruci honese vaha samyagdRSTI hI hai yaha ukta kathanakA bhAva hai / / 31 / / kyA vaha isa prakAra viparIta zraddhA karate hue bhI sarvadA samyagdRSTi hI rahatA hai ? isakA uttara dete haiM ki nahIM gA0-sUtrase prathama guruke upadezase viparIta rUpase grahaNa kiye arthako samyak aviparIta rUpase anya AcAryake dvArA dikhalAne para jaba zraddhA nahIM krtaa| vahI samyagdRSTI usa samaya se mithyAdRSTi hotA hai // 32 // TI-prathama guruke nirdezase viparIta arthakA zraddhAna karane vAle usa samyagdRSTIko jaba koI dUsare AcArya gaNadhara Adike dvArA race gaye Agama pramANakA Azraya lekara yathArtha artha batalAveM aura vaha usapara zraddhA na karake apane viparIta arthako ThIka samajhe to sandeha rahita anya zAstroMmeM dikhalAye gaye arthapara zraddhAna na karaneke samayase lekara vaha mithyAdRSTI hotA hai kyoMki vaha AptakI AjJAkA zraddhAna nahIM karatA tathA vastuke yathArtha svarUpakI use zraddhA nahIM hai / / 32 / / Upara 'sUtrase samyak dikhalAne para' aisA kahA hai to kisake dvArA racita sUtra pramANa hote haiM yaha kahate haiM gA0-jo gaNadharake dvArA racA huA ho, pratyeka buddhake dvArA kahA huA ho, yA zrutakevalI ke dvArA kahA huA ho yA abhinna dazapUrvIke dvArA racA gayA ho vaha sUtra hai / / 33 / / Agama Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 bhagavatI ArAdhanA suttaM gaNadharagathidaM iti / suttaM sUtraM / gaNazabdena dvAdazagaNA ucyate / tAndhArayanti iti gaNadharAH / durgatiprasthitA hi tena ratnatrayopadezena dhAryante te saptaviddhimupagatAH / uktaM ca buddhitaviguvvaNosadhirasabalaM ca akkhINaM // sattaviSa iDDhipattA gaNadharadevA Namo tesi // [ ] iti / taiH 'gathidaM' grathitaM sNdbdh| kevalibhirupadiSTaM artha te hi athnanti / tathAbhyadhA yi--'atthaM kahati aruhA gaMthaM gaMthaMti gaNadharA tesi / 'taheva' tathaiva / 'pattayabuddhagadhivaM' ca pratyekabuddhagrathitaM ca / zrutajJAnAvaraNakSayopazamAt paropadezamaMtareNAdhigatajJAnAtizayAH pratyekabuddhAH / 'sudakevaliNA' samastazrutadhAriNA kathitaM ceti / abhinnadasapuvikadhidaM ca / dazapUrvANyadhIyamAnasya vidyAnupravAdasthAH kSullakavidyA mahAvidyAzca aMguSThaprasenAdyAH prajJaptyAdayazca tairAgatya rUpaM pradarya, sAmarthya svakarmAbhASya puraH sthitvA AjJApyatAM kimasmAbhiH kartavyamiti tiSThati / tadvacaH zrutvA na bhavatIbhirasmAkaM sAdhyamastIti ye vadanti acalitacittAste abhinnadazapUrviNaH / eteSAmanyatamena grathitaM sUtraM pramANaM / pramANena kevalena zrutena vA gRhItamartha araktadviSTAH saMto yadupadizaMti tatastadvacasAM prAmANyaM iti bhAvaH / pramANaparidRSTArthagocaraM araktadviSTavaktRprabhavaM vacaH pramANaM / yathA pituraraktadviSTasya svapratyakSagocaraM vacaH ghaTo'yaM rakta iti / tathA ca gaNadharAdInAM vacaH pramANaM paridRSTArthagocaraM araktadviSTavaktRprabhavam / ____TI0-gaNa zabdase bArahagaNa kahe jAte haiN| jo unheM dhAraNa karate haiM ve gaNadhara haiM / arthAt durgatike mArga para calate hue gaNoMko ratnatrayake upadeza dvArA dhAraNa karate haiM unheM samyagdarzanAdimeM sthApita karate haiN| ve gaNadhara sAta prakArakI RddhiyoMko prApta hote haiN| kahA hai--buddhiRddhi, tapaRddhi, vikriyARddhi, auSadhiRddhi, rasaRddhi, balaRddhi, aura akSINaRddhi ina sAta prakArakI RddhiyoMko prApta gaNadharadeva hote haiM / unheM namaskAra ho / ve gaNadhara kevaliyoMke dvArA upadiSTa arthako grantharUpaM gUthate hai| kahA hai-arahanta arthako kahate haiM aura unake gaNadhara use granthakA rUpa dete haiN| zrutajJAnAvaraNake kSayopazamase paropadezake binA jo jJAnAtizayako prApta hote haiM ve pratyekabuddha haiN| jo samasta zrutake dhArI hote haiM ve zrutakevalI haiM / daza pUrvokA adhyayana karate hue dasaveM pUrva vidyAnuvAdameM sthita aMguSTa prasenA Adi kSullaka vidyAe~ aura prajJapti Adi mahAvidyAe~ Akara apanA rUpa dikhAkara aura apanI zakti kahakara sAmane khar3I hokara nivedana karatI haiM ki hamAre yogya kArya batAyeM / unake vacana sunakara jo kahate haiM ki hameM Apase koI kAma nahIM hai, ve acala citta vAle abhinna dasapUrvI hote haiN| inameMse kisI dvArA racA gayA satra pramANa hai| kevala jJAnarUpa athavA zratajJAnarUpa pramANase dvArA gahIta arthako rAgadvaSase rahita hokara kahate haiM isa liye inake vacana pramANa haiN| jo vacana pramANake dvArA dekhe gaye arthako kahate haiM aura rAgadvaSase rahita vaktAse utpanna hote haiM ve pramANa haiN| jaise rAgadvaSase rahita pitAke dvArA svayaM pratyakSase jAnakara kahe gaye vacana 'yaha ghar3A lAla hai' pramANa hai / usI taraha gaNadhara Adike vacana pramANa haiM kyoMki acchI tarahase dekhe gaye arthako kahate haiM aura rAgadveSase rahita vaktAse utpanna hue haiM // 33 // 1. atthaM bhAsai arahA suttaM gaMthaMti gaNaharA niuNaM |--aav0ni0 92 / 2. rakSya iti A0 mu0 / Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA bhavatu nAmaiSAM anyatamena praNItaM sUtraM pramANaM tadarthakathanaM tu ko viparItaM karoti ko vA'viparItamityArekAyAM aviparItArthakathanakAriNo lakSaNamAhottaragAthayA - gihidattho saMviggo acchuva deseNa saMkaNijjo hu / so ceva maMdadhammo acchuvadesammi bhajaNijjo ||34|| 'gihidattho saMviggo' gRhIta AtmasAtkRto'vadhArito'rthaH sUtrasya yena saH gRhItArthaH avadhRtasUtrArtha iti yAvat / 'saMviggo' saMsArAd dravyabhAvarUpAt parivartanAt bhayamupagataH / viparItopadeze rAgAtkopAdvA anaMtakAlaM saMsAraparibhramagaM mama mithyAdRSTeH sato bhaviSyatIti yaH sabhayaH / ' acchuvadese' arthasyAbhidheyasya sUtrANAmupadeze / 'na saMkaNijjo' naivAzaMkyaH / khu zabda evakArArthaH / 'so ceva' sa eva ca gRhItArthaH / 'maMdadhammo' dharmazabdazcAritravAcI "cAritaM khalu dhammo dhammo jo so samoti NiddiTTho' [pravaca0 117 ] iti vacanAt / tato maMdacAritra ityarthaH / ' acchuvadesamhi' sUtrArthavyAkhyAne ? 'bhayaNijjo' bhAjyaH / yadi sUtrAnusAri yuktyanugataM vA tadvayAkhyAnaM grAhyamanyathA neti yAvat / kimadhigatasaprapaMcavacanArtho bhUtvA zraddhAnavAnyaH sa eva ca samyagdRSTiH, sa eva samyaktvArAdhakaH ityAkAyAmAha anyo'pyastIti dhamAdhammAgAsANi poggalA kAladavva jIve ya / ANAe saddahanto samattArAhao bhaNido ||35|| 71 inameM se kisI ekake dvArA racA gayA sUtra pramANa raho / kintu usake arthakA kathana kauna viparIta karatA hai aura kauna aviparIta karatA hai ? aisI zaGkA honepara aviparIta arthakA kathana karane vAlekA lakSaNa AgekI gAthAse kahate haiM gA0 - jisane sUtrake arthako grahaNa kiyA hai, saMsArase bhayabhIta hai vaha sUtroMke upadezameM zaGkA karaneke yogya nahIM hI hai / vahI gRhItArtha maMda caritra vAlA ho to sUtrake vyAkhyAnameM bhAjya hai ||34|| TI0 - jisane sUtrakA artha acchI taraha grahaNa karake use apane manameM avadhArita kiyA hai aura dravya bhAva parivartana rUpa saMsArase DaratA hai, rAga yA dveSase viparIta upadeza karane para mujhe mithyAdRSTI hokara anantakAla saMsArakA paribhramaNa karanA hogA isa prakArakA jise bhaya hai vaha to sUtroMke arthakA upadeza karanemeM zaGkA karane yogya bilkula nahIM hai / gAthAmeM Aye hue khu zabdakA artha 'hI' hai / kintu vahI gRhItArthaM yadi mandadharmI hai, yahA~ dharmazabda caritrakA vAcaka hai kyoMki kahA hai-- cAritra ho dharma hai aura jo dharma hai use sama kahA hai / ataH manda dharmakA artha manda cAritra lenA cAhiye / to usakA vyAkhyAna yadi sUtrake anusAra athavA yuktike anukUla ho taba to grahaNa karane yogya hai anyathA nahIM hai ||34|| kyA jo vistAra pUrvaka sUtrake arthako jAnakara zraddhAna karatA hai vahI samyagdRSTI hai, vahI samyaktvakA ArAdhaka hai ? aisI zaGkA karanepara AcArya kahate haiM ki anya bhI samyagdRSTI hotA hai gA0 - dharmadravya, adharmadravya, AkAzadravya, pud galadravya, kAladravya aura jIvadravyako AjJAse zraddhAna karane vAlA samyaktvakA ArAdhaka hotA hai ||35|| Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA __'dhammAdhammAgAsANitti'-jIvapudgalayoH svAvasthitAkAzadezAddezAntaraM prati gatiH parispaMdaparyAyaH paraprayogataH svabhAvato vA vidyate / anyeSAM niSkriyateti na gatirasti / anayorgatiparyAyasya vAhyaM gatihetutvasaMjJitaM guNaM dhArayatIti dhrmH| taM na dhArayatItyadharmaH / yadyapi jIvAdiSvapi asti gatihetutAyAH sAdhAraNaM tathApi na tatra dharmazabdasya vRttiH / pratiniyataviSayA rUDhayaH ityuktameva / athavA sthiterudAsInahetutvAdadharmaH / na ca jIvAdInAM sthiterudAsInahetRtvamasti / tAvatAvabhAvapi asaMkhyAtapradezo ekatAmevodvahantau sUkSmau niHkriyo rUpAdirahitau / AkazaM anaMtapradezAdhyAsitaM sarveSAM avakAzadAnasAmopetaM / pudgalAstu rUparasagaMdhasparzavaMtaH aNuskaMdharUpabhedAdvividhAH / kAlo nizcayetaravikalpaH / jIvA upyogaatmkaaH| etAnarthAn / 'ANAe' AjJayA AptAnAM / sAvadhAraNaM cedaM / AjJAyaiva SaD dravyANi santIti zraddhAtavyaM bhavatIti Aptavacanabalenaiva zraddhAM tatra karoti na nikSepanayAdimukhena, pravRttayAdhigatyA so'pi samyaktvasyArAdhakaH / jIvadravyaviSayaM niyogataH zraddhAnaM kartavyaM ityetadAkhyAnAyottaragAthA saMsArasamAvaNNA ya chavihA siddhimassidA jIvA / ' jIvaNikAyA ede saddahidavvA hu ANAe // 36 / / 'saMsAra' caturgatiparibhramaNaM / 'samAvaNNA' saMprAptAH zobhanAzobhanazarIragrahaNamocanAbhyudyatAH, svyogtryaaniitpunnypaapodyjnitsukhduHkhaanubhvnirtaaH| trasasthAvarakarmodayApAditatrasasthAvarabhAvAH, vicitramati To-jIva aura pudgalameM apane rahaneke AkAzase anya dezameM gamana halana calana rUpa paryAyoMke dvArA parake prayogase athavA svabhAvase hotA hai| ataH gatimAna ye do hI dravya haiN| kriyA rahita honese anya dravyoMmeM gati nahIM hai / ina donoM dravyoMkI gatiparyAyakA bAhya gati hetutva nAmaka guNa jo dhAraNa karatA hai vaha dharma hai / aura jo usa guNako dhAraNa nahIM karatA vaha adharma hai / yadyapi jIvAdimeM bhI gatihetutAkA sAdhAraNa dharma rahatA haiM tathApi unameM dharma zabdakI pravRtti nahIM hai, unheM dharmake nAmase nahIM kahate; kyoMki rUr3hi zabda pratiniyata viSayoMmeM rahate haiM yaha pahale kahA hI hai / athavA jo sthitikA udAsIna hetu hai vaha adharmadravya hai| jIvAdi dravya sthitike udAsIna hetu nahIM haiN| ye donoM dharma aura adharma dravya asaMkhyAta pradezI hai. eka eka haiM, sakSma aura niSkriya haiM tathA isameM rUpa rasa Adi guNa nahIM rahate / AkAza dravya ananta pradeza vAlA hai aura saba dravyoMko avakAza denekI zaktise yukta hai| pudgala to rUpa rasa gandha aura sparza guNa vAle haiN| unake aNu aura skandhake bhedase do bheda haiN| kAlake nizcayakAla aura vyavahArakAla bheda haiN| jIva upayogaguNa vAle haiN| ina dravyoMkA jo AptakI AjJAse hI zraddhAna karatA hai ki chaha dravya hai, nikSepa naya Adike dvArA jAnakara zraddhAna nahIM karatA, vaha bhI samyaktvakA ArAdhaka hotA hai // 35 // jIva dravya viSayaka zraddhAna niyamase karanA cAhiye, yaha kahane ke lie AgekI gAthA gA0-saMsAra avasthAko prApta chaha prakArake aura siddhiko prApta jIva hote hai| ye jIvanikAya Apta kI AjJAke balase zraddhAna karaneke yogya haiM hI // 36 // . To0-caturgatimeM paribhramaNako saMsAra kahate haiN| use jo prApta haiM ve saMsArI haiN| saMsArI jIva acchA burA zarIra grahaNa karane aura tyAgane meM lage rahate haiN| apane mana vacana kAya yogake dvArA bA~dhe gaye puNya pApa karmake udayase hone vAle sukha duHkha ko bhogane meM lIna rahate haiM / trasanAma Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 73 jJAnAvaraNodayena tatkSayopazamavizeSeNa ca ekeMdriyAH, vikaleMdriyAH, samagrendriyAH paryAptaparyAptikarmodayanirvatitaSaDvidhaparyAptayastaditare ca, pRthivyAdizarIrabhArodvahanacaturAH, AyurAkhyaprakRtighanazRMkhalAvagADhabaMdhanaparAdhInavRttayaH / nvviklpyonismaashryopjaattnussvaasktbuddhyH| jarADAkinIpItarUparaktAH, mRtyudurikrUrAzanisaMpAtacakitacetasaH saMsAriNaH 'chanviSA' SaTprakArAH pRthivyAdizarIrasaMbaMdhataH / 'siddhi' samyaktvakevalajJAnadarzanavIryAvyAvAdhatvaparamasUkSmatvAvagAhanAdisvarUpaniSpattim / 'assidA' aashritaaH| 'jIvA' jiivaaH| nanu jIva prANadhAraNe iti vacanAt jIvati prANAndhArayati iti jIvaH / prANAzceMdriyAdayaH karmanivAH pudgalaskaMdhadhAraNabhUteSu karmasvasatsu na vidyante / tataH kathaM siddhAnAM jIvateti ? naiSa doSaH, dvividhAH prANAH dravyaprANA bhAvaprANAzceti / dravyaprANA iMdriyAdayaH karmahatukAH / bhAvaprANAstu jJAnadarzanAdayaH / na te karmanimittakAH / karmAbhAve prasUteH / tena bhAvaprANadhAraNAt jIvatA nyAyyA siddhAnAM / athavA yadeva kRtaprANadhAraNaM vastu tadevedamiti pratyabhijJopadarzitamekatvamAzritya jIvavyapadezaH siddhAnAma / athavA jIvazabdazcetanAvati rUDhizabdaH / rUDhI ca kriyA vyutpattyathaiva tadasaMbhave'pi tadupalakSaNagRhItaM sAmAnyamAzritya vartata eva / yathA gacchatIti gauriti vyutpAdito'pi gozabdo'satyAmapi gatau sthiratA gauniSaNNetyatra vrtte| gamanenAdhruveNopalakSitasya gotvasya sadbhAvAt / evaM prANadhAraNopalakSitacaitanyAzrayAjjIvazabdasya siddheSu vRttiH / 'jIvanikAyA' jIvakarmake udayase trasa aura sthAvara nAma karmake udayase sthAvara bhAvako prA / aneka prakArake matijJAnAvaraNake udayase aura usake kSayopazamake vizeSase ekendriya, vikalendriya aura paJcendriya hote haiM / paryApti nAma karmake udayase banI chaha paryAptiyoMse yathAyogya yukta hote haiM aura aparyApti nAma karmake udayase aparyApta hote haiN| pRthivI Adi kAyake zarIrake bhArako dhAraNa karane vAle hote haiM / AyunAmaka kamakI majabUta sAMkalase kasakara bandhanake kAraNa parAdhIna hote haiN| nau prakArako yonike Azrayase utpanna hue zarIroMmeM unakI ati Asakti hotI hai| unake rUpa aura raktako jarA rUpI cuDaila pI jAtI hai| mRtyurUpI kUra vajrapAtase, jise TAlanA azakya hai unake citta bhayabhIta rahate haiN| ye saMsArI jIva pRthivIkAya Adike bhedase chaha prakArake haiN| samyaktva, kevalajJAna, kevaladarzana, vIrya, avyAbAdhatva, paramasUkSmatva, avagAhanA Adi svarUpakI prAptiko siddhi kahate haiM / use prApta siddha jIva haiN| zaMkA-jIva zabda prANadhAraNake arthameM hai aisA vacana hai| 'jIvati' arthAt prANoMko dhAraNa karatA hai vaha jIva hai| aura prANa indriya Adi karmajanya haiN| siddhoMke pudgalaskandha rUpa karma nahIM haiM taba siddhoMmeM jIvapanA kaise haiM ? samAdhAna-yaha doSa nahIM hai kyoMki prANoMke do bheda haiM-dravya prANa aura bhAva prANa / dravya prANa indriya Adi karmake udayase hote haiN| kintu bhAva prANa jJAnadarzana Adi karmake nimittase nahIM hote, koMke abhAvameM prakaTa hote haiN| ataH bhAva prANa dhAraNa karanese siddhoMmeM jIvapanA nyAyya hai / athavA jisane pahale prANoMkoM dhAraNa kiyA thA vahI yaha hai, isa prakAra pratyabhijJAnake dvArA ekatvako lekara siddhoMko jIva kahA jAtA hai| athavA jIva zabda cetanAvAnake arthameM rUr3ha hai| aura rUDhimeM kriyA kevala vyutpattike liye hotI hai| ataH usake na honepara bhI usake upalakSaNase gRhIta sAmAnyakA Azraya lekara usa zabdakI pravRtti hotI hai| jaise jo cale vaha gau hai isa prakArase vyutpatti karanepara bhI gau zabda nahIM calanepara bhI gauke artha meM vyavahRta hotA hai jaise baiThI huI gau| gamana to adhra va hai phira bhI usameM gopanA vartamAna hai| isI taraha prANadhAraNase Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 bhagavatI ArAdhanA smuuhaaH| 'saddahidavvA' khu zraddhAtavyAH eva / 'mANAe' AptAnAmAjJAbalAt / jIvAzraddhAne muktisaMsAraviSayapariprAptityAgArthaprayAsAnupapattiriti bhAvaH / yadi nAma dharmAdidravyAparijJAnAt parijJAnasahacArizraddhAnaM notpanna tathApi nAsau mithyAdRSTidarzanamohodayasya azraddhAnapariNAmasyAjJAnaviSayasyAbhAvAt / na hi zraddhAnasyAnutpattirazraddhAnaM iti gRhItaM / zraddhAnAdanyadazraddhAnaM idamitthamiti zrutanirUpite'ruciH / zraddhAtavyaM prakArAMtareNApi nirdeSTu uttaragAthA-pUrva sarvadravyaviSayazraddhAnamuktaM, pazcAdatizayapratipAdanAthaM jIvadravyaviSayA zraddhA nirUpitA anaMtaragAthayA / idaM tu AsravAdayo'pi zraddhAtavyA iti sUcyate AsavasaMvaraNijjarabaMdho mukkho ya puNNapAvaM ca / / taha eva jiNANAe saddahidavvA aparisesA // 37 // 'aasvsNvrnnijjr'| AsravatyanenetyAsravaH / AsravatyAgacchati jAyate karmatvaparyAyaH pudgalAnAM yena kAraNabhUtenAtmapariNAmena sa pariNAma AsravaH / nanu karmapadgalAnAM nAnyataH Agamanamasti yamAkAzapradezamAzrita AtmA tatraivAvasthitAH pudagalAH anaMtapradezinaH karmaparyAyaM bhajante 'eyakkhittogADhaM' miti vacanAt / tat kimucyate AgacchatIti ? na doSaH / Agacchanti Dhokante jJAnAvaraNAdiparyAyamityevaM grahItavyaM / upalakSita caitanyake Azrayase siddhoMmeM jIva zabdakA vyavahAra hotA hai / AptakI AjJAke balase jIvake ina samUhoMkA zraddhAna karanA cAhiye, kyoMki jIvakA zraddhAna na honepara muktikI prApti aura saMsArake viSayoMke tyAgake liye prayAsa nahIM ho skegaa| yadi dharmAdi dravyoMkA jJAna na honese jJAnake sAtha rahanevAlA zraddhAna nahIM utpanna haa| to bhI vaha mithyAdRSTi nahIM hai kyoMki darzana mohake udayase honevAlA zraddhAnarUpa pariNAma, jisakA viSaya ajJAna hai, usakA abhAva haiN| azraddhAnakA artha zraddhAnakA na honA nahIM liyA hai kintu zraddhAnase jo anya hai vaha azraddhAna haiM arthAt zrutameM kahe hue tattvameM aruci azraddhAna hai // 36 // prakArAntarase zraddhA karane yogyakA kathana karaneke lie AgekI gAthA hai| pahale saba dravyoMke zraddhAna karaneko kahA / pIche atizaya pratipAdana karaneke liye jIva dravya viSayaka zraddhAkA kathana isake pUrvavartI gAthAke dvArA kiyaa| isa gAthAmeM Asrava AdikI bhI zraddhA karanA cAhiye, yaha sUcita karate haiM ___ gA0-Asrava, saMvara, nirjarA, bandha aura mokSa aura puNya, pApa ye saba sAtoM padArtha usI prakAra jinadevakI AjJAse zraddhAna karane cAhiye // 37 / / TI0--jisake dvArA AnA hotA hai vaha Asrava hai| jisa kAraNabhUta AtmapariNAmase pudgaloMkA karma paryAyarUpase Agamana hotA hai vaha pariNAma Asrava hai| zokA-karma pudgaloMkA Agamana anya dezase nahIM hotaa| jisa AkAza pradezameM AtmA ThaharA hotA hai vahIM para sthita anantapradezI pudgala karmaparyAya rUpa hote haiM, kyoMki AgamameM 'ekakSetrAvagAr3ha' kahA hai| taba Apa kaise kahate haiM ki Ate haiM ? samAdhAna-isameM doSa nahIM hai, AgamanakA artha jJAnAvaraNAdi paryAya rUpako prApta honA Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 75 na dezAntaraparispaMda ihAgamanaM vivakSitaM / tena tatpradoSanihnavamAtsaryAntarAyAsAdanopaghAtAdayaH jIvapariNAmAH karmatvapariNate: pudgalAnAM sAdhakatamatayA vivakSitAH Asravazabdenocyate / athavA AsravaNaM karmatApariNatiH pudgalAnAM Asrava ityucyate / saMviyate saMrudhyate mithyAdarzanAdiH pariNAmo yena pariNAmAMtareNa samyagdarzanAdinA, guptyAdinA vA sa saMvaraH / nirjIryate nirasyate yayA, nirjaraNaM vA nirjarA / AtmapradezasthaM karma nirasyate yayA pariNatyA sA nirjraa| nirjaraNaM pathagbhavanaM vizleSaNaM vA karmaNAM nirjraa| mokSyate'syate yena mokSaNamAtra vA mokssH| niravazeSANi karmANi yena pariNAmena kSAyikajJAnadarzanayathAkhyAtacAritrasaMjJitena asyaMte sa mokSaH / vizleSo vA samastAnAM karmaNAM / badhyate asvataMtrIkriyante kArmaNadravyANi yena pariNAmena AtmanaH sa bandhaH / athavA badhyate paravazatAmApadyate AtmA yaina sthitipariNatena karmaNA tatkarma bNdh:| puNyaM nAma abhimatasya prApakaM / pApaM nAma anabhimatasya prApakaM / iha baMdhazabdena jIvapariNAma eva gRhItaH na karma eva, pRthaka puNyapApagrahaNAt / nanUktena pariNAmena jIvapudgalayorevAMtarbhAva AsravAdInAM jIvapudgalatvazraddhAnasya pUrvamupanyastatvAt kimarthamidaM sUtramiti naiSa doSaH / vineyAzayavaicitryAddezanAbheda AgamavAkyeSu / tataH zraddhA tatra sarvatra kAryeti coditaM bhavati / azraddhAnaM na manAgapi kAryam / lenA cAhiye / yahA~ Agamanase dezAntarase calakara AnA vivakSita nahIM hai| ataH Asrava zabdase pradoSa, nihnava, mAtsarya, antarAya, AsAdana, upaghAta Adi jIva pariNAmoMko pudgaloMke karmarUpa pariNamanameM sAdhakatama rUpase vivakSita kiyA hai| athavA 'AsravaNa' arthAt pudgaloMkI karmarUpa pariNatiko Asrava kahA hai| jisa samyagdarzanAdi yA gupti Adi rUpa anya pariNAmase mithyAdarzana Adi pariNAma 'saMviyate' rokA jAtA hai vaha saMvara hai| jisake dvArA 'nirjIyate' nirasana kiyA jAtA hai athavA nirjaraNako nirjarA kahate haiN| jisa pariNatise AtmAke pradezoMmeM sthita karma haTAye jAte haiM vaha nirjarA hai| karmoMke 'nirjaraNa' arthAt pRthak honeko athavA vizleSaNako nirjarA kahate haiN| jisake dvArA 'mokSyate' arthAt chUTate haiM athavA mokSaNa mAtrako mokSa kahate haiN| kSAyika jJAna, kSAyika darzana aura yathAkhyAta cAritra nAmaka jisa pariNAmase samasta karma chUTate haiM vaha mokSa hai| . athavA samasta karmoMkA AtmAse alaga ho jAnA mokSa hai / AtmAke jisa pariNAmase kArmaNadravya 'badhyante' parataMtra kiyA jAtA hai vaha bandha hai, athavA jisa sthiti rUpa pariNata hae karmake dvArA AtmA 'badhyate' arthAta parAdhInatAko prApta hotA hai vaha karma bandha hai| iSTako prApta karAnevAleko puNya kahate haiM aura aniSTako prApta karAnevAleko pApa kahate haiN| yahA~ bandha zabdase jIvake pariNAmakA hI grahaNa kiyA hai, karmakA nahIM, kyoMki puNya pApakA pRthak grahaNa kiyA hai| . zaMkA-ukta pariNAmase to Asrava AdikA antarbhAva jIva aura pudgalameM hI hotA hai / tathA jIva aura pudgalake zraddhAnakA pahale kathana kiyA hI hai taba isa gAthA sUtrake kahanekI kyA AvazyakatA thI? samAdhAna-yaha doSa ThIka nahIM hai| Agamake vacanoMmeM ziSyoMke abhiprAya nAnA honese upadeza meM bheda hotA hai| ataH ina sabameM zraddhA karanA cAhiye yaha preraNA kI gaI hai, kiJcit bhI azraddhAna nahIM honA cAhiye // 37 / / Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 bhagavatI ArAdhanA mithyAdRSTitA kimalpasya azraddhAnena bhavati ? bahutaraM zraddhIyate ityAzaMkA na kAryetyetadAcaSTe-- padamakkharaM ca ekkaM pi jo Na rocedi suttaNiddinai / / sesaM rocaMto vi hu micchAdiTThI muNeyavyo // 38 // padamakkharaM iti / padazabdena padasahacArI 'padasyArtha ucyate / 'akkharaM ca' iti svalpazabdopalakSaNaM svalpamapyarthaM zabdazrutaM vA / 'jo' yaH / 'Na rocedi' na rocate / 'suttaNidihra' pUrvoktapramANanirdiSTam / 'sesa' itaraM zrutAthaM zrutAMzaM rocato'pi / 'micchAdichiI mithyAdaSTiriti / 'muNedavvo' jJAtavyaH / mahati kuDe sthitaM bahvapi payo yathA viSakaNikA dUSayati / evamazraddhAnakaNikA malinayatyAtmanamiti bhAvaH // 38 // __ mithyAdRSTiriti jJAtavyamityuktaM / sa eva na jJAyate evaMsvarUpa ityAzaMkAyAM mithyAdRSTisvarUpanirUpaNArthA gAthA mohodayeNa jIvo uvaiTeM pavayaNaM Na saddahadi / / saddahadi asambhAvaM uvaiTTha aNuvaiTTha vA // 39 // mohodayeNeti / sAdhyAhAratvAt sUtrANAmadhyAhoraNa sahavaM padaghaTanA / jo jovo uvadiLaM pravayaNaM mohodayeNa saddahadi uvadiTa] aNuvadiLaM vA asadbhAvaM saddahadi / so micchAdiTThoti / mohayati muhyate' - jaba bahuta para zraddhA hai taba kyA thor3ese azraddhAnase mithyAdRSTipanA hotA hai ? aisI zaMkA nahIM karanA cAhiye, yaha kahate haiM gA0-jise pUrvokta sUtrameM kahA eka bhI pada aura akSara nahIM ructaa| zeSameM ruci hote hue bhI nizcayase use mithyAdRSTi jAnanA cAhiye / / 38|| To0-pada zabdase padakA sahacArI padakA artha kahA gayA hai| akSarase thor3e zabda liye gaye hai, thor3A sA bho artha athavA zabda zruta jo AgamameM kahA gayA vaha jise nahIM rucatA aura zeSa Agama rucatA bhI ho, taba bhI use mithyAdRSTI hI jAnanA / jaise bar3e kuNDameM bhare hue bahuta dUdhako bhI viSakA kaNa dUSita kara detA hai usI prakAra azraddhAnakA eka kaNa bhI AtmAko dUSita kara detA hai / / 38 // use mithyAdRSTi jAnanA, aisA to khaa| kintu yahI jJAta nahIM hai ki mithyAdRSTikA aisA svarUpa hai ? aisI zaMkA karanepara mithyAdRSTikA svarUpa nirUpaNa karaneke liye gAthA kahate haiM gA0-mohake udayase jIva upadiSTa pravacanako zraddhAna nahIM krtaa| kintu upadiSTa athavA anupadiSTa asamIcIna bhAva arthAt atattvakA zraddhAna karatA hai / / 39 / / TI0-sUtrameM adhyAhAra kiyA jAtA hai arthAt anyatrase kucha pada liye jA sakate haiN| ataH adhyAhArake sAtha isa prakAra padoMkA sambandha milAnA cAhiye / jo jova upadiSTa pravacanako mohake udayase zraddhAna nahIM karatA aura upadiSTa yA anupadiSTa asadbhAvakA zraddhAna karatA hai vaha 1. padArtha u0 A0 / padazabdasya sahakArI pada-mu0 / Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 77 vijayodayA TIkA neneti vA moho darzanamohanIyAkhyaM karma madyena tulyavIryam / yathA madyamAsevyamAnaM apATavaM prajJAyA vaiparItyaM ca saMpAdayati // 39 // micchattaM vedaMto jIvo vivarIyadaMsaNo hodi / / Na ya dhamma rocedi hu mahuraM khu rasaM jahA jarido // 40 // evaM mithyAtva'karmApi tasya udayaH sannihitasahakArikAraNasya pratibaddhavRttistenodayena kAraNena nirUpitaM vastuyAthAtmyaM na zraddhatte atattvaM tu kathitaM akathitaM vA zraddhatte // 40 // vastuyAthAtmyAzraddhAne ko doSo yena tatpratipakSazraddhAnabhAvanayA tadapAsyate ityAzaMkAyAM azraddhAnakRtadoSamAhAtmyakhyApanArthA gAthA suvihiyamimaM pavayaNaM asadahateNimeNa jIveNa / / bAlamaraNANi tIde madANi kAle aNaMtANi // 41 // suvihidamiti / suSThu vihitaM kRtaM pUrvAparavirodhadoSarahitavastuyAthAtmyanAhivijJAnakAraNaM / 'ima' idaM / 'pavayaNaM' pravacanaM / asahahaMteNa azradRdhAnena / 'imeNa' anena / 'jIveNa' jIvena / evamatra padasaMbaMdhaH / bAlamaraNANi 'aNaMtANi madAni tIde kAle' iti / bAlamaraNAnyanaMtAni atItakAle mRtAni / nanu mithyA mithyAdRSTi hai / yahA~ mohase darzanamohanIya karma lenaa| usameM madyake samAna zakti hotI hai / jaise madyakA sevana buddhiko manda aura viparIta kara detA hai vahI dazA isa darzana mohanIya kakI hai // 39 // gA0--mithyAtvako vedana--anubhavana karane vAlA jIva viparIta zraddhAvAlA hotA hai / use dharma nahIM rucatA / jaise jvarase grasta vyaktiko nizcayase madhura rasa nahIM rucatA // 40 // TI--madyake samAna hI mithyAtva karma bhI hai| usakA udaya sahakArI kAraNakA sAMnidhyapAkara apanA kArya karane meM kaTibaddha hotA hai / ataH usake udayake kAraNa zAstrameM kahe gaye vastuke yathArtha svarUpakA zraddhAna nahIM krtaa| aura kahe gaye yA binA kahe atattvakA zraddhAna karatA hai / / 40 // vastukA yathArtha zraddhAna na karane meM kyA doSa hai jisase usake pratipakSI zraddhAnakI bhAvanAse usa doSako dUra kiyA jAtA hai ? aisI zaMkA hone para azraddhAnase hone vAle doSakA mahattva batalAneke liye gAthA kahate haiM-- gA0--acchI tarahase kiye gaye isa pravacanako azraddhAna karane vAle jIvane atItakAlameM ananta bAlamaraNa mare // 41 // To0--pUrvApara virodha nAmaka doSase rahita honese tathA vastuke yathArtha svarUpako grahaNa karane vAle jJAnakA kAraNa honese pravacanako suvihita kahA hai| aise pravacanakA zraddhAna na karaneke doSase isa jIvako atItakAlameM ananta bAra bAlamaraNase maranA par3A hai| 1. mithyAtvasya / Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 78 bhagavatI ArAdhanA dRSTermaraNaM bAlabAlamaraNaM tatkimucyate bAlamaraNAnIti / bAlatvaM nAma sAmAnyaM vAlabAle'pi vidyate iti bAlamaraNAnItyuktaM / kIdRzI tahi matiH kAryA saMsArabhIruNA--- NiggaMthaM' pavvayaNaM iNameva aNuttaraM suparisuddhaM // iNameva mokkhamaggotti madI kAyavviyA tamhA ||42 || NiggaMthaM pazvayaNaM' | grathnaMti racayanti dIrghIkurvanti saMsAramiti graMthAH / mithyAdarzanaM mithyAjJAnaM, asaMyamaH kaSAyAH, azubhayogatrayaM cetyamI pariNAmAH / mithyAdarzanAnniSkrAntaM kiM samyagdarzanaM / mithyAjJAnAniSkrAMtaM samyagjJAnam / asaMyamAtkaSAyebhyo'zubhayogatrayAcca niSkrAntaM sucAritraM / tena ratnatrayamiha nirgrathazabdena bhaNyate / 'pavvaNaM' pravacanasyedaM abhidheyaM / 'iNameva' idameva, 'aNuttaraM' na vidyate uttaraM utkRSTamasmAditi anuttaram / 'suparizuddhaM' suSThu parizuddhaM / 'iNameva' idameva / 'mokkhamaggotti' karmaNAM niravazeSApAyasyopAya iti / 'maha' buddhiH / 'kAyavviyA' kartavyA / 'tamhA' tasmAt / yasmAdevaMbhUtAyAmasatyAM matyAM duHkhamaraNaprAptiratItakAla iva bhaviSyatyapi kAle bhaviSyatIti // 42 // zaGkA -- mithyAdRSTi kA maraNa bAlabAlamaraNa hai / taba yahA~ bAlamaraNa kyoM kahA hai ? samAdhAna -- bAlapanA sAmAnya hai vaha bAla- bAla meM bhI rahatA hai isaliye 'bAlamaraNa' aisA kahA hai / vizeSArtha - - paM0 AzAdhara jI ne apanI TIkAmeM likhA hai ki kucha 'suvihida' aisA par3hate haiM aura usakA vyAkhyAna ve 'hetucAritra' aisA karate haiM / arthAt 'suvihida' ko pravacanakA vizeSaNa na karake sambodhanake rUpameM lete haiM // 42 // taba saMsArase Darane vAleko kaisI mati karanI cAhiye, yaha kahate haiM- gA0- 0 - - isaliye ratnatrayarUpa jo pravacanakA abhidheya hai yahI sarvotkRSTa aura pUrNarUpase nirdoSa hai / yahI mokSakA mArga hai aisI mati karanI cAhiye || 42 // TI0 - jo saMsArako 'grathnaMti' racate haiM use dIrghaM karate haiM unheM grantha kahate hai / ye grantha haiM mithyAdarzana, mithyAjJAna, asaMyama, kaSAya aura tIna azubha yogarUpa pariNAma / mithyAdarzanake haTanese samyagdarzana hotA hai / mithyAjJAnake haTanese samyag jJAna hotA hai| asaMyama, kaSAya aura tIna azubhayogoMke haTanese samyakcAritra hotA hai / ataH yahA~ nirgrantha zabdase ratnatraya kahA hai / aura 'pavvayaNa' kA artha pravacana meM kahA gayA viSaya hai| jo pravacanameM kahA ratnatraya hai vahI anuttara hai arthAt usase utkRSTa koI nahIM hai aura vahI pUrNa zuddha hai, vahI mokSamArga arthAt samasta burAiyoM ka upAya hai / aisI mati karanA cAhiye, kyoMki isa prakArakI matike na honepara duHkhadAyaka maraNoMkI prApti atItakAlakI taraha bhaviSyakAlameM bhI hogI || 42 // 1. anye tu niHsaMga pravacanamiti prAdhAnyena vyAcakSate - mUlArA0 / Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA tacca samyaktvaM niraticAraM 'gaNojjvalitaM bhAvanIyaM ityetadAcaSTe uttaraprabaMdhena / tatrAticAranivedananArthottaragAthA sammattAdIcArA saMkA kaMkhA taheva vidigiMchA // paradiTThINa pasaMsA aNAyadaNasevaNA ceva / / 43 // 'sammattAdIcArA' zraddhAnasya doSAH / 'saMkA' zaMkA, saMzayapratyayaH kiMsvidityanavadhAraNAtmakaH / sa ca nizcayapratyayAzrayaM darzanaM malinayati / nanu sati samyaktve tadati cAro yujyate / saMzayazca mithyAtvamAvahati / tathAhi mithyAtvabhedeSu saMzayo'pi gaNitaH / 'saMsaidamabhiggahidaM aNabhiggahidaM ca taM tividhaM' iti / satyapi saMzaye samyagdarzanamastyeveti aticAratA yuktA / kathaM ? zrutajJAnAvaraNakSayopazamavizeSAbhAvAt, upadeSTurabhAvAt, tasya vA vacananipuNatA nAsti tannirNayakArizruta vacanAnupalabdheH, kAlalabdherabhAvAdvA yadi nAma nirNayo nopajAyate / tathApi tu idaM yathA sarvavidA upalabdhaM tathaiveti zraddhadhehamiti bhAvayataH kathaM samyaktvahAniH ? evaMbhUtazraddhArahitasya ko vetti kimatra tattvamiti adRSTeSu kapilAdiSu sarvajJatava duravadhArA, ayameva sarvavinnetara iti AgamazaraNatAyAM ko vastuyAthAtmyAnusArI ko vA neti saMzaya eveti / yattattvAzraddhAnaM saMzayapratyayopanItatvAtta aticArarahita aura guNoMse ujjvala vaha samyaktva bhAvanIya hai yaha Age kahate haiM / usake aticAroMkA kathana AgekI gAthAse karate haiM gA0-zaGkA, Asakti, usI taraha vicikitsA yA glAni atattvadRSTijanoMkI prazaMsA aura anAyatanoMko sevA, ye samyaktvake aticAra haiM // 43 / / TI0-zaGkA Adi samyaktvake atIcAra arthAt zraddhAnake doSa haiN| zaMkA saMzayajJAnako kahate haiM jo 'yaha kyA hai' isa prakAra anavadhAraNarUpa hotA hai| vaha nizcayAtmakajJAnake Azrayase honevAle samyagdarzanako malina karatA hai| zaGkA-samyaktva honepara usameM aticAra laganA ucita hai / kintu saMzaya to mithyAtvarUpa hai| mithyAtvake bhedoMmeM saMzayako bhI ginA hai| kahA hai-saMzayita, abhigRhIta aura anabhigRhIta tIna prakArakA mithyAtva hai| samAdhAna-saMzayake honepara bhI samyagdarzana rahatA hai ataH usakA aticArapanA ucita hai| zrutajJAnAvaraNakA kSayopazama vizeSa na honese, upadeSTAke abhAvase athavA usase vacanoMkI nipuNatA na honese, yA nirNayakArI zAstravacanake prApta na honese athavA kAlalabdhike abhAvase yadi kisI viSayakA nirNaya nahIM hotA, tathApi jaisA ise sarvajJa bhagavAnne dekhA hai vaisA hI maiM zraddhAna karatA hU~' aisI bhAvanA karanevAleke samyaktvakA abhAva kaise ho sakatA hai ? jisake isa prakArakI zraddhA nahIM hai, tathA kauna jAnatA hai tattva kyA hai, kapila Adiko jaba dekhA nahIM to unakI sarvajJatAkA nirNaya kaise ho sakatA hai, yahI sarvajJa hai, dUsarA nahIM hai isameM AgamakA Azraya lenepara kauna Agama yathArtha vastuko kahatA hai, kauna nahIM kahatA isa prakArakA saMzaya hI hotA hai / isa prakArake saMzayapUrvaka jo tattvakA azraddhAna hai vaha saMzayajJAnake dvArA utpanna honeke kAraNa 1. guNopodvalitaM a0 / guNopodvajitaM A0 / 2. vacanAbhAvAt vA kA-A0 |-lbdheH abhaavaadvaakaamu0| Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80 bhagavatI ArAdhanA saMzayamithyAtvamityucyate / azraddhAnarUpataiva lakSaNaM mithyAtvasya / yathA vakSyati 'taM micchattaM jamasaddahaNaM taccANa hodi atthANa' miti / anyathA mithyAjJAnasya mithyAdarzanasya ca bhedo na bhaveda, bhedazca sphuTo vAkyAMtare 'micchANANamicchAdasaNamicchAcArittAdo paDiviradomIti' / kiM ca chadmasthAnAM rajjUragasthANupurupAdiSu kimiyaM rajjururagaH sthANuH puruSo vA kimityanekaH saMzayapratyayo jAyate iti' te na samyagdRSTayaH syuH / kAMkSA gAddha AsaktiH, sA ca darzanasya malaM / yadyevaM AhAre kAMkSA, strIvastragaMdhamAlyAlaMkArAdiSu vA'saMyatasamyagdRSTeviratAviratasya vA bhavati / yathA pramattasaMyasasya parISahAkulasya bhakSyapAnAdiSu kAMkSA saMbhavatIti sAticAradarzanatA syAt / tathA bhavyAnAM muktisukhakAMkSA astyeva / ityatrocyate na kAMkSAmAtramatIcAraH kiMtu darzanAdvaitAddAnAddevapUjAyAstapasazca jAtena puNyena mamedaM kulaM, rUpaM, vittaM, strI-putrAdikaM, zatrumardana, strItvaM, puMstvaM vA sAtizayaM syAditi kAMkSA iha gRhItA eSA aticAro darzanasya / _ 'vicikitsA jugupsA' mithyAtvAsaMyamAdiSu jugupsAyAH pravRttiraticAraH syAditi cet ihApi niyataviSayA jagapseti matAticAratvena / ratnatrayANAmanyatame tadvati vA kopAdinimittA jugupsA iha gRhItA / tatastasya darzanaM, jJAnaM, caraNaM vA'zobhanamiti / yasya hi yatra idaM bhadraM iti zraddhAnaM sa tasya jugupsAM karoti / tato ratnatrayamAhAtmyAruciyujyate'ticAraH / saMzaya mithyAtva kahalAtA hai| mithyAtvakA lakSaNa azraddhAnarUpatA hI hai| Age kaheMge-'tattvArthakA jo azraddhAna hai vahI mithyAtva hai| yadi aisA na ho to mithyAjJAna aura mithyAdarzanameM bheda hI na ho| kintu anyatra vacanameM spaSTa bheda kahA hai| yathA-'maiM mithyAjJAna, mithyAdarzana aura mithyAcAritrase virata hotA hai|' tathA chadmastha jIvoMko rassI, sarpa, aura sthANu puruSa AdimeM, yaha rassI hai yA sA~pa, athavA sthANu hai yA puruSa, isa prakAra aneka saMzayajJAna hote haiN| taba ve samyagdRSTI nahIM ho sakeMge? kAMkSA gRddhi yA Asaktiko kahate haiM / vaha bhI samyagdarzanakA mala hai| zaMkA-yadi aisA hai to asaMyatasamyagdRSTI athavA viratAvirata zrAvakako AhArakI yA strI, vastra, gandha, mAlA alaMkAra Adiko kAMkSA hotI hai| tathA parISahase vyAkula pramattasaMyata munike khAna-pAna AdikI kAMkSA hotI hai vaha bhI samyagdarzanakA atIcAra khlaayegii| tathA bhavya jIvoMko mukti sukhakI kAMkSA rahatI hI hai ? samAdhAna-kAMkSAmAtra atIcAra nahIM hai| kintu samyagdarzanase, vratadhAraNase, devapUjAse aura tapase utpanna hue puNyase mujhe amuka kula, rUpa, dhana, strI-putrAdi, zatru vinAza, athavA sAtizaya strIpanA, puruSapanA prApta ho isa prakArakI kAMkSA yahA~ grahaNa kI hai| vaha samyagdarzanakA atIcAra hai| vicikitsA jugupsAko kahate haiM / zaMkA-taba to mithyAtva asaMyama AdimeM jugupsA karanA bhI atIcAra ho jaayegaa| samAdhAna-yahA~ bhI niyata viSayameM jugupsAko aticArarUpase mAnA hai| ratnatrayameM kisI ekameM athavA ratnatrayake dhArImeM kopa Adike nimittase honevAlI jugupsAkA yahA~ grahaNa kiyA haiN| jisakA jisameM yaha zraddhAna hai ki yaha zreSTha hai vaha usakI jugupsA karatA hai| ataH ratnatrayake mahattvameM arucikA honA aticAra hotA hai| 1. ti te samya-A0 mu0 / Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 81 'paradiThINa pasaMsA' parazabdo'nekArthavAcI / kvacid vyvsthaavaacii| nAparo grAmaH pATaliputrAdityAdau / tathA kvacidanyArthe pare AcAryA anye ityarthaH / tathA iSTArthe, paraM dhAma gataH iSTamiti yAvat / iha tu anyavAcI / dRSTiH zraddhA ruciH / parA anyA dRSTiH zraddhA yeSAM te paradRSTayaH / tattvadRSTyapekSayA atattvadRSTiranyA teSAM prazaMsA stutiH / __ 'aNAyadaNasevaNA ceva'-anAyatanaM SaDvidhaM mithyAtvaM, mithyAdRSTayaH, mithyAjJAnaM, tadvantaH, mithyAcAritraM mithyAcAritravantaH iti / tatra mithyAtvamazraddhAnaM tatsevAyAM mithyAdRSTirevAsau naaticaartaa| mithyAdRSTInAM tu sevA bahumananaM teSAM / mithyAjJAnasevA nAma nirapekSanayadarzanopadeza idameva tattvamiti zraddhAnamutpAda ma zrotaNAmiti kriyamANo mithyAjJAnibhiH saha saMvAsaH tatra anarAgo vA tadanavattirvA ttsevaa| mithyAcAritraM nAma mithyAjJAninAmAcaraNaM tatrAnuvattidravyalobhAdyapekSayA teSu vA sAMgatyAdikaM / eteSAM samyaktvAticArANAM varjanam // 43 // guNAndarzanavizuddhikAriNo nirUpayati uvagRhaNamityanayA uvagRhaNaThidikaraNaM vacchallapabhAvaNA guNA bhaNidA / / sammattavisodhIe uvagRhaNakArayA cauro // 44 // upabRMhaNaM nAma varddhanaM / bRha bRhi vRddhAviti vacanAt / dhAtvarthAnuvAdI copasargaH upa iti / spaSTe 'paradiTThINa' meM para zabdake aneka artha haiN| kahIM para zabda vyavasthAkA vAcI hotA hai / jaise pATaliputrase apara gA~va nahIM hai| kahIM parakA artha anya hai| jaise para AcArya arthAt anya AcArya / kahIM parakA artha iSTa hai| jaise paraM dhAmako gayA arthAt iSTa dhAmako gyaa| yahA~ para zabda anyavAcI hai / dRSTikA artha zraddhA yA ruci hai| jinakI dRSTi arthAt zraddhA para arthAt anya hai ve paradRSTi haiM / arthAt tattvadRSTikI apekSA atattvadRSTi anya hai| unakI prazaMsA-stuti samyagdarzanakA atIcAra hai| anAyatanake chaha bheda haiM-mithyAtva, mithyAdRSTi, mithyAjJAna, mithyAjJAnI, mithyAcAritra aura mithyAcAritrake dhAraka / unameMse mithyAtva to azraddhAna hI hai| usakI sevA karanepara to yaha mithyAdRSTi hI huaa| ataH mithyAtva sevA atIcAra nahIM hai| mithyAdRSTiyoMkI sevAkA artha naa| mithyAjJAnakI sevAkA matalaba hai nirapekSa nayoMkA upadeza denA yA 'yahI tattva hai' isa prakArakA zraddhAna zrotAoMko utpanna karAU~, isa rUpameM mithyAjJAniyoMke sAtha saMvAsa karanA, unase anurAga honA athavA unakI anukUlatA / mithyAjJAniyoMke AcaraNako mithyAcAritra kahate haiN| dravyalobha AdikI apekSAse unakA anuvartana athavA unakI saMgati / ina samyaktvake aticAroMko chor3anA cAhie / / 43 / / samyagdarzanakI vizuddhi karanevAle guNoMko kahate haiM gAthA--upagUhana, sthitikaraNa, vAtsalya, prabhAvanA ye cAra guNa samyaktvakI vizuddhiko vRddhi karanevAle kahe haiM // 44 // ___To0-upagRhaNa arthAt upabaMhaNa nAma bar3hAne kA hai| kyoMki 'bRha aura bahi dhAtukA artha vRddhi hai' aisA kahA hai| dhAtuke artha ke hI anukUla 'upa' upasarga hai| spaSTa aura agrAmya Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 82 nAgrAmyeNa zrotramanaH prItidAyinA vastuyAthAtmyaprakAzanapravaNena dharmopadezena parasya tattvazraddhAna'varddhanaM tadupabRhaNaM / sarvajanavismayakAriNIM zatamakhapramukha gIrvANasamitiviracito pacitisadRzIM pUjAM saMpAdya durdharatapoyogAnuSThAnena vA Atmani zraddhA sthirIkaraNam / jIvAdIni dravyANi tatsAmAnyavizeSarUpAdhyAsitAni utpAdavyayadhrauvyAtmakAni pratisamayamiti jinaiH samyagabhANi evameva nAnyathA zraddadhe jinAnAM mataM / na hi jinA vItarAgA viditAkhilavedyatayA yAthAtathyAH kRpAparigatAH viparItamupadizaMtIti bhAvanayA sthirIkaraNaM, asthirasya ratnatraye sthiratApAdanaM / mithyAtvAbhimukhasya samyagdRSTerasthirasya midhyAtvaM mUlameva tadanubhavataH karmAdAnaM, mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyAhi baMdhahetavaH / tadbaMdhahetukaM cAnaMtasaMsAraparibhramaNaM caturazItiyonizatasahasraSu / saddarzanaM tu vicitrayAtanAsaMkaTabhayapradAyinyornarakatiyaggativartinyorva jArgalAMbhUtaM zatamakhamanuSyalokayoranyUnamAnyarUpabhogAdisaMpatsaMpAdanacaturaM krameNa nirvANamapi prayacchati / tato duHkhajalavAhinIM mithyAdRSTikullyAmullaMghaya, pratipadyasva jainoM dRSTimiti tatra sthiratAkaraNam / tathA samyagjJAnabhAvanAyAM ca pramAdinamalasaM dRSTvA evamasau vaktavyaH jJAnaM hitAhitaprakAzanapaTu, tadaMtareNa hitamajAnataH kathaM tatra vRttirahitaparihAro vA / hitAhitaprAptiparihArI vinA na sukhAdhigamaduHkhavizleSI / tadarthameva cAyaM prAjJo janaH klizyati / tataH paMcavidhasvAdhyAyatyAgaM mA kRthAH jJAne sthirIkaraNaM / athavA anadhigatasUtrArthanizcayasya tatra nizcayasaMpAdanaM asakRdbhAvanAtmanaH sthirIkaraNaM / ( ziSTajanocita) kAnoM aura manako prasannatA denevAle tathA vastukA yathArthasvarUpa prakAzana karane meM samartha dharmopadezake dvArA dUsareke zraddhAnako bar3hAnA upabRMhaNa hai / athavA sarva janoMko AzcaryaM paidA karanevAlI, indrAdi pramukha devagaNoMke dvArA kI jAnevAlI pUjAke samAna pUjA racAkara athavA durdhara tapa aura dhyAnakA anuSThAna karake AtmAmeM zraddhAko sthira karanA upabRMhaNa hai / 1 jIvAdi dravya apane sAmAnya aura vizeSa rUpoMse yukta hokara pratisamaya utpAda vyaya dhauvyAtmaka haiM aisA jinadevane satya hI kahA hai| aisA hI hai, anyathA nahIM hai / jinadevake matakA meM zraddhAna karatA hU~ / vItarAga, samasta padArthoM ke yathArtha rUpako jAnanevAle dayAlu jinadeva viparIta upadeza nahIM dete' isa prakArakI bhAvanAse ratnatrayameM asthirako sthira karanA sthitikaraNa hai / mithyAtvake abhimukha samyagdRSTikI asthiratAkA mUla mithyAtva hI hai / mithyAtvakA anubhavana karanevAleke . karmoMkA grahaNa hotA hai kyoMki mithyAdarzana, avirati, pramAda aura kaSAya bandhake kAraNa haiM / aura usa bandhake kAraNa caurAsI lAkha yoniyoMmeM anantakAla taka saMsAra bhramaNa karanA hotA hai / kintu samyagdarzana vicitra kaSTa, saMkaTa aura bhaya denevAlI naraka gati aura tiryaJca gatike lie vajramayI argalA hai, indra loka aura manuSya lokameM pUrNa mAnya bhogAdi sampadAko prApta karAnemeM catura hai, kramase mokSa bhI prApta karAtA hai / isalie duHkha rUpI jala jisameM bahatA hai usa midhyAdRSTi rUpI nadIko pAra karake jainI dRSTi prApta kro| isa prakAra usameM sthira karanA sthitikaraNa hai / tathA samyagjJAnakI bhAvanAmeM pramAdI AlasIko dekhakara usase aisA kahanA cAhie- jJAna hita aura ahitako prakAzita karanemeM catura hotA hai / usake binA jo hitako nahIM jAnatA vaha kaise hita meM pravRtti aura ahitakA parihAra kara sakegA aura hitakI prApti tathA ahitake tyAgake binA sukhakI prApti aura duHkhase chuTakArA nahIM ho sakatA / usIke lie to yaha buddhimAna manuSya kaSTa uThAtA hai / ataH pA~ca prakArako svAdhyAyakA tyAga mata kro| isa prakAra jJAnameM sthirIkaraNa hai / athavA 1. vartanaM a0 A0 / Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA cAritrAt pracyavamAnaM dRSTvA hiMsAdisAvadyakriyAyAM pravartamAnA ihaiva duHkhabhAjo dRzyante, tathA paraM hantumudyataH svayaM tenaiva hanyate prAktana mitrarvadhubhirvodIrNavaraiH / paratra cAzubhAM gatimupaiti / duHkhadAyyasadve dya N ca badhnAti / alIkaM bruvannihaiva baMdhujanasyApi vidveSyo'vizvAsyazca bhavati ki punaranyasya / jinhAM cotpATayaMti kruddhA balinaH / paratra ca mUkatAM yAsyati ityevamAdyasaMyamagatadoSaM prakhyApya nIrogatAM dIrghajIvanaM, saurUpyaM, priyavacanAdikaM guNamupadizya ahiMsAdivratAcaraNaphalaM cAritre sthirIkaraNam / asaMyatadoSaM saMyamaguNaM vA punaH punaH smRtvAtmanaH sthirIkaraNam / dharmastheSu mAtari bhrAtari vAnurAgI vAtsalyaM, ratnatrayAdaro vAtmanaH / prabhAvanA mAhAtmyaprakAzanaM ratnatrayasya tadvatAM vA // 44 // darzanavinayapratipAdanArthaM gAthAdvayamuttaram -- sude ya ghamme ya sAdhuvagge ya / arahaMta siddhace Ayariya uvajjhAe supavayaNe daMsaNe cAvi // 45 // 'arahaMta ityAdikaM' / arihananAvrajohananAdrahasyAbhAvAdatizayapUjArhatvAccAdhigatArhadvadyapadezA noAgamabhAvAdarhanta iha gRhItAH / na nAmAn, nimittAbhAve'pi puruSakArAnniyuktAdvayapadezaH / arhatA pratibiMbAni sUtrake arthakA nizcaya jise nahIM hai use nizcaya karAnA / tathA bArambAra bhAvanA karanA AtmAkA sthirIkaraNa hai | 83. cAritrase girate hue ko dekhakara kahanA -- jo hiMsA Adi pApa kAryoMmeM lagate haiM ve isI janmameM duHkha bhogate dekhe jAte haiM / jo dUsareko mAraneke lie taiyAra hotA hai vaha svayaM athavA usI dUsareke dvArA mArA jAtA hai / athavA usake mitroM aura bandhuoMke dvArA pUrva vairake udIrNa honese mArA jAtA hai / marakara durgatimeM jAtA hai / duHkhadAyI asAtAvedanIya karmako bA~dhatA hai / asatya bolane vAlA isI lokameM bandhujanoMke dvArA dveSakA bhAjana hotA hai tathA usakA ve vizvAsa nahIM karate / phira dUsaroM kI to bAta hI kyA hai ? balavAna puruSa kruddha hokara jhUTha bolane vAlekI jihvA ukhAr3a dete haiN| marakara vaha paralokameM gU~gA hotA hai / isa prakArase asaMyamake doSa kahakara aura nIrogatA, dIrgha jIvana, saundarya, priyavacana Adi saMyamake guNoMkA upadeza dekara cAritrameM sthira karanA ahiMsA Adi vratoMke AcaraNakA phala hai / athavA asaMyamake doSa aura saMyamake guNa bArabAra smaraNa karake apaneko cAritrameM sthira karanA sthitIkaraNa hai / dharmAtmAoM meM mAtA-pitA vA bhAImeM anurAga karanA vAtsalya hai / athavA apane ratnatrayameM AdarabhAva rakhanA vAtsalya hai / ratnatrayakA athavA ratnatrayake dhArakoMkA mAhAtmya prakaTa karanA prabhAvanA hai ||44|| darzana vinayakA kathana karaneke lie Age do gAthA kahate haiM gA0 - arahanta, siddha aura pratibimboM meM zrutameM aura dharmameM aura sAdhuvarga meM AcAryameM upAdhyAya meM aura supravacana meM darzana meM bhI // 45 // TI0-- 'ari' arthAt mohanIyakarmakA nAza kara denese, 'raja' arthAt jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNakarmako naSTa kara denese, 'rahasya' arthAt antarAyakarmakA abhAva kara denese, aura sAtizaya pUjA yogya honese arhatu kahe jAnevAle no AgamabhAvarUpa arhantoMkA yahA~ grahaNa kiyA hai / Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA so'yamityabhisaMbaMdhAdarhadvayapadezabhAMji pUjAtizayAhattve'pi arihananAdiguNAsaMbhavAnneha gRhyante / AgamadravyAhannahatsvarUpavyAvarNanaparaprAbhRtajJo'nupayuktastadarthe'nyatra vyaapRtH| jJAyakazarIrAhannAma tatprAbhRtajJasya trikAlagocaraM zarIraM / yasminnAtmani arihananAdayo bhaviSyaMti guNAH sa bhAvyarhan / tIrthakaranAmakarma tadvyatiriktadravyAIn / arhadvayAvarNanaparaprAbhRtapratyayo'rhanni so bodha AgamabhAvArhan / eteSu arihananAdiguNAnAmabhAvAt nehArhacchabdena grahaNam / evaM nAmasiddhaH alabdhasakalAtmasvarUpe siddhazabdaH / yasya vA nimittanirapekSA siddhsNjnyaa| sthApanAsiddhA iti tatpratibiMbAni ucyante / nanu sazarIrasyAtmanaH pratibiMbaM yujyate, azarIrANAM tu zuddhAtmanAM siddhAnAM kathaM pratibiMbasaMbhavaH ? pUrvabhAvaprajJApananayApekSayA zarIramanugto ya AtmA sayogakevalItaro vA na zarIrAnnirbhaktu shkyte| vibhAge hi zarIrAtsaMsAritA na syAt / azarIraH saMsArI ceti viruddhametat / tataH zarIrasaMsthAnabaccidAtmApi saMsthAnavAneva saMsthAnavato'vyatiriktatvAccharIrasthAtmavat / sa eva cAyaM pratipannasamyaktvAdyaSTaguNa iti sthaapnaasNbhvH| AgamadravyasiddhaH siddhaprAbhRtajJaH siddhazabdenocyate anupayuktaH / siddhaprAbhRtajJasya nAmase jo arhanta haiM unakA yahA~ grahaNa nahIM hai| arhanta saMjJAke jo nimitta kahe haiM unake abhAvameM bhI jabaradastIse jo arhat nAma rakha diyA jAtA hai use nAma arhat kahate haiM / arhantoMke pratibimba 've arhanta yahI haiN| isa prakArako sthApanAke sambandhase arhanta kahe jAte haiM aura ve sAtizaya pUjAke yogya bhI haiM phira bhI unameM mohanIya karmakA vinAza Adi guNa na honese yahA~ unakA grahaNa nahIM kiyA hai| arhantake svarUpakA varNana karanevAle zAstrakA jJAtA, jo usameM upayoga nahIM lagA rahA kisI anya kAryameM lagA hai vaha Agama dravyaarhanta hai| usa arhantaviSayaka zAstrake jJAtAkA jo bhUta vartamAna aura bhAvi zarIra hai vaha jJAyaka zarIra arhanta hai| jisa AtmAmeM arihanana Adi guNa bhaviSyameM hoMge vaha bhAviarhanta hai| tIrthaGkaranAmakarma tadvyatirikta dravya / arhantake varNanameM tatpara zAstrakA jo jJAna hai-arthAt arhantaviSayaka jo jJAna hai vaha AgamabhAva arhanta hai / ina sabameM arihanana Adi gugoMkA abhAva honese yahA~ arhat zabdase unakA grahaNa nahIM kiyA hai| isI prakAra jisane sampUrNa AtmasvarUpako prApta nahIM kiyA usameM siddha zabdakA vyavahAra nAma siddha hai| athavA siddha zabdakI pravRttimeM nimitta ATha karmoke vinAzakI apekSA na karake jisakA nAma siddha rakhA gayA hai vaha nAmasiddha hai / siddhoMke pratibimboMko sthApanAsiddha kahate haiM / zaMkA-zarIrasahita AtmAkA pratibimba to yukta hai| zarIra rahita zuddha AtmAoMkA pratibimba kaise sambhava hai ? samAdhAna-pUrvabhAva prajJApananayakI apekSA jo AtmA zarIrameM thA, vaha sayogakavalI ho yA anya ho, use zarIrase alaga nahIM kiyA jA sktaa| yadi use zarIrase pRthak hI sarvathA kara diyA jAye to usakA saMsAropanA nahIM banatA; kyoMki zarIrase rahita ho aura saMsArI ho yaha to paraspara viruddha hai| ataH zarIrake AkArako taraha cetana AtmA bhI AkAravAna hI hai kyoMki vaha AkAravAnase abhinna hai, jaise zarIrameM rahanevAlA aatmaa| vahI yaha samyaktva Adi AThaguNoMse sahita hai isa prakAra siddhakI sthApanA sambhava hai| jo siddha viSayaka zAstrakA jJAtA usameM upayukta nahIM hai aura use siddha zabdoMse kahA jAtA hai to vaha Agamadravya siddha hai| siddhaviSayaka Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 85 zarIraM jJAyakazarIraM / bhaviSyatsiddhatvaparyAyo bhAvisiddhaH / vyatiriktasiddho na saMbhavati / siddhatvaM na karmakAraNama iti sakalakarmApAyahetukA siddhatA / pudgaladravyasya tadupakAriNo'saMbhavAnnokarmasiddhAbhAvaH / siddhaprAmRtAnusArisiddhajJAnapariNata AgamabhAvasiddhaH / nirastabhAva dravyakarmamalakalaGkaH pariprAptasakalakSAyika bhAvaH noAgamabhAvasiddhaH / sa iha gRhIto na itare sakalAtmasvarUpaprAptyabhAvAt / 'cediya caityaM pratibiMbaM iti yAvat / kasya ? pratyAsatteH zrutayorevAhatsiddhayoH pratibiMvagrahaNaM / athavA madhyaprakSapaH pUrvottaragocarasthApanAparigrahArthastena sAdhvAdisthApanApi gRhyate / zrutajJAnAvaraNakSayopazamAjjAtaM vastuyAthAtmyagrAhi zraddhAnAnugataM zrutaM aMgapUrvaprakIrNakabhedabhinna, tIrthaMkara zrutakevalyAdibhirAracito vacanasaMdarbho vA, lipyakSaradhRtaM vA / dharmazabdena cAritraM samIcInamucyate / jJAnadarzanAmyAmanugataM sAmAyikAdi paMcavikalpam / durgatiprasthita jIvadhAraNAt, zubhe sthAne vA dadhAti iti dharmazabdenocyate / athavA 'khaMtI maddava ajjava lAghava tava saMjamo akiNcnndaa| taha hodi bambhaceraM saccaM cAgo ya dasa dhammA // -[mUlAcAra 8 / 62] iti sUtrAMtaranirdiSTadharmaparigrahaH / krodhanimittasAnnidhye'pi kAluSyAbhAvaH kSamA snehakAryAdyanapekSaH / jAtyAdyabhimAnAbhAvo mAna'doSApekSasya dRSTakAryAnapAzrayo mArdavam / AkRSTAntadvayasUtravadvakratAbhAvaH Arjava zAstrake jJAtAoMkA zarIra jJAyakazarIra hai| bhaviSyameM jise siddhaparyAya prApta hogI vaha bhAvisiddha hai| tadvayatirikta siddha sambhava nahIM hai kyoMki siddhatvaparyAyakA kAraNa karma nahIM hai| siddhatA to samasta karmoke vinAzase prApta hotI hai| usa siddhatvaparyAyakA upakArI pudgaladravya nahIM hai isalie nokarmasiddha bhI nahIM haiN| siddha viSayaka zAstrake anusAra siddhoMke jJAnarUpa jo pariNata hai vaha Agama bhAva siddha hai| jisane bhAvakarma aura dravyakarmamalarUpa kalaMkako naSTa karake sakalakSAyikabhAvoMko prApta kara liyA hai vaha no Agama bhAvasiddha hai| usIkA yahA~ grahaNa kiyA hai anyakA nahIM; kyoMki unhoMne pUrNa AtmasvarUpako prApta nahIM kiyA hai| caitya pratibimbako kahate haiN| caitya zabda arhanta aura siddhake samIpa hai ataH siddha aura aIntake hI pratibimba grahaNa krnaa| athavA usase pUrvakI aura uttarakI sthApanAkA grahaNa karaneke lie caitya zabdako madhyameM rakhA hai / usase sAdhu AdikI sthApanAkA bhI grahaNa hotA hai| zrutajJAnAvaraNake kSayopazamase utpanna huA tathA vastuke yathArtha svarUpako grahaNa karanevAlA zraddhAna sahita jJAna zruta hai / usake bheda gyAraha aMga, caudaha pUrva aura aMgabAhya haiM / athavA tIrthaMkara aura zrutakevalI Adike dvArA racA gayA vacana sandarbha zruta hai / athavA jo lipi rUpa akSarazruta hai vaha zruta hai| dharma zabdase samIcIna cAritra kahA jAtA hai| jJAna aura samyagdarzanase anugata vaha cAritra sAmAyika Adike bhedase pA~ca prakAra kA hai| durgatimeM paDe hae jIvako dhAraNa karanese athavA zubha sthAnameM dharanese use dharma zabdase kahate haiM athavA dharma zabdase zAstrameM kahe gaye kSamA, mArdava, Arjava, lAghava, tapa, saMyama, AkiJcanya, brahmacarya, satya, tyAga ye dasa dharma grahaNa kiye haiN| krodhake nimittoMke rahate hue bhI kaluSatAke abhAvako kSamA kahate haiN| yaha kSamA kisI sneha sambandhI kArya AdikI apekSAke vinA hotI hai| mAnakI burAiyoMkI apekSA na karake tathA laukika 1. doSAnapekSazca dR-A0 mu0 / Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA mityucyate / dravyeSu mamedaM bhAvamUlo vyasanopanipAtaH sakala iti tataH parityAgo lAghavaM / azanAdiparityAgAtmikA kriyA anapekSitadRSTaphalA dvAdazavidhA tpH| iMdriyaviSayarAgadveSAbhyAM nivRttiridriyasaMyamaH / SaDjIvanikAyabAdhA'karaNAdaparaH prANisaMyamaH / akiMcaNadA sakalagraMthatyAgaH / brahmacarya navavidhabrahmapAlanaM / satA sAdhUnAM hitabhASaNaM satyam / saMyataprAyogyAhArAdidAnaM tyAgaH / ete dshdhrmaaH| sAdhayanti ratnatrayamiti sAdhavasteSAM vargaH samUhaH / tasminvastuyAthAtmyagrAhijJAne pariNatirjJAnAcAraH / tattvazraddhAnapariNAmo darzanAcAraH / paapkriyaanivRttiprinntishcaaritraacaarH| anazanAdikriyAsu vRttistapa AcAraH / svazaktyanigUhanarUpA vRttirjJAnAdau vIryAcAraH / eteSu paMcasvAcAreSu ye vartante parAMzca pravartayaMti te AcAryAH / ratnatrayeSu udyatA jinAgamArtha samyagupadizaMti ye te upAdhyAyAH upetya vinayena DhaukitvA aghIyate shrutmsmaadityupaadhyaayH| 'pavayaNe' pravacane / nanu zrutazabdaH pravacanavAcI tataH punaruktatA ? ratnatrayaM pravacanazabdenocyate / tathA coktam-'NANadaMsaNacarittamegaM pavayaNamiti' / athavA zratajJAnaM zratamityuktaM pUrvamiha tu procyate jIvAdayaH padArthA iti zabdazrutamucyate / 'daMsaNe' samyagdarzane ca // 45 // - kAryoMke prayojanake vinA jAti AdikA abhimAna nahIM honA mArdava hai| eka aise dhAgekI taraha jisake donoM chora khIMce hue haiM, kuTilatAke abhAvako Arjava kahate haiN| dravyoMmeM 'yaha merA hai' yaha bhAva samasta vipattiyoMke AnekA mUla hai ataH usakA tyAga lAghava hai / laukikaphalakI apekSA na karake bhojana Adike tyAgarUpa kriyAkA nAma tapa hai usake bAraha bheda haiN| indriyoMke viSayoMmeM rAgadveSa na karanA indriyasaMyama hai| chaha kAyake jIvoMko bAdhA na pahuMcAnA dUsarA prANisaMyama hai| samasta parigrahakA tyAga AkiJcanya dharma hai| nau prakArase brahmakA pAlana brahmacarya hai / sajjana sAdhu puruSoMke hitakArI bhASaNako satya kahate haiN| saMyamiyoMke yogya AhAra Adi denA tyAga hai| ye dasa dharma haiN| ____ jo ratnatrayakA sAdhana karate haiM ve sAdhu haiN| unake samUhako sAdhuvarga kahate haiN| vastuke yathArthasvarUpako grahaNa karanevAle jJAnameM laganA jJAnAcAra hai| tattvazraddhAnarUpa pariNAma darzanAcAra hai| pApa kAryoMse nivRttirUpa pariNati cAritrAcAra hai| anazana Adi kriyAoMmeM laganA tapa AcAra hai| jJAnAdimeM apanI zaktiko na chipAkara pravRtti karanA vIryAcAra hai| ina pAMca AcAroMmeM jo svayaM pravatta hote haiM aura dUsaroMko pravRtta karate haiM ve AcArya haiM / jo ratnatrayameM tatpara haiM aura jinAgamake arthakA samyak upadeza karate haiM ve upAdhyAya haiM / vinaya pUrvaka jAkara jinase zrutakA adhyayana kiyA jAtA hai ve upAdhyAya haiM / pavayaNakA artha pravacana hai / zaGkA-zruta zabdakA artha bhI pravacana hai| vaha A cukA hai| phira pravacana kahanese punaruktatA doSa hotA hai| samAdhAna-pravacana zabdase ratnatrayako kahate haiN| kahA hai-jJAna, darzana aura cAritra ye pravacana haiN|' athavA pUrvameM zrutase zrutajJAna kahA hai / yahA~ pravacana zabdase zabdarUpa zruta kahA hai| jisake dvArA jIvAdi padArtha 'procyante' prakarSarUpase kahe jAte haiM vaha pravacana hai isa vyutpattike anusAra pravacanakA artha zabdarUpa zruta hotA hai / darzanase samyagdarzana jAnanA // 45 // Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Via vijayodayA TIkA bhattI pUyA vaNNajaNaNaM ca NAsaNamavaNNavAdassa / / AsAdaNaparihAro dasaNaviNao samAseNa // 46 // kA bhattI pUjA ? ahaMdAdiguNAnurAgo bhaktiH / pUjA dviprakArA dravyapUjA bhAvapUjA ceti / gandhapuSpadhUpAkSatAdidAnaM arhadAdhuddizya dravyapUjA abhyutthAnapradakSiNIkaraNapraNamanAdikA kAyakriyA ca, vAcA guNasaMstavanaM ca / bhAvapUjA manasA tadguNAnusmaraNaM / _ 'vaNNajagaNaM' varNazabdaH kvacidrUpavAcI zuklavarNamAnaya zuklarUpamiti / akSaravAcI kvacidyathA 'siddhovarNasamAmnAyaH' iti / kvacit brAhmaNAdau yathAtrava varNAnAmadhikAra iti / kvacidyazasi varNArthI dadAti / tathA ihApyanaMtarArtho gRhItaH / tena arhadAdInAM yazojananaM viduSAM pariSadi / anyeSAmavizvavedinAM dRSTaSTaviruddhavacanatApradarzanena nivedya tatsaMvAdivacanatayA mahattAprakhyApanaM bhagavatAM varNajananam / caitanyamAtrasamavasthAnarUpe nirvANe nApUrvAtizayaprAptirasti / yatnamaMtareNa sarvAtmasu caitanyasya sadA sthiteH| vizeSarUparahitatvAdasaccaitanyaM khapuSpavat / prakRteracetanAyA muktirnupyoginii| kiM tayA baddhayA mukyA vA phalamAtmanaH ? anayA dizA kApilamate siddhatA druppaadaa| baddhayAdivizeSagaNa 'nyeSAM / Atmano'cetanatAM kaH sacetamo'bhilaSati / vizeSarUpaznyaM vA kathamAtmanaH sattA ? naiva cAsAvAtmA gA0-bhakti, pUjA, varNajanana aura avarNavAdakA nAza karanA tathA AsAdanAkA dUra karanA saMkSepase darzana vinaya hai // 46 // To0-bhakti aura pUjA kise kahate haiM ? arhanta Adike guNoMmeM anurAga bhakti hai| pUjAke do prakAra haiM-dravyapUjA aura bhaavpjaa| arhanta AdikA uddeza karake gandha, puSpa, dhUpa, akSata Adi arpita karanA dravyapUjA hai| tathA unake AdarameM khar3e honA, pradakSiNA karanA, praNAma Adi karanA rUpa zArIrika kriyA aura vacanase guNoMkA stavana bhI dravyapUjA hai| manase unake guNoMkA smaraNa bhAva pUjA hai| "varNajanana' meM varNazabda kahIM to rUpakA vAcaka hai jaise 'zuklavarNa lAo' yahAM usakA artha zuklarUpa hai| kahIM 'varNa' akSarakA vAcaka hai| jese 'siddho varNasamAmnAyaH' yahA~ varNakA artha akSara hai / kahIM varNazabda brAhmaNa AdikA vAcaka hai| jaise 'yahA~ varNoMkA hI adhikAra hai| yahA~ varNase brAhmaNa Adi liye gaye hai| kahIMpara varNakA artha yaza hai| jaise varNArthI dAna karatA hai| yahA~ varNakA artha yaza hai| yahA~ bhI varNase yaza artha liyA hai| ataH vidvAnoMkI sabhAmeM arhanta AdikA yaza phailAnA, dUsare asarvajJoMkI pratyakSa aura anumAna pramANase viruddhatA dikhalAkara unake vacanIMke saMvAdi honese mahattAkA khyApana karanA arhantoMkA varNajanana hai| caitanyamAtrameM sthitirUpa nirvANako mAnanepara apUrva atizayako prApti nahIM hotii| vinA prayatnake hI sabhI AtmAoMmeM caitanya sadA rahatA hai| tathA vizeSarUpase rahita caitanya AkAzake phUlake samAna asat hotA hai / acetana prakRtikI mukti mAnanA vyartha hai| usake ba~dhane yA mukta honese AtmAko kyA ? isa prakAra sAMkhyake matameM siddhatA nahIM bntii| vaizeSika Adi dUsare dArzanika siddha avasthAmeM buddhi Adi vizeSa guNoMkA abhAva mAnate haiN| isa taraha kauna sacetana AtmAko acetana banAnA pasanda kregaa| tathA vizeSa dharmose zUnya Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88 bhagavatI ArAdhanA parAbhyupagataH buddhayAdiguNarahitatvAdbhasmavat / rAgAdiklezavAsanArahitaM cittameva muktizabdenocyate ityatrApi cittamatyaMtAsAdhAraNarUpaM / yadya ke cidrapaM netaraditi tasya svabhAvo'nirUpyaH / asAdhAraNasvarUpazUnyaM yattadasadyathA-nabhastAmarasaM / asAdhAraNarUpazUnyaM ca vivakSitAccittAdanyaditi / evaM matAntare nirUpitAnAM siddhAnAmaghaTamAnatvAdvAdhAkArisakalakarmalepanirdahanasamupajAtAcalasvAsthyasamavasthitAH anaMtajJAnAtmakena sukhena saMtRptAH siddhA iti tanmAhAtmyakathanaM siddhAnAM varNajananam / __ yathA vItarAgadveSAstrilokacUlAmaNayo'haMdAdayo bhavyAnAM zubhopayogakAraNatAmupayAnti tadvadetAnyapi tadIyAni pratibiMbAni / bAhyadravyAlaMbano hi zubho'zubho vA pariNAmo jAyate / yathAtmani manojJAmanojJaviSayasAnnidhyAdrAgadvaSo yathA svaputrasadRzaM sudarzanaM putrasmRterAlaMbanaM / evamarhadAdiguNAnusmaraNanibaMdhanaM pratibiMbam / tadAnusmaraNaM abhinavAzubhaprakRteH saMvaraNe, pratyagrazubhakarmAdAne, gRhItazubhaprakRtyanubhavasphArIkarage, pUrvopAttAzubhaprakRtipaTalarasApahAse ca kSamamiti sakalAbhimatapuruSArthasiddhihetutayA upAsanIyAnIti caityamahattAprakAzanaM caityavarNajananamiti / __ kevalajJAnavadazeSajIvAdidravyayAthAtmyaprakAzanapaTu, karmadharmanirmUlanodyatazubhadhyAnacaMdanamalayAyamAnaM svaparasamuddharaNaniratavineyajanatAcittaprArthanIyaM, pratibaddhAzubhAsravaM, apramattatAyAH saMpAdakaM sakalavikalapratyakSajJAnaAtmAkI sattA kaise rhegii| tathA dUsaroMke dvArA mAnA gayA AtmA buddhi Adi guNoMse rahita honese bhasmake samAna hai| bauddhamatameM rAgAdi klezavAsanAse rahita citta hI mukti zabdase kahA jAtA hai| unake matameM bhI citta atyanta asAdhAraNarUpako liye hue haiN| yadi cidrUpa eka hI hai anya nahIM hai to usakA svarUpa nirUpaNa karaneke yogya nahIM hai| jo asAdhAraNa strarUpase zUnya hotA hai vaha asat hotA hai jaise AkAzakA kamala / aura vivakSita cittase anya citta asAdhAraNa svarUpase zUnya hai| isa prakAra anya matoMmeM kahe gaye siddhoMkA svarUpa nahIM bntaa| ataH bAdhA paidA karanevAle samasta karmarUpI lepako jalA DAlanese utpanna hue nizcala svAsthyase yukta aura anantajJAnarUpa sukhase santRpta siddha hote haiM / isa prakAra unake mAhAtmyako kahanA siddhoMkA varNajanana hai| jaise rAga-dveSase rahita aura tInoM lokoMke cUr3AmaNi arhanta Adi bhavyajIvoMke zubhopayogameM nimitta hote haiM, unhIMkI taraha unake ye pratibimba bho zubhopayogameM nimitta hote haiN| kyoMki bAhya dravyakA Alambana lekara zubha athavA azubha pariNAma hote haiN| jaise manojJa aura amanojJa viSayoMkI samIpatAse AtmAmeM rAga-dveSa hote haiN| yA jaise apane putrake samAna vyaktikA darzana putrakI smRtikA Alambana hotA hai| isI taraha pratibimba arhanta Adike guNoMke smaraNameM nimitta hotA hai| yaha guNasmaraNa navIna azubha prakRtike Asravako rokanemeM, navIna zubhakarmake bandhameM, bandhe hue zubhakarmake anubhAgako bar3hAne meM aura pUrvabaddha azubha prakRti samUhake anubhAgako kama karane meM samartha hotA hai| isa taraha samasta iSTa puruSArthakI siddhimeM kAraNa honese pratibimboMkI upAsanA karanA caahie| isa rUpase pratibimbakI mahattAkA prakAzana caityavarNa janana hai| zrutajJAna kevalajJAnakI taraha samasta jIvAdi dravyoMke yathArthasvarUpako prakAzita karane meM dakSa hotA hai, karmarUpI ghAmako mUlase naSTa karane meM udyata zubhadhyAnarUpI candanake lie malayaparvatake samAna hai| apanA aura dUsaroMkA uddhAra karanemeM lage hue ziSyajanoMke dvArA antaHkaraNase prArthanIya hai Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA bIjaM, darzanacaraNayoH samIcInayoH pravartakaM iti nirUpaNA zrutavarNajananam / ___duHkhAt trAtu, sukhaM dAtu, nidhInAM ratnAnAM cAdhipatye sthApayitu, svacakravikramAnamitasakalabhUpAlakhecaragaNabaddha maruccakrAMzcakralAMchanAnpAdayoH pAtayitu, suravilAsinIcetaHsaMmohAvaha, tadIyaviluThatpAThInalocanarAgamabhivardhayaMtIM, harSabharaparavazodbhinnasAMdraromAMcakaMcukamAcaritumudyatAM, rUpazobhAmandirAM saMpAdayitumatizayitANimAdiguNaprasAdhanAM, sAmAnikAdisurasahasrAnuyAnopanItamahattAM, satatapratyagrayuvatAliMgitAM subhagatAlatArohayaSTim, anekasamudrabindugaNanAgaNitAyuHsthiti, merukurusurasaritkulAcalAdigocarasvecchAvihAracaturAM, surAMganApRthulanitambaviMbAdharakaThinanibiDa-samunnatakucataTakrIDAlokanasparzanAdikriyopayogAmitaprItivismitAM, zatamakhatAmakhedena jhaTiti ghaTayita virUpatAjananIjarADAkinInAmagocarAM zokavakAnalaMdhitAM, vipahAvAnalazikhAbhiranupaplutAM, rogoragairadaSTa'vyAM, yamamahiSakhurAkhaMDitAM, bhItivarAhasamitibhiranullikhitAM, saMklezazatazarabharanadhyAsitAM, priyaviyogacaNDapuMDarIkarasevitAM, anarghyasukharatnaprabhavabhUmi nivRti prApayitu samartho jinapraNIto dharma iti dharmasvarUpakathanaM dharmavarNanajananam // arthAt ve zrutajJAnake lie prayatnazIla rahate haiN| azubha Azravako rokatA hai| apramAdapanA lAtA hai. sakala pratyakSa aura vikala pratyakSarUpa jJAnakA bIja hai arthAta zratAnase hI anyajJAna paidA hote haiM, samyagdarzana aura samyagjJAnameM pravRtta karAnevAlA hai| isa prakAra kathana karanA zrutajJAnakA varNajanana hai| dharma duHkhase rakSA karatA hai, sukha detA hai, navanidhi aura caudaha ratnoMkA svAmI banAtA hai, apane cakraratnake parAkramase samasta rAjAoM, vidyAdharoMko vinamra karane vAle tathA devagaNoMko bhI bAMdhane vAle cakravartiyoMko caraNoMmeM girAtA hai, dharmake prabhAvase binA kisI khedake tatkAla indrapadavI prApta hotI hai jo indrapadavI devAMganAoMke cittako saMmohita karatI hai, unake caMcala mInake tulya locanoMmeM anurAgako bar3hAtI hai, harSake bhArase prakaTa hue saghana romAMcarUpI kancukako utpanna karanemeM tatpara hotI hai, rUpakI zobhA bar3hAneke liye sAtizaya aNimA Adi RddhiyoMkA sampAdana karatI hai, sAmAnika Adi hajAroM devatA anugamana karake usakA mahattva khyApana karate haiM, nirantara navIna tAruNya usakA AliMgana karatA hai, saubhAgyarUpI belake car3haneke liye vaha lakar3Ike tulya hai, usakI AyukI sthiti aneka samudroMke jala binduoMke dvArA ginI jAtI hai arthAt aneka sAgara pramANa Ayu hotI hai, vaha indrapada sumeru, devakuru, uttarakuru, nadI, kulAcala AdimeM svecchApUrvaka vihAra karane meM pravINa hotA hai aura devAMganAoMke sthUla nitamba, oSTha, kaThina unnata kucoMke sAtha krIr3A, Alokana, sparzana Adi kriyAke dvArA aparimita prItiko utpanna karAtA hai / aisA indrapada dharmake prabhAvase prApta hotA hai| tathA jinadevake dvArA kahA gayA dharma mokSako bhI prApta karane meM samartha hai| jo mokSa zarIrako virUpa karane vAlI jarArUpI DAkiniyoMke liye atyanta dUra hai| arthAt vahA~ bur3hApA nahIM hai, zokarUpI bher3iye vahA~ nahIM pahu~ca sakate, vipattirUpI banakI AgakI zikhA vahA~ nahIM hai, roga rUpI sarpa vahA~ nahIM Dasate, yamarAjakA bhaiMsA apane khuroMse use khaMDita nahIM karatA, bhayarUpI sUkaroMkA samUha vahA~ nahIM pahuMcatA, saikar3oM saMklezarUpI zarabha vahAM nahIM rahate, priyajanoMkA viyogarUpI pracaNDa AghAta nahIM hai aura jo mokSa amUlya sukha rUpI ratnoMkA utpatti sthAna hai vaha dharmase prApta hotA hai isa prakAra dharmake svarUpakA kathana dharmakA varNajanana hai / 1. STavapuSa-A0 mu0 / 12 Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90 bhagavatI ArAdhanA uttroTitapriyavacanamukharadurbhedabandhusamitizRMkhalAH, dustaratarasaMsArAvartaciraparibhramaNacakitasavepathahRdayAH, anityatAbhAvanAvahitacetastayA nirastazarIradraviNAdigocarAH, duHkhasaMhatisaMpAtarakSAkSamasyAparasya jinapraNItAddharmAdabhAvAt tameva zaraNamityupagatAH, jJAnaratnapradIpaprabhAprakaranirmUlitabhuvanabhavanAntarlInAjJAnadhvAntasaMtatayaH, karmaNAmAdAne, tatphalAnubhavane, tannirmUlane ca vayamekakA eveti kRtavinizcitayaH asAdhAraNacaitanyAdilakSaNopanItabhedApekSayA'nye vayamitaradravyakalApAdityanyatAbhAvanAyAmAsaktAH, sukhaduHkhayorakRtAdaradvaSAH, sadasadyodayakarmanimittatvena mamAdRtimanabhimataM cApekSate iti upakArApakArayorahameva praNetA, AtmanaH zubhAzubhakarmaNo nirmApaNe / mamaiva svAtaMtryAttadupacitatvAta, anugrahanigrahayoH pare varAkAH kiM kurvantoti matvA svajanaparajanavivekanirutsukAH, samaMtAdupasargamahoragaravAryavIryeravaSTabdhA apyavicalavRttayaH, kSutpipAsAdiparISahamahArAtisarabhasasaMpAte'pyadInAsaMkliSTacetovRttayaH, triguptiguptimupAzritAH, anazanAditaporAjyapAlanodyuktamatayaH, kRtAnUnaSatakavacAH, gRhItazIlakheTAH udagINadhyAnAtinizitamaMDalAgrAH, karmAripatanAsAdhanodyatAH sAdhava iti sAdhumAhAtmyaprakAzanaM sAdhuvargavarNajananaM / muktAhArapayodharanizAkaravAsarAdhIzvarakalpamahIlhAdaya iva pratyupakArAnapekSAnugrahavyApRtAH, nirvANapura priyavacana bolanemeM vAcAla bandhujana kaThinatAse TUTane vAlI sAMkalake samAna hai kintu sAdhugaNa isa sAMkalako tor3a DAlate haiM, unakA hRdaya atyanta dustara saMsArarUpI bhaMvarameM cirakAla taka bhramaNa karanese bhayabhIta rahatA hai, cittake anitya bhAvanAke bhAne meM lage rahanese zarIra dhanasampatti AdimeM unakA AdarabhAva nahIM hotA, jina bhagavAnke dvArA kahe gaye dharmake sivAya anya kisIke duHkhoMke samUhase rakSA karane meM samartha na honese ve usI dharmakI zaraNameM rahate haiM, jJAnarUpI ratnamayI dIpakakI prabhAke samUhase una sAdhuoMne loka rUpI bhavanameM rahane vAle ajJAna rUpI andhakArakI paramparAko naSTa kara diyA hai, unakA yaha nizcaya hai ki karmoke bA~dhane meM, unakA phala bhogane meM aura unheM naSTa karane meM hama akele hI haiM, caitanya Adi asAdhAraNa lakSaNake bhedase hama saba dravyoMke samUhase bhinna haiM isa prakAra ve anyatva bhAvanAmeM Asakta rahate haiN| na sukhameM AdarabhAva rakhate haiM aura na duHkhase dvaSa karate haiN| sAtA aura asAtA vedanIya karmake udayake nimittase merA Adara yA nirAdara hotA hai. ata: apane upakAra aura apakArakA va apane zubha azubha karmoke nirmANameM maiM svatantra hu~-usIke dvArA merA anugraha yA nigraha hotA hai, dUsare becAre isameM kyA karate haiM ? aisA mAnakara ve svajana aura parajanameM bheda buddhi karane meM udAsIna hote haiM / cahuMorase zaktizAlI upasargarUpI bhayAnaka sA~se ghire honepara bhI ve avicala rahate haiM / bhUkha pyAsa Adi parISaha rUpI mahAn zatruoMkA acAnaka AkramaNa honepara bhI unakI cittavatti dInatA aura saMklezase rahita hotI hai / tIna gupti rUpI guptikA Azraya lete haiM, anazana Adi tapa rUpI rAjyakA pAlana karane meM unakI buddhi lagI rahatI hai, pUrNavrata rUpI kavaca dhAraNa karate haiN| zIla rUpI kheTameM basate haiM, dhyAnarUpI atyanta tIkSNa talavAra rakhate haiM, usake dvArA karmarUpI zatruoMkI senAko vazameM karaneke liye tatpara rahate haiN| isa prakAra sAdhuoMke mAhAtmyako prakaTa karanA sAdhuvargakA varNajanana hai| AcArya motIkA hAra, megha, caMdramA, sUrya aura kalpavRkSa AdikI taraha pratyupakArakI 1. karmAropaNe-A0 mu0| 2. dupacarita-A0 mu0 / Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA pariprApaNakSame mArga nirmale sthitAH, parAnapi vinatAnvineyAnpravartayantaH AyatAtidhavalajJAnapRthuladarzanapakSmalekSaNAH, kulInA, vinatA, vibhayA, vimAnA, virAgA, vizalyA, vimohA, vacasi tapasi mahasi vA'dvitIyA iti bhASaNaM sUrivarNajananam / ___adhigatazrutArthayAthAtathyAtmavAcya vAcakAnurUpavyAkhyAnAH, nirastanidrAtaMdrIpramAdAH, sucaritAH, suzIlAH, sumedhasaH, ityAdhyApakavarNajananam / ratnatrayAlAbhAdanaMtakAlaM ayamanAdinidhano'pi bhavyajIvarAzirna nirvANapuramupaiti tallAbhe ca sakalAH saMpadaH sulabhAH iti mArgavarNajananam / mithyAtvapaTalavipATanapaTIyasI, jJAnanairmalyakAriNI, azubhagatigamanapratibaMdhavidhAyinI, mithyAdarzanavirodhinIti nigadanaM samIcInadRSTervarNajananam / sarvajJatAvItarAgate nAIti vidya te rAgAdibhiravidyayA ca anugatAH samastA eva prANabhRtaH ityAdirahaMtAmavarNavAdaH / strIvastragaMdhamAlyAlaMkArAdivirahitAnAM siddhAnAM sukhaM na kiMcidatIndriyANAM teSAM samadhigato na nibaMdhanamasti kiMciditi siddhAvarNavAdaH / _svakalpanAbhirayamahanneSa siddhAdiH ityacetanasya vyavasthApanAyAmapi dArikANAM kRtrimaputra kavyavahRtiriva apekSA na karake kalyANameM lage rahate haiM, mokSapurIko prApta karAnemeM samartha nirmala mArgameM sthita hote haiM, dUsare bhI vinamra ziSyoMko mokSa mArgameM lagAte haiM, vistRta aura atidhavala jJAna aura mahAn darzanarUpI unake netra hote haiM / ve kulIna, vinIta, nirbhaya, mAnarahita, rAgarahita, zalyarahita, moharahita hote haiM / vacanameM aura tapa tathA tejameM advitIya hote haiM isa prakAra kahanA AcAryakA varNajanana hai| upAdhyAya zrutake arthake jJAtA honese vAcya aura vAcakake anurUpa arthAt jisa zabdakA jo artha hai vahI yathArtha rUpase vyAkhyAna karate haiN| nidrA, Alasya aura pramAdase dUra rahate haiM, ve acche carita, acche zIla aura uttama meghAse sampanna hote haiM, aisA kahanA upAdhyAyakA varNajanana hai / ratnatrayakI prApti na honese yaha anAdi nidhana bhI bhavya jIvarAzi anantakAlase mokSapurIko nahIM jA pAtI / usake prApta honepara sampUrNa sampadAeM sulabha haiM isa prakAra mokSamArgakI prazaMsA karanA mArga varNajanana hai| samyagdarzana mithyAtva paTalako ukhADa phekanemeM samartha hai, jJAnako nirmala karatA hai, azubha gatimeM gamanako rokatA hai, mithyAdarzanakA virodhI hai aisA kathana samIcIna dRSTikA varNajanana haiN| arhanta bhagavAnmeM sarvajJatA aura vItarAgatA nahIM hotI, sabhI prANI rAgAdi aura ajJAnase yukta hote haiM ityAdi kahanA ahaMntoMkA avarNavAda hai arthAt yaha mithyAdoSa lagAnA hai| strI, vastra, gandha, mAlA alaMkAra Adise rahita siddhoMko kucha bhI sukha nahIM hai| ve to atIndriya haiM unako jAnanekA koI sAdhana nahIM hai, aisA kahanA siddhoMkA avarNavAda hai| apanI kalpanAse yahI arhanta hai aura ye siddha Adi haiM isa prakAra acetana padArthameM arhanta AdikI sthApanA karane para bhI jaise bAlikAe~ khelameM guDDA guDDI AdimeM putrAdikA kAlpanika vyavahAra 1. yA iva bhUSaNaM sUraya iti sUri-A0 mu0| 2. vAcyamadhyatyanu-A0 / Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavato ArAdhanA na mukhyavastUpasevanodbhavaM phalamupalabhyate / na pratibiMbAdisthA arhadAdayaH tadguNavaikalyAnna pratibiMbAnAmahadAditvamiti caityAvarNavAdaH / puruSakRtatvAddazadADimAdivAkyavadayathArthatA nAtIMdriyaM vastu puMso jJAnagocaraM, ajJAtaM copadizato vacaH kathaM satyaM ? tadudgataM ca jJAnaM kathaM samIcIna miti zrutAvarNavAdaH / durgatipratibaMdhaM svargAdikaM ca phalaM vidhatte dharma iti kathamadRSTaM zradvIyate ? na hi sannihitakAraNasya kAryasyAnudbhavo'sti yathAMkurasya / sukhapradAyI ceddharmaH svaniSpattyanaMtaraM sukhamAtmanaH kiM na karoti iti dharmAvarNavAdaH / ahiMsAdivratapAlanodyatAH sAdhavaH, sUrayo'dhyApakAzceSyante / ahiMsAvatamevaiSAM na yujyate SaDjovanikAyAkule loke vartamAnAH kathamahiMsakAH syuH ? kezolluMcanAdibhiH pIDayatAM ca kathaM nAtmavadhaH ? adRSTamAtmano viSayaM, dharma, pApaM, tatphalaM ca gadatAM kathaM satyavratam ? iti sAdhvavarNavAdaH / evamitarayorapi / viruddhAnAM ekatra dharmANAmasaMbhavAt viruddhAbhimatadharmAdhikaraNekavastujJApanaM na samyak / tadabhirucerna samIcInatA viparyayajJAnAnugatatvAnmRgatRSNodakazraddheva, mithyAjJAnAnugatatvAccaraNamapi na samyak / uragapratyayabalAdrajjuparihAra iveti pravacanAvarNavAdaH / karatI haiM usa taraha mukhya arhanta AdikI sevAse hone vAlA phala prApta nahIM hotaa| tathA pratibiba AdimeM sthApita arhanta nahIM hai kyoMki unameM unake guNa nahIM hai isaliye pratibimba Adi arhanta Adi nahIM hai aisA kahanA caityakA avarNavAda hai / _ arhantake dvArA kahA gayA zruta puruSake dvArA kahA honese 'dasa anAra' jaise vacanoMkI taraha yathArtha nahIM hai / atIndriya vastu puruSake jJAnakA viSaya nahIM ho sktii| aura binA jAne upadeza dene vAleke vacana kaise satya ho sakate haiN| tathA unase hone vAlA jJAna kaise saccA ho sakatA hai isa prakAra kahanA zrutakA avarNavAda hai| dharma durgatiko rokatA hai aura svargAdi phala detA haiM, vinA dekhe isapara kaise zraddhA kI jA sakatI hai| jisa kAryake kAraNa vartamAna hoM vaha kaise utpanna nahIM hogA jaise aMkura / yadi dharma sukhadAtA hai to apanI utpattike pazcAt hI AtmAko sukha kyoM nahIM krtaa| aisA kathana dharmakA avarNavAda hai| ahiMsA Adi vratoMkA pAlana karane meM jo tatpara haiM unheM sAdhu, AcArya aura upAdhyAya kahate haiN| kintu ahiMsA vrata hI inake nahIM haiM / jo chaha prakArake jIvoMse bhare saMsArameM rahatA hai vaha ahiMsaka kaise ho sakatA hai ? tathA kezaloca Adise jo AtmAko pIr3A pahuMcAte haiM ve AtmaghAtake doSI kyoM nahIM haiM ? jinheM dekhA nahIM hai aise AtmAke viSaya dharma, pApa, unakA phala kahanevAloMke satyavrata kaise haiM, aisA kahanA sAdhukA avarNavAda hai / isI prakAra AcArya aura upAdhyAyakA bhI avarNavAda jAnanA / eka vastumeM parasparameM viruddha dharma asambhava hai| ataH parasparameM viruddha dharmokA AdhAra eka vastuko kahanA samyak nahIM hai| jo isameM abhiruci rakhatA hai vaha samyagdRSTI nahIM hai kyoMki usakA jJAna viparIta hai jaise marIcikAmeM jalakI zraddhA karanevAlekI zraddhA viparIta hai| tathA mithyAjJAnakA anusArI honese usakA cAritra bhI samyak nahIM hai| jaise sarpa jAnakara rassIko haTAnA samyak nahIM hai / isa prakArakA kathana pravacanakA avarNavAda hai| Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA - eteSAmavarNavAdAnAmasaMbhavapradarzanaM / puruSatvAdrathyApuruSavat sarvajJo vItarAgo vA na bhavatyarhan iti sAdhanamanupapannaM / asarvajJatAmavItarAgatAM cAntareNa puruSatA nopapadyate ityanyathAnupapatterabhAvAt / jaiminyAdayo na sakalavedArthajJA puruSatvAdavipAlavat iti zakyaM vaktum / sarvajJatAvItarAgatAsiddhizcAnyatra nirUpiteti meha pratanyate / duHkhapratikArArtheSu vastupu maDhAnAM sukhasAdhanavyavahAraH zarIrAyAsamAtra tvAnna kAminIsamAgamasukhaM / vairUpyanAzanarvastrAdibhirna kRtyaM siddhAnAM / azarIrANAM sakaladuHkhApAyarUpaM sukhaM avikalamanaMtajJAnAtmakaM teSvavasthitaM / zrutaM nibaMdhanaM tadadhigame / zubhopayoganimittatArhadAdInAmiva pratibibAnAmiti na buddhayoprekSitavyA // 46 // evaM daMsaNamArAhaMto maraNe asaMjado jadi vi kovi / / suvisuddhativvalesso parittasaMsArio hoI // 47 / / evamityanayA gAthayA asaMyatasamyagdRSTeH samyaktvamArAdhayataH phalamAcaSTe evamiti pUrvoktaparAmarzaH / nairgranthyameva mokSamArga prakRSTa iti / 'saddaiyA' pattiyayA rocaya phAsaMtayA pavayaNassa / sayalassa jeNa ede sammattArAhayA hoti // ' zraddadhAnAH zaMkAdikamapAkurvanti upabRMhaNAdibhiH samyaktvasya zuddhiM vardhayansamIcInaM darzanavinayaM ina avarNavAdoMko asambhava dikhalAte haiM puruSa honese rAha calate puruSakI taraha arhanta sarvajJa vItarAga nahIM haiM / yahA~ puruSa hetu ThIka nahIM hai kyoMki asarvajJatA aura avItarAgatAke vinA puruSa nahIM hotA aisI anyathAnupapatti nahIM hai| isa tarahase yaha bhI kahA jA sakatA hai ki jaimini Adi samasta vedArthake jJAtA nahIM haiM, puruSa honese, jaise bher3a carAnevAlA vyavita / sarvajJatA aura vItarAgatAkI siddhi anya granyoMmeM kahI hai isalie yahA~ usakA vistAra nahIM krte| jo vastu duHkhakA pratIkAra karaneke lie haiM, ajJAnI unheM sukhakA sAdhana mAna lete haiN| strI sambhoga sukha nahIM hai vaha to zArIrika zramamAtra hai / tathA virUpatAko naSTa karanevAle vastroMse siddhoMko kyA karanA hai ? ve to zarIra rahita haiM unameM samasta duHkhoMkA vinAzarUpa anantajJAnAtmaka sampUrNa sukha haiM / isake jAnaneke lie zruta vartamAna hai| tathA jaise arhanta zubhopayogameM nimitta hote haiM usI taraha unake pratibimba bhI hote haiN| isalie yaha bauddhika kalpanAmAtra nahIM hai / / 46 // __ gA0--isa prakAra samyagdarzanako ArAdhanA karane vAlA marate samaya yadyapi koI asaMyata hotA hai kintu suvizuddha tIvra lezyA vAlA alpa saMsArI hotA hai / / 47|| TI0--'evaM' ityAdi gAthAke dvArA samyaktvakI ArAdhanA karane vAle asaMyata samyagdRSTikA phala kahate haiN| 'evaM' pada pUrvokta kathanake liye AyA hai ki nimranthatA hI utkRSTa mokSa mArga hai| manase zraddhAna karane vAle, yahI uttama hai aisA vacanase prIti prakaTa karane vAle, saMketAdi se ruciko darzAnevAle aura samasta pravacanakA anuSThAna karane vAle ye saba samyaktvake ArAdhaka hote haiM / arthAt jo zraddhAna karate hue zaMkA Adiko dUra karate haiM aura upavRhaNa Adise samyaktvako 1. saMvAdArtha vyAkhyAtRbhiH sUtre paThitA gAthA yathA-mUlArA0 / Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA saMpAdayan / 'daMsaNaM' zraddhAnaM / 'ArAhato' niSpAdaya'nmaraNe' bhavaparyayapracyutikAle / 'asaMjavo javi vi' yadyapyasaMyataH / 'suvisuddhatibvalesso' kaSAyAnuraMjitA yogavRttilezyA, sA SoDhA pravibhaktA kRSNanIlakApotatejaH padmazuklalezyAbhedena / tatrAzubhalezyAnirAsArthaM suvizuddhagrahaNaM / tIvragrahaNaM pariNAmaprakarSopAdAnAya / suvizuddhA tIvrA lezyA yasya suvizuddhatIvralezyaH / 'parittasaMsArio' alpacaturgatiparivartaH / 'hodi' bhavati / alpasaMsAratA samyaktvArAdhanAyAH phalatvena darzitA / / 47|| tattvazraddhAnapariNAmaH katibhedaH kiM phalaM ityasya prativacanamuttaraprabaMdhaH / tatra bhedapratipAdanAyAha tivihA samattArAhaNA ya ukkassamajjhimajahaNNA // ukkassAe sijjhadi ukkassasasukkalessAe // 48 // "tivihA' trividhaa| 'sammattArAhaNA' smyktvaaraadhnaa| 'ukkassamajjhimajahaNNA' utkRSTamadhyamajaghanyA ceti / tatra 'ukkassAe' utkRSTyA samyaktvArAdhanayA / 'sijjhai' sidhyati nivRtimupaiti / utkRSTazuklalezyAsahitayA // 48 // sesA ya huMti bhavA satta majjhimAe ya sukkalessAe / saMkhejjA'saMkhejjA vA sesA bhavA jahaNNAe // 49 / / 'sesA' avshissttaaH| 'hoti' bhavanti / kiM 'bhavA' mnussytvaadipryaayaaH| kati 'satta' sapta / 'majjhimAe ya' samyaktvArAdhanayA / 'sukkalessAe' zuklalezyayA madhyamayA vartamAnasyetyubhAbhyAM madhyamazabdasya vizuddhiko bar3hAte hue darzana vinaya karate haiM ve samyaktvake ArAdhaka haiN| maraNa arthAt bhavaparyAyake chuTane ke samaya yadyapi asaMyata hotA hai kintu jo samyagdarzanako dhAraNa kiye hotA hai aura suvizuddha tIvralezyA vAlA hotA hai / kaSAyase raMgI huI mana vacana kAyakI pravRttiko lezyA kahate haiM / usake kRSNa, nIla, kapota, teja, padma aura zuklake bhedase chaha bheda haiN| unameM azubha lezyA kA nirAkaraNa karaneke liye 'suvizaddha' pada grahaNa kiyA hai| tathA pariNAmoMkA prakarSa batalAneke lie tIvra pada grahaNa kiyA hai| jisake suvizuddha tIvra lezyA hotI hai vaha suvizuddha tIvra lezyA vAlA hotA hai / vaha caturgatirUpa parivartameM alpakAla taka bhramaNa karatA hai| isa prakAra samyaktvakI ArAdhanA kA phala alpa saMsAra batalAyA hai // 47 // tattvazraddhAnarUpa pariNAmake kitane bheda haiM tathA usakA kyA phala hai isake uttarameM AgekA kathana karate hue pahale bheda kahate haiM gA0--samyaktvakI ArAdhanA tIna prakArakI hai| utkRSTa, madhyama aura jaghanya / utkRSTa zukla lezyA sahita, utkRSTa samyaktva ArAdhanAmeM mokSa prApta karatA hai // 48 // TI0-samyaktva ArAdhanAke utkRSTa, madhyama aura jaghanya aise tIna bheda haiM / utkRSTa zukla lezyAke sAtha yadi utkRSTa ArAdhanA samyaktvakI ho to usase mokSa prApta hotA hai / / 48 / / gA0-aura madhyama zukla lezyAke sAtha madhyama samyaktvArAdhanAse sAta manuSya Adi paryAya zeSa hotI hai| jaghanya samyaktvArAdhanAse saMkhyAta athavA asaMkhyAta (bhava) bhava avazeSa rahate haiM // 49 // TI0--gAthAmeM Aye madhyama zabdakA sambandha donoMmeM lagAkara vyAkhyAna karanA cAhiye / Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA saMbaMdho vyAkhyeyaH / 'saMkhejjA' saMkhyAtAH 'asaMkhejjA vA' asaMkhyAtA vA 'sesA' zeSA bhavanti bhavAH / 'jahaNNAe' jaghanyasamyaktvArAdhanayA mRtimupetasya / uktAstisra ArAdhanAH kasya bhavaMti ityasyottaramAha gAthayA ukkassA kevaliNo majjhimayA sesasammadiTThINaM / aviradasammAdiTThissa saMkiliTThassa hu jahaNNA // 50 // utkRSTA samyaktvArAdhanA bhavati / kasya, 'kevaliNo' kevalinaH / kevalamasahAyaM jJAnaM / iMdiyANi, manaH, prakAzopadezAdikaM vAnapekSya vRttaH / pratyakSasyAvadhyAdeH AtmakAraNatvAdasahAyatAratIti kevalatvaprasaMgaH syAditi cenna rUDhenirAkRtAzeSajJAnAvaraNasyopajAyamAna eva bodhe kevalazabdavRtteH / kevalizabdo yadyapi sAmAnyena kevalidvaye pravRttastathApIha ayogikevaligrahaNaM ityanyatra maraNAbhAvAt / / utkRSTatA kathaM samyaktvArAdhanAyA iti ceta iha dvividhaM samyaktvaM sarAgasamyaktvaM vItarAgasamyavatvaM ceti / rAgo dvividhaH prazastarAgaH aprazastarAga iti / tatra prazastarAgo nAma paMcaguruSu, pravacane ca vartamAnastad arthAt madhyama zukla lezyAmeM vartamAna madhyama samyaktvArAdhanA vAleke sAta bhava zeSa rahate haiM / aura jaghanya samyaktvArAdhanAke sAtha marane vAleke saMkhyAta athavA asaMkhyAta bhava zeSa hote hai / / 49 / / vizeSArtha---paM0 AzAdharane apanI TIkAmeM kahA hai ki anya TIkAkAra 'saMkhejjA-saMkhejjA bhavAya' aisA par3hakara 'bhavAzca' meM Aye zabdase anantakA samuccaya karate haiM kintu hama 'vA' zabdase karate haiM / parantu vijayodayAmeM 'ca' zabda yA vA zabdase anantakA grahaNa nahIM kiyA hai / / 4 / / ukta tIna ArAdhanAe~ kisake hotI haiM isakA uttara AgekI gAthAse kahate haiM gA0-utkRSTa ArAdhanA kevalIke hotI hai / madhyama ArAdhanA zeSa samyagdRSTiyoMke hotI hai| jaghanya ArAdhanA saMvaleza pariNAma vAle avirata samyagdRSTike hotI hai / / 50 // TI0-utkRSTa samyaktva ArAdhanA kevalIke hotI hai| kevala arthAt asahAya jJAna; kyoMki vaha indriyAM, mana, prakAza aura upadeza AdikI apekSAke binA hotA hai| ___zaMkA-pratyakSa avadhi Adi jJAna AtmAse hI hote haiN| ve bhI indriyAdikI sahAyatAkI apekSA nahIM rakhate, ataH unake bhI kevala jJAna honekA prasaMga AyegA? samAdhAna--nahIM, kyoMki rUr3hivaza jisakA sampUrNa jJAnAvaraNa naSTa ho gayA hai usIke utpanna hone vAle jJAnameM kevala zabdakA vyavahAra hotA hai| yadyapi kevalI zabda sAmAnyase donoM prakArake kevaliyoM meM pravRtta hotA hai tathApi yahA~ ayoga kevalIkA grahaNa kiyA hai kyoMki sayoga kevalIkA maraNa nahIM hotaa| zaMkA--samyaktva ArAdhanAkI utkRSTatA kaise hotI hai ? samAdhAna-yahA~ samyaktvake do bheda haiM-sarAgasamyaktva aura vItarAga samyaktva / rAgake do bheda haiM-prazastarAga aura aprazasta raag| unameMse arhanta siddha Adi pA~ca parameSThiyoMmeM aura 1. mAnasyaiva bodhasya A0 mu0 / Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA guNAnurAgatmakaH / aprazasto rAgo dvividhaH iMdriyaviSayeSu manojJeSu jAyamAnaH / AptAbhAsepu, tatpraNIte siddhAMte, tannirUpite mArge, tatstheSu vA pravartamAnaH dRSTirAgaH iti / tatra prazastarAgasahitAnAM zraddhAnaM sarAgasamyagdarzanaM / rAgadvayarahitAnAM kSINamohAvaraNAnAM vItarAgasamyagdarzanaM / tasyArAdhanA utkRSTA rAgamalAbhAvAt azeSatrikAla gocaravastuyAthAtmyagrAhisakalajJAnasahacAritvAcca / 96 'majjhimagA' madhyamikA samyaktvArAdhanA bhavati / 'sesasammadiTThINaM' upayuktetaravacanaH zeSazabdaH iti kevalibhyo ye'nye'saMyatasamyagdRSTaghAdayastre parigRhyante zeSazabdena / tatrApavAdamAh--'aviradasammAdiTTissa' asaMyatasamyagdRSTeH / 'jahaNNA' jaghanyA samyaktvArAdhanA bhavati / kiM sarvasya ? netyAha - "saMkiliTTThassa' saMkliSTasya parISahavyAkulacetasaH iti yAvat / jaghanyasamyaktvArAdhanAmAhAtmyaM kathayati-- saMkhejjamasaMkhejjaguNaM vA saMsAramaNusarittUNaM / dukkhakkhayaM kareMti je sammatteNaNumaraMti // 51 // 'saMkhejjamaMsakhejjaguNaM vA saMsAra maNusarittUrNa' paribhramya / 'dukkhakkhayaM' duHkhakSayaM / 'kati' kurvanti / ke 'je sammatteNaNuma raMti' samyaktvena saha mRtimupayAnti / nanviyaM jaghanyA samyaktvArAdhanA tasyAM ca pravRttasya saMsArakAlo nirUpita eva / 'saMkhejjaM vA asaMkhejjaM vA sesA jahaNNAe' iti tatpunaruktatA syAditi / na, pravacanameM. unake guNoMmeM anurAga rUpa prazastarAga hai / aprazasta rAgake do bheda haiM eka to manako priya lagane vAle indriya viSayoMmeM honevAlA aura dUsarA, mithyA devoM meM, unake dvArA kahe gaye siddhAntameM, unake dvArA kahe gaye mArga meM athavA usa mArga ke anuyAyiyoM meM pravartamAna dRSTirAga / unameM se prazasta rAga sahita jIvoMkA zraddhAna sarAgasamyagdarzana hai aura donoM prakArake rAgase rahita tathA jinakA moha aura AvaraNa kSINa ho gayA hai unakA zraddhAna vItarAga samyagdarzana hai / usakI ArAdhanA utkRSTa hai / kyoMki rAga aura malakA abhAva hai tathA samasta trikAlavartI padArthoMke yathArthaM svarUpako grahaNa karanevAle sampUrNa jJAnake sAtha hotA hai / zeSa samyagdRSTiyoMke madhyama samyaktvArAdhanA hotI hai / yahA~ zeSa zabda jo kahe haiM usase anyakA vAcaka hai, ataH kevalIse anya jo asaMyata samyagdRSTi haiM ve zeSa zabdase grahaNa kiye jAte haiM / usameM apavAda kahate haiM ki avirata samyagdRSTike jaghanya samyaktvArAdhanA hotI hai / kyA sabhIke hotI hai / isake uttara meM kahate haiM jo saMkliSTa hai arthAt jisakA citta parISahase vyAkula hai usa avirata samyagdRSTIke jaghanya samyaktvA rAdhanA hotI hai // 50 // jaghanya samyaktvArAdhanAkA mAhAtmya kahate haiM gA0 - jo samyaktvake sAtha marate haiM ve asaMkhyAta athavA asaMkhyAtaguNe saMsArameM bhramaNa karake duHkhakA kSaya karate haiM // 51 // TI0 - zaMkA - yaha to jaghanya samktvArAdhanA hai / use jo karatA hai usakA saMsAra kAla pahale kahA hI hai ki jaghanya samyaktvArAdhanAvAleke saMkhyAta yA asaMkhyAta bhava zeSa rahate haiM / ataH punaruktatA doSa AtA hai ? Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA uktasyArthasyAvizeSeNa bhUyo'bhidhAnaM punaruktamiti, iha tu vizeSAbhidhAnamasti 'dukkhakkhayaM kareMtitti' / samyaktvalAbhamAhAtmyanivedanAya gAthA ladhdaNa ya sammattaM muhuttakAlamavi je parivaDaMti / tesimaNaMtANaMtA Na bhavadi saMsAravAsaddhA // 52 // 'lakSNa' labdhvA / 'sammattaM' tattvazraddhAna / kiyatkAlaM ? 'mahattakAlamavi' aMtarmuhUrtamAtramapi / 'ja' ye 'parivaDaMti' samyaktvAtpracyavanti anaMtAnubaMdhinAmudayAt / tasi' teSAM samyaktvAtpracyutya mithyAtvaM gatAMnAM / 'saMsAravAsaddhA' saMsAravasanakAlo'naMto bhavatyeveti, tu zabda evakArArthotra saMbaMdhanaM neyH| anaMtAnaMtagrahaNaM kurvatA anaMtakAlaparibhramaNasadbhAvasUcanaM kRtam // 52 // iti bAlamaraNam // je puNa sammattAo panbhaTThA te pamAdadoseNa / . bhAmanti du bhanvA vi hu saMsAramahaNNave bhIme // 53 // mithyAdRSTerdarzanasyAbhAvAnna tasyArAdhakaH syAt jJAnacAritrayoH pariNata iti tayorArAdhakaH syAditImAM zaMkAmapAkartumAha jo puNa micchAdiTThI daDhacaritto adaDhacaritto vA / / kAlaM karejja Na hu so kassa hu ArAhao hodi // 54 // samAdhAna nahIM, jo bAta pUrva meM kahI hai use binA kisI vizeSatAke punaH kahaneko punarukta kahate haiN| kintu yahA~ to vizeSa kathana hai ki duHkhakA kSaya karate haiM // 51 // samyaktvakA mAhAtmya kahaneke liye gAthA kahate haiM gA0-jo antamuhUrta mAtra bhI samyaktvako prApta karake samyaktvase gira jAte haiM unakA saMsArameM basanekA kAla anantAnanta nahIM hotA // 52 // TI0-eka antamuharta kAlake liye bhI jo tattvazraddhAna rUpa samyaktvako prApta karake anantAnubandhI kaSAyakA udaya honese samyaktvase gira jAte haiN| samyaktvase girakara mithyAtvameM jAne vAle una jIvoMkA saMsArameM basanekA kAla ananta hI hotA hai| 'anantAnantakAla nahIM hotA' aisA kahanese anantakAla taka bhramaNake sadbhAvakI sUcanA kI hai // 52 // gA0-punaH jo samyaktvase bhraSTa ho jAte hai| ve pramAdake doSase bhavya hote hue bhI bhayaMkara saMsArarUpI samudra meM bhramaNa karate hI haiM // 5 // vizeSArtha-isa gAthApara vijayodayA TIkA nahIM haiM / AzAdhara jI ne bhI isakI TIkA nahIM kI hai / ataH kSepaka pratIta hotI hai| kintu pratiyoMmeM pAI jAtI hai / tathA gAthA 52 kI vijayodayA TIkAmeM 'tu zabdo evakArArtho'tra saMbaMdhanaM neyaH' aisA vAkya hai jisakA artha hotA hai ki yahA~ tu zabdakA artha evakAra lenaa| 'A' pratimeM pATha haiM-'tu zabdo evakArArtho bhAmatya tu zabdakA artha evakAra hai aura use 'bhAmaMti' ke anantara lenA caahiye| isa gAthA 53 meM 'bhAmaMti du' pATha hai / isI du yA tu kA artha evakAra leneke liye kahA hai| ataH yaha gAthA mUlakI honA saMbhava hai // 53 // mithyAdRSTike samyagdarzanakA abhAva honese vaha usakA ArAdhaka na hove, kintu jJAna aura 1. kArArtho bhAmaMtyanantara nayaH / -A0 ! 13 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 98 bhagavatI ArAdhanA 'jo puNa micchAkchiI' yaH punmithyaadRssttistttvshrddhaanrhito| yaH puna'Dhacaritto adaDhacaritto vA' dRDhacAritro vA adRDhacAritro vA / 'kAlaM karejja' mRtimupeyAt / 'so' saH / 'Na khu' naiva / 'kassaI' kasyacidapi / 'mArAdhago' ArAdhako bhavati / samyaktvamaMtareNa samyagjJAnasamyakcAritre na staH, iti ratnatraye kasyacidapi nArAdhaka iti grAhyam / anyathA mithyAdarzanAdInAmArAdhaka evAsau iti kRtvA na kasyacidapi ityayuktaM syAt // 54 // atha ko mithyAdRSTiryo mithyAtvavAn / atha tadeva mithyAtvaM nAma kiM katividhaM ityata Aha taM micchattaM jamasaddahaNaM taccANa hoi atthANaM / saMsaiyamabhiggahiyaM aNabhiggahiyaM ca taM tivihaM // 55 // 'ta' tat / 'micchattaM' mithyAtvaM / 'hodi' bhavati / 'ja' yat 'asaddahaNaM' azraddhAnaM / kasya ? 'taccANaM' 'atthANaM' tatvArthAnAmanaMtadravyaparyAyAtmakAnAM jIvAdInAM / arthasya tattvavizeSaNamanarthakam / atattvarUpasyAbhAvAt iti cenna mithyAjJAnopadarzitasya nityatvakSaNikatbAdyanyatamadharmamAtrAtmakasyAtattvarUpasaMbhavAt / tasya bhAvastatvaM tattvazabdo bhAvavacanaH / bhAvavatvamarthazabdo bravIti / tato'nayobhinnAdhikaraNabhRtoH kathaM samAnAdhikaraNateti na dossH| bhAvadavyatirekAdbhAvasya tattvazabdo'rthaeva vartate iti / tathA ca prayogaH-- cAritra to usake hai ataH vaha unakA ArAdhaka ho sakatA hai ? isa zaMkAko dUra karane ke lie kahate haiM gAo-jo punaH mithyAdRSTi haiM vaha dRr3ha cAritra vAlA athavA adRr3ha cAritra vAlA ho aura maraNa kare to vaha kisIkA bhI ArAdhaka nahIM hI hotA // 54 // TI0-jo mithyAdRSTi arthAt tattvArthazraddhAnase rahita hai vaha dRr3ha cAritra vAlA ho yA adRr3ha cAritra vAlA ho aura maraNa kare to vaha jJAna yA cAritrakA bhI ArAdhaka nahIM hotA; kyoMki samyaktvake binA samyagjJAna aura samyak cAritra nahIM hote| isaliye ratnatrayameM se kisI kA bhI vaha ArAdhaka nahIM hai aisA artha lenA cAhiye / yadi aisA artha nahIM liyA jAye to mithyAdarzana AdikA vaha ArAdhaka hI honese 'kisIkA bhI ArAdhaka nahIM' aisA kahanA ThIka nahIM hogA / / 54|| jo mithyAtvavAn hai vahI mithyAdRSTI hai| taba vaha mithyAtva kyA hai aura usake kitane bheda haiM ? yaha kahate haiM gA0-jo tattvArthoMkA azraddhAna hai vaha mithyAtva hai usake tIna bheda hai / saMzayase honevAlA mithyAtva, abhigRhIta mithyAtva aura anabhigRhIta mithyAtva // 55 // .TI0-tattvArtha arthAt ananta dravya paryAyAtmaka jIvAdikA azraddhAna mithyAtva hai| zaMkA-arthakA tattva vizeSaNa denA nirarthaka hai kyoMki atattvarUpa arthakA abhAva hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki mithyAjJAnake dvArA dikhalAye gaye nityatA kSaNikatA AdimeMse kisI eka dharma vAlA atattvarUpa artha saMbhava hai| zaMkA-tatke bhAvako tattva kahate haiM / tattva zabda bhAva vAcaka hai aura artha zabda bhAvavAn ko kahatA hai| ataH ye donoM bhinna-bhinna adhikaraNa vAle haiN| inakA sAmAnAdhikaraNya kaise ho sakatA hai ? samAdhAna-yaha doSa nahIM hai kyoMki bhAva bhAvavAnse abhinna hotA hai ataH tattvazabda Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'tattvArthazraddhAnaM smygdrshnmiti'| athavApyadhikaraNatava / arthAnAM jIvAdInAM yAni tatvAni aviparAMtAni rUpANi teSAmazraddhAnaM yattanmithyAtvaM iti saMbaMdhaH kriyate / 'saMsayidaM' saMzayitaM kiMcittattvamiti / tatvAnavadhAraNAtmaka saMzayajJAnasahacAri azraddhAnaM saMzayitaM / na hi saMdihAnasya tattvaviSayaM zraddhAnamasti idamitthameveti, nizcayapratyayasahabhAvitvAt zraddhAnasya / 'abhiggahidaM' paropade'zAbhimukhyena gRhItaM svIkRtaM azraddhAnaM abhigRhItamucyate / etaduktaM bhavati / na saMti jIvAdIni dravyANi iti gRhANa saMti jIvAdIni nityAnyeveti yadA parasya vacanaM zrutvA jIvAdInAM satve anekAMtAtmakatve copajAtaM azraddhAnaM arucimithyAtvamiti / paropadezaM vinApi mithyAtvodayAdupajAyate yadazraddhAnaM tadanabhigRhItaM mithyAtvaM // 55 // mithyAtvadopamAhAtmyakhyApanAyAha je vi ahiMsAdiguNA maraNe micchattakaDugidA hoti // te tassa kaDugaduddhiyagadaM ca duddhaM have aphalA // 56 // 'je vi' hiMsA nAma pramAdavataH prANebhyo viyogakaraNaM prANinastato nivRttirhiNsaa| asadabhidhAnAdviratiH satyam / adattAdAnAdviratirasteyaM maithnaadvirtivrhm| mamedaM bhAvo mohodayajaHparigrahaH / tato nivRttirprigrhtaa| ete ahiMsAdayo guNAH pariNAmA dharma ityarthaH / / __ nanu sahabhuvo guNA iti vacanAt caitanyAmUrtattvAdInAmevAtmanaH sahabhuvAM gunntaa| hiMsAdibhyo viratiarthameM rahatA hai| aisA prayoga bhI dekhA jAtA hai-jaise tattvArtha zraddhAna samyagdarzana hai| athavA anya prakArase bhI adhikaraNatA hai-'artha' arthAt jIvAdike, jo 'tattva' arthAt aviparIta rUpa haiM unakA zraddhAna na karanA mithyAtva hai aisA sambandha kiyA jAtA hai| tattvakA nirNaya na karane vAle saMzaya jJAnakA sahacArI jo azraddhAna hai vaha saMzayita mithyAtva hai| jo saMdehameM hai usake tattvaviSayaka zraddhAna nahIM hai kyoMki zraddhAna 'yaha aisA hI hai' isa prakArake nizcayAtmaka jJAnake sAtha hI rahatA hai| paropadezakI mukhyatAse gRhIta arthAt svIkAra kiyA gayA azraddhAna abhigRhIta kahA jAtA hai| isakA abhiprAya yaha hai ki 'jIvAdi dravya nahIM haiM yaha svIkAra kro| yA jIvAdi haiM kintu nitya hI haiN| isa prakAra jaba dUsareke vacanako sunakara jIvAdike astitvameM yA unake anekAntAtmaka hone meM jo azraddhAna yA aruci utpanna ho vaha abhigRhIta mithyAtva hai aura paropadezake binA bhI mithyAtvakarmake udayase jo azraddhAna utpanna hotA hai vaha anabhigRhIta mithyAtva hai||55|| gA0-jo bhI ahiMsA Adi guNa marate samaya mithyAtvake dvArA dUSita hote haiM, ve usa dUSita guNa vAle AtmAke kaDuvI tUMbImeM rakhe gaye dUdhakI taraha niSphala hote haiM / / 56 / / / To0-pramAdavAnake dvArA prANike prANoMkA viyoga karanA hiMsA hai| usa hiMsAse nivRttako ahiMsA kahate haiM / asat kahanese nivRttiko satya kahate haiN| binA dI huI vastuke grahaNase viratiko acaurya kahate haiM / maithuna sevanase viratiko brahmacarya kahate haiN| mohake udayase hone vAle 'yaha merA hai' isa prakArake bhAvako parigraha kahate haiN| usase nivRttiko aparigraha kahate haiN| ye ahiMsA Adi guNa arthAt ahiMsAdi rUpa pariNAma dharma hai| zaGkA-jo dravyake sAtha hote haiM ve guNa haiM aisA vacana hai| usake anusAra caitanya amUrtatva 1. yaddezA-A0 mu0| Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 bhagavatI ArAdhanA pariNAmaH punaH kAdAcitkatvAt manuSyatvAdikrodhAdivatparyAyA, iti cennanu guNaparyayavadravyamityAdAvubhayopAdAne avAMtarabhedopadarzanametadyathA 'gobalIvardam' ityubhayorupAdAne punaruktatAparihRtaye strIgozabdavAcyA iti kathanamekasyaiva guNazabdasya grahaNe dhrmmaatrvcntaa| ahiMsAdayazca te guNAH ahiMsAdiguNAH / 'micchattakaDugidA' mithyAtvena tattvAzraddhAnena / kaDugidA kaTUkRtAH kaTukatAM gatAH / 'hoMti' bhavati / kadA maraNe maraNakAle te aphalA bhavaMti / kasya mithyAtvakaTUkRtAhiMsAdigaNasyAtmanaH / kimiva ? duddhavaM kSIramiva / kIdRgbhUtaM ? 'kaDuaduddhiyagadaM' kaTakAlAbUpagatam yathA aphalaM phalarahitaM / pittAdyupazamanaM prItirityAdikaM yatphalaM kSIrasya pratItaM tena phalena aphalaM jAtam / yathA kSIraM bhAjanadoSAdevaM mithyAtvavatyAtmani sthitA ahiMsAdiguNA svasAdhyena phalena na phalavaMtaH / paMcAnuttaravimAnavAsitvaM lokAMtikatvamityAdyabhyudayaphalamiha gRhItaM / ahiMsAdayo na svocitaphalAtizayadAyinaH duSTabhAjanasthitatvAt kaTukAlAbukagatapayovaditi sUtrArthaH // 56 // na kevalaM phalAtizayAkAritvaM ahiMsAdiguNAnAM, api tu mithyAtvakaTukite sthitA doSAnapi kurvanti ityAcaSTe jaha bhesajaM pi dosaM Avahai viseNa saMjudaM saMtaM // taha micchattavisajudA guNA vi dosAvahA hoti / / 57 // 'yathA bhesajaM pi' iti spaSTatayA na vyaakhyaayte| 'micchattavisajudA' mithyAtvena viSeNa saMbaddhAH Adi jo AtmAke sAtha rahate haiM ve hI guNa haiM / hiMsAdike tyAga rUpa pariNAma to kabhI hote haiM, kabhI nahIM hote / ataH manuSyatvakI taraha yA krodhAdikI taraha paryAya haiM, guNa nahIM haiM ? ___ samAdhAna-'guNa paryAyavAnko dravya kahate haiM' ityAdimeM guNa aura paryAya donoMkA grahaNa kiyA hai / jaise 'govalovarda' yahA~ go aura balIvarda donoMko grahaNa karane para punaruktatA doSa AtA hai kyoMki donoM zabdoMkA artha eka hai| isa punaruktatA doSako haTAneke liye 'go' zabda gAyakA vAcaka hai aisA kahA hai / eka guNa zabdakA grahaNa karane para vaha dharmamAtrako kahatA hai ataH koI doSa nahIM hai / ve ahiMsAdi guNa marate samaya yadi tattvake azraddhAna rUpa mithyAtnase dUSita hote haiM to mithyAtvase dUSita ahiMsA Adi guNa vAle AtmAke kaTuka tUmbImeM rakhe dUdhakI taraha niSphala hote haiM / dUdhakA phala cita Adiko zAnta karanA prasiddha hai| kintu bhAjanameM doSa honese vaha dUdha phala rahita hotA hai / isI taraha mithyAtvavAn AtmAmeM rahane vAle ahiMsA Adi guNa apanA sAdhya jo phala hai usase phalavAna nahIM haiN| yahA~ pA~ca anuttara vimAnakA vAsI deva honA yA lokAntikadeva honA ityAdi abhyudayarUpa phalakA grahaNa kiyA hai| ataH kaTuka tUmbImeM rakhe dUdhakI taraha sadoSa bhAjanameM rahaneke kAraNa ahiMsA Adi apane ucita phalAtizayako nahIM dete, yaha gAthA sUtrakA abhiprAya hai / / 56 // ahiMsA Adi guNa kevala phalAtizayakArI hI nahIM haiM, balki mithyAtvase kaluSita AtmAmeM sthita ahiMsAdi doSa bhI karate haiM, yaha kahate haiM gA-jaise auSadha bhI viSase sambaddha hone para doSa karatI hai| usI prakAra mithyAtvarUpI viSase sambaddha ahiMsA Adi guNa bhI doSakArI hote haiM / / 57 / / To0-viSa mizrita auSadhakI taraha mithyAtvarUpI viSase sambaddha ahiMsA Adi guNa bhI Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 101 'guNA vi' guNA api ahiMsAdayo guNA api / 'dosAvahA' doSAvahAH saMsAre ciraparibhramaNadoSamAvahantItyarthaH / athavA mithyAdRSTerguNAH pApAnubaMdhi svalpamindriyasukhaM datvA bahAraMbhaparigrahAdiSu AsaktaM narake pAtayanti iti doSAvahAH / dRSTAntapradarzanena iSTanirvRtiH / prAptizca mithyAtvamAhAtmyAnna bhavatIti pramANena darzayitu gAthAdvayamAyAtam // 57 // divaseNa joyaNasayaM pi gacchamANo samicchidaM detaM / aNato gacchaMto jaha puriso Neva pAuNadi ||58 || ityanena prakRSTagamanasAmarthyAdbhamaNa' mAkhyAtam / 'aNNaMto gacchaMtI' ityanena tanmArgApravRttatvAt ityayaM hetvartho darzitAH / tena iSTaM dezaM na prApnotIti sAdhyadharmo dRSTAntenopadarzitaH / 'sagicchadaM desaM jaha puriso va pAuNavi ityanena dRSTAnta upadarzitaH // 58 // dhaNidaM pi saMjamato micchAdiTThI tahA Na pAveI / iTTha NivvuimaggaM uggeNa taveNa juttoM vi // 59 // 'ghaNidaM' pi nitarAmapi / 'saMjamaMto' cAritre vartamAno'pi / 'uzgeNa taveNa juttovi' ugreNa tapasA yuktopi, naiva nirvRtiM prApnoti ityanena sAdhyadharmAkhyAnam / micchAdiTThI ityanena sAdhyadharmi darzitam / evaM pramANaracanA kAryA-- mithyAdRSTinaiveSTaM prApnoti tanmArgAvRttitvAt / yaH svaprApyasya mArge na pravartate na sa tamabhimataM prApnoti / yathA dakSiNamathurAtaH pATaliputraM prAptumicchuH dakSiNAM dizaM gacchanniti / 'vidi' nivRti | doSAvaha hote haiM arthAt saMsAra meM cirakAla taka bhramaNarUpI doSako karanevAle hote haiM / athavA mithyAdRSTi guNa pApakA bandha karAnevAle thoDese indriya sukhako dekara bahuta Arambha aura bahuta parigraha meM Asakta usa jIvako narakameM girAte haiM yaha doSa kAraka hai / dRSTAnta dvArA dikhalAne se mithyAtvake mAhAtmyase iSTakI utpatti aura prApti nahIM hotI, yaha pramANa dvArA batalAneke lie do gAthAe~ AI haiM / gA0--jaise eka dinameM sau yojana bhI calanevAlA yadi anya mArgase jAtA hai to vaha puruSa apane icchita dezako nahIM prApta hotA || 58|| TI0--isase calaneko utkRSTa sAmarthya honese saMsAra bhramaNa kahA hai / anyatra jAnevAlA' isa padase 'apane mArgapara na calane se' isa hetu arthako dikhalAyA hai / apane icchita dezameM na pahu~cane meM hetu hai usakA sahI mArga se na calanA / iSTa dezako prApta nahIM hotA' yaha sAdhya dharmaM dRSTAnta dvArA batalAyA hai / arthAt pratidina sau yojana calanevAlA manuSya apane iSTa sthAnako prApta nahIM hotA kyoMki vaha sahI mArgase nahIM jAtA ||18|| gA0 - usI prakAra atyanta bhI cAritrakA pAlana karanevAlA ugra tapa karate hue bhI mithyAdRSTi iSTa pradhAna mokSa nahIM pAtA // 59 // To0 - mithyAdRSTi iSTako prApta nahIM karatA, kyoMki iSTake mArgapara nahIM calatA / jo o apane iSTakI prApti mArgapara nahIM calatA, vaha apane iSTako prApta nahIM karatA / jaise dakSiNa 1. balamAkhyAtaM - a0 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 bhagavatI ArAdhanA 'aggaM' agryAM / athavA nirvRtistuSTiryathA manaso nirvRtirmanastuSTirityarthaH / nivRtemArgamupAyaM kSAyikajJAnacAritrAkhyam / spaSTatayA na pratipadaM vyAkhyA kRtA // 59 // vratena zIlena tapasA vA yukto'pi mithyAtvadoSAcciraM saMsAre paribhramati itarasmintratAdihIne kiM vAcyamiti darzayati- jassa puNa micchadiTThissa Natthi sIlaM vada guNo vAvi / so maraNe appANaM kihaNa kuNaI dIhasaMsAraM // 60 // svalpApi mithyAtvaviSakaNikA kutsitAsu yoniSu utpAdayati kimasti vAcyaM sarvasya jinadRSTasyAzraddhAne iti gAthAyA arthaH // 60 // ekkaM pi akkharaM jo arocamANo marejja jiNadiTTha || so vi kujoNiNivuDDo kiM puNa savvaM arocaMto // 61 // ekkamapItyasya bAlabAlamaraNapravRttasya bhavyasya saMkhyAtA, asaMkhyAtA, anaMtA vA bhavanti bhavAH / abhavyasya tu anaMtAnaMtAH / mithyAdarzanadoSamAhAtmyasUcanaM saMsAramahattAkhyApanena kriyate'nayA gAthayA // 61 // saMkhejjAsaMkhejjANaMtA vA hoMti bAlabAlammi || sesA bhavvassa bhavA NaMtANaMtA abhavvassa ||62 || mathurAse pATalIputra jAnekA icchuka yadi dakSiNa dizAmeM jAtA haiM to vaha pATalIputra nahIM pahu~ca sakatA / usI taraha mithyAdRSTi bhI pradhAnabhUta mokSako nahIM prApta karatA; kyoMki nirvRtti arthAt mokSakA mArga yA upAya kSAyikajJAna aura kSAyikacAritra hai athavA nivRttikA artha tuSTi hai / jaise manakI nirvRttikA artha manakI tuSTi hai / arthAt use anantasukha prApta nahIM hotA / spaSTarUpase pratyeka padakI vyAkhyA nahIM kI hai // 59 // Age kahate haiM ki jaba vrata, zIla aura tapase yukta honepara bhI mithyAtva doSake kAraNa cirakAla taka saMsArameM bhramaNa karatA hai taba jo vratAdise hIna hai usakA to kahanA hI kyA haigA0 - jisa mithyAdRSTike zIla vrata athavA jJAnAdi bhI nahIM hai vaha maranepara kaise ananta saMsAra nahIM karatA hai // 60 // TI0 - yadi mithyAtvarUpI viSakI choTI-sI bhI kaNikA kutsita yoniyoMmeM utpanna karAtI hai to jina bhagavAn ke dvArA dekhe gaye samasta tattvoMkA zraddhAna na honepara to kahanA hI kyA hai ? ||60|| gA0-jina bhagavAn ke to vaha bhI kuyoniyoM meM DUbatA hai, kyA hai // 61 // dvArA dekhA gayA eka bhI akSara jise rucatA nahIM hai vaha mare taba jise saba hI nahIM rucatA usake sambandha meM to kahanA hI dI0--bAlabAlamaraNase maranevAle bhavya ke saMkhyAta, haiM aura abhavya ke to anantAnanta bhava hote haiM / isa gAthAse dvArA mithyAdarzana doSake mAhAtmyakA sUcana kiyA hai // 61 // asaMkhyAta athavA ananta bhava hote saMsArakI mahattAkA kathana karaneke Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA bAlabAlaM gadaM saMkhejjA vA itynyaa| saptadazamaraNavikalpeSu paMcamaraNAnyatrocyate iti pratijJAtaM / tatra yatpaMDitamaraNaM tatprAyopagamanamaraNamiginImaraNaM bhaktapratyAkhyAnamiti trivikalpaM sUcitaM / tatra bhaktapratyAkhyAnaM prAgvarNanIyamiti darzayati sUtrakAraH svayameva sambandhamuttaraprabaMdhasya puvvaM tA vaNNesiM bhattapaiNNaM pasatthamaraNesu / / ussaNNaM sA ceva husesANaM vaNNaNA pacchA / / 63 / / 'pugvaM' pUrva prathamaM tAvat / 'vaNesi' varNayiSyAmi / 'bhattapaiNNaM' bhaktapratyAkhyAnam / 'pasatthamaraNesu' prazastamaraNeSu vyAkhyeyeSu nirdhAraNalakSaNA ceyaM saptamI / yathA-kRSNA goSu saMpannakSIratameti samudAyAdekadezasya pRthakkaraNaM nirdhAraNaM / prazastamaraNasamudAyAta vyavayavikAt bhaktapratyAkhyAnaM pRthagvyavasthApyate / pUrvavyAkhyeyatvena etatkAlaprayogyatvena guNeneti mnyte| ussaNNaM nitarAM bAhalyena yAvadityarthaH / maraNaM sA caiva bhaktapratyA- . khyAnamRtireva / sAdhyAhAratvAtsarvasUtrapadAnAM / evaMha kAle iti vAkyazeSaH kAryaH / ___ saMhananavizeSasamanvitAnAM itaramaraNadvayaM / na ca saMhananavizeSAH / vajraRSabhanArAcAdayaH adyatve'muSmikSetra saMti gaNinAM / 'sesANaM' zeSayoH prAyopagamanasya iMginImaraNasya ca / vaNNaNA kathanaM / 'pacchA' iti zeSaH / gA0-bAla-bAla maraNase maranepara bhavya jIvake saMkhyAta, asaMkhyAta athavA ananta bhava zeSa hote haiM / abhavyake anantAnanta bhava hote haiM / / 62 / / TI0-isa gAthAke sAtha bAla-bAlamaraNakA kathana samApta huaa| maraNake sataraha bhedoMmeMse yahA~ pAMca maraNakA kathana karate haiM aisI pratijJAkI thI / unameMse jo paMDita maraNa hai usake prAyopagamana maraNa, iMginI maraNa aura bhakta pratyAkhyAna ye tIna bheda sUcita kiye the| unameM se prathama bhakta pratyAkhyAnakA varNana karanekI sUcanA granthakAra AgekI gAthAse svayaM karate haiM gA0-prazasta maraNoMmeM pahale bhakta pratyAkhyAnako khuuNgaa| kyoMki vaha bhakta pratyAkhyAna hI bahutAyatase pracalita hai / zeSa maraNoMkA varNana pIche kareMge // 63 / / . TI0-jinakA yahA~ vyAkhyAna kiyA jAnA hai una prazasta maraNoMmeMse bhakta pratyAkhyAnako pahale kahU~gA / yahA~ yaha saptamI vibhakti nirdhAraNa karaneke arthameM hai, jaise gauoMmeM kAlI gAya bahuta adhika dUdha detI hai| samadAyase usake eka dezako pathaka karaneko nirdhAraNa kahate haiN| tIna bheda vAle prazasta maraNake samadAyase bhakta pratyAkhyAnako pathaka karate haiN| isa kAlameM bhakta prala hI pAlana karaneke yogya hai isa guNake kAraNa usakA prathama kathana karanA yogya hai| samasta sUtrapada adhyAhAra sahita hote haiM isaliye isa kAlameM bhakta pratyAkhyAna maraNa hI 'ussaNNa' bAhulyase pravartita hai| zeSa do maraNa vizeSa sahananake dhArakoMke hote hai| aura Ajake samayameM gaNiyoMke vajraRSabhanArAca Adi sa~hanana vizeSa isa kSetrameM nahIM hote| isIse zeSa prAyopagamana aura iMginImaraNakA kathana pIche kreNge| zaMkA-yadi Ajake manuSyoMmeM una maraNoMko karanekI zakti nahIM hai to unakA kathana kyoM karate haiM ? Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 bhagavatI ArAdhanA yadi te vartayituM idAnIMtanAnAmasAmayaM kiM tadupadezeneti cet tatsvarUpaparijJAnAtsamyagjJAnaM / tacca mumukSUNAmupayogyeveti manyate // 63 // kativikalpaM bhaktapratyAkhyAnamityArekAyAmAha duvihaM tu bhattapaccakkhANaM savicAramadha avicAraM / / savicAramaNAgADhe maraNe saparakkamassa have // 64 / / 'duvidhaM tu bhattapaccakkhANaM' dvividhameva bhaktapratyAkhyAnaM / 'savicAramadha avicAraM' iti / vicaraNaM nAnAgamanaM vicAraH / vicAreNa vartate iti savicAraM / etaduktaM bhavati / vakSyamANAhaliMgAdivikalpena sahitaM bhaktapratyAkhyAnaM iti / avicAraM vakSyamANA dinAnAprakArarahitaM / bhavatu dvividhaM / savicArabhaktapratyAkhyAnaM kasya bhavati ityasyottaraM / savicAraM bhaktapratyAkhyAnaM 'aNAgADhe' sahasA anupasthite maraNe cirakAlabhAvini maraNe iti yAvata / 'saparakkamassa' saha parAkrameNa vartate iti saparAkramastasya have bhaveta / parAkramaH utsAhaH etenaiva sahasopasthite maraNe parAkramarahitasya avicArabhaktapratyAkhyAnaM bhavatIti labhyate 'yato' vicArabhaktapratyAkhyAnaM asya asminkAle iti sUtre noktaM // 64 // tayoH kasya bhaktapratyAkhyAnasya anena zAstraNa nirUpaNetyAzaMkAyAM Aha savicArabhattapaccakkhANassiNamo uvakkamo hoi / tattha ya suttapadAiM cattAlaM hoMti NeyAiM // 65 // samAdhAna-unake svarUpako jAnanese samyagjJAna hotA hai aura vaha mumukSuoMke lie upayogI hI hai // 63 // bhakta pratyAkhyAnake bheda kahate haiM gA--bhakta pratyAkhyAna do prakArakA hI hai| savicAra aura avicAra | savicAra bhakta pratyAkhyAna sahasA maraNake upasthita na honepara parAkrama arthAt sAhasa aura balase yukta sAdhuke hotA hai // 64 / / TI0-bhakta pratyAkhyAna maraNake do bheda haiM savicAra aura avicaar| vicaraNa yA nAnA gamanako vicAra kahate haiM aura vicArase sahitako savicAra kahate haiN| isakA yaha abhiprAya hai ki Age kahe jAne vAle arhaliMga Adi bheda sahita bhakta pratyAkhyAna savicAra hai aura unase rahita avicAra hai / savicAraM pratyAkhyAna kisake hotA hai ? to kahate haiM ki yadi maraNa sahasA upasthita na ho, cirakAla bhAvI ho to parAkramase utsAhase sahitake hotA hai| isIse vaha bhI prApta hotA hai ki sahasA maraNa upasthita honepara parAkramase rahitake avicAra bhakta pratyAkhyAna hotA hai| gAthAmeM avicAra bhakta pratyAkhyAna isa kAlameM isake hotA hai, aisA nahIM kahA hai // 64 / / una donoMmeMse kisa bhakta pratyAkhyAnakA isa zAstrake dvArA kathana kiyA jAyegA ? isa zaMkA kA uttara dete haiM gA-savicAra bhakta pratyAkhyAnakA yaha upakrama arthAt prArambha hotA hai / aura usa bhakta pratyAkhyAnameM sUtra aura pada cAlIsa jAnane yogya haiM / / 65 / / Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'psavicArabhattapaJcakkhANassa' iti savicArabhaktapratyAkhyAnasya / 'iNamo' ayaM / 'uvakkamo vyAkhyAnaprAraMbhaH / 'hodi' bhavati / 'tattha ya' tatra ca bhktprtyaakhyaane| 'suttapadAI' sUtrapadAni / sUte'tha sUcayatIti vA sUtraM / sUtrANi ca tAni padAni ca sUtrapadAni / 'cattAlaM'catvAriMzat / 'hoti' bhavanti / 'NeyAi" jJAtavyAni // 65 // tAni sUtrapadAni gAthAcatuSTayanibaddhAni arihe liMge sikkhA viNaya samAdhI ya aNiyadavihAre / pariNAmovadhijahaNA sidI ya taha bhAvaNAo ya // 66 / / 'arihe' arhaH yogyaH / savicArabhaktapratyAkhyAnasyAyaM yogyo'yaM neti prathamo'dhikAraH kartRvyApAraH / liMgAdayaH kartRpuraHsarA bhavaMtIti prAgeva liMgazikSAdibhyo yogyakartRnirdezaH sUtre kRtaH ariha iti / zikSAdikriyAyA bhaktapratyAkhyAnakriyAMgabhUtAyA yogyaparikaramAdarzayituM liMgopAdAnaM kRtam / kRtaparikaro hi kartA kriyAsAdhanAyodyogaM karoti loke / tathA hi ghaTAdikaraNe pravartamAnA dRDhabaddhakakSAH kulAlA dRzyate / jJAnamaMtareNa na vinayAdayaH kartuM zakyante iti tebhyaH prAG nirdezamarhati zikSA / yathAvasaramitarakramamAdarzayiSyAmaH / liNgshbdshcihnvaacii| tathAhi vakSyati / 'cihna karaNaM' iti / sikkhA' zikSA zrutasya adhyayanamiha shikssaashbdenocyte| tathA ca vakSyati-'jiNavayaNaM kalusaharaM aho ya rattI ya pddhidvmiti'| vinayaH maryAdA / tathA hi-jJAnAdibhAvanAvyavasthA hi jJAnAdivinayatayA vakSyate / samekIbhAve vartate tathA ca prayoga:-saMgataM TI0-savicAra bhakta pratyAkhyAnakA vyAkhyAna prArambha hotA hai usameM cAlIsa sUtrapada haiM // 65 // una sUtrapadoMko cAra gAthAoMse kahate haiM gA0-arha arthAt yogya, liMga arthAt cihna, zikSA arthAt zAstrAdhyayana vinaya aura manakA ekAgra karanA, aniyata kSetrameM vihAra, pariNAma, parigraha tyAga aura zubha pariNAmoMkI zreNipara ArohaNa tathA abhyAsa // 66 // TI0-arhakA artha yogya hai / savicAra bhakta pratyAkhyAnake yaha yogya haiM aura yaha yogya nahIM hai yaha prathama adhikAra hai jo kartAke vyApArase sambaddha hai| liMga Adi kartAke honepara hI hote haiM isaliye liMga zikSA Adise pahale gAthAmeM 'ariha' se yogya kartAkA nirdeza kiyA hai| bhavata pratyAkhyAna kriyAke aMgabhUta zikSA Adi kriyAke yogya parikara dikhalAneke liye liMgakA grahaNa kiyA hai| kyoMki sAdhana sAmagrI juTA lenepara hI kartA lokameM kriyAkI sAdhanAke liye udyoga karatA hai / ghaTa Adi banAnemeM lage kumbhakAra sAdhana sAmagrI kara lenepara hI kamara bA~dhakara taiyAra dekhe jAte haiN| jJAnake binA vinaya Adi nahIM kiye jA sakate, isaliye unase pahale zikSAkA nirdeza yogya hai / anya krama avasarake anusAra kaheMge / . liMga zabda cihnavAcI hai| Age kaheMge 'cihna karaNaM' / yahA~ zikSA zabdase zrutakA adhyayana kahA hai| Age kaheMge-'jina vacana kAlimAko dUra karatA hai use rAta dina par3hanA caahiye| vinayakA artha maryAdA hai| Age jJAnAdi bhAvanAkI vyavasthA jJAnAdikI vinayake rUpameM kaheMge / Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 bhagavatI ArAdhanA ghRtamityatra ekIbhUtaM tailaM ekIbhUtaM ghRtamityarthaH / samAdhAnaM manasaH ekatAkaraNaM zubhopayoge zuddhe vA / aniyatakSetravAsaH aniyatavihAraH / taddhAvaH pariNAmaH [ ta. sU. 5 / 42 ] iti vacanAttasya jIvAdevyasya krodhAdinA darzanAdinA vA bhavanaM pariNAma iti / yadyapi sAmAnyenoktaM tathApi yateH svena kartavyasya kAryasyAlocanamiha pariNAma iti gRhItam / upadhiH parigrahaH / tasya 'jahaNA' tyAgaH / 'sidIya' zritiH zreNiH sopAnamiti yAvat / bhAvanAbhyAsaH tatra asakRtpravRttiH // 66 // sallehaNA disA khAmaNA ya asasiTThi paragaNe cariyA / maggaNa suThThiya uvasaMpayA ya paDichA ya paDilehA // 67 // 'sallehaNA' samyaktanUkaraNaM / "disA' paralokadigupadarzanaparaH sUriNA sthApitaH bhavatAM dizaM mokSavartanImayamupadizati yaH sUriH sa dizA ityucyate / 'khamAvaNA' kSamAgrahaNaM / 'aNusiLi' sUtrAnusAreNa zAsanama / 'paragaNe' anyasmingaNe 'cariyA' caryA pravRttiH / 'maggaNa'mAtmano ratnatrayaviddhi samAdhimaraNaM vA saMpAdayituM kSamasya sUreranveSaNaM / 'suTido' susthitaH paropakaraNe svaprayojane ca samyaka sthitaH susthitaH AcAryaH / 'upasaMpayA' AcAryasya DhokanaM / 'paDichA' parIkSA / gaNasya, paricArakasya, ArAdhakasya, utsAhazaktezca AhAragatAbhilASaM tyaktumayaM kSamo neti / 'paDilehA' ArAdhanAyA vyAkSepeNa vinA siddhirbhavati na samakA artha ekIbhAva hai / jaise 'saMgata ghRta' kA artha ekameka huA hI hai / samAdhAnakA artha hai zubhopayoga athavA zuddhopayogameM manakA eka rUpa krnaa| aniyata vihArakA artha hai aniyata kSetrameM rahanA / tatvArtha sUtrameM 'tadbhAva' ko pariNAma kahA hai| ataH jIvAdi dravyake krodhAdi yA darzana Adi rUpase honeko pariNAma kahate haiM / yadyapi sAmAnya pariNAma gAthAmeM kahA hai tathApi yahA~ sAdhuke dvArA apane kartavyako AlocanAko pariNAma zabdase grahaNa kiyA hai| upadhikA artha parigraha hai| usakA tyAga upadhijahaNAkA artha hai| 'sidI' yA zritikA artha zreNiyAM sopAna hai| bhAvanAkA artha abhyAsa usameM bAra-bAra pravRtti karanA hai / / 6 / / ___ gA0-sallekhanA, dizA, kSamAgrahaNa, zikSA grahaNa, anya gaNameM pravRtti, AcAryakI khoja susthita upasaMpadA, parIkSA, pratilekhanA / / 67|| _____TI0-kaSAya aura zarIrako samyak rItise kRza karanA sallekhanA hai| AcArya apane sthAnapara jise sthApita karate haiM ki yaha Apako paralokakI dizA dikhalAte hue mokSa mArgakA upadeza degA vaha AcArya dizA kahalAtA hai| kSamA grahaNa karaneko khAmaNA kahate haiM / zAstrAnusAra zikSA deneko aNusiTThi kahate haiM / paragaNa arthAt dUsare saMghameM jAnekA paragaNa cariyA kahate haiM | apanI ratnatraya vizuddhi athavA samAdhimaraNa karAne meM samartha AcAryake khojanekA mArgaNa kahate haiM / parakA upakAra karane meM aura apane prayojanameM samyak rUpase sthita AcAryako susthita kahate haiM / AcAryake pAsa jAneko upasaMpadA kahate haiN| gaNa, paricAraka, ArAdhaka aura utsAha zakti kI aura yaha ArAdhaka AhArako abhilASA chor3ane meM samartha hai yA nahIM ina sabakI parIkSA karanA 1. zritiH zreNiH nizreNiH so. A. mu0 / 2. vartanyA ayamu0-a0 / vartanyAzayamu-mu0 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA vA rAjyasya tasya dezasya grAmanagarAdestatra pradhAnasya vA zobhanaM vA neti evaM nirUpaNam // 67 // ApucchA ya paDicchaNa megassAloyaNA ya guNadosA / sejjA saMthAro viya Nijjavaga payAsaNA hANI || 68 || 'ApucchA' pratipraznaH / kimayamasmAbhiranugRhItavyAM na veti saMghapraznaH / 'paDicchaNamegassa' prati cAra kairabhyanujJAtasyaikasya saMgraha ArAdhakasya / 'AloyaNA ya' svAparAdhanivedanaM gurUNAmAlocanA | 'guNadosA' tasyA guNadoSA: / 'sejjA zayyA vasatirityarthaH / ArAdhakAvAsagRhamiti yAvat / saMthAro vi ya' saMstarazca / NijjAvagA' niryApakAH ArAdhakasya samAdhisahAyAH / payAsaNA caramAhAraprakAzanam / 'hANI' krameNAhAratyAgaH hAniH // 68 // paccakkhANaM khAmaNaM khamaNaM aNusaThisAraNAkavace || samadAjjhANe lessA phalaM vijahaNA ya NeyAI // 69 // 'paccakkhANaM' pratyAkhyAnaM trividhAhArasya / 'khAmaNaM' AcAryAdInAM kSamAgrahaNaM / 'khamaNaM' svasyAnya bhUtAparAdhe kSamA / 'aNusaThi' anuzAsanaM zikSaNaM niryApakasyAcAryasya / 'sAraNA' duHkhAbhibhavAnmohamupagatasya nizcetanasya cetanApravartanA sAraNA / 'kavace' yathA kavacasya zarazatanipAtaduHkhanivAraNakSamatA evamAcAryeNa 'paDichA' hai| ArAdhanAkI siddhi vinA bAdhAke Adi vahA~kA pradhAna ye saba ArAdhanAke yogya haiM kahate hai // 67 // 107 hogI yA nahIM, tathA rAjya, deza, grAma nagara yA nahIM, isa prakArake nirUpaNako paDilehA gA0--- pUchanA eka kSapakako svIkAra karanA, aura AlocanA, AlocanAke guNa doSa, zayyA arthAt vasati, aura saMstara, niryApaka, antima AhArakA prakAzana kramase AhArakA tyAga // 68 // TI0 - jaba koI ArAdhaka samAdhimaraNake liye Ave to AcAryakA saMghase pUchanA ki hama ise svIkAra kareM yA nahIM ApRcchA hai / ArAdhakakI sevA karane vAle muniyoMkI svIkRti milane para eka ArAdhakako lenA 'ekakA paDicchaNa hai / guruke sAmane apane aparAdhakA nivedana AlocanA hai / AlocanAke guNa aura doSa 'guNadosa' haiM / ArAdhakake rahanekA sthAna zayyA hai use vasati bhI kahate haiM saMstarako saMthAra kahate haiM / ArAdhakakI samAdhimeM jo sahAyaka muni hote haiM unheM niryApaka kahate haiM / ArAdhakake sAmane antima AhArakA prakAzana 'pagAsaNA' hai| aura krama AhAra tyAgako hAni kahate haiM || 68 // gA0- pratyAkhyAna, kSamA grahaNa, dUsaroMke aparAdhako kSamA karanA / zikSaNa, sAraNA, kavaca, samabhAva, lezyA, ArAdhanAkA phala (ya) aura (vijahaNA) zarIra tyAga ye adhikAra jAnanA // 69 // TI0 - tInoM prakArake AhArakA tyAga karanA pratyAkhyAna hai / AcArya Adise kSamA mAMganA khAmaNa hai / dUsarese hue aparAdhako kSamA karanA khamaNa hai / niryApakAcArya jo zikSA dete haiM vaha anuziSTi hai / duHkhase pIr3ita hokara behoza hue cetanA rahita ArAdhakako saceta karanA sAraNA' hai| jaise kavacameM saikar3oM bANoMke laganese honevAle duHkhako dUra karanekI sAmarthya hai / vaise hI . Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA niryApakena dharmopadezazcaturgatiparibhramaNe duHsahAni duHkhAni nanu karmaparavazatayA bhuktAni niSphalAni / idaM punaduHkhasahanaM nirjarArtha pravartyamAnaM sakaladuHkhAntaM sukhamapyatIndriyamacalamanupamamavyAbAdhAtmakaM saMpAdayiSyatIti kriyamANo duHkhanivAraNaguNasAmAnyAta kavaca zabdenocyate / yathA zauryapracikhyApayiSayA mANavake siMhazabdaH prayujyamAnaH zauryAdiguNAdhyAsitaM devadattamavagamayati / 'samadA' samabhAvaH jIvitamaraNalAbhAlAbhasaMyogaviprayogasukhaduHkhAdiSa rAgadveSayorakaraNaM / 'jjhANe' dhyAnaM ekAgracitAnirodhaH / 'lessA lezyA kaSAyAnaraMjitA yogapravRttilezyA / phalaM' sAdhyaM pariprApyaM ArAdhanAyAH / 'vijahaNA' ArAdhakasya zarIratyAgaH // 69 // vAhivva duppasajjhA jarA ya sAmaNNajoggahANikarI // uvasaggA vA deviyamANusatericchayA jassa / / 70 // 'vAhivva' / atra caivaM pdghttnaa| 'vAhindha duppasajjhA so ariho hoi bhattapadigNAe' iti / vyAdhirvA duHprasAdhyaH kalezena mahatA saMyamapracayAvahena cikitsyaH yasya vidyate sojhai bhaktapratyAkhyAnaM katu / jIyaMti vinazyati rUpavayovalaprabhRtayo guNA yasyAmavasthAyAM prANinaH sA jraa| 'sAmaNNajoggahANikaro' zrAmyati tapasyatIti zramaNaH; tasya bhAvaH zrAmaNyaM / zramaNazabdasya puMsi pravRttinimittaM tapaHkriyA zrAmaNyaM, tena yogaH saMbaMdhaH sAdhyasAdhanalakSaNastasya hAni vinAzaM karoti yA sA jarA yasya sorhati bhaktapratyAkhyAnaM vidhAtu / niryApakAcArya jo dharmopadeza dete haiM-tUne cAra gatiyoMmeM bhramaNa karate hue duHsaha duHkha sahe aura karmoke adhIna hokara bhoge jinase koI lAbha nhiiN| kintu isa samayakA duHkha sahana nirjarAke lie haiM, saba duHkhoMkA anta karanevAlA hai aura atIndriya, acala, anupama tathA bAdhArahita sukhako bhI degA / isa prakAra duHkhako dUra karaneke guNakI samAnatAse use kavaca zabdase kahA hai / jaise zauryakA bakhAna karanekI icchAse bAlakameM prayukta siMha zabda zaurya Adi guNoMse yukta devadattakA bodha karAtA hai| vaise hI yahA~ bhI jaannaa| jIvana, maraNa, lAbha, hAni, saMyoga, viyoga, sukha duHkha AdimeM rAgadveSa na karanA samatA hai / eka viSayameM cintAke nirodhako dhyAna kahate haiN| kaSAyase anurakta mana-vacanakAyako pravRttiko lezyA kahate haiN| ArAdhanAke dvArA prApta sAdhyako phala kahate haiN| aura antameM ArAdhakake zarIra tyAgako vijahaNA kahate haiM / itane adhikAroMse bhakta pratyAkhyAna maraNakA kathana kareMge / / 69 / / unameMse 'arha' kA kathana AgekI gAthAke dvArA karate haiM gA0-jisake duSprasAdhya vyAdhi ho, athavA zrAmaNyake sambandhako hAni pahuMcAnevAlI vRddhAvasthA ho athavA devakRta manuSyakRta aura tiryaJcakRta upasarga ho vaha bhakta pratyAkhyAna karaneke yogya hai // 7 // ___ do0--duHprasAdhya vyAdhi ho, arthAt bar3e kaSTase saMyamake samUhakA ghAta karake jisakA ilAja sambhava ho vaha bhakta pratyAkhyAna karaneke yogya hotA hai| jisa avasthAmeM prANIke rUpa, vaya, bala Adi guNa naSTa ho jAte hai use jarA kahate haiN| 'zrAmyati' arthAt jo tapasyA karatA hai vaha zramaNa hai| zramaNake bhAvako zrAmaNya kahate haiN| puruSameM zramaNa zabdakI pravRttimeM nimitta tapazcaraNa zrAmaNya hai| usase yoga arthAt sAdhyasAdhanarUpa sambandhakI hAni jo karatI hai arthAt jisake honepara tapazcaraNakI sAdhanA karanA kaThina hotA hai vaha vRddhAvasthA jisake A gaI ho vaha bhakta pratyAkhyAna karaneke yogya hotA hai| jisakA zArIrika bala bur3hApeke kAraNa kSINa ho Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 109 jarApasAritazarIrabala: zarIrabalasAdhyeSu kAyaklezeSu na vartitumutsahate / athavA samamaNo 'samaNo' samaNassa bhAvo sAmaNNaM / kvacidapyananugatarAgadveSatA samatA sAmaNNazabdenocyate / vastuyAthAtmyAvahitacetastayA yogaH saMbaMdho dhyAnayoga iti yAvata / vastayAthAtmyAvabodho nizcalo yaH sa dhyAnamiSyate / jarApariplutabodhasya dhyAnaM vinazyati / tato dhyAnayogavinAzakAriNI jarA yasya sorhati bhaktaM tyaktum / athavA sAmaNNaM samatAM, yujyaMte'nena nirjarAthina iti yogaH, tapa: / yogazabdastapasi kAyaklezAkhye rUDhaH so'tra gRhItaH / 'AdAvaNAdijogadhAriNo aNAgArA' ityukteH AtApanAditapodhAriNaH iti pratIyate / dvaMdve alpActaratvAdyogazabdasya pUrvanipAtaprasaMga iti cet na abhyahitatvAtsamatAyAH sAmaNNa ityasya pUrvanipAta iti manyate, pUrvato'bhyahitamiti vacanAt / na hi samatAzUnyAttapaso vipulA nirjarA bhavati / satyAM tu samatAyAM nirjarA bhavati / tatastapaso nirjarAhetutA samatAparavazeti pradhAnaM samatA / __uvasaggA vA upadravA vA 'deviyamANusaterikkhigA' devarnaraistiryagbhizca pravartitA yasya sorhati bhaktapratyAkhyAnaM iti saMbaMdhaH / caturvidhatvAdupasargasya traividhyopadezaH kathamiti ? atrocyate-upasargA vA iti vA zabdaH samuccayArtho'sau deviyamANusaterikkhigA vA iti saMbaMdhanIyastenAcetanopasargasamuccayaH kriyate // 7 // jAtA hai vaha zarIrameM rahate balake dvArA karane yogya kAyaklezoMmeM pravRtta honeke lie utsAhita nahIM hotaa| athavA jisakA mana sama hai vaha samaNa hai| samaNakA bhAva sAmaNNa hai| kisI bhI vastumeM rAgadveSa na karanerUpa samatA 'sAmaNNa' zabdase kahI jAtI hai| vastuke yathArthasvarUpameM cittakA laganA. usake sAtha yoga-sambandha arthAt dhyAna yog| vastuke yathArthasvarUpakA jo jJAna nizcala hotA hai use dhyAna kahate haiN| bur3hApese jJAnake vyApta ho jAnepara dhyAna naSTa ho jAtA hai| ataH dhyAnayogakA vinAza karanevAlI jarA jisake hai vaha bhojanakA tyAga karaneke yogya hai| athavA samatAko sAmaNNa kahate haiN| aura nirjarAke icchaka jisase yavata hote haiM vaha yoga arthAta tapa hai| yoga zabda kAyakleza nAmaka tapameM rUDha hai| vahI yahA~ yoga zabdase liyA hai| kyoMki 'AdAvaNAdi jogadhAriNo aNagArA' isa kathanase 'Atapana Adi tapako dhAraNa karanevAle' aisA artha pratIta hotA hai| zaMkA-'yoga' zabda alpa acvAlA hai| ataH dvandva samAsameM sAmaNNase pahale 'joga' zabda rakhanA cAhie? samAdhAna-nahIM, kyoMki samatA pUjya hai ataH sAmaNNako pahale rakhanA ucita hai kyoMki jo pUjya hotA hai use pahale sthAna diyA jAtA hai aisA zAstrakA vacana hai / samatAzUnya tapase bahata nirjarA nahIM hotii| kintu samatAke honepara hotI hai| ataH tapa samatAke paravaza hokara nirjarAmeM kAraNa hotA hai isalie samatA pradhAna hai| athavA deva, manuSya aura tiryaJcoMke dvArA jisapara upasarga kiyA gayA ho vaha bhavata pratyAkhyAnake yogya hotA hai| zaMkA-upasarga to cAra prakArakA hotA hai / yahA~ tIna prakArakA kyoM kahA ? samAdhAna-'upasargA vA' meM 'vA' zabdakA artha samuccaya haiN| usase acetanakRta upasargakA samuccaya hotA hai // 7 // 1. trividho-a0 gu0 / Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA aNulomA vA sattU cArittaviNAsayA have jassa // dubbhikkhe vA gADhe aDavIe vippaNaTTho vA / / 71 / / 'aNulomA vA' anukUlA vA zatravaH / 'cArittaviNAsagA' cAritraM pApakriyAnivRttiH tasya vinAzakAH / baMdhavo hi snehAnmithyAtvadoSAt svapoSaNalobhAdvA yasya cAritraM vinAzayituM udyatAH / anulomatvaM zatrutvavirodhi prAtikUlye samavasthitA hi bhavanti zatravastatkimucyate 'aNulomA vA satta iti ? priyavacanamAtrabhASaNAdanulomatA / ahite'saMyame pravartanAddhitasya saMyamadhanasya vinAzanAt zatravo bhavanti / athavA anulomA baMdhavaH satta vA zatravazceti samuccayaH vA zabdasamuccayArthatvAt / 'devigamANusaterikkhagA uvasaggA jassa' itivacanAt anukUlazatrukRto'pyupasargaH saMgRhItaH eva kimarthaM punarucyate 'aNulomA vA' iti punrukttaa| tatra hi sUtre manuSyopasargo nAma baMdhanatADanavilaMbanAdikaH zarIropadravaH parakRto gRhItaH / iha tu jivhotpATanAdikaM kurmo yadi zrAmaNyaM na tyajasIti khalIkaraNaM vaktumiSTam / 'dubhikkhe vA' durbhikSe vA / 'AgADhe' duruttare mahati azanipAtamiva sarvajanagocare arhati pratyAkhyAtuM / 'aDavIe' aTavyAM mahatyAM vyAlamRgAkulAyAM mArgopadezijanarahitAyAM diGmUDhaH pASANakaMTakabahulatayA duHpracArAyAM / 'vippaNacho vA' vipranaSTo vA arhatIti saMbaMdhaH // 11 // gA0-anukUla bandhu mitra zatru ho jo cAritrakA vinAza karanevAle hoN| athavA anukUla bandhu aura zatru jisake cAritrakA vinAza karanevAle ho / bhayaMkara dubhikSa ho athavA bhayaMkara jaMgalameM bhaTaka gayA ho to bhakta pratyAkhyAnake yogya hotA hai // 71 // TI0-anukUla hI zatru hoN| pApakriyAse nivRttirUpa cAritrakA vinAza karanevAle hoN| bandhu snehase yA mithyAtva doSase yA apane bharaNa-poSaNake lobhase jisake cAritrakA vinAza karaneke lie tatpara ho vaha bhakta pratyAkhyAnake yogya hai / zaMkA-anulomatA zatrutAkI virodhI hai| jo pratikUla hote haiM ve zatru hote haiM taba 'aNulomA vA sattu' kaise kahA? ___samAdhAna-priyavacanamAtra bolanese anulomatA hai aura asaMyamarUpa ahitameM pravRtti karAnese tathA saMyamadhanarUpa hitakA vinAza karanese zatru hote haiN| athavA anuloma arthAt bandhu aura zatru isa prakAra 'vA' zabdako samuccayArthaka lenA caahie| zaMkA-pahale kahA hai ki jisapara devakRta manuSyakRta upasarga ho, to isase anukUla kRta aura zatrukRta upasargakA grahaNakara hI liyA hai yahA~ punaH 'aNulomA vA sattu' kyoM kahA? isase punaruktatA doSakA prasaMga AtA hai| ___ samAdhAna-ukta gAthAmeM manuSyopasargase parake dvArA kiyA gayA bA~dhanA, mAranA, rokanA Adi zArIrika upadrava liyA gayA hai| aura yahA~ 'yadi munipada nahIM chor3atA to hama terI jIbha ukhAr3a leMge' isa prakArakI zatrutA lI gaI hai| __ vajrapAtake samAna bhayaMkara dubhikSa honepara bhakta pratyAkhyAnake yogya hai / sarpa, mRga Adise bhare hue bhayaMkara vanameM, jahA~ koI rAstA batalAnevAlA nahIM hai, kaMkara pattharoMke kAraNa calanA bhI duSkara hai, phaMsa jAnepara bhakta pratyAkhyAnake yogya hotA hai / / 71 // Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA cakkhuM va dubbalaM jassa hojja sodaM va dubbalaM jassa || jaMghAbalaparihINo jo Na samatthoM vihariduM vA // 72 // 'khu' va' cakSurvA / caSTe'rthAndarzayatIti cakSuH / 'dubbalaM' durbalaM alpazaktikaM sUkSmavastudarzanAkSamaM / 'jassa' yasya / 'hojja' bhavet / 'sodaM' va zrotraM vA zrUyate zabda upalabhyate yena tat zrotram | 'dubbalaM' zabdopalabdhijananasAmarthyavikalaM / sopyarhati / 'jaMdhA balaparihINoM' 'jo' yaH / 'Na samattho' na zakto / 'viharidu vA' gaMtu vA sopyarhati // 72 // | dArisaMmi AgADhakAraNe jAde || ammi cAvi ariso bhattapaiNNAe hodi virado avirado vA // 73 // 'aNNaMmi cAvi' anyasminnapi uktAdasmAt / 'AgADhakaraNe' AgADhe kAraNe 'jAde' jAte / 'edArisammi' uktakAraNasadRze / 'bhattapadiNNAe' ariho hodi virado avirado vA iti padaghaTanA / bhakta pratyAkhyAnasyArho bhavati virataH avirato vA // 73 // anarha sUcanAyottaragAthA 111 ussaraha jassa ciramavi suheNa sAmaNNamaNadicAraM vA // NijjAvayA ya sulahA dubbhikkhabhayaM ca jadi Natthi ||74 || 'ussaradi' nitarAM pravartate / 'jassa' yasya / 'ciramavi' cirakAlamapi / ki 'sAmaNNaM' cAritraM / 'suheNa' aklezena / 'aNavicAraM vA' niraticAraM / cAritravinAzabhayAdayaM atIteSu kAraNeSu satsu pratyAkhyAnAyodyogaM gA0 - jisakI cakSu durbala ho athavA jisake zrotra durbala hoM / jo jaMghAbalase hIna ho (vA) athavA vihAra karanemeM samartha na ho // 72 // TI0--'caSTe' arthoko jo dikhalAtI hai vaha cakSu hai / 'zrUyate' jisake dvArA zabdako jAnA jAtA hai vaha zrotra hai / jisakI cakSu alpazaktivAlI ho, sUkSma vastuko na dekha sakatI ho / jisakI karNendriya durbala ho, zabdakA jJAna karAnemeM Azakta ho, jisameM jaMghAbala na ho, jo vihAra karanemeM azakta ho, ve saba bhaktapratyAkhyAnake yogya haiM // 72 // gA0--uktakAraNake samAna anya bhI prabala kAraNa upasthita honepara virata athavA avirata bhaktapratyAkhyAnake yogya hotA hai ||73 || TI0--ukta kAraNoMke samAna anya bhI aise kAraNa hoM to muni ho yA zrAvaka ho vaha bhaktapratyAkhyAnake yogya hotA hai // 73 // jo bhaktapratyAkhyAnake ayogya haiM unheM AgekI gAthAse kahate haiM-- gA0 - jisakA cAritra cirakAla bhI vinA kisI klezake aticAra rahita acchI taraha pAlita ho rahA hai / athavA samAdhimaraNa karAne meM sahAyaka niryApaka (sulahA ) sulabha haiM / (ca) aura (jadi) yadi durbhikSakA bhaya nahIM hai ||74|| TI0 - pahale jo bhaktapratyAkhyAna karaneke kAraNa kahe haiM unake rahate hue yaha cAritra vinAzake bhayase bhaktapratyAkhyAnake lie udyoga karatA hai / kintu yadi cAritra vinA klezake niraticAra Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 112 karoti / taccetpravartate niraticAramaklezena naiva bhaktapratyAkhyAnamarhati / idAnImahaM yadi na tyAgaM kuryAM niryApakAH punarna lapsyante sUrayastadabhAve nAhaM paMDitamaraNamArAdhayituM zaknomi iti yadi bhayamasti bhakta pratyAkhyAnAI eva ||74 || yadi ca sulabhA niryApakA anAgatadurbhikSabhayaM ca yadi na syAnna bhavatyarhaH iti kathayati tassa Na kappadi bhattapaiNNaM aNuvaTThide bhaye purado // so maraNaM pacchito hodi hu sAmaNNaNigviNNo ||75 || 'tassa' tasya / 'Na' 'kampadi bhattavaddaNNaM' na yogyaM pratyAkhyAnaM bhaktasya / 'bhaye purado aNuvaTThive' bhaye purastAdanupasthite / 'so' saH / niraticArazrAmaNyaH sulabhaniryApakaH anupasthitadurbhikSabhayaH / 'maraNaM' mRti / 'pecchaM to' prArthayamAnaH / khuzabda evakArArthaH / evamasau saMbhAvanIyaH 'sAmaNNaNigviNNa eva hoditti' zrAmaNyANyAnnirviNNa eva saMbhavatIti / nanu ca ariheti arha evaM sUcito nAnarhaH, tatkimarthamasU tritavyAkhyA kriyate, sUtrakAreNa ? arhaprasaMgAdAyAtamiti kecit / anarhamapi lakSaNatayA anarhatvaM sUcitaM iti vA na doSaH / svapara'bhAvAbhAvobhayAdhInAtmalAbhatvAtsarvavastUnAM iti manyate // arihotti gadam // 75 // palatA hai to vaha bhaktapratyAkhyAnake yogya nahIM hai use bhaktapratyAkhyAna maraNa nahIM karanA cAhie / tathA yadi isa samaya maiM bhaktapratyAkhyAna nahIM karatA to phira mujhe samAdhimaraNa karAnevAle niryApakAcArya nahIM mileNge| unake abhAva meM maiM paNDitamaraNakI ArAdhanA nahIM kara sakatA / aisA yadi bhaya hai to bhaktapratyAkhyAnake yogya hI hai / arthAt yadi aisA bhaya na ho aura ArAdhanAmeM sahAyaka usa kAlameM aura Age bhI sulabha hoM to ukta bhayase tatkAla bhaktapratyAkhyAna karanA yogya nahIM hai / isI taraha yadi durbhikSakA bhaya ho ki Age dhAnyakA vinAza honese bhikSAke vinA mere cAritrakI hAni hogI to bhaktapratyAkhyAna karanA yogya hai, nahIM to ayogya hai ||74 || yadi niryApaka sulabha hoM aura Age durbhikSakA bhaya na ho to bhaktapratyAkhyAna karanA yogya nahIM hai, aisA kahate haiM gA0-- Age bhayake anupasthita hote hue usakA bhaktapratyAkhyAna yogya nahIM hai / vaha yadi maraNakI prArthanA karatA hai to munidharmase virakta hI hotA hai // 75 // TI0 - jisakA cAritra niraticAra palatA hai, niryApaka bhI sulabha haiM aura durbhikSakA bhaya bhI nahIM hai phira bhI yadi vaha maranA cAhatA hai to aisI sambhAvanA hotI hai ki vaha munipadase virakta ho gayA haiM / zaMkA- 'ariha' isa padase 'ahaM' hI sUcita hotA hai 'anarha' ayogya nahIM / taba granthakArane sUtra viruddha vyAkhyA kyoM kI ? samAdhAna--'ahaM' ke prasaMgase 'anarha' AyA hai aisA koI kahate haiM athavA lakSaNAse 'arha' bhI 'ana' ko sUcita karatA hai isalie koI doSa nahIM hai / kyoMki saba vastue~ svakA bhAva aura parakA abhAva, donoMke honese hI Atma lAbha karatI haiM aisA mAnA jAtA hai || 75 // isa prakAra 'ariha' adhikAra samApta huA / 1. vo nayA-A0 mu0 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 113 bhaktapratyAkhyAnArhasya tatpratyAkhyAnaparikarabhUtaliMganirUpaNaM uttarAbhirgAthAbhiH kriyate ussaggiyaliMgakadassa liMgamussaggiyaM tayaM ceva // avavAdiyaliMgassa vi pasatthamuvasaggiyaM liMgaM // 76 / / ussaggiliMgavassa utkarSeNa sarjanaM tyAgaH sakalaparigrahasya utsrgH| utsarge sakalagraMthaparityAge bhavaM liMga autsagikaM kiM karoti kriyAsAmAnyavacano'tra sRjyoM grAhyaH ghAtUnAmanekArthatvAditi vacanAt / tenAyamarthaH autsargikaliMgasthitasya bhaktapratyAkhyAnAbhilASavataH / 'taM ceva ussaggiyaM ligaM tadeva prAka gRhItaM liMgaM autsargikam / 'avavAdiliMgassa vi' yatInAmapavAdakAraNatvAt parigraho'pavAdaH, apavAdo yasya vidyate ityapavAdikaM parigrahasahitaM liMgaM asyetyapavAdikaliMgaM bhavati / vAkyazeSaM kRtvA evaM padasaMbaMdha: kAryaH / 'bA pasaliMga' yadi prazastaM zobhanaM liMga mehanaM bhavati / carmarahitatvaM, atidIrghatvaM, sthUlatvaM, asakRdutyAnazIlatetyevamAdidoSarahitaM yadi bhavet / puMstvaliMgatA iha gRhIteti bIjayorapi liMgazabdena grahaNaM / atilaMbamAnatAdidoSarahitatA prazastatApi tayorgahItA // 76 // aprazastaliGgasya autsargikaM ligaM na bhavatyevetyasyApavAdamAha jassa vi avabhicArI doso tihANigo vihArammi / so vi hu saMthAragado geNhejjossuggiyaM liMgaM // 77 // jo bhaktapratyAkhyAna karaneke yogya hai usake bhaktapratyAkhyAnakA parikara jo liMga hai, usa liMgakA kathana AgekI gAthAoMse karate haiM gA0-jo autsargika liMgameM sthita hai usakA jo pUrvagRhIta hai vahI autsargika liMga hotA hai| ApavAdika liMgavAlekA bhI autsargika liMga hotA hai yadi usakA puruSa cihna doSa rahita ho // 7 // do0-utkRSTase 'sarjana' arthAt sakalaparigrahake tyAgako utsarga kahate haiN| 'utsarga' arthAt sakala parigrahake tyAgase honevAle liMgako autsargika liMga kahate haiM / yahA~ sRj dhAtukA artha kriyA sAmAnyavAcI lenA cAhie / kyoMki aisA kahA hai ki dhAtuoMke aneka artha hote haiN| taba aisA artha hotA hai ki jo autsargika liMgameM sthita hai aura bhaktapratyAkhyAnakI abhilASA rakhatA hai usakA vahI liMga rahatA hai jo usane pUrvameM grahaNa kiyA hai arthAt autsagika liMga hI rahatA hai| muniyoMke apavAdakA kAraNa honese parigrahako apavAda kahate haiN| jisake apavAda ho vaha apavAdika hai arthAt parigraha sahita liMgavAlA ApavAdika liMgI hotA hai| vaha yadi bhaktapratyAkhyAna karanA cAhatA hai to use parigrahako tyAgakara autsargika liMga dhAraNa karanA hotA hai| isa liMga dhAraNa karanepara nagna honA par3atA hai| kintu usake sambandhameM yaha niyama hai ki usakA liMga-puruSa cihna prazasta honA caahie| liMgakA carmarahita honA, atidIrgha honA, sthUla honA, aura bArabAra uttejita honA ye doSa hai / ina doSoMse rahita honepara hI autsargika liMga diyA jAtA hai / yahA~ liMga zabdase puruSa cihnakA grahaNa kiyA hai / tathA usase aNDakoSa bhI grahaNa hotA hai| ve bhI ati laTakate hue lambe nahIM honA cAhie // 76 // Age 'aprazasta liMgavAleke autsargika liMga nahIM hotA hai, isa kathanakA apavAda kahate haiM Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA ' jassa vi' yasyApi / 'avvabhicArI' anirAkAryo / 'doso' doSaH / 'tiTThANigo' sthAnatrayabhavaH mehane vRSaNayozca bhavaH auSadhAdinAnapasAryaH / ' so'pi ' khu zabda evakArArthaH sa ca 'geNhejja' ityanena saMbaMdhanIyaH / gRNhIyAdeva kiM ? 'ussaggigaM liMgaM' autsargikaM acelatAlakSaNaM / kva 'vihArammi' vihAre vasatau, 'saMthAragade' saMstarArUDhaH saMstarArohaNakAle / evaM saMstarArUDhasyaiva autsargikaM nAnyatretyAkhyAtaM bhavati // 77 // apavAda liMgasthAnAM prazastaligAnAM sarveSAmeva kimautsargikaliMga tetyasyAmArekAyAM Aha Avasadhe vA appAugge jo vA mahadio hirimaM // micchajaNe sajaNe vA tassa hojja avavAdiyaM liMgaM // 78 // 114 'Avasadhe vA' nivAsasthAne / 'appA ugge aprAyogye avivikte / 'apavAdikaliMgaM' havaditti' zeSaH / 'jo vA mahaDhigo' maharddhika: / 'hirimaM' hImAn lajjAvAn / tasyApi 'hojja' bhavet apavAdikaM liMgaM / 'micche' vA mithyAdRSTI / 'sajaNe' svajano baMdhuvargo / 'hojja' bhavet / apavAdikaliMgaM sacelaliMgaM // 78 // pUrvanirdiSTotsargaliMgasvarUpanirUpaNArthottaragAthA accelakkaM loco vosaTTasarIradA ya paDilihaNaM // eso hu liMgakappoM caduvviho hodi ussagge // 79 // gA0 - jisake bhI liMga aura donoM aNDakoSa ina tIna sthAnoMmeM aisA doSa hai jise auSadha Adise bhI dUra nahIM kiyA jA sktaa| vaha bhI vasatikAmeM saMstarepara ArUr3ha honepara autsargika liMgako avazya grahaNa kare || 77|| TI0 - jisake tInoM sthAmoMmeM aisA doSa hai jise cikitsAse bhI nahIM dUra kiyA jA sakatA / vaha bhI jaba bhakta pratyAkhyAna karatA hai to use vasati meM saMthare para rahanA hotA hai ataH usa samaya use bhI autsargika liMga grahaNa karanA Avazyaka hai / isa prakAra vaha saMstara para ArUr3ha hote hue bhI autsargika liMgakA pAtra hotA hai usase pahale nahIM (kyoMki sadoSa liMga vAlA nagnatA kA pAtra nahIM hotA ) // 77 // kyA prazasta liMga vAle sabhI apavAda liMgake dhArakoMko autsargika liMga lenA Avazyaka hai isa zaGkAkA uttara dete haiM gA0 - jo mahAna sampattizAlI hai athavA lajjAlu hai athavA jisake svajana bandhuvarga mithyAdRSTi vidharmI hai / usake logoMke AvAgamanake kAraNa ayogya nivAsa sthAnameM ApavAdika liMga hotA hai // 78 // TI0 - jo pratiSThita dhana sampanna hai yA jinheM sabake sAmane lajjA lagatI hai yA jinakA parivAra vidharmI hai unheM sArvajanika sthAnameM nagna liMga nahIM denA cAhiye / savastra liMga hI unake yogya hai || 78 // pahale kahe autsargika liMgakA svarUpa kahate haiM gA0 - acalatA, hAthase keza ukhAr3anA, zarIra se mamatva tyAga aura pratilekhana yaha cAra prakArakA liMgabheda autsargika liMgameM hotA hai // 79 // Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 115 acceladakamiti / accelakkaM acelatA / loco kezotpATanaM hastena / vosaTTasarIradA ya vyutsRSTazarI-. ratA ca / paDilihaNaM pratilekhanaM / eso du eSaH / liMgakappo liMgavikalpaH / cauviho caturvidhaH bhavati / ussagge autsagikasaMjJite liMge / atItAbhirgAthAbhiH puruSANAM bhaktapratyAkhyAnAbhilASiNAM liMgavikalpo'bhidRSTanizcayaH / adhunA strINAM tadathinInAM liMgamuttarayA gAthayA nirUpyate itthIvi ya jaM liMgaM diLaM ussaggiyaM va idaraM vA / / taM tattha hodi hu liMgaM parittamudhiM kareMtIe // 8 // 'ityovi ya' striyo'pi / 'jaM liMgaM' yalligaM / 'diThaM' dRSTaM Agame'bhihitaM / 'ussaggiyaM va' autsagikaM tapasvinInAM / 'idaraM vA' zrAvikANAM / 'ta' tadeva / 'tattha' bhaktapratyAkhyAne / 'hodi' bhavati / liMgaM tapasvinInAM prAktanam / itarAsAM puMsAmiva yojyam / yadi mahaddhikA lajjAvatI mithyAdRSTisvajanA ca tasyAH prAktanaM liMgaM vivikte tvAvasathe, utsargaliMga vA sakalaparigrahatyAgarUpaM / utsargaliMgaM kathaM nirUpyate strINAmityata Aha-taM' tata utsarga liMgaM / 'tatya' strINAM 'hodi' bhavati / 'parittaM' alpaM / 'uvadhi' parigrahaM / 'karatIe' 'kurvatyAH ' / To0-acelaka arthAt vastrAdikA abhAva, keza loca, zarIrakA saMskAra Adi na karanA aura pIcho yaha cAra autsargika liMgake prakAra hai| autsargika liMgameM ye cAra bAteM honA Avazyaka haiM // 79 // ___pichalI gAthAoMse bhakta pratyAkhyAnake abhilASI puruSoMke liMgakA nizcaya kiyaa| aba usakI abhilASI striyoMkA liMga kahate haiM gA0-striyoMke bhI jo liMga autsargika athavA anya AgamameM kahA hai| vahI liMga alpa parigraha karatI huIke bhakta pratyAkhyAnameM hotA hai / / 80 / / ____To0-striyoMke AgamameM jo liMga kahA hai tapasvinI striyoMke autsargika aura zrAvikAoM ke ApavAdika / vahI liMga unake bhakta pratyAkhyAnameM bhI hotA hai| arthAt tapasvinI striyoMke autsargika liMga hotA hai aura zeSake puruSoMkI taraha jAnanA / arthAt yadi strI kisI aizvaryazAlI parivArase sambaddha hai yA lajjAzIla hai athavA usake parivAra vAle vidharmI haiM to use ekAnta sthAnameM sakala parigrahake tyAgarUpa utsarga liMga diyA jA sakatA hai| prazna hotA hai ki striyoMke . utsarga liMga kaise sambhava hai ? to usakA uttara yaha hai ki parigraha alpa kara denese strIke utsarga liMga hotA hai / / 80 // vizeSArtha-tapasvinI striyA~ eka sAr3I mAtra parigraha rakhatI hai kintu usameM bhI mamatva tyAganese upacArase nirgranthatAkA vyavahAra hotA hai| kintu zrAvikAoMke usa prakArake mamatvakA tyAga na honese upacAra se bhI nirgranthatAkA vyavahAra nahIM hotA / bhakta pratyAkhyAnameM tapasviniyoMke ayogya sthAnameM to pUrva liMga hI hotA hai| zeSake puruSoMkI taraha jAnanA / sArAMza yaha hai ki tapasvinI strI mRtyuke samaya vastra mAtrako bhI chor3a detI hai| anya strI yadi yogya sthAna hotA hai to vastra tyAga karatI hai| yadi vaha dhana sampanna, yA lajjAzIla yA mithyAdaSTi parivArase sambaddha Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 bhagavatI ArAdhanA nanvahasya ratnatrayabhAvanAprakarSeNa mRtirupayujyate kimamunA liMgavikalpopAdAnenetyasyottaramAha jattAsAdhaNacihNakaraNaM khu jagapaccayAdaThidikaraNaM / / gihabhAvavivego vi ya liMgaggahaNe guNA hoMti // 81 // 'jattAsAdhaNaciNhakaraNaM' yAtrA zarIrasthitihetubhUtA bhujikriyaa| tasyAH sAdhanaM yalligajAtaM cinhajAtaM tasya karaNaM / na hi gRhasthaveSeNa sthito guNIti sarvajanatAdhigamyo bhavati / ajJAtaguNavizeSAzca dAnaM na prayacchati / tato na syAccharIrasthitiH / asatyAM tasyAM ratnatrayabhAvanAprakarSaH krameNopacIyamAno na syAt / vinA taM na muktirityabhilaSitakAryasiddhireva na syAt / guNavattAyAH sUcanaM liMgaM bhavati / tato dAnAdiparaMparayA kAryasiddhirbhavatIti bhAvaH / athavA yAtrAzabdo gativacanaH / yathA devadattasya yAtrAkAlo'yam / gatisAmAnyavacanAdapyayaM zivagatAveva vartate, dArakaM pazyasIti yathA / yAtrAyAH zivagate: sAdhanaM ratnatrayaM tasya cihnakaraNaM dhvajakaraNaM / 'jagapaccayAdaThidikaraNaM' jagacchabdo'nyatra cetanAcetanadravyasaMhativacano 'jagannekAvasthaM yugapadakhilAnaMta viSayam' ityevamAdI / iha prANivizeSavRttiH / yathA-'arhatastrijagadvaMdyAn' iti / pratyayazabdo'nekArthaH / kvacijjJAne vartate yathA 'ghaTasya pratyayo' ghaTajJAnaM iti yAvat / tathA kAraNavacano'pi 'mithyAtvapratyayo'naMtaH saMsAra' iti gadite mithyAtvahetuka iti pratIyate / tathA zraddhAvacano'pi 'ayaM atrAsya pratyayaH' zraddheti gamyate / ihApi zraddhAvRttiH / jagataH zraddheti / nanu zraddhA prANidharmaH acelatAdikaM zarIradharmo liMgam / kamacyate 'liMgaM hai to puruSoMkI taraha vastra tyAga nahIM karatI // 80 // jo yogya hotA hai usake ratnatrayakI bhAvanAkA prakarSa hone para maraNa ho jAtA hai taba liMga kA kathana karanekI kyA AvazyakatA hai / isakA uttara dete haiM gA0-yAtrAke sAdhana cihnakA karanA, jagatakI zraddhA, apaneko sthira karanA aura gRhasthatAse bhinnatA, ye cAra liMga grahaNa karanemeM guNa hote haiM / / 81 / / - TI0-yAtrAkA artha hai zarIrakI sthitimeM kAraNa bhojana karanA / usakA sAdhana jo liMga hai usakA karanA liMga dhAraNa karanekA pahalA guNa hai; kyoMki jo grahasthake veSameM rahatA hai use sArI janatA guNI nahIM mAnatI aura usake binA bhojana nahIM miltaa| aura aisI sthitimeM icchita kAryakI siddhi nahIM hotI / ataH liMga guNavattAkA sUcaka hotA hai| aura usase dAna AdikI paramparAse kAryakI siddhi hotI hai / athavA yAtrA zabda gativAcaka hai| jaise devadattakA yaha yAtrAkAla hai / isa gati sAmAnyakA vAcaka honepara bhI yahA~ yAtrA zabda mokSa gatimeM hI liyA gayA hai / ataH yAtrA arthAt mukti gatikA sAdhana jo ratnatraya hai usakA cihnakaraNa arthAt dhvajA phaharAne rUpa liMga hotA hai / anyatra jagata zabda cetana aura acetana dravyoMke samudAyakA vAcaka hai / jaise 'eka sAtha ananta viSayoMko liye hue jagata eka avasthA vAlA nahIM hai' ityAdi vAkyameM jagatakA ukta artha liyA gayA hai| kintu yahA~ jagatakA artha prANi vizeSa hai| jaise 'tInoM jagatake dvArA vandanIya arhanta' isa vAkyameM jagatakA artha prANi vizeSa hai| pratyaya zabdake aneka artha haiN| kahIM jJAnake arthameM hai jaise ghaTakA pratyaya arthAt ghaTakA jJAna / tathA pratyaya zabda kAraNa vAcaka bhI hai / jaise ananta saMsArakA pratyaya mithyAtva hai' aisA kahane para mithyAtva hetuka ananta saMsAra hai aisA jJAna hotA hai / tathA pratyaya zabda zraddhAvAcaka bhI hai| jaise 'isakA isameM pratyaya hai', yahA~ Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 117 jagatpratyaya' iti / sakalasaMgaparihAro mArgo mukteH ityatra bhavyAnAM zraddhAM janayati ligamiti jagatpratyaya ityabhihitaM / na cetsakalaparigrahatyAgo muktiliMgaM kimiti niyogato'nuSThIyate iti / 'AdiThidikaraNaM' AtmanaH svasya asthirasya sthiratApAdanaM / kva? muktivamani vrajane / ki mama parityaktavasanatya rAgeNa, roSeNa, mAnena, mAyayA, lobhena baa| vasanAgresarAH sarvA loke'laMkriyAH tacca nirastaM / ko mama rAgasthAvasara iti / tathA parigraho nibaMdhanaM kopasya / tathA hi-pitrA suto yudhyate dhanAthitayA mamedaM bhavati tavedamiti / tatkimanena svajanariNA rikthena, lobha, mAyAM saMpAdya, durgatiM ca varddhayatA iti sakalaH parityakto vasanapuraHsaraH parigraho roSavijitaye / hasati ca mAM pare sAdhavo roSamupayAtaM / kveyamavasanatA mumukSoH kvAyamasya kopahatAzanaH jJAnajalasekaparivRddhatapovanavinAzanabaddhavibhramaH iti / tathA ca mAyA dhanArthibhiH prayujyate sA ca tiryaggati prApayatIti bhItvA mAyonmUlanAyavedamanuSThitaM / 'gihibhAvavivegovi' ya gRhitvAtpRthagbhAvo darzito bhavati / / 81 / / __gaMthaccAo lAghavamappaDilihaNaM ca gadabhayattaM ca / saMsajjaNaparihAro parikammavivajjaNA ceva / / 2 / / 'gaMthaccAgo' parigrahatyAgaH / 'lAghavaM' hRdayasamAropitazaila iva bhavati parigrahahvAn / kathamidamanye bhyazcaurAdibhyaH pAlayAmi iti durdharacittakhedavi gamAllaghutA bhavati / pratyayase zraddhAkA bodha hotA hai / yahA~ bhI pratyayakA artha zraddhA hai| jagatakI zraddhA / zaGkA--zraddhA prANikA dharma hai / aura acelatA Adi liMga zarIrakA dharma hai| taba Apa kaise kahate haiM--liMga jagata pratyaya hai ? / samAdhAna'samasta parigrahakA tyAga muktikA mArga hai' isameM liMga bhavyajIvoMkI zraddhA utpanna karatA hai isaliye liMgako jagata pratyaya kahA hai| yadi sakala parigrahakA tyAga muktikA liMga na ho to kyoM use niyamapUrvaka kiyA jaaygaa| 'AdaThidikaraNa' kA artha hai apanI asthira AtmAko sthira krnaa| kisameM ? muktike mArgameM calane meM / jaba maiMne vastra hI tyAga diyA to mujhe rAga, roSa, mAna, mAyA, lobhase kyA prayojana ? lokameM saba alaMkaraNa vastramUlaka hote haiN| vaha maiMne tyAga diyA to mujhe rAgase kyA prayojana / tathA parigraha krodhakA kAraNa hai| dekho, dhanakI abhilASAse putra pitAse lar3atA hai yaha merA hai yaha terA hai| taba apane parivArake vairI isa dhanase kyA ? yaha lobha aura mAyAko utpanna karake durgatiko bar3hAtA hai| isIse roSako jItaneke liye maiMne vastrapUrvaka saba parigrahakA tyAga kara diyaa| jaba mujhe roSa hotA hai to dUsare sAdhu mujhapara haMsate haiM / kahA~ mumukSuko yaha nagnatA aura kahA~ krodharUpI agni / yaha to jJAnarUpI jalake siMcanase phale-phUle tapovanako naSTa karane vAlA hai / tathA dhanake icchuka mAyAcAra karate haiM / vaha tiryaJca gatimeM le jAtA hai isa bhayase mAyAkA unmUlana karaneke liye ho maiMne yaha liMga dhAraNa kiyA hai| tathA liMga grahaNa karanese gRhasthapanese bhinnatA dIkhatI hai / / 81 // gA0-parigrahatyAga lAghava apratilekhana aura bhaya rahitapanA, sammUrchana jIvoMkA bacAva aura parikarmakA tyAga ye guNa liMgameM hote haiM // 82 / / 1. lobhaM AyAsaM pApaM durgati-A0 mu0 / . Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 bhagavatI ArAdhanA 'appaDilihaNaM' vasanasahitaliMgadhAriNo hi vastrakhaMDAdikaM zodhanIyaM mahat / itarasya picchAdimAtra / 'parikammavivajjaNA ceva' yAcanasIvanazoSaNaprakSAlanAdiraneko hi vyApAraH svAdhyAyadhyAnavighnakArI acelasya tanna tatheti parikarmavirjanaM / 'gadabhayattaM' bhyrhittaa| bhayavyAkulitacittasya na hi ratnatrayaghaTanAyAmudyogo bhavati / savasano yatirvastreSu yUkAlikSAdisammUrchanajajovaparihAraM na vidhAtuM arhaH / ' acelastu taM pariharatItyatha- 'saMsajjaNaM parihAro' iti / 'parisahaadhivAsaNA cev'| zItoSNadaMzamazakAdiparISahajayo yujyate nagnasya / vasanAcchAdanavato na zItAdibAdhA yena tatsahanaparISahajayaH syAt / pUrvopAttakarmanirjarArthaM pariSoDhavyAH parISahAH iti vacanAnirjarAthibhiH pariSoDhavyAH parISahAH // 82 // vissAsakaraM rUvaM aNAdaro visayadehasukkhesu / savvattha appavasadA parisaha adhivAsaNA ceva / / 8 / / 'vissAsakaraM rUvaM' vizvAsakAri janAnAM rUpaM acelatAtmakaM / evaM asaMgA naite'nyadagahNanti nApi paropaghAtakAri zastragrahaNaM pracchannamAtraM saMbhAvyate / virUpeSu cAmISu nAsmadIyAH striyo rAgamanubaghnaMtIti vizvAsaH // TI0-liMga grahaNakA eka guNa parigrahakA tyAga hai| dUsarA guNa lAghava hai kyoMki parigrahavAna aisA hotA hai mAno chAtI para pahAr3a rakhA hai| kaise anya caura Adise isa parigrahakI rakSA karUM isa prakAra cittase bar3e bhArI khedake cale jAnese lAghava hotA hai| jo vastra sahita muni liMga dhAraNa karate hai unheM vastroM AdikA zodhana karanA par3atA hai kintu vastra rahita sAdhuko to kevala pIchI AdikA hI zodhana karanA hotA hai ataH apratilekhanA bhI eka guNa hai / vastradhArIko mAganA, sInA, dhonA, sukhAnA Adi aneka kAma karanA hote haiM jinase svAdhyAya aura dhyAnameM vighna hotA hai| kintu vastra rahita sAdhake ye saba nahIM hotA ataH parikarmakA na honA bhI eka gaNe hai| jisakA citta bhayase vyAkula rahatA hai vaha ratnatrayake sAdhanameM udyoga nahIM krtaa| ataH parigrahake tyAgase bhaya nahIM rahatA / tathA vastra sahita sAdhu vastroMmeM jUM lIkha Adi sammUrchana jIvoMkA bacAva nahIM kara sktaa| kintu vastra rahita sAghu inase bacA rahatA hai ataH saMsaJjaNa parihAra bhI eka guNa hai / tathA nagna muni zIta, uSNa, DAsamacchara Adi kI parISahako jItatA hai| jo vastra or3he haiM use zItAdikI bAdhA nahIM hotii| taba usako sahanA rUpa parISahajaya kaise sabhava hai ? tattvArtha sUtrameM kahA hai ki pUrvagrahIta karmoMkI nirjarAke liye parISahoMko sahanA cAhiye // 82 // ___ gA0-vastra rahita rUpa janatAmeM vizvAsa paidA karane vAlA hotA hai viSayase hone vAle zArIrika sukhameM anAdara bhAva hotA hai / sarvatra svAdhInatA rahatI haiM aura parISahako sahanA hotA hai / / 83 // 1. arhati A0 gu0 / Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'aNAdaro visayadehasukkhesu' viSayajaniteSa zarIrasukheSu pretAkArasya kiM mama vAmalocanAvilokitena, tAsAM kalagItazravaNena, tAbhirjugupsanIyazarIrasya kA vA ratikrIDeti bhAvanA caivAnAdaraH / athavA zarIrasukhe viSayasukhe cAnAdaraH / viSayasukhavyatirekeNa na zarIrasukhaM, nAma kiMciditi ced-zArIraduHkhAbhAvaH zarIrasukhaM, iMdriyaviSayasannidhAnajanitA prItiviSayasukhamiti mhaannyorbhedH| 'samvattha' sarvasmindeze / 'appavasadA' AtmavazatA / svecchayA Aste, gacchati; zete vA / ihAsanAdikaraNe idaM mama vinazyati vastviti tadanarodhakatA parataMtratA nAsti saMyatasya / parigrahavinAzabhIrurAtmano'yogye'pi sthAne udgamAdidoSopahate prANisaMyamavinAzakAriNi vA AsanasthAnazayanAdikaM saMpAdayati / trasasthAvaravAdhAmAvahatA vartmanA vA vrajati / etaddoSaparihAro'saMgasya bhavati / / 'parisaha adhiyAsaNA ceva' pUrvopAttakarmanirjarAthinA yatinA soDhavyAH parISahAH niyogena kSudhAdayo bAdhAvizeSAH dvAviMzatiprakArAH / tatrAyaM sAmAnyavacano'pi parISahazabdaH prakaraNAdacalAkhyAttadanurUpaparISahavRttiAhyaH / tena nAgnyazItoSNadaMzamazakaparISahasahana miha kathitaM bhavati / sacelasya hi saprAvaraNasya na tAdazI zItoSNadaMzamazakajanitA pIDA yathA acelasyeti manyate // 83 // acelatAyA guNAntarasUcanAya gAthA jiNapaDirUvaM viriyAyAro rAgAdidosapariharaNaM / iccevamAdibahugA accelakke guNA hoti // 84|| TI0-nagna muniko dekhakara loga socate haiM-ye to parigraha rahita hai, ye kucha grahaNa nahIM krte| ye parakA ghAta karane vAle zAstra Adi bhI chipAkara nahIM rakha sakate / ye to virUpa hai inameM hamArI striyA~ bhI rAga nahIM kara sktii| isa prakArakA vizvAsa paidA hotA hai| merA rUpa to pretake samAna hai mujhe striyoMko tAkane, aura unake manohara gItoMko sunanese kyA prayojana ? athavA isa glAnibhare zarIrakA unake sAtha kaiso rati krIr3A / isa prakArakI bhAvanA zArIrika sukhameM anAdara hai / athavA zarIra sukha aura viSaya sukhameM anAdara aisA artha bhI hotA hai| zaGkA-viSayasukhase bhinna zArIrika sukha nahIM hai ? samAdhAna-zArIrika duHkhake abhAvako zarIra sukha kahate haiM aura indriyoMke viSayoMke sambandhase utpanna huI prIti viSaya sukha hai| ina donoMmeM mahAn antara hai| saba dezameM AtmAdhInatA rahatI hai| apanI icchAnusAra baiThatA hai, jAtA hai, sotA hai| yahA~ Asana Adi karanepara merA yaha nukasAna hogA, isa prakAra kI parataMtratA sAdhuke nahIM hotii| parigrahake nAzake bhayase parigrahI sAdhu udgama Adi doSoMse yukta aura prANisaMyamakA vinAza karane vAle ayogya sthAnameM bhI Asana, sthAna, zayana Adi karatA hai| athavA trasa aura sthAvara jIvoMko bAdhA pahu~cAne vAle mArgase gamana karatA hai / kintu parigraha rahita sAdhu ina doSoMse bacA rahatA hai / sAdhuko pUrva saMcita karmA ke nirjarAke liye niyamase bhUkha pyAsakI bAdhA Adi rUpa bAIsa paroSahoMko sahanA cAhiye / yahA~ yaha parISaha zabda yadyapi sAmAnyavAcI hai phira bhI prakaraNavaza acelatAkA prakaraNa honese usake anurUpa parISaha grahaNa karanA cAhiye / ataH yahA~ nAgnya, zIta, uSNa, aura daMzamazaka parISahoMkA sahana kahA hai / jo sAdhu savastra hai kapar3A or3he hue haiM unheM zIta uSNa aura DAsamaccharase hone vAlI vaisI pIr3A nahIM hotI jaisI vastra rahitako hotI hai / / 8 / / Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 bhagavatI ArAdhanA ___ "jiNapaDirUvaM' jinAnAM pratibiMbaM cedaM acelaligaM / te hi mumukSavo mukyupAyajA yadgRhItavanto liMga tadeva tadarthinAM yogyamityabhiprAyaH / yo hi yadarthI vivekavAn nAsau tadanupAyamAdatte yathA ghaTArthI 'turivemAdInmuktyarthI ca yatinaM celaM gRhNAti mukteranupAyatvAt / yaccAtmano'bhipretamyopAyastanniyogata upAdatte yathA cakrAdikaM tathA yatirapi acelatAM / tadupAyatA ca acelatAyA jinAcaraNAdeva jJAnadarzanayoriva / 'viriyAyAroM' vIryAMtarAyakSayopazamajanitasAmarthyapariNAmo vIrya, tadavigrahanena ralatrayavRttirvIryAcAraH / saca paMcavidheSvAcAreSvekaH sa ca pratito bhavati / acelatAmadvahatA'zakyacelaparityAgasya kRtatvAt / parigrahatyAgo hi paMcamaM vrataM tannAcaritaM bhavet zakto'pi yadi na pariharet / ___ 'rAgAdivosapariharaNaM' / lAbhe rAgo'lAbhe kopaH / labdhe mamedabhAvalakSaNo mohaH / athavA mRdutvaM dAnamityevamAdiSu vasanAcchAdanaguNeSu rAgo'mRdusparzanAdiSu dveSa ityeSAM parihAraH / 'iccevamAdi' ityevamAdayaH 'bahugA' mahAntaH mahAphalatayA acvelakke acelatAyAM satyAM 'guNA hoMti' guNA bhavanti / yAMcAdInatA rakSA saMklezAdiparihArAH Adizabdena gRhItAH // 84 // acelatAke anya guNoMkA sUcana karate haiM gA0-yaha acelatA jina bhagavAnakA pratirUpa hai / vIryAcArakA pravartaka hai| rAgAdi doSoMko dUra karatI hai / ityAdi bahutase guNa acelatAmeM hote haiM / / 84 // To0-jiNa paDirUva-yaha acelaliMga jina devoMkA pratibimba hai arthAt jina devoMne jo liMga grahaNa kiyA thA muktike liye vahIM liMga muktike abhilASiyoMke yogya hai| kyoMki jinadeva mumukSu the muktikA upAya jAnate the| jo jisa vastukA prArthI hotA hai aura vivekazIla hotA hai vaha usa vastuke jo upAya nahIM hai unheM grahaNa nahIM krtaa| jaise ghaTa banAnekA icchuka kapar3A bunaneke sAdhana turi Adiko grahaNa nahIM krtaa| isI taraha muktikA icchuka sAdhu vastra grahaNa nahIM karatA kyoMki / vastra muktikA upAya nahIM hai / aura jo apaneko iSTa vastukA upAya hotA hai use niyamase grahaNa karatA hai| jaise ghaTakA arthI cAka Adiko abazya grahaNa karatA hai| usI taraha sAdha bhI acelatAko grahaNa karatA hai aura acelatA jJAna aura darzanakI taraha maktikA upAya hai yaha jina bhagavAnake AcaraNase siddha hai| vIriyAyAro-vIryAntarAyake kSayopazamase utpanna hue sAmarthyarUpa pariNAmako vIrya kahate hai / usako na chipAte hue ratnatrayake pAlana karaneko vIryAcAra kahate haiN| pAMca prakArake AcAroMmeMse eka vIryAcAra hai usakA pAlana hotA hai kyoMki acelatAke dhAraNase jo vastratyAga azakya hai vaha ho jAtA hai| parigrahakA tyAga pA~cavA vrata hai| zakti hote hue bhI yadi parigrahakA tyAga na kare to vaha pA~cavA~ vrata nahIM rhtaa| rAgadidosa pariharaNa-lAbhameM rAga hotA hai, lAbha na hone para krodha AtA hai| jo prApta hotA hai usameM 'yaha merA hai' isa prakArakA moha hotA hai / athavA or3hane pahiraneke vastroMke komalatA majabUtI Adi guNoMmeM rAga hotA hai aura kaThora sparzana AdimeM dveSa hotA hai| vastra tyAga denepara ye rAgAdi doSa nahIM hote| isa prakAra acelatAmeM mahAphaladAyaka mahAna guNa hote haiM / Adi zabdase mAganA, dInatA, Adise rakSA hotI hai aura saMkleza Adi nahIM hote // 84|| 1. taMturityevamA-A0 nu0 / Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA punarapyacelatAmAhAtmyaM sUcayatyuttaragAthA iya savvasamidakaraNo ThANAsaNasayaNagamaNa kiriyAsu / NigiNaM guttimuvagado paggahidadaraM parakkamadi / / 85 / / 'iya' evaM avasanatayA / 'savvasamivakaraNo samyagitAni pravRttAni samitAni, kriyate rUpAdyupayoga ebhiriti karaNAni iMdriyANi, samitAni ca tAni karaNAni ca samitakaraNAni sarvANi ca tAni samitakaraNAni ca sarvasAmaMtakaraNAni, sarvasamitakaraNAnyasyeti sarvasamitakaraNaH / rAgadveSarahitA bhAvendriyANAM pravRttiH samIcInA tasyAzca alatA nibaMdhanaM / rAgAdivijayAya gRhitAsaMgatvAtkathamiva rAgAdI prekSAvAnyatate // 85 // 121 'ThANAsaNasayaNagamaNakiriyAsu' ekapAdasamapAdAdikA sthAnakriyA, utkaTAsanAdikA AsanakriyA, daMDAyatazayanAdikA zayanakriyA / sUryAbhimukhagamanAdikA gamanakriyA / etAsu / paggahidavaraM pragRhItataraM / 'parakkama di' ceSTate / kaH ? nigiNaM nagnatAM / 'guti' gupti / 'uvagado' upagataH pratipannaH / kRtavasanatyAgasya zarIre niHspRhasya mama kiM zarIratapaMNena tapasA nirjarAmeva kartuM mutsahate iti tapasi yatate iti bhAvaH // 85 // apavAdaliMgamupagataH kimu na zuddhayatyevetyAzaMkAyAM tasyApi zuddhiranena krameNa bhavatItyAcaSTeavavAdiya liMgako visayAsattiM agUhamANo ya / NiMdaNagarahaNajutto sujjhadi uvadhiM pariharaMto // 86 // AgekI gAthAse phira bhI acelatAkA mAhAtmya sUcita karate haiM gA0 - isa prakAra, nagnatA aura guptiko dhAraNa karanevAlA saba iSTa aniSTa viSayoMmeM apanI indriyoMko rAgadva eSase rahita karatA hai / aura sthAna, Asana, zayana, gamana Adi kriyAoMmeM pragrahItatara arthAt sudRr3harUpase ceSTA karatA hai || 85 // 0 dI0 -- savvasamidakaraNAni - samyak rUpase 'ita' arthAt pravRttako samita kahate haiM / aura jinase rUpAdikA jAnanA dekhanA kiyA jAye use karaNa kahate haiM / karaNakA artha indriya hai / jisakI saba indriyAM samita haiM vaha sarvasamitakaraNa hai / bhAvendriyoMkI rAgadveSase rahita samIcIna pravRtti meM kAraNa acelatA hai jisa vicArazIla buddhimAna vyaktine rAgAdiko jItane ke lie asaMgata ko svIkAra kiyA hai vaha rAgAdimeM kaise yatnazIla ho sakatA hai / / eka paira se yA donoM pairoMko sama karake khar3e honA sthAna kriyA hai utkaTAsana Adi Asana kriyA hai / daNDake samAna ekadama sIdhA sonA Adi zayana kriyA hai / sUryakI ora abhimukha hokara calanA gamana kriyA hai / jisane vastra tyAga diyA hai aura zarIra se nispRha hai vaha 'mujhe zarIra ke poSaNase kyA' aisA vicArakara tapake dvArA nirjarA karanemeM hI utsAhita hotA hai / yaha ukta kathanakA bhAva hai ||85|| acela samApta huA / kyA apavAda liMgakA dhArI zuddha nahIM hI hotA ? isa zaMkAke uttara meM kahate haiM ki usakI zuddhi bhI isa kramase hotI haiM gA0 - apavAdaliMga meM sthita hote hue bhI apanI zaktiko na chipAte hue aura nindA ga karate hue parigrahakA tyAga karanepara zuddha hotA hai || 86 // 16 Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 bhagavatI ArAdhanA avavAdiliMgakado vi' apavAdaliMgastho'pi / karoti sthAnArthavRttiriha parigRhItaH / tathA ca prayogaH evaM ca kRtvA evaM ca sthitvetyarthaH / 'sujjhadi' zudhyati ca / karmamalApAyena zuddhayati / kIdRk san yaH svAM 'satti' shkti| 'agRhamANo' agRhamAnaH sana / 'uvadhi' parigrahaM / 'pariharaMto' parityajan yogatrayeNa / "NidaNagarahaNajutto' sakalaparigrahatyAgo muktermA! mayA tu pAtakena vastrapAtrAdikaH parigrahaH parISahabhIruNA gRhIta ityaMtaHsaMtApo niMdA / gardA pareSAM evaM kathanaM / tAbhyAM yuktaH niMdAgahakriyApariNataH iti yAvat / evamacelatA vyAvaNitaguNA mUlatayA gRhItA / / 86 // kezalocAkaraNe ke doSA yAnparihattu loco'nuSThIyate ityArekAyAM doSapratipAdanAyottaraM gAthAdvayam kesA saMsajjati hu NippaDikArassa duparihArA ya / sayaNAdisu te jIvA diTThA AgaMtuyA ya tahA // 87 // 'kesA' kezAH / 'saMsajjati khu' khuzabda evakArArthaH / yUkAlikSotpatterAdhArabhAvamupavrajantyeva kasya kezAH ? 'NippaDiyArassa' niSkrAntaH pratIkArAta niSpratIkAraH / pratIkArazabdaH sAmAnyavacano'pi saMsajanasya prakRtatvAt saMsajanapratikAra eva vRtto gRhyate / tailAbhyaMgagaMdhAdiprakSepajalaprakSAlanAdiniyAmakurvata ityarthaH / te ca sammUcrDanAmupagatAjIvA yUkAdayaH / 'duHparihArA ya' duHkhena parihriyante / kva ? 'sayaNAdisu' zayanaM AtapagamanaM, zirasA kasyacidavaSTaMbhanaM / nidrAmudritalocanasya patanaM paravazasya sataH Adizabdena gRhyate / bAdhA Tro0--'avavAdiyaliMgakado' meM 'kada' jisa 'karoti' dhAtuse banA hai usakA artha yahA~ sthAna liyA hai / jaise 'aisA karake' kA artha isa prakAra sthira karake hotA hai / ataH apavAdaliMgameM sthita bhI karmamalako dUra karake zuddha hotA hai / kisa prakAra hotA hai ? apanI zaktiko na chipAkara mana-vacanakAyase parigrahakA tyAga karanepara hotA hai| tathA, samasta parigrahakA tyAga muktikA mArga hai, mujha pApIne parISahase Darakara vastra pAtra Adi parigraha svIkAra kiyaa| isa prakArake antaHsantApako nindA kahate haiN| dUsaroMse aisA kahanA gardA hai| unase yukta honepara arthAt apanI nindA gardA karanepara zuddha hotA hai / isa prakAra jisa acelatAke guNoMkA varNana Upara kiyA gayA hai use mUlarUpameM svIkAra kiyA hai / / 86|| kezaloca na karane meM kyA doSa hai jinheM dUra karaneke lie loca kiyA jAtA hai ? isa zaGkAke uttara meM do gAthAoMse doSoMko kahate haiM gA0-pratIkAra na karanevAleke keza jUM Adi sammUrchana jIvoMke AdhAra hote haiN| aura ve sammUrchana jIva zayana AdimeM duSparihAra hote haiN| tathA anyatrase Ate hue bhI kITa Adi dekhe gaye haiM / / 87 // do0-'saMsajjati khu' meM khu zabdakA artha evakAra hai| ataH niSpratIkArake keza jUM lIkha AdikI utpattike AdhAra hote hI haiN| jo pratIkArase rahita hai vaha niSpratIkAra hai| yadyapi pratIkAra zabda sAmAnya pratIkArakA vAcaka hai| phira bhI saMsajanakA prakaraNa honese saMsajana sambandhI pratikAra liyA jAtA hai| usakA artha hotA hai ki jo bAloMmeM tela mardana nahIM karatA, sugandhita vastu nahIM lagAtA, unheM pAnIse nahIM dhotA usake kezoMmeM sammUrchana jU Adi utpanna ho jAte haiM aura sAdhuke sonepara, dhUpameM jAnepara, sirase kisIke TakarAnepara una jIvoMko bAdhA 1. zayyopagamanaM A0 mu0 / Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 123 jovebhyaH kathaMcidanyadezakAlasvabhAvabhedAt / tataH bAdhAyAM duSparihArAyAM jIvA eva duSparihArA eva bhavaMtIti manyate / anyathA hastenApanetu zakyAH kathaM duSparihArAH syuH / na kevalaM tatrotpannA eva duSparihArAstathA tenaiva prakAreNa jIvAH 'AgaMtukA ya' anyata AgatAzca kITAdayazca / etena hiMsAdoSa AkhyAtaH / / 87 / / jagAhi ya likkhAhi ya bAdhijjaMtassa saMkileso y| saMghaTTijaMti ya te kaMDuyaNe teNa so loco // 88 // jUvAhi ya yUkAbhizca / likkhAhiM ya likSAbhizca / 'bAdhijjatassa'. vAdhyamAnasya yateH saMkileso ya saMklezazca jAyate iti zeSaH / sa ca klezo'zabhapariNAmaH pApAtravaH pUrvopAttakarmapadagalarasAbhivarddhananipuNaH / athavA bAdhijjaMtassa bhakSyamANasya saMkilesoya duHkhaM vA / tathA coktaM-kliza vivAdhane iti / etenAtmavirAdhanAdopaH sUcitaH / atha tadbhakSaNe asahamAnaH kaMDyati tatra doSamAha-'saMghaTijjaMti ya' saMghaTyaMte te yUkAdayaH / AgaMtukAzca 'kaMDUyaNe' kaMDUkaraNe / 'teNa' tena doSeNa hetunAso AgamadRSTa: 'loco' locaH kriyate iti zeSaH / pradakSiNAvartaH kezazmazruviSayaH hastAMgulIbhireva saMpAdyaH dvitricaturmAsagocaraH // 88 // evaM locAkaraNe doSAnudbhAvya loce guNakhyApanAya gAthAtrayamuttaram locakade muMDattaM muMDatte hoi NivviyArattaM / to NivviyArakaraNo paggahidadaraM parakkamadi / / 89 // pahu~catI hai| bAdhAkA matalaba hai ki bhinna deza, bhinnakAla aura bhinna svabhAva honese jIvoMse jIvoMko bAdhA pahu~cato hai / usa bAdhAko dUra karanA azakya jaisA hai| jaba bAdhA hI duSparihAra hai to una jIvoMko dUra karanA bhI duSparihAra hai, kyoMki yadi bAdhA pahu~canekI bAta na hotI to unheM hAthase nikAlA jA sakatA thaa| tathA jo jIva kezoMmeM utpanna hote haiM ve hI duSparihAra nahIM hai, anyatrase Akara bhI kITAdi vAloMmeM ghusa jAte haiM unheM bhI dUra karanA kaThina hotA hai| isa tarahase kezaloca na karane meM hiMsAdi doSa kahe haiM / / 87|| gA0-ga~ se aura lIkhoMse pIr3ita sAdhuke saMkleza utpanna hotA hai| khujAne para ve jUM Adi pIr3ita hote haiM isa kAraNase vaha kezaloca kiyA jAtA hai / / 88 // TI0-jU aura lIkha jaba sAdhako bAdhA pahu~cAtI hai to sAdhuko saMkleza hotA hai| vaha saMkleza azubha pariNAma rUpa honese pApAsravakA kAraNa hai| usase pUrvabaddha karma pudgaloMke anubhAga rasameM vRddhi hotI hai / athavA 'vAdhijjata'kA artha khAnA yA kATanA hai' unake kATane para yadi sAdhu gvujAtA hai to ve jU Adi pIr3ita hote haiM isa doSake kAraNa AgamameM kahA loca karate haiN| yaha loca sira aura dAr3hIke bAloMkA hAthakI aMguliyoMke dvArA do, tIna yA cAra mAsameM pradakSiNA ke rUpameM arthAt dAhinI orase vAyIM ora kiyA jAtA hai / / 88 / / / isa prakAra locake na karane meM doSa batalAkara locameM guNoMkA kathana tIna gAthAoM dvArA karate haiM____ gA0-loca karane para sira muNDA ho jAtA hai / muNDatAke hone para nirvikAratA hotI hai| usase vikAra rahita kriyAzIla honese pragRhItatara ceSTA karatA hai / / 89 / / Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 bhagavatI ArAdhanA 'loyakavoM loce kRtaH sthitaH locakRtaH saptamIti yogavibhAgAtsamAsaH / tasmin loce kRte / locasthite iti kecit / anye tu vadanti loyagade iti paThaMtaH locaM gataH prAptaH locagataH tasminniti / athavA kRtazabdo bhAvasAdhanaH tataH sallakSaNA saptamI loca eva kRtaM tasmin / locakriyAyAM satyAM / muDattaM' muMDaziraskatA nAma bhavati / na muMDaziraskatA muktyupAyo guNo'ratnatrayatvAdasatyAbhidhAnavat tatkimuktenAnenAnupayoginA gaNenetyAzaMkAyAM Aha-'maDatte hodi NigviyArattaM' iti / 'muDatte' muMDanAyAM sattyAM / 'hodi' bhavati / 'NigvigArattaM' nirvikAratA / vikAro vikriyA salIlagamanazRgArakathAkaTAkSekSaNAdikaH / tasmAnniSkrAntaH tatrApravRttaH nirvikAraH tasya bhAvaH nirvikAratA / nirvikAro bhavati iti yAvata / 'to' tataH 'NibviyArakaraNo vikArarahitakriyaH / 'paggahidadaraM' pragRhItataraM / 'parakkamadi' ceSTate karaNatraye iti zeSaH / ratnatrayodyoge paraMparayA locasyopayogaH samAkhyAto'nayA gAthayA / nagnasya muMDasya mama savibhramaM gamanAdikaM jano dRSTvA hasati, zobhate tarAmiyamasya vilAsitA SaMDakasya vAmalocanAvilAsa iveti manyamAno nirastavikAro muktaye kevalaM ghaTate ityabhiprAyaH // 89 / / appA damido loeNa hoi Na suhe ya saMgamuvayAdi / sAdhINadA ya NiddosadA ya dehe ya NimmamadA // 90 / / 'appA' AtmA / 'damido hodi' vazIkRto bhavati / kasya ? Atmana eva / kena karaNena ? 'loeNa' kezotpATanena / duHkhabhAvanayA nigRhItadarpaH sarva eva zAMto bhavati yathA balIvAdiriti manyate / To0-locameM kRta arthAt sthita locakRta hai| donoMkA yogavibhAga karake saptamI samAsameM artha hotA hai-loca karane pr| koI 'locameM sthita hone para' aisA artha karate haiM / anya 'loyagade' aisA pATha rakhate haiN| ve artha karate haiM locako prApta hone para / athavA kRta zabda bhAvasAdhana hai| taba saptamIkA artha sat hotA hai arthAt loca kriyA hone para / muNDita hotA hai--sira muMDa jAtA hai| zaGkA-sira muNDana muktikA upAya nahIM hai kyoMki vaha ratnatraya rUpa nahIM hai jaise asatya bolanA / taba isa anupayogI guNake kahanese kyA lAbha ? . ___samAdhAna-isake uttarameM kahate haiM ki muNDana hone para nirvikAratA hotI hai / lIlA sahita gamana, zRgAra kathA, kaTAkSa dvArA nirIkSaNa ye saba vikAra hai jo ye saba nahIM karatA vaha nirvikAra hotA hai / aura jisakI ceSTAe~ vikAra rahita hotI haiM vaha ratnatrayameM udyoga karatA hai| isa gAthAse paramparAse locakA upayoga kahA hai| maiM nagna aura muNDe sira hU~ merA vilAsapUrNa gamana Adi dekhakara loga ha~sate haiM ki napuMsakake strI vilAsakI taraha isakI vilAsitA kaisI zobhatI hai ? aisA mAna, vikArako dUrakara vaha kevala muktike liye prayatna karatA hai, yaha isa gAthAkA abhiprAya hai // 89 / / gA0--kezalocase AtmA damita hotA hai aura sukhameM Asakta nahIM hotA hai| aura svAdhInatA nirdoSatA aura nirmamatva hotA hai / 90 // To0-keza upADanese AtmA AtmAke vazameM hotA hai / jaise baila vagairaha duHkha denese zAnta ho jAte haiM vaise hI duHkha bhAvanAse madakA nigraha hone para sabhI zAnta ho jAte haiN| sukhameM Asaka Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 125 'sukhe ya' sukhe ca / 'saMgaM' AsaktatAM nopayAti / sukhameva sukhalaMpaTaM karoti janaM / duHkhe'ntarbhAvyamAne sukhAsaktihanyate sukhopayogamUlAttadabhAvAt / bIjAbhAve'kura iva / indriyasukhaM vA'tra sukhazabdenocyate tatrAsakto hiMsAdiSu pravartate / tena parigrahAraMbhamUlAtsukhAsaMgAdvayAvRttiH saMvara eveti mukterbhavatyupAyaH / abhinavAsravanirodhamaMtaraNa kA nAma nirjarA? tasyAM vA'satyAM kA muktiriti bhAvaH / 'sAdhINadA ya' svavazatA ca / kezAsakto hi jano'vazyaM ziromrakSaNa, sammardane prakSAlane, tacchoSaNeca prayatate / sa cAyaM vyApAro vighnamAvahati svAdhyAyAdeH / 'NihosadA ya nirdoSatI ca / yA sadoSakriyA sA na kAryA yathA steyaadikaa| nirdoSA tvanuSThIyate ythaanshnaadikaa| tathA ceyamadoSA lockriyaa| 'dehe ya' dehe ca / "NimmamadA' mmedNbuddhirhittaa| anena zaucAkhyo dharmo bhAvito bhavatItyuktaM bhavati / 'prakRSTA lobhanivRttiH zaucaM zarIralobhanivRttiH zaucaM / zarIralobhanivRttiH sakalalobhanirAkriyAyA mUlaM / zarIropakRtaye bandhudhanAdiSvasya lobhaH / dharmazca saMvarahetuH, guptisamitidharmAnuprekSApariSahajapairiti vacanAt // 9 // ANakkhidA ya loceNa appaNo hodi sammasaDhDhA ya / uggo tavo ya loco taheva dukkhassa sahaNa ca / / 91 / / 'ANakkhidA ya hodi' AdarzitA bhavati / 'loceNa' locena / kA? 'dhammasaDhDhA' dharme cAritre nahIM hotA / sukha hI manuSyako sukhalampaTa banAtA hai / antaraMgameM duHkhakI bhAvanA bhAne para sukhakI Asakti kama hotI hai sukhakI AsaktikA mUla hai sukhakA upabhoga / usakA abhAva honese sukhakI Asakti nahIM hotI / jaise bIjake abhAvameM aMkura utpanna nahIM hotaa| athavA yahA~ sukha zabdase indriya sukha liyA hai| jo indriya sukhameM Asakta hotA hai vaha hiMsA Adi karatA hai| ataH jo sukhAsakti parigraha aura ArambhakA mUla hai usase nivRtta honA saMvara hI hai / ataH vaha muktikA upAya hai| navIna karmoMkA AnA ruke binA nirjarA kaisI ? aura usake abhAvameM mukti kaisI? yaha abhiprAya hai / tathA kezalocase svAdhInatA AtI hai kyoMki jo manuSya kezoMse anurAga rakhatA hai vaha avazya sirako sApha karane, usakI mAliza karane dhone tathA sukhAne meM lagA rahatA hai aura ye sava kAma svAdhyAya AdimeM vighna DAlate haiN| tathA nirdoSatA hotI hai| jo kriyA sadoSa hai vaha nahIM karanA cAhie jaise corI Adi / kintu nirdoSa kriyA kI jAtI hai jaise upavAsa vagairaha / usI taraha loca kriyA bhI nirdoSa hai| zarIrameM 'yaha merA hai' aisI buddhi nahIM hotii| isase zauca dharma palatA hai yaha kahA hai| lobhase atyanta nivRttiko zauca kahate haiM / zarIrameM lobhakI nivRtti bhI zauca hai| zarIrameM lobhakI nivRtti saba prakArake lobhoMko dUra karanekA mUla hai / zarIrake upakArake lie hI manuSya parivAra aura dhana AdikA lobha karatA hai aura zauca dharma saMvarakA kAraNa hai kyoMki tattvArtha sUtrameM gupti, samiti, dharma, anuprekSA aura parISaha jayase saMvara kahA hai // 90 // gA0-aura kezaloca karanese AtmAkI dharmameM zraddhA pradarzita hotI hai| usI prakAra loca ugra tapa hai aura duHkhakA sahana hai / / 91 / / TI.-loca karanese AtmAkI dharma arthAt cAritrameM zraddhA pradarzita hotI hai / arthAt 1. tihanyate-A0 mU0 / Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 bhagavatI ArAdhanA shrddhaa| kasya ? 'appaNoM' AtmanaH / mahatI dharmasya zraddhA'nyathA kathamidaM duHsahaM vadezamArabhate iti / Atmano dharmazraddhAprakAzanena parasyApi dharmazraddhAjananopabRhaNaM kRtaM bhavati / so'yamapavRhaNAkhyo guNo bhAvito bhavati / 'uggo tavo ya' ugraM ca tapaH kAyaklezAkhyaM duHkhAMtarANi ca sahate / / 'locaH tathaiva' vyAvaNitaguNavacca / 'dukkhassa' duHkhasya 'sahaNaM ca' sahanaM ca duHkhaM bhAvayat duHkhAntarANi ca sahate / duHkhasahanAnnirjarA bhavatyazabhakarmaNAM // 91 // locotti gadaM // vyutsRSTazarIratAbhidhAnAyottaraH prabaMdhaH siNhANabhaMguvvaTTaNANi NahakesamaMsusaMThappaM / daMtoTThakaNNamuhaNAsiyacchibhamuhAiMsaMThappaM // 92 / / / siNhANabhaMgumvaTTaNANi vajjediti padaghaTanA snAnAbhyaMjanodvartanAni / / NahakesamaMsusaMThappaM nakhakezazmazrusaMskAraM ca varjayanti / antareNApi cazabdaM samuccayArthapratItiH pRthivyApastejo vAyurAkAzaM kAlo digAtmA manaH iti dravyANi' ityatra yathA / / dantoTThakaNNamuhaNAsiyacchibhamuhAdi saMThappaM vajjediti padaracanA / / daMtAnAmoSThayoH, karNayormukhasya, nAsikAyA, akSNodhruvorAdigrahaNAtpANipAdAdInAM ca saMskRti pariharaMti / / snAnamanekaprakAraM ziromAtraprakSAlanaM, ziro muktvA anyasya vA gAtrasya, samastasya vA / tanna zItodakena kriyate sthAvarANAM trasAnAM ca vAdhA mAbhUditi / kardamavAlukAdimanAjjalakSobhaNAttaccharIrANA ca vanaspatInAM pIDAtaHmatsyadarduraM sUkSmatrasAnAM ca snAnaM nivAryate / uSNodakena snA tviti cenna, tatra trasa thAvaraisakI dharmazraddhA mahAna hai, yadi na hotI to itanA duHsaha kaSTa kyoM uThAtA ? apanI dharmazraddhA prakAzita karanese dUsarekI bhI dharmazraddhA utpanna hotI hai aura usameM vRddhi hotI hai| isa taraha upavRMhaNa nAmaka guNa bhI bhAvita hotA hai| tathA locase kAyakleza nAmaka ugra tapa hotA hai| tathA duHkha sahana karanese anya duHkhoMko bhI sahana karane meM samartha hotA hai| duHkha sahana karanese azubha karmokI nirjarA hotI hai / isa prakAra locakA kathana samApta huA // 91 // ___ vyutsRSTa zarIratA arthAt zarIrase mamatvake tyAgakA kathana karaneke lie AgekI gAthA kahate haiM gA0-snAna, telamardana, ubaTana aura nakha, keza, dAr3hI-mUMchoMkA saMskAra chor3a dete haiN| dA~ta, oSTha, kAna, mukha, nAka, bhauM AdikA saMskAra chor3a dete haiM // 92 / / To0-'chor3ate haiM' yaha pada lagA lenA cAhie / 'ca' zabdake vinA bhI samuccayarUpa arthakA bodha hotA hai / jaise pRthivI jala teja vAyu AkAza kAla dizA AtmA mana ye dravya haiN| yahA~ 'ca' zabda na honepara bhI samuccayarUpa arthakA bodha hotA hai| ataH snAna, abhyaMjana, aura ubaTana nahIM lagAtA hai nakha, keza, dAr3hIkA saMskAra aura dA~ta, oSTha, kAna, mukha, nAka, bhauM Adise hAtha paira AdikA saMskAra chor3a dete haiN| snAnake aneka prakAra haiM-siramAtra dhonA, sirako chor3akara zeSa zarIrako dhonA athavA samasta zarIrako dhonaa| sthAvara aura trasajIvoMko bAdhA na ho, isalie snAna ThaNDe jalase nahIM karate / kIcar3a reta Adike mardanase pAnImeM kSobha paidA hotA hai aura jisake honese unameM rahanevAle vanaspati kAyika jIvoMko tathA machalI meDhaka aura sUkSma trasajIvoMko pIr3A hotI hai| isa 1. snAyAditi-A0 mu0 / Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 127 bAdhA sthitaiva / bhUmidarIvivarasthitAnAM pipIlikAdInAM mRteH, taruNatRNapallavAnAM coSNAMbubhistaptAnAM duHkhAsikA mahatI jAyate, tathA kSAratayA dhAnyarasAdInAM / na cAsti prayojanaM snAnena saptadhAtumayasya dehasya na sucitA zakyA kareM / tato na zaucaprayojanaM / na rogApahRtaye rogaparISahasahanAbhAvaprasaMgAt, na hi bhUSArya virAgatvAt / ghRtatailAdibhirabhyaMjanamapi na karoti prayojanAbhAvAduktena prakAreNa ghRtAdinA kSAreNa spRSTA bhUmyAdizarIrAdi jaMtavo bAdhyate / prasAzca tatrAvalagnAH / udvatane itastataH patatAM vyAghAtaH / mUlatvakphalapatrAdeH peSaNe, dalane ca mahAnasaMyama: 1 nirvartanavilekhanagharSaNaraMjanAdiko nkhsNskaarH| kezasaMskAro hastagharSaNena masaNatAsaMpAdanaM, tathA zmazraNAmapi / daMtamalApakarSaNaM tadraMjanaM vA dNtsNskaarH| oSThamalApakarpaNaM tadrAgakaraNaM vA oSThasaMskAraH / hasvayolaMbatApAdanaM dIrghayorvA hasvakaraNaM tanmalanirAso'laMkAragrahaNaM karNasaMskAraH / makhasya tejaHsaMpAdanaM lepena maMtreNa vA makhasaMskAraH / akSNoH prakSAlanaM aMjanaM akssisNskaarH| vikaTotthitAnAM romNAM utpATanaM AnulomyApAdanaM laMbayorunnatIkaraNaM, marUsaMskAraH / zobhAthaM hastapAdAdiprakSAlanaM, auSadhavilepAdisaMskAra Adizabdena gRhItaH // 92 // vajjedi baMbhacArI gaMdhaM mallaM ca dhUvavAsaM vA / saMvAhaNaparimaddaNapiNiddhaNAdINi ya vimuttI // 93 // lie zItala jalase snAna nahIM karate / zaMkA-taba garma jalase snAna karanA cAhie ? samAdhAna-usameM bhI trasa aura sthAvara jIvoMko bAdhA rahatI hI hai / pRthivI tathA pahADake biloMmeM rahanevAlI cIMTI Adike maranese aura uSNajalake tApase komala tRNa patte Adike jhulasanese bar3A duHkha hotA hai| tathA jalake khArapanese dhAnyake rasako bhI hAni pahuMcatI hai| tathA snAnakI koI AvazyakatA bhI nahIM hai kyoMki saptasAdhuoMse yukta zarIrako pavitra nahIM kiyA jA sakatA / ataH pavitratAko dRSTise snAnakA koI prayojana nahIM hai| rogako dUra karaneke lie bhI snAna Avazyaka nahIM hai kyoMki taba sAdhu rogaparISaha sahana nahIM kara skeNge| aura zarIrakI zobhAke lie bhI snAna Avazyaka nahIM hai kyoMki sAdhu to virAgI hote haiN| sAdhu prayojana honese ghI tela Adise zarIrakA abhyaMjana bhI nahIM krte| kyoMki kahe hue anusAra ghI Adise tathA kSArase bhUmi Adi tayA zarIra AdimeM cipaTe jIvoMko bAdhA pahu~catI hai / udvartana arthAt ubaTana lagAnese zarIrase cipaTe trasajIva yahA~ vahA~ girakara mara jAte haiN| tathA ubaTana taiyAra karaneke liye vRkSakI jar3a, chAla, phala patte Adiko pIsane yA dalane meM mahAna asaMyama hotA hai / kATanA, chATanA, ragar3anA, raMganA Adi nakhakA saMskAra hai| hAthase gharSaNake dvArA cikanApanA lAnA keza tathA dADhI mUchoMkA saMskAra hai| dA~takA maila dUra karanA athavA dA~toMko raMganA dA~takA saMskAra hai / oThoMkA mala dUra karanA athavA unako raMganA oSTha saMskAra hai / yadi choTe ho to bar3A karanA aura bar3e hoM to choTA karanA, mela nikAlanA athavA AbhUSaNa dhAraNa karanA kAnakA saMskAra hai / lepa yA maMtra dvArA mukhako tejasvI banAnA mukhakA saMskAra hai| A~khoMko dhonA, aMjana lagAnA A~khakA saMskAra hai / vikaTa rUpase uThe hue romoMko ukhAr3anA aura unheM vyavasthita karanA tathA laTakatI huIko U~cA karanA bhauMkA saMskAra hai / Adi zabdase zobhAke liye hAtha paira dhonA, athavA auSadha AdikA lepa karanA, grahaNa kiye gaye haiM / / 92 // Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 bhagavatI ArAdhanA 'gaMdha' kastUrikAdikaM / 'mallaM' mAlyaM catuSprakAraM / 'dhUvavAsaM vA' dhUpaM kAlAgurvAdikaM / vAsaM mukhavAsaM ca jAtiphalAdikaM / anekasurabhidravyamizraM vA / 'saMvAhaNaM' hastAbhyAM malanaM / caraNAvamaInaM paritaH 'parimaInaM' / aMsakuTTanaM unnati dADhyaM ca katu yattatpiNiddhamityucyate / etatsarva varjayati prayojanAbhAvAddhisApravRttezca / kaH ? brahmacArI abrahma nivRttiparo yatiH // 13 // kiM brahmavratasya kurvanti snAnAdiparityAgAH yena tadvatAcaraNapriyastadanuSThAne yatate ityArekAyAmAha jallavilitto deho lukkho loyakadaviyaDabIbhattho / jo rUDhaNakkhalomo sA guttI baMbhacerassa // 94 / / 'jallavilitto deha' iti / 'deho guttI baMbhacerassa' iti padaghaTanA / 'dehaH' zarIraM / 'gutto' guptiH rkssaa| kodRk ? 'jallavilitto' ghanIbhUtamuparyupari pracitaM zarIramalaM jallazabdenocyate / tena vilitto viliptaH dehaH / snAnAdityAgAt 'rukkho' rUkSasparzaH snAnAdivirahAdeva 'locakadavigadabIbhattho' locakaraNavikRtabIbhatsaH / 'jo' yo deha 'rUDhaNakkhalomo' dIrdhIbhUtanakhapracchAdyadezalomAnvitaH / seti guptiH // sAmAnAdhikaraNyAt strIliMgatvAt // kasya ? 'baMbhacerassa' brahmacaryasya / / iti vyutsRSTadehatA // gA-brahmacArI nirgrantha gandha, mAlya aura dhUpa aura mukhavAsa saMvAhana, parimardana aura piNiddhaNa Adiko chor3a detA hai // 93 // TI-brahmacArI arthAt abrahmake tyAgameM tatpara sAdhu kastUrI Adi gaMdha, cAra prakArako mAlA (puSpamAlA, ratnamAlA, motImAlA aura suvarNamAlA) kAlAguru Adi dhUpa, mukhako suvAsita karane vAle jAti phala Adi, athavA aneka sugandhita dravyoMkA mizraNa, hAthoMse zarIrakI mAliza, pairoMse zarIrako dabavAnA, aura piNiddha, ina sabako prayojana na honese aura hiMsAparaka honese chor3a detA hai| kandhoM ko unnata aura dRr3ha banAneke liye jo unako kUTA jAtA hai use 'piNiddhaNa' kahate haiM / 93 // brahmacaryavratakA pAlana karane vAleko snAna Adike tyAgase kyA lAbha hotA hai jisase brahmavratake AcaraNakA premI snAna Adike tyAgako apanAtA hai, isa zaGkAkA uttara dete haiM gA-jallase lipta, rUkSa, loca karanese vikRta aura vIbhatsa, bar3he hue nakha aura romoM se yukta jo zarIra hotA hai, brahmacaryakI vaha gupti hai // 14 // To0--zarIrapara car3hA huA mailapara maila jalla kahAtA hai| snAna AdikA tyAga karanese yatikA zarIra mailase lipatA jAtA hai| tathA snAna Adi na karanese rukhA ho jAtA hai| keza loca karanese bhaddA aura glAni yukta hotA hai use dekhakara logoMko glAni hotI hai| nakha bar3he hue hote haiN| gupta aMga Adike bAla bar3ha jAte haiN| aisA zarIra brahmacaryakI gupti hai / usase yatike brahmacaryakI rakSA hotI hai| 'gupti' zabda strIliMga honese sAmAnAdhikaraNyake liye 'sA' zabdakA prayoga kiyA hai // 94 / / vyutsRSTa zarIratAkA prakaraNa samApta huaa| Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA pratilekhanasAdhyaprayojanAkhyAnAyottaragAthAdvayam iriyAdANaNikheve vivegaThANe NisIyaNe sayaNe / uvvattaNaparivattaNa pasAraNAuMTaNAmarase / / 95 // 'yasya yena hi saMbandho dUrasthamapi tasya tat' ityanena krameNa saMbandhaH-'iriyAdANe' paDilehaNeNa paDilihijjaditti evaM sarvatra / IryAyAM gamane vrajataH svapAdanikSepadeze duSparihArAH yadi syuH pipIlikAdayo'thavA prAk pAdAvalagnarajaso viruddhayonibhUimiruttarA jalaM praveSTavyaM yadi 'paDilehaNeNa' pratilekhanena 'paDilehijjavi nirAkriyate trasAdikaM / 'AdAne' grahaNe jJAnacAritrasAdhanAnAM / "Nikheve viveke' / jJAnasaMyamopakaraNAnAM nikSepe sthApanAyAM / yannikSipyate yatra ca tadubhayapramArjanaM kaayN| zarIramalAnAM uccArAdInAM 'viveke' utsarjane vA kartari pradezaH / sA ca bharyadyayogyA prmaarjniiyaa| 'ThANe nisIyaNe sayaNe' sthAne Asane ca zayanakiyAyAM / 'uvvttppriyttnnpsaarnnaauNttnnaamrse| 'unvattaNaM' uttAnazayanaM / 'parivattaNaM' pAvAtarasaMcAra, 'pasAraNaM' prasAraNaM hastapAdadInAM / AuMTaNaM saMkocanaM / sparzanakriyA 'Amarasazabdenocyate' / paDilehaNeNa paDilehijjai ciNhaM ca hoi sagapakkhe / vissAsiyaM ca liMgaM saMjadapaDirUvadA ceva // 96 // ___ciNhaM ca hodi' cihnatAM bhajate / 'sagapakkhe' svapratijJAyAM / sarvajIvadayA hi yateH pakSaH / vissAsiyaM ca' vizvAsakAri ca janAnAM / 'liMga' pratilekhanAkhyaM kathamayamatisUkSmAnkuMthvAdInapi parihattaM, gRhItaprati ava pratilekhanakA prayojana batalAneke liye do gAthA kahate haiM gA0-gamanameM, grahaNameM, rakhane meM mala tyAgameM sthAnameM baiThanemeM zayanameM Uparako mukhA karake sone meM karavaTa lene meM hAtha paira phailAne meM saMkocanameM aura sparzanameM pIchIse parimArjana karanA cAhiye // 15 // TI0-jisakA jisake sAtha sambandha hotA hai dUra hote hue bhI vaha usakA hotA hai, isa kramake anusAra pratilekhanake dUra hote hue bhI yahAM usake sAtha sambandha lagAnA caahiye| IryA arthAta gamana karate hae yadi apane paira rakhaneke dezameM cIMTI Adiko dUra karanA azakya ho, athavA apane pairoMmeM lagI huI dhUlase AgekI bhUmi viruddha yoni vAlI ho yA yadi jalameM praveza karanA ho to pIchIse trasAdi jIvoMko dUra karanA cAhiye / arthAt pIchIse usa dezakA paira Adi kA parimArjana karake calanA cAhiye / jJAna aura cAritrake sAdhana pustaka kamaNDalu Adiko grahaNa karate samaya, yA unheM rakhate samaya, jo vastu rakheM aura jahA~ rakhe una donoMkA pramArjana karanA cAhiye-pIchIke dvArA unheM jhAr3anA cAhiye / zarIrake mala mUtrAdikA tyAga karate samaya yadi bhUmi ayogya ho to usakA pramArjana karanA caahiye| sthAna, Asana aura sote samaya mukha Upara karake sote hue yA karavaTa lete samaya yA hAtha paira phailAte aura saMkocate samaya, kisI vastu ko chUte samaya pIchese pramArjana karanA cAhiye / yahA~ Amarasa zabdase sparzana kriyAko kahA hai / / 15 / / gA0-ukta kriyA karate samaya pAcheke dvArA pratilekhanA karanA cAhiye, isa prakAra pUrva Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA lekhano'syAnmahato jIvAnkathamiva bAdhituM utsahate iti / 'saMjadapaDirUvadA caiva' / saMyatAnAM 'prAktanAnAM pratibiMbatA ca pratilekhanA grahaNena bhavati // 96 // pratilekhanalakSaNAkhyAnAyAha 130 rayaseyANamagahaNaM maddava sukumAladA laghuttaM ca / jatthede paMca guNA taM paDilihaNaM pasaMsaMti // 97 // 'rajasedANamagahaNaM' rajasaH sacittasya acittasya vA svedasya agrAhakaM / acittarajogrAhiNA sacitta rajo pratilekhane tadvirAdhanA sacittara jo grAhiNA cetarasya / svedagrAhiNi rajasAmupahatiH / 'maddavasu kumAladA ' mRdusparzatA mArdavaM, sukumAladA saukumAryaM / 'laghuttaM ca' laghutvaM ca / ete paMca guNAH yatraite paMca prakAraguNAH saMti 'taM' tat 'praDilihaNaM' pratilekhanaM 'pasaMsaMti' stuvaMti dayAvidhijJAH / amRdunA, asukumAreNa guruNA ca pratilekhanena jIvAnAmupaghAta eva kRto na dayeti bhAvaH / evaM caturguNayuktaM liMgaM vyAkhyAtaM gRhItaliMgasya yateH // 97 // zikSAnaMtareti tannirUpaNArthaM uttaraprabaMdhaH - NiuNaM viulaM suddhaM NikAcidamaNuttaraM ca savvahiMdaM / jiNavayaNaM kalusaharaM aho ya rattI ya paDhidavvaM // 98 // gAthAse sambandha hai | apanI pratijJAmeM pIchI cihna hotI hai / aura pratilekhanA rUpa liMga manuSyoMko vizvAsa karAnevAlA hai / aura prAcIna muniyoMkA pratibimba rUpa hai // 96 // TI0 - munikA pakSa yA pratijJA saba jIvoMpara dayA karanA hai / ataH pIchI usakA cihna hai / tathA yaha cihna manuSyoMmeM vizvAsa utpanna karAtA hai ki jaba yaha vyakti atisUkSma kITa Adi jIvoMkI bhI rakSAke liye pIchI liye hue hai to hamAre jaise bar3e jIvoMko kaise bAdhA pahu~cA sakatA hai / tathA pIchI dhAraNa karanese prAcIna muniyoMkA jo rUpa thA usIkI chAyA vartamAna muniyoM meM A jAtI hai || 96 // pratilekhanAke lakSaNa kahate haiM gA0-- dhUli aura pasIne ko pakar3atI na ho, komala sparzavAlI ho, sukumAra ho, aura halkI ho / jisameM ye pA~ca guNa hote haiM usa pratilekhanAkI prazaMsA karate haiM // 97 // TI0 - sacitta yA acitta raja aura pasIneko grahaNa na karatI ho; kyoMki acitta rajako grahaNa karanevAlI pIchI se sacitta rajakI prati lekhanA karanepara unameM rahanevAle jIvoMkA ghAta hotA hai aura sacitta rajako grahaNa karanevAlI pIchIse acitta rajakI pratilekhanA karane para bhI ghAta hotA hai| pasIneko pakar3anevAlI pIchIse rajameM rahanevAle jIvoMkA ghAta hotA hai / tathA pIchI komala sparzavAlI, sukumAra aura halkI honI cAhiye / jisa pratilekhanameM ye pA~ca guNa hote haiM, dayAkI vidhiko jAnanevAle usakI prazaMsA karate haiM / isakA bhAva yaha hai ki kaThora, asukumAra aura bhArI pratilekhanAse jIvoMkA ghAta hI hotA hai, dayA nahIM / isa prakAra liMgako svIkAra karanevAle sAdhuke cAra guNoMse yukta liMgakA kathana kiyA ||97|| 1. pradhAnAnAM -A0 mu0 / Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA jiMNavayaNaM jinavacanaM / 'aho ya ratto ya' naktaM divaM / 'paDhidavvaM' adhyetavvaM / kIdRgbhUtaM jinapravacanamata Aha-'niuNaM' jIvAdInarthAnpramANanayAnugataM nirUpayatIti nipuNaM / 'suddha pUrvAparavirodhapunaruktAdidvAtriMzaddoSavarjitatvAt zuddhaM / 'vipulaM' nikSepaH, 'ekArthaH, niruktiH anuyogadvAraM, nayazceti anekavikalpena jIvAdInansiprapaMcaM nirUpayatIti vipulaM / arthagADhatvAnnikAcitaM arthanicita / 'aNuttaraM ca na vidyate uttaraM utkRSTamasmAdityanuttaraM / pareSAM vacanAni punaruktAni, anarthakAni, vyAhatAni, pramANaviruddhAni ca tebhya idamuttaraM tadasaMbhaviguNatvAt / 'savahidaM' sarva prANahitaM / anyeSAM matAni keSAMcideva rakSA sUcayati / 'jighAMsantaM jighAMsIyAt na tena brahmahA bhavet' ityupadezAt / kalusaharaM dravyakarmaNAM jJAnAvaraNAdInAM ajJAnAderbhAvamalasya ca vinAzanAt kaluSaharaM / 'aho ya rattIya paDhiyanvamityanena' anArataM adhyayanaM sUcitaM // 98 // ava zikSAkA kathana karate haiM gA0-nipuNa vipula, zuddha, arthase pUrNa, sarvotkRSTa aura saba prANiyoMkA hita karanevAlA dravyakarma bhAva karmarUpI malakA nAzaka jinavacana rAta-dina par3hanA cAhiye // 98 // To0-jinavacana rAta-dina par3hanA caahiye| kisa prakAra jinavacana paDhanA cAhiye ? isake uttarameM kahate haiM jo nipuNa ho arthAt jIvAdi padArthoMkA pramANa aura nayake anusAra nirUpaNa karanevAlA ho / pUrvApara virodha punaruktatA Adi battIsa doSoMse rahita honese zuddha ho| vipula ho arthAt nikSepa, nirukti anuyogadvAra aura naya ina aneka vikalpoMse jo jIvAdi padArthoMkA vistAra se nirUpaNa karatA ho| nikAcita arthAta arthase bharapura ho| anuttara arthAta jisase koI uttara yAnI utkRSTa na ho| dUsaroMke vacana punarukta, nirarthaka, bAdhita aura pramANa viruddha haiM ataH unase jinavacana utkRSTa haiM kyoMki jo guNa unameM sambhava nahIM hai una guNoMse yukta hai| saba prANiyoMkA hitakArI hai| dUsaroMke mata to kinhIM kI hI rakSA sUcita karate haiN| kahA hai-vedakA jAnanevAlA bhI brAhmaNa yadi kisIko mAratA ho to use mAra DAlanA cAhiye / usase brahma hatyAkA pApa nahIM lgtaa| tathA jJAnAvaraNa Adi dravyakarma aura ajJAnAdibhAvamalakA vinAza karanese jinavacana pApakA haranevAlA hai| use 'rAta-dina par3hanA cAhiye' isase nirantara adhyayana karanA sUcita kiyA hai // 98 // 1. pakSArthaH -A0 mu0 / 2. A0 mu0 pratyoadholikhitAzlokAH sa / "yajJArthaM pazavaH sRSTA svayameva svayaMbhuvA / / yajJo hi bhUtyai sarveSAM tasmAdyajJe vadho'vadhaH // 1 // "agnido garadazcaiva zastrapANirdhanApahaH // kSetradAraharazceti SaDete AtatAyinaH // " "AtatAyinamAyAMtamapi vedAMtavid dvijam // jighAMsaMtaM jighAMsIyAnna tena brahmahA bhavet // " Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 bhagavatI ArAdhanA jinavacanazikSAyAM guNAnsaMhRtya kathayati AdahidapaiNNA bhAvasaMvaro NavaNavo yA saMvego // NikkaMpadA tavo bhAvaNA ya paradesigattaM ca / / 99 / / AdahidapaiNNA AtmahitaparijJAnaM / iMdiyasukhaM ahitaM parihitamiti gRhNanti janAH / dukhapratIkAramAtraM tat ? alpakAlikaM, parAdhInaM, rAgAnubaMdhakAri, durlabhaM, bhayAvahaM, zarIrAyAsamAtra, azucizarIrAsaMsparzanajaM / tatrAsya bAlasya sukhabuddhiH / niHzepadukhApAyajanitaM svAsthyaM acalaM sukhamiti na vetti / jinavaco'bhyAsAtvadhigacchati / 'bhAvasaMvaroM' bhAvaH pariNAmaH tasya saMvaro nirodhaH / nanu pariNAmamaMtareNa na dravyasyAsti kSaNamAMtramapyavasthAnaM tatkimacyate bhAvasaMvara iti / pariNAmavizeSavRttiriha bhAva zabda iti mnyte| tathA vakSyati 'sajjhAyaM kuvvaMto paMcadIsaMvuDo iti' azubhakarmAdAnanimittapariNAmagrahaNamiha sraagaapekssyaa| vItarAgANAM ta keSAMcicchaddhopayoganimittatayA puNyAsavapariNAmasaMvaro'pi grAhyaH / 'NavaNavo ya' pratyayaH pratyagraH / 'savego' dharme zraddhA jinavacanAbhyAsAdupajAyate / "NikkaMpadA' nishcltaa| kva ? ratnatraye / 'tavo' svAdhyAyAkhyaM tapazca / 'bhAvaNAya' bhAvanA ca guptInAM / 'paradesigata ca' pareSAmupadezakatA ca // jinavacanakI zikSAmeM jo guNa haiM unheM kahate haiM gA0-AtmahitakA jJAna hotA hai| bhAva saMvara hotA hai| navIna-navIna saMvega hotA hai ratnatrayameM niJcalatA hotI hai / svAdhyAya tapa hotA hai aura bhAvanA hotI hai| aura dUsaroMko upadeza karanekI kSamatA hotI hai // 19 // Trola-jinavacanake par3hanese AtmahitakA parijJAna hotA hai-indriya sukha ahitakara hai use loga hitakara grahaNa karate haiN| indriya sukha duHkhakA pratokAra mAtra hai, alpakAla taka rahatA hai| parAdhIna hai, rAgakA sahacArI hai, durlabha hai (?), bhayakArI hai, zarIrakA AyAsamAtra hai, apavitra zarIrake sparzase utpanna hotA hai / usako yaha ajJAnI sukha mAnatA hai| samasta duHkhoMke vinAzase utpanna huA svAsthya-AtmAmeM sthitirUpa bhAva-sthAyI sukha hai yaha nahIM jaantaa| vaha sukha jinavacanake abhyAsase prApta hotA haiN| bhAva arthAt pariNAmakA, saMvara arthAt nirodha bhAvasaMvara hai| zakA-pariNAmake vinA dravya eka kSaNa bhI nahIM raha sakatA / taba Apa kaise bhAvasaMvara kahate haiM ? samAdhAna yahA~ bhAva zabda pariNAma vizeSakA vAcaka liyA gayA hai| Age kaheMgesvAdhyAya karanevAlA pA~coM indriyoMse saMvRta hotA hai| ata: yahAM sarAgakI apekSAse azubha karmoM ke grahaNameM nimitta pariNAmakA grahaNa kiyA hai| vItarAgoMmeMse to kinhIMke jinavacana zuddhopayoga meM nimitta hotA hai isaliye bhAvasaMvarase puNyAsravameM nimitta pariNAmoMkA saMvara bhI grAhya hai / jinavacanake abhyAsase nita nayA 'saMvega' arthAt dharmameM zraddhA utpanna hoto hai / ratnatrayameM nizcalatA AtI hai| svAdhyAyanAmaka tapa hotA hai, guptiyoMkI bhAvanA hotI hai tathA dUsaroMko upadeza denekI sAmarthya AtI hai // 99|| Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA AdahidapariNNA ityasya vyAkhyAnaM gAthottarA NANeNa savvabhAvA jIvAjIvAsavAdiyA taghigA / Najjadi iha paraloe ahidaM ca tahA hiyaM caiva // 10 11 'NANeNa' jJAnena / 'savvabhAvA' sarve padArthA: / 'jIvAjIvAdigA' jIvAjIvAsravabaMdhasaMvaranirjarAmokSAH / 'sadhigA' tathyabhUtAH / 'NajjaMti' jJAyante / 'tathA' tenaiva prakAreNa / 'ihaparaloe' iha parasmizca loke / 'ahada' ahitaM / 'hidaM hitaM caiva / nanu ca AdahidapariNNA ityatra hitasyaiva hi sUcitatvAt jovAdiparijJAnaM asUcitaM kathaM vyAkhyAyate pUrvamabhihitaM hitamanuktvA ? atrocyate-AtmA ca hitaM ca Atmahite tayoH parijJAnaM iti gRhItaM / na cAtmano hitamiti / tato yuktaM vyAkhyAtaM / evamapi jIva eva nirdiSTa ityajIvAdyupanyAsaH kathaM ? AtmazabdavastUpalakSaNatvAdadoSaH / jIvAjIvAtravabaMdhasaMvara nirjarAmokSAstattvaM [ta0sU0 18] ityatra sUtre AdI nirdiSTo jIvaH prasiddhastenottaropalakSaNaM kriyate / athavA AtmanyajJAte hitameva durjJAtaM AtmapariNAmo hi hitaM tacca svAsthyaM / tacca svarathe Avidite svAsthyaM sujJAtaM bhavati / tata AtmA jJAtavyaH / 133 jAdaM sayaM samatta NANamaNaM tatthavitthidaM vimalaM / rahidaM tu uggahAdihiM suhaMti eyaMtiyaM bhaNiyaM" [pra0 0 15] | iti vacanAt anaMtajJAnarUpaM sukhaM yadi hitamiti gRhItaM, tathApi cetanAyA jIvatvAccaitanyAvasthAsvarUpatvAt kevalasyAvasthAnAt AtmA jJAtavya eva / mokSastu karmaNAM tadapAyatayAdhigaMtavyaH / tatparijJAnamajIve'nirjJAte na bhavati / pudgalAnAmeva dravyakarmatvAt tadviyogasya mokSatvAt / sa ca mokSo baMdhapurassaraH / na Age Atmahita parijJAnakA vyAkhyAna karate haiM gA0 - jJAnake dvArA jIva ajIva Asrava Adi saba padArtha tathyabhUta jAne jAte haiM / usa prakArase isa loka aura paralokameM ahita aura hita jAnA jAtA hai // 100 // TI0 - zaMkA- 'Atmahita parijJA' isa padameM to hitako hI sUcita kiyA hai, jIvAdike parijJAnako to sUcita nahIM kiyA hai taba pahale kahe gaye hitakA kathana na karake jIvAdi parijJAnakA vyAkhyAna kyoM kiyA hai ? samAdhAna - Atmahita parijJAnakA artha AtmA aura hitakA parijJAna liyA hai / 'AtmAkA hita' artha nahIM liyA hai / ataH jIvAdikA vyAkhyAna karanA yukta hai / zaMkA - - aisA artha karanepara bhI jIvakA hI nirdeza kiyA hai / taba ajIva AdikA upanyAsa kyoM kiyA ? samAdhAna- Atma zabda ajIvAdikA upalakSaNarUpa honese koI doSa nahIM hai / kyoMki 'jIvAjIvA' ityAdi sUtrameM jIvakA prathama nirdeza prasiddha hai usase Ageke ajIvAdikA upalakSaNa kiyA hai / athavA, AtmAkA jJAna hue vinA usake hitako jAnanA kaThina hai / AtmAkA pariNAma hita hai aura vaha svAsthya hai / ataH svasthakA ThIka jJAna honepara svAsthyakA samyagjJAna hotA hai / ataH AtmA jJAtavya hai / athavA aisA kahA hai- ananta padArthoM meM vyApta aura avagraha Adike kramase rahita nirmala sampUrNajJAna jo parakI sahAyatAke vinA svayaM hotA hai use ekAntase sukharUpa kahA hai|' isa kathana se yadyapi anantajJAnarUpa sukhako hita svIkAra kiyA hai tathApi cetanA jIva hai aura kevalajJAna caitanya avasthA svarUpa hai ataH AtmA jJAtavya hI hai aura mokSa karmoMke vinAzarUpa honese jAnane yogya hai / karmoMkA jJAna ajIvako jAne vinA nahIM hotA, kyoMki pudgala hI Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 bhagavatI ArAdhanA hyasati baMdhe mokSo'sti / sa ca vaMdho nAsatyAsrave / mokSasya copAyau sNvrnirjre| ahitaM iti yadi duHkhaM gRhyate tadaihalaukikamanubhavasiddhameva / kiM tatra jinavacanena ? ahitakAraNaM yadyahitamucyate tatkarma taccAtrAjIvavacanena AkSiptaM / atha hiMsAdayaH paraMparAkAraNatvena duHkhasyAvasthitAH ahitazabdenocyante / tathApyayuktaM Astrave'ntarbhUtatvAt / atrocyate-anubhUtamapi duHkhaM asmijanmani jaDamatayo vismaraMtyata eva sanmArga na Dhokate / teSAM smRtirjanyate jinavacanena manujabhavApadAM prakaTanena / jugupsite kule prAdurbhUtivicitrAstatra rogoragadazanajanitA vipadaH / nirdraviNatA, durbhagatA, abaMdhutA, anAthatA, prArthitadraviNaparAMganAlAbhadhUmadhvajanirdagdhacittatA, draviNavatAM kutsitapreSaNakaraNaM, tathApi teSAM AkrozananirbhartsanatADanAdIni, paravazatAmaraNAdInyevamAdinA, iha loke hitaM dAnatapaHprabhRtika hitakAraNaM hitaM iti yadA gRhyate 'hitamAraNyamauSadhaM' iti yathA / yato dAnAdike kuzalakarmaNi vartamAnA janaiH stUyaMte vaMdyante / uktaM ca dAnena tiSThanti yazAMsi loke dAnena vairANyapi yAnti nAzam / / paro'pi baMdhutvamupaiti dAnAttasmAtsudAnaM satataM pradeyam // " iti |-[vraaNc0 7 // 36] iMdracakravarAdayo'pi praNatimAyAnti tapodraviNAnAm / paraloke ahitaM bhavAntarabhAviduHkhaM narakagatI hi, tiryaktve ca, paraloke hitaM nivRtisukhaM, tadetsakalaM avabodhayati jainI bhagavatI bhaartii| dravyakarmarUpa hote haiM aura unakA vinAza mokSa hai| vaha mokSa bandhapUrvaka hotA hai| kyoMki vandhake abhAvameM mokSa nahIM hotA / tathA vandha Asravake vinA nahIM hotaa| aura mokSake upAya saMvara aura nirjarA haiN| zaMkA-yadi ahitase duHkha lete hai to isa lokameM honevAlA duHkha anubhavase siddha hai| usameM jinavacanakI kyA AvazyakatA ? yadi ahitake kAraNako ahita kahate haiM to vaha karma hai aura ajIva zabdase usakA grahaNa hotA hai| yadi paramparAse duHkhakA kAraNa honese hiMsA Adiko ahita zabdase lete haiM to bhI ahitakA pRthak kathana ayukta hai kyoMki AsravameM unakA antarbhAva hotA hai| samAdhAna-isa janmameM anubhUta bhI duHkhako ajJAnI bhUla jAte haiM isIse ve sanmArgameM nahIM lagate / jinavacanake dvArA manuSya bhavameM honevAlI vipattiyoM ko batalAnese unakA smaraNa hotA hai| nindanIya kulameM janma honepara vahA~ rogarUpI sA~pake Dasanese utpanna huI vipattiyA~ AtI haiN| daridratA, bhAgyahInatA, abandhutA, anAthatA, icchita dhana aura para strIkI prApti na hone rUpa agnise cittakA jalate rahanA, dhanikoMkI nindanIya AjJAkA pAlana karanepara bhI unake gAlI; galauja, DA~Ta phaTakAra, mArapITa, paravaza maraNa Adiko sahanA par3atA hai| jaba hitakA artha hitakA kAraNa liyA jAtA hai to isa lokameM dAna, tapa Adi hita haiM / jaise jaMgalI auSadhI hitakA kAraNa honese hita kahI jAtI hai kyoMki jo dAna Adi satkArya karate haiM loga unakI stuti aura vandanA karate haiN| kahA bhI hai-'dAnase lokameM cirasthAyI yaza hotA hai| dAnase vaira bhI naSTa ho jAte haiN| dAnase parAye bhI bandhu ho jAte haiN| ataH sudAna sadA denA cAhie // ' tapodhanoMko indra cakravartI Adi bhI namaskAra karate haiN| paralokameM ahitase matalaba hai AgAmI narakagati aura tiryaJcagatike bhavameM honevAlA duHkha / aura paralokameM hitase matalaba hai mokSasukha / jina bhagavAnke dvArA upadiSTa bhAratI ina sabakA jJAna karAtI hai // 100 // Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 135 AtmahitAparijJAne doSamAcaSTe AdahidamayANaMto mujjhadi mUDho samAdiyadi kammaM / kammaNimittaM jIvo parIdi bhavasAyaramaNaMtaM / / 101 / / ''AdahidamayANato' AtmahitamabudhyamAnaH / 'mujjhadi' muhyati ahitaM hitamiti pratipadyate / mohe ko doSa ityata Aha-'mUDho' mohavAn 'samAdiyadi' samAdatte / 'kamma' karmasAmAnyazabdopyayaM azubhakarmavRttigrAhyaH / karmagrahaNe ko doSa ityata Aha-'kammaNimittaM' karmahetukaM, jIvaH 'parIdi' paribhramati / kiM 'bhavasAyaram' bhavasamudraM 'aNaMtaM' anantam // 101 // AtmahitaparasyopayogamAdarzayati jANaMtassAdahidaM ahidaNiyattI ya hidapavattI ya / hodi ya to se tamhA AdahidaM AgamedavvaM // 102 / / 'jANatassa' jAnataH / 'AdahitaM' AtmahitaM / 'ahidaNiyattI ya' ahitanivRttizca / 'hidapavattIya' hite pravRttizca / 'hodi ya' bhavati ca / 'to' tataH hitajJAnAtpazcAt / 'tahmA' tasmAt 'AdahidaM' AtmahitaM / 'AgamedavvaM' zikSitavyam / atra codyate-nanu AtmahitajJasya hite pravRttibhavatu, ahitAnnivRttiH kathaM ? ahitajJo'hitAnnivartate, hitamahitaM ca bhinnameva / yadyato bhinnaM na tasminnavagate tadanyadavagataM bhavati / yathAvAnare'vagate na makaraH, bhinnaM ca hitAdahitaM tasmAddhitajJo'hitaM ajAnan kathamahitAnniyogato nivarteta ? atro AtmahitakA jJAna na honeke doSa kahate haiM___gA0-AtmAke hitako na jAnanevAlA mohita hotA hai| mohita huA karmako grahaNa karatA hai / aura karmakA nimitta pAkara jIva (aNataM) ananta bhavasAgarameM bhramaNa karatA hai // 101 // TI0-Atmahita yA AtmA aura hitako jAnanevAlA ahitako hita mAnatA hai| yahI moha hai| isa mohameM kyA doSa hai ? isake uttarameM kahate haiM ki mohI jIva karmako grahaNa karatA hai / yahA~para yadyapi karma sAmAnya kahA hai tathApi azubhakarma grahaNa karanA caahie| karmoke grahaNameM kyA doSa hai ? isake uttarameM kahate haiM ki karmake kAraNa jIva bhava samudrameM anantakAla taka bhramaNa karatA hai // 101 / / Atmahitake jJAnakA upayoga dikhalAte haiM gA0-Atmahitako jAnanevAleke ahitase nivRtti aura hitameM pravRtti hotI hai| hitAhitake jJAnake pazcAt usakA hitAhita bhI jAnatA hI hai| isalie (AdahidaM) Atmahitako Agamase sIkhanA cAhie / / 102 / / ___TI0-zaMkA-Atmahitako jAnanevAleko hitameM pravRtti hoo, kintu ahitase nivRtti kaise ? jo ahitako jAnatA hai vaha ahitase nivRtta hotA hai| tathA hita aura ahita bhinna haiN| jo jisase bhinna hotA hai usake jAnanepara usase bhinnakA jJAna nahIM hotA / jaise bandarako jAnanepara magarakA jJAna nahIM hotaa| aura hitase ahita bhinna hai ata hitako jAnanevAlA ahitako nahIM jaantaa| taba vaha kaise niyamase ahitase nivRtta hogA? Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA cyate-sarvameva vastu svaparabhAvAbhAvobhayAdhInAtmalAbhaM yathA ghaTaH pRthu lodarAdyAkArAtmakaH paTAdirUpatayA'grAhyaH, anyathA viparyayastaM tajjJAnaM bhavet / evamihApi hitavilakSaNamahitaM ajAnatA tadvilakSaNatA hita jJAtA bhavet / ato hitajJo'hitamapi vettoti yuktA nivRttistataH / / 102 / / zikSAyA azubhabhAvasaMvarahetutA pratipAdanAyAha sajjhAyaM kuvvaMto paMciMdiyasuMdaDo tigutto ya // havadi ya eyaggamaNo viNaeNa samAhido bhikkhU / / 103 / / "sajjhAya' svAdhyAyaM paMcavidhaM vAcanApraznAnuprekSAmnAyadharmopadezabhedena / tatra niravadyasya granthasyA dhyApanaM tadarthAbhidhAnapurogaM vAcanA / saMdehanivRttaye nizcitavalAdhAnAya vA sUtrArthaviSayaH praznaH / avagatArthAnaprekSaNaM anuprekSA / AmnAyo gunnnaa| AkSepaNI, vikSepaNI, saMvaijanI, nivedanIti catasraH kathAstAsAM kathanaM dhrmopdeshH.| taM svAdhyAyaM kurvan / 'cidayasaMvuDo hodi' paMcendriyasaMvRto bhavati / nanu paJcendriya zabdaH niSThAMtasya pUrvanipAtAsaMvRtapaMcendriya iti bhavitavyam ? satyaM / 'jAtikAlasukhAdibhyaH paravacanam' ityanena bahabrohI paMcendriyatvajAtivRttiriti jAtivacanaH / tato niSThAMtaM parataHprayajyate iti manyate / indriyamanekaprakAraM dravyendriyaM bhAvendriyaM iti / iha tu rUpAdhupayogA indriyazabdenocyante / tenAyamarthaHsvAdhyAyaM kurvanniruddha samAdhAna-pratyeka vastukA janma svake bhAva aura parake abhAva, ina donoMke adhIna hai| jaise ghaTa bar3e peTa Adi AkAravAlA hotA hai. paTAdirUpase usakA grahaNa nahIM hotaa| yadi ghaTakA paTarUpase grahaNa ho to vaha jJAna viparIta khlaayegaa| isI taraha yahA~ bhI jo hitase vilakSaNa ahitako nahIM jAnatA vaha usase vilakSaNa hitakA bhI jJAtA nahIM ho sktaa| ataH jo hitako jAnatA hai vaha ahitako bhI jAnatA hai / isalie usakI ahitase nivRtti ucita hI hai / / 102 // zikSA azubhabhAvake saMvarameM hetu hai, yaha kahate haiM gA-vinayase yukta hokara svAdhyAya karatA huA sAdhu pA~coM indriyoMke viSayoMse saMvRta aura tIna guptiyoMse gupta ekAgramana hotA hai / / 103 // . TI.-vAcanA, prazna, anuprekSA, AmnAya aura dharmopadezake bhedase svAdhyAyake pA~ca bheda haiN| usake arthakA kathana karane pUrvaka nirdoSa granthake par3hAneko vAcanA kahate haiN| sandehako dUra karaneke liye athavA nizcitako dRr3ha karaneke liye sUtra aura arthake viSayameM pUchanA prazna hai / jAne hue arthakA cintana karanA anuprekSA hai / kaNThastha karanA AmnAya hai| kathAke cAra prakAra haiM-AkSepaNI, vikSepaNI, saMvejanI aura nivedanI / unake karaneko dharmopadeza kahate haiN| usa svAdhyAyako karane vAlA paJcendriya saMvRta hotA hai / zaGkA-bahuvrIhi samAsameM niSThAntakA pUrvanipAta honese 'saMvRta paJcendriya' honA caahiye| samAdhAna-ApakA kathana satya hai| 'jAtikAla sukhAdibhyaH paravacanam' isa sUtrase paJcendriya zabda paJcendriya jAtivRti honese jAtivAcaka hai| isaliye niSThAntakA prayoga paJcendriyake Age kiyA hai| indriyake aneka bheda haiM-dravyendriya bhAvendriya / kintu yahA~ indriyazabdase rUpAdi viSayaka 1. pRthutalAdyA-a0 / pRthulAdyA-A0 / 2. yAnni-A0 mu0 / Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 137 rUpAdhupayogo bhavati iti / rUpAdyupayoganirodhe kiM phalaM ? rAgAdyapravRttiH / manojJAmanojJarUpAdhupayogAvalaMbanau raagdvessau| na hyanavabudhyamAno viSayaH svasattAmAtreNa to karoti / supte'nyamanaske vA rAgAdInAM viSayasannidhAvapyadarzanAt / "gadimadhigadassa deho dehAdo iMdiyANi jaayte| tatto visayaggahaNaM tatto rAgo va doso vaa||" [paJcAsti0 129 ] iti vacanAcca / kathaM svAvyAye pravartamAnaH 'viNayeNa samAhidoM' jJAnavinayena samanvito bhUtvA yaH svAghyAyaM karoti 'tigutto ya hodi' tisRbhirguptibhizca bhavati / manasoprazastarAgAdyanavalepAt, anRtarUkSaparuSakarkazAtmastavanaparadUSaNAdAvavyApRteH, hiMsAdau zarIreNApravRttezca, "eyaggamaNo ya hodi bhikkhU' iti padaghaTanA-ekamukhAntaHkaraNazca bhavati bhikSuH svAdhyAye rataH / etaduktaM bhavati-dhyAne pravRttimapyAsAdayatIti / na hyakRtazrutaparicayasya dharmazukladhyAne bhavitumarhataH / apAyopAyabhavavipAkalokavicayAdayo dharmadhyAnabhedAH / apAyAdisvarUpajJAnaM jinavacanabalAdeva 'zukle cAdye pUrvavidaH' [ta-sU0 9 / 37] ityabhihitatvAcca // 10 // pratyagrasaMvegaprabhavakramamAcaSTe jaha jaha sudamoggAhadi adisayarasapasaramasudapuvvaM tu / taha taha palhAdijjadi navanavasaMvegasaDDhAe / / 104 / / upayoga kahA gayA hai / ataH yaha artha hotA hai ki svAdhyAyako karane vAlekA rUpAdi viSayaka upayoga ruka jAtA hai| zaGkA-rUpAdi viSayaka upayogako rokanekA kyA phala hai ? samAdhAna-rAgAdikI pravRtti nahIM hotii| rAga dveSa manojJa aura amanojJa rUpAdi viSayaka upayogakA Azraya pAkara hote haiN| jisa viSayako jAnA nahIM vaha viSaya kevala apane astitvamAtrase rAga dvaSako paidA nahIM krtaa| kyoMki sote hue yA jisakA mana anya ora hai. usa manuSyameM viSayake pAsameM hote hue bhI rAga dvaSa nahIM dekhe jAte / kahA hai-'gatimeM jAne para zarIra banatA hai| zarIrase indriyA~ banatI haiN| indriyoMse viSayoMkA grahaNa hotA hai aura usase rAga aura dvaSa hote haiM / jo vinaya pUrvaka svAdhyAya karatA hai vaha paJcendriya saMvRta aura tIna guptiyoMse gupta hotA hai kyoMki usakA mana aprazasta rAgAdike vikArase rahita hotA hai, jhUTha, rukSa, kaThora, karkaza, apanI prazaMsA, paranindA Adi vacana nahIM bolatA, tathA zarIrake dvArA hiMsA AdimeM pravRtti nahIM karatA / tathA svAdhyAyameM lIna sAdhu ekAgramana hotA hai| arthAt dhyAnameM bhI pravRtti karatA hai| jisakA zrutase paricaya nahIM hai usake dharmadhyAna zukladhyAna nahIM hote / apAyavicaya, upAyavicaya, vipAkavicaya, lokavicaya Adi dharmadhyAnake bheda haiN| apAya Adike svarUpakA jJAna jinAgamake balase hI hotA hai / kahA bhI hai-Adike do zukladhyAna aura dharmadhyAna pUrvavit zrutakebalIke hote haiM / / 103 // navIna saMvegake utpanna honekA krabha kahate haiM gA0-jaise-jaise atizaya abhidheyase bharA, jise pahale kabhI nahIM sunA aise zrutako avagAhana karatA hai, taise-taise naI naI dharmazraddhAse AhlAda yukta hotA hai / / 104 / / Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 bhagavatI ArAdhanA 'jaha jaha' yathA yathA / 'sudaM' zrutaM 'oggAhadi' avagAhate zabdazrutAbhidheyamadhigacchatIti yAvat / 'adisayarasapasaraM atizayarasaprasaraM' samayAMtareSu anupalabdho'rtho'tizayito rasaH / zabdasya hi raso'rthaH tasya sAratvAta AmraphalAdirasa iva / prasarazabdena prAcuryamatizayitArthasya sUcayati / tato'yamartho'sya-atizaYAbhidheyabahalaM zrutamiti / nanu pravAdino'pare'pi svasamayameva prazaMsanti / pratyakSeNAnumAnena ca viruddhamarthasvarUpaM kevalaM nityatvamanityatAM vA nirUpayatAmAgamAnAM naatishyaarthprsrtaa| pramANAMtarasaMvAdyAgamArtho'tizayito bhavati nAparaH / 'asudapuvvaM tu' azrutapUrvameva / nanu bhavyAnAmabhavyAnAM ca karNagocaratAmAyAtyeva zrutaM kimucyate'zrutapUrvamiti ? atha zrutAbhidheyAparijJAnAcchabdamAnaM zrutamapyazrutaM iti gRhyate tadapyayuktaM, arthopayogasyApi asakRt jJAtatvAt / ayamabhiprAyaH zraddhAnasahacAribodhAbhAvAcchrutamapyazrutamiti / 'taha taha palhAdijjaI' tathA tathA .pralhAdamupaiti / 'navanavasaMvegasaDDhAe' pratyagrataradharmazraddhayA / nanu ca saMsArAdbhIratA saMvegaH tato'yamarthaH syAdasaMbaMdhaH na doSaH / saMsArabhIrutAhetuko dharmapariNAmaH / AyudhanipAtabhIratAhetukakavacagrahaNavat / tena saMvegazabdaH kArye dharme vartate // 104 // niSkaMpatAkhyAnAyAha AyApAyavidaNhU daMsaNaNANatavasaMjame ThiccA / viharadi visujjhamANo jAvajjIvaM du NikkaMpo // 105 / / TI0-jaise-jaise zrutakA avagAhana karatA hai arthAt zabda rUpa zrutake arthako jAnatA hai / vaha zruta 'atizayarasa prasara' honA cAhiye / anya dharmomeM jo artha nahIM pAyA jAtA use 'atizayarasa' kahA hai / kyoMki zabdakA rasa usakA artha hai vahI usakA sAra hai| jaise AmraphalAdikA rasa / prasara zabdase atizayita arthakI bahulatA sUcita hotI hai| ataH 'atizayitarasa prasara' kA artha hai-atizaya abhidheyase bharA huA zruta / zaGkA-anya matAvalambI bhI apane siddhAntakI prazaMsA karate haiM ? samAdhAna-pratyakSa aura anumAnase viruddha arthake svarUpa kevala nityatA yA kevala anityatA kA kathana karane vAle Agama atizaya arthabahula nahIM haiN| jisa AgamakA artha anya pramANoMse pramANita hotA hai vahI AgamArtha atizayita hotA hai, anya nhiiN| tathA vaha azrutapUrva jo pahale nahIM sunA, honA caahiye| .. zaGkA-bhavya aura abhavya jIvoMke kAnoMmeM zruta sunane meM AtA hI hai taba Apa azruta pUrva kaise kahate haiM ? yadi zrutake arthakA jJAna na honese zabdamAtra zrutako azruta kahate haiM to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki arthake upayogakA bhI aneka bAra jJAna ho jAtA haiM ? samAdhAna-abhiprAya yaha hai ki zraddhAna pUrvaka jJAna na honese zruta bhI azruta hotA hai / - to jaise zrutakA avagAhana karatA hai vese vaise naI naI dharmazraddhAse yukta hotA hai / - zaGkA-saMsArase bhIrutAko saMvega kahate haiM / taba ApakA artha dharma ThIka nahIM haiM / samAdhAna-isameM koI doSa nahIM hai| saMsArase bhIrutA dharma pariNAmakA kAraNa hai| jaise zastrake AghAtake bhayase kavaca grahaNa karate haiM isase saMvega zabda saMvegakA kArya jo dharma hai usako kahatA hai / / 104 / / Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 139 AyApAyavidaNhU vRddhihAnikramajJaH / pravacanAmyAsAdevaM ratnatrayAbhivRddhiH evaM tathA hAniriti yo jAnAti asau / 'daMsaNaNANatavasaMjameM' 'zraddhAne, jJAne, tapasi, saMyame vaa| 'ThiccA' sthitvA / 'viharadi' pravartate / 'visujjhamANo' zuddhimupayAn / 'jAvajjIvaM' jIvitakAlAvadhi / tu zabdo'nte neyaH / 'NikkaMpo du' viniSprakaMpo nizcala eveti yAvat / niHzaMkitatvAdinA darzanasya vRddhiH, zaMkAdinA hAniH / arthavyaMjanatadubhayazuddhayA svAdhyAye copayogAt jJAnavRddhiH / anupayogAdapUrthIigrahaNAcca jJAnahAniH / yathA coktam"puTavagahidaM pi NANaM 'saMkuDaviyajuttajogissa" iti / tapaso dvAdazavidhasya vRddhiH saMyamabhAvanayA vIryAvinigUhanAt jJAnopayogAt / hAniH punastadviparyayAdaihikakAryAsaMgAdvA / samyak pApakriyAbhya uparamaH saMyamaH / pApakriyAzcAzubhamanovAkkAyayogAH tena cAritraM saMyamaH / 'pApakriyAnivRttizcAritraM' iti vacanAt / tasya saMyamasya vRddhiH paMcaviMzatibhAvanAbhirdAni tAsAM bhAvanAnAM abhAvena / zrutAdvinA jJAnAdInAM guNadoSaM vA na vetti / anirmAtaguNaH kathaM guNAnupavaMhayet, aviditadoSo vA tAMstyajet / tena zikSAyAmAdaraH kAryaH // 105 // jinavacanazikSA tapaH ityetaducyate vArasavihammi ya tave sambhaMtaravAhire kusaladiDhe / Na vi atthi Na vi ya hohidi sajjhAyasamaM tavo kammaM / / 106 / / niSkampatAkA kathana karate haiM gA0-vRddhi aura hAnike kramako jAnane vAlA zraddhAna, jJAna, tapa aura saMyamameM sthita hokara zuddhiko prApta hotA huA jIvana paryanta vihAra karatA hai vaha nizcala hI hai / / 105 / / .. To0-pravacanake abhyAsase jo yaha jAnatA hai ki aisA karanese ratnatrayakI vRddhi hotI hai aura aisA karanese hAni hotI hai vaha zraddhAna, jJAna, tapa, aura saMyamameM sthita hokara zuddhiko prApta karatA huA. jIvana paryanta vihAra karatA haiM niSkampa arthAt nizcala hI hai| - niHzaMkita Adi guNoMse samyagdarzanakI vRddhi hotI hai aura zaMkA Adise hAni hotI hai| arthazuddhi, vyaMjanazuddhi aura ubhayazuddhise tathA svAdhyAyameM upayoga lagAnese jJAnakI vRddhi hotI hai| upayoga na lagAnese tathA navIna apUrva arthako grahaNa na karanese jJAnakI hAni hotI hai / kahA hai-'pUrvameM grahaNa kiyA huA bhI jJAna, jo. usameM upayoga nahIM lagAtA. usakA ghaTa jAtA hai|' saMyamako bhAvanAse va apanI zaktiko na chipAkara jJAnameM upayoga lagAnese bAraha prakArake tapakI vRddhi hotI hai| usase viparIta karanese aura laukika kAryoM meM phaMse rahanese tapakI hAni hotI hai| pApa kriyAoMse samyaka rItise virata honeko saMyama kahate haiN| azubha manoyoga, azubha vacana yoga aura azubhakAya yoga pApakriyA hai| ataH cAritra saMyama hai| kahA bhI hai-'pApa kriyAoMse nivRtti cAritra hai|' usa saMyamako vRddhi paccIsa bhAvanAoMse hotI hai aura una bhAvanAoMke abhAvase saMyamakI hAni hotI hai| zAstrAbhyAsake binA jJAna Adike guNa athavA doSako nahIM jaantaa| jo guNoMko nahIM jAnatA vaha kaise guNoMko batA sakatA hai| aura jo doSoMko nahIM. jAnatA vaha kaise unheM chor3a sakatA hai ? ataH zikSAmeM Adara karanA cAhiye // 105 / / .... jinavacanakI zikSA tapa hai, yaha kahate haiM1. saMkuDaiviju-mu0 / 2. ajJAta-A0 mu0 / Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 bhagavatI ArAdhanA 'bArasavihammi ya' dvAdazaprakAre / 'tave' tapasi / 'sambhaMtarabAhire' sahAbhyantaradAhyAbhyAM vartate iti sAbhyaMtarabAhyaM / bAhyamabhyaMtaraM vA tapo muktvA kimanyattapo nAma yattAbhyAM saha vartate ityucyate ? tapaHsAmAnya vizeSaiH saha vartate ityacyate / ajAdyatatvAta abhyahitatvAcca abhyanta razabdasya pU bAhyazabdAta / 'kusaladiThU' saMsAraH, saMsArakAraNaM, baMdho, vaMdhakAraNaM, mokSastadupAyaH ityatra vastuni ye kuzalAH sarvavidastairupadiSTe / 'sajjhAyasama' svAdhyAyena sadazaM / 'tavokamma' tpHkriyaa| 'Na vi atthi' naivAsti / 'Na viya' naiva / 'hohidi' bhaviSyati / nApyAsIditi kAlatraye'pi svAdhyAyasadRzasyAnyasya tapaso'bhAvaH kathyate / atra codyate-svAdhyAyo'pi tapo anazanAdyapi tapo buddharevizeSAta karmatapanasAmarthyasyAvizeSAt / kimucyate svAdhyAyasadRzaM tapo neti ? karmanirjarAhetutvAtizayApekSayA sadRzamanyattapo nevAstItyabhiprAyaH / tapo nAma kimAtmapariNAmo bhavet na vA? AtmapariNAmatve kathaM kasyacidvAhyatA? anAtmapariNAmatvena . nirjarAM kuryAt ghaTAdivadityatrocyate-AtmapariNAma eva tapaH / kathaM tahi bAhyatA ? bAhyAH saddharmamArgAdye janAH tairapyavagamyatvAt bAhyamityucyate'nazanAdi bArvAicaraNAt / sanmArgajJA abhyantarAH / tadavagamyatvA'tairAcaritatvAdvA bAhyAbhyantaramiti sUrerabhiprAyaH / / gA0-sarvajJake dvArA upadiSTa abhyantara aura bAhyabheda sahita vAraha prakArake tapameM svAdhyAyake samAna tapakriyA nahIM hai aura na hogI hI / / 106 / / ___TI0-zaMkA-bAhya aura abhyaMtara tapako chor3akara anya tapa kyA hai jo bAhya abhyantara sahita bAraha prakArakA tapa kahate ho ? samAdhAna-sAmAnya tapa vizeSoMke sAtha rahatA hai yaha kahanekA abhiprAya hai| yadyapi bAhya zabdameM alpa svara haiM phira bhI abhyantara zabdake AdimeM ac honese tathA pUjya honese abhyantara zabdako prathama sthAna diyA hai| saMsAra aura saMsArake kAraNa, bandha aura bandhake kAraNa tathA mokSa aura usake upAya ina vastuoMmeM jo kuzala sarvajJa haiM unake dvArA upadiSTa tapoMmeM svAdhyAyake samAna tapa na hai, na hogA aura na thA, isa prakAra tInoM kAloMmeM svAdhyAyake samAna anya tapakA abhAva kahA hai| zaMkA-- svAdhyAya bhI tapa hai aura anazana Adi bhI tapa hai| donoMmeM hI karmako tapanekI zakti samAna hai / phira kaise kahate haiM ki svAdhyAyake samAna tapa nahIM hai ? samAdhAna-karmokI nirjarAmeM hetu jitanA svAdhyAya hai utanA anya tapa nahIM hai isa apekSAse ukta kathana kiyA hai| / zaMkA-tapa, kyA AtmAkA pariNAma hai athavA nahIM hai ? yadi AtmAkA pariNAma tapa hai to vaha kaise huA ? yadi tapa AtmAkA pariNAma nahIM hai to vaha karmokI nirjarA nahIM kara sakatA jaise ghaTa / __ samAdhAna-AtmAkA pariNAma hI tapa hai| tava Apa kaheMge ki vaha bAhya kaise hai ? samIcIna dharmamArgase jo loga bAhya haiM ve bhI unheM jAnate haiM isalie anazana Adiko bAhya tapa kahA hai, kyoMki bAhya loga bhI unheM karate haiN| jo sanmArgako jAnate haiM ve abhyantara haiN| unake dvArA jJAta honese athavA unake dvArA pAlana kiye jAnese abhyantara kahe jAte haiN| isa prakAra tapa 1. tvAt ghaTAdivatta-A0 mu0 / . Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 141 pratijJAmAtreNa svAdhyAyasyAnyatapobhyo'tizayitatA na siddhayatIti manyamAnaM prati atizayasAdhanAyAha jaM aNNANI kamma khavedi bhavasayasahassakoDIhiM / taM NANI tihiM gutto khavedi aMtomuhutteNa // 107 / / chaTTaTThamadasamadubAlasehiM aNNANiyassa jA sohI / tatto vahuguNadariyA hojja hu jimidassa NANissa // 108|| 'jaM' yata / 'aNNANI' samyajJAnarahitaH / 'kamma' karma / 'khavedi' kSapayati / 'bhavasadasahassakoDohi' bhavazatasahasrakoTibhiH / 'taM' tat karma / 'NANI' samyagjJAnavAn / 'tihiM gutto' triguptiyuktaH / 'khavedi' kSapayati / 'aMtomutteNa' antarmuhUrtamAtreNa / jhaTiti karmazAtanasAmarthya tapaso'nyasya na vidyate ityayamatizayaH svAdhyAyasya / / 107 // _svAdhyAye udyato guptibhAvanAyAM pravRtto bhavati / tatra ca vRttasya ratnatrayArAdhanaM sukhena bhavati ityuttaragAthayA kathyate sajjhAyabhAvaNAe ya bhAvidA hoti svvguttiio| guttIhiM bhAvidAhiM ya maraNe ArAghao hodi // 109 / / manovAkkAyavyApArAH karmAdAnahetavaH sarva eva vyAvartate svAdhyAye sati, tato bhAvitA bhavanti guptayaH / kRtAbhimatAdiyogatrayanirodhazca ratnatraya eva ghaTate iti sukhsaadhytaa| anaMtakAlAbhyastAzabhabAhya aura abhyantara kahe gaye haiM aisA AcAryakA abhiprAya hai // 106 / / __ jo kahatA hai ki kevala kahane mAtrase svAdhyAyako anya tapoMse zreSThatA siddha nahIM ho sakatI, usake prati zreSThatA siddha karate haiM gA0-samyagjJAnase rahita ajJAnI jisa karmako lAkha karor3a bhavoMmeM naSTa karatA hai, usa karmako samyagjJAnI tIna guptiyoMse yukta huA antarmuhUrtamAtrameM kSaya karatA hai / / 107 // gA.-ajJAnIke do, tIna, cAra, pA~ca Adi upavAsa karanese jitanI vizuddhi hotI hai usase bahuta guNI zuddhi jImate hue jJAnIke hotI hai / / 108 // To0-itanI zIghratAse karmoko kATanekI zakti anya tapameM nahIM hai, yaha svAdhyAyakA atizaya hai / / 108 // jo svAdhyAyameM tatpara hotA hai vaha gupti bhAvanAmeM pravRtta hotA hai / aura jo gupti bhAvanAmeM pravRtta hotA hai vaha ratnatrayakI ArAdhanA sukha pUrvaka karatA hai vaha AgekI gAthAse kahate haiM gA0-svAdhyAya bhAvanAse saba guptiyA~ bhAvita hotI hai| aura guptiyoMkI bhAvanAse marate samaya ratnatraya rUpa pariNAmoMkI ArAdhanAmeM tatpara hotA hai / / 109 / / TI0-svAdhyAya karanepara mana vacana kAyake saba hI vyApAra, jo karmoMke lAnemeM kAraNa haiM cale jAte haiN| aisA honese guptiyA~ bhAvita hotI haiN| aura tInoM yogoMkA nirodha karane vAlA muni ratnatrayameM hI lagatA hai / ataH ratnatraya sukha pUrvaka sAdhya hotA hai, isakA bhAva yaha hai ki Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 bhagavatI ArAdhanA yogatrayasya karmodayasahAyasya vyAvartanamatiduSkaraM svAdhyAyabhAvanaiva kSamA katu miti bhAvaH / 'sajjhAyabhAvaNAe ya svAdhyAyabhAvanayA vaa| 'bhAvidA' bhAvitAH / 'hoti' bhavanti / 'savvaguttIo' sarvaguptayaH / 'guttIhi' guptibhiH / 'bhAvidAhi' bhAvitAbhiH / 'maraNe' maraNakAle / 'ArAdhago' ratnatrayapariNAmArAdhanaparaH / 'hodi' bhavati / svAdhyAyabhAvanArataH parasyopadezako bhavan itaro'jJaH kamupakAraM parasya saMpAdayedabhavyasya / 109 // parasyopadezakatdai kimasyAyAtamityatrAha AdaparasamuddhAro ANA vacchalladIvaNA bhattI / hodi paradesagatte avvocchittI ya titthassa // 110 // 'AdaparasamuddhAroM' AtmanaH parasya vA uddharaNamuddizya vyApRtaH svAdhyAye svakarmANyapi sAdhayati pareSAmapyupayuktAnAM / 'ANA' "zreyothinA hi jinazAsanavatsalena kartavya eva niyamena hitopadezaH" (varAMgaca. 1213) ityAjJA sarvavidAM, sA paripAlitA bhavatIti zeSaH / 'vacchalladIvaNA' vAtsalyaprabhAvanA pareSAmupadezakatve kRtA bhavati / 'bhattI' bhaktizca kRtA bhavati jinavacane tadabhyAsAt / 'hodi' bhavati / 'paradesagatte' pareSAmupadeSTakatve sati / 'avvocchittI ya' avyucchittizca / 'titthassa' tisu ciTThaditti titthaM mokSamArgaH zrutaM vAM / zrutamapi ratnatrayanirUpaNe vyApRtatvAt tatrasthaM bhavati / tato'yaM arthaH-zrutasya mokSamArgasya vA avyacchittiriti // 110 // sikkhA gadA // liMgagrahaNAnaMtaraM jJAnasaMpattiH kAryA, jJAnasaMpadi vartamAnena vinayo'nuSThAtavyaH / sa ca paMcaprakAra ityAha viNao puNa paMcaviho NiddiTTho NANaMdasaNacarine / tavaviNavo ya cauttho carimo uvayArio viNao // 111 // . . .. anantakAlase jina tIna azubhayogoMkA isa jIvane abhyAsa kiyA huA hai aura karmakA udaya jisakA sahAyaka hai usase alaga honA atyanta kaThina hai / svAdhyAyakI bhAvanA hI ise karane meM samartha hai // 109 // jo svAdhyAyakI bhAvanAmeM lIna rahatA hai vaha dUsaroMko bhI upadeza karatA hai kintu jo svayaM ajJAnI hai vaha kisI anya bhavyakA bhI kyA upakAra kara sakatA hai ? aisI sthitimeM parako upadeza denepara ise kyA lAbha hai, yaha kahate haiM- .. gA0-TI0-apane aura dUsaroMke uddhArake uddezase jo svAdhyAyameM lagatA hai vaha apane bhI karmoko kATatA hai aura usameM upayukta dUsaroMke bhI karmoko kATatA hai| sarvajJa bhagavAnakI jo AjJA hai ki kalyANake icchuka jina zAsanake premIko niyamase dharmopadeza karanA cAhiye, usakA bhI pAlana hotA hai| dUsaroMko upadeza karane para vAtsalya aura prabhAvanA hotI hai| jina vacanake abhyAsase jina vacanameM bhakti pradarzita hotI hai| dUsaroMko upadeza karanepara mokSamArga athavA zrutarUpa tIrthakI avyucchittI-paramparAkA avinAza hotA hai| zruta bhI ratnatrayake kathanameM saMlagna honese tIrtha hai / ataH svAdhyAya pUrvaka paropadeza karanese zruta aura mokSamArgakA viccheda nahIM hotaa| ve sadA pravartita rahate haiM // 110 // . liMga svIkAra karaneke pazcAt jJAnarUpa sampadAkA saMcaya karanA cAhiye / aura jJAna sampadAkA saMcaya karate hue vinaya karanI cAhiye / usake pA~ca bheda haiM-unheM kahate haiM Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 143 vinayatyapanayati yatkarmAzubhaM tadvinayaH / tathA coktaM-"jahmA viNedi. kammaM aTThavihaM cAuraMga mokkho ya" (mUlAcAra 781) iti / 'puNa' pazcAt jinavacanAbhyAsottarakAlaM / 'paMcaviho' paMcaprakAraH / 'NihiThaTho' nirdiSTaH / 'NANasaNacaritte' viSayalakSaNeyaM saptamI / jJAnadarzanacAritraviSayaH / / 'ta tapasi vinayazca // 'cauttho catarthaH / 'caramo' antyaH / / 'uvayArio viNayo' upacAravinayazceti // _jJAnavinayabhedAnAcaSTe kAle viNaye uvadhANe bahumANe taheva NiNhavaNe / vaMjaNa attha tadubhaye viNao gANammi aviho // 112 / / / 'kAle svAdhyAyavAcanakAlAviha kAlazabdena gRhyate / anyathA kAlamantareNa kasyacidapi vRttya bhAvAt kAlagrahaNamanarthakaM syAt / bhavatu nAma kAlavizeSaH kAlazabdavAcyaH tatha ta / bhavata nAma kAlavizeSaH kAlazabdavAcyaH tathApi nAsau vinayo na karma vyapanayatIti. yadi vyapanayetsarvasyAkarmavattA prApnuyAta / 'kAle' iti saptamyaMtaM padaM / tena vAkyazeSapurassaro'yaM sUtrArthoM jAyate / sAdhyAhAratvAta sarva sUtrANAM / kAle adhyayanamiti / parivarjanIyatvena nidiSTaM kAlaM saMdhyAparvadigdAholkApAtAdikaM parihatyAdhyayanaM karma vinayati iti viNae iti prthmaantH| vinayaH zrutazratadharamAhAtmyastavanaM zrutazrutadharabhaktiriti yAvat / gA0--jinavacanake abhyAsake pazcAt vinaya pA~ca prakArakI kahI hai| jJAnavinaya darzanavinaya cAritravinaya aura caturtha tapavinaya aura antima upacAra vinaya hai / / 111 / / TI-'vinayati' jo azubha karmako dUra karatI hai vaha vinaya hai| kahA hai-yataH ATha prakArake karmoko dUra karatI hai ataH vinaya hai / / 111 // jJAna vinayake bhedoMko kahate haiM. gA0--kAla, vinaya, upadhAna, bahumAna, 'tathA nihnava, vyaMjanazuddhi, arthazuddhi, ubhayazuddhi ye jJAnake viSayameM ATha prakArakI vinaya hai / / 112 / / TI0-yahA~ kAla zabdase svAdhyAyakAla aura vAcana kAla grahaNa kiye jAte haiN| anyathA kAlake binA kisIkA bhI astitva saMbhava na honese kAlakA grahaNa vyartha ho jaayegaa| zaMkA-kAla zabdakA vAcya kAla vizeSa rho| kintu kAla vinaya nahIM hai kyoMki kAla karmako naSTa nahIM karatA / yadi kare to saba hI jIva karma rahita ho jAyeMge ? samAdhAna--- 'kAle' yaha saptamI vibhaktise yukta pada hai ataH isake sAthameM zeSa vAkya jor3ane se sUtrArtha hotA hai; kyoMki sabhI sUtra adhyAhAra sahita hote haiM / unameM Uparase kucha vAkya jor3anA hotA hai / ataH 'kAlameM adhyayana' yaha usakA artha hotA hai / sandhyA, parva, kisI, dizAmeM Aga laganA, ulkApAta Adi jo kAla chor3ane yogya kahe haiM una kAloMko chor3akara kiyA gayA adhyayana karmako naSTa karatA hai / 'viNae' yaha prathamAnta zabda hai / zruta aura zrutake dhArakoMke mAhAtmyakA stavana arthAt zruta aura zrutake dhArakoMkI bhakti vinaya hai| 1 'kAle....."prAptuyAt' ityetad pratiSu utthAnikArUpeNa likhitam / Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 bhagavatI ArAdhanA 'uvahANe' avagrahaH / yAvadidamanuyogadvAraM niSThAmupaiti tAvadidaM mayA na bhoktavyaM, idaM anazanaM caturthaSaSThAdikaM kariSyAmIti saMkalpaH / sa ca karma vyapanayatIti vinayaH / 'bahumANe' sanmAnaM / zuceH kRtAMjalipuTasya anAkSiptamanasaH sAdaramadhyayanaM / 'taha tthaa| 'aNiNhavaNe' anihnavazca nihnavo'palApaH / kasyacitsakAze zrutamadhItyAnyo gururityabhidhAnamapalApaH / vaMjaNa astha tadubhaye' vyaMjanaM zabdaprakAzanaM, arthaH zabdavAcyaH, tadubhayazabdena vyaMjanamarthazca nidishyte| vaMjaNa atyatabhaye vyaMjanaM ca arthazca tabhayaM ceti dvadve kRte sarvo dvaMdvo vibhASayA ekavada bhavatIti ekavadabhAvArthasya ekavacanaM kRtaM / arthazabdasya ajAdyadaMtatvAdalpAntaratvAcca pUrvanipAtaprasaMga iti cenna, sarvato'bhyahitaM pUrva nipatati iti vyaMjanazabdaH pUrva prayujyate / kathamayahitaM ? svayaM parapratyayahetutvAtsvayaM ca zabdazrutAdevArthayAthAtmyamati paraM cAvabodhayati / atra ca 'vaMjaNaatyatadubhaye suddhI' iti zeSaH / tatra vyaMjanazuddhirnAma yathA gaNadharAdibhirvAtriMzaddoSavajitAni sUtrANi kRtAni teSAM tathaiva pAThaH / zabdazrutasyApi vyajyate jJAyate aneneti vigrahe jJAnazabdena gRhItatvAt tanmUlaM hi zrutajJAnaM / upadhAnakA artha avagraha hai| jaba taka AgamakA yaha anuyogadvAra samApta nahIM hotA taba taka maiM amuka vastu nahIM khaauuNgaa| yA yaha anazana yA caturtha athavA SaSThama upavAsa karUMgA isa prakArakA saMkalpa avagraha hai / vaha bhI karmako dUra karatA hai ataH vinaya hai| . bahumANakA artha sanmAna hai| pavitra ho, donoM hAtha jor3a aura manako nizcala karake sAdara adhyayana bahumAna hai| nihnava apalApako kahate haiN| kisIke pAsameM adhyayana karake usase anyako guru kahanA hai apalApa hai| __ vyaMjana zabdake prakAzanako kahate haiN| zabdake vAcyako artha kahate haiM / 'tadubhaya zabdase vyaMjana aura artha kahe jAte haiN| 'vyaMjana aura artha aura tadubhaya' isa prakAra dvandva samAsa karanepara saba dvandvoMmeM vikalpase ekavadbhAva hotA hai isaliye eka vacana kiyA hai| zaMkA-artha zabdake AdimeM ac honese aura alpa acvAlA honese pUrva nipAtakA arthAt prathama rakhanekA prasaMga AtA hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki jo sabase pUjya hotA hai vaha prathama rakhA jAtA hai isaliye vyaMjana zabdakA prayoga pahale kiyA hai| zaMkA-vyaMjana sabase pUjya kyoM hai ? samAdhAna-vyaMjana arthAt zabda svayaM dUsaroMko jJAna karAne meM hetu hai, aura svayaM zabda zruta se hI vastuke yathArtha svarUpako jAnatA hai tathA dUsaroMko jJAna karAtA hai| ___ yahA~ vyaMjana artha aura tadubhayake sAtha zuddhi zabda lagAnA cAhiye / gaNadhara Adine jaise battIsa doSoMse rahita sUtra race haiM unakA vaisA hI pATha vyaMjana zuddhi hai| 'vyajyate' arthAt jisake. dvArA jAnA jAtA hai aisA vigraha karanepara jJAna zabdase zabdazrutakA bhI grahaNa hotA hai kyoMki zrutajJAnakA mUla zabda hai| Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 145 atha arthazabdena kimucyate ? vyaMjanazabdasya sAMnidhyAdarthazabdaH zabdAbhidheye vartate, tena sUtrArtho'rtha iti gRhyate / tasya kA zuddhiH ? 'praviparItarUpeNa sUtrArthanirUpaNAyAM arthAdhAratvAnnirUpaNAyA avaiparItyasya arthazuddhirityucyate / sUtrArthanirUpaNAyAH zabdazrutatvAdaviparItanirUpaNApi vyaMjanazuddhireva bhavatIti nArthazuddhiH kadAciditi cet, na parakRtaM zabdazrutA vipriitpaatthe| vyaMjanazuddhistadarthanirUpaNAyA avaiparItyaM arthazuddhiH / pratyayazrute tu arthayAthAtmyapratibhAso'rthazuddhiH // tadubhayazuddhirnAma tasya vyaMjanasya arthasya ca zuddhiH / nanu vyaMjanArthazuddhayoH pratipAditayoH tadubhayazuddhihItA na tadvayatirekeNa tadubhayazuddhirnAmAsti tataH kathamaSTavidhatA ? atrocyate-puruSabhedApekSayeyaM nirUpaNA kazcidaviparItaM sUtrArtha vyAcaSTe sUtraM tu viparItaM paThati / tattathA na kAryamiti vyNjnshuddhiruktaa| anyastu sUtramaviparItaM paThannapi nirUpayatyanyathA sUtrArtha iti tannirAkRtaye'rthazuddhirudAhRtA / aparastu sUtraM viparItamadhIte sUtrAthaM ca kathayitkAmo viparItaM vyAcaSTe tadubhayApAkRtaye ubhayazuddhirupanyastA / ayamaSTaprakAro jJAnAbhAsaparikaro'STa vidhaM karma vinayati vyapanayati vinayazabdavAcyo bhavatIti sUrerabhiprAyaH / / 212 / / vyaMjana zabdakI samIpatAse arthazabda zabdake vAcyako kahatA hai ataH arthase sUtrArthakA grahaNa hotA hai| aviparIta rUpase sUtrake arthakI nirUpaNAmeM nirUpaNAkA AdhAra artha hotA hai| ataH nirUpaNAkI aviparItatAko artha zuddhi kahate haiM arthAt sUtrake arthakA yathArtha kathana artha zuddhi hai| zaMkA-sUtrake arthakI nirUpaNA zabdazruta rUpa hotI hai ataH aviparIta nirUpaNA bhI vyaMjana zuddhi hI huI, artha zuddhi kabhI bhI nahIM hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki dUsareke dvArA kiyA gayA zabdazrutakA aviparIta pATha vyaMjana zuddhi hai| aura usake arthakA aviparIta nirUpaNa artha zuddhi hai| kintu jJAnarUpa zru tameM arthakA ThIka-ThIka jJAna artha zuddhi hai / vyaMjana aura arthakI zuddhiko tadubhaya zuddhi kahate haiN| zaMkA-vyaMjana zuddhi aura arthazuddhike kahanepara tadubhaya zuddhi A jAtI hai kyoMki una donoM zuddhiyoMke vinA tadubhaya zuddhi nahIM hotii| taba ATha bheda kaise rahe ? / samAdhAna-yaha nirUpaNA puruSa bhedakI apekSAse hai| koI vyakti sUtrakA artha to ThIka kahatA hai kintu sUtrako viparIta par3hatA hai / aisA nahIM karanA cAhiye isake lie vyaMjana zuddhi kahI hai| dUsarA vyakti sUtra to ThIka par3hatA hai kintu sUtrakA artha anyathA kahatA hai usake nirAkaraNake liye artha zuddhi khii| tIsarA vyakti sUtrako ThIka nahIM par3hatA aura sUtrakA artha bhI viparIta karatA hai| ina donoMko dUra karane ke liye ubhaya zaddhi kahI hai| yaha ATha prakArakA jJAnAbhyAsakA parikara ATha prakArake karmoMkA vinayana karatA hai unheM dUra karatA hai isaliye use vinaya zabdase kahate hai yaha AcAryakA abhiprAya hai // 112 // 1. kasya mAM-A0 mu0| 2. viparIta-A0 mu0| 3. zrutavi0-20 / Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 bhagavatI ArAdhanA darzanavinayasUcanaparottaragAthA uvagRhaNA diyA pubbuttA taha bhattiyA diyA ya guNA / saMkAdivajjaNaM pi o sammattaviNao so // 113 / / uvagRhaNAdigA upabRMhaNAdikAH / upabRMhaNaM, sthitikaraNaM, vAtsalyaM, prabhAvanA cetyete / 'puvvuttA' pUrvAcAryairuktAH pUrvoktAH / asmAt sUtrAtpUrveNa va sUtreNa "uvagRhaNaThidikaraNaM vacchallapabhAvaNA bhaNidA" ityanenoktAH pUrvamuktAH / pUrvokto vA sammattaviNao samyaktvavinaya iti saMbaMdhanIyaM / 'tadha bhattiya guNA' tathA bhaktyAdikAzca guNAH vinayastathA te tatprakAreNa avasthitAH iti / ahaMdAdiviSayA bhaktyAdiguNA iti yAvata / 'saMkAdivajjaNaM piya' zaMkAdivarjanaM ca / cazabdaH pAdapuraNaH / 'Neo' jJeyaH / / 'sammattaviNao' samyaktvavinaya iti / / upabRMhaNAdInAM bhaktyAdInAM ca guNAnAM bahutvAt teSAmeva ca vinayatvAt sammattaviNayA iti vAcyamiti cet, vinayasAmAnyApekSayA tasyaikatvAdekavacanena padasaMskAraH kRto na nivartate / na ca padAMtaravAcyApekSayA bahutvamastItyetAvatA apratipadikAt subutpadyate / tathA ca prayogaH vRkSA vanamiti // 113 / / cAritravinayanirUpaNAparA gAthA iMdiyakasAyapaNidhANaM pi ya guttIo ceva smidiio| eso carittaviNao samAsado hoi NAyanvo // 114 / / Age darzanavinayakA kathana karate haiM gA0--pUrvokta upagRhaNa yA upavRMhaNa Adi tathA bhakti Adi guNa, zaMkA AdikA tyAga yaha samyaktvavinaya jAno / / 113|| TI0-pUrvokta arthAt pUrvAcAryoke dvArA kahe gaye, yA isase pahaleke gAthA sUtra 'uvagrahaNa didikaraNaM vacchalla pabhAvaNA bhaNidA' ke dvArA kahe gaye upavRMhaNa, sthitikaraNa, vAtsalya aura prabhAvanA ye guNa samyaktvavinaya hai / tathA arhanta Adi viSayaka bhakti Adi guNa samyaktvavinaya hai aura zaMkA Adi doSoMkA tyAga samyaktva vinaya hai| zaMkA-upavRMhaNa Adi aura bhakti Adi guNa bahuta haiM aura ve guNa hI samyaktvakI vinaya rUpa hai / isa liyeM gAthAmeM 'sammataviNayA' isa prakAra bahuvacanakA prayoga karanA cAhiye ? samAdhAna-vinaya sAmAnyakI apekSA samyaktva vinaya eka hai ataH eka vacana padakA prayoga kiyA hai| vinaya padake vAcya bahuta honese bahupanA saMbhava nahIM hai kyoMki 'vRkSA vanam' aisA prayoga hotA hai arthAt vRkSa bahuta honese 'vana' meM bahuvacanakA prayoga jaise nahIM huA vaise hI yahA~ bhI jAnanA // 113 // aba cAritra vinayakA kathana karate hai gA0-indriya aura kaSAyarUpase AtmAkI pariNati na honA, aura guptiyA~ aura samitiyAM, yaha saMkSepase cAritra vinaya jJAtavya hai / / 114 / / 1. NamAdIyA a0 / 2. bhattiyAdi guNA a0 / Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 147 iMdiyakasAyapaNidhANaM pi ya / iMdra AtmA tasya liMgamaMdriyaM / yatkaraNaM tatkartRmadyathA-parazuH / karaNaM ca cakSurAdikaM / tenAsya kI kenaciddhAvyamiti / tacca dvividhaM dravye driyaM bhAvendriyamiti / tatra dravyendriya nAma nirvtypkrnno| masarikAdisaMsthAno yaH zarIrAvayavaH karmaNA nirvaya'te iti nirvatiH / upakriyate'nugRhyate jJAnasAdhanarmidriyamanenetyupakaraNaM akSipatrazuklakRSNAtArakAdikaM / bhAveMdriyaM nAma jJAnAvaraNakSayopazamavizeSopalabdhiH, dravye driyanimittarUpAdayupalabdhizca / iha iMdriyazabdena manojJAmanojJarUpAdisAnnidhye rAgakopAnugarUpAdinirbhAsAH pratItayo gRhItAH / / 'kaSayaMti hiMsaMti AtmakSetramiti kaSAyAH / athavA tarUNAM valkalarasaH kaSAyaH, kaSAya iva kapAya ityupamAdvAreNa krodhAdo vartate kaSAyazabda upamArthaH / yathA kaSAyo vastrAdeH zIklyazuddhimapanayati, nirAkartu cAzakyastadvadAtmano jJAnadarzanazuddhi vinAzayati, AtmAvalagnazca duHkhenApohyate iti / yathA vA paTAdeH sthairya karoti kaSAyastadvadeva karmaNAM sthitiprakarSamAtmani nidadhAti krodhAdiH / indriyANi ca kaSAyAzca indriykssaayaaH| indriyakaSAyayoH apraNidhAnaM anAkSepaH Atmano vyAvaNiteMdriyakaSAyApariNatiH / 'guttI o ceva' guptayazca / saMsArakAraNAdAtmano gopanaM guptiH / saMsArasya dravyakSetrakAlabhAvabhavaparivartanasya kAraNaM karma jJAnAvaraNAdi / tasmAtsaMsArakAraNAdAtmano To0-indra AtmAko kahate haiM / usakA liMga indriya hai / jo karaNa hotA hai vaha kartAvAlA hai jaise paraza / cakSa Adi karaNa hai| ataH unakA koI kartA honA caahiye| vaha indriya do prakAra kI hai-bhAvendriya aura dravyendriya / unameMse nirvati aura upakaraNa dravyendriya haiM / karmakedvArA jo masUra Adike AkArarUpa zarIrakA avayava racA jAtA hai vaha nirvRti hai| aura jisake dvArA - jJAnakI sAdhana indriya upakRta hotI hai vaha upakaraNa hai| jaise A~khake palaka, A~khakI kAlI sapheda taarikaa| jJAnAvaraNake kSayopazama vizeSakI prAptiko bhAvendriya kahate haiN| aura dravyendriyake nimittase jo rUpAdikA bodha hotA hai vaha bhI bhAvendriya hai| yahA~ indriya zabdase manojJa aura amanojJa rUpAdike prApta honepara jo rAga aura kopako liye hue rUpAdikI pratIti hotI hai unako grahaNa kiyA hai| jo 'kaSayanti' AtmAkA ghAta karatI haiM ve kaSAya haiM / athavA vRkSoMkI chAlake rasako kaSAya kahate haiN| kaSAyake samAna jo hai vaha kaSAya hai| isa upamAke dvArA krodhAdiko kapAya zabdase kahate haiM / yaha upamA rUpa artha haiN| jaise kaSAya-vRkSakI chAlakA rasa yadi vastrapara laga jAtA hai to usakI saphedIko hara letA hai aura use dUra karanA azakya hotA hai| usI taraha krodhAdi AtmAkI jJAna darzana rUpa zuddhiko naSTa kara detA hai| aura AtmAse sambaddha honepara bar3e kaSTase chaTatA hai / tathA jaise kaSAya vastrAdiko TikAU karatI hai vaise hI krodhAdi AtmAmeM karmoM kI sthitiko bar3hAte haiN| ina indriya aura kaSAyameM apraNidhAna arthAt AtmAkA kahe gaye indriya aura kaSAya rUpase pariNata na honA cAritra vinaya hai| saMsAra ke kAraNose AtmAke gopanako gupti kahate haiN| dravya parivartana, kSetra parivartana, kAla parivartana bhAva parivartana aura bhava parivartana rUpa saMsArake kAraNa jJAnAvaraNa Adi karma haiN| 1. kA ti mu0 / 2. vAlka-A0 mu0 / Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 bhagavatI ArAdhanA gopanaM rakSA guptirityAkhyAyate / bhAve ktiH, apAdAnasAdhano vA, yato gopanaM sA guptiH / gaupayatIti kartRsAdhano vA ktin / zabdArthavyavastheyam / ki svarUpaM tasyA iti cet / samyagyoganigraho guptiH / kAyavAGmanaHkarmaNAM prAkAmyAbhAvo nigrahaH, yatheSTa'cAritAbhAvo guptiH / samyagiti vizeSaNAtpUjApurassarAM kriyAM saMyato mahAnaya miti yazazcAnapekSya pAralaukikamidiyasukhaM vA kriyamANA guptiriti kathyate / iti sUrayo vyavasthitAH / rAgakopAbhyAM anupaplutA noiMdriyamatiH manoguptiriti brUmahe / evaM cAyaM vakSyati sUtrakAro 'jA rAgAdiNiyattI maNassa jANAhi taM maNogatti' miti / anRtaparuSakarkazamithyAtvAsaMyamanimittavacanAnAM avaktRtA vAgguptiH / apramattatayA yadapratyavekSitApramANitabhUbhAge'caMkramaNaM, dravyAMtarAdAnanikSepazayanAsanakriyANAM akaraNaM kAyaguptiH kAyotsargo vA / 'samidIo' samitayaH / prANipIDAparihArAdaravataH samyagayanaM pravRttiH samitiH / samyagvizeSaNAjjIvanikAyasvarUpajJAnazraddhAnapurassarA pravRttirgRhItA / IrSyAbhASeSaNAdAnanikSepotsargAH paMcasamitayaH / IryAdisamitInAM vAkkAyaguptibhyAM avizeSastato bhedenopAdAnamanarthakaM, prANipIDAkAriNyAH kAyakriyAyA nivRttiH kAyaguptiH, IryAdisamitayazca tathAbhUtakAyakriyAnivRttirUpA / atrocyate-nivRttirUpA guptayaH pravRttirUpAH samitayaH iti bhedaiH viziSTA gamanabhASaNAbhyavaharaNagrahaNanikSepaNotsargakriyAH samitaya iti ucyante / 'eso' una saMsArake kAraNoMse AtmAkA gopana arthAt rakSA gupti kahI jAtI hai / yahA~ bhAva sAdhanameM kti pratyaya huA hai / athavA apAdAna sAdhana kara lenaa| jisase gopana ho vaha gupti hai / athavA jo rakSA karatA hai vaha gupti hai isa kartRsAdhanameM ktin pratyaya karanese gupti zabda banatA hai, yaha zabdArtha vyavasthA hai / guptikA svarUpa dUsarA hai yogake samyak nigrahako gupti kahate haiN| kAya, vacana aura manakI kriyAoMkI svecchAritAke abhAvako nigraha kahate haiN| svecchAcAritAkA abhAva gupti hai| samyak vizeSaNase pUjA pUrvaka kriyAkI aura yaha mahAna saMyamI hai isa yazakI apekSAke binA tathA pAralaukika indriya sukhakI icchAke binA jo yoga nigraha kiyA jAtA hai vaha gupti kahI jAtI hai / aisA AcAryoMne kahA hai| manakA rAga aura krodha Adise aprabhAvita honA manogupti hai| Age granthakAra kaheMgemanakA rAgAdise nivRtta honA manogupti hai| asatya, kaThora aura karkaza vacanoMko tathA mithyAtva aura asaMyamameM nimitta vacanoMko na bolanA vacanagupti hai| apramAdI honese vinA dekhI aura binA buhArI huI bhUmimeM gamana na karanA tathA kisI vastukA uThAnA, rakhanA, sonA baiThanA Adi kriyAoMkA na karanA kAyagupti hai / athavA kAyase mamatvakA tyAga kAyagupti hai| prANiyoMko pIr3A na ho, isa bhAvase samyak rUpase pravRtti karanA samiti hai| samyak vizeSaNase jIvake samUhoMke svarUpakA jJAna aura zraddhAna pUrvaka pravRtti lI gaI hai / samiti pA~ca haiMIryA, bhASA, eSaNA, AdAnanikSepa aura utsarga / zaMkA-IryA Adi samitiyA~ vacana gupti aura kAya guptise bhinna nahIM hai / ataH unakA alagase kathana vyartha hai, kyoMki prANiyoMko pIr3A pahu~cAne vAlI zArIrika kriyAse nivRttiko kAya gupti kahate haiN| IryA Adi samitiyA~ bhI usI prakArakI kAyakriyAkI nivRtti rUpa haiN| samAdhAna-guptiyA~ nivRtti rUpa haiM aura samitiyA~ pravatti rUpa haiM, yaha ina donoMmeM bheda hai / 1. yathokta-A0 / Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA eSaH / 'carittaviNao' cAritravinayaH / 'samAsado' saMkSepataH / 'NAdavvo' jJAtavya / 'hodi' bhavati / ___ iMdriyakaSAyApraNidhAnaM manoguptireva kimarthaM pRthagucyate ? satyam / vAkkAyaguptyoreva guttIo ityanena parigrahaH / athavA rAgadveSamithyAtvAdyazubhapariNAmavirahI manoguptiH saamaanybhuutaa| iMdriyakaSAyApraNidhAnaM tadvizeSaH / sAmAnyavizeSayozca kathaMcidbhedAnna paunaruktyaM / manoguptAvantarbhUtasyApi iMdriyakaSAyApraNidhAnasya bhedenopAdAna cAritrArthino'vazyaM parihAryatvakhyApanArtha vaa| nanu trayodazavidhaM cAritraM paMca mahAvratAni, paMca samitayaH, tisro guptayaH iti / tataH samitInAM guptInAM cAritratve cAritrasya vinaya iti kathaM bhedenAbhidhAnaM ? vratAnyevAnyatra cAritrazabdenocyate / teSAM parikaratvenAvasthitAH guptayaH samitayazceti satrakArasyAbhiprAyaH / tathA coktamanyaiH 'karmAdAnanimittakriyAbhyazca viratiH ahiMsAbhedena paMcaprakArA guptisamitivistAraH' saMkSepo bhvti| kazcAritrabinayavyAsa' iti ceta paMcaviMzatibhAvanAH / 'tasthairyAthaM bhAvanAH paMca paMceti' (ta0 sU0 719) nirUpitA // 114 // gamana, bhASaNa, bhojana, grahaNanikSepa aura mala mUtra tyAga rUpa kriyAko samiti kahate haiN| ye saba saMkSepase cAritra vinaya hai / kA-indriya aura kaSAyameM upayoga na lagAnA to manogupti hI hai, use pRthak kyoM kahA? samAdhAna-ApakA kahanA satya hai / yahA~ 'guttIo' se vacana gupti aura kAyaguptikA ho grahaNa kiyA hai| athavA rAgadveSa mithyAtva Adi azubha pariNAmoMkA abhAva sAmAnya manogupti haiN| aura indriya tathA kaSAyameM upayogakA na honA vizeSa manogupti hai / aura sAmAnya tathA vizeSameM kathaMcit bheda honese punaruktatA doSa nahIM hai| athavA indriya aura kaSAyakA apraNidhAna yadyapi manoguptimeM A jAtA hai phira bhI usakA pRthak grahaNa cAritrake icchukoMko usakA tyAga avazya karanA cAhiye, yaha batalAneke liye kiyA hai / zaMkA-cAritrake teraha bheda haiM--pA~ca mahAvrata, pA~ca samiti aura tIna gupti / ataH samiti aura gupti cAritra haiM / taba inheM cAritrakI vinayake rUpameM bhinna kyoM kahA hai ? samAdhAna-yahA~ cAritra zabdase vrata hI kahe gaye haiN| gupti aura samitiyAM una vratoMke parikara rUpase sthita haiM yaha granthakArakA abhiprAya hai| anya AcAryone bhI kahA hai-karmoko lAne meM nimitta kriyAoMse virati ahiMsA Adike bhedase pA~ca prakArakI haiN| gupti samiti unakA vistAra hai| zaMkA-cAritra vinayakA vistAra kyA hai ? ___ samAdhAna-pA~ca bratoMko paccIsa bhAvanA vistAra hai / tattvArtha sUtrameM kahA hai-una vratoMkI sthiratAke liye pA~ca-pA~ca bhAvanA hai // 114 // 1. stArasaM-A0 mu0| 2. yanyAsa-A0 mu0 / Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 bhagavatI ArAdhanA paNidhANaM pi ya duvihaM iMdiya NoiMdiyaM ca bodhavvaM / saddAdi iMdiyaM puNa kodhAIyaM bhave idaraM // 115 / / sadarasarUvagaMdhe phAse ya maNohare ya iyare ya / jaM rAgadosagamaNaM paMcavihaM hodi paNidhANaM // 116 // NoiMdiyapaNighANaM kogho mANo tadheva mAyA ya / lobho ya NokasAyA maNapaNidhANaM tu taM vajje // 117 / / taponirUpaNArtha gAthAdvayamuttaram uttaraguNaujjamaNe samma aghiAsaNaM ca saDhDhAe / AvAsayANamucidANa aparihANI aNusseo // 118 // samyagdarzanajJAnAbhyAmuttarakAlabhAvitvAtsaMyamaH uttaraguNazabdenocyate / na hi zraddhAnaM jJAnaM cAMtaraNa saMyamaH pravartate / ajAnataH zraddhAnarahitasya vA'saMyamaparihAro na sNbhaavyte| tenAyamartha:--saMyamodyoga' iti tapaso nirjarAhetutA sati saMyame, nAnyatheti tapasaH saMyamaH parikaraH / tathA cAhaH 'saMjamahINaM ca tavaM jo kuNai NiratyayaM kuNai' iti / 'samma' samyak / saMklezaM dainyaM cAMtareNa 'adhiyAsaNaM' sahanaM kSudhAdeH / . gA0-praNidhAnake bhI do bheda haiM indriya aura noindriya / zabda Adi indriya aura krodhAdika noindriya praNidhAna hai aisA jAnanA // 115 // gA0-manohara aura amanohara zabda, rasa, rUpa gandha aura sparzameM jo rAga dveSa hotA hai vaha pA~ca prakArakA indriya praNidhAna hotA hai // 116 // gA0-no indriya praNidhAna krodha mAna tathA mAyA lobha aura nokaSAya hai| ye to mana praNidhAna chor3anA cAhiye // 117 / / tapakA kathana karaneke liye Age do gAthA kahate haiM gA0-uttara guNa arthAt saMyamameM udyama samyak rItise bhUkha pyAsa Adiko sahana karanA, tapameM anurAga pahale kahe gaye chaha AvazyakoMkI nyUnatA na honA Adhikya na honA // 118 // ___TI0-samyagdarzana aura samyagjJAnake uttara kAlameM honese saMyamako uttaraguNa kahate haiM / zraddhAna aura jJAnake binA saMyama nahIM hotA / athavA jo jAnatA nahIM hai aura na jise zraddhA hai vaha asaMyamakA tyAga nahIM kara sktaa| isase yaha artha huA ki saMyamake hone para tapa nirjarAkA kAraNa hotA hai, anyathA nahIM hotaa| ina prakAra saMyama tapakA parikara hai| kahA bhI hai-'jo 1. dyotatapaso-A0 mu0 / 2. gA0 114, 115, 116 para TIkA nahIM hai / AzAdharajIne apanI TIkAmeM kahA hai ki TIkAkAra inheM svIkAra nahIM karatA |-sN0 / Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 151 anazanAvamodaryavRttiparisaMkhyAneSu kSuttRDjanitavedanayA avyAkulatA, kathamidamudvahAmIti vA adInatA, praNidhAnaM. adima pibAmIti vA bhaktakathAparityAgaH, tatkathanAnAdaraH itastatazcAparivartana kSudhA taSA vA bAdhito'smIti evaM vacanaM sahanaM, athavA bhojanadivase yAMcAyA akaraNaM, zrAMtosmyupavAsena rUkSaM bhoktU na zaknomi kSIraghRtazarkarAdikaM dAtavyamiti bacanena yAMcAyA akaraNaM, manasA vA yadIdaM labhyate bhadraM syAt iti vA'prArthanA, kAyasaMjJayA vA kSIrAdInAmapradarzanaM kSIrAdidAne vA'prahasitAyamAnamukhatA, zItarUkSAdyAhAradAne vA akupitAnanatA, alAbhe'pi lAbhAdalAbho me paraM tapovRddhiriti saMkalpenAlAbhaparISahasahanaM vA, athavA laukikAnAM dharmasthAnAM vA satkArapuraskArAkaraNe tapasi mahati vartamAno'pyahameteSAM na pUjitaH iti kopasaMklezAkaraNaM / satkArapuraskAraparISahasahanaM vA / rasaparityAgaM kRtavataH rasavadAhArakathAdarzanopajAyamAnatadAdaranivAraNaM rasaparityAgajAtazarIrasaMtApakSamA vA sahanaM / AtApayogadhAriNo dharmAdyupanipAte asaMkliSTacittatA tatpratIkAravastuSu anAdarazca sahanaM / janaviviktadeze vasataH pizAcavyAlamRgAdyavalokanAdikRtabhotivyudAso'rativijayazca sahanaM / prAyazcittamAcarato'pi mahadidaM dattaM guruNA balAbalaM mamAnirUpyeti kopAkaraNaM, prAyazcittakaraNajanitazramaNa vA asaMkliSTatAsahanaM / jJAnavinaye vartamAnasya kSetrakAlazuddhikaraNa mAmaiva niyojayati iti kopanirAso vA, tadgatazrame asaMklezazca sahanaM / darzanavinaye abhyudyatasya sanmArgAtpracyavamAnasya sthirIkaraNaM mahAnAyAsaH, saMyamake binA tapa karatA hai vaha nirarthaka karatA hai|' 'samma' kA artha samyak hai arthAt saMkleza aura dInatAke binA bhUkha AdikA sahana krnaa| anazana, avamaudarya aura vRtti parisaMkhyAna nAmaka tapoMmeM bhUkha pyAsase hone vAlI vedanAse vyAkula na honA ki kaise ise shuuNgaa| athavA adInatA, khAna-pAnameM manako na lagAnA, maiM khAtA hU~ pItA hU~ isa rUpameM bhojanakI kathA na karanA, usakI kathAmeM Adara bhAva na rakhanA, idhara udhara nahIM ghUmanA, maiM bhUkha yA pyAsase pIr3ita hU~ isa prakArake vacanako sahana karanA, athavA bhojanake dina mA~ganA nahIM, maiM upavAsameM kamajora ho gayA hu~, rUkhA bhojana nahIM kara sakatA, dUdha ghI zakkara Adi denA cAhiye / isa prakArake vacanase yAcanA nahIM karanA athavA yadi amuka vastu prApta ho to uttama hai aisI manase prArthanA na karanA athavA zarIrake saMketase dUdha Adiko na dikhalAnA, athavA dAtA dUdha Adi de to mukhako praphullita na karanA aura ThaMDA rUkhA AhArAdi de to mukha para krodha na lAnA athavA bhojana na milane para lAbhase alAbhameM mere tapakI parama vRddhi hai aisA saMkalpa karake alAbha parISahako sahanA, athavA laukika yA dharmAtmA puruSoMke dvArA Adara sammAna na karane para 'maiM mahAn tapasvI hU~ phira bhI inhoMne merI pUjA nahIM kI' isa prakArakA kopa aura saMkleza na karanA, athavA satkAra puraskAra parISahako sahanA / yadi rasakA tyAga kiyA hai to rasa yakta AhArakI kathA athavA rasa yakta AhArako dekhanese usake prati utpanna hue Adara bhAvakA nivAraNa karanA, rasako tyAganese zarIrameM utpanna hue saMtApako sahanA / yadi AtApa yoga dhAraNa kiyA hai to dhUpa Adi Ane para cittameM saMkleza na karanA, aura usakA pratIkAra karane vAlI vastuoMmeM Adara bhAva na karanA, manuSyoMse zUnya dezameM nivAsa karate hue pizAca, sarpa, mRga Adiko dekhane Adise utpanna hue bhayako rokanA tathA arati parISahako jiitnaa| prAyazcita karate hue bhI 'gurune mujhe merA balAbala na dekhakara mahAn prAyazcita de diyA' isa prakAra kopa na karanA athavA prAyazcita karanese utpanna hue zramase manameM saMkleza na karanA / jJAna vinaya karate samaya kSetra zuddhi kAla zuddhi karane meM mujhe hI lagAte haiM' isa Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 bhagavatI ArAdhanA svacetasopi RjutApAdanamatiduSkaraM kimaMga punaH parasyetyasaMkalpaH sahanaM / puraskRtacAritra vinayasya IryAdisamitayo duSkarAH / jIvanikAyAkule jagati kiyaMtaH parihatu zakyaMte ? nipuNataraM pratipadanyAsaM jIvAvalokane tatparihRtau ca kiyadgantuM zakyate ? tathA pravartamAnaM bAdhantetarAmAtapAdayaH / navakoTiparizuddhA bhikSA kva lapsyate, khaleSu kRtajJatA veti manaso'pyapraNidhAnaM cAritravinayaH / tapovinayamupagatasyAnazanAditapo'nuSThAnAtizayasya mama svalpamasaMyamaM aprAsukodakapAnena, azuddhabhikSAgrahaNena vA jAtaM tapa evonmUlayatIti asaMkalpaM sahanaM / asakRdabhyutyAnaM, anugamanaM preSaNakaraNaM, upakaraNazodhanAdikaM vA kaH katu zaknoti pratidinamityanabhisaMdhirupacAra vinayasahanaM / 'saDhDhA ya' zraddhA ca / kva tapasi / tapasA saMpAdyamupakAramAtmano'valokya buddhayA tapo hi pratyagraM karma saMvRNoti, cirAjitAnAM karmaNAM nirjarAmApAdayati, iMdracakralAMchanAdisaMpado'pyAnayati / samIcInasya tapaso'lAbhAdeva jananamaraNAvartasahanaM, asukhAkule bhavAMbhodhI paryaTanaM mamAsId bhaviSyati ca tathaiva iti tapasyanurAgaH kAryaH / 'AvAsa gANaM' AvazyakAnAM / Na vaso avaso avasassa kammamAvAsagaM iti vyutpattAvapi sAmAyikAdiSvevAyaM zabdo vartate / vyAdhidaurbalyAdinA vyAkulo bhaNyate avazaH paravaza iti yAvat / tenApi kartavyaM karmeti / yathA Azu gacchatItyazva iti vyutpattAvapi na vyAghrAdau vartate azvazabdo'pi tu prasiddhivazAt turaga eva / evamihApi avazyaM yatkiMcana karma itastataH parAvRttirAkraMdanaM, pUtkaraNaM vA na tadbhaNyate athavA AvAsaprakArakA kopa na karanA athavA usase hone vAle zramase saMkleza bhAva na karanA, use sahanA / darzana vinaya karate hue 'sanmArgase girate hueko sthira karanA bar3A kaThina hai apane cittako bhI sarala karanA kaThina hai phira dUsarekA to kahanA kyA / isa prakAra saMkalpa na karanA use sahanA / cAritra vinaya karane vAleko, 'IryA Adi samitiyA~ duSkara haiM, yaha jagata jIvoMse bharA hai kahA~ taka unheM bacAyA jA sakatA hai ? atyanta kuzalatA pUrvaka padako rakhate hue jIvoMko dekhakara unheM bacAte hue calane meM kauna samartha hai ? isa prakArase calane para Atapa AdikI atyanta vAdhA hotI hai / durjanoM kRtajJatAkI taraha nau koTise zuddha bhikSA kahA~ milatI hai' isa prakAra manameM na socanA cAritra vinaya hai / tapa vinaya karane vAleke 'anazana Adi tapake anuSThAnameM lage mere aprAsuka jala pIne athavA azuddha bhikSAke grahaNase huA thor3A sA asaMyama tapase naSTa ho jAtA hai' isa prakArakA saMkalpa na karanA sahanA hai / 'bAra-bAra uThanA, pIche jAnA, AjJA pAlanA, upakaraNa Adi zuddhi, kauna pratidina kara sakatA hai' isa prakArakA saMkalpa na karanA upacAra vinaya sahana hai / tapa navIna karmoMkA AnA rokatA hai / cirakAlase saMcita karmoMkI nirjarA karatA hai / indra, * cakravartI Adiko saMpadA bhI lAtA hai / samyak tapake alAbhase hI janma maraNake cakra aura duHkhase bhare saMsAra samudra meM bhramaNa mujhe karanA par3A hai tathA karanA par3egA, isa prakAra tapake dvArA hone vAle upakAroMko apane meM dekhakara tapameM anurAga karanA cAhiye / na vaza, avaza aura avazakA karma Avazyaka hai / aisI vyutpatti hone para bhI sAmAyika Adiko hI Avazyaka kahate haiM / vyAdhi, durbalatA Adise pIr3itako bhI avaza yA paravaza kahate haiM, aura usake dvArA kiyA gayA karma Avazyaka hai / kintu jaise jo 'Azu' zIghra calatA hai vaha azva (ghor3A) haiM aisI vyutpatti hone para bhI vyAghra Adiko azva nahIM kahate, balki prasiddhivaza ghor3eko ho azva kahate haiM / vaise hI yahA~ bhI jo avazya karma haiM - yahA~-vahA~ ghUmanA, ronA, cillAnA 1 Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 153 kAnAM ityayamarthaH / AvAsayanti ratnatrayamAtmanIti kRtvA sAmAyikaM, caturvizatistavo, vaMdanA, pratikramaNaM, pratyAkhyAnaM, vyutsarga ityamIpAM / tatra sAmAyikaM nAma caturvidha nAmasthApanAdravyabhAvabhedena / nimittanirapekSA kasyacijjIvAderadhyAhitA saMjJA sAmAyikamiti nAmasAmAyikam / sarvasAvadyanivRttipariNAmavatA AtmanA ekIbhUtaM zarIraM yattadAkArasAdRzyAttadevedamiti sthApyate yaccitrapustAdikaM tatsthApanAsAmAyikam / AgamadravyasAmAyikaM nAma 'zrutasyAdyaM sAmAyikaM nAma graMthaH, tadarthajJo yaH sAmAyikAkhyAtmapariNAmapratyavabhAsaH pratyayarUpeNa sAMpratamapariNataH aatmaa| no AgamadravyasAmAyikaM nAma yattrivikalpaM jJAyakazarIrabhAvitadvayatiriktabhedena / sAmAyikajJasya yaccharIraM tadapi sAmAyikajJAnakAraNaM, Atmeva zarIramaMtareNa tasyAbhAvAt / yasya hi bhAvAbhAvI niyogato yadanukaroti tattasya kAraNamiti hetuphalavyavasthA vastuSu / tataH pratyayasAmAyikasya kAraNatvAccharIraM trikAlagocaraM sAmAyikazabdavAcyaM bhavati / cAritramohanIyakSayopazamavizeSasahAyo ya AtmA bhaviSyatsarvasAvadyayoganivRttipariNAmaH so'bhidhIyate bhAvisAmAyikazabdena / cAritramohanIyAkhyaM karma pariprAptakSayopazamAvasthaM no Agamadravyatadvayatiriktakarma sAmAyikamiti grAhyaM / AgamabhAvasAmAyikaM nAma pratyayasAmAyikaM / no AgamabhAvasAmAyikaM nAma sarvasAvadyayoganivRttipariNAmaH / ayamiha gRhItaH / caturviMzatisaMkhyAnAM tIrthakRtAmatra bhArate pravRttAnAM vRSabhAdInAM jinavaratvAdiguNajJAnazraddhAnapurassarA Adi, unheM Avazyaka nahIM kahate / athavA 'AvAsayANa' kA artha AvAsaka hai| jo AtmAmeM ratnatrayakA AvAsa karAte haiM-sAmAyika, catuviMzatistava, vandanA, pratikramaNa, pratyAkhyAna aura vyutsrg| unameMse nAma, sthApanA, dravya aura bhAvake bhedase sAmAyikake cAra bheda hai| nimittakI apekSAke vinA kisI jIva AdikA nAma sAmAyika rakhanA nAma sAmAyika hai| sarva sAvadyake tyAga rUpa pariNAma vAle AtmAke dvArA ekIbhUta zarIrakA jo AkAra sAmAyika karate samaya hotA hai usa AkArake samAna honese 'yaha vahI hai' isa prakAra jo citra, pusta AdimeM sthApanA kI jAtI hai vaha sthApanA sAmAyika hai / dvAdazAMga zrutakA Adya granthakA nAma sAmAyika hai / usake arthakA jo jJAtA hai jise sAmAyika nAmaka Atma pariNAmakA bodha hai kintu jo vartamAnameM usa jJAnarUpase pariNata nahIM hai arthAt usakA upayoga usameM nahIM hai vaha Agama dravya sAmAyika hai| no Agama dravya sAmAyika jJAyaka zarIra, bhAvi aura tadvayatiriktake bhedase tIna prakAra hai / sAmAyikake jJAtA kA jo zarIra hai vaha bhI sAmAyikake jJAnameM kAraNa hai kyoMki AtmAkI taraha zarIrake vinA bhI jJAna nahIM hotaa| jisake hone para jo niyamase hotA hai aura abhAvameM jo nahIM hotA, vaha usakA kAraNa hai / aisI vastuoMmeM kArya kAraNabhAvakI vyavasthA hai / ataH jJAna sAmAyikakA kAraNa honese trikAlavartI zarIra sAmAyika zabdase kahA jAtA hai| cAritra mohanIya karmake kSayopazama vizeSakI sahAyatAse jo AtmA bhaviSyameM sarvasAvadyayogake tyAgarUpa pariNAma vAlA hogA use bhAvi sAmAyika zabdase kahA jAtA hai / jo cAritra mohanIya nAmaka karma kSayopazama avasthAko prApta hai vaha noAgamadravya tadvayatirikta sAmAyika hai| pratyaya rUpa sAmayika AgamabhAva sAmAyika hai| aura sarvasAvadya yogake tyAgarUpa pariNAma noAgamabhAva sAmAyika hai| yahA~ isIko grahaNa kiyA hai| isa bhAratameM hue vaSabha Adi caubIsa tIrthaMkaroke jinavaratva Adi guNoMke jJAna aura zraddhAna 20 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 bhagavatI ArAdhanA caturvizatistavanapaThanakriyA noAgamabhAvacaturviMzatistava iha gRhyate / vaMdanA nAma ratnatrayasamanvitAnAM yatInAM AcAryopAdhyAyapravartakasthavirANAM guNAtizayaM vijJAya zraddhApuraHsareNa abhyutthAnaprayogabhedena dvividhe vinaye pravRttiH / pratyekaM tayoranekabhedatA kartavyaM kena, kasya, kadA, kasminkativArAniti / abhyutthAna kenopadiSTaM, kiMvA phalamuddizya kartavyaM ? pUrvameva vinayaH kartavyatayopadiSTaH sarvejinaH karmabhUmiSu sadA mAnakaSAyabhaMgaH / gurujane bahumAnaM, tIrthakarANAM AjJAsaMpAdanaM zrutadharmArAdhanAkriyA bhAvazuddhirAjavaM, tuSTi ca phalamapekSya kena tat kriyate / amAninA, saMvignena, analasenAzaThenAnugrahakAraNArthinA, paraguNaprakAzanodyatena saMghavatsalena / asaMyatasya saMyatAsaMyatasya vA nAbhyutthAnaM kuryAt, pArzvasthapaMcakasya vA / ratnatraye tapasi ca nityamabhyudyatAnAM abhya tthAnaM kartavyaM kuryAta / sukhazIlajane'bhyutthAnaM karmabandhanimittaM pramAdasthApanovhaNakaraNAt / saMvignajanaM prati kriyamANamabhyutthAnaM nirjarAnimittaM viratisthApanopabRhaNakaraNAt / vAcanAmanuyogaM vA zikSayataH avamaratnatrayasyAbhyutthAtavyaM tanmUle'dhyayanaM kurvadbhiH sarvereva / vasateH, kAyabhUmitaH, tiH caityAta. garusakAzAta. grAmAMtarAdvA AgamanakAle'bhyatthAtavyaM / garujanazca yadA niSkrAmati niSkrAmya pravizati vA tadA tadA abhyatthAnaM kArya / anayA dizA yathAgamamitaradapyanagaMtavyam / duUNadaM jahAjAdaM bArasAvattameva ya / cadussiraM tisuddhaca kidikammaM puNje|| [muulaacaar-7|104] pUrvaka cauvIsa stavanoMko par3hanA noAgamabhAva caturvizaMtistava hai| usIkA yahA~ grahaNa hai / ratnatrayase sahita AcArya, upAdhyAya, pravartaka aura sthavira muniyoMke guNAtizayako jAnakara zraddhApUrvaka abhyutthAna aura prayogake bhedase do prakArakI vinayameM pravRttiko vandanA kahate haiN| una abhyutthAna vinaya aura prayoga vinayake aneka bheda haiM ki kisako kisakA kaba, kitanI bAra karanA caahiye| zaMkA-abhyutthAnakA upadeza kisane diyA hai aura kisa phalake uddezase karanA cAhie ? samAdhAna-saba jinadevoMne karmabhUmiyoMmeM sadA prathama hI kartavyarUpase vinayakA upadeza diyA hai| vinayase mAnakaSAyakA vinAza hotA hai| gurujanoMmeM bahamAna, tIrthaGkaroMkI AjJAkA pAlana, zratameM kahe gaye dharmakI ArAdhanA. pariNAma vizaddhi. Arjava aura santoSarUpa phalako apekSA karake vinaya kI jAtI hai| yaha vinaya kauna karatA hai ? jo mAna rahita, saMsArase virakta, nirAlasI, sarala anugraha karanekA icchuka, dUsaroMke guNoMko prakaTa karane meM tatpara aura saMghakA premI hotA hai vaha vinaya karatA hai| asaMyamI aura saMyamAsaMyamI tathA pArzvastha Adi pA~ca prakArake bhraSTa muniyoMke sanmAnameM uThanA nahIM caahie| jo ratnatraya aura tapameM nitya tatpara rahate haiM unake prati uThanA caahie| jo sukhazIla sAdhu haiM unake sanmAnameM uThanA karmavandhakA kAraNa hai kyoMki vaha pramAdako bar3hAnemeM kAraNa hotA hai| jo vAcanA detA hai athavA anuyogakA zikSaNa detA hai vaha apanese ratnatrayameM nyUna bhI ho taba bhI unake pAsameM sava adhyayana karanevAloMko unake sanmAnameM uThakara khar3A honA caahie| vasatise, kAyabhUmise, bhikSAse, jina mandirase, guruke pAsase athavA grAmAntarase Aneke samaya uThanA caahie| jaba-jaba gurujana nikalate haiM athavA nikalakara praveza karate haiM taba taba abhyutthAna karanA caahie| isI prakAra Agamase anya bhI jAnanA caahie| 1. kSyatkena tat-A0 mu0 / - Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA ityAdikaH prayogavinayaH / pratikramaNaM pratinivRttiH SoDhA bhidyate nAmasthApanAdravyakSetrakAlabhAvavikalpena / ayogyanAmnAmanuccAraNaM nAmapratikramaNaM bhaTTi dArigA sAmiNI ityAdikamayogyaM nAma / AptAbhAsAnAmarcA, sasthAvarANAM rUpANi likhitAnyutkIrNAni vA sthApanAzabdeneha gRhyante / tatrAptAbhAsapratimAyAM puraH sthitAyAM yadabhimukhatayA kRtAMjalipuTatA, zirovanatiH, gaMdhAdibhirabhyarcanaM ca na kartavyam / evaM sA sthApanA parihRtA bhavati / zrasasthAvarAdisthApanAnAmavinAzanaM, amarddanaM, atADanaM vA parihAraH pratikramaNaM / vAstukSetrAdInAM dazaprakArANAM udgamotpAdanaiSaNAdoSaduSTAnAM vasatInAM, upakaraNAnAM bhikSANAM ca pariharaNaM, ayogyAnAM cAhAradInAM gRddherdarpasya ca kAraNAnAM saMklezahetunAM vA nirasanaM dravyapratikramaNaM / udakakarddamatrasasthAvaraniciteSu kSetreSu gamanAdivarjanaM kSetrapratikramaNaM / yasminvA kSetre vasato ratnatrayahAnirbhavati tasya vA parihAraH, tacca kiM ? jJAnatapovRddhairanAdhyAsitaM / rAtrisaMdhyAtrayasvAdhyAyAvazyakakAleSu gamanAgamanAdivyApArAkaraNAt kAlaprati - 155 mUlAcArameM kahA hai- kriyAkarmameM do avanati, bAraha Avarta, cAra zironati, aura tIna zuddhiyA~ hotI haiM | paMcanamaskArake AdimeM eka namaskAra aura caubIsa tIrthaMkaroMke stavanake AdimeM dUsarA namaskAra isa prakAra do namaskAra hote haiM- paMcanamaskArakA uccAraNa karane ke prArambhameM manavacanakAyake saMyamanarUpa tIna zubhayogoMke sUcaka tIna Avarta hote haiN| paMcanamaskAra kI samApti honepara bhI usI prakAra tIna Avarta hote haiM / isI prakAra caubIsa tIrthaGkaroMke stavanake Adi aura antameM tIna-tIna Avarta hote haiM / isa prakAra bAraha Avarta hote haiM / athavA ekabAra pradakSiNA karanepara cAroM dizAoMmeM cAra praNAma hote haiM / isa prakAra tIna pradakSiNAoMmeM bAraha praNAma hote haiN| paMcanamaskAra aura caturviMzati stavake Adi aura antameM donoM hAtha mukulitakara mastakase lagAnA, isa taraha cAra sira hote haiM / isa prakAra manavacanakAyakI zuddhipUrvaka kriyAkarma hotA hai yaha saba prayoga vinaya hai / doSoM se nivRttiko pratikramaNa kahate haiM / usake chaha bheda haiM-nAmapratikramaNa, sthApanA pratikramaNa, dravyapratikramaNa, kSetrapratikramaNa, kAlapratikramaNa aura bhAvapratikramaNa / ayogya nAmoMkA uccAraNa na karanA nAma pratikramaNa hai / bhaTTinI, dArikA, svAminI ityAdi ayogya nAma hai / sthApanA zabdase yahA~ AptAbhAsoMkI mUrti, trasa aura sthAvaroMkI AkRtiyA~ likhita yA khodI huI, grahaNa kI gaI haiM / unameMse AptAbhAsoMkI pratimAoMke sanmukha hAtha jor3anA, sira namAnA aura gandha Adise pUjana nahIM karanA caahie| isa prakAra karanese usa sthApanAkA parihAra ho jAtA hai yaha sthApanA pratikramaNa haiM / trasa sthAvara AdikI sthApanAoMko naSTa na karanA athavA tor3anA- phor3anA Adi na karanA sthApanA pratikramaNa hai / makAna kheta Adi dasa prakArakI parigrahoMkA, udgama utpAdana aura epagA doSoMse dUSita vasatikAoMkA upakaraNoMkA, aura bhikSAoMkA ayogya AhAra AdikA aura jo tRSNA aura madake tathA saMklezake kAraNa hai una dravyoMkA tyAga dravya pratikramaNa hai / jala, kIcar3a aura trasa sthAvara jIvoMse bhare kSetroMmeM Ane jAnekA tyAga kSetra pratikramaNa hai / athavA jisa kSetrameM rahanese ratnatrayakI hAni ho usakA tyAga kSetra pratikramaNa hai tapase vRddha munigaNa nahIM rahate, isalie unameM rahanA varjita hai / rAta, aise kSetroM meM jJAna aura tInoM sandhyA, svAdhyAya / Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 bhagavatI ArAdhanA kramaNaM / kAlasya duSparihAryatvAtkAlAdhikaraNavyApAravizeSAH kAlasAhacaryAtkAlazabdena gRhItAH / mithyAtvamasaMyamaH, kaSAyaH, rAgaH, dveSaH, saMjJA, nidAnaM, ArtaraudramityAdayo'zubhapariNAmAH, puNyAsavabhUtAzca zubhapariNAmAH iha bhAvazabdena gRhItA gRhyante, tebhyo nivRttirbhAvapratikramaNaM iti keSAMciyAkhyAnaM / caturvidhamitya pre| nimittanirapekSaM kasyacinnAmatvena niyujyamAnaM pratikramaNamityabhidhAnaM nAmapratikramaNaM / azabhapariNAmAnAM viziSTajIvadravyAnugatazarIrAkArasAdRzyApekSayA citrAdirUpaM sthApitaM sthApanApratikramaNaM / pramANanayanikSepAdibhiH pratikramaNAvazyakasvarUpajJa'statrAnupayuktaH pratyayapratikramaNakAraNatvAt AgamadravyapratikramaNazabdenocyate / no AgamadravyapratikramaNaM trividhaM jJAyakazarIrabhAvitadvayatiriktabhedaiH / yathAtmA kAraNaM pratikramaNaparyAyasya, tathA tadIyamapi zarIraM trikAlagocaramiti pratikramaNazabdavAcyaM bhavati / cAritramohakSayopazamasAnidhye bhaviSyatpratikramaNaparyAya AtmA bhAvipratikramaNaM / kSayopazamAvasthAmapagataH cAritramohaH no Agamadravyavyatiriktakarma pratikramaNaM / pratikramaNapratyaya AgamabhAvapratikramaNaM / micchANANamicchAdasaNamicchAcAritAdo paDiviradomitti evaM svarUpajJAnaM / azubhapariNAmadoSamavabudhya zraddhAya tatpratipakSapariNAmavRtti!AgamabhAvapratikramaNa / ___sAmAyikAt pratikramaNasya ko bhedaH ? sAvadyayoganivRttiH sAmAyikaM / pratikramaNamapi azubhamanovAkkAyanivRttireva tatkathaM SaDAvazyakavyavasthA ? aura SaDAvazyakoMke kAlameM gamana Agamana Adi vyApAra na karanA kAla pratikramaNa hai| kAlakA tyAga to azakya jaisA hai ataH kAlameM honevAle kArya vizeSoMko kAlake sambandhase kAla zabdase grahaNa kiyA hai| mithyAtva, asaMyama, kaSAya, rAga, dveSa, AhArAdi saMjJA, nidAna, Arta raudra ityAdi azubha pariNAma aura puNyAsravabhUta zubha pariNAma yahA~ bhAva zabdase grahaNa kiye haiN| unase nivRtti bhAva pratikramaNa hai| aisA kinhIM AcAryoMkA vyAkhyAna hai| ____ anya AcArya pratikramaNake cAra bheda kahate haiM / nimittakI apekSA na karake kisIkA pratikramaNa nAma rakhanA nAmapratikramaNa hai| azubha pariNAmavAle jIvoMke zarIrakA jaisA AkAra hotA hai usa AkArake sAdRzyakI apekSAse citrameM azubha pariNAmoMkI sthApanA sthApanA pratikramaNa hai ? pramANa naya-nikSepa Adike dvArA pratikramaNa nAmaka Avazyakake svarUpakA jo jJAtA usameM upayukta nahIM hai vaha pratikramaNa viSayaka jJAnakA kAraNa honese Agama dravya pratikramaNa zabdase kahA jAtA hai| no Agama dravya pratikramaNake tIna bheda haiM-jJAyakazarIra, bhAvi aura tadvayatirikta / jaise pratikramaNa paryAyakA kAraNa AtmA hai vaise usakA trikAlavartI zarIra bhI kAraNa hai isalie vaha pratikramaNa zabdase kahA jAtA hai| cAritramohake kSayopazamake honepara jo AtmA bhaviSyameM pratikramaNa paryAyarUpe hogA vaha bhAvi pratikramaNa hai| kSayopazama avasthAko prApta cAritramoha karma noAgamadravya vyatirikta karma pratikramaNa hai / pratikramaNarUpa jJAna Agama bhAva pratikramaNa hai / arthAt mithyAjJAna, mithyAdarzana aura mithyAcAritrase maiM virata hU~ isa prakArakA svarUpajJAna AgamabhAva pratikramaNa hai| azubha pariNAmake doSako jAnakara aura usapara zraddhA karake usake pratipakSI zubhapariNAmoMmeM pravRtti noAgamabhAva pratikramaNa hai / zaMkA-sAmAyika aura pratikramaNameM kyA bheda hai ? sAvadyayogase nivRtti sAmAyika hai aura azubha manavacanakAyase nivRtti pratikramaNa hai taba chaha AvazyakakI vyavasthA kaise sambhava hai ? 1. jJasUtrA-A0 mu0| 2. kasya pra-A0 mu0 / Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA atrocyate - savvaM sAvajjajogaM paccakkhAmIti vacanAddhisAdibhedamanupAdAya sAmAnyena sarvasAvadyayoganivRttiH sAmAyikaM / hiMsAdibhedena sAvadyayogavikalpaM kRtvA tato nivRttiH pratikramaNaM / "micchattapaDikkamaNaM, taheva asaMjamapaDikkamaNaM / kasAsu paDikkamaNaM, jogesu appasatthesu " // [ mUlAcA0 7 / 120 ] iti vacanAditi kecitparihanti / idaM tvanyAyyaM pratividhAna / yogazabdena vIryapariNAma ucyate / sa ca vIryAntarAyakSayopazamajanitatvAt kSAyopazamiko bhAvastato nivRttirazubhakarmAdAnanimittayogarUpeNa apariNatirAtmanaH sAmAyikaM / mithyAtva'masaMyamaH kaSAyAzca darzanacAritramohodayajA audayikAH / mithyAtvaM tattvAzraddhAnarUpaM, asaMyamo hi hiMsAdirUpaH krodhAdayastu parasparato mithyAtvAdasaMyamAccAnubhavasiddha vailakSaNyarUpAH / ye bhinnahetusvarUpAste naikyamApadyante yathA zAliyavagodhUmAdidhAnyaM / bhinna hetusvarUpAzca mithyAtvA saMyamakaSAyAH / tebhyo viratirvyAvRttiH pratikramaNaM / sAvadyayogamAtranivRttiH sAmAyikamiti bhedo mahAnanayoH / bhedamevAzrityAmISAM pariNAmAnAM cadupaccayago baMdho iti sUtramavasthitaM / anyathA yogavikalpatve mithyAtvAdInAM catuHsaMkhyA na nyAyyA yogena saha / 157 pratyAkhyAnaM nAma anAgatakAlaviSayAM kriyAM na kariSyAmi iti saMkalpaH / tacca nAmasthApanAdravyakSetrakAla bhAvavikalpena SaDvidhaM / ayogyaM nAma noccArayiSyAmIti cintA nAmapratyAkhyAnaM / AptAbhAsAnAM samAdhAna - sarva sAvadyayogako tyAgatA hU~ isa prakAra hiMsA AdikA bheda na karake sAmAnyase sarva sAvadyayogase nivRtti sAmAyika hai / aura hiMsA Adike bhedase sAvadyayogake bheda karake usase nivRtti pratikramaNa hai / sUtrameM kahA hai- 'midhyAtva pratikramaNa' asaMyama pratikramaNa, kaSAya pratikramaNa aura aprazasta yoga pratikramaNa hotA hai / ukta zaMkAkA koI AcArya aisA uttara dete haiM kintu vaha ucita nahIM hai / yoga zabdase vIryapariNAma kahA jAtA hai / vaha vIryapariNAma vIryAntarAyake kSayopazamase utpanna honeke kAraNa kSAyopazamika bhAva hai / usase nivRtti arthAt azubhakarmako lAnemeM nimitta yogarUpase AtmAkA pariNamana na karanA sAmAyika hai / mithyAtva, asaMyama aura kaSAya darzanamoha aura cAritramohake udayase utpanna honeke kAraNa audayika haiM / mithyAtva tattvoMke azraddhAnarUpa hai / asaMyama hiMsAdirUpa hai aura krodhAdi to mithyAtva aura asaMyamase vilakSaNa haiM yaha anubhavasiddha hai / jinakA hetu aura svarUpa bhinna hotA hai ve eka nahIM ho sakate jaise zAli, jau, gehU~ Adi dhAnya / mithyAtva, asaMyama aura kaSAyake hetu aura svarUpa bhinna-bhinna haiM unase nivRtti pratikramaNa hai / aura sAvadya yogamAtra nivRtti sAmAyika hai / ataH donoMmeM mahAn bheda hai ina pariNAmoMke bhedako hI lekara 'cadupaccayago bandho'-- bandhake cAra kAraNa hai, yaha sUtra avasthita hai / anyathA yadi mithyAtva Adi yoga bheda hoM to phira yogake sAtha cArakI saMkhyA nahIM bana sakatI / AgAmI kAla meM maiM yaha kAma nahIM karU~gA, isa prakArake saMkalpakA nAma pratyAkhyAna hai / nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla aura bhAvake bhedase usake chaha bheda haiN| maiM ayogya nAmakA 1. tvAsaMyamaka - A0 mu0 / 2 paJcayANa baMdho-A0 mu0 | Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 bhagavatI ArAdhanA pratimA na pUjayiSyAmIti, yogatrayeNa sasthAvarasthApanApIDAM na kariSyAmIti praNidhAnaM manasaH sthApanApratyAkhyAnaM / athavA ahaMdAdInAM sthApanAM na vinAzayiSyAmi naivAnAdaraM tatra kariSyAmi iti vA / ayogyAhAropakaraNadravyANi na grahISyAmIti ciMtAprabaMdho dravyapratyAkhyAnaM yogyAni vA niSThitaprayojanAni / saMyamahAni saMklezaM vA saMpAdayaMti yAni kSetrANi tAni tyakSyAmi iti kSetrapratyAkhyAnaM / kAlasya duHparihAryatvAt kAlasAdhyAyAM kriyAyAM parihatAyAM kAla eva pratyAkhyAto bhavatIti graahy| tena saMdhyAkAlAdiSvadhyayanagamanAdikaM na saMpAdayiSyAmIti cetaH kAlapratyAkhyAnaM / bhAvo'zubhapariNAma tanna nirvartayiSyAmi iti saMkalpakaraNaM bhAvapratyAkhyAnaM / tadvividha mUlaguNapratyAkhyAnamuttaraguNapratyAkhyAnamiti / nanu ca mUlaguNA vratAni teSAM pratyAkhyAnaM nirAso bhaviSyatkAlaviSayazcenna sa saMvarArthinA kAryaH, saMvarArthamavazyamanuSThIyate iti / uttaraguNAnAM kAraNatvAnmUlaguNavyapadezo vratepu vartate mUlaguNazabdaH mUlaguNazca saH pratyAkhyAnaM ca tat iti mUlaguNapratyAkhyAnaM / vratottarakAlabhAvitvAdanazanAdikaM uttaraguNa iti ucyate / uttaraguNazca saH pratyAkhyAnaM ca taditi uttaraguNapratyAkhyAnaM / tatra saMyatAnAM jIvitAvadhikaM mUlaguNapratyAkhyAnaM / saMyatAsaMyatAnAM aNuvratAni mUlaguNavatavyapadezabhAMji bhavaMti / teSAM dvividhaM pratyAkhyAnaM alpakAlikaM, jIvitAvadhikaM ceti / pakSamAsaSaNmAsAdirUpeNa bhaviSyatkAlaM sAvadhikaM kRtvA tatra sthUlahiMsAnatasteyAbrahmaparigrahAnnAcariSyAmi iti pratyAkhyAnamalpakAlikam / uccAraNa nahIM karU~gA, isa prakArakA vicAra nAma pratyAkhyAna hai / maiM AptAbhAsoMkI pratimAko nahIM pUz2aMgA, manavacanakAyase trasa aura sthAvaroMkI sthApanAko pIr3A nahIM pahu~cAU~gA, isa prakArakA manakA saMkalpa sthApanA pratyAkhyAna hai| athavA maiM arhanta AdikI sthApanAko naSTa nahIM karU~gA, na usakA anAdara hI karU~gA, isa prakArakA manakA saMkalpa sthApanA pratyAkhyAna hai| ayogya AhAra tathA upakaraNa dravyoMko maiM grahaNa nahIM karUMgA, isa prakArake cintA prabandhako dravya pratyAkhyAna kahate haiM / jo kSetra saMyamako hAni pahuMcAte haiM athavA saMkleza utpanna karate haiN| unheM maiM chor3eM gA isa prakArake saMkalpako kSetra pratyAkhyAna kahate haiN| kAlako chor3anA to azakya jaisA hai ataH kAla sAdhya kriyAkA tyAga karane para kAlakA hI pratyAkhyAna hotA hai aisA lenA cAhiye / ataH sandhyAkAla AdimeM adhyayana gamana Adi nahIM karU~gA isa prakArake cittako kAla pratyAkhyAna kahate haiM / bhAvase azubha pariNAma lenA / maiM azubha pariNAma nahIM karU~gA, isa prakArakA saMkalpa karanA bhAva pratyAkhyAna hai| usake do bheda haiM-mUlaguNa pratyAkhyAna aura uttaraguNa pratyAkhyAna / zaGkA-mUlaguNa vratoMko kahate haiM / unakA pratyAkhyAna arthAt tyAga bhaviSyat kAlameM yadi kiyA jAyegA to saMvarake icchuka yatiko use nahIM karanA cAhiye, use to saMvarake liye vrata avazya pAlanIya hote haiM ? samAdhAna-uttara guNoMkA kAraNa honese vratoMko mUlaguNa kahate haiM ataH mUlaguNa rUpa pratyAkhyAna mUlaguNa pratyAkhyAna hai / vratoMke uttara kAlameM anazana Adi hote haiM isaliye unheM uttara guNa kahate haiM / yahA~ bhI uttara guNarUpa pratyAkhyAna utaraguNa pratyAkhyAna hai| unameMse saMyamiyoMke jIvanaparyanta mUlaguNa pratyAkhyAna hotA hai| aura saMyamAsaMyamI zrAvakoMke aNuvrata mUlaguNavrata kahalAte haiN| unake do prakArakA pratyAkhyAna hotA hai-eka alpakAlika aura dUsarA jIvanaparyanta / pakSa, mAsa, chahamAsa Adi rUpase bhaviSyatakAlakI maryAdA karake 'itane kAla taka maiM sthUla hiMsA, 1. ayogyAni vaanisstt-mu0| Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 159 AmaraNamavadhiM kRtvA na kariSyAmi sthUlahiMsAdIni iti pratyAkhyAnaM jIvitAvadhikaM / uttaraguNapratyAkhyAnaM saMyatasaMyatAsaMyatayorapi alpakAlikaM jIvitAvadhikaM vA / parigRhItasaMyamasya sAmAyikAdikaM anazanAdika ca vartate iti uttaraguNatvaM sAmAyikAdestapasazca / bhaviSyatkAlagocarAzanAdityAgAtmakatvAtpratyAkhyAnatvaM / sati samyaktve caitadubhayaM pratyAkhyAnaM / jIvanikAyaM hiMsAdisvarUpaM ca jJAtvA zraddhAya sarvato dezato vA hiMsAdivirativrataM / tathA coktaM-'niHzalyo vratI (ta0 sU0 7.18) iti / mithyAdarzanazalyaM, mAyAzalyaM, nidAnazalyaM ceti trividhaM zalyaM tebhyo niSkrAMtaH niHzalyaH / sAvadhAraNaM cedaM niHzalya eva vratIti / tena sazalyasyavratitA nirastA bhavati / na ca asati zraddhAne mithyAtvazalyanivRttiH / na ca jIvAdyarthaparijJAnamaMtareNa zraddhAnasyAsti saMbhava iti jJAnadarzanavata eva vratitA sUtrakAreNAkhyAtA / tathAvazyake'pyuktam "paMcavadANi jadINaM aNavvadAiMca dezaviradANaM / Na hu sammatteNa viNA to sammatta paDhamadAe // "[ ] iti hiMsAdipravartanaparaM bhASitamiti kriyAH paMcApi sarAtribhojanAH pratyAcaSTe yatisvidhA manovAkkAyavikalpena kRtakAritAnumatairyAvajjIvaM / samyagdRSTistvagArI mUlagUNaM uttaraguNaM vA svazaktyA gRhAti parimitakAlaM yAvajjIvaM vA / AtmanA prAvakRtaM hiMsAdikaM hA duSTaM kRtaM, hA duSTaM saMkalpitaM, vaco vA hiMsAdipravartanaparaM bhASitaM iti niMdAgahamiyAM sthUla jhUTha, sthUla corI, sthUla abrahma aura parigrahakA AcaraNa nahIM karU~gA, isa prakArakA pratyAkhyAna alpakAlika hai / maraNaparyanta maiM sthUla hiMsAdi nahIM karU~gA, isa prakArakA pratyAkhyAna jIvitAvadhi hai| uttaraguNa pratyAkhyAna saMyata aura saMyatAsaMyatake bhI alpakAlika athavA jIvanaparyanta hotA hai / jisane saMyama grahaNa kiyA hai usake sAmAyika Adi aura anazana Adi hote haiM isaliye sAmAyika Adi aura tapa uttaraguNa haiN| aura bhaviSyatkAlameM anazana Adike tyAgarUpa honese pratyAkhyAna rUpa bhI haiM / samyaktvake hone para hI ye donoM pratyAkhyAna hote haiN| ____ jIvanikAya aura hiMsA Adike svarUpako jAnakara tathA zraddhA karake sarvadeza athavA eka dezase hiMsA Adike tyAgako vrata kahate haiM / kahA bhI hai-jo niHzalya hai vahI vratI hai| mithyAdarzana zalya, mAyAzalya aura nidAnazalya, isa prakAra tIna zalya haiN| unase jo rahita hai vaha nizalya hai| yaha nizalya zabda avadhAraNa sahita hai| niHzalya hI vratI hotA hai| isase jo zalya sahita hai usake vratIpanekA niSedha kiyA hai| zraddhAnake abhAvameM mithyAtvazalyase nivRtti nahIM hotI / aura jIvAdi padArthAMke jJAnake binA zraddhAna saMbhava nahIM hai| ataH jJAnadarzanavAnko hI sUtrakArane vratI kahA hai / tathA AvazyakameM bhI kahA hai-'samyaktvake binA na to yatiyoMke pA~ca vrata hote haiM aura na dezavirata zrAvakoMke aNuvrata hote haiM / ataH samyaktvako prathamatA hai|' isa prakAra yati mana vacana kAya aura kRta kArita anumodanAse rAtribhojanake sAtha hiMsA Adi pA~coM pApoMkA tyAga jIvanaparyantake liye karatA hai| gRhastha samyagdRSTi mUlaguNa athavA uttaraguNako apanI zaktike anusAra kucha kAla yA jIvanaparyantake liye grahaNa karatA hai| apane dvArA pahale kiye gaye hiMsA Adiko 'hA, maiMne burA kiyA, hA, maiMne burA saMkalpa kiyA, hiMsA Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 bhagavatI ArAdhanA svaparaviSayAmyAM dUSayanvartamAnaM cAsaMyamaM kRtaM kriyamANAsaMyamasadRzaM na kariSyAmi iti manasi kurvanpratyAkhyAtA bhavati / ___ agAriNAM viratipariNAmavikalpo nirUpyate / sthUlakRtaprANAtipAtAdikaM kRtakAritAnumatavikalpAt trividhaM manovAkkAyavikalpairna tyajati / manasA sthUlakRtaprANAtipAtAdikaM na karomi, tathA vacasA kAyeneti trividhaM kRtam / manasA sthUlakRtaM prANAtipAtAdikaM na kArayAmi tathA vacasA kAyena ceti trivikalpaM kAritaM / tathA manasA sthUlakRtaprANAtipAtAdikaM nAnujAnAmi, tathA vacasA kAyena ceti vibhedamanumananaM / evaM navavidhaM sthUlakRtaprANavadhAdikaM tyktumshkto'gaarii| / tathA manovAgbhyAM sthUlakRtaprANAtipAtAdikaM kRtakAritAnumativikalpAtrividhaM va katu mazakto manasA na karomi, na kArayAmi, nAnujAnAmi / vacasA na karomi, na kArayAmi nAnujAnAmi iti / kAyena kRtakAritAnumatavikalpAn hiMsAdIMzca na samartho vihAtu / tathA ca sUtraM 'na khu tividhaM tividheNa ya duvidhekkavidheNa vApi viramejja iti // ' [ ] kathaM tahagArI viratimupaiti ? atrocyate kRtakAritavikalpAdviprakAraM hiMsAdikaM manovAkkAyastyajati / vAcA kAyena vA hiMsAdiviSayaM kRtakAritaM tyajati / kAyena ekena vA kRtaM kAritaM tyajati / ata evoktaM 'duvidhaM puNa tividheNa ya duvidhekavidheNa vA viramejja' iti / athavA hiMsAyAH svayaM karaNaM eka manovAkkAyaistyajati / nAhaM manasA vAcA kAyena sthUlakRtaprANAtipAtAdikaM paMcakaM karomIti abhisaMdhipUrvakaM viramaNaM AdimeM pravartana karane vAlA bacana volA,' isa prakAra sva aura paraviSayaka nindA gahakei dvArA doSayukta batalAte hue, tathA vartamAnameM maiM jo asaMyama karatA hU~ aura pUrvameM jaisA asaMyama kiyA hai vaisA maiM bhaviSyameM nahIM karUMgA, aisA manameM saMkalpa karake tyAga karatA hai| aba gRhasthoMke viratirUpa pariNAmoMke bheda kahate haiM--kRta, kArita aura anumatake bhedase tIna bhedarUpa sthUla hiMsA Adiko grahastha mana vacana kAyase nahIM tyAgatA hai| manase sthUla hiMsA Adiko nahIM karatA hU~ tathA vacanase aura kAyase nahIM karatA hU~, ye tIna bheda kRta haiN| manase sthUla hiMsA Adiko na karAtA hU~ tathA vacanase aura kAyase nahIM karAtA huuN| ye tIna bheda kAritake haiM / tathA manase sthUla hiMsA AdimeM anumati nahIM detA hU~ tathA vacanase aura kAyase anumati nahIM detA hU~ ye tIna bheda anumatake haiN| isa prakAra nau prakArakI sthUla hiMsA AdikA tyAga karane meM gRhastha asamartha hotA haiM / tathA kRta kArita anumatake bhedase tIna bhedarUpa sthUla hiMsA Adiko mana aura vacanase karane meM asamartha hotA hai / manase na karatA hU~, na karAtA hU~ aura na anumati detA huuN| vacanase na karatA hU~, na karAtA hU~ aura na anumati detA huuN| kAyase kRta kArita anumatarUpa hiMsA Adiko chor3anemeM samartha nahIM huuN| sUtrameM kahA hai-kRtakArita anumatake bhedase tIna bheda rUpa hiMsA Adiko mana vacana kAyase athavA mana vacanase athavA kAyase tyAga nahIM karatA hai| taba gRhastha kaise tyAga karatA hai yaha batalAte haiM kRta aura kAritake bhedase do bhedarUpa hiMsA Adiko mana vacana kAyase chor3atA hai| kRta kArita rUpa hiMsAdiko vacana aura kAyase chor3atA hai| athavA kRta kArita rUpa hiMsA Adiko eka kAyase chor3atA hai / isIse kahA hai-'kRta kArita rUpa hiMsA Adiko tIna rUpase, do rUpase yA eka rUpase chor3atA hai|' athavA hiMsAke eka svayaM karaneko mana vacana kAyase tyAgatA hai / 'maiM manase vacanase kAyase sthUla hiMsAdi pA~ca pApoMko nahIM karatA hU~' isa prakAra saMkalpa pUrvaka tyAga Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 161 karoti / vAkkAyAbhyAM vA svayaM karaNaM tyajati kAyenaikena vA / tathA coktam-- 'ekavidhaM tiviSeNa vApi viramejja' iti / evamete vratavikalpAH bhaviSyatkAlaviSayatayAnuyujyamAnAH pratyAkhyAnavikalpAH bhavantItyatropanyAsaH kRtaH / kAyotsargI nirUpyate - kAyaH zarIraM tasya utsargastyAgaH kAyotsargaH / upalabdhyadhiSThAnendriyAvayavaka: karmanivartitaH pudgalapracayavizeSa audArikAkhya iMha kAyazabdena gRhItaH itaratra utsargasyAsaMbhavAt vakSyamANasya / nanu ca AyuSo niravazepagalane AtmA zarIramutsRjati nAnyadA tatkimucyate kAyotsarga iti / 8 AtmazarIrayoranyo'nyasya pradezAnupravezinorAyurvazAt anapAyitve'pi zarIre azucitvaM saptadhAturUpatayA azucitamaM zukrazoNitavItabIjatvAcca tathA 'nityatvaM apAyitvaM, durvahatvaM, asAratvaM, duHkhahetutvaM, zarIragatama matAhetukamanaMtasaMsAraparibhramaNaM ityAdikAnsaMpradhArya doSAnnedaM mama nAhamasyeti saMkalpavatastadAdarAbhAvAtkAyasya tyAgo ghaTata eva / yathA prANebhyo'pi priyatamA kRtAparAdhAvasthitA hyekasminmaMdire tyakte - tyucyate tasyAmanurAgAbhAvAnmamedaM bhAvavyAvRttimapekSya evamihApi / kiMca kAyApAyasannipAte'pi apAyanirAkaraNAbhilASasyAbhAvAt / yo yadapAyanirAkaraNAnutsakastena tatparityaktaM yathA vasanAdikaM parihRtaM / zarIrApAyanirAkaraNAnutsukazca yatistasmAdyujyate kAyasya tyAgaH / karatA hai / athavA svayaM karaneko vacana aura kAyase tyAgatA hai yA eka kAyase tyAgatA hai / kahA hai - 'eka kRtako tIna prakArase tyAgatA hai / ina vratake bhedoMko bhaviSya kAlake sAtha jor3ane para ki maiM bhaviSya meM aisA nahIM karU~gA, ye pratyAkhyAnake bheda hote haiM / . aba kAyotsargako kahate haiM - kAya arthAt zarIrake, utsarga arthAt tyAgako kAyotsarga kahate haiN| padArtho ko jAnanekA AdhAra indriyA~ jisakI avayava hai, aura karmake dvArA jisakI racanA huI tathA jo pudgaloMkA eka samUha vizeSa hai usa audArika nAmaka zarIrako yahA~ kAya zabdase grahaNa kiyA hai kyoMki Age kahe jAnevAlA utsargaM anya zarIroMmeM sambhava nahIM hai / zaMkA - Ayukarma jaba pUrNarUpase samApta ho jAtA hai taba AtmA zarIrako chor3atA hai anya kAlameM nahIM chor3atA / taba kaise Apa kAyotsargakI bAta karate haiM ? samAdhAna - AtmA aura zarIrake pradeza paraspara meM milanese Ayukarmake kAraNa yadyapi zarIra ThaharA rahatA hai tathApi zarIra sAta dhAtu rUpa honese apavitra hai, raja aura vIryaMseM utpanna honese vizeSa apavitra hai / tathA anitya hai, naSTa honevAlA hai, duHkhase dhAraNa karane yogya hai, asAra hai. duHkhakA kAraNa hai, isa zarIra se mamatva karanese ananta saMsAra meM bhramaNa karanA hotA hai, ityAdi doSoMko kara 'na yaha merA hai, na maiM isakA hU~' aisA saMkalpa karanevAleke zarIrameM AdarakA abhAva honese kAyakA tyAga ghaTita hotA hI hai / jaise prANoMse bhI pyArI patnI aparAdha karanepara usameM anurAga na rahane se 'yaha merI hai' isa prakArakA bhAva na honese eka hI ghara meM rahate hue bhI 'tyAgI huI' kahI jAtI hai, usI prakAra yahA~ bhI jAnanA / dUsare, zarIrake vinAzake kAraNa upasthita honepara bhI kAyotsarga karanevAleke vinAzake kAraNako dUra karanekI icchA nahIM hotii| jo jisake vinAzake kAraNoM ko dUra karanemeM utsuka nahIM hai usane use tyAga diyA hai, jaise tyAgA huA vstraadi| aura yati zarIrake vinAzake kAraNako dUra karanemeM utsuka nahIM hotA / ataH usake 21 Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 bhagavatI ArAdhanA 'sa ca zarIraniHspRhaH, sthANurivordhvakAyaH, pralaMbitabhujaH, prazastadhyAnapariNato'nunnamitAnatakAyaH, parISahAnupasargAzca sahamAnaH, tiSThannirjantuke karmApAyAbhilASI vivikte deze / ____ antarmuhUrtaH kAyotsargasya jaghanyaH kAlaH, varSamutkRSTaH / aticAranivRttaye kAyotsargA bahuprakArA bhavanti rAtridinapakSamAsacatuSTayasaMvatsarAdikAlagocarAticArabhedApekSayA / sAyAhnocchvAsa zatakaM, pratyUSasi paMcAzat, pakSe trizatAni, caturyu mAseSu catuHzatAni, paMcazatAni saMvatsare ucchvAsAnAM / pratyuSasi prANibadhAdiSu paMcasvatIcAreSu aSTazatocchavAsamAtraH kAla: kAyotsargaH kAryaH / kAyotsarge kRte yadi zakyate ucchavAsasya skhalanaM vA pariNAmasya ucchvAsASTakamadhikaM sthAtavyam / utthitotthitaM, utthitaniviSTam, upaviSTotthitaM, upaviSTaniviSTa iti catvAro vikalpAH / dharme zukle vA pariNato yastiSThati tasya kAyotsargaH utthitotthito nAma / dravyabhAvotthAnasamanvitatvAdutthAnaprakarSaH utthitotthitazabdenocyate / tatra dravyotthAnaM zarIraM sthANavaduvaM avicalamavasthAnaM / dhyeyakavastuniSThatA jJAnAravyasya bhAvasya bhAvotthAnaM / ArtaraudrayoH pariNato yastiSThati tasya utthitaniSaNNo nAma kAyotsargaH / zarIrosthAnAdutthitatvaM zubhapariNAmodgatirUpasyotthAnasyAbhAvAnniSaNNa ityucyate / ata eva virodhAbhAvo bhinna kAyatyAga ucita hai| tathA vaha zarIrase nispRha hokara, sthANukI taraha zarIrako sIdhA karake, donoM hAthoMko laTakAkara. prazasta dhyAnameM lIna ho, zarIrako U~cA-nIcA na karake paroSahoM aura upasargo ko sahana karatA huA, karmoko naSTa karanekI abhilASAse janturahita ekAnta dezameM ThaharatA hai| kAyotsargakA jaghanyakAla antarmuhUrta aura utkRSTakAla eka varSa hai| aticAroMko dUra karaneke lie kAyotsargake rAta, dina, pakSa, mAsa, cAra mAsa, varSa AdikAlameM honevAle aticAroMkI apekSA aneka bheda haiM / sAyaMkAlameM sau ucchvAsa pramANa, prAtaHkAlameM pacAsa ucchvAsa pramANa, pAkSika aticArameM tIna sau ucchavAsa pramANa, cAra mAsoMmeM cAra sau ucchvAsa pramANa aura vArSikameM pA~ca sau ucchvAsa pramANa kAla kAyotsargakA hai / hiMsA Adi pA~ca aticAroMmeM eka sau ATha ucchvAsa mAtra kAla taka kAyotsarga karanA caahie| kAyotsarga karanepara yadi ucchvAsakA athavA pariNAmakA skhalana ho jAye to ATha ucchvAsapramANa adhika kAla taka kAyotsarga karanA caahie| ___ kAyotsargake cAra bheda haiM-utthitotthita, utthitaniviSTa, upaviSTautthita, aura upaviSTaniviSTa / jo dharmadhyAna yA zukladhyAna sahita kAyotsarga karatA hai usake utthitotthita nAmaka kAyotsarga hai| yahA~ dravya aura bhAva donoMke hI utthAnase yukta honese utthitotthita zabdase utthAnakA prakarSa kahA hai| sthANukI taraha zarIrakA unnata aura nizcala rahanA dravyotthAna hai| jJAnarUpa bhAvakA dhyAna karane yogya eka hI vastumeM sthira rahanA bhAvotthAna hai| jo Arta raudradhyAnake sAtha kAyotsarga karatA hai usake utthitaniviSTa nAmaka kAyotsarga hotA hai| zarIrake khar3e honese ise utthita aura zabhapariNAmakI udgatirUpa utthAnakA abhAva honese niviSTa yA niSaNNa kahate haiN| isIse eka kAlameM eka kSetrameM utthAna-khar3e honA aura niviSTa-baiThanA ina donoM AsanoMmeM koI virodha nahIM hai kyoMki donoMke nimitta bhinna haiN| jo baiThakara hI dharma aura zukladhyAna karatA hai usake utthitaniSaNNa kAyotsarga hotA hai kyoMki usake pariNAma to utthita 1. tatra zarIra-A0 mu0 / 2. nAM pratyupasi prANi-A0 mu0 / Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA nimittatvAdutthAnAsanayoH ekatra ekadA / yastvAsIna eva dharmazukladhyAnapariNatimupaiti tasya utthitanipaNNo bhavati pariNAmotthAnAtkAyAnutthAnAcca / yastu niSaNNo'zubhadhyAnaparastasya niSaNNaniSaNNakaH kAyazubhapariNAmAbhyAM anutthAnAt / devasikAdyatIcAraM ratnatrayagataM manasA vimRzya idaM mayA na suSTu kRtaM pramAdineti saMcintya pazcAddhameM zukle vA dhyAne prayatitavyam / kAyotsargaprapannaH sthAnadoSAnpariharet / ke te iti ceducyate / 1 turaga iva kuMTIkRtapAdena avasthAnam 2 latevetastatazcalato'vasthAnaM 3 staMbhavatstabdhazarIraM kRtvA sthAnaM / 4 staMbhopAzrayeNa vA kuDyAzrayeNa vA mAlAvalagnazirasA vaavsthaanm| 5 laMvitAdharatayA, stanagatadRSTayA vAyasa iva itastato nayanodvartanaM kRtvA / 6 khalInAvapIDitamukhahaya iva mukhacAlanaM saMpAdayato'vasthAnaM / 7 yugAvaSTabdhavalovaI iva ziro'dhaH paatytaa| 8 kapitthaphalagrAhIva vikAzikaratalaM, saMkucitAGgulipaMcakaM vA kRtvA 9 zirazcAlanaM kurvan 10 mUka iva huMkAraM saMpAdhAvasthAnaM 11 mUka iva nAsikayA vastupardazayatA vA 12 aMgulIsphoTanaM 13 bhrUnartanaM vA kRtvA 14 zabaravadhUriva svakaupInadezAcchAdanapurogaM 15 zRMkhalAbaddhapAda iva vAvasthAnaM 16 pItamadira iva paravazagatazarIro vA bhUtvAvasthAnaM ityamI doSAH // vyAvaNitAnAmAvazyakAnAM aparihANirhAnirna kAryA / aNussego AdhikyenAkaraNaM ca / hai kintu zarIra baiThA huA hai| jo baiThe hue azubhadhyAnameM lIna hotA hai usake niSaNNa niSaNNa kAyotsarga hotA hai| kyoMki na to usakA zarIra utthita hai aura na zubhapariNAma hI haiM / ratnatrayameM devasika Adi atIcAroMko manase vicArakara 'mujha pramAdIne yaha ThIka nahIM kiyA' aisA socakara pIche dharmadhyAna athavA zukladhyAna karanA caahiye| kAyotsarga karane vAleko sthAna sambandhI doSa dUra karanA cAhiye / ve doSa isa prakAra haiM1. ghor3ekI taraha pairako thor3A mor3akara khar3A honaa| 2. belakI taraha idhara-udhara hilate hue khar3e honA / 3. stambhakI taraha zarIrako stabdha karake khar3e honA / 4. stambha athavA dIvArake Azrayase athavA Uparake tallese sirako lagAkara khar3e honaa| 5. oSThako laTakAkara dRSTi apane stanoM para rakhakara kauekI taraha A~khoMko idhara-udhara ghumaanaa| 6. lagAmase pIr3ita mukha vAle ghor3ekI taraha mukha calAte hue avasthita honA / 7. jaise kandhe para juA honese baila apanA sira nIce DAlatA hai usa taraha sirako laTakAkara avasthApana krnaa| 8. kaithake phalako grahaNa karane vAlA manuSya jaise apanI hathelIko phailAtA hai usa taraha hathelIko phailAkara yA pAMcoM aMguliyoMko saMkucita karake avasthita honA / 9. sirako calAte hue avasthAna / 10. gUMgekI taraha huMkAra karate hue avasthAna / 11. gUMgekI taraha nA kase vastuko dikhalAte hue avasthAna / 12. aMgulI caTakAte hue avasthAna / 13. bhauMko nacAte hue avasthAna / 14. bhIlanIkI taraha apane agrabhAgako hathelIse Dhakate hue avasthAna / 15. aise khar3e honA mAnoM donoM paira sA~kalase ba~dhe haiM / 16. madirA piye hue kI taraha athavA parAdhIna zarIra vAlekI taraha khar3A honA / ye kAyotsargake doSa haiN| jo pahale chaha Avazyaka kahe haiM unameM hAni nahIM karanI cAhiye aura na unameM Adhikya karanA cAhiye / / 118 / / 1. mayA duSTaM kRtaM-A0 mu0 / Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 bhagavatI ArAdhanA bhattI tavodhigaMmi ya tavammi ya ahIlaNA ya sesANaM / eso tavammi viNao jahuttacArissa sAdhussa // 119 // 'bhattI' bhaktiH / vadananirIkSaNAdiprasAdena abhivyajyamAno'ntargato'nurAgaH / 'tavo'dhigammi' tapo 'dhike ca 'tavammi' ya samyaktapasi tadvati ca, bhaktiriti yAvat / tacca samyagjJAnadarzanasaMyamAnugataM / 'ahIlaNA ya' aparibhavazca / 'sesANaM' zeSANAM / tapasA nyUnAnAmAtmanaH jJAnazraddhAnaca raNavatAM paribhave jJAnAdInyeva paribhUtAni bhavati / tato bahumAnAbhAvo jJAnAticAraH, vAtsalyAbhAvo darzanAticAraH / sAticArajJAnadarzanasya cAritramamazuddha iti, mahAnanartha iti bhAva: / 'eso' eSa vyAvaNitapariNAmasamUha uttaraguNodyogAdikaH / 'tavammi' tapasi tapoviSayaH / 'viNao' vinayaH / 'jahuttacArissa' zrutanirUpitakrameNAcarataH / 'sAdhussa' sAdhoH / / 119 / / upacAravinayanirUpaNArthIttaragAthA - kAiyavAiyamANasiotti tividho hu paMcamo vio / so puNa savvo duviho paccakkho ceva pArokkho / / 120 / / 'kAigavAigamANa sigotti' padasaMbaMdha: / paMcamo vinayastriprakAraH kAyena manasA, vacasA ca, nirvartyate iti / 'so puNa savvo' sa punastriprakAro'pi vinayaH / 'duvidho' 'dvividhaH / 'paccakkho ceva' pratyakSaH / 'pArokkho' parokSazceti // 120 // gA0--jo tapameM adhika haiM unameM aura tapameM bhakti aura jo apane se tapameM hIna haiM unakA aparibhava yaha zrutake anusAra AcaraNa karane vAle sAdhukI tapa vinaya hai // 119|| 10 TI0 - mukhakI prasannatAse prakaTa honevAle Antarika anurAgako bhakti kahate haiM / tapase afari ora samyak tapameM bhakti karanA / samyagdarzana, samyagjJAna aura saMyamake anugata tapa hI samyak tapa hai / jo tapameM nyUna hai unakA tiraskAra nahIM karanA / jo jJAna zraddhAna aura cAritra se yukta honepara bhI apanese tapameM kama haiM, unakA tiraskAra karanepara jJAnAdikA hI tiraskAra hotA hai / aura aisoM kA bahumAna na karanA jJAnakA aticAra hai / unameM vAtsalya na rakhanA samyagdarzanakA aticAra hai / aura jisakA jJAna aura darzana sAticAra hai usakA cAritra azuddha hai, isa taraha mahAn artha hai | yaha Upara kahA, uttaraguNoMmeM udyoga Adi zAstrAnusAra AcaraNa karanevAle sAdhu kI tapa viSayaka vinaya hai // 119 // upacAra vinayakA nirUpaNa karate haiM gA0 0 - pA~cavIM upacAra vinaya tIna prakArakI hai kAyika, vAcanika aura mAnasika / aura vaha tInoM prakAra kI vinaya do prakArakI hai pratyakSa vinaya aura parokSa vinaya // 120 // TI0 - pA~cavIM vinaya tIna prakArakI hai jo kAyase, manase aura vacanase kI jAtI hai / aura ye tInoM prakArakI bhI vinaya do prakArakI hai- pratyakSa aura parokSa || 120 || Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 165 vijayodayA TIkA tatra pratyakSakAyikavinayapradarzanAya gAthAcatuSTayamuttaram abbhuTThANaM kidiyambha gavasaNaM aMjalI ya muMDANaM / paccuggacchaNametto pacchida aNusAdhaNaM ceva // 121 / / 'abbhuThThANaM' abhyutyAnaM gurvAdInAM pravezaniHkramaNayoH / 'kidiyamma' NavaMsaNaM, vaMdanA, zarIrAvanatizca / 'aMjalI ya' kRtAMjalipuTatA ca / 'muDANaM' zirovanatizca / 'paccuggacchaNaM' pratyudgamanaM / AsIne sthite vA guro / 'pacchida aNusAdhaNaM ceva' svayaM gacchataH dUrAtparihRtya nibhRtakaracaraNasyAvanatagAtrasya gamanaM, sahagame vA pRSTataH svazarIramAtrapramANabhUbhAgena taM parihRtya gamanaM // 121 // NIcaM ThANaM NIcaM gamaNaM NIcaM ca AsaNaM sayaNaM / AsaNadANaM uvagaraNadANamogAsadANaM ca / / 122 // NIyaM ca AsaNaM nIcarAsanaM / pRSThataH svahastapAdazvAsAdibhirupadruto na bhavati yathA gurvAdistathAsanaM / agrato'bhimakhAta manAgapasatya vAmapArve'naddhatasyeSadavanatottamAMgasya cAsanaM / Asane garAvapaviSTe svayaM bhamAvAsanaM ca / 'sayaNaM ca NIyamiti' pdghttnaa| nIcaiH zayanamiti yAvat / 'anunnate deze zayanaM, gurunAbhipramANamAtrabhUbhAge vA svaziro bhavati yathA tathA zayanaM / hastapAdAdibhirvA yathA na ghaTyate garvAdiH / 'AsaNavANaM' ra guru unameMse pratyakSakAyika vinayako cAra gAthAoMse dikhalAte haiM TI0-guru Adike praveza karanepara yA bAhara jAnepara abhyutthAna-khar3e honA, kRtikarma arthAt vandanA karanA, NavaMsaNa arthAt zarIrako namra karanA, donoM hAthoMko jor3anA, sirako navAnA, pratyudgamana arthAt guruke baiThane athavA khar3e honepara unake sAmane jAnA, aura jaba guru jAveM to unase dUra rahate hae apane hAtha pairako zAnta aura zarIrako namra karake gamana karana ke sAtha jAnepara unake pIche apane zarIra pramANa bhUmibhAgakA antarAla dekara gamana kareM // 121 // vizeSArtha-paM0 AzAdharane apanI TIkAmeM likhA hai ki TIkAkAra to 'pacchida aNusAdhaNaM' ke sthAnameM 'pacchida saMsAhaNA' par3hate haiM aura usakI vyAkhyA karate haiM ki AcArya upAdhyAya Adike dvArA prArthita aura manase abhilaSitakA samyak prasAdhana karanA arthAt AjJA nahIM denepara bhI saMketase hI jAnakara karanA / yaha TIkAkAra koI dUsare jAna par3ate haiM kyoMki vijayodayAmeM to yaha pATha nahIM hai| gA0--nIcA sthAna, nIcA gamana, nIca Asana, noce sonA, AsanadAna, upakaraNadAna aura avakAzadAna ye upacAra vinayake prakAra haiM / / 122 / / To0--nIcA Asana-guruke pIche isa prakAra baiThe ki apane hAtha paira zvAsa Adise guruko kisI prakArakI bAdhA na phuNce| Age baiThanA ho to sAmanese thor3A haTakara guruke vAma bhAgameM uddhatatA tyAgakara aura apane mastakako thor3A navAkara baitthe| Asana para guruke baiThane para svayaM bhUmimeM baitthe| nIce sonA-arthAt jo U~cA nahIM ho aise dezameM sonA, athavA guruke nAbhi pramANa mAtra bhUbhAgameM apanA sira rahe isa prakAra sonA / athavA apane hAtha paira vagairahase guru AdikA 1. anuttare deze A0 mu0 / Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * bhagavatI ArAdhanAM Asitumicchati ityavagamya nirUpya cakSuSA pramArjanayogyaM na veti pazcAtpratilekhanena lAghavamAddavAdiguNAnvitenAtizanakaiH pramArNya bhUbhAgaM pIThAdikaM ca AsanadAnaM / ' upakaraNadAnaM' jJAnasaMyamo upakriyete anugRhyete yenatadupakaraNaM pustakAdi grahItumabhipretaM tasya dAnaM / athavA udgamotpAdaneSaNAdidoSe raduSTasya supratilekhanasyAtmanAM labdhasya upakaraNasya dAnaM / 'ogAsavANaM ca' avakAzadAnaM ca zItArttasyAvasthita nivAtAvakAzadAnaM, uSNAditasya zItalasthAnadAnaM grAmanagarAdisvAvAsasthAnadAnaM vA // 122 // parUiva kAyasaM phAsaNadA paDirUvakAlakiriyA ya / peNakaraNaM saMthArakaraNamuvakaraNapaDi lihaNaM // 123 // 166 'paDirUva kAyasaM phAsaNadA' kAyasya saMsparzanaM kAyasaMsparzanaM / pratirUpaM kAyasya saMsparzanaM pratirUpakAyasaMsparzanaM tasya bhAvaH pratirUpakAyasaMsparzanatA / gurvAdizarIrAnukUlaM saMsparzanamiti yAvat / ayaM cAtra kramaH -- manAgupasRtya sthitvA tadIyena picchena kAryaM triH pramRjya AgaMtukajIvavAdhAparihAropayuktaH sAdaraH svabalAnurUpaM yAvadyAdRgmadda 'nasahastAvadeva maddanaM kuryAt / uSNAbhitaptasya yathA zaityaM bhavati tathA spRrocchItArtasya yathauSNyaM tathA / 'paDivakAlakiriyA ya' kAlakRto'vasthAvizeSo vAlatvAdiriha kAlazabdenocyate kAlaprabhavatvAt / saMghaTTana na ho isa prakAra zayana kre| AsanadAna -- guru baiThanA cAhate haiM aisA jAnakara cakSuse dekhe ki pramArjanake yogya hai yA nahIM ? pIcheM lAghava komalatA Adi guNoMse yukta pIchIse atyanta dhIrese bhUbhAga aura Asana Adiko poMcha deve / upakaraNadAna - jisase jJAna aura samaya kA upakAra ho use upakaraNa kahate haiM / guru pustaka Adi cAhate hoM to unheM denA / athavA udgama utpAdana Adi doSoMse rahita upakaraNa apaneko milA ho to use denA upakaraNadAna hai / avakAzadAna- zItase pIr3itako vAyu rahita sthAna denA aura garmIse pIr3itako zItala sthAna denA, athavA grAma nagara AdimeM apanA AvAsa sthAna denA // 122 // vizeSArtha -nIcA sthAnakA matalava hai guru jahA~ baiThe yA khar3e hoM usake vAma bhAgameM yA pIche baiThanA / aura nIce gamanakA matalaba hai - guruke baiThe rahate yA khar3e rahate svayaM gamana karate ziSyakA guruse dUra rahate hue apane hAtha pairako nizcala rakhate hue aura zarIra ko namra karake gamana karanA / gA0-- guru Adike zarIra ke anukUla sparzana, bAlapane Adi avasthAke anurUpa vaiyAvRtya karanA, aura guru AdikI AjJAkA pAlana karanA, tRNa AdikA saMtharA karanA, upakaraNoM kI pratilekhanA karanA // 123 // TI0 - kAya ke sparzanako kAyasparzana kahate haiM / pratirUpa kAyakA sparzana pratirUpa kAya sparzana hai aura usakA bhAva pratirUpakAya sparzanatA hai arthAt guru Adike zarIra ke anukUla sparzana karanA / isakA krama isa prakAra hai - guruse thor3A haTakara baiThe aura unakI pIchIse tIna bAra unake zarIrakA pramArjana karake Agantuka jIvako kisI prakArakI bAdhA na ho isa prakAra sAdara apane balake anurUpa jitane kAla taka aura jitanA mardana guru saha sake utanA hI mardana kre| yadi guru garmI se tapta hoM to zItapanA jisa prakAra saMbhava usa prakAra sparza kare aura yadi zItase pIr3ita hoM to garmI pahu~cAnA jaise ho usa prakAra sparza kare / tathA 'pratirUpakAla kriyA' meM kAla zabdase Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 167 tena bAlatvAdyanurUpavaiyAvRttyakriyeti yAvat / pesaNakaraNaM gurvAdibhirAjJaptasya / 'saMthArakaraNaM tRNaphalakAdikasaMstaraNakriyA / 'uvakaraNapaDilihaNaM' gurvAdInAM jJAnasaMyamopakaraNapratilekhanaM astamanavelAyAM Adityodgamane ca / / 123 // iccevamAni viNao uvayAro kIrade sarIreNa / eso kAiyaviNao jahAriho sAhuvaggammi // 124 / / upacArikavinayaH / zeSaM sugamaM / vAcikavinayanirUpaNArtha gAthAdvayam pUyAvayaNaM hidabhAsaNaM ca midabhAsaNaM ca mahuraM ca / suttANuvIcivayaNaM aNiThuramakakkasaM vayaNaM / / 125 / / __ 'pUyAvayaNaM' pUjApurassaraM vacanaM bhaTTAraka idaM zRNomi, bhagavannidaM katumicchAmi yuSmadanujJayetyAdikaM / 'hidabhAsaNaM ca' gurvAdInAM yaddhitaM lokadvayasya tasya bhASaNaM / 'mitabhASaNaM' yAvatA vividiSitArthapratipattirbhavati tAvadeva vaktavyaM na prasaktAnuprasaktaM / 'madhuraM' ca zrotrapriyaM / 'suttANuvIcivayaNaM' sUtrAnuvIcivacanaM / bhASAsamityadhikAre yAni vAcyAni nirdiSTAni vacAMsi teSAM kathanaM / 'aNiThTharaM' aniSThuraM paracittapIDAkRtAvanudyataM / 'akakkasaM vayaNaM' akarkazaM vacanaM aparuSamiti yAvat // 125 // kAlakRta avasthAvizeSa bAlya avasthA Adi grahaNa kI hai kyoMki vaha kAlase hotI hai| ataH gurukI bAla Adi avasthAke anusAra vaiyAvRtya karanA cAhiye / unake liye tRNoMkA yA lakar3Ike paTiyAkA saMtharA karanA cAhiye / sUryake asta aura udaya honeke samaya unake jJAna aura saMyamake upakaraNa zAstra kamaNDalu AdikI saphAI karanA cAhiye // 123 / / ___ gA0-isa prakArako Adi lekara upacAra vinaya zarIrake dvArA sAdhuvargameM yathA yogya kI jAtI hai / yaha kAyika vinaya hai // 124|| TI0-yaha upacAra vinaya hai / zeSa sugama hai / / 124 // do gAthAoMse vAcika vinayakA nirUpaNa karate haiM___ gA0--pUjA pUrvaka vacana, hitakArI bhASaNa, mita bhASaNa, madhura bhASaNa, sUtrAnusAra vacana, aniSThura aura akarkaza vacana vacanavinaya hai / / 125 // TI0-'he bhaTTAraka ! maiM suna rahA hU~,' 'he bhagavan ApakI AjJA ho to maiM aisA karanA cAhatA hU~ / isa prakArase pUjA pUrvaka vacana bolanA / jo guru Adike liye isa loka aura paraloka meM hitakara ho aisA hita bhASaNa krnaa| jitanA bolanese vivakSita arthakA bodha ho utanA hI bolanA, prAsaMgika yA aprAsaMgika na bolanA / kAnoMko priya vacana bolanA, bhASAsamiti adhikAra meM jo vacana bolane yogya kahe haiM unheM hI bolanA, tathA dUsareke cittako pIr3A karane vAle niSThura vacana aura karkaza vacana na bolanA vAcika vinaya hai / / 125 // Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 bhagavatI ArAdhanA uvasaMtavayaNamagihatthavayaNamakiriya mahIlaNaM vayaNaM / eso vAiyaviNao jahAriho hodi kAdavva // 126 // 'uvasaMtavayaNaM' prazAMtarAgakopaH upazAMtaH tasya vacanaM upazAMtavacanaM / virAgasya vizeSasya ca yadvacastadeva bhASyaM / 'agihatthavayaNaM' gRhasthA mithyAdRSTayo'saMyatA ayogyavacanavikalpAnabhijJAsteSAM yadvacanaM na bhavati tasya abhidhAnaM / 'akiriyaM' SaTkarmavyAvarNanaparaM yanna bhavati / 'aholaNaM' parAnavajJAkAri / 'eso' vyAvarNitavacanavyApAraH / 'vAcigaviNao' vAgvinayo / 'jadhArihaM' yathAhaM / 'hodi kAdavvoM' kartavyo bhavati // 126 // mAnasika vinayaM nirUpayati pApavisottiga pariNAmavajjaNaM piyahide ya pariNAmoM / NAyavvo saMkheveNa eso mANassio viNao || 127|| 'pApavisottigapariNAmavajjaNaM' pApazabdena azubhakarmANyucyate / srotaH pravAhaH / srota iva avicchedena pravRtteH karmANi api pApavisrotaH zabdena ucyate / pApavisrotaH prayojanAH pariNAmA ye teSAM varjanaM / iha guruvinayasya prastutatvAt guruviSayo'zubhaH pariNAmaH Atmano yatheSTacAritva nivAraNajanitaH krodhaH / avinItatAdarzanAdanugraha bhAvamapekSya nAdhyApayati pUrvavanna mayA saha saMbhASaNaM karoti iti vA krodhaH / guruvinaye AlasyaM, gA0- -upazAnta vacana, jo vacana gRhasthoM ke yogya nahIM haiM, kRSi Adi Arambha se zUnya vacana, dUsaroM kI avajJA na karane vAlA vacana bolanA yaha yathA yogya vAcikavinaya karane yogya hotI hai // 126 // TI0 - jisakA rAga dveSa zAnta ho gayA hai use upazAnta kahate haiM / usakA vacana upazAnta vacana hai / arthAt rAga rahita aura roSa rahitakA jo vacana hotA hai vahI bolanA cAhiye / gRhastha arthAt mithyAdRSTi aura asaMyamI jo yogya ayogya vacanoMko nahIM jAnate, unakA jo vacana ho vaha nahIM bolanA jo vacana ve nahIM bolate vahI bolanA cAhiye / jisa vacana meM asi, maSI, kRSi, sevA, vANijya Adi SaTkarmoMkA upadeza na ho vaha bolanA cAhiye / tathA jo vacana dUsarekA nirAdara na karatA ho vaha bolanA caahiye| ye jo vacana kahe haiM inakA bolanA vacana vinaya hai / usako yathAyogya karanA cAhiye // 126 // mAnasika vinaya ko kahate haiM -- gA0-- pApako lAne vAle pariNAmoMko na karanA, jo guruko priya aura hitakara ho usImeM pariNAma lagAnA, yaha saMkSepase mAnasika vinaya jAnanA // 127 // TI0 - pApa zabdase azubha karmoMko kahA hai / srotakA artha pravAha hai / pravAhakI taraha lagAtAra honese karmoMko bhI pApa visrota zabdase kahA hai / pApako lAnA hI jinakA kAma hai una pariNAmoMko tyAganA cAhiye / yaha guru vinayakA prakaraNa honese guru viSayaka azubha pariNAma lenA / guruke dvArA apanI svecchAcAritAkA nivAraNa karanese krodha utpanna honA, ziSyako avinayI dekha usapara guru kRpA na kare to 'mujhe pahalekI taraha nahIM par3hAte haiM na mere sAtha pahalekI taraha vArtAlApa karate haiM isa prakAra krodha karanA, gurukI vinaya meM pramAda karanA, gurukI avajJA Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 169 guruM pratyavajJA, niMdA, saMbhramaH, tatpratikUlavRttitetyevamAdayaH / "piyahide ya pariNAmo' guroryatpriyaM tasmai yaddhitaM Atmane vA tatra pariNAmaH / 'NAdabvo' jJAtavyaH / 'saMkhoveNa' samAsena / "eso' eSaH / 'mANassigo' mAnasikaH / 'viNao' vinayaH // 127 // . iya eso paccakkho viNao pArokkhio vi jaM guruNo / virahammi vivaTTijjai ANANidesacariyAe // 128 // 'iya' evaM / 'eso' eSaH / 'paccakkho' pratyakSo vinyH| sannihitaguruviSayatvAt / 'pArokkhigo' vi guroH parokSa kriyamANo'pi vinayaH / ko'sAviti cedAha-'guruNo virahammi vivaTTijjai' gurovirahe'pi yat kriyate / 'ANANiddesacariyAe' AjJAyAm-itthameva bhavatA kArya mumukSuNA na kadAcanetyamiti yannirdizyate tadAjJAnirdezaH / 'baDhdatago vihAro daMsaNaNANacaraNesu kAdavo' ityevamAdisadRzaH // 128 // na guruSveva vinayaH kArya iti grahItavyaM, eteSvapi vinayaH kartavya ityAha rAiNiya arAiNIesu ajjAsu ceva gihivagge / viNao jAhariho so kAyavo appamatteNa // 129 // 'rAiNiya arAiNiesu' yathA ratnAni durlabhAni abhilaSitadAnakSamANi tathaiva samyagdarzanajJAnacAritrANi zraddhAnAdipariNAmenotkRSTena vartamAnaH rAiNiya ityucyate / Atmano nyUnaratnatrayA arAiNiyA athavA 'rAdiNiga UmarAdiNigesu' jyeSThakaniSThavrateSu ca zeSaM sugamaM / / 129 / / karanA nindA karanA, unake pratikUla calanA ityAdi pApa pariNAmoMko chodd'naa| aura guruko jo priya ho aura hitakara ho usameM hI pariNAma lgaanaa| ye saMkSepase mAnasika vinaya haiM / / 127 // gA0--isa prakAra yaha pratyakSa vinaya hai, parokSa vinaya bhI vaha hai jo guruke abhAvameM unakI AjJA nirdezakA AcaraNa karanemeM kI jAtI hai // 128 // TI-yaha pratyakSa vinaya hai kyoMki guruke sAmanekI jAtI hai aura guruke abhAvameM jo unakI AjJAkA pAlana kiyA jAtA hai vaha guruke parokSameM honese parokSa vinaya hai| 'Apa mumukSu haiM Apako aisA hI karanA cAhiye aura kabhI bhI usake viparIta nahIM karanA cAhiye' yaha AjJA nirdeza hai| jaise 'samyagdarzana samyagjJAna samyak cAritrameM sadA vihAra karanA cAhiye', ityAdi // 128 // _ 'na kevala gurukI hI vinaya karanA cAhiye kintu inakI bhI vinaya karanA cAhiye yaha kahate haiM . gA0-ratnatrayameM jo apanese utkRSTa haiM, ratnatrayameM jo apanese hIna hai unameM, AryikAoMmeM aura gRhasthavargameM vaha vinaya jo jisa yogya ho, pramAda rahita hokara karanA hI cAhiye / / 129 / / TI-jisa prakAra icchita vastuko denemeM samartha ratna durlabha haiM usI taraha samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritra ratna zabdase kahe gaye haiN| ata: jo utkRSTa zraddhAna Adi pariNAmoM se yukta haiM tathA apanese nyUna ratnatrayase yukta haiM unakI vinaya karanA cAhiye / athavA 'rAdiNiga UmarAdiNigesu' aisA pATha honepara bhI apanese jo vratoMmeM jyeSTha haiM aura kaniSTa haiM unakI vinaya karanA cAhiye / zeSa gAthA sugama hai // 129 / / 22 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 bhagavatI ArAdhanA vinayAbhAve doSamAcaSTe-doSaprakaTanena bhayamutpAdya vinaye dRr3hatAM kartum viNaeNa vippahUNassa havadi sikkhA NiratthiyA savvA / viNao sikkhAe phalaM viNayaphalaM savvakallANaM // 130 // 'viNaeNa vippahUNasya' vinayarahitasya yateH / 'havai sikkhA NiratthiyA savvA' sarvazikSA nissphlaa| ki zikSAyAH phalaM ityArekya Aha-'viNao sikkhAe phalaM' vyAMvarNitaH paJcaprakAro vinayaH zikSAyAH phalaM / tasya vinayasya kiM phalaM ? puruSArtho hi phalamityAMzaMkyAha 'viNayaphalaM sannakallANaM' sarvamabhyudayaniHzreyasarUpaM kalyANasthAnamAnaizvaryAdikaM indriyAnindriyasukhaM ca / / 130 / / / viNao mokkhadAraM viNayAdo saMjamo tavo NANaM / viNaeNArAhijjA Ayario savvasaMgho ya // 131 / / 'viNao mokkhahAra' yathA dvAramabhimatadezaprApterupAyastadvata mokSasya niravazeSakarmApAyasya prAptAvupAyo vinaya iti mokSadvAramityucyate / nirUpite paJcaprakAre vinaya syatyeve (?) karmApAyo bhavatIti 'viNayAdo' vinayAd hetoH 'saMjamo' saMyamo bhavati / jJAnAdivinayeSu anavarataM pravartamAno hyasaMyama parihattuM zaknoti nAparaH / indriyakaSAyayorapraNidhAnaM yadi na syAt kathamindriyasaMyamaHprANisaMyamo vA bhavati ? 'tavo tapaH jJAnA vizeSArtha-paM0 AzAdharane apanI TIkAmeM 'rAdiNiga UmarAdiNigesu' pATha rakhA hai'rAdiNigA' apanese ratnatrayase adhika yA samAna sAdhu / UmarAdiNigA-apanese hIna ratnatraya vAle, aisA artha kiyA hai| aura likhA hai ki anya TIkAkAra isakA artha isa prakAra karate haiMrAtikA aura avama rAtikA arthAt jo apanese tapameM eka rAta Adi bar3e yA choTe haiN| doSa prakaTa karanese bhaya utpanna karAkara vinayameM dRr3ha karaneke liye vinayake abhAvameM doSa kahate haiM gA0--vinayase rahita sAdhukI saba zikSA niSphala hotI hai| zikSAkA phala vinaya hai / vinayakA phala saba kalyANa hai // 130 // dI-vinaya rahita sAdhukI saba zikSA niSphala hai; kyoMki pUrva meM kahI pA~ca prakAra kI vinaya zikSAkA phala hai aura usa vinayakA phala sarva kalyANa hai| saba laukika abhyudaya aura mokSa rUpa kalyANa usakA phala hai arthAt vinayase mAna, aizvarya Adi tathA indriya janya aura atIndriya sukha milatA hai // 130 // gA0-vinaya mokSakA dvAra hai| vinayase saMyama, tapa aura jJAnakI prApti hotI hai| vinayase AcArya aura sarva saMgha apane vazameM kiyA jAtA hai // 131 // TI0- jaise dvAra iSTa dezakI prAptikA upAya hotA hai usI taraha samasta karmoMke vinAza rUpa mokSako prApti kA upAya vinaya hai isa liye mokSakA dvAra kahA hai| pUrva meM kahI pA~ca prakAra kI vinayake honepara hI karmoMse chuTakArA hotA hai / vinayase hI saMyama hotA hai| kyoMki jo pA~ca prakArakI vinayoMmeM sadA lagA rahatA hai vahI asaMyamako tyAgane meM samartha hotA hai, jo vinayoMmeM pravRtti nahIM karatA vaha asaMyamako nahIM chor3a sktaa| yadi indriyoM aura kaSAyoMkI orase vimukhatA na ho to kaise indriya saMyama yA prANisaMyama ho sakatA hai| tathA jJAnAdikI vinayase Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 171 divinayazUnyaM anazanAdikaM na karma tapatIti vinayahetukaM tapasaH tapastvamiti matvocyate vinayAttapa iti / 'gANaM' jJAnaM ca vinayahetukaM / avinIto hi jJAnaM na labhate / 'viNaeNa' vinayena / 'ArAdhijjadi' ArAdhyate svavaze sthApyate / 'Ayario' AcArya: / 'savvasaMgho ya' sarvazca saMghaH // 131 // AyArajIvakaSpaguNadIvaNA attasodhi NijjhaMjhA / ajjava maddava lAghava bhattI palhAdakaraNaM ca // 132 // 'AyArajIdaka paguNadIvaNA' ratnatrayAcaraNanirUpaNaparatayA prathamamaGgamAcArazabdenocyate / AcArazAstranirdiSTaH kramaH AcArajIdazabdena ucyate / kalpyate abhidhIyate yena aparAdhAnurUpo daNDaH sa kalpastasya guNaH upakArastena nirvartyatvAt / anayoH prakAzanaM 'AcArajodakappaguNadIvaNA' / etaduktaM bhavati-kAyiko vAcikazca vinayaH pravartamAnaH AcArazAstranirdiSTaM kramaM prakAzayati / kalpo'pi vinayaM vinAzayato daNDayato vinayaM nirUpayati / tadbhUyAdayaM pravartyate iti kalpasaMpAdya upakAraH prakaTito bhavati iti keSAMcid vyAkhyAnaM / anye tu vadanti / kalpayate iti kalpyaM yogyaM kalpyA guNAH kalpyaguNAH AcArakramasya kalpyAnAM ca guNAnAM prakAzanaM 'AcArajIdakalpaguNadIvaNAzabdenocyate' zrRtArAdhanA cAritrArAdhanA ca kRtA bhavatItyetadAkhyAtaM aneneti / 'attasodhiNijjhaMjhA' vinayapariNatirAtmazuddherjJAnadarzanavItarAgAtmikAyA nimittamiti Atmazuddhirucyate / athavA jJAnAdivinayapariNatiH karmamalApAyalamyatvAt zuddhirucyate AtmanaH paGkApAyalamyA jalAdi zUnya anazana Adi karmako naSTa nahIM kara sakate / isaliye tapameM tapapanAkA kAraNa vinaya hai aisA mAnakara 'vinayase tapa hotA hai, kahA hai / tathA jJAnakA kAraNa bhI vinaya hai / avinIta puruSa jJAna prApta nahIM kara sakatA / aura vinayase AcArya tathA samasta saMgha apane vaza meM ho sakatA hai // 131 // gA0--AcArake krama tathA kalpya guNoMkA prakAzana, Atmazuddhi, vaimanasyakA abhAva, Arjava, mArdava, laghutA, bhakti aura apane aura dUsaroMko prasanna karanA, ye vinaya ke guNa hai // 132 // TI0 - ratnatrayake AcaraNakA kathana karanemeM tatpara honese pahale aMgako AcArAMga kahate haiM | aura AcAra zAstrameM kahe gaye kramako 'AcArajIta' zabdase kahate haiM / 'kalpyate' arthAt jo aparAdhake anurUpa daNDako kahatA hai vaha kalpa hai usakA guNa arthAt upakAra / ina donoMkA prakAza 'AcArajIdakappaguNadIvaNA ' hai / isakA abhiprAya yaha hai ki kAyika aura vAcika vinayake karanese AcArazAstrameM kahe gaye kramakA prakAzana hotA hai / kalpa bhI vinayako na mAnane vAle sAdhuko daNDakA vidhAna karatA hai ataH vinayakA hI nirUpaNa karatA hai / usake bhayase sAdhu vinaya karatA hai isa prakAra kalpake dvArA kiyA jAne vAlA upakAra prakaTa hotA hai / aisA kinhIM kA vyAkhyAna hai / anya TIkAkAra kahate haiM 'kalpyate iti kalpyaM' arthAt yogya / kalpya guNoMko kalpyaguNa kahate haiM / AcArake kramakA aura kalpya guNoMkA prakAzana ' AyArajIda kalpa guNa dovaNA' zabdakA artha hai / isase yaha kahA hai ki vinaya karane se zrutakI ArAdhanA aura cAritra kI ArAdhanA hotI hai / tathA vinaya karanA Atma zuddhikA arthAt jJAna darzana aura vItarAga rUpa pariNatikA nimitta hai / athavA jJAnAdi vinaya rUpa pariNati karmamalake vinAzase prApta hotI hai ataH use AtmAkI zuddhi kahate haiM / jaise Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 172 bhagavatI ArAdhanAM zuddhiriva / vaimanasyAbhAvo 'NijjhaMjjhA' vimanasko bhavati vinayahIno gurvAdibhirananugRhyamANaH / 'ajjavaM' ArjavaM nAma RjumArgavRttiH, zAstranirdiSTaM vA caraNaM Rju / 'maddava' abhimAnatyAgo mAhavaM paraguNAtizaya zraddhAnena, tanmAhAtmyaprakAzanena ca vinayena ca abhimAnanirAsaH kRto bhavati / lAghavaM vinIto hi AcAryAdiSu nyastabharo bhavatIti lAghavaM vinayamUlaM / 'bhattI' vinItasya hi sarvajano vinIto bhavati iti vinayahetukA bhaktiH / 'palhAdakaraNaM' ca prakRSTaM sukhaM prakRSTasukhaM prahalAdastasya karaNaM kriyA praha lAdakaraNamityucyate / yeSAM vinayaH kriyate teSAM sukhaM saMpAditaM bhavati iti parAnugraho guNaH Atmano vA praha lAdakaraNaM / kathamavinIto hi nirbhartsanAdibhiranavarataM duHkhito bhavati / vinIto hi nirbhartsanAdyabhAvAta sukhI bhavati / bAdhAbhAve eva sukhavyavahAro loke // 132 // kittI mettI mANassa bhaMjaNaM gurujaNe ya bahumANo / titthayarANaM ANA guNANumodo ya viNayaguNA // 133 / / "kittI' vinIto'yamiti saMzabdanaM kIrtiH / 'mettI' pareSAM duHkhAnutpattyabhilApo maitrii| parasya duHkhaM naivecchati vinIta iti / 'mANassa bhaMjaNaM' mAnasya bhaGgaH / nanu mAIvazabdenAbhihita eva mAnabhaGgaH pUrvasUtre tataH paunaruktyaM iti / ucyate 'mANassa bhaMjaNaM 'parassa' iti zeSaH ekasya vinayadarzanAt paro'pi svaM mAnaM jahAti / gatAnugatiko hi prAyeNa lokaH / kIcar3ake dUra honese jalAdikI zuddhi hotI hai| :NijjhaMjhA' kA artha vaimanasyakA abhAva hai| jo vimanaska hotA hai arthAt jisakA mana sthira nahIM hotA vaha vinaya hIna hotA hai| guru usapara anugraha nahIM karate / Rju mArga para calaneko Arjava kahate haiM aura zAstrameM kahe gaye AcaraNako Rju kahate haiN| mArdavakA artha abhimAnakA tyAga hai| dUsareke guNAtizayameM zraddhA karanese aura unake mAhAtmyako prakaTa karanese tathA vinaya karanese abhimAnakA nirAsa svayaM ho jAtA hai / jo vinIta sAdhu hotA hai vaha apanA bhAra AcAryapara sauMpakara laghu ho jAtA hai arthAt AcArya svayaM usakI cintA karate haiM ataH lAghava kA mUla vinaya hai| jo vinIta hotA hai sabhI manuSya usakI vinaya karate hai ataH vinaya bhaktikA kAraNa hai| prakRSTa sukhako prahalAda kahate haiM usakA karanA prahalAdakaraNa hai| jinakI vinaya kI jAtI hai unako sukha hotA hai isa prakAra dUsaroMko prasanna karanA vinayakA guNa hai| apaneko prasanna karanA bhI vinayakA guNa hai kyoMki jo avinayI hotA hai saba usakA tiraskAra Adi karate haiM ataH vaha nirantara dukhI rahatA hai| aura jo vinayI hotA hai usakA koI tiraskAra Adi nahIM karatA, ataH vaha sukhI rahatA hai kyoMki lokameM bAdhAke abhAvako hI sukha kahA jAtA hai // 132 // gA0-kItti, mitratA, mAnakA vinAza, gurujanoMkA bahumAna, aura tIrthaGkaroMkI AjJAkA pAlana aura guNoMkI anumodanA ye vinayameM guNa haiM, // 133 / / ___TI0-yaha vinayI hai aisA kahanA kIrti haiN| vinayIkI kIrti hotI hai| dUsaroMko duHkha na honekI bhAvanA maitrI hai ! jo vinIta hotA hai vaha dUsaroMko duHkha nahIM cAhatA / aura mAnakA bhaMga hotA hai| zaGkA-pUrva gAthAmeM mArdava zabdase mAnabhaMgako kahA hI hai| puna: kahanese punaruktatA doSa AtA hai ? Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 173 nUnamabhimAnatyAgo guNo anyathA kimityayaM vinayaM karotIti / guravo hi bahumAnyAH kRtA bhavanti vinayenetyAha-'gurujaNe ya bahumANoM' iti / titthayarANaM ANA saMpAdidA hoditti' zeSaH / vinayamupadizatAM tIrthakRtAM AjJA saMpAditA bhavati, anuSThitena vinayena / 'guNAnumodoya' guNiSu vinayaM pravartayatA tadIyaguNAnumananaM kRtaM bhavati iti / kecid guNeSu zraddhAnAdiSu harSaH kRto bhavatItyevaM vadanti / ete vinayaguNAH / guNazabda upakAravacano'tra vinayajanyatvAdvinayasya guNA ityucyante // 133 / / vinayavyAkhyAnAnantaraM samAdhinirUpaNArtha uttaraprabaMdhaH ! yogyasya, gRhItaliGgasya, jJAnabhAvanodyatasya, jJAnanirUpate vinaye vartamAnasya, ratnatraye mAnasaH samyagArAdhanaM nyAyyamityadhikArasaMbandho'nugaMtavyaH / cetaH samAhitaM kIdRk tasya vA samAhitasya kiM phalamiti codyadvayapratividhAnArthA' gAthA / cittaM samAhidaM jassa hojja vajjidavisottiyaM vasiyaM / so vahadi NiradicAraM sAmaNNadhuraM aparisaMto // 134 // 'cittaM samAhidaM jassa' jassa cittaM vajjidavisottigaM vasiyaM samAhida iti padaghaTanA / yasya cetaH parityaktAzubhapariNatiprasaraM vazavati ca yatra niyuGkte tatraiva tiSThati, taccittaM samAhitamiti grAhyam / atraivaM ___ samAdhAna-yahA~ parake mAnabhaMgako kahA hai| eka kI vinaya dekhakara dUsarA bhI apanA mAna chor3a detA hai, kyoMki loga prAyaH gatAnugatika hote haiN| dUsaroMko jaisA karatA dekhate haiM svayaM bhI vaisA karate haiN| ve socate haiM-nizcaya hI abhimAnakA tyAga guNa hai, anyathA yaha vinaya kyoM. karatA / vinayase guruvoMkA bahuta mAna hotA hai kyoMki vinayI ziSya apane gurujanoMkA bahuta sammAna karatA hai| tathA tIrthaGkaroMkI AjJAkA pAlana hotA hai| arthAt vinayakA upadeza dene vAle tIrthaMkaroM kI AjJAkA pAlana vinaya karane se hotA hai| tathA guNIjanoM kI vinaya karanese unake guNoMkI anumodanA hotI hai| koI kahate haiM ki zraddhAnAdi guNoMmeM harSa prakaTa hotA hai / ye vinayake guNa haiN| yahA~ guNazabda upakAravAcI hai / vinayase paidA honeke kAraNa inheM vinayake guNa kahate haiM / / 133 // - vinayakA kathana karaneke pazcAt samAdhikA kathana karate haiN| jo yogya ho, jisane sAdhu liMga svIkAra kiyA ho, jJAna bhAvanAmeM tatpara ho, zAstra nirUpita vinayakA pAlana karatA ho aura jisakA mana ratnatraya meM ho, usako samyak ArAdhanA karanA yogya hai, isa prakAra adhikAra kA sambandha lagAnA cAhiye / aba samAhita citta kaisA hotA hai aura usakA kyA phala hai ? ina do praznoM kA uttara gAthA dvArA dete haiM gA0--jisakA citta azubha pariNAmoMke pravAhase rahita aura vazavartI hotA hai vaha citta samAhita hotA hai / vaha samAhita citta vinA thake NiraticAra cAritrake bhArako dhAraNa karatA hai // 134 // TI0--jisakA citta azubha pariNAmoMke pravAhako chor3a detA hai aura jahA~ use lagAyA jAya vahIM ThaharA rahatA hai vaha citta samAhita jAnanA / yahA~ yaha vicAra karate haiM ki yaha citta 1 prativibodhanA A0 mu0 / 2. anyairevaM A0 mu0 / Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 174 vicAryate / kimidaM cittaM nAma ? mana iti ced dravyamano bhAvamanazceti taddviprakAra, kasyeha grahaNaM ? na tAvat dravyamana: pudgalatvAdasaMbhavinI karmAdAnanimittatayA pariNatiriti / 'vajjida visottigamiti' vizeSaNamasaMbhavIti / na ca tadvazavat tminaH / tena bhAvamano gRhyate / noindriyamatiH sA rAgAdisahabhAvinI tadrahitA cAstIti yujyate 'vajjida visesottigaM' iti vizeSaNaM vasigamiti ca tasyAM ghaTate / noindriyamatijJAnAvaraNakSayopazamavata Atmano vazena noindriyamatirvartate / tathA hi rAgakopabhayaduHkhAdayo naTAdonAM vazena pariNAmA vartate tatkArya pulakAdidarzanenAnumIyamAnAH / tadvadeva noindriyamatirapi AtmecchayA kvacidevAvaruddhAnubhUyate iti / 'so' sa: 'samAhidacitto' vahati vahadaM dhArayati / tathA ca prayogaH - viSayaM vahati dhArayati iti gamyate / 'niradicAra' niraticAraM nirdoSaM / kiM ? sAmaNNadhuraM rAgakopAnupaplutacittaH samaNa ityucyate / tathA ca nairuktA vadanti 'samamaNo' samaNo iti / samaNassa bhAvo sAmaNNaM / tacca kiM ? samAnatA cAritraM / tasya bhAraM kIdRzaM niraticAraM nirmalaM / 'aparisaMto' azrAntazcAritrabhArodvahanaM phalaM samAhitacittasyetyAkhyAtaM bhavati / anibhRtamanastAyAM doSAkhyAnavyAjena nibhRtaM manaH kAryamiti draDhayatyuttaragAthayA / kazcitkaMcidujjayinIsthaM dakSiNApathAbhimukhamAha alpadhAnyaH kSudrajanabahulo dramiladezaH iti / sa evamuktaM pratyeti ayaM janapada: subhikSa: sujanAdhivAsaH iti // 134 // cAlaNigayaM va udayaM sAmaNNaM galai aNihudamaNassa | kAyeNa ya vAyAe jadi vi jadhuttaM caradi bhikkhU || 135 || kyA hai ? yadi cittase matalaba manase hai to usake do bheda haiM- dravyamana aura bhAvamana / yahA~ kisakA grahaNa kiyA hai ? dravyamanakA grahaNa to saMbhava nahIM hai kyoMki paudgalika honese karmoM ke grahaNameM nimitta rUpase usakI pariNati saMbhava nahIM hai / tathA 'vajjidavisesottigaM' yaha vizeSaNa bhI saMbhava nahIM hai / tathA dravyamana AtmAke vazavartI bhI nahIM hai / ataH cittase bhAvamanakA grahaNa hotA hai / vaha bhAvamana noindriyamati hai aura noindriyamati rAgAdi sahita aura rAgAdi rahita hotI hai / usameM 'vajjida visesottiga aura 'vasiga' donoM vizeSaNa ghaTita hote haiM / noindriya matijJAnAvaraNa ke kSayopazama vAle AtmAke noindriyamati hotI hai ataH vaha usake vazavartI hai / jaise rAga, kopa, bhaya aura duHkha Adi pariNAma naTa Adike adhIna hote hai kyoMki unakA kArya dekhakara darzakoMko rAgAdi hote haiM / isase anumAna kiyA jAtA hai ki rAgAdi pariNAma naTa vagairahake vazavartI haiN| usI taraha noindriya mati bhI AtmAkI icchAse kisI eka viSayameM rukI huI anubhavameM AtI hai / arthAt AtmAkI icchAnusAra bhAvamana kisI bho viSayameM lIna ho jAtA hai ! vaha samAhita citta nirdoSa 'sAmaNNadhurA' ko dhAraNa karatA hai / jisakA citta rAga dveSase abAdhita hotA hai use samaNa kahate haiM / niruktikAra kahate haiM 'samamaNo samaNo' samatA yukta mana jisakA hai vaha samaNa hai aura samaNake bhAvako sAmaNNa kahate hai / vaha samAnatA cAritra hai / usake niraticAra arthAt nirmala bhArako vaha azrAnta hokara dhAraNa karatA hai| isase yaha batalAyA hai ki samAhita cittakA phala cAritrake bhArako dhAraNa karanA hai / jaise kisI ujjayinIke nivAsIko jo dakSiNApathakI ora jAtA thA kisI ne kahA ki dramila dezameM annakI kamI hai aura kSudra janoMse bharA hai| usake aisA kahane para vaha jAna letA hai ki yaha deza subhikSazAlI aura sujanoMse bharA hai / usI taraha cittakI caMcalatAmeM doSa kahane ke bahAnese granthakAra uttara gAthAse yaha dRr3ha karate haiM ki manako nizcala karanA cAhiye // 134 // Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 175 'cAlaNigayaM va udayaM' udakamiva cAlanIgataM / 'sAmaNNa' sAmAnya samAnabhAvo / 'galai' galati / kassa 'aNihadamaNassa' anibhRtaM ceto yasya / 'kAyeNa ya vAyAe' kAyena ca vacasA ca / 'jadi vi caradi' yadyapi carati pravartate bhikSuH / 'jadhuttaM' yathAzAstreNoktaM / tathA vAkkAyAbhyAmAcarato'pi manonibhRtatAbhAve zrAmaNyaM nazyatItyarthaH / tasmAccetaHsamAdhAnaM kAryamityupasaMhAraH // 135 / / manaso duSTatAM prapaJcenopadizya tadevaMbhUtaM mano yo nigRhNAti tasya zrAmaNyaM bhavati samAnabhAvo netarasyetyetaduttaraprabandhenocyate taddaurAtmya prakAzanArtha gAthApaJcakam vAdubbhAmo va maNo paridhAvai aTThidaM taha samaMtA / sigdhaM ca jAi dUraMpi maNo paramANudavvaM vA / / 136 / / 'vAdumbhAmo' ityAdikaM / 'vAdumbhAmo va vAtyeva / 'maNo' manaH / 'paridhAvaI' dhAvati pariranarthakaH pralaMbita iti yathA / 'advidaM' iti kriyAvizeSaNaM asthitaM dhAvati / kvacidviSaye'navasthitirAkhyAtA manasaH / 'taha samaMtA' tathA samaMtAt / 'dUraM' pi dUramapi / sigdhaM ca jAI' zIghraM yAti / 'maNo' manaH / 'paramANudavvaM vA' parama prakRSTo aNuH sUkSmaH paramANuH sa eva dravyaM guNaparyAyagamanAt tadiva / etena jhaTiti dUrasthitaviSayagrahaNaM tasya daurAtmyamAveditaM // 136 // aMghalayabahiramavo vva maNo lahumeva vippaNAsei / dukkho ya paDiNiyaced jo girisaridasodaM vA // 137 / / gA-jisakA citta caMcala hai usakA samAna bhAva cAlanImeM rakhe pAnIkI taraha gala jAtA hai / yadyapi vaha bhikSu kAmase aura vacanase zAstrameM kahe anusAra AcaraNa karatA hai // 135 / / TI0--isakA sAra yaha hai ki vacana aura zarIrase zAstrAnusAra AcaraNa karane vAle bhI sAdhukA mana yadi nizcala nahIM hai to usakA zrAmaNya naSTa ho jAtA hai| ataH cittako sthira karanA cAhiye / yaha upasaMhAra hai // 135 // manakI duSTatAkA vistArase kathana karake, isa prakArake manako jo vazameM karatA hai usake samAna bhAvarUpa zrAmaNya hotA hai, anyake nahIM hotA, yaha Age kahate haiN| prathama hI pA~ca gAthAoM se manakI duSTatA prakaTa karate haiM gA--bar3e jorase calane vAlI havAkI taraha mana usIkI taraha cahu~ ora asthira rUpase daur3atA hai / aura paramANu dravyakI taraha mana dUravartI bhI vastuke pAsa zIghra jAtA hai / / 136 // ____TI-pracaNDavAyukI taraha manake asthira gamanase yaha batalAyA hai ki mana kisI bhI viSayameM sthira nahIM rhtaa| tathA dUravartI vastuke pAsa paramANu dravyakI taraha zIghra jAtA hai| parama arthAt prakRSTa, aNu arthAt sUkSma jo hai vaha paramANu haiN| vaha paramANu dravya hai kyoMki guNa paryAyoM vAlA hai| isase manakI duSTatA batalAI hai ki vaha dUra sthita viSayako jhaTa grahaNa kara letA hai ( jaise paramANu eka samayameM caudaha rAju gamana karatA hai ) // 136 // gA--mana andhe bahare aura gUgeke samAna hai zIghra hI naSTa ho jAtA hai| aura pahAr3I nadIke pravAhakI taraha lauTAnA azakya hai / / 137 // Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'aMdhalayabahiramUo va maNo havaI' iti zeSaH / aMdhavadbadhiravanmUkavacca bhavati manaH / kadAcitkathaMcitkvacidviSaye saktaM manaH sannihitamapi viSayaM na pazyati, na zRNoti, na bravIti, iti / nanu cakSurAdeH kartRtA darzanAdau na manasastatsarvadApi na kiMcitpazyati, na zRNoti vakti vA ? ucyate - manasaH karaNasya kartRtA parazuzcchinattIti yathA / etaduktaM bhavati - draSTavye jIvAdike, zrotavye jinavacanAdike, svaparahite vAkye ca kadAcidapravRttirmanaso duSTateti / yathA bhRtyo duSTa ityucyate svAminA niyukte karmaNyapravartamAnaH / evaM mano'pyAtmanA niyukte'vyApRte duSTamiti bhAvaH / 'lahumeva vippaNAdi ya' Azu vinazyati ca / anityatAdoSastu vastuyAthAtmyagrAhiNo manasaH no indriyamateH / 'dukkho ya' duHkhaM azakyaM / 'paDiniyattedu' jaM' pratinivarttayitu vastu 'nyabhUtarUpagrahaNe bhUtarUpanirAse ca pravRttaM tAbhyAM nivartayituM na zakyaM rAgAdisahacAritvAt pratinivartayitu / kimiva girisaridasodaMvva' girinadIpravAha iva // 137 // 176 tatto dukkhe paMthe pADedu N duTTao jahA asso | vINamacchovva maNo NigdhettuM dukkaro dhaNidaM // 138|| 'tatto' tasmAtpratinivartanAt / 'duSakhe' duSkare 'paye' mArge / 'pADe' pAtayituM / kimiva / 'duTThao jahA asso' duSTo'tivyAlo yathaivAzvaH / etena duSkaramArgAvapAtitvadoSaH prakaTitaH / 'vIlaNamacchovva' masRNataradehamatsya iva / 'ghaNidaM dukkaro NighettuM nitarAM duSkaraM grahItuM manaH / etena duravagrahatA khyAtA // 138 // TI0 - mana aMdhe, bahare aura gUMge manuSyakI taraha hai kyoMki kabhI-kabhI kisI viSayameM Asakta mana nikaTavartI bhI viSayako nahIM dekhatA, nahIM sunatA, aura nahIM bolatA / zaGkA -- dekhane AdikA kAma to cakSu Adi indriyoMkA hai, manakA nahIM / mana to sadA hI na kucha dekhatA hai, na sunatA hai, na bolatA hai / samAdhAna -mana karaNa hai phira bhI use kartA kahA hai / jaise parazu lakar3I kATanemeM karaNa hai phira bhI use kartA kahA jAtA hai parazu kATatA hai / isakA Azaya yaha hai ki dekhane yogya jIvAdimeM, sunane yogya jina vacana AdimeM aura svaparakA kalyANa karane vAle vacanoMmeM manakA pravRtta na honA usakI duSTatA hai / jaise jo sevaka svAmIke dvArA kahe gaye kArya meM pravRtta nahIM hotA use duSTa kahA jAtA hai / usI taraha mana bhI AtmAke dvArA niyukta kAryameM pravRtta na honese duSTa kahA jAtA hai / tathA zIghra naSTa ho jAtA hai / isase vastuke yathArtha svarUpako grahaNa karane vAle manakI anityatAkA doSa batalAyA hai / tathA vastuke avidyamAna svarUpako grahaNa karanemeM aura vidyamAna svarUpakA nirAsa karanemeM pravRtta hue manako usase haTAnA vaise hI azakya hai jaise pahAr3I nadI ke pravAhako lauTAnA azakya hotA hai; kyoMki mana rAgAdibhAvameM Asakta hotA hai || 137|| gA0 - ayogya viSayase haTAnese mana duSkara mArga meM girAtA hai / jaise duSTa ghor3A girAtA hai / ati cikane macchakI taraha pakar3ane meM atyanta duSkara hai || 138|| TI0 - jaise kumArga para calate hue duSTa ghor3eko rokanese vaha mArga meM girA detA hai vaise hI mana bhI khoTe mArga meM girAtA hai / isase duSkara mArgameM girAnekA doSa prakaTa kiyA / tathA jaise 1. tuM yadanya A0 mu0 / 2. dvAbhyAM A0 / Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 177 jassa ya kadeNa jIvA saMsAramaNaMtayaM paribhamaMti / bhImAsuhagadibahulaM dukkhasahassANi pAvaMtA / / 139 / / 'jassa ya' yassa ca / 'kadeNa' karoti kriyAsAmAnyavAcI iha ceSTAvRttirgRhItastenAyamarthaH yAya manasazceSTitena jIvAH saMsAraM paJcavidhaM parAvarta paribhramanti / 'aNaMtagaM' anantapramANAvacchinna / 'bhImAsuhagadibahulaM' bhayAvahAzubhanarakAdigatipracuraM / 'dukkhasahassANi' zArIrAgantukamAnasasvAbhAvikAkhyAni pratyeka manekavikalpAni / 'pAvaMtA' prApnuvanto jIvAH / etena caturgatiparAvartamUlatAdoSaH prakaTitaH / / 139 / / jamhi ya vAridamette savve saMsArakArayA dosA / NAsaMti rAgadosAdiyA hu sajjo maNussassa / / 140 / / 'jamhi' yasmizca manasi / 'vAridamette' vArita eva mAtragrahaNaM vAraNAdanyaM nirAkartumupAttaM / mano nivAraNAdeva 'rAgadosAdiyA' rAgadveSAdayaH / 'NAsaMti khu' nazyantyeva / 'sajjo' sadyaH tadAnImeva / 'saMsArakArayA' parAvartapaJcakasya saMpAdanodyatAH // 140 / / iya duTThayaM maNaM jo vAredi paDihavedi ya akaMpaM / suhasaMkappapayAraM ca kuNadi sajjhAyasaNihidaM // 141 / / cikane zarIra vAlI machalIko pakar3anA kaThina hai vaise hI manako rokanA bahuta kaThina hai| isase 'duravagrahatA' nAmaka doSa kahA // 138 / / ___ gA0--jisa manakI ceSTAse jIva hajAroM duHkha bhogate hue bhayaMkara azubha gatiyoMse bhare hue ananta saMsArameM bhramaNa karate haiM / / 139 / / To0-gAthAmeM AyA 'kadeNa' zabda karane rUpa kriyAsAmAnyakA vAcI hai kintu yahA~ usakA artha ceSTA liyA hai / ataH aisA artha hotA hai ki jisa manakI ceSTAse jIva pA~ca parAvartana rUpa saMsArameM bhramaNa karate haiM, vaha saMsAra ananta pramANa vAlA hai aura usameM bhayAnaka naraka Adi azubha gatiyoMkA bAhulya hai| tathA ve jIva zArIrika, Agantuka, mAnasika svAbhAvika Adi aneka prakArake duHkhoko pAte haiN| isase 'caturgatimeM bhramaNakA mUla' doSa prakaTa kiyA / / 139 // gA0-jisa manake nivAraNa karane mAtrase manuSyake saba saMsArake kAraka rAga dveSa Adi doSa zIghra hI naSTa ho jAte haiM / / 140 // TI--'vAridamette' meM 'mAtra' padakA grahaNa nivAraNase anyakA nirAkaraNa karaneke liye kiyA hai / arthAt anya kucha na karake mAtra manako rokA jAye to pA~ca parAvartana rUpa saMsArake kAraNa saba doSa tatkAla naSTa ho jAte haiM / / 140 // gA0-ukta prakArase jo duSTa manako rAgAdise nivAraNa karatA hai, aura nizcalarUpase zraddhAnarUpa pariNAmAdimeM sthApita karatA hai| tathA zubhasaMkalpoMmeM manako pravRtta karatA hai aura svAdhyAyameM manako lagAtA hai usake sAmaNNa-samatAbhAva hotA hai / / 141 / / 23 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 bhagavatI ArAdhanA 'iya' evaM vyAvaNitarUpeNa / 'duTa ThayaM dRSTakaM dRSTaM / 'maNaM' mno| 'jo vAredi' yo nivArayati rAgAdibhyaH / 'pariThThavedi ya' pratiSThApayati ca zraddhAnapariNAmAdau / 'akaMpa' nishclN| kriyAvizeSaNametat / tassa sAmaNNaM hodi vakSyamANena saMbandhaH / 'subhasaMkappapayAraM jo kuNadi tassa sAmaNNaM hoditti' saMbaMdhanIyaM / zubhaH saMkalpaH tasminprakRSTazcAro gamanaM pravRttiryasya manasastacchabhasaMkalpapracAraM mano yaH karoti / 'sajjhAyasaNNihida' ca jo kudi tassa sAmaNNaM iti saMbandhate / samyagadhyayanaM svAdhyAyaH drutavilaMbitAdidoSarahitatvaM arthavyaJjanazuddhizca samyaktvaM / sa punaH paJcaprakAraH vAcanApraznAnuprekSAmnAyadharmopadezabhedena / praznasya kathaM svAdhyAyatA? prazno hi granthe'rthe vA saMzayacchedAya itthamevaitaditi nizcitArthabalAdhAnAya vA pracchanaM / na hi yaH pRcchati granyamartha vA so'dhIte ? adhyayanapravRttyarthatvAt prazne'dhyayanavyapadezaH indrapratimArthe dAruNi indravyapadeza iva / athavA kirmidamevaM paThitavyamiti adhIta eva granthe saMdihAnaH / arthasaMdehe'pi kimasya vAkyasya padasya vAyamarthaH iti / yadvApyate evaM nizcitabalAdhAnArthe prazne yojyam / anuprekSA kathaM khvAdhyAyaH ? adhigatArthasya manasAbhyAso'nuprekSA antarjalparUpamadhyayanamastyeva tatrApIti manyate / ghoSaparizuddhaM zrutaM parAvartyamAnaM AmnAyaH svAdhyAyo bhavatyeva / AkSepaNI, vikSepaNI, saMvejanI, nivedanI ceti kathAzcatasrastAsAmupadezo dharmopadezaH sa ca svAdhyAyaH / etasminsvAdhyAye samyaka nihitaM nikSiptaM mano yaH karoti ityarthaH / To-jo Upara kahe anusAra rAgAdise duSTa manako haTAtA hai aura zraddhAnAdimeM nizcalarUpase manako. sthApita karatA hai usake sAmaNNa hotA hai isa prakAra Ageke sAtha sambandha lagAnA caahie| zubha saMkalpameM prakRSTa cAra pracAra arthAt pravRtti jisake manakI hai arthAt jo manako zubha saMkalpoMmeM lagAtA hai usake sAmaNNa hotA hai| samyak adhyayanako svAdhyAya kahate haiM / jaldI par3hanA yA derase dhIre-dhIre par3hanA ityAdi doSoMse rahita honA tathA arthazuddhi aura vacanazuddhikA honA samyakpanA hai| usa svAdhyAyake pA~ca bheda haiM-vAcanA, prazna, anuprekSA, AmnAya aura dharmopadeza / prazna kaise svAdhyAya hai yaha batalAte haiM-grantha athavA arthake sambandhameM saMzayako dUra karaneke lie athavA nizcita arthako puSTa karaneke lie pUchanA prazna hai| jo grantha yA arthako pUchatA hai vaha adhyayana nahIM karatA, kintu aisA karanA adhyayanakI pravRttike lie hotA hai isase praznako adhyayana kahA hai| jaise indrakI pratimA banAneke lie lAye gaye kASThako indra kahA jAtA hai / athavA 'kyA ise isa prakAra par3hanA cAhie' isa taraha par3he hue hI granthameM sandeha karanA, tathA arthameM sandeha honepara bhI 'kyA isa pada athavA vAkyakA yaha artha hai' isa prakAra puchanA svAdhyAyakA kAraNa honese svAdhyAya hai| isI prakAra nizcita arthako dRr3ha karaneke lie bhI praznakI yojanA karanI caahie| anuprekSA kaise svAdhyAya hai ? jAne hue arthakA manase abhyAsa karaneko anuprekSA kahate haiN| isameM bhI antarjalparUpa arthAt mana hI manameM adhyayana hotA hI hai| zuddha uccAraNapUrvaka zrutakA pATha karanA AmnAya hai| yaha to svAdhyAya hai hii| AkSepaNI, vikSepaNI, saMvejanI aura nivedanI isa prakAra cAra kathAe~ haiN| unakA upadeza dharmopadeza hai| yaha bhI svAdhyAya hai / isa svAdhyAyameM jo manako samyakpase lagAtA hai usake sAmaNNa hotA hai| 1. tahi yadRcchAvagrahamartha vA-A0 mu0| 2. dravyavya-A0 mu0 / Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 179 atraivaM padaghaTanA adhyAhRtaM kRtvA 'iya duTThakaM maNo so vAredi akaMpaM paDiTThavedi ya jo maNaM subhasaMkampapayArameva kuNadi sajjhAyasaNNihidaM kAUNa iti' / evaM duSTaM manaH sa vArayati nizcalaM pratiSThApayati vA / yo manaH zubhasaMkalpapracArameva karoti / svAdhyAye sannihitaM kRtveti sUtrArthaH / tasyetthaMbhUtasya zrAmaNyaM samAnatA vA bhavati // 14 // jo viya viNippaDataM maNaM Niyattedi saha vicAreNa / NiggahadI ya maNaM jo karedi adilajjiyaM ca maNaM / / 142 / / 'jo vi ya' yazcApi / 'viNippaDataM' vi zabdo nAnArthaH, nir ityupasargo bahirbhAve, paDirgamanArthaH / tato'yamartho'sya padasya vicitraM bahinirgacchannivatayediti / nanu ca satyabhyaMtare kasmizcittadapekSo bhavati bahirbhAvastataH kim ? abhyantaramiha gRhItaM ratnatrayaM / kathamasyAbhyantaratA? Atmano nijasvarUpamiti / rAgakopAdayastu cAritramohodayajA bhAvAH pariNAmA bAhyA mithyAtvAsaMyamakaSAyAdibhedena vicitrAstadabhimukhatayA prvRtt:| "Niyattedi saha vicAreNa jo' iti zeSaH ko'sau vicAraH ? ucyate-idaM tattvAzraddhAnaM, iyaM ca hiMsAdipariNatirayaM vA krodhAdiko bhAvo mayA pariNAmikAraNabhUtena nirvaya'mAno jAtijarAmaraNapariNAmarUpAnantasaMsArakAraNAnAM karmaNAM mUlottaraprakRtibhedena saMkhyAta vikalpAnAM, sthitivizeSamAtmapradezeSvavasthAnarUpaM, tIvamadhyamamandarUpAzraddhAnAsaMyamakaSAyapari n isa prakAra jo duSTa manakA nivAraNa karatA hai aura use zraddhAnAdimeM sthira karatA hai tathA jo manako zubhasaMkalpoMmeM hI lagAtA hai aura svAdhyAyameM pravatta rahatA hai usake zrAmaNya athavA samatA hotI hai // 14 // gA-jo bhI ratnatrayase cyuta hokara vicitra rAgAdimeM jAnevAle manako vicAroMke sAtha haTAtA hai, aura jo manako nindA gardA ke dvArA nigRhIta karatA hai-usakI nindA karatA hai, aura manako ati lajjita karatA hai usake sAmaNNa hotA hai / / 142 / / To.-'viNippaDataM' meM 'vi' zabdakA artha aneka hai, 'nira' yaha upasarga bahirbhAvake arthameM hai aura 'paDi' kA artha gamana hai / ataH isa padakA artha hai aneka bAhya viSayoMmeM jAnevAle manako roke / zaGkA-kisI abhyantarake honepara usako apekSA bahirbhAva hotA hai yahA~ vaha abhyantara kauna hai ? samAdhAna-ratnatraya hai aura vaha AtmAkA nijasvarUpa honese abhyantara hai| rAga-kopa Adi to cArinamohake udayase honevAle bhAva haiM, ve bAhya haiM / tathA mithyAtva, asaMyama aura kaSAya Adike bhedase nAnA haiM / unake abhimukharUpase pravRttiko jo vicAroMse rokatA hai| zaMkA-vaha vicAra kauna hai ? samAdhAna-yaha jo tattvakA azraddhAna hai, athavA hiMsAdirUpa pariNati hai, athavA krodhAdi bhAva hai, ina rUpa maiM pariNamana karatA hU~ to ye hiMsAdirUpa pariNAma janma jarA maraNa pariNAmarUpa ananta saMsArake kAraNa jo karma hai, jo mUlaprakRti aura uttara prakRtike bhedase saMkhyAta bhedavAle haiM, 1. saMkhyAtAsaMkhyAta-A0 mu0 / Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 180 bhagavatI ArAdhanA NAmanirvartanasAmarthyamanubhavAkhyaM ca nivartayati / tAni cAtmapradezasthAnyanantapradezapudgalaskandhadravyANi sannihitadravyakSetrakAlabhavabhAvasahAyApekSayA punarapi mithyAtvAdipariNAmamApAdayanti / na hi sannihitAvikalakAraNasamUhasya kAryasya anutpattirnAma saMbhAvyate / tena cAzraddhAnAdipariNAmena tathaiva karmaNAmAdAnaM, AttAnAM sthitiH, sAmarthyAtizayaH ityAdikA paraMparatA tayAnantakAlaparibhramaNamiti mahAnayamanartho mama bhaviSyatIti, evaMbhUtena vicAreNa mano nivartayati yastasya zrAmaNyamiti sNbndhH| 'Niggahadi ya maNaM jo' yo mano nigalAti 'hA dUThaM cititamidamiti' nindAgAmyAM tasya zrAmaNyamiti saMbandhaH / 'karedi adilajjiyaM ca maNaM', karotyatIva lajjAparaM yo manaH / kathaM saMsAramahitaM tatkAraNabhUtAnpariNAmAnmukti tadupAyAMzca bhAvAnadhigacchataH zraddhAnasya tatpariNAmavyapohanArthamevaM gRhItanirgranthaliMgasya cinteya mayukteti, nirUpayati, ativrIDAM manaso janayati // 142 // dAsaM va maNaM avasaM savasaM jo kuNadi tassa sAmaNNaM / hodi samAhidamavisottiyaM ca jiNasAsaNANugadaM // 143 // 'avasaM dAsa va maNaM savasaM jo kuNadi' iti padasaMbandhaH / dAsa va ceTiputraM avazavatinaM yathA kazcibalAtsvavazaM karotyevamadhItajinavacana Atmano mano niravagrahatayA pravRttaM azubhapariNAmaprasare yadi nAma tathApi balAttannirbhAbhimatazubhabhAvaparaMparAnukUlatayA yaH sthApayati jainamatAmRtAsvAdakAritatsAmarthyAtizayastasya unake sthitibandha aura anubhAga bandhake kAraNa hote haiN| AtmAke pradezoMmeM karmoMke avasthAnakA nAma sthitibandha hai aura tIvra madhyama mandarUpa azraddhAna, asaMyama aura kaSAyarUpa pariNAmoMko utpanna karanekI zaktiko anubhAga bandha kahate haiN| AtmAke pradezoMke sAtha bandhako prApta hue ve anantapradezI pudgalaskandha sambaddha dravya kSetra, kAla, bhava aura bhAvakI sahAyatA pAkara punaH mithyAtvAdirUpa pariNAmoM kI utpattimeM sahAyaka hote haiN| kyoMki jisa kAryake samasta kAraNa pUrNarUpase vidyamAna hote haiM vaha kArya avazya utpanna hotA hai| usa utpanna hue azraddhAnAdirUpa pariNAmase punaH usI prakArase navIna karmoMkA bandha hotA hai| unameM sthiti aura anubhAga zakti par3atI hai| isa prakAra yaha paramparA calatI hai| usa paramparAse anantakAla taka saMsArameM bhramaNa ka hai| isa prakAra azraddhAna AdirUpa pariNAma karanese merA mahAna ahita hogaa| isa prakArake vicArase jisakA mana azraddhAna Adise haTatA hai usake zrAmaNya hotA hai| tathA jo maiMne burA kiyA, burA vicArA ityAdi nindA aura garhAse manakA nigraha karatA hai usake zrAmaNya hotA hai| tathA jo manako atyanta lajjita karatA hai-he Atman ! saMsAra ahita hai, usake kAraNabhUta pariNAmoMko, muktiko aura muktike upAyarUpa bhAvoMko tU jAnatA hai unakI zraddhA karatA hai| saMsArake una kAraNoMko dUra karaneke lie hI tune nirgranthaliMga dhAraNa kiyA hai, tujhe aisI cintA nahIM karanI cAhie isa prakAra manako lajjita karatA hai usake zrAmaNya hotA hai // 142 / / ___ gA0-vazameM rahanevAle dAsakI taraha vazameM na rahanevAle manako jo apane vazameM karatA hai, usake ekamAtra zuddha cidrUpakA avalambana karanevAlA pApa pariNAmoMse nivRtta aura jina zAsanakA anugAmI zrAmaNya hotA hai / / 143 // ___To0-vazameM na AnevAle dAsIputrako jaise koI balapUrvaka apane vazameM karatA hai, vaise hI jo jinAgamakA abhyAsI azubhapariNAmoMke pravAhameM ve roka pravRtta hue apane manako balapUrvaka usakI DA~Ta phaTakAra karake iSTa zubha bhAvoMkI paramparAke anukUla banAtA hai, usameM yaha vizeSa Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 181 'sAmaNNaM' samAnatA 'hodi' bhavati / 'samAhida' ekamukhaM / 'avisottigaM' dUrApasRtavizvarUpAzubhapariNAmapravAhaM / 'jiNasAsaNANugadaM' saMpATitadravyabhAvakarmaka raparAbhavAnAM yacchAsanaM - ziSyaMte jovAdayaH padArthA anenAsminveti zAsanaM AgamastenAnugatam // 143 // yogyasya gRhItamuktyupAyaliGgasya zruta zikSAparasya paJcavidhavinayavRtteH svavazIkRtamanasaH aniyatavAso yuktaH / kastatra guNaH ? ityArekAyAM samAdhigatasya aniyata vihAraguNaprakaTanArthaM uttarasUtra - daMsaNasodhI ThidikaraNabhAvaNA adisayattakusalattaM / khetparimaggaNAvi ya aNiyadavAse guNA hoMti / / 44 / / 'daMsaNasodhI' darzanazuddhiH / dRzira prekSaNe iti paThito'pi dhAtuH zraddhAnArthaM vRttiriha gRhItaH / dhAtUnAmanekArthatvAt / tathA ca sUtraM - 'tattvArthazraddhAnaM samyagdarzanam' / [ taM0su0 1 / 2 ] iti jinAgamanirUpitArthaviSayazraddhAnamiha darzanazabdena bhaNyate / tasya zuddhirnermalyaM / 'ThidikaraNaM' sthitikaraNaM ratnatrayapariNAmasyAtmano'napAyaH' / tasya karaNaM sthitikaraNaM / 'bhAvaNA' bhAvanA abhyAsaH punaH punavRtti: / 'avisayatta kusalattaM' atizayiteSvartheSu nipuNatA / 'khettaparimaggaNAvi yakSiyaMti nivasanti tasminniti kSetraM / grAmanagarAdikaM kSetraM / tasya kSetrasya anveSaNA ca / aniyatasthAnavasane guNA 'hoti' bhavanti // 144 // sAmarthyaM jainamatarUpI amRtakA pAna karanese AI hai / usake 'sAmaNNa' arthAt samabhAvapanA hotA hai / vaha zrAmaNya eka mukha hotA hai, azubhapariNAma pravAhako jinhoMne vizvako apane raMga meM raMgA hai, dUra karatA hai, aura jinazAsanAnugata hotA hai / dravya aura bhAvakarmake dvArA kiye jAnevAle parAbhavoMko jinhoMne naSTa kara diyA hai una jinakA zAsana / jisake dvArA yA jisameM jIvAdi padArtha sikhAye jAte haiM use zAsana kahate haiM arthAt jinAgamakA anugAmI hotA hai || 143|| jo yogya hai, jisane muktikA upAya jo nirgranthaliMga hai use svIkAra kiyA hai, zrutake abhyAsa meM tatpara hai, pA~ca prakArakI vinayakA pAlana karatA hai, aura jisane manako apane vazameM kara liyA hai usake lie aniyatavAsa yukta hai / usameM kyA guNa hai ? aisI zaMkA honepara samAdhi karanevAleke aniyata vihArake guNa prakaTa karate haiM gA0 - darzana vizuddhi, sthitikaraNa, bhAvanA, atizaya arthoM meM nipuNatA aura kSetrakA anveSaNa ye aniyata sthAnameM basanemeM guNa hote haiM // 144 // TI0 - darzana zabda jisa 'dRzira' dhAtuse banA hai yadyapi usakA artha dekhanA hai phira bhI yahA~ usakA artha zraddhAna grahaNa kiyA hai / kyoMki dhAtuoMke aneka arthaM hote haiM / tattvArthasUtrameM kahA bhI hai- 'tattvArthakA zraddhAna samyagdarzana hai / ataH yahA~ darzana zabdase jinAgamameM kahe gaye arthoM kA zraddhAna liyA hai / usakI zuddhi arthAt nirmalatA darzanavizuddhi hai / AtmAke ratnatrayarUpa pariNAmakA naSTa na honA sthiti hai / usakA karanA sthitikaraNa hai / punaH punaH abhyAsa karane ko bhAvanA kahate haiM / grAma nagara Adi kSetra haiM / usakI khoja, ye saba aniyata sthAnameM basane ke haiM ||14|| vizeSArtha - samAdhimaraNake icchukako eka sthAnameM nahIM basanA cAhie | aniyata sthAnameM 1. pAyapariNAmaH tasya A0 mu0 / 2. kSaMti A0 | kSayaMti mu0 / Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 bhagavatI ArAdhanA dasaNazuddhI ityetatpadavyAkhyAnakAriNI gAthA jammaNaabhiNikkhavaNe NANuppattI ya titthaciNhaNisihIo / pAsaMtassa jiNANaM suvisuddhaM daMsaNaM hodi // 145 // . 'jammaNa' janmAbhinavazarIragrahaNaM / tadyasminkSetre jAtaM tadiha sAhacaryAjjanmazabdenocyate / gRhItazarIrasya vAtmano jananyudarAdyatra niSkramaNaM jAtaM tadvA / 'abhiNikkhavaNe' ratnatrayAbhimukhyena gRhAbahirgamanaM yasminkSetre tadiha niSkramaNaM / 'NANuppattI ya' kevala jJAnAvaraNakSayAt sarvArthayAthAtmyagrahaNakSamaM yatkevalaM tadiha jJAnamiti gRhItaM / sAmAnyazabdAnAmapi vizeSavRttiH pratItaiva / tasya jJAnasyotpattiryasmin kSetre tadiha sAhacaryAt 'NANuppattI ya' zabdenocyate / 'titthaM' ciNhaM / tIrthamiha samavazaraNaM gRhyate / taranti tasminbhavyAH pApavinAzArthinaH iti / tasya cihnatayA sthitA mAnastambhAH / 'NisihIo' niSidhIyogivattiryasyAM bhUmau sA niSidhI ityucyate / etajjanmAdisthAnaM zrutena prAgavagataM / 'pAsaMtassa' pazyataH / kasya ? 'jiNANaM' jinAnAM 'suvisuddha' suSThu vizuddhaM / 'daMsaNaM' zraddhAnaM / 'hodi' bhavati / etaduktaM bhavati dezAntarAtitheH jinAnAM janmAdisthAnadarzanAnmahatI shrddhotpdyte| yathA kAMcidvayAbarNyamAnarUpAM vilAsinIM parokSAmagavatya parasya vacanopajAtAbhilASasya tasyAM darzanapathamapajAtAyAM zraddhAtizayo jAyate iti / basaneke ukta guNa kahe haiN| ina guNoMkA varNana granthakAra Age svayaM karate haiN| TIkAkArane bhAvanAkA artha punaH punaH abhyAsa kiyA hai aura paM0 AzAdharane parISaha sahana kiyA hai / Age granthakArane bhI yahI artha bhAvanAkA kiyA hai| abhyAsase hI parISaha sahanakI sAmarthya hotI hai / sambhavataH isI bhAvase bhAvanAkA artha abhyAsa kiyA hai / lokameM bhAvanAkA yahI artha pracalita hai // 144 // 'daMsaNasuddhI' isa padakA vyAkhyAna karanevAlI gAthA kahate haiM gA-jinadevoMke janmasthAna, dIkSAsthAna, kevalajJAnakI utpattikA sthAna aura samavasaraNake cihna mAnastambhakA sthAna niSIdhikA sthAna dekhanevAleke samyakapase nirmala samyagdarzana hotA hai // 145|| TI.-naye zarIrake grahaNa karaneko janma kahate haiN| vaha janma jisa kSetrameM huA, janmake sAhacaryase yahA~ usa sthAnako janma zabdase kahA hai / athavA zarIra grahaNa karanevAle AtmAkA mAtAke peTase nikAsa jahA~ huA vaha janma hai| ratnatraya dhAraNa karanekI bhAvanAse gharase bAhara jAnA jisa kSetrameM haA use niSkramaNa kahA hai| kevalajJAnAvaraNake kSayase saba padArtho ke yathArthasvarUpako grahaNa karane meM samartha kevalajJAnako yahA~ jJAna zabdase grahaNa kiyA hai; kyoMki sAmAnyavAcI zabdoMkI bhI vizeSameM pravRtti prasiddha hI hai| yahA~ tIrthase samavasaraNakA grahaNa kiyA hai| jisameM pApake vinAzake icchuka bhavya jIva tirate haiM vaha tIrtha hai| usa samavasaraNake cihna mAnastambha haiN| niSidhi arthAt yogivRtti jisa bhUmimeM ho use niSidhI kahate haiN| zrutase pahale jAne hae jinadevake ina janmAdi sthAnoMko jo dekhatA hai usakA zraddhAna suvizaddha hotA hai| dezAntarameM bhramaNa karanevAleke jinadevoMke janmAdi sthAnoMko dekhanese mahatI zraddhA utpanna hotI hai, jaise kisI sundara nArIko varNanake dvArA parokSarUpase jAnakara dUsareke kathanase use dekhanekI icchA hotI hai aura use sAkSAt dekhanepara vizeSa zraddhA hotI hai| athavA jaba tIrthaMkara janma lete haiM taba aniyata vihAra karane vAlA yati tIna jJAnake dhArI Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 183 athavA yadA tIrthakRtaH saMbhavanti tadA aniyatavihAro yatijinAnAM jJAnatrayacAriNAM avAptasvargAvataraNapUjAtizayAnAM janmAbhiSekakalyANaM bhuvanabhavanAntarlInatamovitAnApanayanodyataM, sudhApAnamiva sakalaprANabhRdArogyavidhAyi, suravilAsinInanimiva sakalajagadAnaMdadAyi, priyavacanamiva manaHprasAdakAri, puNyakarmeva agaNyapuNyavitaraNapravINaM, lakSmIparicArikAbhiH sAzcarya sasaMbhramaM IkSitaM, gahyakAmaraprakIrNAnekasurabhiprasUnakaraNagandhAnubhramabhramarakRtakolAhalaM anArataprahatamaMgalabherIbhaMbhAdhvanibharitabhuvanavivaraM, suravadhUnartanajigISayeva saudhazikhararaGganatyatpratyagrapaJcavarNapatAkAvilAsinIka, hariviSTarapracalanopanItasAdhvasanavasUravallabhArabhasakaNThagrahaprItivikAsimukhazatamakhasukhaM, saMmramotthitakRtAJjalipuTasuraparivArasAdarAkarNyamAnavajrabhRdAjJaM, bheryAdidhvAnAhUtapramukhasakalagIrvANacakraM, parasparasaMgharSagRhItottaravaikriyikadevapRtanAvyAptapavanapathadeza,janmAbhiSekasamayaprayANasaMpAdAnAyAtapolomInapuradhvAnacakitahasIvilAsavirAjamAnarAjamandirAGgaNaM, airAvatAvatIrNaprasAritavajrivanaghanabhujArgalaM, surakaraprahAraprasaraduMdubhibherIdhvAnasanmizrasiMhanAdavadhiritavizAlAzAmukhaM, prahatAnekaprayANakapaTahagambhIradhIrArAvaM, asakalazazikarAvadAtacamararuhavikSepadakSabalabhinnikuruMvajinAvalokanavyagrasurAgramahiSIka, zvetAtapatrajaladharaghaTAvaruddhanabhomaMDalaM, vidyudAyamAnapatAkAkulaM, indranIlamayasopAnaprayAyisurapatanaM, suragajaradanasaronalinadalaraMgazobhAvidhAyinartakIsalIlapadanyAsaM, gRhItASTamaMgaladevIsahasrapurogAnaM, devapratIhAradarApasAryamANakSudrAmaragaNaM, Atma aura svargase avatarita hote samayakI viziSTa pUjAko prApta jinadevake janmAbhiSeka kalyANako dekhatA hai| vaha janmotsava loka rUpI gharameM chipe hue andhakArake phailAvako dUra karane meM tatpara hotA hai / amRtapAna kI taraha samasta prANiyoMko Arogya dene vAlA hai| devAMganAoMke nRtyakI taraha samasta jagatko AnandamayI hai, priyavacanakI taraha manako prasanna karatA hai / puNyakarmakI taraha agaNita puNyako dene vAlA hai / lakSmIrUpI paricArikAoM ke dvArA bar3e Azcarya aura zIghratA ke sAtha ise dekhA jAtA hai| guhyaka jAti ke devoMke dvArA barasAye gaye aneka prakArake sugandhita puSpoMkI gandha para maMDarAne vAle bhauMroM kI gaMjanake kolAhalase parNa hotA hai| niranta narantara bajane vAlI maMgala bherI aura vAdyoMkI dhvanise samasta bhuvana bhara jAtA hai| devAMganAoMke nRtyako jItanekI icchAse hI mAnoM mahaloMke zikhara para pA~ca varNakI patAkA rUpI nRtyAMganAe~ nAcatI haiM / bhagavAnke janmake samaya indrake siMhAsanake kampanase bhayabhIta huI navajanma vAlI devAMganAeM jaldIse indrake kaNThase lipaTa jAtI haiM taba indrakA mukha premase khila uThatA hai| taba deva parivAra jaldIse uThakara bar3e Adarase indrakI AjJA sunatA hai| bherIke zabdako sunakara indrAdi pramukha saba devagaNa ekatra hote haiM. parasparake saMgharSase uttara vaikriyika zarIrako dhAraNa karane vAle devoMkI senAse AkAza mArga vyApta ho jAtA hai| janmAbhiSekake samaya jina bAlakako lAneke liye AI huI indrANIke nUpuroMke zabdase cakita huI ha~sIke vilAsase rAjamandirakA A~gana zobhita hotA hai| airAvatase utarakara indra apanI vajramayI bhujAyeM phailA detA hai / devatAoMke hAthoMke prahArase Dhola aura bherIke zabdake sAtha milA siMhanAda vizAla dizAoMko badhira kara detA hai| gamana karate samaya bajAye jAne vAle aneka nagAroMkA gambhIra zabda hotA hai| indroMkA samUha apUrNa candramAkI kiraNoMke samAna zubha camaroMko dakSatApUrvaka DhoratA hai| indrANiyA~ bAlaka jinakA mukha dekhaneke liye utkaNThita hotI haiN| zveta chatrarUpI meghoMkI ghaTAoMse AkAza Dhaka jAtA hai| patAkAyeM bijulIkI taraha pratIta hotI haiM / indranIlamaya sIr3hiyoMkI taraha devasenA gamana karatI hai / airAvatake dA~toM para bane sarovaroMmeM khile kamalake patroM para nartakiyA~ lIlAke sAtha pada nikSepa karatI huI nRtya karatI Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 bhagavatI ArAdhanA rakSadevasahasrasaMpAdyamAnarakSAvidhAnaM, nartanavyagrAdbhutavigrahAgresarabhUtaM, pradakSiNIkRtasurAcalaM, ArUDhasuragirizikharAyamANasiMhAsanaM, taddevakumAraparaMparAnItakSIravAridhijalabharitaratnakalazakRtAbhiSeka, paulomIracitabAlAnurUpamaNDanaM, guNastavavyApRteMdravaitAlikasahasra, surAdhiparacitajanmotsavanartanaM, janmAbhiSekakalyANaM pazyati tasya pazyataH / abhiniSkramaNaM vA jinAnAmIdRk taditi vaNyaMte / sarva eva jinAH samadhigatodIritajanmAbhiSekakalyANAH, zatamakhazAsanasthasAdaradhanadopanIyamAnadivyocitAGgarAgavasanabhojanavAhanAlaMkArasaMpatsaMdohAH, manonakUlakrIDAsaMpAdanacaturadevakumAraparivArAH, kecitpurAtanapuNyaparipAkodayAcalodgatavirAjamAnArakasahasracakraravisahAyena ameyabhujavikrameNa vazIbhUtAzeSamAgadhaprabhAsAdideva vidyAdharabhUmipAlasaMhatayaH, surakumArIrUpayauvanavibhramApahasanacaturAnekadvAtriMzadde vIsahasrAnanAraviMdavikAsanodyatAH; pAkazAsanaprahitanartakInuttAvalokanavinodAH, sAdarAkaNitakinnarAdidevagAndharvagItAH, kAlamahAkAlAdinavanidhiprabhavaH, pratyekadevasahasraparipAlyamAnacakrAdicaturdazaratnAnuyAtAH, dvAtriMzatsahasramukuTavaddhazAtakumbhaghaTitamoli taTamakarikAsthitaratnapradIpAlIhuI nRtya karatI haiN| hajAroM deviyA~ hAthoMmeM aSTa maMgala liye hue Age gamana karatI hai| devoMke dvArapAla kSudra devagaNoMko vahA~se dUra kara dete haiM / hajAroM AtmarakSa jAtike deva rakSA karane meM tatpara rahate haiN| nAcane meM magna adbhuta zarIradhArI deva Age rahate haiN| saba sumerukI pradakSiNA karate haiM / sumeruke zikharake samAna siMhAsana para bhagavAnko virAjamAna karate haiN| devakumAroMkI paramparAse lAye gaye kSIra samudrake jalase bhare ratnamayI kalazoMse jina bhagavAnkA abhiSeka karate haiM / indrANI bAlakakA unake anurUpa zRMgAra karatI hai| sahasroM indra vaitAlika bhagavAnke guNoMkA stavana karate haiM / janmotsavake avasara para indra nRtya karatA hai| aise janmAbhiSeka kalyANako jo dekhatA hai usakA samyagdarzana ati nirmala hotA hai / jina bhagavAnkA abhiniSkramaNa isa prakArakA hotA hai / usakA varNana karate haiM sabhI jinadevoMkA janmAbhiSeka kalyANaka bar3I vibhUtike sAtha manAyA jAtA hai| indrakI AjJAse kubera unake liye divya aMgarAga, vastra, bhojana, vAhana, alaMkAra Adi saMpatti prastuta karatA hai / manake anukUla krIr3A karane meM catura devakumAroMkA parivAra rahatA hai / unameMse koI-koI jinadeva pUrvasaMcita puNyakarmake udayarUpI udayAcala para prakaTa hue. eka hajAra AroMse yukta cakrarUpI sUryakI sahAyatAse aura apane aparimita bhuja parAkramase samasta mAgadha prabhAsa Adi deva, vidyAdhara aura rAjAoMke samUhako apane adhIna kara lete haiM, devAMganAoMke rUpa, yauvana aura vilAsako tiraskRta karanemeM catura battIsa hajAra paTTarAniyoMke mukharUpI kamaloMko vikasita karane meM tatpara rahate haiM / indrake dvArA bhejI gaI nartakiyoMke nRtyakA avalokana karate hue manovinoda karate haiN| kinnara Adi devagandharvoke gItoMko bar3e Adarase sunate haiN| kAla mahAkAla Adi nau nidhiyA~ unake rAjakoSameM utpanna hotI haiM / cakraratna Adi caudaha ratna hote haiN| pratyeka ratnakI eka hajAra deva rakSA karate haiM / battIsa hajAra mukuTa baddha rAjAoMke svarNa nirmita mukuToMke UparakI makarikAmeM lage ratnadIpoMkI paMktike dvArA unake pAdapITha nirantara pUje jAte haiM arthAt battIsa hajAra rAjA unheM nitya namaskAra karate haiM / devakumAra bheTe le lekara unakI sevAmeM sadA upasthita hote haiN| isa 1 maulitrapukaTikA-a0 / Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA prakareNAnava ratamarcyamAnapAdapIThAH, devakumAropanoyamAnopAyanavilokanaikavyagrAH, manujabhogAgresaraM sukhamakhedenAnubhavanti / apare'pi maNDalIkamahAmaNDalIkapadamupagatAH / punastIrtha karanAmakarmodayAt cAritramohakSayopazamaprakarSAnugatAdanAdikAlAvalagnasvaparakarma rajovidhUnanAvavaddhakakSyA itthaM manaH praNi 'dadhati - keyaM mohasya mahattA yenAsmAnapyadhyakSIkriyamANadurantasaMsArasaridadhipaduHkhAvartAn pravartayatyArambhaparigrahayoH / aNimAdyaSTaguNasaMpatkaM, apadamApadAM, abhilASasyApyaviSayam, aparAmarANAM kuzAgrIyabuddhInAmapi balabhidAmagocaraM vacasAmapratyUhaM aparAdhInaM, anAsvAditAnyUnatArasaM, ahamidrasukhaM cirataramanubhUtavatAmasmAkaM keyamutkaNThA manujabhogasaMpadi, khalajanamaMtrIva vicitraduHkhAnubaMdhavidhAnodyatAyAM calAyAM vipuNyasamitiriva parAyattavRttau kukavikRtirivAlpArtha saMgrahAyAM, dUrabhavyasya muktipadavIgatiriva anekapratyUhapratihatAyAM anantakAlaparibhuktAyAM iti / tadaiva ca brahmalokAntAvAsAdadhigatalaukA ntikavyapadezAH zaGkhAvadAtatanavaH, svAvadhijJAnalocanenAvalokya svaparottAraNAbaddhaparikaratAM jinAnAM mahadidaM kAryaM anekabhavyAnugrahakaraM bhagavatA prArabdhaM, asmAbhirapi etadanumantavyaM / pUjyapUjAvyatikramazca svArthabhraM zakArIti surapathAdavatIrya svAminaH purastAtsabahumAnamavasthitA evaM vijJApayaMti -- taraha ve manuSyoM ko prApta bhogoMse hone vAle sarvotkRSTa sukhako binA kisI khedake bhogate haiM, anya kucha jinadeva maNDalIka, mahAmaNDalIka Adi rAjapadoMko prApta hote haiM / punaH tIrthaMkara nAmakarmake udayase aura cAritra mohake kSayopazamake prakarSa se anAdikAlase lagI huI apanI aura dUsaroMkI karmarUpI dhUliko dUra karanemeM kamara kasakara ve isa prakAra manameM vicArate haiM - yaha mohakI kaisI mahattA hai ki duranta saMsAra samudra ke duHkharUpI bha~varoMko pratyakSa anubhava karane vAle hama jaisoMko bhI Arambha aura parigrahameM pha~sAtA hai / hamane cirakAla taka ahamindrakA sukha bhogA hai jo aNimA Adi ATha RddhiyoMse sampanna hotA hai, jisameM kabhI koI Apatti nahIM AtI, jisakI koI kalpanA bhI nahIM kara sakatA, anya deva aura kuzAgra buddhizAlI indroM ko bhI vaha sukha prApta nahIM hai, vacana ke agocara hai, aparAdhIna hai, usameM kabhI kamI nahIM hotI / aisA ahamindra padakA sukha cirakAla taka bhoga cukanepara hamArI yaha manuSyakI bhogasampadAmeM utkaNThA kaisI ? yaha bhoga sampadA duSTajanakI maitrIkI taraha aneka duHkhoMkI paramparAko utpanna karane vAlI hai, caMcala hai, pApa puNyakarmake samAna parAdhIna hai, jese kukavikI racanA meM alpasAra hotA hai vaise hI isa bhogasampadAmeM bhI sAra nahIM hai / jaise dUra bhavya ke mokSa gamanameM aneka bAdhAe~ rahatI haiM vaise hI isa bhogasampadA meM aneka bAdhAe~ rahatI haiM aura hamane ise anantakAla bhogA hai / usI samaya brahmaloka svargake anta meM rahanese laukAntika nAmadhArI deva, jinakA zarIra zaMkhake samAna zveta hotA hai, apane avadhijJAna rUpI cakSuse dekhate haiM ki jinadeva svayaMko aura dUsaroMko saMsAra samudrase pAra utAraneke liye ekadama tatpara haiM to vicArate haiM- bhagavAnne aneka bhavya jIvoM para anugraha karane vAlA yaha mahAn kArya karanekA bIr3A uThAyA hai, hameM bhI isakI anumodanA karanI cAhie / tathA pUjya puruSoM kI pUjA na karanA bhI svArthakA ghAtaka hai / aisA vicAra svargase utarakara bhagavAn ke sammukha bar3e Adara ke sAtha upasthita ho, isa prakAra nivedana karate haiM 1. pratidadhati - A0 mu0 / 24 185 2. kathaM mohasya balavattA - A0 mu0 | Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA bhaTTArakA ! ucita evAyamudyogo bhavatAM kalpamahIruhA iva pratyupakAranirapekSA, jagadanugrahakAriNo hi mahAntaH, mithyAtvatimirAva guMThitajJAna locanatathA vineyajana rAzirutpatha prasthAno'sakRtkugatigartapatito niH satu - mabhilaSannapi asamarthaH klizyati / sa ca bhavatpAtitAyatadRDhasamIcInadRSTirajjvAvakRSTaH yuSmadupadazitAtipraguNavizAla muktimArgaDhaukanAdanantajJAnAtmakena sukhena sukhI bhavatvityabhidhAya gateSu sArasvatAdiSu / 186 jinanirvedasamIraNAndolitahariviSTaro hariH praNidhAnapravartitAvadhilocanAdhigataguruprArabhyamANakAryaH, siMhAsanataH sasaMbhramamutthAya, svAmisamavasthitadigabhimukhaM gatvA saptapadamAtraM, lalATataTavinyastena prabuddhanalinadalacchAyApahA sinA, aMkuzakulizakalazAdilakSaNodbhAsinA dakSiNena kareNAlaMkRtamauliratnaprabhAdaMturamavanamya ziraH salIlaM namaH saddharmatIrtha pravartanodyatebhyaH zaraNAgatavineyatrANakAribhyo'laukika nayanebhyo jinebhya ityabhidhAya, purodhAvabherIdhvAnAdibhirjhaTiti viditakAryeNa samuditAvanatena svanAyakapuroyAyinA, vicitrAtapatrazastravastravibhUSaNa vAhanojjvalena gIrvANacakreNAnugamyamAnaH saudharmaH saha narAmarendraH, camararuhahariviSTarazvatAtapatrAdiparamezvaralAMchanamakhilamapahAya pratIhAraniveditAgamanastadAjJayAzu dharmacakralAMchanAMtikamavApya sabahumAnapraNAmamArabhate sma / tato jinAtsAdarAvalokanaprasAdamAtmocitamupalabhya vijJApanaM karoti / sakalo'yamAyAto'cyutAdhipapuraHsaraH zakraloko bhaTTArakANAM pariniSkramaNaparicaryAmupapAdayitumanA avagatamuktimArgo'pyayaM svAdhInajJAnAtma bhagavan ! ApakA yaha udyoga ucita hI hai / mahAn puruSa kalpavRkSakI taraha pratyupakArakI apekSA na karake jagat para anugraha karate haiM / mithyAtva rUpI andhakArase jJAnarUpI dRSTike avaruddha ho jAnese saMsArake bhavya jIva kumArgameM cala par3ate haiM / bAra-bAra kugatirUpI gar3hameM girakara nikalanA cAhate hue bhI nahIM nikala pAte aura kaSTa bhogate haiM / Apake dvArA DAlI gaI vistRta dRr3ha samIcIna dRSTirUpI rassIke dvArA khIMce gaye ve bhavya jIva Apake dvArA batalAye gaye guNazAlI vizAla mokSamArga para calakara ananta jJAnAtmaka sukhase sukhI hoM / itanA kahakara ve laukAntika deva cale jAte haiM / bhagavAnke vairAgyarUpI havAke jhakoroMse indrakA siMhAsana kampita hotA hai / taba indra avadhijJAna rUpI dRSTikA upayoga karake bhagavAn ke dvArA prArambha kiye jAne vAle kAryako jAnatA hai / tatkAla siMhAsanase uTha, jisa dizA meM bhagavAn haiM usa dizAkI ora sAta pada calakara, khile hue kamalakI pAMkhurIkI zobhAko tiraskRta karane vAle aura aMkuza, vajra, kalaza Adi zubha lakSaNoMse zobhita dAhine hAthako mastakase lagAkara mukuTake ratnoMkI prabhAse bhAsita sirako navAkara kahatA haiM - 'samIcIna dharmarUpa tIrthaMke pravartanake liye udyata, zaraNAgata bhavya janoMkI rakSA karane vAle aura alaukika netroMse viziSTa jinadevako namaskAra ho / bherI Adike zabdase saba devoMko jJAta ho jAtA hai / nAnA prakArake chatra, zastra, vastrAbhUSaNa aura vAhanoMke sAtha apane nAyakako Age karake saba deva saudharmake pIche calate haiM / saudharmendra anya indroM aura rAjAoMke sAtha rAjamahalake dvAra para pahu~ca siMhAsana, camara chatra, Adi indratvake satra cihnoMko dUra karake dvArapAlase apane AnekA samAcAra nivedana karAtA hai / AjJA milane para indra tatkAla dharmacakra pravartaka bhagavAnke samIpa jAkara atyanta bahumAna pUrvaka namaskAra karatA haiM / jinadeva indrakI ora AdarapUrvaka dekhate haiM / bhagavAn ke isa sAdara avalokanako hI apane yogya prasAda mAnakara indra nivedana Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 187 kAnantasukhAnubhavalampaTo'pi, avadhIritendriyasukhakhedo'pi, apariprAptasaMyamaghAtikarmakSayopazamaH, na cAritre prayatate, na parAnpravartayitumIhate / suvizuddhajJAnadarzano'pi na vinA samIcInaM cAritraM tapazca, karmANi niravazeSa kSapayituM ghaTate / anekasamudragaNanAyuHsthititayA dIrghasaMsArI varAko'smadAdiH klizyati / utyAtumabhilapannapi dArako yathA patatyevamapi janazcAritrAbhilASyapi tadvoDhamasamarthastiSThati / yUyaM puviditaveditavyAH kSayopazamapariprAptinivRttipariNAmAH, pUjyatamAH janmAntare'smAkamapIdRzI vItarAgatA sakalArambhaparigrahaparityAgodyogo vineyajanopakArazaktizca bhavatprasAdAdasyAnumananAcca bhavatu sajjIkRtamidaM vimAnaM AnItamalaMkarotu devaH ityuparatavacasi surAdhipe harSavipAdaparavazaM jJAtivarga antaHpurANi parivAraM cAvalokya kRpayA jinA vadanti cirasaMvAsAdalpakopakArApekSayA janasyAnurAgo bhavati tadanusArI kopastAbhyAM durantakarmAdAnaM tato bhavati mamedaMbhAvaH sarvaduHkhAnAM mUlamapanetumarhati vidvAn / na hi kasyacit kicinmitraM, dhanaM, zarIraM vAnapAyyasti / pAtre samitA hi bandhavaH, parivArAzca, dhanaM punararjane vinAze ca mahatImAnayati duHkhAsikAM / tadathibhiranyaizca saha virodhaM kArayati / tRSNAM prakarSavatImAdadhAti lavaNajalapItimiva / bAmalocanAH punaH surA iva cittaM mohayanti, vyalIkarodanena hasanena cATubhizca puMsAmalpasattvAnAM cetaH svavazIkurvanti / carmamayaputrikAsu, capalAsu, saMdhyAmbudAvalIvAsthirarAgAsu, mAyAjananISu, mRSAceTInAyikAsu, sugativajrArgalayaSTipu karatA hai-acyutendra Adi samasta indragaNa bhagavAnke niSkramaNa kalyANaka sambandhI paricaryA karaneke abhilASI haiM / hama muktike mArgako jAnate haiM / svAdhIna jJAnAtmaka ananta sukhakA anubhava karaneke liye bhI Atura haiM, indriya sukhako bhI kheda rUpa jAnakara usakI upekSA karate haiN| kintu saMyamakA ghAta karane vAle karmakA kSayopazama hameM prApta nahIM haiN| isaliye na hama svayaM cAritrameM pravRtta hote haiM aura na dUsaroMko hI pravRtta karanA pasanda karate haiM / samyagdarzana aura samyagjJAnase yukta vyakti bhI samIcIna cAritra aura tapake binA samasta karmokA kSaya nahIM kara sktaa| aneka sAgaroM pramANa Ayu honese dIrgha saMsArI hamaloga kaSTa uThAte haiN| jaise zizu uThanA cAhate hue bhI giratA hai vaise hI hama loga cAritrake abhilASI hote hue bhI use dhAraNa karane meM asamartha rahate haiM / Apa to saba kucha jAnate haiN| cAritramohakA kSayopazama honese Apake nivRtti rUpa pariNAma hue haiM / Apa pUjyatama haiN| Apake prasAdase tathA ApakI anumodanA karanese AgAmI janmameM hameM bhI isa prakArako vItarAgatA, samasta Arambha aura parigrahako tyAganekA udyoga tathA bhavya jIvoMkA upakAra karanekI zakti prApta ho / yaha sajAyA huA vimAna taiyAra hai, deva ! ise suzobhita kreN| devendrake kathanake pazcAt antaHpura, parivAra aura jJAtivargako harSa aura viSAdameM dekhakara jinadeva kRpApUrvaka kahate haiM-cirakAla taka sAtha rahanese tathA thor3A bahuta upakAra karanese logoMmeM anurAga hotA hai tathA kopa bhI hotA hai| isa anurAga aura kopase durantakarmokA bandha hotA hai / usase 'yaha merA hai' isa prakArakA bhAva hotA hai, yaha saba duHkhoMkA mUla hai| vidvAnko karanA caahie| na kisIkA koI mitra hai aura na dhana aura zarIra hI sthAyI haiN| bandha bAndhava aura parivAra yAnapAtrameM mile hue puruSoMke samAna haiN| dhanake kamAnemeM aura kamAye hue dhanake naSTa ho jAnepara vahuta duHkha hotA hai| usa dhanake arthI anyajanoMse virodha hotA hai| jaise khArA jala pInese pyAsa bar3hatI hai vaise hI dhana pAnese dhanakI tRSNA bar3hatI hai| striyA~ madirAkI taraha cittako mohita karatI haiN| vanAvaTI rone aura ha~sane tathA mIThe vacanoMse kamajora manuSyoMke cittako apane vazameM kara letI haiN| striyA~ carmanirmita putaliyA~ haiM, caMcala hotI haiM, Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188 bhagavatI ArAdhanA ko'nurAgaH prajJAvatAm ? zarIraM punaridamanekAzucinidhAnaM, va.cArapucavatprANabhatAmanapAyI bhAraH mahAroganAgAnAM valmIkIbhUtaM, jarAvyAghrInivAsavila, netrakhaNDacarmaveSTitaloSTavadantani:sAraM bahirmanoharaM, guNaH punaratra eka eva dharmasahAyatA / girinadIsrotAMsIvAnavasthitAni yauvanAni / taNAgnijvAlA iva saMpadaH kSaNamAtraM dRSTanaSTA / itthamavagamya mA kRthA vRthA pramAdaM jananaratnAkarapAragamanAya kurutodyogaM / marSaNIyo'smAbhiH pramAdAtkRtoparAdha iti / bhagavadbhAratIsamanantaraM surakumArakaraprahatAH samantato dundubhayo dhvananti / sakalaM ca jagadindupramukhaM jayadhvanimukharaM jAyate / samantAtsurataruNyaH savilAsaM nRttamArabhante / jagannAthAzca trilokabhUSaNA dhavaladukUlaparidhAnAH paramazuklalezyayA nivRtisaMphalyeva muktAkaNThikAvyAjenopagatayAlaMkRtagrIvAH virAgAMNAmapi mukharAgakaraNe pATavaM naH pazyateti darzayadbhayAmiva kuNDalAbhyAM virAjamAnapUrNamasRNagaNDasthalAH / vRttaM priyaM eSAM cennovasara itIvopagatena kaTakadvayenAzliSTaprakoSTAH / yatrAmISAmatizayaratnAbhimAnaH tatpazyAmaH sthitvoccaritIvottamAGgasthena mukuTaratnakalApena zobhamAnaH nirvANapuramiva vimAnaM pravizanti / tataH zatamakhayugmavAhaskandhotkSiptena vimAnena sadevIkacatunikAyAmarasaptAnIka parivRtena gatvA avatIrya sandhyAkAlIna meghamAlAkI taraha unakA rAga asthira hotA hai| ve svabhAvase mAyAvI hotI haiM, sugatike lie vajranirmita argalA haiN| unameM buddhimAnoMkA kaisA anurAga ? yaha zarIra aneka apavitra vastuoMkI khAna hai, kacareke DherakI taraha prANiyoMkA aisA bhAra hai jo kabhI naSTa nahIM hotaa| mahArogarUpI soMke lie vAmI hai aura jarArUpI siMhanIke rahane ke lie vila hai / jaise loSThako camar3ese mar3hakara usapara A~kheM lagA denepara vaha bAharase sUndara aura bhItarase niHsAra hotA hai usI taraha yaha zarIra bhI bAharase sandara aura bhItarase niHsAra hai| isameM kevala eka hI gaNa hai ki yaha dharmameM sahAyaka hotA hai| pahADI nadIke srotoMkI taraha yauvana sthAyI nahIM hai| taNoMkI AgakI lapaToMkI taraha sampadA kSaNamAtrameM dekhate-dekhate naSTa ho jAtI hai . ye saba jAnakara vathA pramAda mata karo, janma samudrako pAra karaneke lie udyoga kro| hamase pramAdavaza jo aparAdha hue unheM kSamA kreN| bhagavAnkI vANIke pazcAt devakumAra duMdubhiyA~ bajAte haiN| indra Adi saba loga jaya jayakAra karate haiN| devAMganAe~ vilAsapUrNa nRtya Arambha karatI haiN| tInoM lokoMke bhUSaNa aura jagatke svAmI jinadeva sapheda vastra dhAraNa karate haiN| galemeM motiyoMkI mAlA pahane haiM mAnoM muktikI dUtIke samAna paramazukla lezyAne usa muktAmAlAke vyAjase bhagavAnke kaNThako suzobhita kiyA hai| donoM kAnoMke kuNDaloMse bhagavAnkA snigdha gaNDasthala zobhita hai, mAnoM donoM kuNDala yaha dikhalA rahe haiM ki virAgoMke bhI mukhako rAgayukta (lAla) karane meM hamArA cAturya loga dekheN| donoM hAthoMmeM do gola kar3e haiN| ve gola kar3e mAnoM yaha vicAra kara hI Aye haiM ki bhagavAnko vRtta priya hai| vRttakA artha cAritra bhI hai aura gola bhii| sirapara ratnamayo mukuTa zobhita hai| ratnoMne socA-inheM ratnoM (ratnatraya) kA bar3A abhimAna hai jarA inake sAtha rahakara dekheM to / isa prakArase AbhUSita bhagavAn mokSapurIke dvArake samAna vimAnameM praveza karate haiN| usa vimAnako indra apane kandhoMpara uThAte haiN| devAMganAoMke sAtha cAroM nikAyoMke deva aura unakI sAtoM senAe~ vimAnako ghere hotI haiM / usa vimAnase jAkara bhagavAn ramaNIka sthAnameM Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 189 ramyatame deze uttarAbhimukhAH, kRtasiddhanamaskRtayaH mukuTAdikaM krameNa alaMkArAdikaM apanayanti / parityaktobhayasakalagraMthAH parigRhNanti yogatrayeNa ratnatrayamitthaMbhUtaM ca pariniSkamaNaM pazyataH / 'NANuppatti' jJAnotpattiyite'vabudhyate sakalamarthayAthAtmyamaneneti jJAnaM iti kevalamucyate / tasyotpattiravatAritamohanIyabhArANAM, yogavAsarAdhIzvaranirmUlitajJAnadRgAvaraNatamasAM, utkhAtAntarAyaviSaviTapinAM, apanItakramamanapekSitakaraNaceSTama pAstasaMzItikaM, dUrIkRtaviparyAsaM kevalamutpadyate / tasya phalasya darzanAjjinapraNIte mArge apanItazaGkAdikalaGkA zraddhotpadyate / phalArtho tadvatsu rocate dRSTasAmarthya iti kiM citram ? // 145 / / evamaniyatavihAre darzanazuddhisvArthamupadarya paropakAraM sthirIkaraNaM prakaTayati saMviggaM saMviggANaM jaNayadi suvihido suvihidANaM / jutto AuttANaM visuddhalesso sulessANaM // 146 / / 'saMviggaM' saMsArabhIrutAM / 'jaNayadi' janayati / kaH ? 'suvihido' sucarito yo'niyatavAsaH / keSAM ? suvihidANaM sucaritAnAM / 'saMviggANaM' saMvignAnAM / 'jutto' anazanAdike tapasi yuktaH / 'AjuttANAM' yogacArANAM / 'visuddhalesso' vizaddhalezyaH / 'sulessANaM' sulezyAnAM ca / samyaka cAritratapasoH zuddhalezyAyAM ca utarate haiN| aura uttarakI ora mukha karake siddhoMko namaskAra karate haiN| tathA kramase mukuTa Adi alaMkAroMko utAra dete haiN| antaraMga bahiraMga saba parigrahako tyAgakara mana-vacana-kAyase ratnatrayako svIkAra karate haiM / isa prakArake niSkramaNako jo dekhatA hai usakA samyagdarzana vizuddha hotA hai| aba kevalajJAnakI utpattikA varNana karate haiM jisake dvArA samasta padArtho kA yathArtha svarUpa jJAta hotA hai use jJAna kahate haiM / yahA~ jJAnase kevalajJAna kahA hai| usakI utpatti isa prakAra hotI hai jo mohanIyakA bhAra utAra dete haiM, yogarUpI sUryase jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNarUpI andhakArako nirmUla kara dete haiM aura antarAya karmarUpI viSavakSako ukhAr3a dete haiM unake kramarahita, indriyoMkI sahAyatA na lenevAlA, saMzaya viparItatAse dUra kevalajJAna utpanna hotA hai / usake phala ke darzanase jinakathita mArgameM zaMkA Adi doSoMse rahita zraddhA utpanna hotI hai| jo usa phalake abhilASI haiM ve usakI zaktiko dekhakara yadi usa ratnatrayase yukta bhagavantoMmeM ruci karate haiM to isameM Azcarya kyA hai ? // 145 / / isa prakAra aniyata vihArase darzanavizuddhirUpa svArthako batalAkara aba sthirIkaraNarUpa paropakArako prakaTa karate haiM gA0-samyak AcAra aura anazana Adi tapase yukta vizuddha lezyAvAle muniyoMkA aniyatavAsa samyak AcAravAle, yogake dhArI, samyak lezyAvAle aura saMsArase bhIta sAdhuoMmeM saMsArase bhaya utpanna karatA hai // 146|| __TI0-samyaka cAritra, samyaktapa aura zuddhalezyAmeM vartamAna aniyata vihArI sAdhuko dekhakara sabhI samyak cAritravAle, samyak tapa karanevAle aura zuddha lezyAvAle yatigaNa atyanta saMsArase bhIta hote haiN| ve mAnate haiM ki hama saMsArase vaise bhIta nahIM haiM jaise yaha bhagavAn munirAja haiM / ata eva hamArA cAritra aura tapa sadoSa hai / arthAt samyak AcAra, tapa aura vizuddha lezyA 1. vItakra-A0 mu0| 2. matyasta-A0 mu0 / Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 bhagavatI ArAdhanA pravartamAnaM dRSTvA sarve'pi sucAritrAH sutapasaH, zuddhalezyA yatayaH atizayavatIM saMsArabhIrutAM pratipadyante / na vayamatIva saMsArabhIravaH yathAyaM bhagavAn ataeva nazcAritraM tapazca sAticAraM iti manyamAnAH / / 146 / / uttaragAthayA etadAcaSTe na kevalaM atizayitacAritratapoguNa eva paraM saMvignaM karoti kiMtu evaMbhUto'pi ityAcaSTe piyadhammavajjabhIrU suttatthavisArado asaDhabhAvo / saMvegAvida ya paraM sAdhU yidaM viharamANo || 147 // 'piyadhammavajjabhIrU' priya uttamakSamAdidharmo yasya, yazcAvadyasya pApasya bhIruH / 'suttatyavisAra do' sUtrArthayornipuNa: / 'asaDhabhAvo' zAThayarahitaH / 'saMveggAvidi ya' paraM saMvignaM karoti / 'sAdhU' sAdhuH / 'NiyadaM' sarvakAlaM 'viharamANo' dezAntarAtithiH // 147 // pUrva gAthAyAM parasthirIkaraNaM pratipAdya uttarayAtmAnamapi sthirayati ityabhidhattesaMvigadare pAsiya piyadhammadare avajjabhIrudare / sayamavi piyaridhammo sAdhU viharaMtao hodi // 148 // 'ThidiyaraNaM' / 'saMviggataraM' ityAdikayA / asakRtpaJcavidhaparAvartanirUpaNA hitacetastayopagatatadAgamanabhayAtizayAH saMvignatarAH / abhinavakarmanirodhaM ciraMtanagalanaM karoti, abhyudayaniH zreyasasukhAni ca prayacchati sucarito dharma iti / dharmasya phalamAhAtmye anArataM cetaH samAdhAnAtpriyadharmatarAH, svalpamapyazubhayogAnAmavasarA vAle aniyata vihArI sAdhuko dekhakara anya muni jo samyak AcAravAn haiM, tapasvI haiM, vizuddha lezyAvAle haiM ve bhI prabhAvita hokara aura bhI adhika AcAra, tapa aura lezyAmeM bar3haneke lie prayatnazIla hote haiM / yaha aniyatavAsase paropakAra hotA hai / darzanavizuddhikA lAbha to apanA upakAra hai // 146 // AgekI gAthAse kahate haiM ki kevala viziSTa cAritra aura tapa hI dUsareko saMsArase virakta nahIM karatA kintu gA0--jo uttama kSamA Adi dharmakA pAlaka hai aura pApase DaratA hai, sUtra aura usake artha - meM nipuNa hai, zaThatA se rahita hai aisA sadA dezAntara meM vihAra karanevAlA sAdhu dUsaroMmeM virAga utpanna karatA hai // 147 // pUrvagAthA meM dUsaroMke sthirIkaraNakA kathana kiyA hai / AgekI gAthAse apane bhI sthirIkaraNako kahate haiM gA0 - saMvignatara priya dharmatara aura avadya bhIrutara sAdhuko dekhakara vihAra karanevAlA sAdhu svayaM bhI priya sthira dharmatara, saMvignatara aura avadya bhIrutara hotA hai || 148|| TI0 - bAra-bAra pA~ca prakArake parAvartanoMkA nirUpaNa cittameM baiTha jAnese jo usa parAvartanake Agamana se atyanta bhIta hote haiM ve sAdhu saMvignatara hote haiM / acchI taraha pAlana kiyA gayA aura purAne karmoM kI nirjarA karatA hai| tathA ihalaukika dharmake phalake isa mAhAtmyameM jinakA citta lIna hotA hai de dharma naye karmoM ke Aneko rokatA hai abhyudaya aura mokSakA sukha detA hai / Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 191 dAnAdavadyabhIrutarAH / svayamAtmanA priyasthiradharmatarAH / antareNApyatizAyikapratyayamatizayArthagatiratra 'abhirUpAya kanyA deyeti' yathA priyasthiradharmataraH iti / apizabdena saMvignataraH avadya bhIrutarazceti grAhyam // 148 // bhAvanAM vyAcaSTe - pariSahasahanamiha bhAvanetyucyate cariyA chuhAya taNhA sIdaM unhaM ca bhAvidaM hodi / sejjAva apaviddhA viharaNeNAdhiAsiyA hodi // 149 // 'cariyA' caryAjanyaM duHkhamiha caryeti gRhItaM / upAnahAnyena vA akRtapAdarakSasya, gacchato nizitazarkarApASANakaNTakAdibhistudyamAnacaraNasya, uSNarajaH saMtaptapAdasya, vA yaduHkhaM yasyAnubhavanamasaMklezena caryA - bhAvanA / 'chuhA ya' aparicite deze saMyataiH pUrvamanadhyAsite alpadhAnyasaMgrahe prayogyAyA alAbhAt bhikSAyAH samupajAtA kSudvedanA soDhA bhavati / ciramekatra vasato janaH paricayAddAkSiNyAdvA bhikSAM prayacchatIti na mahAnparizramaH / 'sIdaM uNhaM ca' zItoSNasparzajaM duHkhaM iha gRhyate / tadanubhavanaM saMklezarahita bhAvitaM ' soDhaM bhavati / 'sejjA' ya zayyA ca vasatiH / 'apaDibaddhA' mamedaM bhAvarahitA / 'adhiAsidA' soDhA bhavati / 'viharaNeNa ' vividhadezagamanena // 149 // priyadharmatara hote haiM / aura jo thor3ese bhI azubha yogako nahIM hone dete ve avadya bhIrutara hote haiM / unheM dekhakara sadA vihAra karanevAlA sAdhu svayaM bhI priyasthira dharmatara hotA hai / gAthA meM 'piyathiradhammo ' pATha hai usameM atizayako batalAnevAlA 'tara' pratyaya nahIM hai phira bhI atizaya arthakA bodha hotA hai / jaise kisIne kahA hai 'abhirUpako kanyA denA', yahA~ abhirUpa se viziSTa rUpavAnakA bodha hotA hai | ataH priyasthira dharmatara artha lenA / 'api ' zabdasaM saMvignatara aura avadya bhIrutara bhI grahaNa karanA cAhie / arthAt vaha sAdhu dUsare isa prakAra ke viziSTa sAdhuoMko dekha svayaM bhI vaisA viziSTa bana jAtA hai / yaha vihArase lAbha hai || 148 // aba bhAvanAko kahate haiM / yahA~ parISaha sahanako bhAvanA kahate haiM gA0---- - aneka dezoM meM vihAra karanese, caryA bhUkha, pyAsa zIta aura uSNakA duHkha saMklezarahita bhAvase sahanA hotA hai / vasati bhI mamatvase rahita sahanemeM AtI hai // 149 // TI0 - yahA~ 'caryA' zabda se caryAse honevAle duHkhakA grahaNa kiyA hai| jUtA athavA anya kisI vastuse apane pairoMkI rakSA nahIM karanevAle sAdhuke calate hue tIkSNa kaMkara patthara kA~Te Adise paira chida jAte haiM, athavA garmadhUlise paira jhulasa jAte haiM / usake duHkhako vinA saMklezake sahanA caryAbhAvanA hai / anajAna dezameM, jahA~ pUrva meM kabhI sAdhuoMkA jAnA nahIM huA, aura anAjakA saMgraha bhI kama hai, vahA~, yogya bhikSAke na milanese utpanna huA bhUkhakA duHkha sahanA hotA hai / bahuta samaya taka eka sthAnapara basanese manuSya paricita honese athavA udAratAvaza bhikSA dete haiM isalie bhikSAmeM bar3A zrama nahIM hotA / zIta uSNa se zItasparza aura uSNasparza se honevAlA dukha yahA~ liyA hai / usakA anubhavana arthAt saMklezarahita bhAvapUrvaka sahanA hotA hai / tathA rahaneke lie vasatikA jo prApta hotI hai usameM bhI 'yaha merI hai' aisA bhAva nahIM rahatA / ye saba vihAra karanevAle muniyoMko sahanA hotA hai // 149 // 1. bhAvinAM A0 mu0 / Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ 192 192 bhagavatI ArAdhanA 'NANAdese kusalo NANAdese gadANa satthANaM / abhilAva atthakusalo hodi ya desappaveseNa // 150 // atizayArthakuzalatAkhyaM gaNaM kathayati suttatthathirIkaraNa adisayidatthANa hodi uvaladdhI / AyariyadaMsaNaNa du tamhA sevijja AyariyaM // 151 / / __'suttatthathirIkaraNaM' alpavarNaracanaM, abhidheyaviSayasaMzayAkAri sArArthavadabhyantarIkRtopapattika, pramANAntaradarzita vastutadrUpaviruddhAnupadarzanena nirdoSa ityetadguNasahitaM sUtraM tasyArtho vAcyaM bAhyaH Antaro vA arthaH, tayoH sUtrArthayoH thirIkaraNaM itthamevedaM sUtraM zabdataH, abhidheyaM cAsyedameveti yattata / 'hodi uvaladdhI' atizayenArthopalabdhirbhavati / 'AyariyadaMsaNeNa' AcAryANAM darzanena / tu zabdaH pAdapUraNaH avadhAraNArtho vaa| AcAryadarzanenaiva athavA sUtrArthAnAM sthirIkaraNaM vyAkhyAtRRNAmAcAryANAM tatra darzanAt / 'adisaidatthANaM' atizayitAnAM sUtrArthAnAM 'uvaladdhI' uplbdhiH| 'hodi' bhavati / pramANanayanikSepaniruktyA anuyogadvAreNa nirUpyamANaH sUtrArtho atizayito bhavati / AcAryANAM vyAkhyAtRRNAM darzanena matabhedena / kecinikSepamukhenaiva sUtrArthamupapAdayantyapare naigamAdivicitranayAnusAreNa anye sadAdyanuyogopanyAsena / apare 'adisayasatthANaM hoi - gA0-dezAntarameM jAnese aneka dezoMke sambandhameM kuzala ho jAtA hai| aneka dezoMmeM pAye jAnevAle zAstroMke zabdArthake viSayameM kuzala hotA hai // 150 // atizaya arthakuzalatA nAmaka guNako kahate haiM gA0-AcAryoMke darzanase hI sUtra aura arthakA sthirIkaraNa aura atizayita arthoMkI upalabdhi hotI hai / isaliye AcAryakI sevA karanI cAhie // 15 // TI0-thor3e zabdoMmeM racA gayA ho, arthake viSayameM saMzaya utpanna na karatA ho, sArase bharA ho, jisakI upapatti usImeM gabhita ho, aura anya pramANoMke dvArA vastukA jo svarUpa batalAyA gayA hai usake viruddha kathana na karanese nirdoSa ho| jisameM ye guNa hote haiM vaha sUtra hai| usakA artha bAhya aura Antara donoM prakArakA hai| ina sUtra aura usake arthakA sthirIkaraNa-yaha sUtra zabdarUpase isI prakAra hai arthAt isake zabda ThIka haiM aura isakA artha bhI yahI hai-yaha sUtrArthakA sthirIkaraNa hai / AcAryoMke pAsa rahanese yaha lAbha hotA hai tathA atizayita sUtrArthako upalabdhi hotI hai| jo sUtrakA artha pramANa naya nikSepa nirukti aura anuyogake dvArA kiyA gayA ho use atizayita kahate haiM / AcArya arthAt sUtrake arthakA vyAkhyAna karane vAle vyAkhyAtAoMmeM darzana arthAt matabheda dekhA jAtA hai / koI vyAkhyAtA nikSepa dvArA hI sUtrake arthakA upapAdana karate haiN| anya vyAkhyAtA naigama Adi vibhinna nayoMke dvArA sUtrArthakA kathana karate haiN| kucha anya sat Adi anuyogoMkA upanyAsa karake sUtrArthakA kathana karate haiN| 'tu' zabda pAdapUtike liye athavA avadhAraNake liye hai| AcArya darzanase hI sUtra aura arthakA sthirIkaraNa hotA hai aura atizayita arthakI prApti 1. iyaM gAthA kSiptA mantavyA / 2. vastutayA viha-A0 mu0 / 3. yattena A0 mu0 / Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA uvaladdho' iti paThanti / tatrAyamarthaH-atizayabhUtAnAM zAstrANAM pratyagrANAmarAtIyaiH sUribhiH kRtAnAM ciraMtanAnAmevApratyAkhyAtAnAM upalabdhirbhavati / prakArAntareNa atizayArthakuzalatvamAkhyAtumIhate -NikkhavaNapavesAdisu AyariyANaM bahuppayArANaM / . sAmAcArI kusalo ya hodi gaNasaMpaveseNa ||152 / / "NikkhavaNapavesAvisu' ityanayA gaathyaa| 'AyariyANaM' AcAryANAM / 'bahuppayArANaM' bahuvidhAnAM / kecidAcAryAH caraNakramamavagacchanti paraiH sahAcaraNAt / apare punaH zAstranigaditameva / anye tadubhayajJAH / iti bahaprakAratA / evaM AcAryANAM anekaprakArANAM gaNasaMpaveseNa gaNapravezena niHkramaNapravezAdikAsu kriyAsu / 'kusalo ya hodi' kuzalazca bhavati / kaH ? saamaacaarii| te yathA Acaranti tathA pravartamAnaH svAvAsadezAnnigantumicchatA zItalAduSNAdvA' dezAccharIrapramArjanaM kArya, tathA pravizatApi / kimartha? zItoSNajantunAmAbAdhAparihArArtha athavA zveta raktakRSNaguNAsu bhUmiSu anyasyA niHkramaNe anyasyAzca pravezane pramArjanaM kaTipradezAdadhaH kArya / anyathA viruddhayonisaMkrameNa pRthivIkAyikAnAM tadbhUmibhAgotpannAnAM prasAnAM cAbAdhA syAt / tathA jalaM pravizatA sacittacittarajasoH padAdiSu lagnayonnirAsaH / yAvacca pAdau zuSyatastAvanna gacchejjalAntika eva ti Thet / mahatInAM nadInAM uttaraNe ArAdbhAge kRtasiddhavandanaH yAvatparakUlaprAptistAvanmayA sarva hotI hai, koI 'adisayasatthANa hoi uvasaddhI' aisA par3hate haiN| usakA yaha artha hai-atizayabhUta zAstroMkI jo navIna bane haiM athavA prAcIna ArAtIya AcAryoMke dvArA race gaye haiM unakI upalabdhi hotI hai-unako jAnanA dekhanA hotA hai / / 151 / / prakArAntarase atizaya arthakuzalatAkA kathana karate haiM gA0-bahuta prakArake AcAryoMke gaNameM praveza karanese vasati aura dAtAke gharase nikalane aura praveza karane AdimeM jo unakA samyak AcaraNa hai usameM pravINa hotA hai // 152 // TI0-AcArya bahuta prakArake hote haiN| kucha AcArya dUsaroMke sAtha AcaraNa karanese AcaraNakA krama jAnate haiN| dUsare koI AcArya zAstrameM jo AcAra kahA hai use hI jAnate haiN| anya kucha AcArya donoMko jAnate haiN| isa prakAra AcAryoMke vahuta prakAra haiN| isa prakAra aneka prakArake AcAryoMke saMdhameM praveza karanese niSkramaNa praveza AdimeM sAmAcArI kuzala hotA hai| ve AcArya jaisA AcaraNa karate haiM usI prakAra jo AcaraNa karatA hai use sAmAcArI kahate haiM / apane rahaneke sthAnase yadi bAhara jAnA cAhatA hai vaha sthAna zItala ho athavA garma ho, zarIrakA pramArjana karake bAhara jAnA caahie| isI prakAra praveza karate hue bhI pramArjana karanA caahie| yaha pramArjana pIchIse zarIrakI saphAI zItakAya aura uSNakAyake jIvoMko bAdhA na ho, isalie kiyA jAtA hai / athavA sapheda, lAla yA kAle guNavAlI bhUmiyoMmeM ekameMse nikalakara dUsarImeM praveza karanepara kamarase nIce pramArjana karanA caahie| anyathA viruddha yonike saMkramase pRthivIkAyika jIvoMko aura usa bhUmimeM utpanna hue trasoMko bAdhA hoto hai| tathA jalameM praveza karate samaya para AdimeM lagI sacitta aura acitta dhalIko dUra kara denA cAhie / jaba taka para na sUkhe tabataka jalase nikalakara jalake pAsa hI ThaharanA cAhie, vahA~se jAnA nahIM caahie| yadi bar3I nadIko 1. dvA sklshriir-a0| 25 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194 bhagavatI ArAdhanA zarIrabhojanamupakaraNaM ca parityaktamiti gRhItapratyAkhyAnaH samAhitacitto droNyAdikamAroheta, parakUle ca kAyotsargeNa tiSThet / tadaticAravyapohAtha / evameva mahataH kAntArasya pravezaniHkramaNayoH / tathA bhikSAnimitta gRhaM praveSTukAmaH avalokayetkimatra balIva, mahiSyaH, prasUtA vA gAvaH, duSTA vA sArameyA, bhikSAcarAH zramaNAH vA santi na santIti / santi cenna pravizeta / yadi na bibhyati te yatnena pravezaM kuryAt / te hi bhItA yati bAdhante svayaM vA palAyamAnAH trasasthAvarapIDAM kuryuH / klizyanti, mahati vA gartAdau patitA mRtimupeyuH / gahItabhikSANAM vA teSAM nirgamana gahasthaiH pratyAkhyAnaM vA dRSTvA zrutvA vA praveSTavyaM / anyathA bahava AyAtA iti dAtumazaktAH kasmaicidapi na dadhuH / tathA ca AhArAntarAyaH kRtaH syAt / kruddhAH pare bhikSAcarAH nirbhartsanAdikaM kuryurasmAbhirAzayA praviSThaM gRhaM kimarthaM pravizatIti / anye bhikSAcarA yatra sthitvA anveSante bhikSAM, yatra vA sthitAnAM gRhiNaH prayacchanti tAvanmAtrameva bhUbhAgaM yatiH pravizenna gRhAbhyantaraM / gRhibhistiSTha pravizetyabhihito'pi nAndhakAraM pravizat sasthAvarapIDAparihRtaye / taddvArakAdyullaGghane kupyanti ca gRhiNaH / elakaM vatsaM vA nAtikramya pravizet / bhItAH palAyanaM kuryurAtmAnaM vA pAtayeyuH / dvAramapyAyAmaviSkambhahInaM pravizataH gAtrapIDA iti saMkuTitAMgasya vivRtAdhobhAgasya vA pravezaM dRSTvA pAra karanA ho to isa ora siddhoMkI vandanA kare aura jabataka maiM nadIke pAra na pahuMcU~ tabatakake lie mere saba zarIra bhojana aura upakaraNakA tyAga hai isa prakAra pratyAkhyAna grahaNa kare aura cittako samAhita karake naukA AdimeM cddh'e| tathA dUsare taTapara pahu~cakara kAyotsarga kre| yaha kAyotsarga nadI pAra karane meM lage doSakI zuddhike lie kiyA jAtA hai| isI prakAra kisI mahAn vanameM praveza karane aura nikalanepara karanA caahie| tathA bhikSAke lie dharameM praveza karanese pUrva dekha le ki yahA~, sA~r3a, bhaiMsa, byAI huI gAya, athavA duSTa kutte aura bhikSAke lie zramaNa haiM athavA nahIM haiN| yadi hoM to gharameM praveza na kreN| yadi ve pazu sAdhuke pravezase na Dare to sAvadhAnatApUrvaka praveza kare / ve pazu Daranepara yatiko bAdhA kara sakate haiN| athavA svayaM bhAgakara basa aura sthAvara jIvoMko pIr3A pahu~cA sakate haiN| svayaM kaSTameM par3a sakate haiN| kisI bar3e gaDDhe meM girakara mara sakate haiM / athavA bhikSA lekara nikalate hue sAdhaoMko dekhakara aura gahasthoMke dvArA unakA pratyAkhyAna sanakara ghara meM praveza karanA ca anyathA 'bahutase sAdhu A gaye, hama inheM bhikSA dene meM asamartha haiM aisA soca gRhastha kisIko bhI bhikSA nahIM deMge / aura taba AhAra meM antarAya ho jaaygaa| anya bhikSArthI kruddha hokara tiraskAra kareMge ki jisa gharameM hama bhikSA lete haiM usameM ye kyoM praviSTa hue| anya bhikSA lenevAle jahA~ khar3e hokara bhikSAkI pratIkSA karate haiM athavA jahA~para khar3e hue bhikSArthiyoMko gRhastha bhikSA dete haiM, vahIM taka sAdhuko jAnA caahie| gharake bhItara praveza nahIM karanA caahie| gRhasthoMke dvArA 'padhAriye' gharameM praveza kIjie, aisA kahanepara bhI trasa aura sthAvarajIvoMko pIr3A na pahuMce isalie andhakArameM praveza nahIM karanA caahie| unake dvAra Adiko lA~ghanepara gRhastha kruddha ho sakate haiN| bachar3e Adiko lA~dhakara nahIM jAnA cAhie, kyoMki aisA karanese ve Darakara bhAga sakate haiM athavA sAdhuko girA sakate haiM / lambAI caur3AIse rahita dvArameM praveza karate hue aMgoMko 1. bhogAntarAyaH-A0 mu0| 2. labhante-A0 mu0| 3. gRhiNaH bhItaH-A0 / Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 195 kupyanti hasanti vA / AtmavirAdhanA mithyAtvArAdhanA ca / dvArapArzvastha jantupIDA svagAtramarddane ca zikyAva - lambitabhAjanAni vA anirUpitapravezI abhihaMti / tasmAdUrdhvaM tiryak cAvalokya praveSTavyaM / tadAnImeva liptAM, jalasekArdrA, prakIrNaharitakusumaphalapalAzAdibhirnirantarAM, sacittamRttikAvatIM, chidrabahulAM, vicarattrasajIvAM, gRhiNAM bhojanArthaM kRtamaNDalaparihArAM, devatAdhyuSitAM nikaTabhUtanA 'nAjanAmaMtikasthAsanazayanAmAsInazayitapuruSAM, mUtrAtrapurISAdibhirupahatAM bhUmiM na pravizet / saMyamavirAdhanA AtmavirAdhanAM mithyAtvArAdhanAM ca parihatu bhuktvA nirgacchannapi zanairatIvAnavanato vandamAnaM prati dattayogyAzIrvAdo nirgacchet / tathA bhikSAkAlaM, bubhukSAkAlaM ca jJAtvA gRhItAvagrahaH, grAmanagarAdikaM pravizedIya samitisampannaH / bhojanakAlaparimANaM jJAtvA grAmAdibhyo niHsaret / jinAyatanaM, yatinivAsaM vA pravizanpradakSiNAM kuryAnnisodhikAzabdaprayogaM ca / nirgantukAma AsIdhiketi / Adizabdena parigRhItA sthAnabhojanazayanagamanAdikriyA / tatrApi yatno yatInAM / taM sakalaM vedmi gurukulavAsI sUtrArthajJo'haM, na mayAcArakramaH sUtrArtho vAnyasakAze jJAtavya ityabhimAnaM na vahet / / 152 / / zikSAyAmudyeogaparo bhavedityAha - kaMThadehiM vipANehiM sAhuNA Agamo hu kAdavvo / suttassa ya atthassa ya sAmAcArI jadha taheva // 153 // saMkucita karanepara zarIrameM pIr3A hotI hai| nIceke bhAgako phailAkara praveza karanepara loga dekhakara kupita hoMge yA ha~seMge / tathA AtmAkI virAdhanA aura mithyAtvako ArAdhanA hotI hai / apane zarIrakA mardana karanepara dvArake pArzvabhAga meM sthita jIvoMko pIr3A hotI hai / vinA dekhe ghara meM praveza karanevAlA sAdhu chIkepara rakhe baratanoMse TakarAtA hai / ataH Upara aura idharaudhara dekhakara gharameM praveza karanA cAhie / jo bhUmi tatkAla lIpI gaI ho, jalake siMcanase gIlI ho, hare phUla, phala patra Adise sarvatra DhakI ho, sacitta miTTIvAlI ho, jisameM bahuta chidra hoM, jisapara sajIva vicarate hoM, gRhasthoMke bhojake lie maNDala Adi race gaye hoM, jahA~ devatAkA nivAsa ho, pAsameM bahutase AdamI baiThe hoM, Asana zayyA pAsameM hoM, puruSa soye yA baiThe hoM, TaTTI pezAba Adi par3e hoM, usa bhUmise praveza nahIM karanA caahie| saMyamakI virAdhanA, AtmAkI virAdhanA aura mithyAtvakI ArAdhanAse bacane ke lie bhojana karake nikalate hue bhI dhIrese ati namra ho, vandanA karanevAloMko AzIrvAda dete hue nikalanA caahie| tathA bhikSAkA samaya aura apanI bhUkha samayako jAnakara koI niyama grahaNa karake IryAsamitipUrvaka grAma nagara AdimeM praveza karanA caahie| aura bhojanake kAlakA parimANa jAnakara grAmAdise nikalanA cAhie / jina mandirameM athavA sAdhu nivAsameM praveza karate samaya nisidhikA zabdakA prayoga karanA cAhie aura pradakSiNA karanA cAhie / nikalate samaya 'AsIdhikA' zabdakA prayoga karanA cAhie / Adi zabdase sthAna, bhojana, zayana, gamana Adi kriyAkA grahaNa kiyA hai / unameM bhI yatiyoM ko sAvadhAnatA baratanI caahie| maiM saba jAnatA hU~, gurukulakA vAsI aura sUtrake arthakA jJAtA hUM, mujhe dUsarese AcArakrama aura sUtrArtha nahIM jAnanA hai' aisA abhimAna nahIM karanA cAhie || 152 || zikSA meM udyoga karanA cAhie, aisA kahate haiM 1. ta bhAjanA-a0 / 2. eSApi gAthA kSiptaiva-mUlArA0 ! Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 bhagavatI ArAdhanA 'kaNThagadehiM votyAdinA' / kaNThagataiH prANaiH saha vartamAnenApi sAdhunA AgamazikSA kartavyaiva sUtrasyArthasya sAmAcArasya ca // 153 // kSetraparimArgaNAM vyAcaSTe saMjadajaNassa ya jamhi phAsuvihAro ya sulabhavRttI ya / taM khettaM viharaMto NAhidi sallehaNAjoggaM // 154 // 'saMjadajaNa' ityAdinA / asaMyamAn hiMsAdInjJAtvA zraddhAya ca tebhya uparato vyAvRttaH samyagyataH saMyataH ityucyate tasya saMyatajanasya / 'jamhi' yasminkSetre / 'phAsuvihAro ya' prAsukaM viharaNaM jIvabAdhArahitaM gamanaM atrasadvaritabahalatvAdapracurodakakardamatvAcca kSetrasya / 'sulabhavattIya' sukhenAklezena labhyate vRttirAhAro ysminksstre| 'taM khettaM' tatkSetraM / 'NAhivi' jJAsyatyAtmanaH parasya vA / 'sallehaNAjoggaM' samyakakAyakaSAyatana karaNaM sallekhanA tasyA yogyaM / kaH ? 'viharaMto' dezAntarANi bhraman // 15 // na dezAntarabhramaNamAtrAdaniyatavihArI bhavati kintvevaMvidha ityAcaSTe vasadhIsu ya uvadhIsu ya gAme Nayare gaNe ya saNNijaNe / savvattha apaDibaddho samAsado anniydvihaaro||155|| 'vasaIsu a' ityAdinA-'vasatiSu' upakaraNeSu / grAme nagare gaNe zrAvakajane ca / sarvatra apratibaddhaH / gA0-prANoMke kaNThameM A jAnepara bhI sAdhuko AgamakA abhyAsa avazya karanA caahie| jaise vaha sUtrakA aura arthakA aura samAcArIkA abhyAsa karatA hai usI prakAra use AgamakA abhyAsa karanA cAhie // 153 // TI0-kaNThagata prANoMke hote hue bhI sAdhuko AgamakI zikSA karanA hI cAhie tathA sUtra, artha aura sAmAcArIkI bhI zikSA karanA cAhie // 15 // vizeSa0-AzAdhara isa gAthAko prakSipta batalAte haiN| kSetra parimArgaNAko kahate haiM gA0-jisa kSetrameM saMyamIjanakA prAsuka vihAra aura sulabha AhAra ho, vaha kSetra dezAntarameM bhramaNa karanevAlA sallekhanAke yogya jAnatA hai // 154|| * TI0-asaMyamarUpa hiMsA Adiko jAnakara aura zraddhAna karake jo unase alaga hotA hai arthAt unakA tyAga karatA hai usa samyak yatako saMyata kahate haiN| saMyamI manuSyakA jisa kSetrameM prAsuka vihAra arthAt jIva bAdhArahita gamana hotA hai; kyoMki kSetrameM trasa aura haritakAyakI bahulatA aura pAnI kIcar3akI adhikatA nahIM honI caahie| tathA jahA~ vRtti arthAt AhAra sukhapUrvaka vinA klezake prApta hotA hai vaha kSetra dezAntarameM vihAra karanevAlA aniyata vihArI sAdhu sallekhanAke yogya jAnatA hai| samyak rItise zarIra aura kaSAyake kRza karaneko sallekhanA kahate haiM usake yogya vaha kSetra hotA hai // 154 // Age kahate haiM ki kevala dezAntarameM bhramaNa karanese aniyata vihArI nahIM hotA kintu jo aisA hotA hai gA0-vasatiyoMmeM aura upakaraNoMmeM grAmameM nagarameM saMghameM aura zrAvakajanameM sarvatra yaha merA hai isa prakArake saMkalpase rahita sAdhu saMkSepase aniyata vihArI hotA hai // 155 / / TI0-vasati, upakaraNa, grAma, nagara, gaNa aura zrAvakajanameM jo sarvatra apratibaddha hai, yaha Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 197 mamedaM vasatyAdikaM ahamasya svAmIti saMkalparahitaH aniyatavihArI bhavati iti saMkSa pataH pratipattavyaH / vihAro gado // 155 // aniyatavAsAdanantaraM pariNAma pratipAdayituM uttaragAthA aNupAlido ya dIho pariyAo vAyaNA ya me diNNA / NippAdidA ya sissA seyaM khalu appaNo kaadu||156|| 'aNupAlivo-ya' anupAlitazca sUtrAnusAreNa rakSitaH / 'doho' dIrghaH cirakAlapravRttiH / 'pariyAo' paryAyaH jJAnadarzanacAritrataporUpaH / 'vAyaNA vi' vAcanApi / 'me' myaa| 'viNNA' dattA / "NippAdidA ya sissA' niSpAditAzca ziSyAH / 'seyaM' zreyaH hitaM / 'appaNo kAu' AtmanaH katuM 'juttaM' iti zeSaH / etaduktaM bhavati / jJAnadarzanacAritreSu cirakAlaM prinnto'smi| sUtrAnusAreNa parebhyazca niravadyagranthArthadAnaM ca kRtaM / ziSyAzca vyutpannAH saMvRttAH / evaM svaparopakArakriyayA gataH kAlaH / itaH prabhRtyAtmana eva hitaM katu nyAyyamiti cetaHpraNidhAnaM iha pariNAmazabdenocyate / tathA coktam appahiyaM kAyavvaM jai sakkai parihiyaM ca kAyavvaM / appahiyaparahiyAdo appahidaM sucha kAvavvaM // [ ] kiNNa aghAlaMdavighI bhattapaiNNegiNI ya prihaaro| pAdovagamaNajiNakappiyaM ca viharAmi paDivaNNo // 157|| 'kiM Nu adhAlaMdavidhi' / ko'sAvathAlandavidhiH ? ucyate-pariNAmaH sAmarthya, guruvisarjanaM. pramANaM, sthApanA, AcAramArgaNA, athAlandamAsakalpazca / gRhItArthAH kRtakaraNAH, parISahopasargajaye samarthAH, anivasati Adi merI hai aura maiM isakA svAmI hUM isa prakArake saMkalpase rahita hai use saMkSepameM aniyata vihArI jAnanA / isa prakAra aniyata vihAra samApta huA // 155 / / aniyata vAsake anantara pariNAmakA kathana karaneke lie gAthA gA0-dIrghakAla taka jJAna darzana cAritra aura tapa rUpa paryAyakA maiMne zAstrAnusAra pAlana kiyaa| aura maiMne vAcanA bhI dI aura ziSyoMko taiyAra kiyaa| aba nizcayase / karanA ucita hai // 156 / / / TokA-isakA abhiprAya yaha hai ki jJAnadarzana cAritrameM maiM cirakAlataka ramA hU~ / tathA dUsaroMko Agamake anusAra nirdoSa grantha aura usake arthakA dAna kiyA hai| ziSya bhI vyutpanna ho gaye / isa prakAra apanA aura parakA upakAra karane meM kAla biitaa| Ajase apanA hI hita karanA ucita hai / isa prakArake manobhAvako yahA~ pariNAma zabdase kahA hai| kahA bhI hai-'apanA hita karanA caahie| yadi zakti ho to parakA hita bhI karanA caahie| kintu Atmahita aura parahita meM se Atmahita acche prakAra karanA cAhie // 156 // - gA-kyA athAlanda vidhi, bhakta pratijJA, iMginImaraNa, parihAra vizuddhi cAritra, pAdopagamana athavA jinakalpako dhAraNa karake maiM vihAra kruuN||157|| TI0-athAlandavidhi kyA hai, yaha kahate haiM-pariNAma, sAmarthya, guruke dvArA visarjana, pramANa, sthApanA, AcAra mArgaNA aura athAlandakamAsakalpa yaha krama hai / jo muni zAstrajJa, karane Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA gRhitavalavIryA, AtmAnaM manasA tulayanti / kimathAlandavidhirArabhaNIyo'thavA prAyopagamanavidhiriti / parihArasyAsamarthA athAlandavidhimupagantukAmAstrayaH, paJca, sapta, nava vA jJAnadarzanasaMpannAstIvasaMvegamApannAH, sthaviramUlanivAsinaH, avadhRtAtmasAmA viditAyuHsthitayaH sthaviraM vijJApayanti-bhagavan ! kimicchAmo'yAlandakasaMyamaM pratipattumiti / tacch tvA sthaviro vArayati dhRtyA zarIreNa ca durbalAnpariNAmAtizayavirahitAMzca kAMzcidanujAnAti / samagraguNAste nisRSTAH syavireNa prazaste'vakAze sthitAH kRtalocAH, gurUNAmAlocanAM kRtvA kRtavratAropaNA acirodagate Aditye kalpasthitamekaM gaNasyAlocanAM zrotu zuddhi caiva katU samadyataM sthApayanti / sa eva pramANaM gaNasya / AtmanaH sahAyA yAvanto gaNAnnirgatAstAvanta eva tatsthAne sthApayitavyA gnne| AcAro nirUpyate-athAlandasaMyatAnAM liGgaM autsargikaM, dehasyopakArArtha AhAraM vasati ca gRhNanti, zeSaM sakalaM tyajanti / tuNapIThakaTaphalakAdikaM upadhiM ca na gRhNanti / prANisaMyamaparipAlanArthaM jinapratirUpatAsaMpAdanArtha ca gRhItapratilekhanA grAmAntaragamane vihArabhUmigamane, bhikSAcaryAyAM, niSadyAyAM ca apratilekhanA eva vyutsRSTa zarIrasaMskArAH parISahAnsahante no vA dhRtibalahInAH / asti ca manobalaM saMyamamAcaritu iti matvA trayaH paJca vA saha pravartante / rogeNAbhighAtena vA jAtAyA vedanAyAH pratikriyayA vA yadA tapasAtizrAntAstadA yogya kAryako kara cukane vAle, parISaha aura upasargako jItanemeM samartha tathA apane bala aura vIryanahIM chipAnevAle hote haiM, ve apanI tulanA manameM karate haiM ki kyA athAlandavidhi prArambha kareM yA prAyopagamana vidhi ? jo parihAra vizuddhiko dhAraNa karane meM asamartha haiM aura athAlandavidhiko svIkAra karanA cAhate haiM aise pA~ca, sAta yA nau muni, jo jJAna aura darzanase sampanna haiM, tIvra vairAgyase sampanna haiM, AcAryake pAdamUlameM rahate haiM, jinhoMne apanI sAmarthyakA nirNaya kara liyA hai aura jinheM apanI AyukI sthiti jJAta hai ve AcAryase nivedana karate haiM.-bhagavan ! hama athAlandaka saMyamako dhAraNa karanA cAhate haiN| yaha sunakara AcArya jo dhairya aura zarIrase durbala haiM, jinake pariNAma unnata nahIM haiM, unheM roka dete haiM aura kuchako anumati dete haiM / ve sampUrNa guNazAlI guruke dvArA chor3a diye jAne para prazasta sthAnameM loca karate haiN| aura guruke sanmukha AlocanA karake vrata dhAraNa karate haiN| sUryakA udaya hote hI kalpasthita muniyoMmeM se ekako jo gaNako AlocanA sunate aura doSoMkI zuddhi karaneke lie tatpara hotA hai, sthApita karate haiM / vahI gaNake lie pramANa hotA hai apane sahAyaka jitane muni gaNase nikale haiM, gaNameM unake sthAnameM utane hI muni sthApita karanA caahie| aba athAlandakoMke AcArakA nirUpaNa karate haiM-athAlandaka muniyoMke autsargika liMga (nagnatA) hotA hai / zarIrake upakArake lie AhAra aura vasati svIkAra karate haiM / zeSa saba chor3a dete haiN| tRNoMkA Asana, lakar3IkA takhta Adi parigraha svIkAra nahIM karate / prANi saMyamako pAlaneke lie aura jinadevakA pratirUpa rakhaneke lie pIchI rakhate haiN| anya grAmako jAne para, vihAra bhUmimeM jAne para, bhikSAcaryA meM aura baiThate samaya pratilekhanA nahIM krte| zarIrakA saMskAra nahIM karate, parISahoMko sahate haiM aura dhairyabalase hIna nahIM hote| saMyamakA AcaraNa karaneke lie hamameM manobala hai aisA mAnakara tIna yA pA~ca muni eka sAtha rahate haiN| rogase yA coTa Adise 1. rAdhanoyo-A0 mu0 / Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA sahAyahastAvalambanaM kurvanti / vAcanAdikAM ca na kurvanti yAmA'STake'pyanidrA ekacittA dhyAne yatante / yadi balAdAyAti nidrA tatrAkRtapratijJAH svAdhyAyakAlapratIkSaNAdikAzca kriyAsteSAM na santi / zmazAnamadhye'pi teSAM dhyAnamapratiSiddha AvazyakeSu ca prytnte| upakaraNapratilekhanAM kAladvaye'pi kurvanti / sasvAmikeSu devakulAdiSu tadanujJayA vasanti / ajJAyamAnasvAmikeSu yasyedaM so'nujJAM karotu ityabhidhAya vasanti / sahasAticAre jAte azubhapariNAme vA mithyA me duSkRtamiti nivartate / dazavidhe samAcAra pravartante / dAnaM, grahaNaM, anupAlanA, vinayaH, sahabhojInaM ca nAsti saMghena teSAM: kAraNamapekSya keSAMcideka eva sallApaH kaaryH| yatra kSetre sadharmA tatkSetraM na pravizanti / maunAvagrahaniratAH paMthAnaM pRcchanti, zaMkitavyaM vA dravyaM zayyAdharagRhaM vA / . evaM tisra eva bhASAH / grAmAdbahirAgaMtukAgAre kalpasthitenAnujJAte vasanti / pazupakSiprabhRtibhiryatra dhyAne vighno bhavati tataH sthaanaadpyaaNti| ko bhavAn, kuta AyAtaH, kva prasthitaH, kiyatkAlaM atra bhavato vasanaM, kati yayamiti puSTAH zramaNo'hamityevaM prativacanamekaM prayacchanti, itaratra kutatUSNIbhAvAH / apasarAtaH sthAnAdavakAzaM meM prayaccha, paripAlaya gRhaM, ityAdiko vAgvyApAro yatrAnyeSAM bhavati, tatra na nivasanti / bahirapi vasataH yadi bhavati, tato'payAnti / svAvAsagRhe prajvalite na calanti calanti vA gocaryAyAmaprAptAyAM utpanna huI vedanAkA pratIkAra nahIM karate / jaba tapase atyanta thaka jAte haiM taba sahAyake rUpameM eka dUsarekA sahArA lete haiM / vAcanA Adi nahIM krte| AThoM pahara bhI nahIM sote aura ekAgra hokara dhyAnameM prayatna karate haiN| yadi acAnaka nidrA A jAtI hai to so lete haiM, nahIM sonekI pratijJA unake nahIM hotI / svAdhyAyake samaya unake pratilekhanA Adi kriyA nahIM hotii| smazAnake madhyameM bhI ve dhyAna kara sakate haiM usakA unake lie niSedha nahIM hai / aura AvazyakoMmeM prayatnazIla rahate haiM / upakaraNoMkI pratilekhanA donoM samaya karate haiN| jina devakulAdike svAmI hote haiM unameM unakI AjJA lekara hI nivAsa karate haiN| jina mandiroM ke svAmIkA patA nahIM hotA unameM 'jinakA yaha hai vaha hameM svIkRti pradAna kareM' aisA kahakara nivAsa karate haiN| sahasA aticAra lagane para athavA azubha pariNAma hone para 'merA duSkRta mithyA ho' aisA kahakara nivRtta ho jAte haiM / dasa prakArake samAcArakA pAlana karate haiN| saMghake sAtha unakA dena, lena, anupAlanA, vinaya aura sahabhojana yA vArtAlApa nahIM hotaa| AvazyakatA hone para kisIse eka hI vyaktiko bAta karanA caahie| jisa kSetrameM sAdharmI muni hoM, usa kSetrameM ve nahIM jaate| maunakA niyama pAlana karate haiM kintu, mArga yA zaMkA yukta dravya aura vasatikAke svAmIkA ghara pUcha lete haiM / isa prakAra tIna hI unakI bhASA hotI haiM / gA~vase bAhara Ane vAloMke lie jo makAna hotA hai usameM kalpasthita munikI anujJA milane para Thaharate haiN| jisa sthAnameM pazu-pakSI Adike dvArA dhyAnameM vighna hotA ho vahA~se cale jAte haiN| koI pUche ki Apa kauna haiM, kahA~se Aye haiM, kahA~ jAte haiM, kitane samaya taka Apa yahA~ raheMge ? to 'maiM zramaNa hUM' isa prakAra eka hI uttara dete haiM, zeSa praznoMke saMbaMdhameM cupa rahate haiM / 'yahA~se jAo, mujhe sthAna do, gharako dekhanA, ityAdi vacana vyavahAra jahA~ anya loga karate haiM vahA~ nivAsa nahIM karate / gharake bAhara bhI Thaharane para yadi koI aisA vyavahAra karatA hai to vahA~se bhI cale jAte haiN| jisa gharameM ve rahate haiM usameM Aga lagane para vahA~se nahIM jAte 1. yAmAke a0 / yaamaakssttke-aa0| 2. lanaM-A0 mu0| 4. itaretra A0 / itare kRt-mu0| 5. na calanti vA-a0 / 3. sahajalpanaM-A0 mu0 / Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 bhagavatI ArAdhanA tRtIyapauruNyAM dvigavyatamadhvAnaM gacchanti / yadi gamanavyAghAto mahAvAtena varSAdinA jAtaH samatItagamanakAla eva tiSThanti / vyAghrAdikA, vyAlamRgA' vA patanti tato'pasarpanti na vA pAde kaNTakAlagne, cakSuSi rajaHpraveze vA, apanayanti na vA / dRDhadhatikAH mithyAtvacaryArAdhanAmAtmavirAdhanAmavasthAM doSAnvA tasmAtpariharanti na vA / tRtIyapauruSyAM bhikSArthamavataranti / kRpaNavanIpakapazupakSigaNe apagate paJcamI piNDaiSaNAM kurvanti maunaM ca / ekA, dve tisrazcatasraH paJca vA gocaryo yatra kSetra tatrAlandikayogaM pravartayanti / yasmAtpANipAtrabhojI mithyArAdhanAM na varjayati tasmAllepamalepaM vA bhaktvA tatprakSAlayanti / dharmopadezaM kurutaH pravrajyAmicchAmi bhagavatAM pAdamale ityuktAzcApi na manasApi vAMchanti kiM punarvacasA kAyena / itare tatsahAyA dharmopadezaM kRtvA mazikhaM muNDitaM vA gaNAdhipataye'payanti / kSetrataH saptatizatadharmakSetreSu bhavanti / kAlataH sarvadA / cAritrataH sAmAyikacchedopasthApanayoH / tIrthataH sarvatIrthakRtAM tIrtheSu / janmanaH triNshdvrssjiivitaaH| zrAmaNyena ekonaviMzativarSAH / zrutena navadazapUrvadharAH / vedataH pumAMso napuMsakAzca / lezyAtaH padmazuklalezyAH / dhyAnena dharmadhyAnAH / saMsthAnataH SaDvidheSvanyatarasaMsthAnAH dezonasaptahastAdi yAvatpaJcadhanuHzato yAH / kAlato bhinnamuhurtAvUnapUrvakoTikAla athavA jAte haiN| gocarI nahIM milane para tIsare pahara meM do gavyUti pramANa mArga calate haiN| yadi pracaNDa vAyu yA varSI Adise gamanameM rukAvaTa AtI hai to vahIM Thahara jAte haiN| vyAghra Adi athavA sarpa mRga Adi A jAte haiM to vahA~se haTate bhI haiM aura nahIM bhI haTate / pairameM kA~TA lagane para athavA A~khameM dhUla calI jAne para use nikAlate haiM, nahIM bhI nikaalte| 'dRr3ha dhairyazAlI ve muni mithyAtvacaryArAdhanA aura AtmavirAdhanA avasthAko athavA doSoMko dUra karate haiM athavA nahIM karate (?) / tIsare pahara bhikSAke lie nikalate haiN| kRpaNa, yAcaka, pazu-pakSI gaNake cale jAne para pA~cavIM piNDaipaNA karate hai aura mauna rakhate haiN| jisa kSetrameM eka, do, tIna, cAra athavA pA~ca gocarI hotI hai usa kSetrameM Alandika yoga karate haiM / yataH pANipAtrameM bhojana karane vAlA mithyA ArAdhanAko nahIM choDatA. isalie vaha lepa athavA alepako khAkara usakA prakSAlana karate haiM ?' koI Akara kahe ki dharmopadeza karo, maiM Apake caraNoMmeM dIkSA lenA cAhatA hU~ to aisA kahane para bhI ve manase bhI usakI cAhanA nahIM karate, taba vacana aura kAyakA to kahanA hI kyA? anya muni jo unake sahAyaka hote haiM ve unheM dharmopadeza dekara zikhA sahita athavA muNDana karAkara AcAryako sauMpa dete haiN| kSetrako apekSA eka sau sattara karmabhUmi rUpa dharmakSetroMmeM ye Alandaka muni hote haiM / kAlakI apekSA sarvadA hote haiN| cAritrakI apekSA sAmAyika aura chedopasthApanA cAritrameM hote haiM / tIrthakI apekSA saba tIrthaGkaroMke tIrthameM hote haiM / janmase tIsa varSataka gRhasthAzramameM rahakara unnIsa varSa taka muni dharmakA pAlana karate haiM, zrutase nau yA dasa pUrvake dhArI hote haiM / vedase puruSa athavA napuMsaka hote haiM ! lezyAse padma yA zukla lezyAvAle hote haiN| dhyAnase dharmadhyAnI hote haiN| saMsthAnase chaha prakArake saMsthAnoMmeM se kisI eka saMsthAna vAle hote haiN| kucha kama sAta hAthase lekara pA~casI 1. vyAlamRgAdyA yadyApa-A0 mu0 / 2. kurvataH tatpra-A0 / kurvanta tatpra0 mu0 / 3. jIvinaHA0 / 4. shtotsedhaa-mu0| Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 201 sthitayaH / vikriyA cAraNatAkSIrAsravitvAdayazca teSAM jAyante / virAgatapA na sevante / gacchavinirgatAlandavidhireSa vyAkhyAtaH / . gacchapratibaddhAlandakavidhirucyate--gacchAnirgacchanto bahiH sakrozayojane viharanti / saparAkramo gaNagharo dadAti kSetrAd bahirgatvArthapadaM / teSvapi samarthA Agatya zikSA gahNanti / eko dvau trayo vA parijJAnadhAraNA guNasamagrA gurusakAzamAyAnti / kRtapratipraznakAryAH svakSetra bhikSAgrahaNaM kurvanti / aparAkramastu gaNadharo gacche sUtrArthapauruSIM kRtvA agrodyAnaM gatvA yatnena dadAtyarthapadaM / athavA svopAzraya eva gaNadharo anyApasAraNaM kRtvA ekasmai upadizati / yadi gacchetkSetrAntaraM gaNaH athAlandikA api gurvanujJayA yAnti kSetra / yadA gacchanivAsinaH kSetrapratilekhanArtha prayantate tadA satra mArgeNa dvo athAlandiko yaatii| vyAkhyAto'yamathAlandavidhiH / parihAra ucyate-jinakalpasyAsamarthAH parihArasaMyamabharaM voDhuM samarthAH Atmano balaM vIryamAyuH pratyavAyAMzca jJAtvA tato jinasakAzaM upagatya kRtavinayAH prAJjalayaH pRcchanti "parihArasaMyama pratipattumicchAmo yuSmAkamAjJayA" iti taccha tvA yeSAM jJAnama nuttaraM upajAyate vighno vA tAnnivArayati / nisRSTAstu yatIndraNa saMyatAnAM kRtaniHzalyAH prazastamavakAzamupagatAH, locaM kRtvA sunizcitA gurUNAM kRtAlocanA vratAni suvizuddhAni kurvanti / parihArasaMyamAbhimukhAnAM madhye eka sUryodaye sthApayanti kalpasthitaM gu tvena / saca dhanuSa U~ce hote haiN| kAlase eka antarmahartase lekara kucha kama pUrvakoTikI sthitivAle hote haiM arthAt athAlandaka honeke kAlase lekara jaghanya Ayu antarmuharta aura utkRSTa Ayu bIte varSoMse hIna pUrva koTi pramANa hotI hai / unako vikriyA, cAraNa aura kSIrAsravitva Adi RddhiyA~ utpanna hotI haiM kintu rAgakA abhAva honese unakA sevana nahIM karate / yaha gacchase nikale hue AlandakakI vidhikA kathana hai / aba gacchase pratibaddha AlandakakI vidhi kahate haiM-ye gacchase nikalakara bAhara eka yojana aura eka kosa kSetrameM vihAra karate haiN| yadi AcArya parAkramI hote haiM to kSetrase bAhara jAkara unheM arthapada (zikSA) dete haiN| AlandakoM meM se bhI jo samartha hote haiM ve Akara AcAryase zikSA grahaNa karate haiN| parijJAna aura dhAraNA guNase pUrNa eka do athavA tIna athAlandaka muni guruke pAsa Ate haiM, aura unase praznAdi karake apane kSetrameM jAkara bhikSA grahaNa karate haiM / (?) yadi AcArya zaktihIna hote haiM to gacchameM sUtrArthapauruSI (?) karake... ................ / Ageke udyAna meM jAkara sAvadhAnatApUrvaka arthapada dete haiN| athavA apane upAzrayameM hI anya ziSyoMko dUra karake ekako hI arthapada dete haiN| yadi gaNa anya kSetrako jAtA hai to athAlandaka muni bhI gurukI AjJAse usa kSetrako jAte haiN| jaba gaccha nivAsI muni kSetrakI pratilekhanA karate haiM taba usa mArgase do athAlandaka jAte haiN| yaha athAlandakI vidhi kahI / parihArakA kathana karate haiM-jo jinakalpako dhAraNa karane meM asamartha hote hai aura parihAra saMyamake bhArako vahana karane meM samartha hote hai ve apanA bala, vIrya, Ayu aura vighnoMko jAnakara jina bhAgavAnke pAsa jAkara hAtha jor3a vinayapUrvaka pUchate haiM hama ApakI AjJAse parihAra saMyama dhAraNa karanA cAhate haiN| yaha sunakara jinakA jJAna utkRSTa nahIM hotA athavA jinheM koI bAdhA hotI haiM unako roka dete haiN| jinheM AjJA mila jAtI hai ve muniyoMke pAsa niHzalya hokara prazasta sthAnoMmeM jAkara kezaloca karate haiN| phira guruoMke sanmukha AlocanA karake apane vratoMko acchI taraha vizuddha karate haiN| parihAra saMyama dhAraNa karanevAloMmeMse eka kalpasthitako sUryakA udaya Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 bhagavatI ArAdhanA pramANaM tasya / sa cAlocanAM zrutvA zuddhi karoti / kalpasthitamAcArya muktvA zeSANAM marddhA agre parihArasaMyama gRhNanti iti parihArakA bhaNyante / shessaastessaamnuprihaarkaaH| pazcAtparihArasaMyamagrAhiNaH anuparihArakA bhaNyante / evaM kalpasthite sati ye pazcAtparihArasaMyamArthamAtmAnamupasRtAstAnapi svagaNe prakSipati gnnii| yAvaddhirUno gaNaH tAvatpramANaM gaNaM kRtvA parihArakAnanuparahArikAMzca vyavasthApayati / tena parihArasaMyama nivizamAnA anuparihArakAzca eko dvau bahavo vA bhavanti / jadi tiNNi, ego gaNI vidio parihArasaMyama paDivaNNo, tadio annuprihaargo| jadi paMca eko kappaTTido, do parihArasaMjamaM pddivjjti| tesimaNaparihAragA pattegaM / itare jadisatta ego kappaTThido, tiNNi parihAragA, idare tiNNi annuprihaargaa| jadi Nava ego kappaTThido, cattAri parihArigA, cattAri annuprihaarigaa| chahiM mAsehiM parihArINiviTThANI havaMti / tato pacchA aNuparihArI parihAraM pavedidu / tesi NiviTThaparihArI havaMteNuparihAragAre te puNo chahiM mAsehiM NiviTThAI bhavanti / tu kappaTThido pacchA parihAra pavajjadi / tassego aNuparihArI ego kappaTThido vi / asovia chahiM mAsehiM NiviTThaparihArago aTThArasamAsA te evaM hoMti pmaanndo| honepara guruke rUpase sthApita karate haiN| usa gaNake lie vaha pramANa hotA hai| vaha AlocanA sunakara unakI zuddhi karatA hai| kalpasthita AcAryako chor3akara zeSameMse Adhe pahale parihAra saMyamako grahaNa karate haiM isalie unheM parihAraka kahate haiN| zeSa unake anuparihAraka hote haiM / jo pIche parihArasaMyama grahaNa karate hai ve anuparihAraka kahe jAte haiN| isa prakAra kalpasthita honepara jo pIche parihAra saMyamake lie apaneko upasthita karate haiM unheM bhI gaNI apane gaNameM milA letA haiN| jitane sAdhu gaNameM kama hue haiM utane pramANa gaNako karake parihArakoM aura anuparihArakoMko vyavasthA gaNI karatA hai| ataH parihAra saMyamameM praveza karanevAle anuparihAraka eka do athavA bahuta hote haiN| yadi tIna hote haiM to unameMse eka gaNI, dUsarA parihArasaMyamakA dhArI aura tIsarA anuparihAraka hotA hai| yadi pA~ca hote haiM to unameM eka kalpasthita gaNI, do parihArasaMyamake dhArI aura una donoMmeM pratyekakA eka-eka anuparihAraka hotA hai| yadi sAta hote haiM to unameM eka kalpasthita, tIna parihAraka aura zeSa tIna anuparihAraka hote haiN| yadi nau hoM to eka kalpasthita, cAra parihAraka aura cAra anuparihAraka hote haiN| chaha mahIne taka parihAra saMyamI parihArasaMyamameM niviSTa hotA hai| usake pazcAt anuparihAraka parihArasaMyamameM praviSTa hotA hai / unake bhI niviSTa parihAraka honepara anya anuparihAraka parihAra saMyamameM praviSTa hote haiN| ve bhI chaha mAsameM niviSTa parihAraka ho jAte haiN| pIche kalpasthita parihArameM praviSTa hotA hai| usakA eka anuparihAraka aura eka kalpasthita hotA hai| vaha bhI chaha mAsameM niviSTaparihAraka hotA hai / isa prakAra pramANase aThAraha mAsa hote haiN| vizeSArtha-isakA khulAsA hai ki parihAravizuddhi saMyamameM tIna muni dhAraNa karanevAle hoM to unameMse eka kalpasthita hotA hai jo gaNI kahAtA hai, dUsarA parihAraka hotA hai aura tIsarA anuparihAraka hai / saMyamameM praveza karaneke chaha mAsa bItanepara parihAraka niviSTa ho jAtA hai taba anuparihAraka saMyamameM praveza karatA hai / chaha mahInA bItanepara vaha bhI niviSTa parihAraka ho jAtA 1. tasya gaNasya-A0 mu0| 4. pddiv-mu0| 2. NAM agre-a0| 3. ragate A0 |-rge te mu0 / Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 203 liGgAdikasteSAmAcAro nirUpyate-ekopadhikaM avasAnaM liGgaM parihArasaMyatAnAM / vasatimAhAraM ca muktvA nAnyad gRhNanti tRNaphalakapIThakaTakAdikaM / saMyamAthaM pratilekhanaM gRhNanti / tyaktadehAzca cturvidhaanupsrgaanshnte| dRDhadhRtayo nirantaraM dhyAnAvahitacittAH / asti no balavIyaM sarvaguNasamagratA ca / evaMbhUtA api yadi gaNe vasAmo vIryAcAro na pravartitaH syAditi matvA trayaH, pazca, sapta, nava vA niryAnti / rogeNa vedanayopahatAzca tatpratikAra' ca na kurvanti / prAyogyamAhAraM muktvA, vAcanAM prazna parivartanAM muktvA sUtrArthapauruSISvapi sUtrArthamevAnuprekSante / evaM yAmASTake'pi nirasta nidrA dhyAyanti / svAdhyAyakA kriyA na santi teSAM / yasmAcchamazAnamadhye'pi dhyAnaM na pratiSiddhaM / AvazyakAni yathAkAla kurvanti / kAladvaye kRtopakaraNazodhanA anujJApya devakulAdiSu vasanti / aniyamAnasvAmikeSu yasyedaM so'nujJAnaM naH karotu iti vasanti / AsIdhikAM ca niSIdhikAM ca niSkramaNe praveze ca saMpAdayanti / nirdezaka mukvA itare davidhe samAcAre vartante / upakaraNAdidAnaM, grahaNaM, anupAlanaM, vinayo, vandanA sallApazca na teSAmasti saMghena saha / gahasthairanyaliGgibhizca dIyamAnaM yogyaM gRhNanti / tairapi na zeSo'sti saMbhogaH / teSAM trayANAM, paJcAnAM, saptAnAM, navAnAM ca paraspareNAsti saMbhogaH / kappaTTido NukappI bhujaNasaMghADadANagahaNe vi / savAsavaNAlAvaNAhi bhujanti aNNoNaM // hai| taba kalpasthita parihArasaMyamameM praveza karatA hai| chaha mAha bItanepara vaha bhI parihArameM niviSTa hotA hai / isa prakAra parihArameM niviSTa honemeM tIna muniyoMko aThAraha mAsa lagate haiN| isI taraha pA~ca, sAta aura nau kA bhI aThAraha mAsa kAla jAnanA / inakA kathana anyatra nahIM milaa| parihArasaMyatoMkA liMgAdika AcAra kahate haiM vasati aura AhArake sivAya anya tRNAsana, lakar3IkA Asana, caTAI Adi grahaNa nahIM karate / saMyamake lie pIchI grahaNa karate haiM / zarIrase mamatva chor3akara cAra prakArake upasargoko sahate haiN| dRDha dhairyazAlI tathA nirantara dhyAnameM citta lagAte haiM / 'hamameM balavIrya aura saba gaNoMkI pUrNatA hai| aise hote hue bhI yadi hama saMghameM rahate haiM to vIryAcArakA pAlana nahIM hotaa| aisA mAnakara tIna, pA~ca, sAta athavA nau saMyamI eka sAtha nikalate haiN| roga aura vedanAse pIr3ita hone para usakA ilAja nahIM krte| vAcanA, pUchanA aura parivartanoMko chor3akara sUtrArtha aura pauruSImeM sUtrArthakA hI cintana karate haiM / AThoM pahara nidrA tyAgakara dhyAna karate haiN| svAdhyAya kAla aura pratilekhanA Adi kriyA unake nahIM hotI; kyoMki zmazAnameM bhI unake lie dhyAnakA niSedha nahIM hai / yathAsamaya Avazyaka karate haiN| donoM samaya upakaraNoMkA zodhana karate haiN| AjJA lekara devAlaya AdimeM rahate haiN| jina devAlayoM Adi sthAnoMke svAmiyoMkA patA nahIM hotA, 'jisakA yaha hai vaha hameM svIkAratA deM' aisA kahakara nivAsa karate haiM | nikalate aura praveza karate samaya AsIdhikA aura niSIdhikA kriyA karate haiM / nirdezakako chor3akara zeSa dasa prakArake sAmAcAra karate haiN| upakaraNa Adi denA, lenA, anupAlana, vinaya, vandanA, vArtAlApa Adi vyavahAra unakA saMghake sAtha nahIM hotA / gRhastha athavA anya ligiyoMke dvArA dI huI yogya vastuko grahaNa karate haiM / unake sAtha bhI zeSa sambandha nahIM hotaa| unameMse tIna, pA~ca, sAta athavA nau saMyatoMkA parasparameM vyavahAra hotA hai| kalpasthita AcArya aura parihArasaMyamI parasparameM saMghATadAna saMghATagrahaNa (sahAyatA denA 1. kArakaM ca na a0-kArakaM kaMcana-A0 / 2. vizanti mu0 / Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA saMvAsavaMdaNIpAdadANa aNupAlaNAhi parihAri / aNuparihArI bhuMjavi nivasamANo vaMdaNasaMvAsAlA varNAhi // kapaTTidaM bhujadi aNuparihAri pi gahaNAsaMvAsaThANAhi tu / NivisamANo NizvisamANaM saMvAsado Na aNeNa // kapaTThido bhujadi saMvAsaNupAsaNa girAhi / kapaTThidoNukapIva vaMdidA veti dhammalAhotti // gAratthi aNNatitthI aNNatittho hi nivvisaMto / 'pattamaNIko savo vi viSayaM aSNoSNaM gaNaM vAdaMti // daTThUNa va sovaNa va jattha hu sAdhammiggo vasadi khetto / taM Na pavisaMti khettaM kudo puNo vaMdanAdIgaM // evaM kalpoktaH kramaH sarvo'nugantavyaH / maunAbhigraharatAstisro bhASA muktvA praSTavyAhRtimanujJAkaraNIM prazne pravRttAM ca mArgasya zaMkitasya vA yogyAyogyatvena zayyAdharagRhasya, vasatisvAmino vA praznaH / grAmAdvahiH zmazAnaM, zUnyagRhaM, devakulaM, guhAM vA AgantukagRhaM tarukoTaraM vA anujJApayantyekavAraM / kastvaM kuto vAgacchasi, gamiSyasi vA kaM dezaM, kiyacciramaMtra vasati katijanA iti prazne zramaNo'hamityekameva pratibacanaM prayacchanti / itaratra tUSNIMbhAvaH / ito'vakAzAdapasarpaNaM kuru, sthAnamidaM prayaccha, paripAlaya tvamityevamAdiko vAgvyApAro yatra tatra na vasanti / gocaryA yadyaparyAptA tRtIyayAme gavyUtidvayaM yAnti / varSamahAvAtAdibhiryadi vyAghAto gamanasya atItagamanakAlAstatra tiSThanti / vyAghrAdivyAlAgamane yadi te bhadrA yugamAtraM apasarpanti / duSTAzcetpadamAtramapi na calanti / netrayosahAyatA lenA ), nivAsa, vandanA, vArtAlApa Adi vyavahAra karate haiM / anuparihAra saMyamI parihArasaMyama ke sAtha saMvAsa, vandanA, dAna, anupAlanA Adise vyavahAra karate haiM / kalpasthita bhI anuparihArasaMyamIke sAtha vyavahAra karatA hai / vandanA karanepara dharmalAbha kahatA hai / eka dUsareko dekhakara saba paraspara meM vinaya karate haiM / jahA~ adhArmikajana basate hai vahA~ ve praveza nahIM karate / isa prakAra saba kalpokta krama jAnanA cAhie 1 ye tIna bhASAoMko chor3a sadA monase rahate haiN| ve tIna bhASAe~ haiM- pUchanepara uttara denA, mA~ganA aura svayaM pUchanA / mArga meM zaMkA honepara mArga pUchanA par3atA hai, ye upakaraNAdi yogya haiM yA ayogya, yaha pUchanA hotA hai / zayyAdhara, jo vasatikAse sambaddha hotA hai usakA ghara pUchanA hotA hai, vasatikA svAmI kauna hai yaha pUchanA hotA hai / gA~vase bAhara smazAna, zUnyaghara, devAlaya, guphA, AnevAloMke lie banA ghara athavA vRkSake kholameM nivAsa karate samaya 'hameM anujJA deM' aisA ekabAra kahanA hotA hai / 'tuma kauna ho, kahA~se Ate ho, kahA~ jAoge, yahA~ kitane samaya taka Thaharoge, tuma kitane jana ho' isa prakArake prazna honepara 'hama zramaNa haiM' yaha eka hI uttara dete haiM / zeSameM cupa rahate haiM / 'isa sthAna se cale jAo, yaha sthAna hameM do, jarA ghara dekhanA ityAdi vacana vyavahAra jahA~ hotA hai vahA~ nahIM Thaharate / gocarI yadi nahIM milato to tIsare pahara do gavyUti jAte haiM / yadi varSA, A~dhI Adise gamanameM bAdhA hotI hai to jahA~taka gamana kiyA hai vahIM Thahara jAte haiM / vyAghra Adi pazuoMke Anepara yadi ve bhadra hote haiM to muni cAra hAtha calate haiM aura 204 1. pattasuNIko - A0 mu0 | 4. prazne pravartate vA mA-A0 / 2. pasaMsanti-A0 mu0 1 3. kudo hu go-A0 mu0 / 5. ina gAthAoMkA yathArtha bhAva spasTa nahIM ho sakA hai-anuvAdaka / Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 205 dhUlipraveze sakaNTakAdividdhe vA svayaM na nirAkurvanti / pare yadi nirAkuryustUSNImavatiSThante / tRtIyayAma eva niyogato bhikSArthaM gacchanti / yatra kSetre SaTgocaryA apunaruktA bhavanti tatkSetramAvAsaprayogyaM zeSamayogyamiti varjayanti / kSetra, tIrtha, kAlazcAritraM, paryAyaM zrutaM vedaH, lezyA, dhyAnaM, saMhananaM, saMsthAnaM, AyAmo gAtrasya, AyuH, labdhayaH, atizayajJAnotpattiH, siddhirityete'niyogA ihAnugantavyAH / kSetrataH bharatairAvatayoH, prathamapAzcAtyayoH tIrthe, utsarpiNI - avasarpiNyoH kAlataH, chedopasthApanAprabhavAzcAritrataH, prathamatIrthakarakAle dezonapUrvakoTIkAyakAlaH / vizativarSAgraH zatavarSakAlaH pAzcAtyatIrthe / janmatastrizadvarSAH paryAyataH ekonaviMzativarSAH / zrutena ca dazapUrviNaH, vedena puruSavedAH, lezyAtastejaH padmazuklalezyAH, dharmadhyAnaparA dhyAnataH, AdyatrikasaMhananAH SaTsvanyatarasaMsthAnAH / saptahastAdipaJcadhanuH zatAyatAH aSTAdazamAsAH pUrvakoTI vA AyuH / cAraNatAhArasiddhiH vikriyAhAraddhizca labdhayaH / avadhimanaH paryayaM kevalaM vA yogasamAptau prApnuvanti / siddhayanti vA pareSAM / saMkSepataH parihAra vidhivarNanA / jinakalpo nirUpyate - jitarAgadveSamohA, upasargapariSahArivegasahAH, jinA iva viharanti iti jinakalpakA eka evetyatizayo jinakalpikAnAM / itaro liGgAdirAcAraH prAyeNa vyAvaNitarUpa eva / kSetrAdibhirnirUpyate - sarvadharmakSetreSu bhavanti jinakalpikAH / kAlaH sarvadA / sAmAyikacchedopasthApane vA yadi duSTa hue to eka paga bhI nahIM calate / netroMmeM dhUla cale jAnepara yA kA~TA Adi laga jAnepara svayaM nahIM nikAlate / yadi dUsare nikAlate haiM to cupa rahate haiM / niyamase tIsare paharameM hI bhikSAke lie jAte haiM / jisa kSetrameM chaha bhikSAe~ apunarukta hotI haiM arthAt bhinna-bhinna gharoMse mila jAtI haiM vaha kSetra nivAsake yogya hotA hai, zeSa ayogya hotA hai use chor3a dete haiM / kSetra, tIrtha, kAla, cAritra, paryAya, zruta, veda, lezyA, dhyAna, saMhanana, saMsthAna, zarIrakI lambAI, Ayu, labdhi, atizaya jJAnotpatti, siddhi ye anuyoga yahA~ jAnanA caahie| kSetrakI apekSA bharata aura airAvata kSetrameM, prathama aura antima tIrthaMkarake tIrthameM, kAlakI apekSA utsarpiNI aura avasarpiNI kAlameM, cAritrakI apekSA chedopasthApanA cAritrase utpanna hote haiM / prathama tIrthakarake kAlameM unakI Ayu kucha kama eka pUrvakoTi aura antima tIrthaMkarake kAlameM eka sau bIsa varSa hotI hai / janmase tIsa varSataka bhoga bhogate haiM aura muniparyAya unnIsa varSa hotI hai / zrutase dasa pUrva pAThI hote haiM / vedase puruSavedI hote haiM / lezyAse teja, padma aura zukla lezyAvAle hote haiM / dhyAnase dharmadhyAnI hote haiM / Adike tIna saMhananavAle hote haiM aura chaha saMsthAnoMmeMse koI eka saMsthAna hotA hai / sAta hAthase lekara pA~ca sau dhanuSa lambe hote haiM / parihArasaMyamake kAlase jaghanya Ayu aThAraha mAsa aura utkRSTa Ayu parihArasaMyama honese pUrvake varSoMse hIna eka pUrvakoTI hAtI hai / cAraNa Rddhi, vikriyA Rddhi aura AhAra RddhiyA~ hotI haiM / parihAravizuddhirUpa yogake pUrNa honepara avadhijJAna, mana:paryaya vA kevalajJAnako prApta hote haiM / mokSa bhI prApta karate haiM / yaha saMkSepase parihAravizuddhikA varNana hai / aba jinakalpako kahate haiM - rAgadveSa mohako jItate hai, upasarga aura parISaharUpI zatruoMke vegako sahate haiM / jinake samAna ekAkI hI vihAra karate haiM isalie jinakalpika hote haiM / yahI jinakalpikoM kI vizeSatA hai / zeSa liMgAdi AcAra prAyaH ukta prakAra hI hai / 1 kSetra AdikI apekSA kathana karate haiM - jinakalpI samasta karmabhUmiyoMmeM hote haiM / sarvadA Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 bhagavatI ArAdhanA cAritrataH / sarvatIrtheSu tIrthataH / janmanA triMzadvarSAH / zrAmaNyataH ekAnaviMzativarSAH / navadazapUrvadhAriNaH / tejaHpadmazuklalezyAH / dharmazukladhyAnAH / prathamasaMhananAH, SaTsvanyatarasaMsthAnAH / saptahastAdipaJcadhanuHzatAyAmAH / bhinnamuhUrtAdinyUnA pUrvakoTiH kAlaH / vikriyAhArakacAraNatAkSIrAsrAvitvAdikAzca tapasA labdhayo jAyante / virAgAstu na sevante / avadhimanaHparyayaM kevalaM vA prApnuvanti kecit / ye kevalinaste niyamataH sidhyanti / / 157 // evamathAlandAdikaM pratipadya cAritravidhi mayotsAhaH kartavyaH iti vicArayati evaM vicArayittA sadimAhappe ya Auge asadi / aNimUhiMdabalavirio kuNadi madiM bhattavosaraNe // 158|| _ 'evaM vicArayittA' evamuktena prakAreNa / "vicArayittA' vicArya / 'sadimAhappe ya' smRtimAhAtmye ca sati / 'Auge asadi' AyuSyasati dIrgha / 'aNigUhidabalAvirio' asaMvRtabalasahAyaM vIrya AhAravyAyAmAmyAM kRtaM balaM / 'kuNaI' karoti / 'maha' mati / 'bhattavosaraNe' bhajyate sevyate iti bhaktaM aahaarH| tasya tyAgaM AhAreNa samayasAdhanena zarIrasthiti ciraM kRtvA svaparopakAraH kRtaH / AyuSyalpe na zarIramavasthAtumalamAhAragrahaNe'pi / tena tyAjyo mayAhAraH iti bhAvo'sya / ata eva sUtrakAreNedamuktaM 'doho pariyAoM' iti / avaziSTakAlAlpatAkhyApanAya na kevalamAyuSo'lpatA eva bhaktatyAgamateH kAraNaM, api tu anyadapIti // 158 // hote haiM / sAmAyika athavA chedopasthApanA cAritravAle hai / saba tIrthaGkaroMke tIrthameM hote haiM / janmase tIsa varSa aura munipadase unnIsa varSake hote haiN| nava-dasa pUrvake dhArI hote haiN| teja, padma aura zukla lezyAvAle hote haiN| dharmadhyAnI aura zukladhyAnI hote haiN| prathama saMhanana hotA hai aura chaha saMsthAnoMmeMse koI eka saMsthAna hotA hai| sAta hAthase lekara pAMca sau dhanuSa taka lambe hote haiM / antamuhUrta Adise nyUna eka pUrvakoTikAla hotA hai| tapase vikriyA, AhAraka, cAraNa aura kSIrAsravitva Adi labdhiyA~ utpanna hotI haiM kintu virAgI honese unakA sevana nahIM krte| koI-koI avadhi, manaHparyaya aura kevalajJAnako prApta karate haiN| jo kevalajJAnI hote haiM ve niyamase mokSa jAte haiM // 157 // isa prakAra athAlaMdika Adi cAritrakI vidhiko dhAraNa karake mujhe utsAha karanA cAhie, aisA vicAra karate haiM gA0--ukta prakArase vicAra karake smRtikA mAhAtmya honepara aura Ayuke alpa hone para apane bala aura vIryako na chipAtA huA muni bhakta pratyAkhyAnameM mati karatA hai // 158 / / TI0-ukta prakArase vicAra karake smRtikA mAhAtmya hone para Ayuke lambA na hone para bala aura vIryako na chipAtA huA bhakta pratyAkhyAnameM mati karatA hai / AhAra aura vyAyAmase jo zArIrika zakti hotI hai use bala kahate haiM / aura balakA sahAyaka vIrya hotA hai / 'bhajyate' arthAt jo sevana kiyA jAtA hai use bhakta kahate hai usakA artha AhAra hai usakA tyAga bhakta pratyAkhyAna hai| AhArake dvArA zarIrakI sthitiko lambI karake apanA aura parakA upakAra kiyaa| Ayuke thor3A raha jAne para AhAra grahaNa karane para bhI zarIra nahIM tthhrtaa| ataH maiM AhArakA tyAga karatA hUM yaha isakA bhAva hai| isIse granthakArane zeSa bace kAlakI alpatA batalAneke lie 'dIho pariyAo' Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA puvvuttANaNNadare sallehaNakAraNe samuppaNNe | taha caiva karijja madiM bhatapaiNNAe Nicchayado // 159 // 'puvRttANaNNavare' pUrvamuktAnAM 'vAhIva duppasajjhA' ityAdInAM madhye anyatarasmin / 'sallehaNakAraNe' samyak kAyakaSAyatanUkaraNaM sallekhanA tasyAH kAraNe vA / 'samuppaNNe' samupasthite / 'taha ceva' tathaiva ca / yathApa. AyuSi karoti bhaktatyAge mati tathaiva Nicchayavo bhattapaiNNAe madi karejja' nizcayato bhaktapratyAkhyAne matiM kuryAt / etadgAthAdvayaM sUtrakAravacanam // 159 // ArAdhakasya manaHpraNidhAnaM pradarzayati jAva ya sudI Na Nassadi jAva ya jogA Na me parAhINA / jAya saDDhA jAyadi iMdiyajogA aparihINA // 160 // 207 'jAva ya suI Na Nassadi' yAvatsmRtirna nazyati / ratnatrayArAdhanagocarA anubhUtaviSayagrAhiNI taditthaMbhUtamiti pravartamAnA smRtirityucyate mativijJAnavikalpaH / vastuyAthAtmyazraddhAnaM darzanaM tadyAthAtmyAvagamo jJAnaM, samatA cAritramiti / zrutenAvagate pariNAmatraye yadupajAyate smArtaM jJAnaM tadiha smRtirityucyate / smRtimUlo vyavahAraH smRtau naSTAyAM na syAditi, smRtisadbhAvakAla eva prArabhyA mayA sallekhaneti cintyam / 'jAva ya' kahA hai / bhakta tyAgakI mati honekA kAraNa kevala AyukA kama raha jAnA hI nahIM haiM kintu anya bhI kAraNa haiM / / 158 // vizeSArtha - smRti mAhAtmyase Azaya hai - jinAgamake rahasyakA upadeza sunanese jo usakA saMskAra rahA, usake prabhAvase 'maiM marate samaya avazya vidhipUrvaka sallekhanA karUMgA' aisA jo vicAra kiyA thA, usakA smaraNa bhI bhakta pratyAkhyAnakA kAraNa hotA hai / gA0 0 - pahale kahe gaye kAraNoM meM se kisI eka sallekhanA ke kAraNake upasthita hone para usI prakAra nizcayase bhakta pratyAkhyAnameM mati kare || 159 // TI0 - pahale sallekhanAke jo kAraNa 'asAdhya bImArI' Adi kahe haiM unameM se kisI eka kAraNake upasthita hone para bhI vaise hI bhakta pratyAkhyAnakA vicAra karanA cAhie jaisA Ayuke alpa rahane para kiyA hai // 159 // ArAdhakake manakI dRr3hatA batalAte haiM gA0-- jaba taka smRti naSTa nahIM hotI, jaba taka mere AtApana Adi yoga parAdhIna nahIM hote, jaba taka zraddhA rahato hai, indriyoMkA apane viSayoMse sambandha hIna nahIM hotA // 160 // TI0 - pahale anubhava meM Aye viSayako grahaNa karane vAlI aura 'vaha vastu' isa prakAra pravRtti vAlI smRti hotI hai / yaha matijJAnakA vikalpa hai / yahA~ ratnatrayakI ArAdhanA viSayaka smRti grahaNa kI hai / vastu yathArtha svarUpake zraddhAnako samyagdarzana kahate haiM aura usake yathArtha svarUpake jAnaneko jJAna kahate haiM / tathA samatAko cAritra kahate haiM / zrutake dvArA jAne gaye ratnatraya rUpa pariNAmameM jo smRtijJAna hotA hai use yahA~ smRti kahA hai / vyavahArakA mUla smRti hai / smRtike naSTa hone para vyavahAra nahIM hotA / ataH smRtike rahate hue kAlameM hI mujhe sallekhanA prArambha Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 bhagavatI ArAdhanA yAvacca / 'jogA' yogAH AtApanAdayaH / 'Na me parAhINA' na me parAyattAH zaktivaikalyAta / vicitreNa tapasA nirjarAM vipulAM kartukAmasya mama tapo'ticAre sA na bhavatIti yAvanniraticAraM idaM tapastAvatsallekhanAM karomIti kAryAM cintA / 'jAva ya saDDhA jAyadi' yAvacchraddhA jAyate ratnatrayamArAdhayituM / 'tAvakhamaM me kAumiti' vakSyamANena sambandhaH / upazamakAlakaraNalabdhayo hi durlabhAH prANinAM suhRdo vidvAnsa iva / mUlaM tAH zraddhAyAH, na ca vinaSTA sA punarlabhyate / na ca tAmantareNAtizayavatAmAhAratyAgeH sukhena saMpAdyate / 'iMdiyanogA' indriyANAM cakSurAdInAM rUpAdibhiviSayaiH samvaddhA 'aparihoNA' honA na bhavanti / dRkzrotrendriyANAmapATave darzanazravaNAbhyAM parihAryo'saMyamaH kathaM parihriyate / dRSTvA zrutvA sa idamayogyamiti vetti nAnyathA / / 160 / / jAva ya khemasubhikkhaM AyariyA jAva NijjavaNajoggA / atthi ti gAravarahidA NANacaraNadaMsaNavisuddhA // 161 // 'jAva ya khemasubhikkhaM' yAvacca kSemasubhikSaM, svacakropadravasya vyAdhermAzciAbhAvaH kSema ityucyate / pracuradhAnyatA subhikSatvam / etadubhayamantareNa durlabhA niryApakAH, tAnantareNa catuSkArAdhanA / 'AyariyA jAva' AcAryA yAvat 'atthi' santi / kIdagbhUtA 'NijjavaNajogA' niryApakatvayogyAH / 'tigAravarahidA' gAravatrayarahitAH RddhirasasAtagurukAH ye na bhavanti / Rddhipriyo hyasaMyatamapi janaM niryApakatvena sthApayati / svayaM ca nAsaMyamabhorurbhavati / asaMyamakAraNaM anumananaM ca na pariharatIti / rasAsAtaguruko klezAsahI ArAdha karanI cAhie aisA vicAra kare / jaba taka mere AtApana Adi yoga zaktikI kamIse parAdhIna nahIM hote / maiM aneka prakArake tapase bahuta nirjarA karanA cAhatA hU~ kintu tapameM doSa lagane para bahuta nirjarA nahIM ho sakatI / isalie jaba taka tapa niraticAra hai taba taka sallekhanA kara lenA cAhie, aisI cintA karanA ucita hai / jaba taka zraddhA ratnatrayakI ArAdhanA karanekI hai 'taba taka maiM karane meM samartha hU~ aisA Age kaheMge, usake sAtha sambandha lagAnA caahie| jaise vidvAn mitra durlabha haiM vaise hI prANiyoMko upazamalabdhi, kAlalabdhi aura karaNalabdhi durlabha haiN| ve labdhiyA~ zraddhAkA mUla haiN| eka bAra usa zraddhAke naSTa ho jAne para usakA pUnaH prApta honA durlabha hai| zraddhAke binA atizaya zAliyoMkA bhI AhAratyAga sukhapUrvaka sampanna nahIM hotaa| cakSu Adi indriyoMkA rUpAdi viSayoMke sAtha sambandhako indriyayoga kahate haiN| ve jaba taka hIna nahIM hote, cakSu aura karNa indriyake apane viSayako grahaNa karane meM asamartha hone para dekhane aura sunanese dUra hone vAlA asaMyama kaise dUra kiyA jA sakatA hai| dekha aura sunakara 'yaha ayogya hai' aisA jJAna hotA hai, anyathA nahIM hotA // 160 / / . gA0-jaba taka kSema aura subhikSa hai, jaba taka AcArya niryApakatvake yogya tIna gAravoMse rahita nirmala jJAna cAritra aura darzanavAle haiM // 16 // ___To0-jaba taka kSema aura subhikSa hai / apane deza aura paradezakI senAke upadrava aura mArI rogake abhAvako kSema kahate haiN| aura dhAnyakI bahutAyatako subhikSa kahate haiN| ina donoMke binA niryApakoMkA milanA durlabha hai aura unake binA cAra prakArakI ArAdhanA durlabha hai| tathA AcArya niryApakatvake yogya jaba taka haiM tathA RddhigArava, rasagArava aura sAtagAravase jo rahita hote haiN| jo AcArya Rddhipriya hotA hai vaha asaMyamI janako bhI niryApaka banA detA hai| aura svayaM bhI asaMyamase nahIM ddrtaa| tathA aiso anumati, jo asaMyamameM kAraNa hotI hai, denekA tyAga nahIM Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA kasya zarIraparikarma kathaM kurutaH ? ki ca svayaM sarAgo vairAgyaM parasya saMpAdayatyeveti na niyogo'sti / 'gANacaraNadaMsaNa visuddhA' jJAnacAritradarzaneSu vizuddhAH nirmalAH / jIvAdiyAthAtmyagocaratA jJAnagya zuddhiH / darzanasyApi samIcInajJAnasahabhAvitA, araktadviSTatA ca cAritrazuddhiH / zuddhajJAnacaraNadarzanazuddhAHcAritrazuddhA bhaNyante / yathA prakRSTazuklaguNayogAcchuklatama ityucyate paTAdiH // 161 // tAva khamaM me kAdaM sarIraNikkhevaNaM vidupasatthaM / samayapaDAyAharaNaM bhattapaiNNaM NiyamajaNNaM // 162 / / 'tAva khamaM me kAuM' tAvadyuktaM kattu mama / kiM ? 'sarIraNikhevaNaM' zarIranikSepaNaM zarIratyajanaM / vidupasatthaM vidvajjanastutaM AtmahitatvAt / 'samayapaDAgAharaNaM' samayaH siddhAntaH, tasmin kIrtitA patAkA ArAdhanA patAkeva patAkA upamArthaH / yathA patAkA vastrAdiracitA jayAdikaM prakaTayati / evamiyaM ArAdhanApi bhavanirmukti prakaTayati / tasyA haraNaM grahaNaM / 'bhattapaiNNaM' bhaktapratyAkhyAnaM 'niyamajaNNaM' vratayajJaM / nanu zarIratyAgo'nyaH, anyA jJAna-zraddhAna-tapaHsu pariNatiranyad bhaktatyajanaM, anyAni ca vratAni tatkathaM samAnAdhikaraNanirdezaH ? atrocyate-pratyekamabhisambandhaH kAryaH / 'tAva khamaM me kAuM' ityanena zarIranikkhevaNaM ityAdInAM / tato'yamarthaH-zarIratyajanaM, samyagdarzanAdipariNamanaM, bhaktapratyAkhyAnaM, vratayajJazca tAvatka mama yuktamiti // 162 // karatA / jo AcArya rasapremI aura sukha premI haiM ve sallekhanA karanevAle ArAdhakake zarIrakI sevA kaise kareMge ? dUsare, jo svayaM sarAgI hai vaha dUsareko vairAgya utpanna karAtA hI aisA koI niyama nahIM hai / tathA AcArya jJAna, darzana aura cAritrameM vizuddha honA cAhie / jIvAdike yathArtha svarUpako jAnanA jJAnako zuddhi hai| samIcIna jJAnakA sahabhAvI honA darzanakI zuddhi hai| aura rAga-dveSakA na honA cAritrakI zuddhi hai / jinakA jJAna darzana cAritra zuddha hotA hai ve zuddha jJAna darzana cAritra vAle kahe jAte haiN| jaise utkRSTa zukla guNake sambandhase vastra Adi 'zuklatama'atyanta sapheda kahe jAte haiM / / 161 // ___ gA0-taba taka mujhe zarIrakA tyAga, vidvAnoMse stuta, AgamameM kahI gaI ArAdhanA rUpI patAkAkA grahaNa, vrata yajJa tathA bhakta pratyAkhyAna karanA yukta hai / / 162 / / / TI0-bhakta pratyAkhyAna taba taka mujhe karanA ucita hai, yaha pUrva gAthAoMse sambaddha hai / yaha bhakta pratyAkhyAna zarIrake tyAgarUpa hai kyoMki zarIrako tyAganeke lie hI kiyA jAtA haiM / vidvAnoMse prazaMsanIya hai kyoMki AtmAke hita rUpa hai| tathA samaya arthAt siddhAntameM ArAdhanAko patAkA kahA hai / jaise vastrAdise banI patAkA jayako prakaTa karatI hai vaise hI yaha ArAdhanA bhI saMsArase nirmuktiko prakaTa karatI hai / bhakta pratyAkhyAna usa patAko grahaNa karane rUpa hai| zaMkA-zarIrakA tyAga anya hai, jJAna zraddhAna aura tapa karanA anya hai, bhojanakA tyAga anya hai aura vrata anya haiM / ye saba bhinna haiM taba kaise inakA samAnAdhikaraNa rUpase nirdeza kiyA hai ? samAdhAna-'taba taka mujhe karanA yukta hai / isake sAtha zarIra tyAga Adi pratyekakA sambandha karanA cAhie / tava aisA artha hotA hai-zarIrakA tyAga, samyagdarzana Adi rUpa pariNamana, bhakta pratyAkhyAna aura vratayajJa mujhe taba taka karanA yukta hai / / 162 / / 27 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 bhagavatI ArAdhanA vyAvaNitasya pariNAmasya guNamAhAtmyakathanAyottaragAthA evaM sadipariNAmo jassa daDho hoMdi Nicchidamadissa / tivvA vedaNAe vocchijjadi jIvidAsA se || 163 // evaM sadipariNAmo' vyAvaNitasmRtipariNAmo yaH " smArtajJAnameva pariNAma: / 'jassa daDho hojja' 'yasya tairdRDho bhavet / 'Nicchiyamavissa' nizcita mateH / kariSyAmyeva zarIranikSa epaNaM iti kRtanizcayasya / 'jIvidAsA vocchijjai' jIvite AzA vyucchidyate / 'tibvAe vedaNAeM' tIvrAyAmapi vedanAyAmudIrNAyAM / etatpratIkAraM kRtvA jIvAmIti cintA na bhavati / 'se' tasyeti jIvitAzAvyucchedo guNaH sUcitaH / pariNAmaM gadaM // 163 // 'uvadhi jahaNA' iti padaM vyAcaSTe prabandhena saMjamasAdhaNametaM uvadhiM mottUNa sesayaM uvadhiM / pajahadi visuddhalesso sAdhU mutiM gavesaMto || 164 // 'saMjamasAhaNamettaM' - saMyamaH sAdhyate yenopakaraNena tAvanmAtraM kamaNDalupicchamAtraM / 'uvadhi' parigrahaM 'mottUNa' muktvA / 'sesayaM' avaziSTa' / 'urvAdha' avaziSTa upadhirnAma picchAntaraM kamaNDalvantaraM vA tadAnIM saMyamasiddho na kAraNamiti saMyamasAdhanaM na bhavati / yena sAMprataM saMyamaH sAdhyate tadeva saMyamasAdhanaM athavA jJAnopakaraNaM avaziSTopadhirucyate ! 'pajahadda' prakarSeNa yogatrayeNa tyajati / 'visuddhalesso' vizuddhalezyaH / 'sAhU' sAdhuH / 'mukti' mukti karmaNAmapAyaM / 'gavesaMto' mRgayan / lobhakaSAyeNAnanuraMjitA yogavRttiriha vizuddhalezyA Upara kahe pariNAmake guNoMkA mAhAtmya kahaneke lie gAthA kahate haiM gA0 - Upara kahA smRti pariNAma 'maiM zarIratyAga karU~gA hI' aisA nizcaya karanevAleke dRr3ha hotA hai / usake tIvra vedanA honepara jIvanakI AzA naSTa ho jAtI hai || 163 || TI0 - 'maiM zarIrakA tyAga karU~gA hI' aisA jo dRr3ha nizcaya kara letA hai tIvra bhI vedanAka hone para maiM usakA pratIkAra karake jIvita rahU~ aisI cintA use nahIM hotI / ataH 'jIvanakI AzAkA vinAza' usakA guNa sUcita kiyA hai // 163 // 'uvadhijahaNa' arthAt parigrahatyAgakA vistArase kathana karate haiM gA0 - muktiko khojanevAlA vizuddha lezyAse yukta sAdhu saMyamake sAdhanamAtra parigrahako chor3akara zeSa parigrahako prakarSaM arthAt mana-vacana-kAyase tyAga detA hai // 164 // o To0 -- jisa upakaraNase saMyamakI sAdhanA kI jAtI hai vaha upakaraNa kamaNDalu aura pIchImAtra hai / unako chor3akara jo zeSa parigraha hai- dUsarI pIchI dUsarA kamaNDalu, vaha usa samaya saMyamakI siddhi meM kAraNa na honese saMyamakA sAdhana nahIM hai / jisase vartamAna meM saMyamakI sAdhanA hotI hai vahI saMyamakA sAdhana hai / athavA zeSa parigraha meM jJAnake upakaraNa zAstra Adi kahe haiM kyoMki samAdhike samaya unakA upayoga nahIM rahatA / mukti arthAt karmoMkA vinAza karanekA icchuka sAdhu pIchI kamaNDalumAtra parigrahake sivAya zeSa parigrahako mana-vacana-kAyase chor3atA hai / vaha sAdhu vizuddhalezyAse yukta hotA hai / yahA~ lobhakaSAyase ananuraMjita ( nahIM raMgI huI arthAt lobharahita ) 1. yasmAttajjJA-A0 mu0 2. yasya smRtairdR- -A0 mu0 / Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 211 gRhiitaa| sA hi parigrahatyAge pravartayatyAtmAnamiti / / 164 / / vasatyAdikaM tahi tyAjyatayA nopadiSTamiti AzaGkite iti tattyAgamupadizati appapariyamma uvadhiM bahupariyammaM ca dovi vajjei / sejjA saMthArAdI ussaggapadaM gavesaMto // 165 / / 'appapariyamma uvadhi' alpaparikarma nirIkSaNapramArjanavidhUnanAdikaM yasmintaM parigrahaM / 'bahu' mahat parikarma yatra taM ca / 'do vi' dvAvapi 'vajjedi' varjayati manovAkkAyaiH / 'sejjAsaMthArAdI' vasatisaMstarAdikaM / 'ussaggapadaM' utsarjanaM tyAgaH tadeva padaM / parigrahatyAgapadAnveSaNakArIti yAvat / gAthAdvayenAtikrAntena dravyopadhityAgo vyAkhyAtaH / iyatA parisamAptaH parigrahatyAgaH / / 165 / / paMcavihaM je suddhiM apAvidUNa maraNamuvaNa manti / paMcavihaM ca vivegaM te khu samAdhi Na pAvanti / / 166 / / 'pacaMvihaM je suddhi' ityAdinA ki pratipAdyate pUrvamasUcitamiti / atrocyate-yogyopAdanamevAyogyatyAgastatparihAra ityupadhityAga evAkhyAyate uttaragranthenApi / 'paMcavihaM' paJcaprakArAM / 'suddhi' zuddhi / 'apAvidUNa' aprApya / 'je' ye / 'maraNaM' mRti / 'uvaNamaMti' prApnuvanti / 'paMcavihaM' paJcavidhaM ca 'vivegaM' vivekaM, 'pariharaNaM' pRthagbhAvaM, aprApya mRtimupayAnti / khu zabda evakArArthaH / sa ca kriyApadAtparato yojyaH / mana-vacana-kAyakI vRttiko vizuddhalezyA kahA hai; kyoMki vaha jIvako parigrahake tyAgameM pravRtta karatI hai // 16 // ___yahA~ koI zaMkA karatA hai ki vasati Adiko to tyAjya nahIM kahA ? isase usake tyAgakA upadeza karate haiM gA0--parigrahatyAga padakA anveSaNa karanevAlA sAdhu alpaparikarmavAle aura bahuta parikarmavAle donoM hI prakArake parigrahoMko jinameM vasati saMstara Adi bhI haiM, mana-vacana-kAyase tyAga detA hai // 165 / / To0-jisameM dekhanA, sApha karanA, jhAr3anA Adi kama karanA hotA hai vaha parigraha alpaparikarmavAlA hotA hai| aura jisameM yaha bahuta karanA hotA hai vaha bahuta parikarmavAlA hai| parigrahatyAgapadakA khojI sAdhu donoMko hI mana-vacana-kAyase tyAgatA hai / ataH vasati saMstara Adi bhI tyAga detA hai / ina do gAthAoMse dravyaparigrahake tyAgakA kathana kiyA / yahA~ taka parigrahatyAgakA prakaraNa samApta hotA hai / / 165 / / - gA0-jo pA~ca prakArakI zuddhiyoMko aura pA~ca prakArake vivekako prApta kiye vinA maraNako prApta hote haiM, ve samAdhiko nahIM hI prApta hote haiM / / 166 / / Tro0-zaMkA-'paJcavihaM je suddhi' ityAdike dvArA pahale sUcita kiye vinA kyA kaha __samAdhAna-yogyakA grahaNa hI ayogyakA tyAga hai / ataH Ageke granthase bhI parigrahakA tyAga hI kahA hai| jo pA~ca prakArakI zuddhi aura pA~ca prakArake viveka arthAt bhinnapaneko prApta kiye vinA marate haiM ve samAdhiko prApta nahIM hI hote / gAthAmeM Aye 'khu' zabdakA artha 'hI' hai aura Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 bhagavatI ArAdhanA samAdhi na prApnuvantyeveti / upadhiparityAgAbhAve abhimatasamAdhyabhAvo doSa AkhyAtaH // 166 / / paMcavihaM je suddhiM pattA NikhileNa NicchidamadIyA / paMcavihaM ca vivegaM te hu samAdhi paramuveMti // 167 / / ke samAdhi prApnuvaMtItyatra Aha-paMcavihaM' paJcavidhA, 'je suddhi pattA' ye zuddhi prAptAH / 'NikhileNa' sAkalyena / "NicchiyamaIgA' nizcitamatayaH / "paMcavihaM' paJcavidhaM ca 'vivegaM' viveka 'te haiM samAhiM paramati' te sphuTaM samAdhi paramupayAnti // 167 // kA eSA paMcavidhA zuddhirityAha AloyaNAe sejjAsaMthAruvahINa bhattapANassa / vejjAvaccakarANa ya suddhI khalu paMcahA hoi / / 168 / / 'AloyaNAe' AlocanAyAH zuddhiH, zayyAsaMstarayoH zuddhiH, upakaraNazuddhiH, bhaktapAnazuddhiH, vaiyAvRttyakaraNazuddhiriti paJcavidhA / mAyAmRSArahitatA AlocanAzuddhiH / manogatavakratA maayaa| vyalIkatA cAsau mRSA / mAyAkaSAyaH sa cAbhyantaraparigrahaH 'cattAri taha kasAyA' iti vacanAt / mRSA kathaM parigrahaH iti cet upadhIyate anenetyupadhiriti zabdavyutpattI upadhIyate upAdIyate karma anena vyalIkenetyupadhirityucyate / yatra yasyAdaraH karmaheto tatsarvamupadhireveti bhAvaH / udgamotpAdanaiSaNAdoSarahitatA mamedaM ityaparigrAhyatA ca vasatisaMstarayoH zuddhistAmupagatena udgamAdidoSohatayorvasatisaMstarayostyAgaH kRta iti bhavatyupadhiuse kriyApada 'pAveMti' ke pare lagAnA caahie| parigrahatyAgake abhAvameM iSTa samAdhikA abhAva nAmaka doSa kahA hai // 166 / / gA0--pUrNarUpase nizcita mati vAle jo pA~ca prakArakI zuddhiko aura pA~ca prakArake viveka ko prApta hue haiM, ve nizcayase parama samAdhiko prApta hote haiM // 167 / / To0-kauna samAdhi prApta karate haiM yaha isa gAthAmeM kahA hai / / 167 / / pA~ca prakArakI zuddhi kahate haiM gA0-AlocanA kI zuddhi, zayyAkI, saMstarakI aura parigrahakI zuddhi, bhaktapAnakI zuddhi aura vaiyAvRtya karane vAloMkI zuddhi, nizcayase zuddhi pA~ca prakArakI hotI hai / / 168|| To0-mAyA aura mRSAse rahita honA AlocanAkI zuddhi hai / manameM kuTilatAkA honA mAyA hai / asatya bhASaNako mRSA kahate haiM / mAyA kaSAya hai aura vaha abhyantara parigraha hai| 'cAra kaSAya haiM' aisA AgamakA vacana hai| zaGkA-mRSA kaise parigraha hai ? samAdhAna-'upadhIyate'nenetyupadhiH' isa zabda vyutpattike karane para 'anena' arthAt asatya bhASaNake dvArA 'upadhIyate' karmakA grahaNa hotA hai ataH mRSA upadhi hai / jisa karmake hetumeM jisakA Adara hai vaha saba upadhi hI hai yaha kahanekA abhiprAya hai| udgama, utpAdana aura eSaNA doSoMse rahita honA tathA 'yaha merA hai' isa prakAra parigrahakA bhAva na honA vasati aura saMstarakI zuddhi hai| usa zuddhiko jisane svIkAra kiyA usane udgama Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA tyAgaH / upakaraNAdInAmapi udgamAdirahitatA zuddhistasyAM satyAM udgamAdidoSaduSTAnAM asaMyamasAdhanAnAM mamedaM bhAvamUlAnAM parigrahANAM tyAgo'styeva / saMyatavyAvRttyakramajJatA vaiyAvRtyakArizuddhiH satyAM tasyAM asaMyatA akramajJAzca' na mama vaiyAvRttyakarA iti svIkriyamANAstyaktA bhavanti // 168 // ahvA daMsaNaNANacarittasuddhI ya viNayasuddhI ya / AvAsasuddhI va paMca viyappA havadi suddhI ||169 || 1 'ahavA' athavA 'daMsaNaNANacarittasuddho ya, vinayasuddhI ya, AvAsayasuddhI vi ya' Avazyaka zuddhizceti 'paMcaviyappA' paJcavikalpA 'havai suddhI' bhavati zuddhiH / niHzaGkitatvAdiguNapariNatirdarzanazuddhiH tasyAM satyAM zaGkAkAGkSAvicikitsAdInAM azubhapariNAmAnAM parigrahANAM tyAgo bhavati / kAle paThanamityAdikA jJAnazuddhiH asyAM satyAM akAlapaThanAdyAH kriyA jJAnAvaraNamUlAH parityaktA bhavanti / paJcaviMzatibhAvanAzcAritrazuddhiH / satyAM tasyAM anigRhItamanaH pracArAdirazubhapariNAmo'bhyantaraparigrahastyakto bhavati / dRSTaphalAnapekSitA vinayazuddhiH / tasyAM satyAmupakaraNAdilAbhalobho nirasto bhavati / manasAvadyayoganivRttiH jinaguNAnurAgaH vandyamAnazrutAdiguNAnuvRttiH kRtAparAdhaviSayA nindA, manasA pratyAkhyAnaM, zarIrAsAratAnupakAritvabhAvanA, cetyAvazyaka zuddhirasyAM satyAM azubhayogo jinaguNAnanurAgaH zrutAdimAhAtmye'nAdaraH, aparAdhAjugupsA, apratyAkhyAnaM, zarIramamatA cetyamI bhAvadoSAH parigrahA nirAkRtA bhavanti // 169 // 213 Adi doSoMse dUSita vasati aura saMstarakA tyAga kara diyA isa prakAra upadhityAga hotA hai / upakaraNa Adi kI bhI zuddhi udgama Adi doSoMse rahita honA haiM / usake hone para udgama Adi doSoMse dUSita, asaMyamake sAdhana aura 'yaha merA hai' isa bhAvake mUlakAraNa parigrahoM kA tyAga hai hI / saMyamI honA aura vaiyAvRtyake kramakA jJAtA honA vaiyAvRtyakArIkI zuddhi hai / usake hone para asaMyamI aura kramako na jAnane vAle mere vaiyAvRtya karane vAle nahIM haiM aisA svIkAra karane para unakA tyAga hotA hai // 168 // gA0 - athavA darzana zuddhi, jJAna zuddhi, cAritra zuddhi, vinaya zuddhi aura Avazyaka zuddhi isa prakAra zuddhike pA~ca bheda hote haiM || 169 || 0. TI0 - niHzaMkita Adi guNoMkA dhAraNa karanA darzana zuddhi hai / usake hone para zaMkA, kAMkSA, vicikitsA Adi azubha pariNAma rUpa parigrahoMkA tyAga hotA hai / 'kAlameM par3hanA' Adi jJAna zuddhi hai / usake hone para akAla paThana Adi kriyA, jo jJAnAvaraNake bandhakI kAraNa haiM, tyAga hotA hai / paccIsa bhAvanAe~ cAritra zuddhi hai / usake hone para manakI caMcalatAko na rokanA Adi azubha pariNAma, jo abhyantara parigraha haiM unakA tyAga hotA hai / dRSTa phalakI apekSA na karake vinaya karanA vinaya zuddhi hai / usake hone para upakaraNa Adike lAbhakA lobha dUra hotA hai / sAvadya yogakA tyAga, jina devake guNoMmeM anurAga, namaskAra karaneke yogya zruta Adi ke guNoM kA pAlana karanA, kiye hue aparAdhakI nindA, manase pratyAkhyAna karanA, zarIrakI asAratA aura usake anupakArIpanekA cintana, ye Avazyaka zuddhi hai / usake hone para azubha yoga, jina devake guNoM meM anurAgakA abhAva, zruta Adike mahAtmyameM anAdara, aparAdhake prati glAnikA na honA, pratyAkhyAnakA na honA, aura zarIra se mamatA, ye doSa parigraha hai, inakA nirAsa hotA 1. zca mama-A0 / Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 bhagavatI ArAdhanA paJcavidhavivekaprakhyApanAyodyatA gAthA iMdiyakasAyauvadhINa bhattapANassa cAvi dehassa / esa vivego bhaNido paMcavidho davvabhAvagado / / 170 / / 'iMdiyakasAya' iti / indriyavivekaH, kaSAyabivekaH, bhaktapAna vivekaH, upadhivivekaH, dehavivekaH iti eSa vivekaH paJcaprakAro nirUpitaH pUrvAgameSu / sa punaH paJca prakAro'pi dvividhaH / dravyakRto bhAvakRta iti / rUpAdiviSayeSu cakSarAdInAmAdareNa kopena vA apravartanaM / idaM pazyAmi zRNomIti vA / tathA tasyA niviDakucataTa pazyAmi, nitambaromarAji vA vilokayAmi, pathutaraM jaghanaM spRzAmi, kalaM gItaM sAvadhAnaM zRNomi, mukhakamalaparimalaM jighrAmi, bimbAdharaM samAsvAdayAmi iti vacanAnuccAraNaM vA dravyata indriyavivekaH / bhAvata indriyaviveko nAma jAte'pi viSayaviSayisambandhe rUpAdigocarasya vijJAnasya bhAvendriyAbhidhAnasya rAgakopAbhyAM vivecanaM, rAgakopasahacArirUpAdiviSayamAnasajJAnApariNatirvA / dravyataH kapAyaviveko nAma kAyena vAcA ceti dvividhaH / bhrUlatAsaGkocanaM, pATalekSaNatA, adharAvamaInaM, zastranikaTIkaraNa, ityAdikAyavyApArAkaraNaM / hanmi, tADayAmi, zUlamAropayAmi ityAdivacanAprayogazca paraparibhavAdinimittacittakalaGkAbhAvo bhAvataH krodhavivekaH / tathA mAnakaSAyaviveko'pi vAkkAyAbhyAM dvividhaH / gAtrANAM stabdhatAkaraNaM, zirasa unnamanaM, uccAsanArohaNAdikaM ca yanmAnasUcanaparaM tasya kAyavyApArasyAkaraNaM / mattaH ko vA zrutapAragaH sucaritaH sutapodhanazceti vacanAprayogazca / evamevatebhyo'haM prakRSTa iti manasAhakAravarjanaM bhAvato hai / / 169 // pA~ca prakArake vivekakA kathana karate haiM gA0-indriya viveka, kaSAya viveka, upadhiviveka, bhaktapAna viveka aura dehakA viveka isa prakAra yaha viveka pA~ca prakArakA pUrvAgama meM kahA hai| tathA yaha pA~ca prakArakA viveka dravya aura bhAvake bhedase do prakAra hai // 170 // TI-rUpa Adi viSayoMmeM cakSu Adi indriyoMkA Adara bhAvase yA krodhavaza pravRtti na karanA, yaha dekhatA hu~, athavA yaha sunatA hU~, usake ghane stanoMko dekhatA hUM, athavA nitamba aura romapaMktiko dekhatA hU~, sthUla jaghanako sparza karatA hU~, manohara gIta sAvadhAnatA pUrvaka sunatA hU~, mukha rUpI kamalakI sugandha sUghatA hU~, oSThakA rasapAna karatA hU~, ityAdi vacanoMkA uccAraNa na karanA dravya indriya viveka hai / viSaya aura viSayI arthAt padArtha aura indriyakA sambandha hone para bhI rUpAdikA jo jJAna hotA hai jise bhAvendriya kahate haiM, usa jJAnake hone para bhI rAga dveSa na karanA athavA rAga dvaSake sahacArI rUpAdi viSaya rUpase mAnasajJAnakA pariNata na honA bhAva indriya viveka hai| dravya kaSAya viveka ke do bheda haiM zarIrase aura vacana se / bhauMko saMkocanA, A~khoMkA lAla honA, oTha kATanA, zastra uThAnA ityAdi kAya vyApArakA na karanA kAya dravya kaSAya viveka hai / mAratA hU~, tAr3ana karatA hU~, sUlI para car3hAtA hU~ ityAdi vacana na bolanA vacana krodha kaSAya viveka hai| dUsare ke dvArA kiye gaye tiraskAra Adike nimittase cittameM malinatAkA na honA bhAvase krodha viveka hai| tathA mAna kaSAya vivekake bhI vacana aura kAyakI apekSA do bheda haiM / zarIrako stabdha karanA, sira ko U~cA karanA, uccAsana para baiThanA Adi jo mAna sUcaka kAya vyApAra haiM unakA na karanA kAya mAna kaSAya viveka hai| mujhase bar3A kauna zAstrakA paMDita hai, cAritravAna aura tapasvI haiM, isa prakArake vacana na bolanA vacana mAna kaSAya viveka hai| isI Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 215 mAnakaSAyavivekaH / vAkkAyAbhyAM mAyAviveko dviprakAraH / anyata duvata ivAnyasya yadvacanaM tasya tyAgo mAyopadezasya vA, mAyAM karomi na kArayAmi, nAbhyupagacchAmi iti vA kathanaM vAcA mAyAvivekaH / anyakurvata ivAnyasya kAyenAkaraNaM kAyato mAyAvivekaH / lobhakaSAyaviveko'pi dvividhH| yatrAsya lobhastaduddizya karaprasAraNaM, dravyadezAnapAyitA, tadupAdAtukAmasya kAyena niSedhanaM hastasaMjJayA nivAraNaM, zirazcAlanayA vA etasya kAyavyApArasya akaraNaM kAyena lobhavivekaH zarIreNa vA dravyAnupAdAnaM / etanmadIyaM varatugrAmAdikaM vA ahamasya svAmIti vacanAnuccAraNaM vA lobhavivekaH / nAI kasyacidIzo na ca mama kiJciditi vacanaM vaa| mamedaMbhAvarUpamohajapariNAmApariNatirbhAvato lobhavivekaH // 170 // ahavA sarIrasejjA saMthAruvahINa bhattapANassa / vejjAvaccakarANa ya hoi vivego tahA ceva / / 171 / / 'ahavA' athaveti / vivekaH prakArAntareNAvedyate / 'sarIrasejjAsaMthAruvahINabhattapANassa' zarIravivekaH vasatisaMstaravivekAvupakaraNavivekaH, bhaktapAna vivekaH / 'vejjAvaccakarANa ya' yAvatyakarANAM ca viveko bhavati / 'tahA ceva' tathaiva dravyabhAvAbhyAM iti yAvata / tatra zarIravivekaH zarIreNa nirUpyate / saMsAriNaH zarIrAdvivekaH kathamiti cet / zarIreNa svazarIreNa svazarIropadravApariharaNaM zarIravivekaH / zarIraM upadravantaM naraM tiyaJcaM devaM vA na hastena nivArayati / mA kRthA mamopadravamiti daMzamazakavRzcikabhujagasArameyAdIna hastena, picchAdyupakaraNena, daNDAdibhirvA'pasArayati / chatrapicchakaTakaprAvaraNAdinA vA na zarIrarakSAM karoti / prakAra inase meM utkRSTa hU~ aisA manase ahaMkAra na karanA bhAvase mAna kaSAya viveka hai| mAyA viveka bhI vacana aura kAyakI apekSA do prakAra hai| dikhAnA to aisA mAnoM kucha anya bolate haiM aura bolanA.kacha anya, isakA tyAga athavA mAyA pUrNa upadezakA tyAga, athavA na maiM mAyA karatA hU~, na karAtA hU~, na anumodanA karatA hUM aisA bolanA vacana mAyA viveka hai / anya karate hue usase anyakA kAyase na karanA kAya mAyA viveka hai / lobha kaSAya viveka bhI do prakArakA hai| jisa vastukA lobha ho usako lakSya karake hAtha pasAranA, jo use lenA cAhe use zarIrase manA karanA yA hAthake saMketa se rokanA athavA sira hilAkara manA karanA, isa kAya vyApArakA na karanA kAya lobha viveka hai / athavA zarIrase vastukA grahaNa na karanA kAya lobha viveka hai| yaha vastu grAma Adi merA hai, maiM isakA svAmI hU~ ityAdi vacanakA uccAraNa na karanA, athavA na maiM kisI kA svAmI hU~ aura na kucha merA hai aisA bolanA vacana lobha viveka hai| yaha merA hai isa bhAvarUpa mohajanya pariNAmakA na honA bhAva lobha viveka hai / / 170 / / gA0-athavA zarIra viveka, vasati viveka, saMstara viveka, upadhi viveka, bhaktapAna viveka, aura vaiyAvRtya karane vAloMkA viveka, dravya aura bhAva rUpa hotA hai / / 171 / / TI-prakArAntarase vivekake bheda kahate haiM / zarIra viveka zarIra ke dvArA kiyA jAtA hai| - zaGkA-saMsArI jIvakA zarIrase viveka kaise saMbhava hai ? * samAdhAna-apane zarIrameM hone vAle upadravoMkA dUra na karanA, zarIra viveka hai / zarIrapara upadrava karane vAle manaSya. tiryaJca athavA deva ko hAthase nahIM rokatA ki mere Upara upadrava mata kro| DAMsa, macchara, bicchU, sarpa, kutte Adiko hAthase, picchI Adi upakaraNase athavA daNDa vagairahase dUra nahIM krtaa| chAtA, pIchI, caTAI athavA anya kisI AvaraNase zarIrako rakSA * - Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 216 bhagavatI ArAdhanA zarIrapIDAM mama mA kRthA ityavacanaM / mAM pAlayeti vA, zarIramidamanyadacetanaM caitanyena sukhaduHkhasaMvedanena vA'viziSTamiti vacanaM vAcA vivekaH / vasatisaMstarayoviveko nAma kAyena vasatAvanAsanaM prAgadhyuSitAyAM, saMstare vA prAktane azayanaM anAsanaM / vAcA tyajAmi vasati saMstaramiti vacanaM / kAyenopakaraNAnAmanAdAnaM, asthApanaM kvacidarakSA ca upadhivivekaH / vAcA parityaktAnImAni jJAnopakaraNAdIni iti vacanaM vAcA . upadhivivekaH / bhaktapAnayoranazanaM apAnaM vA kAyena bhaktapAnavivekaH / evaMbhUtaM bhaktaM pAnaM vA na gRhNAmi iti vacanaM vAcA bhaktapAnavivekaH / vaiyAvRtyakarAH svaziSyAdayo ye teSAM kAyena vivekaH taiH sahAsaMvAsaH / mA kRthA vaiyAvRttyaM iti vacanaM, mayA tyaktA yUyamiti vacanaM / sarvatra zarIrAdau anurAgasya mamedaM bhAvasya vA manasA akaraNaM bhAvavivekaH // 171 / / parigrahaparityAgakramaM upadizati savvattha davvapajjayamamattasaMgavijaDo paNihidappA / NippaNayapemarAgo uvejja savvattha samabhAvaM // 172 / / samvattha ityAdinA / 'savvattha' sarvatra deshe| 'paNihidappA' praNihitAtmA prakarSaNa nihitaH nikSiptaH vastuyAthAtmyajJAne AtmA yena sa pratinihitAtmA / 'dagvapajjayamamattasaMgavijaDo' dravyeSu jIvapudgaleSu tatparyAyeSu ca mamatArUpo yaH saMgaH parigrahastena prityktH| praNayaH snehaH prema prItiH, rAga AsaktiH / kva ? dravyaparyAyeSu jIvadravye putradAramitrAdau, teSAM nIrogatvadhanavattvAdau paryAye, Atmano vA devatve, cakravartitve'hamindratve vA / tathA zarIre AhArAdike bhogasAdhane, tadIyarUparasagandhasparzaparyAyepu vA, etebhyaH nahIM krtaa| yaha kAyase zarIra viveka hai| mere zarIrako pIr3A mata do, athavA mero rakSA karo, [ na bolanA, athavA yaha zarIra acetana hai, mujhase bhinna hai, caitanyase aura sukha duHkhake saMvedanase rahita hai aisA volanA vacanase zarIra viveka hai| jisameM pahale rahe haiM usa vasati meM na rahanA kAyase vasati viveka hai| pUrvake saMstara para na sonA na baiThanA kAyase saMstara viveka hai| maiM vasati yA saMstara ko tyAgatA hU~ yaha vacanase vasati aura saMstara viveka hai| 'upakaraNoMkA tyAga karatA hU~' aisA bolanA vacanase upadhi viveka hai, bhaktapAnako na khAnA na pInA kAyase bhaktapAna viveka hai| 'isa prakArake bhojana aura pAnako grahaNa nahIM karatA aisA kahanA vacanase bhaktapAna viveka hai| vaiyAvRtya karane vAle apane ziSyoM Adike sAtha vAsa na karanA kAyase viveka hai / 'vaiyAvRtya mata karo' 'maiMne tumhArA tyAga kiyA aisA kahanA' vacanase viveka hai| sarvatra zarIra AdimeM anurAgakA 'yaha merA hai' isa prakAra kA bhAva manameM na karanA bhAvaviveka hai / / 171 / / parigraha ke tyAgakA krama batalAte haiM___ gA0-sarva dezameM pratinihita AtmA dravya aura paryAyoMmeM mamatArUpI parigrahase rahita, praNaya, prema aura rAgase rahita sarvatra samabhAvako prApta hotA hai / / 172 / / TI.-jisane vastuke yathArtha svarUpa ke jJAnameM AtmAko prakarSarUpase nihita kiyA hai vaha pratinihitAtmA hai arthAt jo vastu svarUpake jAnane meM lIna rahatA hai aura dravya arthAt jIva pudgalameM aura unakI paryAyoMmeM mamatA nahIM karatA / aura jIva dravya arthAt putra strI mitrAdi meM unakI nIrogatA, dhanavattA Adi paryAyoMmeM athavA AtmAkI devapanA, cakravartIpanA, ahamindrapanA Adi paryAyoMmeM tathA zarIrameM, AhArAdimeM; bhogake sAdhanameM aura unakI rUpa, rasa, gandha, Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 217 pariNAmebhyo nirgato 'NippaNayapemarAga' ityucyate / 'uvejja' pratipadyata / 'samabhAvaM' samacittatAM / dravye paryAya vA rAgakopAvantareNa tattasvarUpagrahaNamAtrapravRttinitA samacittatA // uvadhI gadA // 172 / parigrahaparityAgAdanantaro'dhikAraH zritinami, etadvayAkhyAtukAmaH zritizabdasyArthadvayaM vyAcaSTe bhAvazritivyathitiriti, aprakRtaM zritizabdArtha nirAkartumiSTaM darzayitum jA uvari uvari guNapaDivattI sA bhAvado sidI hodi / davvasidI hisseNI sovANaM AruhaMtassa / / 173 / / 'jA' yA / 'uvari uvari' upryupri| 'guNapaDivattI' guNapratipattiH / jJAnazraddhAnasamAnabhAvAnAM guNAnAM pravRttAnAM uparyupari guNanAttathAbhUtAnAmeva pratipattiryA saa| 'bhAvado' bhAvena / 'sidI hodi' zritibhavati / bhAvazritiH saiveti yAvat / atha kA dravyathitiH ? asyottaramAha-'dagvasidI' zrIyate iti zritiH dravyaM ca tat zritizca sA dravyazritiH / yadAzrIyate dravyaM nizreyaNIsopAnAdikaM tadapi zritizabdenocyate / 'AruhaMtassa' ArohataH // 173 // anayoH kA' parigRhItetyatrAha sallehaNaM kareMto savvaM suhasIlayaM payahidUNa / bhAvasidimAruhitA viharejja sarIraNivvaNNo // 174 / / sparza paryAyoMmeM praNaya arthAt sneha, prema aura rAga arthAt. Asakti rUpa pariNAmoMse rahita hai vaha sarvatra samabhAva arthAt samacittatAko prApta hotA hai| dravya athavA paryAyameM rAga dveSa ke vinA unake svarUpako grahaNa mAtra karanekI pravRttiko arthAt jJAnatAko samacittatA kahate haiM // 172 / / ___ upadhi tyAga samApta huaa| parigraha tyAgake anantara zriti nAmaka adhikAra hai| usakA vyAkhyAna karaneke icchaka granthakAra zriti zabdake do artha kahate haiM bhAva zriti aura dravya zriti / zriti zabdake aprakRta arthakA nirAkaraNa aura iSTa artha kA kathana karate haiM gA0-jo Upara-Upara guNoMkI pratipatti hai vaha bhAvase zriti hai| Upara car3hane vAle ke nasainI sIr3hI Adi dravya zriti hai / / 173 / / To0-jJAna zraddhAna samabhAva Adi gaNoMkA Upara-Upara unnata honA guNa pratipatti hai aura vaha bhAva zriti hai| bhAva arthAt pariNAmase zriti bhAva zriti arthAt pariNAma sevA hai / 'zrIyate' jisakA Azraya liyA jAye vaha zriti hai| dravyarUpa zriti dravya zriti hai| Upara car3hane vAlA nasainI sIDhI Adi jisa dravyakA Azraya letA hai usako bhI zriti zabdase kahate haiM // 173 / / yahA~ ina donoMmeMse kisakA grahaNa kiyA hai, yaha kahate hai gA0-sallekhanA karatA huA zarIrase virakta sAdhu saba sukhazIlatAko mana vacana kAyase tyAgakara bhAvazriti para ArohaNa karake vihAra kare // 174 // .. 1. kA yA ga-A0 mu0 / 25 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 bhagavatI ArAdhanA ___ "sallehaNaM' sallekhanAM / 'karato' kurvan / 'savvaM suhasIlayaM' sarvAM sukhabhAvanAM AsanazayanabhojanAdiviSayAM / 'payahidUNa' prakarSeNa tyaktvA yogatrayeNeti yAvat / 'bhAvasidimAruhitA' zraddhAnAdipariNAmasevAM pratipadya / 'virahejja' pravarteta / 'sarIraNiviNNo' shriirniHspRhH| kimanena zarIreNa, sulabhenAsAraNa, azucinA, kRtaghnena, bhAreNa rogANAmAkareNa, jarAmaraNapratihatena duHkhavidhAyineti / / 174 / / davasidi bhAvasidi aNuogaviyANayA vijANaMjA / Na khu uDDhagamaNakajje hechillapadaM pasaMsaMti // 175 / / davvasidi bhAvasidi aNuogaviyANayA vijANaMtA' ityasminsUtre padaghaTanA / 'uDDhagamaNakajje heTThilapavaM Na khu pasaMsaMti' iti / Urdhvagamane kArya adhodhaHpAdanikSepaM naiva prazaMsanti / 'vijANatA' vizeSeNa jAnantaH / kAM 'davvasidi bhAvasidi' ca dravyabhAvazriyoH svarUpaM upAdeyazritijJA' iti yAvat / na kevalaM nitimAtrajJAH kintu 'aNuogaviyANayA' anuyogazabdaH sAmAnyavacano'pi iha caraNAnuyogavRttirgahItastenAyamarthaH AcArAGgajJAH athavA caturvidhAnuyogajJAH zrutamAhAtmyavantaH na prazaMsanti / etaduktaM bhavati-zubhapariNAmavatAM tadatizaya eva pravartitavyaM, na jaghanyapariNAmapravAhe nipatitavyaM, yato'tizayitazrutajJAnalocanA yatayo nindati jaghanyapariNAmAn / kuto ? mandAyamAnazubhapariNAmaH krameNa na bahalavizAlakarmatimiramapAkartumarhati nAzAbhimakhaH pradIpa iva / yathA nAzasanmukhaH pradIpo'titejasA pravartamAno mandaM mandaM jvalannAzamapaiti zanaiH zanastamasAcchAdyate tathA mandAyamAnapariNAmo'pItyarthaH / azubhapariNAmasantatemulaM bhavati / tena karmaNAM sthitiranubhavazca prakarSamupaiti tato vyavasthitA saiva dIrghasaMsAritA / samIcInajJAnamArutapreritaH zubhapari gA0-To0--isa sulabha, asAra, apavitra, kRtaghna, bhArarUpa, rogoMkA ghara aura janma maraNase yukta, duHkhadAyI zarIrase kyA lAbha aisA vicAra sAdhu zarIrase nispRha hokara sallekhanA dhAraNa karatA hai aura baiThanA, sonA, bhojana AdikI saba sukha bhAvanAko chor3a zraddhAnAdi pariNAmoMkA Azraya letA hai // 174 // gA0-dra vyazritike bhAvazritike svarUpako vizeSa rUpase jAnane vAle tathA AcArAMgake jJAtA Urdhvagamana rUpa kAryameM nIce paira rakhanA prazaMsanIya nahIM hI mAnate // 175 // TI0-anuyoga zabda anuyoga sAmAnyakA vAcI hone para bhI yahA~ caraNAnuyogakA vAcaka grahaNa kiyA hai ataH usakA artha AcArAMgake jJAtA hotA hai| athavA cAra prakArake anuyogoMke jJAtA bhI hotA hai / dravyazritike aura bhAvazritike svarUpako jAnane vAle tathA caraNAnuyogake jJAtA Upara jAneke liye nIce-nIce paira rakhanA prazaMsanIya nahIM mAnate / Azaya yaha hai ki zubha pariNAma vAloMko zubha pariNAmoMkI utkRSTatAmeM hI laganA cAhiye, jaghanya pariNAmoMke pravAhameM nahIM giranA caahiye| kyoMki atizaya yukta zrutajJAna rUpI cakSuse sampanna yatigaNa jaghanya pariNAmoM kI nindA karate haiN| kyoMki jisake zubha pariNAma uttarottara manda hote jAte haiM vaha ghane vizAla karmarUpI andhakArako nAzake abhimukha dIpakakI taraha dUra nahIM kara sktaa| jaise bujhatA huA dIpaka tIvra prakAza detA hai kintu manda-manda jalakara bujha jAtA hai aura dhIre-dhIre andhakArase Dhaka jAtA hai| usI taraha manda hotA huA zubha pariNAma bhI azubha pariNAmoMkI paramparAkA janaka hotA hai aura usase karmoMkI sthiti aura anubhAga uttarottara bar3hatA hai| usase vahI dIrgha saMsAri 1. jJAnA iti A0 mu0| Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ facturer NAmanilaH prakRSyamANo vizoSita karmapAdaparasastamunmUlayatIti // 175 // zriterapAyasthAna parihArAkhyAnAyottaragAthA - gaNaNA saha saMlAo kajjaM par3a seMsaehiM sAhUhiM / moNa se micchajaNe bhajjaM saNNIsu sajaNe ya / / 176 / / 'gaNiNA saha' sAvadhAraNamidaM gaNinaiva saha / 'saMlAvo' praznaprativacanaprabandhaH, nAnyaiH saha cirabhASaNaM kAryam / AcAryeNa saha saMlApaH zubhapariNAmasya heturityanujJAyate / itare tu pramAdino yatkiJcid bruvanto'zubhapariNAmaM vidadhyuH / 'kajjaM par3a' kAryaM svaM prati / 'sesa gehi sAdhUhi' zeSaiH sAdhubhiH sambhASaNaM kArya, na prabandharUpA kathA kAryA / 'moNaM' maunameva / 'se' tasya zubhapariNAmazreNImArUDhasya / 'micchajaNe mithyAdRSTijane / svArthe baddhaparikarasya kiM tenAnupakAriNA hitopadezAgrAhiNA janena / 'bhajjaM' bhAjyaM vikalpyaM maunaM / 'saNIsu' mithyAdRSTiSvapyupazAnteSu / 'sajaNe ya' svajane ca / mithyAdRSTau asyAmavasthAyAM madIyaM vacanaM zrutvA samyagdarzanAdikamime gRhNantIti yadyasti sambhAvanA brUyAd dharmaM na cenmaunameva // 176 // upagatazubha pariNAmasya pravRttikramamAcaSTe - sidimAruhittu kAraNaparibhuttaM uvadhimaNuvadhiM sejjaM / parikammAdiuvahadaM vajjittA viharadi vidaNhU || 177 || 219 'sidimAruhittu' zubhapariNAmazreNimAruhya / kAraNabhuttaM kiJcitkAraNamupadizya zrutagrahaNaM, pareSAM vA nA prApta hotA hai | samyagjJAna rUpI vAyuse prerita zubha pariNAma rUpa Aga bar3hatI-bar3hatI karma rUpI vRkSake rasako sukhAkara use jar3ase naSTa kara detI hai // 175 // zritike vinAza sthAnoMse bacaneke upAya kahate haiM gA0 - zubha pariNAmoMkI zreNi para ArUr3ha sAdhuko AcAryake hI sAtha vArtAlApa karanA cAhiye / kArya ho to zeSa sAdhuoMse vArtAlApa kare / mithyAdRSTijanoM meM mauna rahe / zAnta pariNAmI mithyAdRSTiyoM meM aura apane jJAtijanoMmeM mauna kare, nahI kare / / 176 / / TI0-AcAryake sAtha hI 'saMlApa' arthAt praznottara Adi karanA cAhiye / dUsaroMke sAtha lambA vArtAlApa nahIM karanA cAhiye / AcArya ke sAtha saMlApa zubha pariNAma kA kAraNa hai isaliye usakI anujJA hai / anya loga pramAdI honese jo kucha bhI bolakara azubha pariNAma kara dete haiM / zeSa sAdhuoMke sAtha saMbhASaNa karanA cAhiye kintu lambI kathA nahIM karanA cAhiye / mithyAdRSTi janase bAta nahIM karanA cAhiye kyoMki vaha to svArtha meM DUbA hai / hitopadezako nahIM sunatA / aise anupakArI vyaktise kyA kAma ? jo mithyAdRSTi hote hue bhI zAnta pariNAmI haiM aura apane jJAtibandhu haiM unase vArtAlApa kiyA jA sakatA hai / ye mere vacana sunakara samyagdarzana Adiko grahaNa kareMge, yadi aisI sambhAvanA hai to dharmakA upadeza deM, nahIM to mauna hI raheM // 176 // zubha pariNAmake dhArI munikI pravRttikA krama kahate haiM gA0 - kramakA jJAtA muni zubha pariNAmoM kI zreNipara car3hakara kisI kAraNavaza vyavahAra AI parigrahako aura ISat upadhirUpa vasatiko tathA jo lIpane-potane ayogya hai, use tyAga kara tapazcaraNa karatA hai // 177 // TI0 - zubha pariNAmoMkI paramparAse jo muni Upara car3ha rahA hai vaha aise parigrahako tyAga Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 vijayodayA TIkA zrutopadezaM, AcAryAdivaiyAvRttyAdikaM vA, 'paribhuttaM' vyavahRtaM / 'udhi' parigrahamauSadhaM atiriktajJAnasaMyamopakaraNAni vA / 'aNupadhi' ISatparigrahaM / anvatreSadarthavRttiH anudarA kanyeti yathA / kosAvanupadhirata Aha'sejja' sevijjadi jadiNA iti vyutpattI basatirucyate, tena sejjaM vasati / parikammAdiuvahada' yatayo'tra vasantIti pramArjanapralepanAdiparikarmaNA upahataM ayogyaM / 'parivajjittA' varjayitvA / 'viharadi' Acarati / 'vidaNhU' kramajJaH // 177 // zrityanantaraM kiM karotItyatrAha to pacchimaMmi kAle vIrapurisaseviyaM paramaghoraM / bhattaM parijANaMto uvedi abbhujjadavihAraM // 178 / / 'to' tasyAH zriteH / 'pacchimaMmi kAle' pazcime kaale| 'vIrapurusaseviyaM' vIraiH puruSarAcaritaM / 'paramaghoraM' atiduSkaraM / 'bhattaM parijANaMto' AhAraM parityaktukAmaH / 'uvedi' upaiti / kiM ? abbhujjadavihAra' samyagdarzanAdipariNAmAbhi'mukhya udyantaM vihAraM // 178 // kIdRgasAvabhyudyato vihAra ityatrAcaSTe ittiriyaM savvagaNaM vidhiNA vittiriya aNudisAe du / jahidUNa saMkilesaM bhAvei asaMkileseNa // 179 / / 'ittiriyaM' kiyataH kAlasya / 'satragaNaM' saMyatAnAM, AryikANAM, zrAvakANAM, itarAsAM ca samiti / detA haiM jo kAraNavaza vyavahArameM AyA hai jaise svayaM zAstrAdhyayanake liye yA dUsaroMko zAstrakA upadeza deneke liye jJAna aura saMyamake upakaraNa zAstra Adi vyavahArameM Aye hoM jo ki svayaM apane liye Avazyaka nahIM hai / tathA AcArya AdikI vaiyAvRtyake liye auSadha Adi vyavahArameM AI ho| aisA parigraha kAraNabhukta parigraha hai| tathA kAraNabhukta anupadhiko bhI tyAga de| anupadhimeM ankA artha ISat yA kiJcit hai| yaha anupadhi hai 'sejja' / 'jo yatike dvArA sevita hotI hai' isa vyutpattike anusAra sejjAkA artha vasati hai| tathA 'isameM yati gaNa raheMge' isa abhiprAyase jisa vasatikI saphAI lipAI putAI kI gaI hai vaha bhI tyAjya hai| ina sabako tyAgakara vaha muni tapazcaraNa karatA hai / / 177 // zritike anantara vaha kyA karatA hai yaha kahate haiM gA0-usa zritike antima samayameM vIra puruSoMke dvArA Acarita atikaThina AhArako tyAga denekA icchuka vaha muni samyagdarzana Adi pariNAmoMkI abhimukhatAmeM tatpara bihArako prApta hotA hai / arthAt ratnatrayakI mukhyatAko liye hue AcaraNa karatA hai / / 178 // vaha abhyudyata vihAra kaisA hai, yaha kahate haiM gA0-tatkAla guruke pazcAt jo saMghakA pAlana karatA hai use, vidhipUrvaka samasta saMghako sauMpakara saMklezako chor3akara asaMklezase AtmAko bhAtA hai / / 179|| TI.-sarvagaNase matalaba hai muni, AryikA, zrAvaka, zrAvikA tathA anya janoMkA samUha / 1. NAmAdimu-A0 mu0 / mn Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 221 'vitiriya' dattvA / kathaM 'vidhiNA' vidhinA / kathaM ? sarvasya gaNasya madhye taM vyavasthApya svayaM bahiH sthitvA 'eSa niraticAraratnatrayaH AtmAnaM yuSmAnapi samartha:- saMsArasAgarAduddhattaM, anujJAtazca yayA sUrirayamiti / tata etadupadezAnusAreNa bhavadbhiH pravartitavyaM iti / 'aNudisAe du' 'anu' pazcAdarthaM dizividhAne guroH pazcAddizati vidhatte caraNakramaM yaH sobhidhIyate agudisazabdena / 'jahiUNa' tyaktvA / 'saMkilesa' saMklezaM paropakArasampAdanAyAsaM / 'bhAvei' bhAvayati / 'asaMkileseNa' na vidyate saMklezo'sminnityasaMklezaH zubhapariNAmastena bhAvayati AtmAnaM // 179 // jAvaMtu' kei saMgA udIrayA hoti rAgadosANaM / te vajjito jiNadi hu rAgaM dosaM ca NissaGgI // 180 // tyaktavya saMklezabhAvanAkalpasyAkhyAnAyAcaSTe - kandapa devakhibbhisa abhiogA AsurI ya sammohA | esA hu saGkiliTThA paJcavihA bhAvaNA bhaNidA // 181 // kaMdappa ityAdinA / gatikarma caturvidhaM narakagatistiryaggatimanuSyagatirdevagatirityatra devagatirnekaprakArA asuradevagatinAgadevagatyAdiprapaMcena / kandarpadevagateH kilbiSadeva gate rAbhiyogyadevagateH, asuradevagateH, sammohadevagatezca kAraNabhUtAH AtmapariNAmAH / kAraNe kAryopacAro'nnaprANavat / yathAnnaM vai prANAH iti 'anudisAe' meM anukA artha hai pazcAt aura dizakA artha hai vidhAna / guruke pIche jo cAritrake kramakA vidhAna karatA hai use anudiza kahate haiM / sallekhanArthI usako sarvasaMghake madhya meM sthApita karake svayaM bAhara hotA hai / usa samaya vaha kahatA hai - isakA ratnatraya nirdoSa hai / yaha apanA aura tumhArA bhI saMsAra sAgara se uddhAra karane meM samartha hai / maiMne ise AcArya banane kI anujJA dI hai / ataH isake upadezake anusAra Apako calanA cAhiye / saMghake bhArase mukta hokara vaha paropakAra karanekA prayatna rUpa saMkleza chor3a detA hai, arthAt paropakAra karanA chor3a detA hai aura jisameM saMkleza nahIM hai aise asaMkleza arthAt zubha pariNAmase AtmAkI bhAvanA bhAtA hai // 179 // gA0--jitanA koI parigraha rAgadveSakI udIraNA karane vAlA hotA hai, use chor3atA huA nissaMga hokara rAga aura dva eSa ko nizcayase jItatA hai || 180 || vizeSa- isa para vijayodayA TIkA nahIM hai / AzAdhara ne bhI isa para TIkA nahIM kI kintu itanA likhA hai ki TIkAkAra isa gAthAko nahIM mAnatA / chor3ane yogya saMkleza bhAvanAke bheda kahate haiM gA0-- kandarpadevagati, kilviSadevagati, Abhiyogyadevagati, asuradevagati aura sammohadevagatike kAraNa bhUta Atma pariNAma yaha nizcayase pA~ca prakArakI saMkliSTa bhAvanA kahI hai // 182 // TI0 - gatikarmake cAra bheda haiM-naraka gati, tiryaJcagati, manuSyagati aura devagati / inameM se devargAta asuradevagati, nAgadevagati Adike vistArase aneka bheda haiM / kandarpadevagati, kilviSadevagati, Abhiyogya devagati, asuradevagati aura sammohadevagatike kAraNabhUta AtmapariNAmoMko usa usa gatike nAmase kahA hai / yahA~ kAraNameM kAryakA upacAra kiyA hai jaise 'anna hI prANa hai' / yahA~ 1. etAM TIkAkAro necchati - mUlArA0 / Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 bhagavatI ArAdhanA prANakAraNe'nne prANopacArAH / kAryagatena vyapadezena kandarpabhAvanA, kilbiSabhAvanA, abhiyogyabhAvanA, asurabhAvanA, sammohabhAvanAzceti paJcaprakArA bhAvanA nirUpitAH sarvavidbhiH // 181 // tatra kandarpabhAvanAnirUpaNAyottaragAthA kaMdappakukkuAiya calasIlo NiccahAsaNakahoya / vibbhAvito ya paraM kaMdappaM bhAvaNaM kuNai // 182 / / kandappakukkuAiyacalasIlo rAgodrekAtprahAsasammizro'ziSTavAkprayogaH kaMdarpaH / rAgAtizayavato isataH paramuddizyAziSTakAyaprayogaH kautkucyaM evaM bhavata mAtaraM karomIti / kaMdarpakautkucyAbhyAM calasIla:, NiccahAsaNakaho ya' sadA hAsyakathAkathanodyataH / 'vinbhAvito ya paraM' paraM vismApayan kuhukaM kinycidupye kaMdappaM bhAvaNaM kuNadi' kaMdarpabhAvanAM karoti / rAgodrekajanitahAsapravartito vAgyogaH paramavismayakArI vA kaMdarpabhAvanetyucyate / asakRtpravartamAnaH / / 182 // kilbiSabhAvanAkhyAnAyAcaSTe NANassa kevalINaM dhammassAiriya savvasAhaNaM / ___ mAiya avaNNavAdI khibbhisiyaM bhAvaNaM kuNai / / 183 // NANassa ityAdikaM / 'mAI avaNNavAdI' ityetAbhyAM pratyekaM saMbandhanIyam / jJAnamiha zrutaM parigRhItaM tajJAnaviSayA mAyA yasya vidyate sa jJAnasaMbandhI mAyAvAn jJAnabhaktirahito bAhyavinayavRttiH / 'kevaliNaM' mANake kAraNa annameM prANakA upacAra kiyA hai| unhIM pariNAmoMkA kArya jo kandarpa Adi gati hai usI kandarpazabdase kandarpa bhAvanA, kilviSa bhAvanA, Abhiyogya bhAvanA, asura bhAvanA, sammoha bhAvanA ye pA~ca prakAra kI bhAvanAeM sarvajJa devane kahI haiM / / 181 // AgekI gAthA meM kandarpa bhAvanAkA kathana karate haiM gA0-kandarpa kautkucya Adise calazIla, aura sadA hAsya kathA karanemeM tatpara, dUsareko vismayameM DAlane vAlA kandarpa bhAvanAko karatA hai / / 182 / / To0-rAgakI.atyadhikatAse ha~sIse milA huA asabhya vacana bolanA kandarpa hai| rAgakI adhikatAse ha~sate hue dUsare ko lakSya karake zarIrase kuceSTA karanA kautkucya hai| ina donoMko jo karatA hai, sadA hAsya kathA karatA hai, aura kucha kautuka dikhAkara dUsareko acarajameM DA vaha kandarpa bhAvanA karatA hai / Azaya yaha hai ki rAgakI adhikatAse hone vAle hAsya pUrvaka vacana yoga aura kAya yoga tathA dUsareko kutUhala pUrvaka acarajameM DAlanA kandarpa bhAvanA hai / / 182 / / kilviSa bhAvanAko kahate haiM gA-jo jJAnake, kevaliyoMke, dharmake, AcAryoM aura sarva sAdhuoMke viSayameM mAyAcAra karatA hai, jhUThA doSa lagAtA hai vaha kilviSaka bhAvanAko karatA hai // 183 / / TIkA-'mAiya avaNNavAdI' ye donoM pada pratyekake sAtha lagAnA cAhiye / 'jJAna' se yahA~ zrutajJAna grahaNa kiyA hai| jo zrutajJAnake viSayameM mAyA rakhatA hai vaha jJAna sambandhI mAyAcArI hai| jJAnameM bhakti nahIM hai, bAharase vinaya karatA hai| kevaliyoMmeM Adara to dikhalAtA hai kintu Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 223 kevaliSvAdaravAniva yo vartate / tadarcanAyAM manasA tu na rocate sa kevalinAM mAyAvAn / dharmazcAritraM tatra mAyayA pravRttaH / AcAryANAM sAdhUnAM ca vaJcakaH / khibhisabhAvaNaM kilviSabhAvanAM / 'kuNaI' karoti / / 183 // abhiyogyabhAvanAM nirUpayatyuttaragAthA ' maMtAbhiogakodugabhUdIyammaM pauMjade jo hu / iDDhirasasAdahedu abhiogaM-bhAvaNaM kuNai // 184 / / 'maMtAbhiogakodugabhUIkamma' mantrAbhiyogakriyAM, kutUhalopadarzanakriyAM, bAlAdInAM rakSArtha bhUti karma ca / 'payuMjade' karoti yaH / 'abhiyogaM bhAvaNaM kuNai' abhiyogyAM bhAvanAM karoti / ki? sarva eva ma yogAdI pravRtto netyAha / 'iDDhirasasAdahedu maMtAbhiyogakodugabhUIkammaM jo pauMjade so abhiyogabhAvaNaM kuNai' / dravyalAbhasya, mRSTAzanasya, sukhasya vA hetuM mantrAdyabhiyogakarma prayukte yaH sa eva abhiyogyabhAvanAM karoti' netaraH / svasya parasya vA AyurAdiparijJAnArtha kautukaM upadarzayana, vaiyAMvRtyaM prarvatayAmIti vA / udyataH, jJAnadarzana cAritrapariNAmAdaravartanAnna duSyatIti bhAvaH // 184 // caturthI bhAvanAM vadanti aNubaddharosaviggahasaMsattatavo NimittapaDisevI / NikkivaNirANatAvI AsuriaM bhAvaNaM kuNadi // 185 / / unakI pUjA manameM nahIM rucato / vaha kevaliyoMke sambandhameM mAyAvI hai| dharma arthAt cAritrake viSayameM jo mAyAcAra karatA hai vaha dharmakA mAyAvI hai| tathA jo AcAryoM aura sAdhuoMko ThagatA he vaha kilviSa bhAvanAko karatA hai // 183 / / AgekI gAthAse abhiyogya bhAvanAko kahate haiM gA0-jo dravyalAbha, miSTarasa aura sukhake lie maMtrAbhiyoga-bhUta Adi bulAnA, kautukaakAlameM varSA Adi dikhalAnA aura vaccoMkI rakSAke liye bhabhUta denA Adi karatA hai vaha abhiyogya bhAvanA karatA hai // 184 / / TI0-dravyalAbha, mIThA bhojana aura sukhake liye jo mantrAbhiyoga kriyA, kutUhala dikhAnekI kriyA aura bAlaka AdikI rakSAke liye bhUtikarma karatA hai vaha abhiyogya bhAvanAko karatA hai| jo dravyalAbha Adike lobhase maMtrAdi karatA hai vahI abhiyogya bhAvanA karatA hai, saba nahIM ! jo apanI yA dUsaroMkI Ayu Adi jAnaneke liye maMtra prayoga karatA hai, dharmakI prabhAvanAke liye kautuka dikhalAtA hai yA vaiyAvRtya karanekI bhAvanAmeM tatpara rahatA hai vaha jJAna darzana aura cAritra pariNAmoMmeM Adara bhAva rakhanese doSakA bhAgI nahIM hai, yaha bhAva hai // 184 / / cauthI AsurI bhAvanAko kahate haiM gA0-anubaddha krodha aura kalahase jisakA tapa saMyukta hai, jyotiSa Adise AjIvikA karatA hai, nirdaya hai, dUsareko kaSTa dekara bhI pazcAttApa nahIM karatA vaha AsurI bhAvanAko karatA hai // 185 // 1. ti tena yaH svasya-A0 mu0 / Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 bhagavatI ArAdhanA ___'aNubaMgharosaviggahasaMsattatavo NimittapaDisevI' roSazca vigrahazca roSavigrahI anubandho roSavigraho anubandharoSavigrahI anubandharoSavigrahAmyAM saMsaktaM. saMbaddhaM anubandharoSavigrahasaMsaktaM tapo yasya sa tathoktaH / 'nimittAjIvI ca' yaH sa AsurobhAvanAM karoti iti kecitkathayanti / anubaddho bhavAntarAnuyAyI roSo yasya so'nubaddharoSaH / vigraheNa kalahena saMsaktaM tapo yasya saH vigrahasaMsaktatapaHzabdena bhaNyate / anubaddhau roSavigraho asyetyanubaddharoSavigrahaH / samyagatIva saMsaktaM saMbaddhaM parigraheNa tapo yasya sa saMsaktatapobhilApavAcyaH / NikkivaNirANutAvI, yaH nirdayaH prANiSu, kRtvApi parapIDAM anutAparahitazcAsurI bhAvanAM karoti // 185 // saMmohabhAvanA nirUpyate ummaggadesaNo maggadUsaNo maMggavippaDivaNI ya / moheNa ya mohito saMmohaM bhAvaNaM kuNai // 186 // ummaggavesaNaM mithyAdarzanaM, avirati, vA ya upadizati, AptAbhAsAnAgamastitpraNItAMzca hitatvenAcaSTe / yo vA tattvajJo hisAdikaM kurvannapi na pApena lipyate / jJAnaM hi sarvaM pApaM dahati iti pratipAdayatA hiMsAdibhyo bhayaM nirAkurvatA hiMsAdiSu jIvAH pravartitA bhavanti / sa ekaH unmArgasyopadeSTA / yajJe prANivadho na pApAya zAstracoditatvAddAnAdivat / kiM ca pazavo. hi yAgArthamevAdau sRSTA yAjakA yajamAnAH pazavazca mantramAhAtmyAtsvarga labhante iti / ayamekaH unmArgopadezaH / 'maggadUsaNoM' saMvarasya nirjarAyAzca niravazeSakarmApAyasya vA hetubhUtAH samIcInajJAnadarzanacAritrapariNAmA mArga iti ucyate / avyAbAdhasukhasya paraMparA ___TI.-anubaddha roSa aura vigrahase jisakA tapa sambaddha hai aura jo nimittAjIvi hai vaha AsurI bhAvanAko karatA hai aisA koI AcArya kahate haiN| anubaddha arthAt AgAmI bhavameM jAnevAlA jisakA krodha hai arthAt aisA utkaTa krodha hai jo dUsare bhavameM sAtha jAtA hai vaha vyakti anuvaddha roSa hai, jisakA tapa vigraha arthAt kalahase sambaddha hai vaha 'vigraha saMsakta tapa' zabdase kahA jAtA hai| jisakA roSa aura vigraha anubaddha hai vaha anubaddha roSa vigraha hai| aura jisakA tapa parigrahase atIva sambaddha hai vaha 'saMsakta tapa' zabdase kahA jAtA hai / jo prANiyoMmeM dayA nahIM karatA tathA dUsaroMko pIr3A pahu~cA kara bhI pachatAtA nahIM hai, vaha AsurI bhAvanA karatA hai / / 185 / / sammoha bhAvanAko kahate haiM--- gA0-jo mithyAtva yA asaMyamakA upadeza detA hai, mArgako dUSaNa lagAnevAlA hai aura ratnatrayakA virodhI hai, ajJAnase mUDha hai vaha sammoha bhAvanAko karatA hai / / 186 / / TI.-ummaggadesaNa arthAt jo mithyAdarzana athavA aviratikA upadeza detA hai, AptAbhAsoMko aura unake dvArA racita zAstroMko hitakArI kahatA hai, jo tattvajJa hai vaha hiMsA Adi karate hue bhI pApase lipta nahIM hotA, jJAna saba pApako bhasma kara detA hai aisA kahanevAlA hiMsA Adi pApakA bhaya dUra karake jIvoMko hiMsA AdimeM lagAtA hai| vaha unmArgakA upadezaka hai| yajJameM kiyA gayA prANivadha pApakA kAraNa nahIM hai kyoMki vedameM kahA hai jaise dAna pApakA kAraNa nahIM hai| prArambhameM yajJake liye hI pazuoMkI sRSTi kI gaI thii| jo yajJa karate haiM, karAte haiM aura pazu, ye saba marakara mantrake mAhAtmyase svargameM jAte haiN| yaha bhI unmArgakA upadeSTA hai / 'maggadUsaNo'-saMvara aura nirjarAke tathA samasta karmoMke vinAzake hetu samyagjJAna, samyagdarzana aura samyak cAritra rUpa pariNAma mArga kahe jAte haiM; kyoMki bAdhArahita sukhake paramparAse kAraNa haiM, Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 225 kAraNatvAcca / tasya mArgasya dUSaNaM nAma jJAnAdeva mokSaH kiM darzanacAritrAbhyAM ? cAritramevopAyaH ki jJAneneti kathayanmArgasya dUSako bhavati / athavA mArgapratyAyanaparaM zrutaM mArgastasya dUSako yo apvyaakhyaankaarii| 'maggavippaDivaNI ya' mArge ratnatrayAtmake vipratipannaH eSa na muktermArga iti yastadviruddhAcaraNaH / moheNa ya ajJAnena ca saMzayaviparyAsarUpeNa / 'mujjhanto' muhyan / sammohesu tIvakAmarAgeSu kutsiteSu deveSu upapadyate // 186 / / bhAvanAnAM phalaM darzayati bhayopajananAya edAhiM bhAvaNAhiM ya virAdhao devaduggadi lahai / tatto cudo samANo bhamihidi bhavasAgaramaNaMtaM / / 187 // 'edAhiM bhAvaNAhiM ya etAbhiH bhAvanAbhiH / 'devaduggaI lahadi' deveSu duSTA yA gatistAM gacchati / 'virAdhago' ratnatrayAccyutaH / 'tatto cudo samANo' tasyA devadurgatezcyutaH san / 'bhamihidi' bhramiSyati bhavasAgaramantAtItaM / / 187 / / edAo paMca vi vajjiya iNamo chaTThIe viharade dhIro / paMcasamido tigutto NissaMgo savvasaMgesu / / 188 // 'edAo paMca vi vajjiya' etAH paJca bhAvanAH parityajya 'iNamo' ayaM yatiH dhiirH| 'chaTThIe' SaSThyA bhAvanayA / 'viharade' pravartate / paSThayAM bhAvanAyAM pravartitu evaMbhUto yogyaH ityAcaSTe-'paMcasamido' samitipaJcakavRttiH / 'tigutto' guptitrayAlaMkRtaH / 'NissaMgoM' saMgarahitaH / 'savvasaMgesu' sarvaparigraheSu // 188 / / kA sA SaSThIbhAvanA ? atrAcaSTe tavabhAvaNA ya sudasattabhAvaNegattabhAvaNA ceya / dhidibalavibhAvaNAviya asaMkiliTThAvi paMcavihA / / 189 / / usa mArgako dUSaNa lagAnA / yathA-jJAnase hI mokSa hotA hai, darzana aura cAritrase kyA lAbha / athavA cAritra hI mokSakA upAya hai, jJAnakI AvazyakatA nahIM hai| aisA kahanevAlA mArgakA dUSaka hotA hai| athavA mArgakA jJAna karAnevAlA zrutamArga hai usakA jo dUSaka hai-mithyA vyAkhyAna ratA hai| 'maggavippaDivaNI'--ratnatrayAtmaka mArgameM vipratipanna hai| yaha muktikA mArga nahIM hai aisA mAnakara usake viruddha AcaraNa karatA hai aura moha arthAt saMzaya viparyayarUpa ajJAnase mohita hai| vaha tIvrakAmI aura rAgI nIca devoM meM utpanna hotA hai / / 186 / / bhaya utpanna karaneke liye bhAvanAoMkA phala batalAte haiM gA0-ratnatrayase cyuta huA vyakti ina bhAvanAoMse devoMmeM jo duSTagati hai use prApta karatA hai / usa devadurgatise cyuta hokara antarahita saMsAra samudra meM bhramaNa karatA hai / / 187 / / ___ gA0-ina pA~coM hI bhAvanAoMko tyAga kara yaha dhIra yati chaThI bhAvanAmeM pravRtta hotA hai| jo pA~ca samitiyoMko pAlatA hai, tIna guptiyoMse suzobhita hai aura saba parigrahoMmeM Asakti rahita hai / arthAt chaThI bhAvanAmeM pravRtta honeke yogya aisA yati hI hotA hai // 188 // chaThI bhAvanAko kahate haiM29 Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 bhagavatI ArAdhanA 'tavabhAvaNA' tapaso'bhyAsaH / 'sudabhAvaNA' jJAnasya bhAvanA / 'sattabhAvaNA' abhIrutvabhAvanA / 'egattabhAvaNA' ektvbhaavnaa| 'dhivibalavibhAviNAvi ' dhativalabhAvanA ceti / 'asaMkiliSThAvi paMcavidhA' asaMkliSTA bhAvanAH paJcaprakArAH / nanu ca tAH paJcabhAvanAstatra kimucyate 'chaTThI ya bhAvaNA ceti' asaMkliSTabhAvanAtvasAmAnyApekSayA ekatAmAropya SaSThItyucyate / vizeSarUpApekSayA tapobhAvanAdivivekaH / ata eva sUtrakAro'pi ekatAM darzayati asaMkkiliTThA vi paMcavihA' iti // 189 / / tapobhAvanA samAdheH kathamupAya ityatrAcaSTe tavabhAvaNAe paMceMdiyANi daMtANi tassa vasameMti / iMdiyajogAyario samAdhikaraNANi so kuNai // 190 / / 'tavabhAvaNAe' tapobhAvanayA asakRdazanatyAgena dravyabhAvarUpeNa / 'paMceMdiyANi' paJcApi indriyANi / 'tassa' tapobhAvanAratasya / 'vasameMti' vazamapayAnti / 'yato' yasmAta, 'daMtANi' dAntAni nigahItadaNi / iMdiyayogAyario' indriyANAM zikSAvidhAyyAcAryo'sau / 'samAdhikaraNAni' ratnatrayasamAdhAnakriyAH / 'so' saH, 'kugai' karoti / etaduktaM bhavati / dAntAni indriyANi tapasA na kAmarAgamasyAnayanti / kSudhAdibhirupadrutAtmA na vAmalocanAsuratakrIDAdau karotyAdaramiti pratItameva / nanu cAnanAdI pravRttasyAhAradarzane tadvArtAzravaNe tadAsevAyAM cAdaro nitAntaM pravartate tato'yuktamucyate tapobhAvanayAM dAntAnIndriyANIti / indriyaviSaya gA0-asaMkliSTa arthAt saMklezarahita bhAvanA bhI pA~ca prakArakI hai-tapa bhAvanA, zrutabhAvanA, sattva bhAvanA, ekatvabhAvanA aura dhRtibala bhAvanA // 189 / / TI0-tapakA abhyAsa tapa bhAvanA hai| jJAnakI bhAvanA zrutabhAvanA hai| nirbhayatAkI bhAvanA sattva bhAvanA hai / ekatva bhAvanA aura dhRtibala bhAvanA ye pA~ca asaMkliSTa bhAvanA haiN| zaMkA-ye to pA~ca bhAvanA haiM taba chaThI bhAvanA kaise kahA ? samAdhAna-asaMkliSTa bhAvanApanA ina sabameM samAna hai, isa apekSA inameM ekatvakA Aropa karake chaThI bhAvanA kahA hai| vizeSakI apekSA tapo bhAvanA Adi bheda hotA hai| isIse granthakAra bhI 'asaMkiliTThA vi paMcavihA' likhaka ra ekatAko batalAte haiM / / 189 / / tapabhAvanA samAdhikA upAya kaise hai yaha kahate haiM gA0 dravya aura bhAvarUpa tapakI bhAvanAse pA~coM indriyA~ damita hokara usa tapa bhAvanAvAleke vazameM ho jAtI haiN| indriyoMko zikSA denevAlA vaha AcArya ratnatrayakA samAdhAna karanevAlI kriyAe~ karatA hai / / 190 // TI0--isakA bhAva yaha hai ki tapase damita indriyA~ sAdhumeM kAmarAga utpanna nahIM krtiiN| jo bhUkha Adise pIr3ita hai vaha strIke sAtha ratikrIDA Adi karane meM ruci nahIM rakhatA yaha prasiddha hI hai| zaGkA-jo upavAsa Adi karatA hai usakA AhArake dekhane meM, AhArakI carcA sunane meM aura usake sevanameM atyanta Adara hotA hI hai| ataH yaha kahanA ayukta hai ki tapa bhAvanAse indriyA~ damita hotI haiM ? Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 227 rAgakopapariNAmAnAM karmAsravahetutayA ahitatvaprakAzanaparijJAnapuraHsaratapobhAvanayA viSayasukhaparityAgAtmakena anazanAdinA dAntAni bhavanti indriyANi / punaH punaH sevyamAnaM viSayasukhaM rAgaM janayati / na bhAvanAntarAntahitamiti manyate // 19 // tapobhAvanArahitasya doSamAcaSTe uttarapravandhena sadRSTAntopanyAsena iMdiyasuhasAulao ghorpriishpraajiyprsso| akadapariyamma kIvo mujjhadi ArAhaNAkAle / / 19 / / 'iMdiyasuhasAulao' indriysukhsvaadlmptto| 'ghoraparIsahaparAjiyaparasso' parISahaiH ghoraiH duHsahaH kSudAdibhiH parAjito'bhibhUtaH san yaH parAGmukhatAM gato ratnatrayasya / 'akadapariyamma kIvo' akRtaM parikarma tapaArAdhanAyA yenAsau akRtaparikarmA / 'kIvo' dInaH / 'mujjhai' muhyati vicittatAmApnoti / 'ArAhaNAkAle' ArAdhanAyAH kAle // 19 // atra dRSTAntamAha joggamakArijjato asso suhalAlio ciraM kAlaM / raNabhUmIe vAhijjamANao jaha Na kajjayaro // 192 / / 'joggamakArijaMto' vAkcAlanabhramaNalaGghanAdikAM zikSA akAryamANaH / 'asso' azvaH / 'suhalAlio' sukhalAlitaH / 'ciraM kAlaM raNabhUmIe' yuddhabhUmau / 'vAhijjamANago' vAhyamAnaH / 'jaha Na kajjakaroM' yathA kArya na karoti tathA yatirapi // 192 / / sugamatvAnna vyAkhyAyate gAthAtrayam tavabhAvaNA puvamakAridajogo samAdhikAmo tahA maraNakAle / Na bhavadi parIsahasaho visayasuhe mucchido jIvo // 193 // / samAdhAna-indriyake viSayameM honevAle rAga dveSarUpa pariNAma karmoke AsravameM hetu hote haiM isaliye ve ahitakArI haiN| isa parijJAnapUrvaka tapobhAvanAse kiye gaye anazana Adise jo ki viSaya sukhake parityAgarUpa hai, indriyA~ damita hotI haiN| bAra bAra sevana kiyA gayA viSaya sukha rAgako utpanna karatA hai / kintu bhAvanAse damita huA nahIM karatA !!190 // jo tapabhAvanAse rahita hai usakA doSa dRSTAntapUrvaka AgekI gAthAse kahate haiM gA0--jo indriya sukhake svAdameM Asakta hai, bhUkha Adiko duHsaha parISahoMse hArakara ratnatrayase vimukha huA hai, jisane parikarma-ArAdhanAke yogya tapa nahIM kiyA hai vaha dIna ArAdhanA ke kAlameM vicitta ho jAtA hai usakA mana idhara-udhara bhaTakatA hai // 191 // isameM dRSTAnta dete haiM gA0-jaise jisa ghor3eko zabdake saMketa para calane, bhramaNa, laMghana AdikI zikSA nahIM dI gaI hai aura cirakAla taka sukhapUrvaka lAlana pAlana kiyA gayA hai vaha ghor3A yuddhabhUmimeM savArIke liye le jAyA gayA kArya nahIM karatA vaise hI yati bhI jAnanA / / 192 / / AgekI tIna gAthAe~ sugama haiM ataH unakI TIkA nahIM hai Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 bhagavatI ArAdhanA joggaM kArijjato asso duhabhAvido ciraM kAlaM / raNabhUmIe vAhijjamANao kuNadi jaha kajjaM // 194 // puvvaM kAridajogo samAdhikAmo tahA maraNakAle / hodi hu parIsahasaho visayasuhaparammuho jIvo // 195 // zrutabhAvanAmAhAtmyaM prakaTayati sudabhAvaNAe NANaM daMsaNatavasaMjamaM ca pariNavai / to uvaogapaiNNA suhamaccavido samANei / / 96 / / 'suvabhAvaNAe'-zrUyate iti zrutamityasyAM vyutpatto zabdazrutamucyate / tasya bhAvanA nAma tadarthaviSayajJAnAsakRtpravRttiH / nanu zabdazrutasyAsakRtpaThanaM zrutabhAvanA syAta, jJAnaM tato'rthAntaraM ? atrocyate-zrutakArya jJAne zrutazabdo vartate iti / na doSo vA / gacchatIti gauriti vyutpattAvapi nAzvAdI gozabdo vartate / kintu rUDhivazAtsAsnAdimatyeva / evamihApi zrayate iti vyatpAdito'pi na sakale zrotropalabhye vacanasandarbha pravartate. api tu svasamayarUDhivazAd gaNadharoparacite eva / tathaiva zrutajJAnAvaraNakSayopazamanimitte jJAne eva vartate / tasyAsya zrutajJAnasya bhaavnyaa| 'NANaM daMsaNatavasaMjamaM ca pariNamai' samIcInajJAnadarzanatapaHsaMyamapariNatiH gA-jisane pUrva kAlameM tapa nahIM kiyA aura viSaya sukhameM Asakta rahA vaha jIva marate samaya samAdhikI kAmanA karatA huA usa prakAra parISahako sahana karanevAlA nahIM hotA // 193 // gA0-jaise yogya zikSAko prApta azva cirakAla taka duHkhase bhAvita huA, arthAt kaSTa sahanekA abhyAsI yuddhabhUmimeM savArImeM le jAne para kArya karatA hai // 194 / / gA0-usI prakAra pUrva meM tapa karanevAlA viSaya sukhase vimukha jIva marate samaya samAdhikA icchuka huA nizcayase parISahako sahanevAlA hotA hai // 195 / / zru tabhAvanAkA mAhAtmya prakaTa karate haiM gA0-zrutabhAvanAse samyagjJAna, samyagdarzana, tapa aura saMyamarUpa pariNamana karatA hai| jJAna bhAvanAse upayogakI pratijJAko sukhapUrvaka acalita hotA huA samApta karatA hai / / 196 // TI0-'zrUyate' jo sunA jAtA hai vaha zruta hai 'aisI vyutpatti karanepara zrutase zabdazruta kahA jAtA hai / usakI bhAvanAkA matalaba hai-zabdake arthaviSayaka jJAnameM bAra-bAra pravRtti karanA arthAt usakA abhyAsa karanA zrutabhAvanA hai| zaMkA-zabdarUpa zrutakA bAra-bAra par3hanA zrutabhAvanA hai / jJAna usase bhinna hai ? samAdhAna-zrutakA kArya jJAna hai ataH use bhI zrutazabdase kahate haiN| isameM koI doSa nahIM hai / jo 'gacchati' calatI hai vaha gau hai aisI vyutpatti karanepara bhI azva Adiko 'gau' zabdase nahIM kahA jaataa| kintu rUr3hivaza galakambalavAle pazuko hI gau kahA jAtA hai| isI prakAra yahA~ bhI 'zrUyate' jo sunA jAtA hai vaha zruta hai aisI vyutpatti karanepara bhI kAnase jo kucha vacana samUha sunA jAtA hai usa sabako zruta nahIM kahate / kintu apanI Agamika rUr3hivaza gaNadharake dvArA race gaye zabdasamUhako hI zruta kahate haiN| usI prakAra zru tajJAnAvaraNake kSayopazamake nimittase honevAle jJAnako hI zruta kahate haiN| usa zrutajJAnakI bhAvanAse samIcInajJAna darzana tapa aura Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 229 pratipadyate / jJAnabhAvanAparo jJAnapariNato bhavat kathamasau darzanAdau pariNAmAntare pravRtto bhavati ? na hi krodhapariNato mAyAyAM pravRtto bhavatIti cennaiSa doSaH / yadyAnnantarIyaka tasminsati tadbhavatyeva tadadhikaraNe yathA kRtakatve'nityatvaM / jJAnaM cAntareNa na bhavanti samyagdarzanAdayaH / atredaM codyaM-asaMyatasamyagdRSTerasti jJAnaM tasya tapaHsaMyamau kimuta staH ? saMyamasadbhAve kathamasaMyatatA? tasmAnna tau staH / kathamidaM sUtraM ? nAyamasya sUtrasyArtho jJAnabhAvanAyAM satyAM bhavatyeva sarva eva iti, kintu jJAnabhAvanAyAM satyAmeva bhavanti nAsatyAm / tapaHsaMyamau kAryatvena sthitau cAritramohakSayopazamavizeSasahAyApekSiNA jJAnena pravatyete, na cAvazyaM kAraNAni kAryavanti bhavanti / dhUmamajanayato'pyagnerdarzanAta kASThAdyapekSasya / 'to' tataH jJAnabhAvanAtaH / 'uvaogapadiNNAM' jJAnadarzanatapaHsaMyamapariNAmaprabandhe pravartayAmyAtmAnaM iti yA upayogapratijJA tAM / 'saha' aklezena / 'samAdi' samApayati / 'accavido' acalitaH // 196 / / jadaNAe joggaparibhAvidassa jiNavayaNamaNugadamaNassa / sadilovaM kAdaM je Na cayaMti parIsahA tAhe // 197 / / 'jadaNAe' yatnena / 'joggaparibhAvidassa' yujyate anena anazanAdinA nirjarAthaM yatiriti bAhyaM tapaH saMyamarUpa pariNatiko prApta hotA hai| . zaMkA-jo jJAnabhAvanAmeM lIna hai vaha jJAnarUpa pariNata hotA hai kintu vaha darzana Adi anya pariNAmarUpa pariNata kaise ho sakatA hai ? jo krodha rUpase pariNata hai vaha mAyArUpase pariNata nahIM ho sakatA? : samAdhAna-yaha doSa ucita nahIM hai| jo jisake vinA nahIM hotA vaha usake honepara avazya hotA hai| jaise jo banAyA huA hai vaha anitya avazya hai| jJAnake vinA samyagdarzana Adi nahIM hote| zaMkA-yahA~ yaha tarka hotA hai ki asaMyata samyagdRSTIke jJAna hai taba kyA usake tapa aura saMyama hai ? yadi saMyama hai to vaha asaMyata kaise hai ? ataH usake tapa aura saMyama nahIM haiM ? taba yaha sUtragAthA kaise ThIka hai ? samAdhAna-isa sUtragAthAkA yaha artha nahIM hai ki jJAnabhAvanAke honepara saba tapa saMyama Adi hote hI haiN| kintu jJAnabhAvanAke honepara hI hote haiM, usake abhAvameM nahIM hote| tapa aura saMyama kArya hai ataH cAritramohake kSayopazama vizeSakI apekSA sahita jJAnake honepara hote haiN| kAraNake honepara kArya avazya hotA hI hai aisA niyama nahIM hai| kASTha AdikI Aga binA ghUmake bhI dekhI jAtI hai| jJAnabhAvanAse upayoga pratijJAko binA klezake acala hokara samApta karatA hai--pUrNa karatA hai / 'maiM jJAna darzana tapa saMyamarUpa pariNAmoMmeM apaneko pravRtta karatA hUM' yaha upayoga pratijJA hai // 196|| gA0-taba yatnase apaneko tapase bhAvita karanevAleke tathA jinAgamake anugata cittavAleke smRtikA lopa karanemeM parISaha samartha nahIM hotI // 197 / / TrI0-yati nirjarAke lie isa anazana Adise 'yujyate' yukta hotA hai vaha yoga hai| isa Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 bhagavatI ArAdhanA yogazabdenArocyate / tenAyamarthaH / tapasA bhAvitasyeti / 'jiNavayaNamaNugadamaNassa' jinavacanAnugatacetasaH / 'sadilovaM' smRtilopaM / ratnatrayapariNAmapravandhasampAdanodyogasya smRtiryA tasyA vinAzaM / 'kAuMje' katu / 'na cayaMti' na zaknavanti / ke ? parissahA' kSudAdivedanAH / 'tAhe' tadA / etaduktamanayA gAthayA-abhyasyamAnaM zrutajJAnaM nirmalaM paToyo bhavati / pATavAbhyAsabalena ca smRtirakhe dena pravartate / smRtimalo hi yogo vAkkAyavyApAra iti / sudaM gadaM // 197 / / / satvabhAvanAyA guNaM stauti uttaragAthayA devehiM bhIsido vi hu kayAvarAdho va bhImarUvehiM / to sattabhAvaNAe vahai bharaM Nibbhao sayalaM / / 198 // bahuso vi juddhabhAvaNAya Na bhaDo hu mujjhadi raNammi / taha sattabhAvaNAe Na mujjhadi muNI vi uvasagge // 199 / / 'devehi' devastrAsito'pi / khu sphuTaM / kRtAparAdho'pi bhImarUpaiH / vA athavA / to tataH / satvabhAvanayA soDhaduHkhAt / 'vahaI bharaM Nibbhao sayalaM' vahati bharaM saMyamasya nirbhayaH sakalaM / materbhImarUpadarzanAcca bhItirupajAyate / bhItasya pracyutaratnatrayasya tadatiduravApaM / tadanavAptyA na karma nimUrlanaM zakyaM kttu| anAvyutpattike anusAra yahA~ yoga zabdase bAhya tapa kahA hai / ataH 'joggaparibhAvidassa' kA artha tapase bhAvita hotA hai| jo yatnapUrvaka tapa karatA hai aura apane cittako jinAgamakA anusArI banAtA hai usakI smRtikA-arthAt ratnatrayarUpa pariNAmoMke prabandha sampAdanameM udyoga karanekI jo usakI smati hai ki mujhe ratnatrayarUpa pariNAmoMko sampanna karane meM udyoga karanA hai usa smRtika lopa parISaha nahIM kara sktiiN| isa gAthAse yaha kahA hai ki satata abhyAsa karanese zra tajJAnA nirmala aura prabala hotA hai| prabala abhyAsake balase smati vinA khedake apanA kAma karatI hai| yoga arthAt vacana aura kAyake vyApArakA mUla smRti hai / / 197|| zrutabhAvanAkA kathana samApta huaa| AgekI gAthAse sattvabhAvanAke guNakA kathana karate haiM gA0-devoMke dvArA pIr3ita kiyA gayA bhI athavA bhayaMkara jIvoMke dvArA satAyA gayA yati sattvabhAvanAke dvArA duHkha sahana karanese niDara hokara saMyamake samasta bhArako vahana karatA hai / / 198 // To0-maraNase aura bhayaMkararUpake dekhanese bhaya utpanna hotA hai| Darakara yadi ratnatrayako chor3a baiThA to punaH usakI prApti bahuta kaThina hai| aura ratnatrayako prApta kiye vinA karmakA nirmUlana karanA zakya nahIM hai| tathA karmoMkA vinAza na honepara ve AtmAko nAnA prakArake kaSTa dete haiN| isalie bhaya hI aneka anarthoMkA mUla hai aisA nizcaya karake sabase pahale bhayako hI bhagAnA cAhie // 198 // gA0-aneka prakArakI bhI yuddha sambandhI bhAvanAse jaise yoddhA yuddha meM nahIM hI mohita hotA arthAt yuddhase nahIM ddrtaa| vaise hI muni bhI sattvabhAvanAse upasarga Anepara mohita nahIM hotA // 199|| Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA sAditapralayAni ca karmANi vicitraM yAtayantyAtmAnaM / tato bhItirevAnekAnarthamUlamiti nizcitya sA prAgeva nirsniiyaa| tthaahi-||199|| khaNaNuttAvaNavAlaNavIyaNaviccheyaNAvarohattaM / ciMtiya duha adIhaM mujjhadi No sattabhAvido dukkhe // 200 / / bAlamaraNANi sAhU suciMtidUNappaNo aNaMtANi / maraNe samuTThie vihi mujjhai No sattabhAvaNANirado // 201 / / pRthivIkAyikAH san khananadahanavilekhanakuTTanabhaJjanaloThanapeSaNacUrNanAdibhirbAdhAM pariprApto'smi / apazca zarIratvenopAdAya dharmarazmikaranikarApAtena, dahanajvAlAkalApakavalitatanutayA parvatadarIsamunnatadezebhyo'tivegena zilAghanavasundharAsu patanena, AmlalavaNakSArAdirasasamavetadravyasanmizraNena, dhagadhagAyamAne'gnau prakSepaNena, tarutaTazilApAtena pAdakaratalAbhighAtena, taraNodhatAnAM vizAlaghanoraHsthalAvapIDanena, avalokamAnamahAnAgataraNamajjanahastakSobhaNAdinA va mahatI vedanAM adhigato'smi / tathA samIraNaM tanutayA parigRhya drumagulmaziloccayAdInAM prANabhRtAM nitAntakaThinakAyAnAM cAbhighAtena samIraNAntarAvamanena, jvalanasparzanena ca duHkhAsikAmanubhUto'smi / tathA parigRhItAgnizarIro vidhyApanena pAMsubhasmasikatAdiprakSepaNena, muzalamAtrajaladhArApAtena, daNDakASThAdibhistADanena, loSThapASANAdibhizcaNanena prabhaJjanabhaJjanena vipadamAzrito'smi / phalapalAzapallavakusumAdikAyaM svIkRtya troTanabhakSaNamardanapeSaNadahanAdibhistathA gulmalatApAdapAdikaM gA0-khodanA, jalanA, vahanA chedanA, ropanAko vicArakara sattvabhAvanAyukta muni duHkhameM alpakAlIna duHkhase mohita nahIM hotA arthAt nahIM DaratA // 20 // gA0-sattvabhAvanAmeM lIna sAdhu apane ananta bAlamaraNoMko samyakarUpase vicArakara maraNake upasthita honepara bhI mohita nahIM hotA // 201 / / TI0-pRthvIkAyameM janma lekara maiMne khodane, jalane, jotane, kUTane, tor3ane, loTane, pIsane aura cUrNakI taraha pIse jAnekA kaSTa uThAyA hai| jalako zarIrarUpase grahaNa karake maiMne sUryakI kiraNoMke samahake giranese. AgakI jvAlAke samahake dvArA mere zarIrako nigala lenese. parvatarka guphA jaise U~ce sthAnoMse zilA aura kaThora pRthivI para ativegase giranese, khaTTe, namakIna, khAre Adi rasoMse yukta dravyoMke milanese, dhak-dhak jalatI huI Aga para pheMkanese, vRkSa, kinAre aura zilAoMke giranese, paira aura hathelIke abhighAtase, tairanemeM udyata manuSyoMke vizAla aura dRr3ha chAtIse pIr3ita honese, vizAlakAya hAthiyoM ke tairane DUbane aura sUMDake dvArA kSobhita honese maine bar3I vedanA bhogI hai| tathA vAyuko zarIrarUpase grahaNa karake vRkSa, jhAr3I, parvata Adi prANiyoMkI atyanta kaThora kAyAke abhighAtase, dUsarI vAyuke dvArA dabAye jAnese, aura Agake sparzanase maiMne dukhoMkA anubhava kiyA hai| tathA agniko zarIrarUpase grahaNa karake bujhAnese, dhUla bhasma reta Adi mere Upara pheMkanese, masala jaisI jaladhArA DAlanese, daNDa kASTha Adise pITanese, loSTha patthara Adi se cUrNita karanese aura vAyuse pIr3ita honese maiM vipattiyoMkA sthAna bana cukA huuN| phala, palAza, patra, phUla Adike zarIrako svIkAra karake tor3anA, khAnA, malanA, pIsanA aura jalAne Adise Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 bhagavatI ArAdhanA tanUkRtya chedanena, bhedanenotpATanena, rohaNena, karSaNena, dahanena ca klezabhAjanatAmupayAto'smi / tathA kunthupipIlikAditraso bhUtvA vegaprayAyirathacakrAkramaNena kharaturagAdiparuSakhurasantADanena, jalapravAha prakarSaNena, dAvAnalena, drumapASANAdipatanena, manujacaraNAvamarddanena, balavatAM bhakSaNena ca ciraM kliSTo'smi / tathA kharakarabhabalIvardAdibhAvamApadya gurutarabhArAropaNena, bandhanena, karkazatarakazAdaNDamuzalAditADanenAhAranirodhanena, zItoSNavAtAdisaMpAtena, karNacchedanena, dahanena, nAsikAvedhanena vidAraNena, parazvAdinizitAsidhArA prahAreNa ciramupadruto'smi / tathA bhagnapAdaM kRzatayA vyAdhyabhibhavena vA patitaM itastataH parAvartyamAnaM, krUratamavyAghra zRgAlasArameyAdibhirbhakSyamANaM, kAkagRdhrakaGkAdibhiH kavalIkriyamANaM, taralataratArakAkSiyugalaM, kastrAtumAsIt / tato yato gurutara bhArodvahanajAta kvathitavraNasamudbhava kRmikulena, kAkAdibhizcAnAratamupadruto'smi / tathA manujabhave'pi karaNavaikalyAddAridradyAdasAdhyavyAdhyupanipAtAt, priyAlAbhAdapriyayogAtparapreSyakaraNAdaparaparAbhavAt, draviNArjanAzayA duSkarakarmAdAnamUlaSaTkarmodyogAcca, vicitrAM vipadamuto'smi / tathaivAmarabhave'pi 'dUramapasara laghu prayAhi, prabhoH prasthAna velA vartate, prayANapaTahaM tADaya, dhvajaM dhAraya, hatAzadevIjanaM pAlaya, tiSTha svAmino'bhilaSitena vAhanarUpeNa, ki vismRto'sya 'nalpapuNyapaNyazatamakhasya dAseratAM yattUSNIM tiSThasi / puro na dhAvasIti devamahattaraparuSatarabhAratIzalAkAnAM zravaNatodanena zatamukhAntaHtathA jhAr3I, bela, vRkSa Adiko chedane, bhedane, ukhAr3ane, khIMcane aura jalAnese maiM klezakA pAtra banA hU~ / tathA kuMthu cIMTI Adi trasa paryAyako dhAraNa karake vegase jAte hue rathake pahiyeke AkramaNase, gadhe ghor3e Adike kaThora khurake AghAtase, jalake pravAhake khicAvase, jaMgala kI Agase, vRkSa, patthara Adike girane se, manuSyake caraNoMse rauMde jAnese aura balavAnoMke dvArA khAye jAnese maiMne cirakAla taka kaSTa bhogA hai / tathA gadhA U~Ta baila AdikA zarIra dhAraNa karake bhArI bojhA lAdanese, savArI karanese, bA~dhanese, atyanta kaThora kor3e, daNDe, aura mUsala Adise pITanese, bhojana na denese, zIta uSNa vAyu Adike calane se, kAna chedanese, jalAnese, nAka chedanese, parazu Adise kATane se, tIkSNa talavArakI dhArake prahArase maiMne cirakAla upadrava sahe haiM / tathA paira TUTa jAne para, kamajora honese athavA rogase pIr3ita honese gira par3ane para idhara-udhara ghUmane para atikrUra vyAghra, siyAra, kutte Adi khAye jAne para, kauve, giddha, kaMka Adi pakSiyoMke dvArA apanA AhAra banAye jAne para, AkhoMse A~sU bahAte hue bhI kauna merI rakSA karatA thA / ataH bhArI bojhA lAdanese utpanna hue ghAvoM meM paidA hue kIToMse aura unako khAne vAle kauoMse maiM nirantara satAyA gayA huuN| tathA manuSyabhavameM bhI indriyoM kI kamI honese, garIbIse, asAdhya rogake honese, iSTa vastuke na milane se, apriyake saMsargase dUsare kI cAkarI karanese, dUsareke dvArA tiraskRta honese, dhana kamAnekI icchAse duSkara karmabandhake kAraNa SaTkarmoM ko karanese aneka prakArakI vipattiyoMko maiMne bhogA hai / usI prakAra devaparyAya meM bho-dUra haTo, jaldI calo, svAmIke prasthAna karanekA samaya hai / prasthAna karaneke nagAre bajAo, dhvajA lo, nirAza deviyoMko dekhabhAla karo, svAmIko iSTa vAhanakA rUpa dhAraNa karake khar3e raho, kyA ati puNyazAlI indrakI dAsatAko bhUla gaye jo cupacApa khar3e ho, Age nahIM daur3ate / isa 1. syalpa - a0 A0 / Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 233 purAdabhravibhramavilokanodbhUtAbhilASadahanajanitasantApena SaNmAsAvasthiterAyuSaH parijJAnena ca mahadudapAdi duHkhaM / evaM narakabhavepi / itthamanantakAlamanubhataduHkhasya mama ko viSAdo, duHkhopnipaate| na ca vipaNNaM tyajanti duHkhAni, svakAraNAyattasannidhAnAni tAnIti stvbhaavnaa| yadyazubhazarIradarzanAd bhItiH sApi no yuktA / tAni zarIrANi asakRnmayA gRhItAni dRSTAni c| kA tatra paricitebhyo bhItiriti cittasthirIkriyA satvabhAvanA // 20 // eyattabhAvaNAe Na kAmabhoge gaNe sarIre vA / sajjai veraggamaNo phAsedi aNuttaraM dhammaM // 202 // ekatvabhAvanA nAma janmajarAmaraNAvRttijanitaduHkhAnubhavane na duHkhaM madIyaM saMvibhajati kazcit / duHkhasaMvibhajanaguNana svajana ityanurAgaH tadakaraNena ca parajana iti ca dveSo yujyate / na cedasti sukhaM mayyAdhAtumakSamaH iti na tatsUkhenApi svjnprjnvivekH| tasmAdeka evAhaM na me kazcit / nApyahaM kasyaciditi cintA kaaryaa| tasyA gaNamAcaSTe 'eyattabhAvaNAe' ekatvabhAvanayA hetabhatayA / 'na sajja di' nAsakti karoti / kva ? kAmabhoge, gaNe ziSyAdivarge, zarIre vA sukhe vaa| kAmaM svecchayA bhujyante iti kAmabhogAH / sukhasAdhanatayA saMkalpitabhaktapAnAdayo vAmalocanAdivargazca tatra na saMgaM karoti / bAhyadravyasaMsarga prakAra devoMke pradhAnoMke ati kaThora vacana rUpI kIloMse kAnoMke chedanese, indrake antapurakI devAMganAoMke pracura vilAsako dekhakara utpanna huI aisI sundara devAMganAoMkI abhilASArUpI Agase utpanna hue saMtApase, aura Ayuke chaha mAsake zeSa rahaneke parijJAnase mahAna duHkha hotA hai| isI prakAra naraka paryAyameM bhI jAnanA / isa prakAra maiMne anantakAla duHkhakA anubhava kiyA hai| taba duHkha Ane para viSAda kyoM ? viSAda karanese duHkha chor3atA nahIM hai / duHkha to apane kAraNoMke honese hotA hai / yaha sattvabhAvanA hai| yadi azubha zarIrake dekhanese bhaya hotA hai to vaha bhI ThIka nahIM hai / aise zarIra maiMne bahuta bAra dhAraNa kiye haiM aura dekhe haiN| paricitoMse bhaya kaisA ? isa prakAra cittako sthira karanA sattvabhAvanA hai / / 201 / / gA0-ekatva bhAvanAse kAmabhogameM, saMghameM athavA zarIrameM Asakti nahIM karatA / vairAgyameM mana ramAye hue sarvotkRSTa cAritrako apanAtA hai / / 202 / / To0-ekatva bhAvanAkA svarUpa isa prakAra hai-janma, jarA, aura maraNake vAra-bAra honese utpanna hue duHkhako bhogane meM koI mere duHkhameM bhAga nahIM letaa| ataH duHkhameM bhAga lenese yaha svajana hai isalie usameM anurAga aura jo duHkhameM bhAga nahIM letA vaha parajana hai isalie usase dvaSa karanA ucita nahIM hai / yadi koI duHkhameM bhAga nahIM letA to mujhameM sukha ho paidA karade so bhI bAta nahIM hai| ataH jo mujhameM sukha paidA kare vaha svajana hai aura jo sukha paidA nahIM karatA vaha parajana hai aisA bheda sukhako lekara bhI nahIM hotaa| ataH maiM akelA hI huuN| koI merA nahIM hai| aura na maiM hI kisIkA hU~ aisA vicAra karanA cAhie / usakA lAbha kahate haiM ki ekatva bhAvanAse kAma bhogameM, ziSyAdike samUharUpa gaNameM, zarIra athavA sukhameM Asakti nahIM hotii| 'kAma' arthAt apanI icchAse jo bhoge jAte haiM ve kAmabhoga haiN| sukhakA sAdhana honese manameM saMkalpita khAna-pAna Adi aura strI Adi varga kAmabhoga haiN| usameM vaha Asakti nahIM Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 234 janitAH prItivizeSAH sukhazabdavAcyAste tRSNAmevAtizayavatIM AnayaMti cetovyAkulakAriNIM na cetaH svAsthyaM saMpAdayitumIzA iti / na tu upayogyAH kAmabhogAH, ratnatrayasaMpattireva janasyopayoginI, na tathA bhogasaMpadA - smAkaM kiJcidasti kRtyaM / madIyapariNAmAvalaMbinau hi bandhamokSau mama / tataH kiM tena gaNena / zarIramapyakiJcitkaraM / na cetkarmANi kiJcitkuryuH / bAhyaM jIvAjIvAtmakaM dravyaM rAgakopanimittaM idamupakArakamanupakArakamiti vA saMkalpyamAnaM nAnyathA / tataH saMkalpamIdRgbhUtaM vihAya zuddhAtmasvarUpajJAnapariNAmaprabandhaH asahAyAtmasvarUpaviSaya iti ekatvabhAvanocyate / satyAmasyAM na kvacitsaGgaH' tataH 'veraggagrado' vairAgyamupagataH / 'phAi' spRzati / 'aNuttaraM dhammaM' atizayitaM cAritraM / etena saMsAravIjasya saGgasya nivRttirazeSakarmApAyatozcAritrasya ca lAbho guNa ekatvabhAvanAjanyaH ityAkhyAtaM bhavati / ekatvabhAvanA mohamajJAnarUpaM apyapanayati yathA jinakalpiko nirastamohaH saMvRttaH // 202 // bhayaNIe vidhammijjaMtIe eyattabhAvaNAe jahA / jiNakappido Na mUDho khavao vi Na mujjhai tadheva // 203 // yathA jinakalpiko jinakalpakaM prapanno nAgadatto nAma munirbhaginyAmayogyaM kArayantyAmapi ekatvabhAvanayA | ,Na mUDho' mohaM na gataH / tathaiva kSapako'pi na muhyatIti gAthArthaH / ekatvabhAvanA // 203 // paJcamI dhRtibalabhAvanA duHkhopanipAta akAtaratA dhRtiH saiva balaM dhRtibalaM tasya bhAvanAbhyAsaH asakRdakAtaratayA vRttiH / tayA dhRtibalabhAvanayA duHkhadaparISahacamvA yudhyatIti nigadati- karatA / bAhya padArthoMke sambandhase utpanna hue prIti vizeSako sukha zabdase kahate haiM / ve cittako vyAkula karane vAlI ati tRSNAko hI paidA karate haiM / ve cittako svastha karanemeM samartha nahIM haiM / kAmabhoga bhogane yogya nahIM haiM / ratnatrayarUpa saMpatti hI manuSyake lie upayogI hai / usa bhogasampadAse hameM kucha nahIM karanA hai / mere pariNAmoM para avalambita bandha aura mokSa hI mere haiM / ataH gaNase mujhe kyA ? zarIra bhI akiJcitkara hai / yadi aisA na hotA to karma kyA karate / bAhya jIva ajIva Adi dravyoMmeM yaha upakAraka hai aura yaha upakAraka nahIM hai aisA saMkalpa karaneseM hI rAgadveSa hote haiM, aura saMkalpa na karanese nahIM hote / isalie isa prakArakA saMkalpa tyAgakara zuddha Atma svarUpake jJAnarUpa pariNAmoMkA prabandha aura parakI sahAyatA se rahita Atma svarUpakA cintana ekatva bhAvanA kahAtA hai / usake hone para kisI bhI padArtha meM mamatva nahIM hotA / ataH vairAgya dhAraNa karake utkRSTa cAritrako apanAtA hai / isase yaha kahA hai ki saMsArakA bIja jo mamatvabhAva haiM usase nivRtti aura samasta karmoMke vinAzakA kAraNa jo cAritra hai usakI prApti ekatva bhAvanAse hone vAle guNa haiM / ekatva bhAvanA ajJAnarUpa mohako bhI dUra karatI hai / jaise jinakalpI mohako dUra karate haiM ||202|| gA0 - jaiseM ayogya AcaraNa karanevAlI apanI bahanameM jinakalpako dhAraNa karanevAlA nAgadatta nAmaka muni ekatva bhAvanAse mohako prApta nahIM huA / vaise hI kSapaka bhI mohako prApta nahIM hotA || 203 || ekatva bhAvanA samApta huI / pA~cavI dhRtibala bhAvanA hai / usakA artha hai duHkha Anepara kAra nahIM honA / dhRti arthAt dhairya hI huA bala / usakI bhAvanA arthAt abhyAsa, nirantara kAta 1. saMgaM karoti ve-A0 mu0 / Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 235 vijayodayA TIkA kasiNA parIsahacamU abbhuTTai jai vi sovasaggAvi / duddharapahakaravegA bhayajaNaNI appasattANaM // 204 / / 'kasiNA' kRtsnA / 'parIsahacam' parISahasenA kSudAdidvAviMzatiduHkhapRtaneti yAvat / 'abbhuTThaI' AbhimukhyenottiSThati / 'jaivi' yadyapi 'sovasaggA vi' caturvidhenopasargeNa saha vartamAnApi / 'duddharapahakaravegA' durdharasaMkaTavegA / 'appasattANaM bhayajaNaNI' alpasatvAnAM bhayajananI / / 204|| dhididhaNidavaddhakaccho joghei aNAilo tamaccAI / dhidibhAvaNAe sUro saMpuNNamaNoraho hoI / / 205 / / 'taM' tAM pRtanAM / 'jodheI' yodhayati / kayA saha ? 'dhidibhAvaNAe' dhRtimAvanayA / kaH ? 'dhididhaNidabaddhakaccho' dhRtyA nitarAM bddhkkssH| 'sUro' zUraH / 'aNAilo' anAkulo vikramavAn / phalamAcaSTe tasya 'saMpuNNamaNoraho hoi' saMpUrNamanoratho bhavati // 205 // eyAe bhAvaNAe cirakAlaM hi viharejja suddhAe / kAUNa attasuddhi daMsaNaNANe caritte ya // 206 // 'eyAe bhAvaNAe' etayA paJcaprakArayA bhAvanayA saha / 'cirakAlaM viharejja' ciraM pravarteta / 'suddhAe' zuddhayA / 'kAUNa' kRtvA / 'attasodhi' Atmazuddhi / 'dasaNaNANe carite ya' ratnatraye niraticAro bhUtvA // 206 / / vyAvaNitabhAvanAnantarA sallekhanetyadhikArasaMbandhamAcaSTe evaM bhAvamANo bhikkhU sallehaNaM uvakkamai / NANAviheNa tavasA bajjheNabbhaMtareNa tahA // 207 // evaM bhAvamANo 'evaM' uktena prakAreNa 'bhAvamANo bhAvanAparaH / 'bhikkhU sallehaNaM' sallekhanAM tanUkaraNaM / 'uvakkamai' prArabhate / kena ? 'NANAviheNa' nAnAprakAreNa / 'tavasA' tapasAM 'bajhegambhaMtareNa tahA' ratA rahita vRtti / usa dhRti bala bhAvanAse duHkhadAyI parISahakI senAse muni yuddha karatA hai, yaha kahate haiM gA0-duHkhadAyI saMkaTake vega sahita, alpa zaktivAloMko bhaya paidA karanevAlI bhUkha Adi bAIsa parISahoMkI samasta senA jisake sAthameM cAra prakArake upasarga bhI haiM, yadi sanmukha khar3I ho / / 204 // gA0-dhairyake sAtha dRr3hatApUrvaka kamarako bA~dhanevAlA zUra vinA kisI ghabarAhaTake dhRti bhAvanAse usa senAse atyanta yuddha karatA hai / phalasvarUpa usakA manoratha sampUrNa hotA hai // 205 / / gA0--isa zuddha pA~ca prakArakI bhAvanAse AtmAkI zuddhi karake samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritrarUpa ratnatrayameM cirakAlataka vihAra karanA cAhie // 206|| bhAvanAoMkA varNana karaneke anantara sallekhanA adhikArake sAtha unakA sambandha kahate haiM gA0--ukta prakArase bhAvanA bhAnevAlA bhikSu nAnA prakArake bAhya aura abhyantara tapase sallekhanAko prArambha karatA hai / / 207 / / Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 bhagavatI ArAdhanA bAhyAbhyantareNa ca // 207 // bhedamakRtvA vyAvarNayitu azakyA sallekhaneti bhedamAcaSTe sallehaNA ya duvihA abhaMtariyA ya bAhirA ceva / abbhaMtarA kasAyesu bAhirA hodi hu sarIre // 208 / / 'saMllehaNA ya duvihA' sallekhanA ca dviprakArA / 'abhaMtariyA ya bAhirA ceva' abhyantarA bAhyA ceti / 'abhaMtarA kasAyesu' abhyantarA sallekhanA krodhAdikaSAyaviSayA / 'bAhirA hodi hu sarIre' bAhyA bhavati sallekhanA zarIravipayA // 208 // bAhya sallekhanopAyanirUpaNArthaH uttarapravaMdha savve rase paNIde NijjahittA du pattalukkheNa / aNNadareNuvadhANeNa sallihai ya appayaM kamaso // 209 / / 'samve rase' sarvAnrasAn / prakarSa nItAH praNItAH tAn atizayavata' ityarthaH susaMskRtAn balavarddhanAnityarthaH / 'NijjahittA' tyaktvA / 'aNNadareNuvadhANaNa' anyatareNAvagraheNa / 'appagaM' AtmAnaM zarIraM / 'kamaso' kramazaH / 'sallihadi' tanukaroti // 209 / / / bAhyaM tapo vyAcaSTe aNasaNa avamoyariyaM cAo ya rasANa vuttiparisaMkhA / kAyakileso sejjA ya vivittA bAhiratavo so / / 210 // 'aNasaNaM' anazanaM / 'uvamodadariyaM' avamodayaM / 'cAgo ya rasANaM' tyAgo rasAnAM / 'vRttiparisaMkhA' vattiparisaMkhyAnaM / 'kAyakileso' kAyaklezaH / 'sejjA vivattA' viviktshyyaa| 'bAhiratavo so bAhya tapastat / / 210 // tatra anazanatapobhedanirUpaNArthA gAthA addhANasaNaM savvANasaNaM duvihaM tu aNasaNaM bhaNiyaM / viharaMtassa ya addhANasaNaM idaraM ca carimaMte / / 211 / / bheda kiye vinA sallekhanAkA varNana karanA azakya hai isalie pahale usake bheda kahate haiM gA0-sallekhanAke do bheda haiM abhyantara aura bAhya / abhyantara sallekhanA krodha Adi kaSAyakI hotI hai, bAhya sallekhanA zarIrake viSayameM hotI hai // 208 // bAhya sallekhanAke upAya batalAte haiM gA0-valako bar3hAnevAle saba rasoMko tyAgakara prApta hue rUkhe AhArase koI eka niyama vizeSa lekara apane zarIrako kramase kRza karatA hai / / 209 / / bAhya tapako kahate haiM gA0-anazana, avamaudarya, rasoMkA tyAga, vRttiparisaMkhyAna, kAyakleza aura vivikta zayyA ye bAhya tapa hai / / 210 // 1. vata ityarthaH NijjU-A0 mu0 / Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 237 'addhANasaNaM' addhAzabdaH kAlasAmAnyavacano'nyatreha caturthAdipaNmAsaparyanto gRhyate / tatra yadanazanaM tadaddhAnazanaM / 'savvANasaNaM cedi' sarvAnazanaM ceti / duvidhamaNasaNaM du' tu zabdo'vadhAraNArtha dviprakAramevAnazanaM / sarvazabdaH prakArakAtsnye vartate / yathA sarvamannaM bhakte / parityAgottarakAlo jIvitasya yaH sarvakAlaH tasminnanazanaM azanatyAgaH sarvAnazanaM / kadA tadubhayamityatra kAlavivekamAha-'viharaMtassa ya' grahaNapratisevanakAlayovartamAnasya / 'addhANasaNaM' addhAnazanaM / itaraM ca itarata sanizanaM / 'carimaMte' carimAnte / pariNAmakAlasyAnte // 21 // addhAnazanavikalpaM pratipAdayati hoi cauthaM chaThThaTThamAi chmmaaskhvnnpriyNto| addhANasaNavibhAgo eso icchANupuvIe // 212 / / 'addhANasaNavibhAgo hoi' iti padaghaTanA / addhAnazanavibhAgo bhavati / 'cautthaM chaThThaTThamAI chammAsakhamaNapariyaMto caturthaSaSThASTamAdiSaNmAsakSapaNaparyantaH / 'icchANupuvIe' AtmecchA' krameNa // 212 // avamodariyaM nirUpayitukAmaH AhArapramANaM prAyovRttyA pravRttaM darzayati battIsaM kira kavalA AhAro kukkhipUraNo hoi| purisassa mahiliyAe aTThAvIsaM have kavalA // 213 / / anazana tapake bheda gAthA dvArA kahate hai gA0-addhAnazana aura sarvAnazana isa prakAra anazana do hI prakArakA kahA hai| grahaNa aura pratisevanAkAlameM vartamAnake addhAnazana hotA hai aura maraNa samaya meM sarvAnazana hotA hai // 211 / / TI0-anyatra addhAzabda kAlasAmAnyakA vAcaka hai| kintu yahA~ addhAnazanameM addhAzabda caturtha Adise lekara chahamAsa paryanta jitane bheda anazanake hote haiM una sabake lie grahaNa kiyA hai| una upavAsoMmeM jo anazana hotA hai vaha addhAnazana hai / sarvazabda saba prakAroMmeM AtA hai| jaise saba prakArakA anna khAtA huuN| saMnyAsa grahaNa karaneke pazcAt jabataka jIvana rahe usa saba kAlameM jo bhojanakA tyAga hai vaha sarvAnazana hai| isa taraha anazana do hI prakArakA hai| ye donoM kaba hote haiM isake lie kAlakA bheda kiyA hai| grahaNa kAlameM arthAt dIkSA grahaNase lekara saMnyAsa dhAraNa karanese pUrvake kAlameM tathA pratisevanA kAla arthAt doSoMkI vizuddhike lie addhAnazana hotA hai aura pariNAma kAlake antameM arthAt maraNa samayameM sarvAnazana hotA hai // 211|| gA0-caturtha SaSTha Adise chaha mAsake upavAsa paryanta yaha addhAnazanake bheda hote haiM / ye munigaNa apanI icchAke anusAra karate haiM / / 212 / / avamaudaryakA nirUpaNa karanekI icchAse prAyaH pracalita AhArakA parimANa batalAte haiM_gA0-battIsa grAsa pramANa AhAra puruSake peTako pUrA bharanevAlA hotA hai| striyoMke kukSipUraka AhArakA parimANa aTThAisa grAsa hotA hai / / 213 / / 1. AtmecchAvratena-A0 mu0| 2. AhArapravRtti darzayati A0 / AhAraparimANaM prAyo-mu0 / Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 bhagavatI ArAdhanA 'battIsaM kira kavalA' puruSasya kUkSipUraNo bhavatyAhAraH / dvAtriMzatkavalamAtraH 'itthiAe' striyAH kukSipUraNo bhavatyAhAraH aSTAviMzatikavalajAtAni / 'tatto' tasmAdAhArAt // 213 / / eguttaraseDhIe jAvaya kavalo vi hodi parihINo / Umodariyatavo so addhakavalameva sicchaM ca // 214 / / 'eguttaraseDhIe' ekakavalottarazreNyA 'parihINo' parihInaH / 'Umodariyatavo' avamodaryAkhyaM tapaHkriyA yAvadekakavalAvazeSatayA nyUna 'addhakavalaM' ardhakavalaM yAvadavaziSTaM / samapravibhaktaM kavalamardhakavalazabdenocyate / yAvadekasikthakaM vA avaziSTaM / AhArasyAlpatopalakSaNamidaM anyathA kathamekasikthakamAtrabhojanodyato bhavet / nanu cAhAro nyUnaH kathaM tapa ityucyate iti kecitkathayanti / AyUnatAparihArasya tapaso hetutvAttapa ityucyate avamoyariyaM / tathA ca niruktiH -avamaM nyUna udaramasyAvamodaraH / avamodarasya bhAvaH karma ca avamaudaryamiti // 214 // rasaparityAgo nirUpyate cattAri mahAviyaDIo hoMti NavaNIdamajjamaMsamahU / kakhApasaMgadappA'saMjamakArIo edAo / / 215 // 'cattAri mahAviyaDIo' catasro mahAvikRtayaH / mahatyAzcetaso vikRteH kAraNatvAt mahAvikRtaya ityucyante / 'hoMti' bhavanti / 'NavaNIdamajjamaMsamahU' navanItaM, madyaM, mAMsa, madhu ca / kIdRzyastAH ? 'kalA gA0-puruSa aura strIke ukta AhArameMse eka do Adi grAsakI hAnike kramase jaba taka eka grAsa mAtra bhI zeSa hotA hai vaha avamaudarya tapa hai| jaba taka ardhagrAsa hI avaziSTa rahe yA eka siktha zeSa rahe taba taka bhI avamaudarya tapa hai // 214|| To.--eka grAsake barAbara do bhAga karane para eka bhAgako ardhakavala kahate haiM / eka cAvala mAtra jo kahA hai vaha AhArakI alpatAkA upalakSaNa hai / anyathA koI mAtra eka cAvalakA bhojana karaneke lie kaise tatpara ho sakatA hai| zaMkA-thor3A AhAra lenA tapa kaise hai ? aisA koI kahate haiM / samAdhAna-peTa bhara khAnekA tyAga tapakA hetu honese avamaudaryako tapa kahA jAtA hai| avamaudaryakI nirukti hai-'avama' arthAt nyUna (kamabharA) udara hai jisakA vaha avamodara hai aura avamodarakA bhAva athavA karma avamaudarya hai / / 214 // rasa parityAga tapakA nirUpaNa karate hai gA0-cAra mahAvikRtiyA~ hotI haiM, makkhana, madya, mAMsa aura mdhu| ye gRddhi, prasaMga, darpa, aura asaMyamako karate haiM / / 215 / / To0-cittameM mahAna vikAra paidA karanese inheM mahAvikRti kahate haiN| navanIta kAMkSA arthAt gRddhiko utpanna karatA hai| madya prasaMga arthAt punaH punaH agamyA strIke sAtha bhogavilAsa karAtA hai| mAMsa indriyoMmeM mada paidA karatA hai| madhu asaMyamako utpanna karatA hai asaMyamake do bheda Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 239 pasaMgadappAsaMjamakArIo edaao'| kAkSA gAddha, prasaMgaH punaHpunastatra vRttiH, darpaH dRptendriyatA, asaMyamaH rasaviSayAnurAgAtmakaH indriyAsaMyamaH, rasajajantupIDA prANAsaMyamaH, etAndoSAnimAH kurvanti // 215 // ANAbhikaMkhiNAvajjabhIruNA tavasamAdhikAmeNa / tAo jAvajjIvaM NijjUDhAo purA ceva // 216 / / 'ANAbhikaMkhiNA' / avaM padaghaTanA-'tAo' tAH mahAvikRtayaH / 'jAvajjIvaM' jIvitAvadhikaM / "NijjUDhAo' parityaktAH / 'purA ceva' sallekhanAkAlAtpUrvameva / kena parityaktAH ? 'ANAbhikaMkhiNA'-idamitthaM tvayA kartavyamiti kathanaM AjJA / sarvavidA AjJaptA bhavyAH parityAjyA navanItAdayaH / tadAsevA asaMyamaH karmabandhaheturiti / asyAmAjJAyAM kAMkSAvatA AdaravatA sarvajJAjJA'saMpAdanAdeva durantasaMsAramadhyapatanaM mamAsIdbhaviSyati ca tena tadAjJAdaraH kArya ityabhyudyatena / 'avajjabhISaNA' avadyaM pApaM tena / ayamarthaH pApabhIruNA / 'tavasamAdhikAmeNa tapasyekAgratAmabhilaSatA / ato navanItAdityAgo'pi rasatyAga eva // 216 // iha sallekhanAkAle mamaiSAM tyAgo gRhIta ityAcaSTe khIradadhisappitellaguDANa pattegado va savvesi / NijjUhaNamogAhima paNakusaNaloNamAdINaM // 217 / / 'khIradadhisappitellaguDANaM' kSIrasya, dadhnaH, dhRtasya, tailasya, guDasya, ca 'NijjUhaNaM' tyAgaH / kathaM ? 'pattegado va' pratyeka ekaikasya vA tyAgaH / 'savesi' sarveSAM vA kSIrAdInAM tyAgaH rasaparityAgaH / 'ogAhima paNakusaNa loNamAdINa' apUpAnAM, patrazAkAnAM, supasya, lavaNAdInAM vA tyAgo rasaparityAgaH // 217 // haiM-indriya asaMyama aura prANi asaMyama / madhuke rasake viSayameM anurAgakI AturatA rUpa indriya asaMyama hotA hai aura madhumeM utpanna jantuoMkA ghAta honese prANa asaMyama hotA hai // 215 / / gA0-sarvajJakI AjJAke prati AdaravAna, pApa bhIru aura tapameM ekAgratAke abhilASIne ve mahavikRtiyA~ sallekhanAke samayase pUrva hI jIvana paryantake liye ( NijjUDhAo) tyAga dI hai // 216 // To0-yaha kAma isa prakAra tumheM karanA cAhiye, aisA kahanA AjJA hai / sarvajJakI AjJAse bhavya jIvoMke liye navanIta Adi chor3ane yogya haiN| unakA sevana asaMyama haiM jo karmabandhakA kAraNa hai / isa AjJAkA pAlana na karanese hI merA duranta saMsArake madhyameM patana huA aura hogaa| isaliye usa AjJAkA Adara karanA cAhiye isa prakAra jo udyata huA hai aura avadya arthAt pApa se jo DaratA hai tathA jo tapameM ekAgratAkA abhilASI hai vaha to pahale hI jIvana paryantake liye ina vikRtiyoMko tyAga cukA hai / ataH navanIta AdikA tyAga bhI rasa tyAga hI hai // 216 // - aba isa sallekhanAke samaya maiMne ina nIce kahI vastuoMkA tyAga kiyA, yaha kahate hai gA0-dUdha, dahI, ghI, tela, gur3akA aura ghRta pUra, puve, patrazAka, sUpa aura lavaNa AdikA sabakA athavA eka-ekakA tyAga rasa parityAga hai / arthAt sallekhanA kAlameM dUdha Adi sabakA yA unameMse yathAyogya do tIna cArakA tyAga rasa parityAga hai // 217|| Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 bhagavatI ArAdhanA arasaM ca aNNavelAkadaM ca suddhodaNaM ca lukkhaM ca / AyaMbilamAyAmodaNaM ca vigaDodaNaM ceva / / 218 / / 'arasaM' ca svAdarahitaM / 'aNNavelAkadaM ca' velAntarakRtaM ca zItalamiti yAbata / 'suddhodaNaM ca' zuddhaudanaM ca kenacidapyamizraM / 'lukkha ca' rUkSaM ca snigdhatApratipakSamatena sparzena viziSTamiti yAvat / 'AyaMbilaM' asaMskRtasauvIramizraM / 'AyAmodaNaM' apracarajalaM sikthADhyamiti kecidvadanti / ava zrAvaNasahitamityanye / 'vigaDodaNaM' atIva pakvaM / uSNodakasammizraM ityapare // 218 / / iccevamAdi viviho NAyavvo havadi rspriccaao| esa tavo bhajidalvo visesado sallihaMteNa // 219 / / 'iccavamAdiviviho' eSamAdivividho naanaaprkaaro| 'NAdavvo havai rasapariccAo' jJAtavyaH sarveSAM rasaparityAgaH / 'esa tavo bhajidabbo' etadrasaparityAgAkhyaM tapaH / 'bhajida-vo' sevyaM / visesado' vizeSeNa / 'sallihaMteNa' kAyasallekhanAM kurvatA / 'cAo rasANaM' / / 219 / / vRttiparisaMkhyAnanirUpaNAya gAthAcatuSTayamuttaram gattApaccAgadaM ujjuvIhi gomuttiyaM ca pelaviyaM / sambakAvaTaeNpi padaMgavIdhI ya goyariyA / / 220 / / gA0-svAda rahita anya samayameM banAyA gayA arthAt ThaNDA bhojana, aura zuddha bhAta jisameM koI anya zAka vagairaha na milA ho, aura rUkhA bhojana jisameM ghI Adi na ho, AcAmla arthAt kAMjI mizrita bhAta, thor3A jala aura bahuta cAvala vAlA bhAta, aura bahuta adhikapakA bhAta // 218 // TI0-AyAmodaNa' kA artha koI to thor3A jala aura cAvala bahuta aisA bhAta karate hai / anya kucha avazrAvaNa sahita (?) kahate hai / vigaDodaNakA artha dUsare vyAkhyAkAra garmajalase mizrita bhAta karate hai // 218 // gA0--ityAdi aneka prakArakA rasa parityAga sabako jAnane yogya hai| zarIra sallekhanA karane vAleko yaha rasa parityAga nAmaka tapa vizeSa rUpase sevana karanA cAhiye // 219: / rasa parityAga tapakA varNana samApta huaa| Age cAra gAthAoMse vRttipari saMkhyAna tapakA kathana karate haiM . ____TI0-'gattApaccAgadaM'--jisa mArgase pahale gayA usIse lauTate hue yadi bhikSA milegI to grahaNa karU~gA anyathA nahIM grahaNa kruuNgaa| 'ujjuvIhiM'-sIdhe mArgase jAnepara milI to grahaNa karUMgA anyathA nahIM grahaNa kruuNgaa| gomUttiyaM' bailake mUtate hue jAnese jaisA AkAra banatA hai mor3edAra, vaise jAte hue yadi bhikSA milegI to grahaNa karUMgA anyathA nahIM grahaNa kruuNgaa| 'pellaviyaM'-vastra sUvarNa Adi rakhaneke lie bAMsa ke patte Adise jo sandUka banatA hai, jisapara DhakanA bhI ho, usake samAna caukora bhramaNa karate hue bhikSA milI to grahaNa karUMgA anyathA nhiiN| 'saMbUkAvaTTa'-zaMkhake aavtoke samAna gA~vake andara AvartAkAra bhramaNa karake bAharakI 1. avasAvaNa A. mU. / 2. atIvatIvrapakvaM A. mu.| 3. kAyavvo a0 A0 / Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIka 241 'gatApaccagadaM' / yayA vIthyA gataH pUrvaM tayaiva pratyAgamanaM kurvanyadi bhikSAM labhate gRhNAti nAnyathA / 'ujjuvIhi' RyA vIthyA gato yadi labhate gRhNAti netarathA / gomUtrikAkAraM bhramaNaM vA saMpAdayan / 'pellavigaM' vaMzadalAdibhiniSpAditaM vastrasuvarNAdinikSepaNArthaM pidhAnasahitaM yattadvaccaturasrAkAraM bhramaNaM / 'saMbUkAvaTTa pi ya' zaMbUkAvarta iva / 'padaMgavIthI ya' pataMgamAlA pataMgavIthItyucyate / sA yathA bhramati tathA bhramaNaM / 'goyariyA' gocaryAM bhikSAyAM bhramaNaM / evaMbhUtena bhramaNena labdhAM bhikSAM gRhNAmi nAnyatheti kRtasaMkalpa 'tA vRttiparisaMkhyAnaM // 220 // pADayaNiyaMsaNabhikkhA parimANaM dattighAsaparimANaM / piMDesaNA ya pANesaNA ya jAgUya puggalayA / / 221 / / 'pADayaNiyaMsaNabhikkhAparimANaM' imaM eva pATakaM pravizya labdhAM bhikSAM gRhNAmi nAnyaM / ekameva pATakaM pATakadvayameveti / asya gRhasya parikaratayA avasthitAM bhUmiM pravizAmi na gRhamitthamabhigrahaH NiyaMsaNamityucyate iti kecidvadanti / apare pATasya bhUmimeva pravizAmi na pATagRhANi iti saMkalpaH pADagaNigaMsaNamityucyate iti kathayanti / bhikSAparimANaM ekAM bhikSAM dve eva vA gRhNAmi nAdhikAmiti / 'dattibhAsaparimANaM' ekenaiva dIyamAnaM dvAbhyAmeveti dAnakriyAparimANaM / AnItAyAmapi bhikSAyAM iyata evaM grAsAngRhNAmi iti vA parimANaM / 'piDesaNA' piNDabhUtamevAsanaM gRhNAmi / 'pANesaNAo' dravabahulatayA yatpIyate azanaM / 'jAgUya' yavAgUH / 'poggaliyA vA' dhAnyAnyeva niSpAvacaNakamasUrakAdIni bhakSayAmi iti // 221 // saMsi phaliha parikhA pupphovahida va suddhagovahidaM / levaDa malevarDa pANAyaM ca NissitthagaM sasitthaM ||222|| aura bhramaNa karate hue bhikSA milI to grahaNa karU~gA anyathA nahIM / 'padaMgavIdhI' - pakSiyoM kI paMkti jaise bhramaNa karatI hai usa taraha bhramaNa karate hue yadi bhikSA milI to maiM grahaNa karU~gA / goyariyA' - gocarI bhikSAke anusAra bhramaNa karate hue bhikSA milegI to grahaNa karUMgA / isa prakArake saMkalpa karaneko vRtti parisaMkhyAna kahate haiM 220 // - gA0-TI0-'pADyaniyaMsaNa' - isI hI phATaka meM praveza karake milI huI bhikSAko grahaNa karU~gA, anya phATaka meM nahIM / eka hI phATaka meM praveza karU~gA yA do meM hI praveza karU~gA / 'amuka gharase lagI huI bhUmimeM praveza karU~gA, gharameM nahIM jAU~gA ? isa prakArakI pratijJAko NiyaMsaNa kahate haiM / aisA koI kahate haiM / dUsaroMkA kahanA hai ki pATakI bhUmi meM ho praveza karU~gA, pATake gharoM meM praveza hIMga isa prakArake saMkalpako 'pATakANiyaMsaNa' kahate haiM / 'bhikSA parimANa' - eka hI bhikSA yA do hI bhikSA grahaNa karU~gA, adhika nahIM / 'dattighAsa parimANa' - eka ke hI dvArA dene para yA do ke hI dvArA denepara bhikSA grahaNa karUMgA / athavA dAtAke dvArA lAI gaI bhikSA meM se bhI itane hI grAsa grahaNa karUMgA aisA parimANa karanA / piMDesaNA' - piNDa rUpa bhojana hI grahaNa karUMgA / 'pANesaNA' - jo bahuta drava honese pIne yogya hogA vahI grahaNa karUMgA / 'jAgUya' yavAgU hI grahaNa karUMgA / 'puggalayA'- canA masUra Adi dhAnya hI grahaNa karU~gA || 221 // 1. lpanA vR-A0 mu0 / 2. mityavagrahaH / 31 Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 bhagavatI ArAdhanA saMsilaiM zAkakulmASAdivyaJjanasanmibhUsaMsRSTameva / 'phaliha' samantAdavasthitazAkaM madhyAvasthitaudanaM / 'parikhA' parito vyaJjanaM madhyAvasthitAnna / 'pupphovahidaM ca vyaJjanamadhye puSpabaliriva avasthitasikthakaM / 'suddhagovahida' zuddhena niSpAvAdibhiramizreNAnnena 'uvahidaM' saMsRSTaM zAkavyaJjanAdikaM / 'levaDaM' hastalepakAri / DaM' yacca haste na sajjati / 'pANagaM' yacca haste na sajjati / 'pANagaM' pAnaM ca kIdRk ? 'NisitthagaMsasitthaM' siktharahitaM pAnaM tatsahitaM ca / / 222 / / pattassa dAyagassa ya avaggaho bahuviho sasattIe / iccevamAdivivihA NAdavvA vuttiparisaMkhA // 223 / / 'pattassa' evaMbhUteta bhAjanenaivAnotaM gRha NAmi sauvarNena, kaMsapAzyA, rAjatena mRNmayena vA / 'dAyagassa ya' striyaiva tatrApi bAlayA, yuvatyA, sthavirayA sAlaGkArayA, niralaGkArayA, brAhmaNyA, rAjaputryA ityevamAdi abhigraho'vagrahaH / 'bahuviho' bahuvidhaH / 'sasattIe' svazaktyA / 'iccevamAdi' evaMprakArA / 'vivihA' vividhaa| 'NAyavvA' jJAtavyAH / 'vRttiparisaMkhA' vRttiparisaMkhyA / / 223 // kAyaklezanirUpaNAyottaraprabandhaH aNusUrI paDisUrI ya uDhasUrI ya tiriyasUrI ya / . ubbhAgeNa ya gamaNaM paDiAgamaNaM ca gaMtUNaM // 224 // 'aNusUri' pUrvasyA dizaH pazcimAzAgamanaM krUrAtape dine / 'paDisUrI' aparasyA dizaH AdityAbhimukhaM gamanaM / 'uDhDhasUrI ya' udhvaM gate sUrye gamanaM / 'tiriyasUrI ya' tiryagavasthitaM dinakaraM kRtvA gamanaM / 'unbhAgameNa gamaNaM' svAvasthitagrAmAd grAmAntaraM prati bhikSArthaM gamanaM / 'paDiAgamaNaM ca gantUNaM' pratyAgamanaM gA0-TI0-'saMsi?'-jo zAka kulmASa Adi byaMjanase milA huA ho / 'phaliha'-jisake cAro ora zAka rakhA ho aura bIcameM bhAta ho| 'parikhA-- cAro ora vyaMjana ho bIca meM anna rakhA ho / 'pupphovahida'-vyaMjanoke madhyameM puSpAvalIke samAna cAvala rakhe ho| 'suddhagovahida'zuddha arthAt vinA kucha milAye annase 'upahita' arthAt mile hue zAka vyaMjana aadi| 'levaDa' jisase hAtha lipa jAye / 'alevaDa' jo hAthase na lipta ho| siktha sahita peya aura siktha rahita peya / aisA bhojana milegA to grahaNa karUMgA aisA saMkalpa karatA hai // 222 / / gA0-TI0- pattassa'-isI prakAra sone, cA~dI, kAMsI yA miTTIke pAtrase hI lAyA gayA bhojana grahaNa kruuNgaa| 'dAyagassa'-strIse hI, usameM bhI bAlikAse yA yuvattIse yA vRddhAse athavA alaMkAra sahita strI yA alaMkAra rahita strIse yA brAhmaNIse yA rAjapUtrIse diyA gayA AhAra hI grahaNa kruuNgaa| isa taraha bahuta prakAra ke abhigraha apanI zaktike anusAra hote haiN| ye saba vividha vRti parisaMkhyAna jAnanA cAhiye // 223 / / kAya klezakA kathana karate haiM___ gA0-TI0-'aNusUri'-jisa dina kar3I dhUpa ho sUrajako pIche karake pUrava dizAse pazcima dizAkI ora jaanaa| 'paDisUri'--pazcima dizAse sUrajakI ora mukha karake gamana krnaa| 'uDvasUrI'-sUrajake Upara A jAne para gamana karanA, 'tiriyasUrI'-sUrajakA eka ora rakhate hue gamana krnaa| 'unbhAgeNa gamaNa'--jisa grAmameM muni Thahare hoM usa grAmase dUsare gA~vameM bhikSAke 1. dibharami-a0 A0 / Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 243 ca 'gatvA // 224 // sthAnayoganirUpaNA sAdhAraNaM savIcAraM saNiruddhaM taheva vosaTeM / . samapAdamegapAdaM giddholINaM ca ThANANi / / 225 / / 'sAdhAraNaM' pramRSTastambhAdikamupAzritya sthAnaM / 'savIcAra' sasaMkramaM pUrvAvasthitAddezAdgatvApi sthApitasthAnaH / 'saNiruddha' nizcalamavasthAnaM / 'taheva' tathaiva / 'vosaTeM' kAyotsargaH / 'samapAda" samau pAdau kRtvA sthAnaM / 'egapAda' ekena pAdena avasthAnaM / giddholoNaM gRddhasyordhvagamanamiva bAhU prasAryAvasthAnaM // 225 // AsanayoganirUpaNA samapaliyaMkaNisejjA samapadagodohiyA ya ukkuDiyA / magaramuha hasthisuNDI goNisejjaddhapaliyaGkA / / 226 // 'samapaliyaMkaNisejjA' smykpryngknissdyaa| 'samapada' sphipiThasa'mavasaraNenAsanaM / 'godohigA' godohane AsanamivAsanaM / 'ukkuDigA' UvaM saMkucitamAsanaM / 'magaramUha' makarasya mukhamiva kRtvA pAdAvavasthAnaM / 'hatthisuNDI' hastihastaprasAraNamiva eka pAdaM prAyAsanaM / hastaM prsaaryetypre| 'goNisejja addhapariyaMka' goniSadyA gavApAsanamiva arddhaparyavaM // 226 / / vIrAsaNaM ca daNDAyauDha DhasAI ya lagaDasAI ya / uttANo macchiya egapAsasAI ya maDayasAI ya // 227 // liye jaanaa| 'gaMtUNa paDiAgamaNa'-jAkara lauTa AnA ye saba kAya kleza tapa hai / / 224 // sthAna yogakA kathana karate haiM-- gA0-TI0--'sAdhAraNa'-cikane stambha AdikA Azraya lekara khaDe honA / savIcAra-pUrva sthAnase dUsare sthAna para jAkara kucha kAla taka khar3e rhnaa| 'saNiruddha'-apane sthAna para hI nizcala sthita honA / 'vosaTTa' -kAyotsarga krnaa| samapAda---donoM paira barAbara karake khar3e honA / 'egapAda'-eka hI paira se khar3e honA / 'giddholINa'-- jaise giddha ur3ate samaya apane donoM paMkha phailAtA hai usa taraha donoM hAtha phailAkara khar3e honA / / 225 / / Asana yogakA kathana karate hai-- gA-TI0-'samapaliyaMkaNisejjA'-samyak paryaMkAsanase baitthnaa| 'samapada'-jAMghe aura kaTi bhAgako sama karake vaiThanA / 'godohigA' gau duhate samaya jaisA Asana hotA hai vaise Asanase vaitthnaa| 'ukkuDiyA'-Uparako saMkucita Asanase baiThanA arthAt donoM pairoMko jor3a bhUmiko na chUte hue baiThanA / 'magaramuha'-magarake mukhakI taraha paira karake baiThanA / 'hatthisuMDI-hAthIke sUMDa phailAnekI taraha eka paira phailAkara baitthnaa| dUsaroM kA kahanA hai ki hAtha phailAkara baiThanA hatthiVDI hai| 'goNisejja' donoM jaMghAoMko saMkoca kara gAyakI taraha baitthnaa| aura ardhaparyakAsana / ye saba kAyakleza ke Asana haiM / / 226 / / 1. kRtvA a0 / 2. samakaraNenA-mu0 / Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'vIrAsaNaM' jaMghe viprakRSTadeze kRtvAsanaM / daNDavadAyataM zarIraM kRtvA zayanaM / sthitvA zayanaM ca UrdhvazAyItyucyate / 'lagaDasAI' saGkucitagAtrasya zayanaM / uttANo uttAnaM zayanaM / avamastakazayanaM eka pArzvazayanaM ca // 227 // 244 anbhAvagAsarAyaNaM aNiTThavaNA akaMDugaM ceva / taNaphalayasilAbhUmI sejjA taha kesaloco ya / / 228 / / 'anbhAvagAsasayaNaM' bahinirAvaraNadeze zayanaM / 'aNiTTidaNagaM' niSThIvanAkaraNaM / 'akaMDuvaNagaM ca ' akaNDUyanaM / 'taNaphalaga silAbhUmIsejjA' tRNAdiSu zayyA | 'tahA' tathA 'kesaloo ya' kezalocazca // 228 // anbhuTThaNaM ca rAdo aNhANamadaMtadhovaNaM ceva / eso sIduNhAdAvaNAdI ya // 229 // kAya kileso 'abbhuTTaNaM ca rAdo' rAtrAvazayanaM jAgaraNamityarthaH / 'aNhANaM' asnAnaM / 'anantadhovaNaM ceva' dantAnAmazodhanaM / 'kAyakileso' kAyaklezaH / ' eso' eSaH / 'sIduNhAdAvaNAdI ya' zItAtapanamuSNAtapanamityevamAdikaM // 229 // viviktazayanAsananirUpaNA jatthA visottiga atthi du sadarasarUvagandhaphAsehiM | sajjhAyajjhANavAghAdo vA vasadhI vivittA sA // 230 // ' jattha Na visottiga' yasyAM vasatau na vidyate'zubhapariNAmaH / saddarasarUva gandhaphAsehi zabdarasarUpagandhasparzaiH karaNabhUtaiH manojJa ramanojJairvA / 'sA vivittA vasadhI' viviktA vasatiH / 'sajjhAyajjhANavAghAdo' svAdhyAyadhyAnayorvyAghAto vA nAsti sA viviktA bhavati // 230 // gA0 TI0 - donoM jaMghAoMko dUra rakhakara Asana vIrAsana hai / Age zayanake bheda karate haidaNDe ke samAna zarIrako lambA karake sonA / khar3e hokara sonA / ise UrddhazAyI kahate haiM / 'lagaNa sAI' - zarIrako saMkucita karake sonA / utANa - Uparako mukha karake sonA / omacchiya-mastaka nIce karake sonA arthAt noce mukha karake sonA / eka karavaTa se sonA / maDayasAi - mRtakakI taraha nizceSTa sonA // 227 // gA0 - TI0- 'abbhavagAsa sayaNaM' - bAhara khule AkAzameM sonA / 'aNiTTivaNagaM' - thUkanA nahIM / akaMDU gaM - khujAnA nahIM / tathA tRNa, kAThakA paTiyA, zilA, yA bhUmipara sonA aura kesaloca // 228 // gA0 - TI0 - rAtameM zayana nahIM karanA arthAt jAganA / snAna nahIM karanA / dA~toko nahIM dhonA, unakI saphAI nahIM karanA / aura zItakAlameM tathA garmI meM Atapana yoga karanA ityAdi yaha kAyakleza hai || 229|| vivikta zayanAsana tapakA kathana karate haiM gA0--jisa vasatimeM manojJa yA amanojJa zabda, rasa, rUpa gandha aura sparzake dvArA azubha pariNAma nahIM hote / athavA svAdhyAya aura dhyAnameM vyAghAta nahIM hotA vaha vivikta vasati haiM ||230|| Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA viDAe aviyaDAe samavisamAe vahiM ca anto vA / itthiNauMsayapasuvajjidAe sIdAe usiNAe || 231|| 'viyaDAe' udghATitadvArAyAM / 'aviyaDAe' anudghATitadvArAyAM vA / 'samavisamAe' samabhUmisamanvitAyAM viSamabhUmisamanvitAyAM vA / 'bahi va' vahirbhAge vA / 'anto vA' abhyantare vA / 'itthiNasayapasuvajjidAe' strIbhirnapuMsakaM pazubhizca varjitAyAM vasatau / 'sIdAe' zItAyAM / 'usiNAe' uSNAyAM // 231 // ugama uppAdaNa saNAvisuddhAe akiriyAe du / vasati asaMsattAe NippAhuDiyAe sejjAe || 232|| 'uggama uppAdaNa esaNAvisuddhAe' udgamotpAdanepaNAdoSarahitAyAM / tatrodgamo doSo nirUpyate / vRkSacchedastadAnayanaM iSTakApAkaH, bhUmikhananaM, pApANasikatAdibhiH pUraNaM, dharAyAH kuTTanaM, kardamakaraNaM, kIlAnAM karaNaM, agninAya sastApanaM kRtvA pratADya krakacaiH kASThapATanaM vAsI bhistakSaNaM, parazubhiracchedanaM ityevamAdivyApAreNa SaNNAM jIvanikAyAnAM bAdhAM kRtvA svena vA utpAditA, anyena vA kAritA vasatirAdhAkarmazabdenocyate / yAvanto dInAnAthakRpaNA Agacchanti liGgino vA teSAmiyamityuddizya kRtA, pApaMDinAmeveti vA zramaNAnAmeveti, nirgranthAnAmeveti sA uddesiMgA vasaditti bhaNyate / AtmArthaM gRhaM kurvatA apavarakaM saMyatAnAM bhavatviti kRtaM abhovanbhamityucyate / Atmano gRhArthamAnItaiH kASThAdibhiH saha vahubhiH zramaNArthamAnItAlpena mizritA yatra gRhe tatpUtikamityucyate / pASaNDinAM gRhasthAnAM vA kriyamANe gRhe pazcAtsaMyatAnuddizya kASThAdimizraNena niSpAditaM vezma mizram / svArthameva kRtaM saMyatArthamiti sthApitaM ThavidaM ityucyate / saMyataH sa ca yAvadbhidi gA0 - vaha vasati khule dvAra vAlI ho athavA vanda dvAra vAlI ho / athavA U~cI nIcI ho / vaha bAharake bhAga meM ho athavA andarake bhAgameM ho pazuoMse rahita ho ThaMDI ho yA garma ho // 231 // 245 gA0 ... udgama utpAdana aura eSaNA doSoMse rahita, duHpramArjana, Adi saMskArase rahita, jIvoM kI utpattise rahita, zayyArahita vasatikAmeM andara yA bAhara meM vivikta zayanAsana tapake dhArI muni nivAsa karate haiM ||232 // TI0 - udgamadoSako kahate haiM - vRkSako kATanA, usako lAnA, ITe pakAnA, bhUmi khodanA, use patthara reta vagairahase bharanA, pRthvIko kUTanA, kIcar3a taiyAra karanA, kIle banAnA, Aga se lohA garama karake use pITakara karotoMse lakar3I cIranA / visauloMse chIlanA, pharasoMse kATanA, ityAdi vyApArase chahakAyake jIvoMko bAdhA pahu~cAkara apane dvArA banAI yA dUsare se banavAI vasati adhaHkarmanAmaka doSase yukta hai / jitane dIna anAtha daridra athavA veSadhArI AyeMge unake uddesase banAI, athavA yaha pASaDiyoMke hI lie haiM, yA zramaNoMke hI lie haiM yA nirgranthoMke hI lie hai, aisI vasati uddesiMga doSa se yukta hotI hai / apane lie ghara banAte hue yaha koTharI saMyamiyoMke lie rahe aisA saMketapUrvaka banAI vasatikA abbholabbha kahalAtI hai / apanA ghara banAneke lie lAe gaye bahuta se kASTha Adike sAtha thor3A-sA sAmAna zramaNoMke lie lAkara donoMke melase banI vasati pUtika kahI jAtI hai / pASaNDiyoM athavA gRhasthoMke lie ghara banavAkara pIche muniyoMkA uddeza karake usameM kASTaAdi milAkara banavAI vasati mizradoSase dUSita hai / apane hI lie usakI bhUmi sama ho / strI napuMsaka aura Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 bhagavatI ArAdhanA nairAgamiSyati tatpraveza dine gRhasaMskAraM sakalaM kariSyAmaH iti cetasi kRtvA yatsaMskAritaM vezma tatpAhuDiMgamityucyate / tadAgamAnurodhena gRhasaMskArakAlApahAsaM kRtvA vA saMskAritA vasatiH / yadgRhaM andhakArabahulaM tatra prakAzasaMpAdanAya yatInAM chidrIkRtakuDyaM, apAkRtaphalakaM, suvinyastapradIpakaM vA tatpAdukArazabdena bhaNyate / dravyakrItaM bhAvakrItaM iti dvividhaM krItaM vezma, sacittaM govalIvarddhAdikaM datvA saMyatArtha krItaM, acittaM vA ghRtaguDakhaMDAdikaM datvA krItaM dravyakrItaM / vidyAmantrAdidAnena vA krItaM bhAvakrItaM / alpamRNaM kRtvA vRddhisahitaM avRddhikaM vA gRhItaM saMyatebhyaH pAmicchaM ucyate / madIye vezmani tiSThatu bhavAn yuSmadIyaM tAvadgRhaM yatibhyaH prayaccheti gRhItaM pariyaTTamityucyate / kuDacAdyarthaM kuTIrakakaTAdikaM svArtha niSpannameva yatsaMyatArthamAnItaM tadabhyahiDamucyate / tadvividhamAcaritamanAcaritamiti / dUradezAd grAmAntarAtdvAnItamanAcaritaM itaradAcaritaM / iSTakAdibhiH, mRtpiDena, vRtyA, kavATenopalena vA sthagitaM apanIya dIyate yattadudbhinnaM / nizreNyAdibhirAruhya ita Agacchata yugmAkamiyaM vasatiriti yA dIyate dvitIyA tRtIyA vA bhUmiH sA mAlArohamityucyate / rAjAmAtyAdibhirbhayamupadarthaM parakIyaM yaddIyate taducyate acchejjaM iti / anisRSTaM dvividhaM / gRhasvAminA aniyuktena yA dIyate vasatiH yadasvAminApi vAlena pavazavartinA dIyate sobhayyapyanisRSTeti ucyate / udmadoSA nirUpitAH / utpAdanadoSAM nirUpyate - paMcavidhAnAM dhAtrIkarmaNAM anyatamenotpAditA vasatiH / kAciddArakaM snapa vanAye gharako saMyamiyoMke lie sthApita karanA Thavida doSa hai / amuka muni jitane dinoMmeM AveMge, unake praveza karaneke dina gharakI saba saphAI Adi karAyeMge, aisA cittameM vicArakara banavAyA ghara 'pAhuDiMga' kahA jAtA hai / athavA munike Aneke anurodhase gharakA saMskAra karanekA jo samaya niyata kiyA thA usa samaya se pUrva saMsAra karanA pADuDiMga doSa / jisa ghara meM bahuta andhakAra rahatA hai usameM muniyoMke lie bahuta prakAza lAneke uddezase dIvArameM cheda karanA, lakar3IkA paTiyA haTAnA, dIpaka rakhanA pAdukAradoSa hai kharIdA huA do prakArakA hotA hai dravyakRta aura bhAvakRta / sacetana gAya baila vagairaha dekara munike lie kharIdA gayA athavA acitta ghI gur3a khA~r3a Adi dekara kharIdA gayA ghara dravyakRta hai / vidyA maMtra Adi dekara kharIdA gayA ghara bhAvakRta hai / vinA vyAjakA athavA vyAja para thor3A sA RNa lekara muniyoMke lie liyA gayA ghara pAmiccha kahA jAtA hai| Apa mere gharameM raheM, apanA ghara yAtiyoMko dedeM isa prakAra grahaNa kiyA ghara parikahatA hai / apanI dIvAra Adike (?) lie jo taiyAra yA use munike lie lAnA abhyahiDa kahAtA hai | usake do bheda haiM Acarita aura anAcarita / jo dUra dezase yA anya grAmase lAyA gayA vaha nAcarita hai zeSa Acarita hai / jo ghara iTa Adise, miTTI ke DheloMse, vAse, kapATa se yA pattharase DhapA hai inako haTAkara diyA gayA vaha ghara udbhinna doSase yukta hai / sIr3hI vagairaha se Upara car3hakara 'yahA~ Ao, ApakI yaha vasati hai' isa prakArase jo dUsare yA tIsare khaNDa kI bhUmi dI jAtI hai use mAlArohaNa kahate haiM / rAjA maMtrI Adike dvArA bhaya dikhalAkara jo dUsare kI vasati dI jAtI haiM / vaha acchejja hai / anisRSTake do bheda haiM / gharake svAmIke dvArA jo niyukta nahIM hai aise vyaktike dvArA jo vasati dI jAye vaha anisRSTa hai / aura jo parAdhIna vAlaka svAmI ke dvArA dI jAe vaha bhI anisRSTa hai / ye udgamadoSa kahe / utpAdana doSa kahate haiM--dhAyake pA~ca kAma haiM-- koI bAlakako nahalAtI hai / koI use Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 247 yati, bhUSayati, krIDayati, Azayati svApayati vaa| vasatyarthamevotpAditA vasatirdhAtrIdoSaduSTA / nAmAntarAnnagarAntA rAcca dezAdanyadezato vA saMbandhinAM vArtAmabhidhAyotpAditA dUtakotpAditA / aMgaM, svaro, vyaJjanaM, lakSaNaM, chinnaM, bhauma, svapno'ntarikSamiti evaMbhUtanimittopadezena labdhA vasatinimittadoSadRSTA / Atmano jAti, kulaM, aizvaryaM vAbhidhAya svamAhAtmyaprakaTanenotpAditA vasatirAjIvazabdenocyate / bhagavansarveSAM AhAradAnAdvasatidAnAcca puNyaM kimu mahadupajAyate iti pRSTo na bhavatItyukte gRhijanaH pratikUlavacanaruSTo vasatiM na prayacchediti evamiti tadanukUlamuktvA yotpAditA sA vaNigavA zabdenocyate / aSTavidhayA cikitsayA labdhA cikitsotpaaditaa| krodhotpAditA ca / gacchatAmAgacchatAM ca yatInAM bhavadIyameva gRhamAzrayaH itIyaM vArtA dUrAdevAsmAbhiH zruteti pUrva stutvA yA labdhA, vasanottarakAlaM ca gacchanprazaMsAM karoti punarapi vasati lapsye iti / evaM utpAditA saMstavadoSaduSTA / vidyayA, mantreNa, cUrNaprayogaNa vA gRhiNaM vaze sthApayitvA labdhA, mUla karmaNA vA bhinnakanyAyonisaMsthApanA mulakarma / viraktAnAM anurAgajananaM vA / utpAdanAkhyo'bhihito doSaH SoDazaprakAraH / atha eSaNAdoSAndaza prAha kimiyaM yogyA vasatirneti shngkitaa| tadAnImeva siktA satyAliptA satI dhA chidrasrutajalapravAheNa vA, jalabhAjanaloThanena vA tadAnImeva liptA vA mrakSitetyucyate / sanittapathivyA, apAM, 'vAyau haritAnAM, bIjAnAM bhUSaNa pahinAtI haiN| koI khela khilAtI hai, koI bhojana karAtI hai, koI sulAtI hai, inameMse koI eka karma karake prApta kI gaI vasati dhAtrodoSase dUSita hai| anya grAma, anya nagara yA dezAntameM rahanevAle sambandhiyoMkI kuzalavArtA kahakara prApta kI gaI basatti dUtakarmake dvArA utpAdita honese dUtakarma doSase duSTa hai| aMga, svara, vyaJjana, lakSaNa, chinna, bhauma, svapna aura antarikSa, isa prakAra nimittoMke upadezase-gRhasthoMko zubhAzubha batalAkara prApta kI gaI vasati nimitta nAmaka doSase duSTa hai| apanI jAti, kula athavA aizvaryako kahakara apanA bar3appana prakaTa karake prApta kI gaI vasati AjIva zabdase kahI jAtI hai| bhagavan ! sabako AhAra dene aura vasati denese kyA mahAn puNya hotA hai ? aisA gRhastha pUche to, 'nahIM hotA' aisA kahanepara gRhastha pratikUla vacanase ruSTa hokara vasati nahIM degA' isa vicArase unake anakala kahakara prApta kI gaI vasati 'vaNigavA' zabdase kahI jAtI hai| ATha prakArakI cikitsAke dvArA prApta kI gaI vasati cikitsA doSase duSTa haiN| krodhAdike dvArA prApta kI gaI vasati krodha Adi doSase duSTa hai| Ane jAneAle yAtriyoMke lie ApakA hI ghara Azraya hai yaha bAta hamane dUra dezase hI sunI hai, isa prakAra pahale stuti karake prApta kI gaI athavA nivAsa karaneke pazcAt jAte samaya prazaMsA karanA ki punaH Anepara vasati prApta ho to vaha saMstava doSase duSTa hai| vidyA, mantra yA cUrNake prayogase gRhasthako vazameM karake prApta kI gaI vasati vidyAdoSa, maMtradoSa aura cUrNadoSase duSTa hai, mUlakarmake dvArA prApta kI gaI athavA virAgiyoMko rAga utpanna karake prApta huI vasati mUlakarma doSase duSTa hai| utpAdana nAmaka solaha prakArakA doSa kahA / * dasa eSaNA doSa kahate haiM yaha vasati yogya hai yA nahIM, aisI zaMkA karanA zaMkita doSa hai / jo vasati tatkAla hI sIMcI gaI yA lIpI gaI hai athavA chidrase bahanevAle jalake pravAhase yA jalapAtrake lur3akAnese 1. vAlyA A0 / apAM hari-mu0 / Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 bhagavatI ArAdhanA trasAnAM upari sthApitaM pIThaphalakAdikaM atra zayyA kartavyeti yA dIyate vasatiH sA nikSipta cyate / haritakaMTakasacittamRttikApidhAnamAkRSya yA dIyate sA pihitA / kASThacelakaNTakaprAvaraNAdyArpaNaM kurvatA puroyAyinopadarzitA vasatiH sAhAraNazabdenocyate / mRtajAtasUtakayuktagRhijanena, mattena, vyAdhitena, nasakena, pizAcagRhItena, nagnayA vAdIyamAnA vasatirdAyakaduSTA / sthAvaraiH pRthivyAdibhiH saH pipIlikAmatkuNAdibhiH sahitonmizrA / vitastimAtrAyA bhumeradhikAyA api bhuvo grahaNaM pramANAtiraMkadoSaH / zItavAtAtapAdyapadravasahitA vasatiriyamiti nindAM kurvato vasanaM dhUmadoSaH / nirvAtA, vizAlA, nAtyuSNA zobhaneyamiti tatrAnurAgaM iGgAla ityucyeta / evametairudgamAdidoSaranupahatA vasatiH zuddhA tasyAM / 'akiriyAe' duHprmaarjnaadisNskaarrhitaayaaH| 'asaMsattAe' jIvasaMbhavarahitAyAH / 'NippAhuDiyAe' zayyArahitAyAH / sejjAe vstau| . antarbahirvA vasai vasati / yativiviktazacAsanarataH // 232 / / atha kA viviktA vasatirityatrAha sunnnnghrgiriguhaarukkhmuulaagNtugaardevkule| akadappabbhArArAmadharAdINi ya vivittAi / / 233 / / zUnyaM gRhaM, girerguhA, vRkSamUlaM, AgantukAnAM vezma, devakulaM, zikSAgRhaM kenacidakRtaM akRtaprAgbhAra usI samaya lIpI gaI hai use mrakSita kahate haiN| sacita pRthivI, vAyu, jala hare bIja, aura trasajIvoMke Upara sthApita pITha, kASThakalaka Adiko yahA~ zayyA kareM aisA kahakara jo basati dI jAtI hai use nikSipta kahate hai| harita kA~Te, sacita miTTIke AvaraNako haTAkara jo vasati dI jAtI hai vaha vihita doSase yukta hai| kASTa, vastra, kaNTakake AvaraNa Adiko khIMcate hue Age jAnevAle manuSyake dvArA dikhalAI gaI vasati sAdhAraNa zabdase kahI jAtI hai| jise maraNa athavA jananakA zauca lagA hai aise gRhasthake dvArA yA matta, rogI, napuMsaka, jise pizAcane pakar3A huA hai yA bAlikAke dvArA dI gaI vasati dAyaka doSase dUSita hai| sthAvara pRthivI Adi, trasa coTI khaTamala Adise sahita vasati unmizrA hai| jitane vAlista pramANAma sAdhako cAhie usase eka vAlizta bhUmi bhI adhika lenA pramANAtireka nAmaka doSa hai| yaha vasati zItavAyu, dhUpa Adi upadravavAlI hai aisI nindA karate hue bhI usI vasatimeM rahanA ghUmadoSa hai| yaha vasati vizAla hai isameM havA nahIM AtI, adhika garma bhI nahIM hai, sundara hai isa prakAra usase anurAga karanA iMgAlA doSa hai / vasati ina doSoMse rahita honI cAhie // 232 / / vizeSArtha-sAdhuko dene yogya AhAra, auSadha, vasati, saMstara, upakaraNa Adi dAtAkI jina mArgaviruddha kriyAoMse utpanna hote haiM ve udgama Adi solaha doSa hai| aura mArgaviruddha jina kriyAoMse bhojana Adi banAye jAte haiM ve solaha utpAdana doSa hai / ye battIsa bhI AdhAkarmarUpa honese doSa kahe jAte haiN| yatike bhojana Adike lie chahakAyake jIvoMko bAdhA denA athavA aise kAraNase utpanna bhojana Adi AdhAkarma kahe jAte haiM / eSaNAdoSa dasa haiN| mUlAcArameM ina doSoMkA kathana hai| vivikta vasati kauna hai yaha kahate haiMTI0-zUnya ghara, pahAr3akI guphA, vRkSakA mUla, AnevAloMke lie banAyA ghara, devakula, Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 249 zabdenocyate / ArAmagRhaM krIDArthamAyAtAnAM AvAsAya kRtaM / etA viviktA vasatayaH / / 233 // atra vasane doSAbhAvamAcaSTe-- kalaho bolo jhaMjhA vAmoho saMkaro mamattiM ca / - jjhANAjjhayaNavighAdo patthi vivittAe vasadhIe // 234 // 'kalaho bolo' / mameyaM vasatistaveyaM vasatiriti kalaho na kenacit anyajanarahitatvAt / 'bolo' shbdbhltaa| 'jhaMjhA' sNklesho| 'vAmoho' vaicittyaM / 'saMkaro' ayogyairasaMyataiH saha mizraNaM / 'mamatvaM ca' mamedaMbhAvazca / 'gatthi' nAsti / 'jjhANajjhayaNavighAdoM' dhyAnasyAdhyayanasya ca vyAghAtaH / uktaH kalahAdirna vidyate / kva ? 'vivittAe vasadhIe' biviktAyAM vasatau / ekasminprameye niruddhajJAnasaMtatiAnaM / anekaprameyasaMcArI svAdhyAyaH // 234 / / iya sallINamuvagado suhappavattehiM tattha joehiM / paMcasamido tigutto AdaTThaparAyaNo hodi / / 235 / / 'iya' evaM / 'sallINaM' ekAtmatAM 'uvagado' upagataH / kena ? 'johiM' yogaH tapobhinirvA / suhappavahiM sukhapravRttaH sukhenAklezena pravRttaH / 'paMcasamido' samitipaMcakopetaH / 'tigutto' kRtAzubhamanovAkkAyanirodhaH / 'AdaparAyaNo hodi' Atmaprayojanaparo bhavati / etena kathyate--viviktavasatisthAyI yatiniSpratidvandvadhyAnaiH zubhaistapobhirvA svAsthyamupagataH saMvaraM nirjarAM ca svaprayojanaM saMpAdayati iti // 235 / / saMvarapUrvikAM nirjarAM stotumAha--- jaM Nijjaredi kamma asaMvaDo samahadAvi kAleNa / taM saMvaDo tavassI khavedi aMtomuhutteNa / / 236 / / zikSAghara, kisIke dvArA na banAyA gayA sthAna, ArAmaghara-krIr3Ake lie Aye huoMke AvAsake liye jo banAyA gayA hai ye saba vivikta vasatiyA~ haiM / / 233 / / inameM rahane meM koI doSa nahIM hai, yaha kahate haiM gA0--vivikta vasatimeM kalaha, zabda bahulatA, saMkleza, cittakA vyAmoha, ayogya asaMyamiyoMke sAtha sambandha, yaha merI hai aisA bhAva, tathA dhyAna aura adhyayanameM vyAghAta nahIM hai / / 234 // TI0-vivikta vasatimeM yaha merI vasati hai yaha terI vasati hai isa prakAra kalaha nahIM hotA kyoMki vahA~ anya loga nahIM hote| isIse Upara kahe anya doSa bhI nahIM hote| dhyAna adhyayanameM bAdhA nahIM hotii| eka padArthameM jJAnasantatike nirodhako dhyAna kahate haiM aura aneka padArthoM meM saMcArako svAdhyAya kahate haiM // 234|| gA0-isa prakAra vivikta vasatimeM nivAsa karanese vinA klezake sukhase honevAle tapa athavA dhyAnake dvArA bAhyatapameM ekAtmatAko prApta yati pA~ca samitiyoMse yukta huA azubha mana vacanakAyakA nirodha karake AtmAke kAryameM tatpara hotA hai / / 235 / / To0-yahA~ kahA hai ki vivikta vasatimeM rahanevAlA yati nirvighna dhyAnake dvArA athavA zubhatapake dvArA svAsthyako prApta hokara saMvara aura nirjarArUpa apane prayojanako karatA hai / / 235 / / Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 bhagavatI ArAdhanA 'jaM Nijjaredi kamma' yatkarma nirjarayati tapasA bAhyena / kaH ? 'asaMvuDo' asaMvRtaH azubhayoganirodharahitaH / 'sumahadAvi kAleNa' suSThu mahatA kAlenApi / 'taM' tatkarma 'khavedi' kSapayati / 'aMtAmahattaMNa' atisvalpena kAlena / kaH ? 'saMvuDo' saMvataH gptismitidhrmaanprekssaapriisshjyprinntH| 'tavassI' tapasvI anazanAdimAn // 236 / / evamavalAyamANo bhAvemANo taveNa edeNa / doseNigghADato paggahidadaraM parakkamadi / / 237 / / evamuktena krameNa etena / 'taNa bhAvamANo' tapasA bhAvayannAtmAnamudyataH / 'avalAyamANo' apalAyamAnaH / kuto durdharAttapasaH / evamavaloyamANo iti kvacitpAThaH / tatrAyamartha:-kila evamedeNa taveNa bhAvemANo iti padasaMbandhaH / evametena tapasA bhAvayamAnaH apaloyamANo dravyakarma vinAzayan iti / tadayuktaM- azabdArthatvAt / 'dose' dUSayaMti ratnatrayamiti doSAH azabhapariNAmAH tAna ghAtayana / 'paggahidadaraM' nitarAM / 'parakkamadi' ceSTate muktimArge // 237 / / yatinA nirjarArthinA evaMbhUtaM tapo'nuSTheyaM iti kathayati / so NAma bAhiratavo jeNa maNI dukkadaM Na uThedi / jeNa ya saDDhA jAyadi jeNa ya jogA Na hAyati / / 238 / / 'so NAma bAhiratavo' tannAma bAhyaM tapaH / kiM ? 'jeNa maNo dukkaDaM Na udvedi' yena tapasA kriyamANena mano duSkRtaM prati nottiSThate / 'jeNa ya saDDhA jAyadi' yena ca kriyamANena tapasA tapasyabhyaMtare zraddhA jAyate / 'jeNa ya jogA Na hAyaMti' yena ca kriyamANena pUrvagRhItA yogA na hIyante / tattathAbhUtaM tapo'nuSTheyamiti yAvat / / 238 // ____saMvarapUrvaka nirjarAkI prazaMsA karate haiM gA0-asaMvRtta arthAt azubhayogakA nirodha na karanevAlA yati mahAn kAlake dvArA bhI jisa karmakI bAhya tapake dvArA nirjarA nahIM karatA usa karmako saMvat arthAt gupti, samiti, dharma, anuprekSA aura parISahajayako karanevAlA tapasvI ati svalpakAlameM kSaya karatA hai / / 236 / / gA0-uktakramase isa tapase apaneko tatpara karatA huA durdharatapase na Darakara ratnatrayako dUSita karanevAle azubha pariNAmoMko ghAtatA hai aura atyanta muktike mArgameM ceSTA karatA hai // 237 // TI0-kahIMpara 'evamavaloyamANo' aisA pATha hai| 'edeNa taveNa bhAvemANo' padake sAtha usakA sambandha karake aisA artha karate hai-isa prakAra isa tapase bhAvanA karatA huA 'apaloyamANa' arthAt dravyakarmakA vinAza karatA hai| yaha yukta nahIM hai kyoMki yaha zabdArtha nahIM hai // 237 / / nirjarAke icchuka yatiko isa prakAra tapa karanA cAhie, yaha kahate haiM gA0-usIkA nAma bAhya tapa hai, jisa tapake karanese mana pApakI ora nahIM jaataa| aura jisa tapake karanese abhyantara tapameM zraddhA utpanna ho aura jisake karanese pUrva meM gRhIta yoga-vrata vizeSa hIna nahIM hote / isa prakArakA tapa karanA cAhie / / 238 / / Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA bAhirataveNa hodi hu savvA suhasIladA pariccattA | sallihidaM ca sarIraM Thavido appA ya saMvege ||239 / / bAhyatapo'nuSThAne guNaM kathayatyuttaraiH sUtraH / 'bAhirataveNa' vAhyena tapasA hetubhUtena / 'savvA suhasIladA paricattA hodi' sarvA sukhazIlatA parityaktA bhavati / sukhabhAvanA rAgaM janayati / rAgaH svayaM ca karmabaMdhahetudoSaM cAnayati / vaMdhaH karmasthitihetuH saMvama 'rthA nirastA bhavati iti manyate / 'sallihidaM ca sarIraM' bhavati / zarIraM duHkhanimittaM tattyaktukAmasya tanUkaraNamupAyaH tadanuSTitaM bhavatIti yAvat / 'Thavido' sthApitaH / 'AdA ya' svayaM ca, 'saMvege' saMsArabhIrutAyAM / nanu ca saMsArabhIrutA hetustapaso na tapo hetustasyAH, tato'yuktamabhANi sUtrakAreNa vAhyena tapasA saMvege sthApitaH / lokenAyaM saMvignacitta iti sthApyate bAhye tapasi vartamAnastato yuktamucyate // 239 // daMtANi iMdiyANi ya samAdhijogA ya phAsidA hoMti / aNihidavIriyao jIvidataNhA ya vocchiNNA // 240 // dAMtAna 'iMdiyANica' indriyANi ca / 'hoti' bhavanti / anazanAvamodaryavRttiparisaMkhyAnena jihvA dAntA bhavati iti / viviktamanena itarANi indriyANi dAntAni bhavanti / manojJendriyaviSayarahitAyAM vasatAvasthAnAttAni nigRhItAni bhavanti / samAdhijogA ya phAsidA hoMti ratnatrayaikAgryaM samAdhiH / samAdhiSu yogAH samAdhiyogAH / yogAH sambandhAste ca ' phAsidA hoMti' spRSTA bhavanti / ratnatrayasamAdhAnasambandhAH spRSTA bhavanti / azanAdikaM tyajatA viSayarAgo nirasto bhavati / viSayarAgavyAkulo hi ratnatraye na ghaTate / asati tasminvyAkulo'zubha pariNAmaikamukho bhavati iti manyate / 'aNigUhida vIriyadA' anigUDhavIryatA 251 AgekI gAthAse vAhyatapako karaneke guNa kahate haiM gA0 - TI0 - bAhya tapase saba sukha zIlatA chUTa jAtI hai / kyoMki sukha zIlatA rAgako utpanna karatI hai / rAga-rAgako bar3hAtA hai aura karmabandhake kAraNa doSoMko lAtA hai / bandhakarmakI sthiti meM hetu hai / isa taraha bAhya tapase anartha karanevAlI yaha sukhazIlatA naSTa hotI hai / zarIra duHkhakA kAraNa hai / usako chor3anekA upAya hai zarIrako kRza krnaa| bAhya tapase zarIra kRza hotA hai aura svayaM AtmA saMsArase bhIrutA meM sthApita hotI hai / zaMkA- na to saMsArase bhIrutA tapakA hetu hai aura na tapa saMsArase bhIrutAkA hetu hai ataH granthakArane yaha ayukta kahA hai ki bAhya tapase saMvegameM sthApita hotA hai ? samAdhAna - jo vAhya tapa karatA hai use loga mAnate haiM ki isakA cita saMsArase virakta hai / ataH granthakArakA kathana yukta hai || 239|| gA0 - TI0 - indriyA~ dAnta hotI haiM / anazana, avamaudarya aura vRtti parisaMkhyAna tapa karanese jihvA dAnta hotI hai / vivikta zayyAsana tapase zeSa indriyA~ dAnta hotI haiM / jahA~ indriyoMko priya laganevAle viSaya nahIM haiM aiso vasatimeM rahanese indriyoMkA nigraha hotA hai / ratnatrayameM ekAgratAko samAdhi kahate haiM / samAdhimeM yoga arthAt sambandha spaSTa hote haiM / bhojana AdikA tyAga karanese viSayoMse rAga nahIM rahatA / jo viSaya rAgase satAyA huA hai vaha ratnatraya meM nahIM lagatA / ratna1. sevamartha ni-A0 / saMvamarthAnni - mu0 / Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 bhagavatI ArAdhanA ca bhavati / vIryAcAre pravRttazca bhavati / ' 'jIvidataNhA ya' yA jIvite tRSNA ca 'vocchinnA' vyucchitti gatA / na hi jIvitAzAvAn azanAdikaM tyaktumIhate / jIvite tRSNAvAnyatkicitkRtvA asaMyamAdikaM prANAneva dhArayitumudyato bhavati na ratnatraye // 240 // dukkhaM ca bhAvidaM hodi appaDi baddho ya deharasasukkhe / musamUriyA kasAyA visaesu aNAyaro hodi // 241 // 'duHkhAM ca bhAviyaM hoi' duHkhaM ca bhAvitaM bhavati / duHkhabhAvanA ca kathamupayoginI asaMklezena duHkhasahane karmanirjarA jAyate / krameNa ca jAyamAnA nirjarA niravazeSakarmApAyasyopAya ityevamupayoginI iti manyate / api cAsakRdbhAvitaduHkho nizcalo bhavati' dhyaane| 'appaDibaddho ya hoi' apratibaddhazca bhavati / 'deharasasokkheM' zarIrarasasaukhye / eteSu triSu prativaddhatA samAdhevighnaH sa nirasto bhavatIti bhAvaH / 'musumUridA kasAyA' unmRditAH kaSAyAH bhavanti / kathaM anazanAdinA kapAyanigrahaH kRto bhavati ? kSamAmArdavArjavasantoSabhAvanAdipratipakSamatA vinAzayanti kaSAyAnnetaraditi cet ayamabhiprAyaH---azanAdyalAbhe, svalpalAbhe, azobhanAnAM vA lAbhe krodhakaSAya utpdyte| tathA pracuralAbhAdrasavadbhikSAlAbhAcca labdhimAnahameveti mAnakaSAyaH / asmadIyabhikSAgRhaM yathAnye na jAnanti tathA pravizAmIti cintA mAyAkaSAyaH / azane rase prAcuryaviziSTe vAsaktirlobhakaSAyaH / tathA vasatyapradAne kopaH, tallAbhe ca mAnakaSAyaH prAgvat / anye'pyAgacchantIti na mama vasatirastyavakAzo vA'treti vacanAnmAyAkaSAyaH / ahamasya svAmIti lobhaH / itthaM trayameM na laganese vyAkula hokara azubha pariNAmoMmeM hI lagatA hai| apanI zaktiko chipAtA nahIM hai aura vIryAcArameM pravRtta hotA hai / jIvanakI jo tRSNA hai vaha bhI naSTa ho jAtI hai| jise jInekI tRSNA hai vaha bhojanAdikakA tyAga karanA nahIM caahtaa| jIvanakI tRSNAvAlA jo kucha bhI asaMyama Adi karake prANadhAraNa karane meM hI tatpara rahatA hai, ratnatrayameM nahIM lagatA // 240 / / gA.-To0-duHkhakA sahana hotA hai| binA kisI saMklezake duHkha sahanese karmoMkI nirjarA hotI hai / aura kramase honevAlI nirjarA samasta karmoke vinAzakA upAya hai isalie duHkhabhAvanA upayogI haiN| dUsare, bAra-bAra duHkhakI bhAvanA karane vAlA dhyAna meM nizcala hotA hai| zarIra, rasa aura sukhameM apratibaddha-anAsakta hotA hai| ina tInoMmeM Asakti samAdhimeM vighna karatI hai / ataH usakA nirAsa hotA hai / kaSAyoMkA mardana hotA hai / zaMkA-anazana Adise kaSAyakA nigraha kaise hotA hai ? kaSAyoMkI virodhI kSamA, mArdava, Arjava, santoSa bhAvanA Adi kaSAyoMko naSTa karate haiM, anya nhiiN| samAdhAna-abhiprAya yaha hai ki bhojana Adi na milane para, yA kama milane para athavA arucikara milane para krodha kaSAya utpanna hotI hai| tathA pracura lAbhase aura svAdayukta bhikSAke lAbhase maiM 'labdhi sampanna hU~' aisI mAna kaSAya utpanna hotI hai| mere bhikSA leneke gharako dUsare na jAna sakeM isa taraha gharameM praveza karU~, yaha cintA mAyA kaSAya hai| rasIle atyadhika bhojanameM Asakti lobha kaSAya hai| tathA vasati nahIM dene para krodha aura usake milane para mAnakaSAya hotI hai jaisA pahale bhojanake sambandhameM kaha Aye haiN| dUsare bhI Ane vAle haiM isa vasatimeM sthAna nahIM hai 1. tItidhyA-A0 mu0 / 2. vasatera-A0 mu0| 3. zazcAtra-A0 mu0 / Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 253 kaSAyanimittavastutyAgAnna kaSAyANAmavasaraH iti / 'visaesu' viSayeSu sparzanAdiSu / 'aNAvaro hoi' anAdaro bhavati audAsInyaM jAyate / tadaudAsInyAt tadAdaranimittakarmasaMvaro bhavatIti bhAvaH / azanasya hi zaklAdirUpe mRdusparza, saugandhe, rase vAdarastyakto bhavati azanaM tyjtaa| tathA kSIrAdikamapi tyajatA kSIrAdirUpeSu // 24 // kadajogadAdadamaNaM AhAraNirAsadA agiddhI ya / lAbhAlAme samadA titikSaNaM baMbhacerassa / / 242 / / 'kadajogadA' sarvatyAgasya pazcAbhAvinaH yogazca kRto bhavati bAhyena tapasA / 'AdadamaNaM' Atmano damanaM AhAre sukhe ca yo'nurAgastasya prazamanAt / 'AhAraNirAsadA' AhAre nairAzyaM sampAditaM pratidinaM AhAragatAzAparityAgAbhyAsAt / sarvatyAgakAle'pi sukarA bhavatyAhAranirAzateti bhAvaH / 'agiddhI ya' ddhizca alaMpaTatA ca / kva ? AhAre / na hyAhAre gaddhimAnlabdhvA taM tyajati / lAbhAlAbhe samadA lAbhAlAbhayoH samatA / lAbhe ca satyAhArasya harSAkaraNAta alAbhe ca tathA'kopAt / yaH svayameva labdhamapi tyajati sa kathamiva pareSAmadAne durmanIbhavati / 'titikkhaNaM baMbhacerassa' brahmacarya ca soDhaM bhavati / rasavadAhAratyAgAdabhinave'sati zukrasaMcaye anazane ca saMcitapralaye sati na strISvanurAgo bhavati iti bhAvaH / tathA galitazukrANAM puMsAM vaimukhyaM aMganAsu pratItameva // 242 / / aisA kahanA mAyA kaSAya hai| maiM isa vasatikA svAmI haiM yaha lobha kaSAya hai| isa taraha jo vastu kaSAyameM nimitta haiM unakA tyAga karanese kaSAya kA avasara nahIM rhtaa| (visaesu aNAdaro hoI) sparzana Adi viSayoM meM anAdara hotA hai arthAt udAsInatA hotI hai| viSayoMmeM udAsInatAse viSayoMmeM Adara bhAva rakhaneke nimittase bandhane vAle karmokA saMvara hotA hai yaha bhAva hai| bhojanake tyAgase bhojanake zukla Adi rUpameM, komala sparzameM, sugandhameM athavA rasameM AdarakA tyAga ho jAtA hai| tathA dUdha AdikA bhI tyAga karanese dUdha Adike rUpa rasa AdimeM AdarakA tyAga ho jAtA hai // 241 / / gA0-TrI0-- 'kada jogadA'-bAhya tapase maraNakAlameM jo sarva AhArakA tyAga karanA hotA hai usakA abhyAsa hotA hai / 'AtmadamaNa'-AhAra aura sukhameM jo anurAga hai usakA prazamana honese AtmAkA damana hotA hai / 'AhAraNirAsadA'-pratidina AhAra sambandhI AzAke tyAgake abhyAsase AhArake viSayameM nirAzA sampanna hotI hai| abhiprAya yaha hai ki samasta AhArakA tyAga karane ke kAla meM bhI AhAra sambandhI icchAkA vinAza sukara hotA hai / 'agiddhIya'--aura AhArameM laMpaTatA nahIM rahatI / jisako AhArameM gRddhi hai vaha AhAra pAkara use chor3a nahIM sktaa| 'lAbhAlAbhe samadA'-lAbha aura alAbhameM samatA rahatI hai| AhArakA lAbha hone para harSa nahIM karatA aura alAbhameM krodha nahIM karatA / jo svayaM bhI prApta AhArako chor3a detA hai vaha dUsaroMke na dene para apanA mana kharAba kaise kara sakatA hai| 'titikkhaNaM baMbhacerassa'-brahmacaryako dhAraNa karatA hai.| rasole AhArake tyAgase navIna voryasaMcaya nahIM hotA aura anazanase saMcitavIrya kSaya hotA hai taba strImeM anurAga nahIM hotaa| tathA jina puruSoM meM vIryahInatA hotI haiM unake prati striyoMkI vimukhatA prasiddha hI hai / / 242 / / 1. hi bhaktAdirUpe-A0 / Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 254 bhagavatI ArAdhanA NidAjao ya daDhajhANadA vimuttI ya dappaNigdhAdo / sajjhAyajogaNivvigghadA ya sahadukkhasamadA ya / / 243 / / "NihAjo ya' nidrAjayazca / pratidinamaznataH rasavadAhArasevAparasya bahubhojinazca nivAte sukhasparza nirupadrave ca deze zayAnasya nidrA mahatI jAyate, yayA paravazo nizcetana iva bhavatyAbhapariNAmapravAhe ca patati, na ca ratnatrayeNa ghaTayati, tasyA jyo| 'daDhajhANadA' dRDhadhyAnatA ca duHkhopanipAtAccalati dhyAnAda bhAvitaduHkho yatiH / kRtatapobhAvanastu kSudAdiparISahopanipAte'pi sahate / "vimutto ya' vimuktiviziSTatyAgaH anazanAdAvudyatena zarIrameva tyaktaM bhavati tadeva dustyajaM / 'dappaNigdhAdo' asaMyamakaraNo yo darpastasya nirghAtazca kRto bhavati / 'sajjhAyajogaNigvigghadA ya' vAcanAnaprakSAmnAyadharmopadezaryogaH saMbandhI yastasya vighnAbhAvazca / AhArArthe bhramataH kathaM svAdhyAyaH kriyate ? bahubhojanazca uttAnaH svapiti AsitumapyasamarthaH / rasavadAhArabhojI AhAroSmaNA dahyamAna itastataH parAvartate / aviviktAyAM vasatau vartamAnaH pareSAM vacaH zRNvaMstaiH saha saMbhASaNaM kurvannAdhIte / viviktadezasthAyI punarniAkulaH svAdhyAye ghaTate / 'suhaduHkhasamadA ya' sukhena hRSyati duHkhena duSyati iti rAgadveSAvantareNa sukhaduHkhAnubhavaH sukhaduHkhasamatA / azanaM rasAMzca sukhasAdhanabhUtAMstyajatA sukhe rAgastyakto bhavati / kSudAdijanitavedanopanipAte asaMklezAt duHkhe na ca dveSo'syAstIti / 'bAhirataveNa hodi hu' ityanena paJcasUtra'nivirdiSTAnAM pratyekaM saMvandhaH // 243 / / gA.-To0-'NiddAjaoya'-nidrAjaya hotA hai| jo pratidina bhojana karatA hai, rasIle AhAra ke sevanameM tatpara rahatA hai, bahuta bhojana karatA hai, use vAyuke prakopase rahita, sukhakAraka sparzavAle upadravahIna dezameM sone para gaharI nIMda AtI hai, jisake adhIna hokara vaha cetanAhIna jaisA ho jAtA hai aura azubha pariNAmoMke pravAhameM gira jAtA hai / vaha ratnatrayameM nahIM lgtaa| usa nidrAkA jaya hotA hai / 'dar3hajhANadA' dRr3ha dhyAna hotA hai| jisa yatiko duHkha sahanekA abhyAsa nahIM hotA, vaha duHkha par3ane para dhyAnase vicalita ho jAtA hai / kintu tapakA abhyAsI bhUkha Adi parISaha Ane para sahatA hai| 'vimuttIya' vimukti arthAt viziSTa tyAga karatA hai kyoMki jo anazana AdimeM tatpara rahatA hai vaha to zarIra hI ko chor3a detA hai aura zarIra hI ko chor3anA kaThina hotA hai| 'dappaNidhAdo'-asaMyamako karane vAlA jI darpa hai usakA bhI pUrI tarahase ghAta hotA hai| 'sajjhAyajogaNivvigghadAya'-vAcanA, pRcchanA, anuprekSA, AmnAya aura dharmopadezake sAtha jo sambandha hai usameM koI vighna nahIM hotaa| AhArake lie bhramaNa karane vAlA sAdhu kaise svAdhyAya kara sakatA hai / bahuta bhojana karane vAlA to Uparako mukha karake sotA hai vaiTha bhI nahIM sktaa| rasIlA AhAra khAne vAlA AhArakI UmAse idhara-udhara karavaTe badalatA hai| jo bahujana saMkula vasatimeM rahatA hai vaha dUsaroMkI bAteM sunakara unake sAtha bAtacIta karatA hai, svAdhyAya nahIM karatA / kintu ekAnta sthAnameM rahane vAlA vyAkulatA rahita hokara svAdhyAya karatA hai| suhadukhasamadAya'-sukhase harSita honA aura duHkhase duH kho honA rAga-dveSa hai| unake vinA sukha-duHkha kA anubhava sukha-duHkha samatA hai| sukhake sAdhanabhUta bhojana aura rasoMko jo tyAgatA hai vaha sukhameM rAgako tyAgatA hai / bhUkha pyAsakA kaSTa hone para saMkleza na honese use duHkhameM dvaSa nahIM hotaa| 1. trInidi-a0 mu0 / Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 255 vijayodayA TIkA AdA kulaM gaNo pavayaNaM ca sobhAvidaM havadi savvaM / alasattaNaM ca vijaDaM kammaM ca viNiddhayaM hodi / / 244 / / 'AdA kulaM gaNo pavayaNaM ca savvaM sobhAvida havavitti' padaghaTanA / bAhyena tapasA svayaM kulamAtmano, gaNaM, svaziSyasantAnazca zobhAmapanIto bhavati / 'alasattaNaM ca' alasatvaM ca / 'vijaDaM' tyaktaM bhavati / durdharatapaHsamudyogAt 'kammaM ca viNidhudaM' karma ca saMsAramUlaM vizeSeNa nidbhUtaM bhavati // 244 / / bahugANaM saMvego jAyadi somattaNaM ca micchANaM / maggo ya dIvido bhagavado ya aNupAliyA ANA // 245 / / 'bahugANaM' bahUnAM / 'saMvego jAyadi' saMsArabhIrutA jAyate / yathA sannaddhamekaM dRSTavA nUnamatra bhayamasti kicidahamapi sannahyAmIti jana: pravartate / evaM tapasyudyatamavalokya saMsArabha yAdayamevaM klizyati tadasmAkamapyanivAritameveti vibheti / bhItazca pratikriyA prArabhate / 'somattaNaM ca micchANaM' mithyAdRSTInAM saumyatA sumukhatA vA jAyate / durddharamidaM mahattapo yatInAM iti prasannA bhavaMtIti yAvat / 'maggo ya dIvido' mArgazca mukteH prakAzito bhavati yatInAM bAhyena tapasA karaNabhUtena / na tapasA vinA karmaNAM nirjarA'stIti 'bhagavado ya aNupAlidA ANA' bhagavataH AjJA cAnupAlitA bhavati yatinA bAhyena tapasA karaNena // 245 / / dehassa lAghava saMvego jAyadi somattaNaM ca micchANaM / javaNAhAro saMtosadA ya jahasaMbhaveNa guNA / / 246 / / 'dehassa lAghavaM' zarIrasya lAghabaguNo bAhyena tapasA bhavati / laghuzarIrasya AvazyakakriyAH sukarA bhavanti / svAdhyAyadhyAne cAklezasampAdye bhavataH / gehassa lUhaNaM' zarIsnehavinAzanaM ca guNaH / zarIrasnehAdeva ukta pA~ca gAthAmeM jo kucha kahA hai usakA sambandha 'bAhyatapase hotA hai' isa vAkyake sAtha lagAnA cAhie // 243 / / To0-bAhya tapase AtmA, apanA kula, gaNa, apanI ziSya paramparA zobhita hotI hai / Alasya chUTa jAtA hai| aura durdhara tapa karanese saMsArakA mUla karma vizeSarUpase naSTa hotA hai // 244 // To0-yatike bAhya tapa karanese bahutase logoMko saMsArase bhaya utpanna hotA hai| avazya hI yahA~ kucha bhaya hai maiM bhI taiyArI karatA hU~ / isa prakAra loga tapameM pravRtta hote haiN| tapameM udyata janako dekhakara 'yaha saMsArake bhayase isa prakArakA kaSTa uThAtA hai / hama bhI isase baca nahIM sakate aisA mAna saMsArase DaratA hai aura Darakara usakA pratIkAra karatA hai| tapasvIko dekhakara mithyAdRSTiyoMmeM bhI saumyatA A jAtI hai| yatiyoMkA yaha mahAna tapa durddhara hai isa prakAra apanI prasannatA prakaTa karate haiN| yAtiyoMke bAhya tapa karanese muktikA mArga prakAzita hotA hai| kyoMki tapake binA karmoMkI nirjarA nahIM hotI / aura bhagavAnkI AjJAkA anupAlana hotA hai / / 245 // TI0-bAhya tapase zarIrameM halakApana AtA hai| jisakA zarIra halkA hotA hai vaha Avazyaka kriyAoMko saralatAse karatA hai| tathA svAdhyAya aura dhyAna vinA kaSTake hote hai| Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 256 bhagavatI ArAdhanA jano'saMyame pravartate / zarIramevAnathaM heturiti tapo'pi na karoti / tenAhitaH zarIrasneho vinAzito bhavati / 'uvasamo tahA paramo' tathA cotkRSTazcopazamo bhavati rAgAderduH kare tapasi vartamAnasya / kiM ca mama rAgeNa upadravakAriNA / sati rAge hi navakarmabandho jAyate / cirantanakarmarasopabRMhaNaM ca / sati cetthaM madIyaH klezo niSphalo bhavediti manaH praNidhAnAdupazamaH / 'javaNAhAro' parimitAhAratA iti kecidAcakSate / tatra ca guNo nIrogatAdikamiti / tathA cAhumitAzinaH SaDguNA bhajante iti / apare zarIrasthitimAtraheturAhAraH javaNAhArazabdaH zarIravAcyaH iti sthitAH // 246 // evamityAdinopasaMharati evaM uggama uppAdaNe saNAsuddhabhattapANeNa / midalahuyavirasa lukkheNa ya tavamedaM kuNadi NiccaM // 247 // 'evamedaM tavo NittvaM kuNaditti' padaghaTanA / ' evaM ' vyAvaNitarUpeNa | 'evaM' etat bAhyaM tapaH / ' kuNadi' karoti / 'NiccaM' nityaM / ' uggamauppAdaNe saNAsuddhabhattapANeNa' udgamopAdanaMSaNAdoSarahitena, bhaktena pAnena ca / kIdRgbhUtena ? "midalahugavirasalukkheNa' parimitena laghunA, virasena, rUkSeNa / evaMbhUtaM zuddha mAhAraM bhuktvA tapaH kuryAnnAzuddhamiti bhAvaH / ullINollINehiM ya ahavA ekkaMtavaDDhamANehiM / sallii muNI dehaM AhAravidhiM payaNugiMto / / 248 // 'ullINollINehi ya' pravarddhamAnena hIyamAnena ca tapasA caturthaSaSThAdikrameNAnazanatapovRddhiH / ekadvi zarIrase snehakA vinAza hotA hai yaha bhI eka guNa hai / zarIrake snehase hI manuSya asaMyamakA AcaraNa karatA hai / zarIra hI anarthakA kAraNa hai / isIke snehavaza manuSya tapa nahIM karatA / ataH tapase ahitakArI zarIrasnehakA nAza hotA hai / duSkara tapa karanevAleke rAgAdikA utkRSTa upazama hotA hai / vaha manameM vicAratA hai, isa upadravakArI rAgase mujhe kyA ? rAgake honepara navona karmakA bandha hotA hai, aura pUrvabaddhakarmoM meM rasakI vRddhi hotI hai / aisA honepara merA kaSTa sahana niSphala hai / aise vicArase upazama hotA hai / 'javaNAhAro' - isakA artha koI 'parimita AhAra' karate haiM / usameM nIrogatA Adi guNa haiM / kahA hai 'parimita bhojanameM chaha guNa hote haiM / ' anya kucha zarIrakI sthitimAtrameM hetu jo AhAra hai vaha javaNAhAra hai aisA kahate haiM || 246 // ukta carcAkA upasaMhAra karate haiM gA0- - kahe anusAra udgama, utpAdana aura eSaNA doSase rahita bhojana aura pAnase aura parimita, laghu, rasarahita aura rUkSa bhojana pAnase yaha bAhya tapa nitya yati karatA hai / isakA bhAva hai ki isa prakArakA zuddha AhAra khAkara tapa karanA cAhie / azuddha AhAra karake nahIM // 247 // gA0--varddhamAna yA hIyamAna anazana Adi tapoMse athavA sarvathA varddhamAna tapoMke dvArA AhArakI vidhiko alpa karatA huA muni zarIrako kRza karatA hai || 248|| TI0 - caturtha, SaSTha Adike kramase anazana tapakI vRddhi hotI hai / eka do Adi grAsa kama 1. kuryAnnazuddha - a0 / kuryuH suzuddha-A0 / Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 257 kavalAdinyUnatayA avamodaryavRddhiH / ekasya rasasya dvayostrayANAmityAdinA krameNa rasaparityAgavRddhiH / ekapATakaM, gRhasaptakaM, gRhatrayaM vA pravizAmIti, bhikSAgrAsaparimANanyUnatAkaraNena vA vRttiparisaMkhyAnavRddhiH / divase AtapanaM kRtvA rAtrI pratimAvagrahakaraNamityAdinA kAyaklezavRddhiH / evaM zramai mahati saMjAte krameNa anazanAdInAM nyUnatAkaraNaM / 'ahavA' athavA / 'eyaMtavaDhamANehiM' ekAntena vardhamAnaH tapobhiH / 'sallihaI' saMlikhati / 'muNI' muniH / 'dehaM' / 'AhAravidhi' azanAdividhi / 'payaNugito' alpIkurvan // 248 // prakArAntareNa sallekhanopAyamAcaSTe-- aNupuvveNAhAraM saMvaTTato ya sallihai dehaM / . divasuggahieNa taveNa cAvi sanlehaNaM kuNai // 249 / / 'aNupurvaNa' krameNa / AhAraM saMvaTTato ya AhAraM nyUnayitvA / sallihai dehaM tanUkaroti / divasaggahigeNa taveNa cAvi ekaikadinaM pratigRhItena tapasA *ca, ekasmindine'nazanaM, ekasmindine vRttiparisaMkhyAnaM iti / sallehaNaM kuNai sallekhanAM karoti // 249 // vivihAhiM esaNAhiM ya avaggahehiM vivihehiM uggehiM / saMjamamavirAhiMto jahAbalaM sallihai dehaM // 250 // "vivihAhi' nAnAprakAraiH / "esaNAhiM ya' bhojanaH rasavajitarapyalpaiH zuSkarAcAmlA / 'avaggahehi' nAnAprakArairavagrahaH / 'ughiM' upraiH / 'saMjamamavirAdheto' saMyama dviprakAraM avinAzayan / 'jahAbalaM' svabalAnativRttyA dehaM tanUkaroti // 25 // sadi Auge sadi cale jAo vividhAo 'bhikkhupaDimAo / tAo vi Na bAghate jahAbalaM sallihaMtassa // 251 / / karanese avamaudaryakI vRddhi hotI hai| eka rasakA, phira do rasakA, phira tIna rasakA, ityAdi kramase tyAga karanese rasaparityAgakI vRddhi hotI hai| maiM eka pATakameM yA sAta gharameM yA tIna gharameM praveza karUMgA / athavA bhikSAke grAsoMkA parimANa kama karanese vRttiparisaMkhyAna tapakI vRddhi hotI hai| dinameM AtApana yoga karake rAtrimeM pratimA yoga dhAraNa karane Adise kAyaklezakI vRddhi hotI hai| isa prakAra karanese mahAn zrama honepara kramase anazana AdimeM kamI karatA hai| yA phira bar3hAtA hI jAtA hai aura AhArako kama karake muni zarIrako kRza karatA hai // 248 / / prakArAntarase sallekhanAkA upAya kahate haiM gA0--kramase AhArako kama karate hue zarIrako kRza karatA hai / aura eka eka dina grahaNa kiye tapase, eka dina anazana, eka dina vRttiparisaMkhyAna isa prakAra sallekhanAko karatA hai // 249|| gA0-nAnA prakArake rasa rahita bhojana, alpa bhojana, sUkhA bhojana, AcAmla bhojana Adise aura nAnA prakArake ugna niyamoMse donoM prakArake saMyamoko naSTa na karatA huA yati apane balake anusAra dehako kRza karatA hai / / 250 // 1. mAyiya duya tiya cau paMca mAsa chammAsa satta mAsI ya / tiNNeva sattarAI rAiMdiya rAipaDimAo // ' -malArAdhanAdarpaNe / 33 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 bhagavatI ArAdhanA 'savi Auge' AyuSi sati / 'sadibale' sati bale / 'jAoM' yAH 'vivihAo' vicitrAH / 'bhikkhupaDimAo' bhikssprtimaaH| 'tAo vi' tAzca / 'Na bAte' na pIDAM janayaMti mhtiiN| kasya ? 'jahAbalaM sallihaMtassa' yathAbalaM tanUkurvataH balamantareNa kurvataH prArabdhamahAklezasya yogabhaGgaH saMklezazca mahAn jAyate iti bhAvaH // 25 // zarIrasallekhanAhetuSu upanyasteSu ke utkRSTA ityatrAha sallehaNA sarIre tavoguNavidhI aNegahA bhaNidA / AyaMbilaM mahesI tattha du ukkassayaM viti // 252 // 'sallehaNA zarIre' zarIrasallekhanAnimittaM zarIre sallekhanA ityucyate / 'tavoguNavidhI' tapaHsaMjJito guNavikalpaH / 'aNegahA bhaNivA' anekadhA nirUpitaH atItasUtraH / 'tattha' tatra / 'mahesI' maharSayaH / 'AyaMbilaM du' AcAmlAza'nameva / 'ukkassagaM' utkRSTamiti / 'ti' bruvanti // 252 // TI0-Ayuke hote hue aura balake hote hue apanI zaktike anusAra zarIrako kRza karane vAle yatike jo vividha bhikSu pratimAe~ hai, ve bhI mahAn kaSTa nahIM detii| jo zaktike binA karatA hai use prArambha meM hI mahAn kleza honese yogakA bhaMga tathA mahA saMkleza pariNAma hote haiM // 251 // vizeSArtha-AzAdharajIne eka gAthAke dvArA usakA artha karate hue bhikSu pratimAoMkA kathana kiyA hai jo isa prakAra hai AtmAkI sallekhanA karane vAlA, dhairyazAlI, mahAsattvase sampanna, parISahoMkA jetA, uttama saMhananase viziSTa, kramase dharmadhyAna aura zukla dhyAnako pUrNa karatA huA muni jisa dezameM rahatA hai usa dezake liye durlabha AhArakA vrata grahaNa karatA hai ki yadi eka mAsameM aisA AhAra milA to maiM bhojana karUMgA, anyathA nahIM kruuNgaa| usa mAsake antima dina vaha pratimA yoga dhAraNa karatA hai| yaha eka bhikSu pratimA hai| isa prakAra pUrvokta AhArase saugune utkRSTa anya-anya bhojana sambandhI niyama letA hai / ye niyama do, tIna, cAra, pA~ca, chai aura sAta mAsako lekara hote hai / arthAt do yA tIna Adi sAta mAsameM aisA AhAra milegA to AhAra karU~gA / sarvatra niyamoMke antima dina pratimA yoga dhAraNa karatA hai| ye sAta bhikSu pratimA haiN| punaH pUrva AhAra se saugunA utkRSTa durlabha anya-anya AhArakA niyama sAta-sAta dinakA tIna bAra grahaNa karatA hai| arthAt sAta dinameM aisA milA to grahaNa kruuNgaa| ye tIna bhikSu pratimA haiN| phira rAta dina pratimAyogase sthita rahakara pIche rAtri pratimAyoga dhAraNa karatA hai| ye do bhikSu pratimA haiN| inake dhAraNa karanepara pahale avadhi manaHparyaya jJAnako prApta karaneke pIche sUryodaya honepara kevalajJAnako prApta karatA hai| isa taraha bAraha bhikSu pratimAyogase sthita hokara pazcAt rAtri pratimAyoga dhAraNa karatA hai // 251 // Upara jo zarIrakI sallekhanAke hetu kahe haiM unameM kauna utkaSTa haiM, yaha kahate haiM gA0-zarIrakI sallekhanAke nimitta aneka prakAra tapa nAmaka guNake vikalpa pUrva gAthAoM ke dvArA kahe haiN| unameMse maharSi AcAmlako hI utkRSTa kahate haiM // 252 / / 1. zanAya ca A0 / -zanAkhyaM ca mu0 / Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 259 vijayodayA TIkA zarIrasallekhanopAyotkRSTamAcAmlAzanamityuktaM tatkIdRgiti codite Aha chaTTamadasamadubAlasehiM bhattehiM vidiyaaTThohiM / . midalahugaM AhAraM karedi AyaMbilaM bahuso // 253 / / 'chaTTamadasamadubAlasehi bhattehiM vidiyaaThehi' dvitricatuHpaJcadinopavAsaiH utkRSTaH / 'bhidalahagaM AhAraM karedi' parimitaM ladhvAhAraM karoti / 'AyaMbilaM' AcAmlaM / 'bahuso' bahuzaH // 253 // bhaktapratyAkhyAnasyAsya varNyamAnasya kiyatkAla ityatrottaraM ukkassaeNa bhattapaiNNAkAlo jiNehiM nniddittttho| kAlammi saMpahutte bArasavarisANi puSNANi // 254 / / 'ukkassaeNa' utkarSeNa / 'bhattapaiNNAkAlo' bhaktapratyAkhyAnakAlaH / 'jiNehi NihiTo' jinanirdiSTaH / 'kAlammi' kAle / 'saMpatte' mahati sati / 'bArasavarisANi' sampUrNadvAdazavarSamAtrAn // 254 // ukteSu dvAdazavarSeSu evaM kartavyamiti kramaM sallekhanAya darzayati jogehiM vicittehiM dukhavei saMvaccharANi cattAri / viyaDI NijjUhittA cattAri puNo vi 'sosedi / / 255 / / 'johi' kAyaklezaH / 'vicittehi du' vicitraraniyataH / 'khavedi' kSapayati / 'saMvaccharANi cattAri' varSacatuSTayaM / yatkicidbhuktvA / 'vigaDI NijjUhittA' rasAdInkSIrAdonparityajya / 'cattAri' vapaMcatuSTayaM / 'puNo vi' punarapi / "sosedi' tanUkaroti tanum // 255 // zarIrako sallekhanAke upAyoMmeM AcAmlako utkRSTa kahA, vaha kaisA hotA hai, yaha kahate haiM gA0-utkRSTa do dina, tIna dina, cAra dina aura pA~ca dinake upavAsake bAda adhikatara parimita aura laghu AhAra AcAmlako karate haiM // 253 / / vizeSArtha-'adivikaTrehi' ke sthAnameM 'viyadi advehi' pATha bhI milatA hai / usakA artha 'vizeSa atikaSTa' aisA hotA hai| isa gAthAkA tAtparya yaha hai SaSTha Adi upavAsoMse saMklezako na prApta hotA yati mita aura laghu kAMjI kA AhAra prAyaH karatA hai| use saMlekhanAke hetuoMmeM utkRSTa kahate haiM // 253 // jisa bhakta pratyAkhyAnakA varNana cala rahA hai usakA kAla kitanA hai ? isakA uttara dete haiM gA0-yadi AyukA kAla adhika zeSa ho to jina bhagavAnne utkRSTase bhakta pratyAkhyAnakA kAla pUrNa bAraha varSa kahA hai / / 254 // ukta bAraha varSameM aisA karanA cAhiye, isa prakAra sallekhanAkA krama batalAte haiM gA-nAnA prakArake kAyaklezoMke dvArA cAra varSa bitAtA haiN| dUdha Adi rasoMko tyAgakara phira bhI cAra varSa taka zarIrako sukhAtA hai // 255 / / . . 1. momei a0 / 2. mosedi a0| Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 260 bhagavatI ArAdhanA AyaMbilaNinviyaDIhiM doNi AyavileNa ekkaM ca / addha NAdivigaThehiM ado addhaM vigaThehiM / / 256 / / 'AyaMbilapisviyaDIhiM' AcAmlena nirvikRtyA ca / 'doNNi' varSadvayaM kSapayati / 'AyaMbileNa' AcAmlenaiva / 'ekaM ca' eka varSa / 'addha" avaziSTasya varSasya SaNmAsAna / 'nAdivigahi' atyanatkaSTastapobhiH krazayati / 'ado addha vikaThehi' ataH paraM SaNmAsAna utkRSTastapobhiH // 256 / / vyAvaNitenaiva krameNa Acaritavyamiti niyogo na vidyate ityAcaSTe bhattaM khettaM kAlaM dhAtuMca paDucca taha tavaM kujjA / vAdo pitto siMbho va jahA khobhaM Na uvayaMti // 257 / / 'bhattaM' AhAraM zAkabahulaM, rasabahulaM, kulmApaprAyaM, niSpAvacaNakAdimizra, zAkavyaJjanAdirahitaM vA / 'khettaM' anUpajAGgalasAdhAraNavikalpaM / 'kAlaM' dharmazItasAdhAraNabhedaM / dhAtumAtmanaH zarIraprakRtiM ca / 'paDucca' Azritya / 'taha' tathA / 'tavaM kujjA' tapaH kuryA'jjahA khobhaM Na udyNti'| yathA kSobhaM nopayAnti / 'vAdo pitto sibho vA' vAtapittazleSmatrikaM // 257 / / * zarIrasallekhanAkramamabhidhAyAbhyantarasallekhanAkra mamabhidhAtuM abhyantarasallekhanayA saha sambandhaM kathayanti evaM sarIrasallehaNAvihiM bahuvihA va phaaseNto| ajjhavasANavisuddhiM khaNamavi khavao Na muMcejja / / 258 / / 'eva'muktena krameNa / 'zarIrasallehaNAvihi' nAnAprakAraM / 'phAseto vi' spRzannapi / 'ajjhavasANa gA0-AcAmla aura nivikRtike dvArA do varSa bitAtA hai| AcAmlake dvArA eka varSa vitAtA hai| madhyama tapake dvArA zeSa varSake chaha mAha aura utkRSTa tapake dvArA zeSa chaha mAsa bitAtA hai / / 256 // vizeSArtha-zeSa cAra varSoM meM se do varSa kAMjI aura rasa vyaMjana Adise rahita bhAta vagairaha khAkara bitAtA hai| eka varSa kevala kAMjI AhAra letA hai| antima bArahaveM varSake prathama chaha mahInoMmeM madhyama tapa karatA hai / antima chaha mahInoMmeM utkRSTa tapa karatA hai // 25 // Age kahate haiM ki Upara kahe kramake anusAra hI AcaraNa karanekA niyama nahIM hai gA0-AhAra, kSetra, kAla apanI zArIrika prakRtiko vicAra kara isa prakAra tapa karanA cAhiye jisa prakAra vAta pitta aura kapha kSobhako prApta na hoM / / 257|| ___TI0-AhArake aneka prakAra haiM-zAka bahula-jisameM zAka jyAdA hai, rasa bahula-jisameM ghI dUdha Adi rasa adhika haiM / kulmASaprAya-jisameM kulathI adhika hai| kacce cane Adi se milA AhAra aura zAka vyaMjana Adise rahita AhAra / kSetra bhI aneka prakArake haiM jisameM pAnIkI pracuratA hai, varSA adhika hotI hai, kahIM varSA kama hotI hai| kAla garmI sardI aura sAdhAraNa hotA hai| ina sabakA tathA apanI prakRtikA vicAra karake tapa karanA cAhiye jisase svAsthya kharAba na ho // 257 // zarIrakI sallekhanAkA krama kahakara abhyantara sallekhanAkA krama kahaneke liye abhyantara sallekhanAke sAtha sambandha kahate haiM gA0-ukta kramase nAnA prakArakI zarIra sallekhanAkI vidhiko karate hue bhI pariNAmoM Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 261 visuddhi' pariNAmavizuddhi / 'khavago khaNamavi Na mucejja' kSapakaH kSaNamapi na tyajet // 258 // abhyantarazuddhayabhAve doSaM kathayati ajjhavasANavisuddhIe vajjidA je tavaM vigaTThapi / . kuvvaMti bahillessA Na hoi sA kevalA suddhI // 259 / / 'ajjhavasANavisuddhIe vajjidA' adhyavasAna vizuddhyA varjitAH / 'je' ye / 'tavaM' tapaH / "vigaLaMpi kuvvaMti' utkRSTamapi kurvanti / 'bahillessA' bahirlezyAH pUjAsatkArAdyAhitacittavRttayaH / 'Na hovi tesi - kevalA suddhI' doSonmizrakA bhavatIti zuddhiriti yAvat / / 259 // kevalA zuddhiH kasya tarhi bhavatItyAha avigaTTha pi tavaM jo karei suvisuddhsukklessaao| ajjhavasANavisuddho so pAvadi kevalaM suddhiM // 260 // 'avikaLaM vi' anutkRSTamapi tapo yaH karoti / suvizuddhazuklalezyAsamanvitaH vizuddhapariNAmaH sa kevalAM zuddhi prApnoti iti gAthArthaH // 260 / / prastutAM dvitIyAM kaSAyarAllekhanAmuktayAdhyavasAyavizuddhayA yojayati ajjhavasANavisuddhI kasAyakalusIkadassa Nasthitti / ajjhavasANavisuddhI kasAyasallehaNA bhaNidA // 261 // .. 'ajjhavasANavisuddhI' pariNAmavizuddhiH / 'kasAyakalusokadassa' kaSAyaH kaluSIkRtasya / 'Natthi' nAsti yasmAt iti tasmAt / 'ajjhAvasANavisaddhI' pariNAmavisaddhiH / 'kasAyasallehaNA bhaNiyA' kaSAyasallekhaneti gaditA // 261 // kI vizuddhiko kSapaka eka kSaNake liye bhI na chor3e // 258 / / abhyantara zuddhike abhAvameM doSa kahate haiM gA0-pariNAmoMkI vizuddhiko chor3akara jo utkRSTa bhI tapa karate haiM unakI cittavRtti pUjA satkAra AdimeM hI lagI hotI hai| unake azubha karmake Asravase rahita zuddhi nahIM hotii| arthAt doSoMse milI huI zuddhi hotI hai / / 259 / taba kevala zuddhi kisake hotI hai, yaha kahate haiM gA0-jo ativizuddha zuklalezyAse yukta aura vizuddha pariNAmavAlA anutkRSTa bhI tapa karatA hai vaha kevala zuddhiko pAtA hai / yaha gAthAkA artha hai // 260 // prastuta dUsarI kaSAya sallekhanAko ukta adhyavasAna vizuddhise jor3ate haiM gA0--jisakA citta kaSAyase dUSita hai usake pariNAma vizuddhi nahIM hotii| isaliye pariNAma vizuddhiko kaSAya sallekhanA kaho hai / / 261 / / - vizeSArtha-jisa munikA citta krodhAgnike dvArA kaluSita hai usa munike pariNAma vizuddha nahIM haiN| ataH usake kaSAya sallekhanA nahIM hai| kaSAyake kRza karaneko kaSAya sallekhanA kahate haiM / aura kaSAyake kRza hue binA pariNAma vizuddha nahIM hote / ataH pariNAma vizuddhike sAtha kaSAya sallekhanA kA sAdhya sAdhana bhAva sambandha hai // 261 // Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 bhagavatI ArAdhanA zubhapariNAmapravAhavRttena catuSkaSAyasallekhanA kRtA bhavati ityabhidhAya sAmAnyena caturNAmapi kaSAyANA tanUkaraNe upAyaM pratipakSapariNAmacatuSkaM kathayati kodhaM khamAe mANaM ca maddaveNAjjaveNa mAyaM ca / saMtoseNa ya lohaM jiNadu khu cattAri vi kasAe / / 262 // kodhaM khamAyetyAdinA kaSAyavinAzane upAyastadutpattityAgaH // 262 / / utpadyamAno hi kaSAyo vRddhimupaitIti kathayati kohassa ya mANassa ya mAyAlobhANa so Na edi vasaM / jo tANa kasAyANaM uppattiM ceva vajjei / / 263 // 'kohassa ya' atraivaM padaghaTanA / 'jo tesi kasAyANamuppatti ceva vajjedi' yasteSAM kaSAyANAmutpatti eva pariharati / 'krodhassa ya mANassa ya mAyAlobhANa so Na edi vasaM' krodhamAnamAyAlobhAnAM sa nopaiti vazaM / yasteSAmatpattimapekSate sa tadazagaH kathaM kaSAyasallekhanAM kuryAditi bhAvaH // 263 // kaSAyotpatti parihatumicchatA kiM kartavyamityata Aha taM vatthaM mottavvaM jaM paDi uppajjade kasAyaggi / taM vatthamalliejjo jatthovasamo kasAyANaM // 264 // 'taM vatthu mottavvaM tadvastu moktavyaM / 'jaM paDi uppajjade' yannimittaM utpadyate 'kasAyaggoM' kaSAyAgniH / 'taM vatthumalliejjo' tadvastUpAzrayaNaM kuryAt / 'jattha' yatropAzrayaNe / 'uvasamo kasAyANaM' kaSAyANAmupazamo bhavati // 264 // jai kahavi kasAyaggI samuTThido hojja vijjhavedavvo / rAgadosuppattI vijjhAdi hu pariharaMtassa / / 265 / / 'jai kahavi kasAyaggI' yadi kathaMcitkaSAyAgniH / 'samuTThido hojja' samutthito bhaven / 'vijjhave jo zubha pariNAmoMke pravAhameM bahatA hai vahI cAra kaSAyoMkI sallekhanA karatA hai yaha kahakara, sAmAnya se cAroM kaSAyoM ko kRza karanekA upAya unake pratipakSI cAra prakArake pariNAma haiM, yaha kahate haiM To0-krodhako kSamAse, mAnako mAdavase mAyA ko Arjavase aura lobhako santoSase, isa prakAra cAroM hI kaSAyoMko jIto // 262 // Age kahate haiM ki utpanna huI kaSAya baDhatI hai To0-jo una kaSAyoMkI utpattiko hI roka detA hai vaha muni krodha, mAna, mAyA, lobhake vazameM nahIM hotA / / 263|| jo kaSAyakI utpattise bacanA cAhatA hai use kyA karanA cAhie yaha kahate haiM mA0-usa vastuko chor3a denA cAhie jisako lekara kaSAyarUpI Aga utpanna hotI hai| aura usa vastuko apanAnA cAhie jisake apanAnese kaSAyoMkA upazama ho // 264|| _ gA0-yadi thor3I bhI kasAyarUpa Aga uThatI ho to use bujhA de| jo kaSAyako dUra karatA hai usake rAga-dveSakI utpatti zAnta ho jAtI hai // 265 // TI0-nIca janakI saMgatikI taraha kaSAya hRdayako jalAtI hai| azubha aMgoMpAMga nAmakarma Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 263 bamvo' vidhyApayitavyaH / 'rAgaddosuppattI' rAgadveSayorutpatti / "vijjhAdi hu' zAmyatyeva / 'pariharaMtassa prihrtH| kaSAyAgniH prazAnti niiyte| tadoSApekSaNena nIcajanasAGgatyamiva hRdayaM dahati, azubhAGgopAGganAmakarmavadvirUpAnanaM karoti / raja iva cakSuSo rAgamAnayati / mahAsamIraNa iva tanuM kampayati / surApAnamiva yatkicinnigadayati / samIcInajJAnalocanaM malinayati / darzanavanamutpATayati / cAritrasaraH zoSayati / tapaHpallavaM bhasmayati / azubhaprakRtilatAM sthirayati / zubhakarmaphalaM virasayati / pratyagramanomalaM Dhokayati / hRdayaM kaThinayati / prANabhRto ghAtayati / bhAratImasatyAM pravartayati / gurUnapi guNAnlaGghayati / yazodhanaM nAzayati / parAnapavAdayati / mahato'pi guNAnsthagayati / maitrImunmUlayati / kRtamapyupakAraM vismArayati / apakAramadhyApayati / mahati narakagarne pAtayati / duHkhAvateM nimajjayatItyanekAnavahatvabhAvanayA // 265 / / rAgadveSaprazAntyupAyakathanAya gAthA jAvaMti kei saMgA udIrayA hoti rAgadosANaM / te vajjaMto jiNadi hu rAgaM dosaM ca NissaMgo / / 266 / / 'jAvaMti kei saMgA' yAvantaH kecana parigrahAH / 'uvIragA hoMti rAgadosANaM' utpAdakA bhavanti rAgadveSayoH / 'te vajjaMto' tAnparigrahAnnirAkurvan / 'jiNavi khu jayatyeva / 'rAga dosaM ca' rAgadveSau / 'nissaMgo' niHparigrahaH // 266 // ke udayase jo mukha virUpa hotA hai vaise hI kaSAyake udayameM manuSyakA mukha krodhase virUpa ho jAtA hai| jaise dhUla par3anese A~kha lAla ho jAtI hai usI taraha krodhase A~kha lAla ho jAtI hai / jaise mahAvAyuse zarIra kAMpane lagatA hai vaise hI krodhase manuSya kA~pane lagatA hai| jaise zarAvI zarAba pIkara jo cAhe bakatA hai vaise hI krodhameM manuSya jo cAhe bola detA hai| jaise jisapara bhUtakA prakopa hotA hai vaha kucha bhI karatA hai vaise hI krodhI manuSya jo cAhe karatA hai| kaSAya samIcIna jJAnarUpI dRSTiko malina kara detI hai / samyagdarzanarUpI vanako ujAr3a detI hai| cAritrarUpI sarovarako sukhA detI hai| taparUpI patroMko jalA detI hai| azubhakarmarUpI belakI jar3a jamA detI hai / zubhakarmake phalako rasahIna kara detI hai| acche manako malina karatI hai| hRdayako kaThora banAtI hai / prANiyoMkA ghAta karatI hai| vANIko asatyakI ora le jAtI hai / mahAn guNoMkA bhI nirAdara karatI hai / yazarUpI dhanako naSTa karatI hai| dUsaroMko doSa lagAtI hai| mahApuruSoMke bhI guNoMko DhAMkatI hai, mitratAkI jar3a khodatI hai| kiye hue bhI upakArako bhulAtI hai| mahAn narakake gar3hemeM girAtI hai| duHkhoMke bha~varameM pha~sAtI hai / isa prakAra kaSAya aneka anartha karatI hai / aisI bhAvanAse kaSAyako zAnta karanA cAhie // 265 // Age gAthAke dvArA rAgadveSakI zAntike upAya kahate haiM gA0--jitane bhI parigraha rAgadvaSako utpanna karate haiM, una parigrahoMko chor3anevAlA aparigrahI sAdhu rAga aura dvaSako nizcayase jItatA hai / / 266 // 1. vijjhAdiSu a0 / vijbhAdisu A0 / 2. yati / AviSTagraha iva yatkicana kArayati samI-mu0 / 3. gAthArthaH, a0| Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 bhagavatI ArAdhanA evamudayamupayAti kaSAyAgniH sa cetthamapakAraM karotyevaM prazAnti netavya ityetadgAthAtrayodAharaNe nocyate paDicodaNAsahaNavAyakhubhidapaDivayaNaIghaNAiddho / caMDo hu kasAyaggI sahasA saMpajjalejjAhi // 267 // 'paDicoyaNA' praticodanAyAH asahanametra vAtaH tena kSubhitaH prativacanendhanairiddhaH krUraH kaSAyAgniH sahasA prajvalati // 267 // jalido hu kasAyaggI carittasAraM Dahejja kasiNaM pi / sammattaM pi virAdhiya anaMtasaMsAriyaM kujajA || 268 || 'jalido hi kasAyaggI' jvalitazca kaSAyAgniH / 'caritasAraM' cAritrAkhyaM sAraM dahatyeva / samyaktvaM vinAzyAnanta saMsAraparibhramaNe rataM kuryAdeva // 268 // tahA hu kasAyaggI pAvaM uppajjamANayaM caiva / icchAmicchAdukkaDavaMdaNasalileNa vijjhAhi // 269 // 'tamhA khu' tasmAtkhalu kaSAyAgniH pApamutpadyamAnameva prazamayet / kena "icchAmi bhagavataH zikSAM, mithyA bhavatu mama duSkRtaM, namastubhyaM" ityevaMbhUtena salilena // 229 // taha ceva NokasAyA sallihiyavvA pareNuvasameNa / sAo gAravANi ya taha lessAoM ya asuhAo || 270 || isa prakAra kaSAyarUpI agnikA udaya hotA hai aura vaha isa prakAra apakAra karatI hai, tathA isa prakArase use zAnta karanA cAhie, yaha tIna gAthAoMse kahate haiM- To0 - ziSya kI ayogya pravRttiko rokaneke lie guruke dvArA zikSA diye jAnepara ziSyane jo pratikUla vacana kahe vaha guruko sahana nahIM hue / vahI huI vAyu / usa vAyuse guruke mana meM Aga bhar3aka utthii| usake pazcAt gurune ziSyako punaH samajhAyA to ziSyane punaH pratikUla vacana kahe / usane gurukI kopAgnimeM IMdhanakA kAma kiyA to Aga bhar3aka uThI / athavA gurune ziSyako zikSA dI / ziSya usase kruddha huA / ziSyakI krodharUpa vAyuse kSubdha hokara gurune punaH use zikSA dI / usa zikSAne ziSyakI krodhAgniko bhar3akAne meM IMdhanakA kAma kiyaa| aise bhayAnaka kaSAyAgni sahasA bhar3akatI hai // 267 // gA0--- jalatI huI kaSAyarUpa Aga samasta cAritra nAmaka sArako jalA detI hai / samyaktvako bhI naSTa karake ananta saMsArake paribhramaNa meM lagA detI hai || 268 // TI0 - isalie pAparUpa kaSAyAgniko utpanna hote hI bujhA denA cAhie usako bujhAnekA jala hai --maiM bhagavAn jinendradevakI zikSAkI icchA karatA hU~ / merA khoTA karma mithyA ho, maiM namaskAra karatA hU~ // 269 // 1. 'sammattammi virAdhida' - a0 / Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 265 'taha ceva NokasAyA' tathaiva nokaSAyAH tanUkartavyAH / 'pareNuvasameNa' pareNopazamena / saMjJA, gAravANi, azubhAzca lezyAH, hAsyaratyaratizokabhayajugupsAstrIpuruSanapuMsakavedAH nokaSAyA ityucyante / AhArabhayamaithunaparigrahAbhilASAH saMjJAH / Rddhau tIvrAbhilASI, raseSu, sukhe ca gAravazabdena ucyate // 270 // kaSAyavatsvArthabhra zakaratvAvizeSAnnokaSAyAdInAmapi mamakSoH sallekhanIyatvamAkhyAti parivaDhidovadhANo vigaDasirANhArupAsulikaDAho / salilahidataNusarIro ajjhapparado havadi NiccaM // 271 // 'parivaDDhidovadhANo' parivaddhitAvagrahaH / anyeSAM pAThaH parivaTTidAvadhANo parivardhitAvadhAnaH / "viyaDasirANhArupAsulikaDAho' prakaTIbhUtA mahatyaH alpAzca sirAH pAvAsthisaMhatayaH kaTAkSadezAzca yasya / 'sallihivataNusaroro' samyaktanakRtaM zarIraM yasya saH / 'ajjhapparado' adhyAtma dhyAnaM tatra rataH / 'hoI' bhavati / 'NiccaM nityaM // 27 // evaM kadapariyammo sabbhaMtarabAhirammi salilahaNe / saMsAramokkhabuddhI savvuvarillaM tavaM kuNadi // 272 // 'evaM kadapariyammo' evamuktena krameNa kRtaparikaraH / 'sambhaMtarabAhirammi sallihaNe' abhyantarasallekhanAsahitAyAM bAhyasallekhanAyAM / 'saMsAramokkhabuddhI' saMsAratyAge kRtabaddhiH 'samvavarillaM tavaM' sarvebhyastapobhyaH utkRSTaM tapazcarati / sallehaNA sammattA // 272 / / sallekhanAnantaraM kAryamupadizati voDhuM gilAdi dehaM pavvoDhavvamiNasucibhArotti / to dukkhabhArabhIdo kadapariyammo gaNamuvedi // 273 // gA0-TI0-isI taraha utkRSTa upazamabhAvake dvArA nokaSAya, saMjJA, gArava aura azubha lezyAoMkA ghaTAnA caahie| hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda, napuMsaka veda inheM nokaSAya kahate haiM / AhAra, bhaya, maithuna aura parigrahako cAhakA nAma saMjJA hai / RddhikI tIvra abhilASA, rasa aura sukhakI cAhako gArava.kahate haiM // 270 / / ___ gA0-TrI0-jo pratidina apane niyamoMko bar3hAtA hai, jisakI bar3I aura choTI sirAyeM, donoM orakI haDDiyAM aura netroMkI haDDiyA~ spaSTa dikhAI detI haiM--zarIrako samyakapase kRza karanevAlA vaha yati nitya AtmAmeM lIna rahatA hai / / 271 / / / gA0-TrI0-ukta kramake anusAra abhyAsa karanevAlA abhyantara sallekhanA sahita bAhya sallekhanA karanepara saMsArake tyAgakA dRr3ha nizcaya karake saba tapoMse utkRSTa tapa karatA hai / / 272 / / sallekhanA sama sallekhanAke anantara honevAle kAryakA upadeza dete haiM 1. gaurava-a0, A0 / 2, parivadhANo-a0 / 3. zcarai carati-a0 / Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'voDhuM gilAvi deha' zarIrodvahana harSarahitaH / 'pancoDhavvaM iNamasuibhArotti' parityAgArhamiva azucibhArabhUtaM zarIramiti kRtacittaH / 'to' pazcAd 'duHkhabhArabhodo' duHkhabhAjanAccharIrAdbhItaH / ' kayaparikammo ' kRtasamAdhimaraNaparikaraH / 'gaNaM' ziSyavRndaM / 'uvedi' Dhaukate / anyeSAM pAThaH 'voDhuM gilAmi dehaM ' iti / te vyAkhyAnayanti - zarIraM voDhuM akRtAdaro'smi / pavvoDhavva miNamasuibhArItti parityAjyamidaM azucibhArabhUtaM zarIramiti kRtanizcayaH // 273 // 266 sallehaNaM kareM to jadi Ayario havejja to teNa / tA vi avasthA ciMtedavvaM gaNassa hiyaM // 274 // 'sallehaNaM kareMto' sallekhanAM kartumudyataH / 'jai' yadi 'Ayario havejja' AcAryo bhavet / 'to' tataH / 'te' tena / 'tAe vi' tasyAmapi / 'avasthA' avasthAyAM / 'citeyavvaM' cintanIyaM / 'gaNassa' gaNasya / 'hiya' hitaM // 274 // kAlaM saMbhAvittA savvagaNamaNudisaM ca vAhariya | somatihikaraNaNakkhattavilagge' maMgalogAse // 275 // 'kAlaM saMbhAvittA' AtmanaH AyuHsthiti vicArya / 'savvagaNaM' sarvagaNaM / 'aNudisaM ca' vAlAcAryaM ca / 'vAhariya' vyAhRtya / 'somatihikaraNaNakkhattavilagge' saumye dine, karaNe, nakSatre, vilagne 'maMgalogA se' zubhe deze // 275 // gacchA pAlaNatthaM Ahoiya attaguNasamaM bhikkhU | to tammi gaNavisaggaM appakahAe kuNadi dhIro || 276 || gA0 - TI0 - yaha apavitra aura bhArarUpa zarIra tyAgane yogya hai aisA nizcaya karake jo zarIrako dhAraNa karanese glAni karatA hai use zarIra ke dhAraNa karane meM koI harSaM nahIM hotA / pIche duHkhake ghara isa zarIrase Darakara samAdhimaraNakI taiyArI karatA huA apane ziSyoMke pAsa jAtA hai / _dUsare AcArya 'voDhuM gilAmi dehaM ' aisA pATha par3hate haiM ve usakI vyAkhyA isa prakAra karate haiM- mujhe zarIra dhAraNa karanemeM koI ruci nahIM hai yaha azuci aura bhArabhUta zarIra chor3ane yogya hai aisA maiMne nizcaya kiyA hai || 273 || gA0--TI0-sallekhanA karanevAle do prakArake hote haiM - eka AcArya, dUsare sAdhu / yadi AcArya ho to use usa avasthA meM bhI gaNakA hita vicAranA cAhie / arthAt AcArya yadi sallekhanA dhAraNa karanekA nizcaya kare to use apane saMghake sambandha meM bhI vicAra karanA cAhie ki usakI kyA vyavasthA kI jAye || 274 // gA0 - dI 0 - apanI AyukI sthiti- vicArakara samasta saMghako aura bAlAcAryako bulAkara zubha dina, zubhakaraNa, zubhanakSatra aura zubhalagna meM tathA zubha dezameM || 275 / / gA0 TI0 -- gacchakA anupAlana karaneke lie guNoMse apane samAna bhikSukA vicAra karake 1. go taha maM- a0 / Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 267 'gacchANupAlaNatthaM' gacchAnupAlanArtha / 'Ahoiya' vicArya / 'attaguNasama' Atmano guNaH samAnaM / 'nikkha" bhikSa / 'to' tataH / 'tammi' tasmin / 'gaNavisaragaM' gaNatyAgaM / 'appakahAe' alpayA kathayA / 'kUNai dhIra' karoti dhIraH / anye tu vadanti 'appaNo' kathayati // 276 // kimarthamevaM prayatate sUriH ? adhocchittiNimittaM savvaguNasamoyaraM tayaM NaccA / aNujANedi disaM so esa disA voci bodhicA // 277 / / 'avocchittiNimittaM' dharmatIrthasya jJAnadarzanacAritrAtmakasya vyucchittirmA bhUdityevamartha / 'savvaguNasamoyaraM' sarvaguNasamanvitaM / 'tagaM' taka 'NaccA' jJAtvA, 'aNujANedi' anujJAM karoti / 'disaM' AcAryaH 'so' saH eSaH / disA AcAryaH 'votti' yuSmAkamiti / 'bodhittA' bodhayitvA / disA samatA' // 277 // kSamAgrahaNakramaM nirUpayati AmaMteUNa gaNiM gacchammi ya taM gaNiM ThavedUNa / tiviheNa khamAvedi hu sa vAlauDDhAulaM gacchaM / / 278|| . 'AmaMteUNa gaNi' AmaMtrya AcArya / 'gacchammi ya' gaNe / 'taM gaNi ThavedaNa' taM AtmanAnujJAtaM sthApayitvA, svayaM pRthagbhUtvA / 'tividheNa khamAvedi khu sa bAlauDDhAulaM gacchaM' manovAkkAyaihiyati kSamAMsa bAlavRddhaH saMkIrNa gaNaM // 278 // jaM dIhakAlasaMvAsadAe mamakAraNeharAgeNa / kaDugaparusaM ca bhaNiyA tamahaM savvaM khamAvemi / / 279 / / __'jaM dohakAlasaMvAsadAe' dIrghakAlaM saha saMvAsena yajjAtaM mamatvaM, sneho, dveSo, rAgazca tena / 'jaM' yat 'kaDugaparusaM ca bhaNiyA' kaTukaM parupaM vA vacaH bhaNitAH 'taM' tat yuSmAn / 'savvaM khamAvemi' sarvAn kSamA grAhayAmi // 279 // pazcAt vaha dhIra AcArya thor3IsI bAtacIta pUrvaka usa para gaNakA tyAga karatA hai // 276 / / AcArya aisA kyoM karate haiM ? yaha kahate haiM gA0-TI0-jJAnadarzana cAritrAtmaka dharmatIrthakI vyucchitti na ho, isalie use saba guNoMse yukta jAnakara yaha tumhArA AcArya hai aisA ziSyoMko samajhAkara Apa isa gaNakA pAlana kareM aisA usa navIna AcAryako anujJA karate haiM / / 277|| disA prakaraNa samApta huaa| aba kSamAgrahaNakA krama kahate haiM gA0-TI0-AcAryako bulAkara gaNake madhya meM usa apane dvArA svIkRta gaNIko sthApita karake aura svayaM alaga hokara vAla aura vRddha muniyoMse bhare usa gaNase vaha purAne AcArya mana vacana kAyase kSamA mA~gate haiM / / 278 / / gA0-To0-dIrghakAla taka sAtha rahanese utpanna hue mamatA, sneha, dveSa aura rAgase jo kaTuka Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 bhagavatI ArAdhanA gaNena saMpAdya kramamAcaSTe-. vaMdiya NisuDiya paDido tAdAraM savvavacchalaM tAdi / dhammAyariyaM NiyayaM khAmedi gaNo vi tiviheNa / / 280 / / 'vaMdiya NisuDiya paDivo' abhivadya saMkucitapatitaH / 'tAdAra' saMsAraduHkhAttrAtAraM / 'savvavacchalaM' sarveSAM vatsalaM / 'tAdi' yati / dhammAyariyaM' dazavidhe uttamakSamAdike dharma, svayaM pravRttaM anyeSAM pravartaka / "NiyayaM' AtmIyaM / 'khAmevi gaNo vi tiviheNa' kSamAM grAhayati gaNastrividhena / khamAvaNA samattA // 280 / / anuzAsananirUpaNArtha uttaraprabandhaH--- saMvegajaNiyahAso suttatthavisArado sudrhsso| AdaThThaciMtao vi hu ciMtedi gaNaM jiNANAe // 281 // 'saMvegajaNidahAso' saMsArabhIrutayA karaNabhUtayA utpATitahAsaH / parigrahe'smistyakte abhyantarAzca rAgAdayaH nimittApAyAdapayAnti / tadapagamAttanmUlasthitIni karmANi pralayamupavrajanti / teSu naSTeSveva caturgatibhramaNaM nakSyati' iti jAta hrssH| 'sutatthavisArado' sUtre jinapraNIte tadarthe ca visArado nipuNaH 'sudarahasso' zrutaprAyazcittagraMthaH / 'Adacitao vi hu' AtmaprayojanaciMtAparo'pi / 'citedi gaNaM jiNANAe' jinAnAmAjJayA gaNacintAM karoti // 281 // aura kaThora vacana kahe gaye Apase maiM una sabakI kSamA mA~gatA hU~ // 279 // gaNake dvArA kiye jAne vAle kAryako kahate haiM gA0-TrI0-vandanA karake, pRthvIpara pA~coM aMgoMko sthApita karake arthAt paJcAMga namaskAra karake saMsArake duHkhoMse rakSA karane vAle sabako priya apane daza prakArake uttama kSamAdirUpa dharmameM svayaM pravRtta aura dUsaroMko pravRtta karane vAle AcAryase gaNa bhI mana vacana kAyase kSamA mA~gatA hai // 280 // kSamAkA prakaraNa samApta huaa| Age anuzAsanakA kathana karate haiMgA0-TI0-saMsArase Daraneke kAraNa jise harSa prakaTa huA hai arthAt isa parigrahakA tyAga karane para abhyantara rAgAdi apane nimittakA vinAza honese cale jAyeMge kyoMki bAhya parigraha rAgAdike utpattimeM nimitta haiM ataH nimittake na rahanese naimittika rAgAdi bhI nahIM rheNge| aura rAgAdike na rahanese rAgAdike kAraNa bandhane vAle karma naSTa ho jaayeNge| unake naSTa hone para cAra gatiyoM meM bhramaNa naSTa ho jAyegA, isalie jise harSa utpanna huA hai, aura jina bhagavAnke dvArA kahe gaye sUtra aura usake arthameM jo nipuNa hai, jisane prAyazcitta zAstra sunA hai vaha AcArya apane prayojanakI cintA karate hae bhI jina bhagavAnakI AjJAse gaNakI cintA karatA hai| arthAt yadyapi AcArya saMllekhanA dhAraNa karaneke lie apanA gaNa tyAgakara dUsare gaNameM jAneke lie tatpara hai phira bhI gaNakI cintA karake use upadeza dete haiM // 28 // 1. iti vijita harSaH A0 mu0| Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 269 NiddhamahuragaMbhIraM gAhugapalhAdaNijjapatthaM ca / aNusiTTi dei tahiM gaNAhivaiNo gaNassa vi ya / / 282 / / "Niddha' snehasahitAM / 'mahuraM' mAdhuryasamanvitAM / 'gabhIraM' sArArthavattayA gRhItagAmbhIyA~ / 'gAhagaM' grA hikAM sukhAvavodhAM / 'palhAdaNijjapacchaM ca' cetHprlhaadvidhaayiniiN| 'patthaM' pathyAM hitaaN| 'aNusiTiMTha deI' anuziSTi dadAti / 'hi' tasminpUrvokte kAle deze ca / 'gaNAhivaiNo gaNassa vi ya' gaNAdhipataye gaNAya ca // 282 // vaDaDhaMtao vihAro daMsaNaNANacaraNesu kaayvvo| kappAkappaThidANaM savvesimaNAgade magge // 283|| "vaDr3hatago vihAro kAyavvo' vardhamAnavihAraH kAryaH / dava ? 'savesi kappAkappaTThiyANaM aNAgade magge' sarveSAM pravRttinivRttisthitAnAM muktimaarge| pramattasaMyatAdiguNasthAnApekSayA vicitro yatidharmaH dasaNavadasAmAyikAdivikalpena pravRttidharmo'pi vicitrarUpaH / tasya sakalasyopAdAnaM sarveSAmityanena / ko'sau mArga ityAzaMkAyAmAha-sAmAnyena 'daMsaNaNANacaraNesu' smygdrshnjnyaancaaritressu| caturvikalpagaNoddezenAyamupadezaH // 283 // sUraye kathayati saMkhittA vi ya pavahe jaha vaccai vitthareNa vaDaDhaMtI / udadhiMteNa varaNadI taha sIlaguNehiM vaDDhAhi // 284 / / 'saMkhittA vi ya' saMkSiptApi ca 'pavahe' pravAhe pravahatyasmAditi pravAhaH utpattisthAnaM tatra saMkSiptApi satI varanadI / 'jaha vaccai' yathA vrajati / 'vitthareNa' pRthulatayA / 'vaDaDhaMto' varddhamAnA / 'udadhiteNa' yAvatsamudraM / 'taha sIlaguNehi vaDDhAhi' tathA zIlaguNastvaM vardhasva // 284 / / majjArarasidasarisovamaM tuma mA hu kAhisi vihAraM / mA NAsehisi doNNi vi appANaM ceva gacchaM ca / / 285 // gA0-To0-usa pUrvokta zubha tithi Adise yukta kAla aura dezameM gaNAdhipati aura gaNako bhI sneha sahita, mAdhuryase yukta, sAravAna honese gambhIra sukhase samajhameM Ane vAlI, cittako Ananda dAyaka aura hitakArI zikSA dete haiM / / 282 / / ___ gA0-To0-saba pravRtti aura nivRtti meM sthita muniyoM aura gRhasthoMko muktike mArgameM samyagdarzana samyak jJAna aura samyaka cAritrameM vardhamAna vihAra uttarottara unnata anuSThAna karanA caahie| yati dharma pramatta saMyata Adi guNasthAnoMkI apekSA aneka prakAra hai| pravRti rUpa gRhastha dharma bhI darzana, vrata sAmAyikake bhedase aneka prakAra haiM / usa sabakA grahaNa yahA~ 'saba' zabdase kiyA hai| yaha cAroM prakArake saMghako lakSya karake AcArya upadeza dete haiM // 283 // naye AcAryako kahate haiM gAnTI0-utpatti sthAnameM choTI sI bhI uttama nadI jaise vistArake sAtha bar3hatI huI samudra taka jAtI hai usI prakAra tuma zIla aura guNoMse bar3ho // 284 // Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 bhagavatI ArAdhanA 'majjArarasidasarisovama' mArjArasya rasitaM raTanaM mArjArarasitaM tena saha sAdRzyaM upamA paricchedo yasya vihArasya tanmArjArarasitasadRzopamaM vihAraM caraNaM / 'tuma' bhavAn / 'mA hu kAhisi' mA kArSIH / mArjArasya rasitaM prAGmahat krameNApacIyate tadvadratnatrayabhAvanAtizayavatI prAk krameNa mandAyamAnA na kartavyeti yAvata / 'mANAsehisI doNNi vi attANaM ceva gacchaMca'-Atmano gaNasya ca vinAzaM mA kRthAH / prathamamevAtidurdharacAritratapobhAvanAyAM pravRtto bhavAn gaNaM ca tathA pravaya'mAno duzcaratayA nazyati / / 285 / / jo sagharaM pi palicaM Necchadi vijjhavidumalasadoseNa / kiha so saddahidavvo paragharadAhaM pasAmedu // 286 // 'jo sagharaM pi' ya svagRhaM api / dahyamAnamAlasyAnna vAJchati vidhyApayitu kathamasau zraddhAtavyaH parakIyagRhadAhaM prazamayitu udyogaM karotIti / / 286 / / tasmAdbhavatavaM pravartitavyamityAcaSTe vajjehi cayaNakappaM sagaparapakkhe tahA virodhaM ca / vAdaM asamAhikaraM visaggibhUde kasAe ya // 287 // 'vajjehi cayaNakappaM' varjaya aticAraprakAraM jJAnadarzanacAritraviSayaM / avAcanAkAle asvAdhyAyakAle vA paThanaM / kSetrazuddhi, dravyazuddhi, bhAvazuddhi vA vinA / nihnavaH, granthArthayorazuddhiH, abahumAnaM ityAdiko jJAnAticAraH / zaGkAkAGkSAvicikitsAnyadRSTiprazaMsAsaMstavAH samyagdarzanAticArAH / samitibhAvanArahitatA caaritraaticaarH| ete cyavanakalpenocyante / 'sagaparapakkhe tahA virohaM ca' dharmastheSu, mithyAdRSTiSu ca virodha varjayet / cetaH samAdhAnavinAzakAraNaM vAdaM ca vajjaNIyaH / vAde pravRtto yathAtmano jayaH parAjayaH parasya vA gA0-TI0-tuma vilAvake zabdake samAna AcaraNa mata karanA / vilAvakA zabda pahale jorakA hotA hai phira kramase manda ho jAtA hai usI taraha ratnatrayakI bhAvanAko pahale bar3e utsAhase karake pIche dhIre-dhIre manda mata karanA / aura isa taraha apanA aura saMgha donoMkA vinAza na karanA / prArambhameM hI kaThora tapakI bhAvanAmeM lagakara Apa aura gaNako bhI usImeM lagAkara duzcara honese vinAzako prApta hoMge // 285 / / gA0-To0-jo jalate hue apane gharako bhI Alasyavaza bacAnA nahIM caahtaa| usapara kaise vizvAsa kiyA jA sakatA hai ki vaha dUsareke jalate gharako bacAyegA / / 286 / / ___ isalie Apako aisA karanA cAhie, yaha kahate haiM gA0-TI0-jJAna darzana aura cAritrake viSayameM aticAroMko dUra kro| jo vAcanA aura svAdhyAyakA kAla nahIM hai usameM kSetra zuddhi, dravya zuddhi, aura bhAva zuddhike vinA vAcanA Adi karanA, nihnava, grantha aura arthakI azuddhi, AdarakA abhAva ityAdi jJAna viSayaka aticAra haiN| zaMkA, kAMkSA, vicikitsA, mithyAdRSTikI prazaMsA aura sastava ye samyagdarzanake aticAra haiN| samitikI bhAvanA na honA cAritrakA atIcAra hai / ye saba 'cyavanakalpa' kahe jAte haiN| dhArmiko aura mithyASTiyoMke sAtha virodha nahIM karanA cAhie / cittakI zAntiko bhaMga karane vAlA vAda bhI nahIM karanA cAhie / vAda karane vAlA jisa prakAra apanI jaya aura dUsarekI parAjaya ho yahI Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 271 bhavati tadevAnveSate na tattvasamAdhAnavAn / 'visaggibhUde kasAye ya' kaSAyA hi krodhAdayaH svasya parasya ca mRtyuM upAnayanti iti viSabhUtAH, hRdayaM dahantIti dahanabhUtAstAMzca varjaya / tathA coktaM-- trilokamallAH kulazIlazatravo, malAni durmAya'tamAni cApi te / yazoharA hAnikarAstapasvinAM, bhavanti daurbhAgyakarA hi dehinAm // 1 // -[ ] na kevalaM te paralokalopinaH, imaM ca lokaM krazayanti dAruNAH / na dharmamAtrasya ca vighnahetavo, dhanasya kAmasya ca te vighAtakAH // 2 // iti-[ ] NANammi daMsaNammi ya caraNammi ya tIsu samayasAresu / Na caedi jo Thavedu gaNamappANaM gaNaghaNI so // 288 / / 'NANammi dasaNammi ya' ratnatraye gaNamAtmAnaM ca yo na sthApayit samartho naivAsI gaNadharaH / Na ca edi na samarthaH / bahavo mama vazavartinaH santi etAvatA bhava'to gaNitvagarvo mAbhUditi bhAvaH / / 288 // kIdRktahi gaNadharo bhavatIti cedevaMbhUta ityAcaSTe 'NANammi daMsaNammi ya caraNammi ya tIsu samayasAresu / cAedi jo ThaveMdu gaNamappANaM gaNadharo so // 289 / / spaSTArthA gAthA // 289 // piMDaM uvahiM sejjaM avisohiya jo hu bhujamANo hu / malaThANaM patto malotti ya samaNapello so / 290 / / prayatna karatA hai tattvakA samAdhAna nahIM krtaa| krodhAdi kaSAya apanI aura dUsareko mRtyumeM kAraNa hotI haiM isalie ve viSarUpa haiM aura hRdayako jalAtI haiM isalie Agake samAna haiN| unheM chor3anA caahie| kahA bhI hai ye kaSAyeM tIna lokameM mallake samAna haiM / kula aura zIlake zatru haiM / ve aise mala haiM jinako dUra karanA sabase kaThina hai| ye kaSAyeM tapasviyoMkI hAni karane vAlI aura unake yazako harane vAlI haiM tathA prANiyoMke durbhAgyako karane vAlI haiN| 've kaSAyeM kevala paralokako hI naSTa nahIM karatIM, kintu isa lokako bhI hIna karatI haiN| ve kevala dharmameM hI vighna nahIM DAlatI kintu artha aura kAma kI bhI ghAtaka haiM' / / 287 / / To0-Agamake sArabhUta tIna darzana jJAna aura cAritra ratnatrayameM jo gaNako aura apaneko sthApana karane meM samartha nahIM hai vaha gaNadhara nahIM hai| mere adhIna bahutase muni haiM isalie ApameM gaNI honekA ghamaNDa nahIM honA cAhie // 288 / / taba gaNadhara kaisA hotA hai yaha kahate haiM- gA0-Agamake sArabhUta tIna samyagjJAna, samyagdarzana aura samyak cAritrameM apaneko aura gaNako sthApita karane meM jo samartha hotA hai vaha gaNadhara hai // 289 / / 1. vato na g-a0| 2. a0 A0 pratyoH iyaM gAthA 'NANammi dasaNammi iti likhitA, na sarvA / Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 bhagavatI ArAdhanA piMDaM uvahi sejjaM uggamauppAdaNesaNAdIhiM / cArittarakSaNa8 sodhito hodi sUcaritto / / 291 / / "piMDaM' AhAraM, 'uhi' upakaraNaM, 'sejja' vasati / sodhito zodhayan / 'uggamauppAvaNesaNAvohiM' udgagamotpAdanaSaNAdibhirdoSaiH / kimarthaM zodhayati ? 'cArittarakkhaNa' cAritrarakSaNArtha udagamAdidoSaM pariharati / susaMyata iti loke yazo me bhaviSyatIti vA, svasamayaprakAzane lAbho mametthaM bhavatIti vA cetasyakRtveti bhAvaH / evaMbhUtaH sucaritro bhavatIti yatiH // 291 / / esA gaNadharamerA AyAratthANa vaNiyA sce| logasuhANuradANaM appacchaMdo jahicchAe / / 292 // 'esA gaNadharamerA' eSA gaNadharamaryAdA / 'sutte vaNNidA' sUtre niruupitaa| keSAM ? 'AyAratyANaM' AcArasthAnAM / paJcavidhe AcAre ye sthitAsteSAM gaNinAM vyavasthA sUtre vaNitA / 'logasuhANuradANa' lokAnuvartinAM sukhepsUnAM ca / yathecchayA asaMyatajanasaMsargaH sukhAdarazca zAstre niSiddhaH / tatra ye vartante svecchayA teSAM 'appacchaMdo' AtmecchA eva kevalA na teSAM gaNadharamaryAdA sUtre vnnitaa| athavA lokasukhaM nAma mRSTAhArabhojanaM, yathAkAmaM, mRduzayyAsanaM, manojJe vezmani vasanaM ca tatra ratAnAM viSayAtarANAmityarthaH // 292 // sIdAvei vihAraM suhasIlaguNehiM jo abuddhIo / so Navari liMgadhArI saMjamasAreNa NissAro // 293 // 'sodAvedi' maMdaM karoti / 'vihAra' cAritraM ratnatraye pravRtti / 'suhasIlaguNehi sukhasamAdhAnAbhyAsaH / 'jo abuddhio' yo buddhirahitaH / 'so vari liMgadhArI' sa vRthAliMgI bhavati, dravyaliMgaM dhArayati / 'saMjamasAreNa NissAro' saMyamAkhyena iMdriyaprANasaMyamavikalpena sAreNa niHsAraH kevalanagnaH sa iti / etaduktaM bhavati // 293 gA0-AhAra, upakaraNa aura vasatikA zodhana kiye binA jo usakA sevana karatA hai vaha sAdhu mUla sthAna nAmaka doSako prApta hotA hai aura vaha bhraSTazramaNa hai // 390 // __ AhAra, upakaraNa aura vasatikA jo udgama, utpAdana aura eSaNA Adi doSoMse cAritrakI rakSAke lie zodhana karatA hai vaha samyaka saMyamI hai| merA lokameM yaza hogA ki yaha susaMyamI hai athavA apane AgamakA prakAza karanese mujhe lAbha hogA aisA vaha apane manameM nahIM soctaa| aisA yati hI samyak cAritra vAlA hotA hai // 291|| gA0-TI0-pA~ca prakArake AcArameM sthita jo gaNo hai una gaNiyoMkI yaha gaNadhara maryAdA sUtrameMkahI hai / jo lokake anusAra calane vAle sAMsArika sukhake icchuka haiM athavA lokasukha yAnI miSTAhArakA yatheccha bhojana, komala zayyA para zayana, manohara gharameM nivAsa, inameM jo rata haiM arthAt jo svecchAcArI hai unakI gaNadhara maryAdA sUtrameM nahIM kahI hai // 292 / / gA0-To0-jo buddhihIna sAdhu sukhazIla guNoMke kAraNa ratnatrayameM pravRttirUpa cAritrameM udAsIna rahatA hai vaha kevala dravyaliMgakA dhArI hai aura indriya saMyama tathA prANasaMyamase zUnya hai // 29 // 1. vyAvarNitA-A0 m0| 2. so navariliMgI bhavati dravya-a0 / 3. niHsAraH eta-A0 mu0 / 4. isa gAthA para TIkA nahIM hai / Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 273 piMDaM uvadhiM sejjAmavisodhiya jo khu bhujamANodu / mUlaTThANaM patto bAlottiya No samaNabAlo / / 294 / / ya udgamAdidoSopahRtamAhAraM, upakaraNaM, vasatiM vA gRhNAti tasya nendriyasaMyamaH, naiva prANasaMyamaH, na yatina gaNadhara iti nigadyate // 294 // kulagAmaNayararajjaM payahiya tesu kuNai mamattiM jo / so Navari liMgadhArI saMjamasAreNa NissAro / / 295 / / 'kulagAmaNayararajja' kulaM, grAma, nagaraM, rAjyaM ca / 'payahiya' parityajya / tesu kuNavi mamattiM jo' prAmAdiSu punaH yaH karoti mamatAM / madIyaM kulaM, asmadIyo grAmaH, nagaraM, rAjyaM ceti / yo hi yatra mamatAM karoti tasya yadi zobhanaM jAtaM tuSyati anyathA dveSTi, saMklizyati vA / tato rAgadveSayorlAbhe ca vartamAnaH asaMyateSvAdaravAt (vattvAt) kathamiva saMyato bhavatIti bhAvaH / / 295 / / aparissAI samma samapAsI hohi savvakajjesu / saMrakkha sacakkhupi va sabAlauDDAulaM gacchaM // 296 / / 'aparissAI' gururayamiti zaMkAM vihAya nigaditAnAmaparAdhAnAM prakaTanaM mA kRthAH / 'samapAsI ceva hohi kajjesu' kAryeSu samyak samadaryeva ca bhava / 'saMrakkha sacakkhu pi va' paripAlaya svanetraM iva / kiM ? 'sabAla uDhDhAulaM gacchaM' sabAlavRddharAkINaM gaNaM // 296 // NivadivihUrNa khecaM NivadI vA jattha duTThaoM hojja / pavvajjA ca Na labbhadi saMjamaghAdoM va taM vajjo // 297 // "Nivadi vihUrNa khettaM parihara' nRpatirahitaM kSetraM tyaja / "Nivavi vA jattha duTThao hojja' nRpatirvA yasmin deze duSTo bhavettacca kSetra parityaja / 'pagvajjA caNa lanbhadi jattha' pravrajyA ca na labhyate yatra kSetra / gA-0TI0-jo udgama Adi doSoMse sahita AhAra, upakaraNa athavA vasatiko svIkAra karatA hai usake na prANisaMyama hai aura na indriya saMyama hai| vaha kevala nagna hai / na vaha yati hai aura na gaNadhara hai / / 294 // gA0-TI0-jo kula, grAma, nagara aura rAjyako chor3akara bhI usase mamatva karatA hai ki merA kula hai, hamArA gA~va hai yA nagara hai rAjya hai, vaha bhI kevala nagna hai / jo jisase mamatA karatA hai usakA yadi acchA hotA to use santoSa hotA hai anyathA dveSa karatA hai athavA saMkleza karatA hai| isa taraha rAga-dveSa karane para asaMyatoMmeM AdaravAna honese vaha kaise saMyamI ho sakatA hai // 295 / / gA0-TI0-'hamArA yaha guru Alocita doSoMko dUsarese nahIM khtaa| aisA mAnakara ziSyoMke dvArA prakaTa kiye aparAdhoMko kisI anyase mata kaho / kAryoM meM samadarzI hI rho| aura bAla aura vRddha yatiyoMse bhare gaNakI apanI A~khakI taraha rakSA karo // 296 / / / gA0-TI -jisa kSetrameM koI rAjA na ho usa kSetrako tyAga do| athavA jisa kSetrakA rAjA 1. asaMyato bhavatIti-A0 mu0| 2. gAthA 295-296 ga0 / Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA ziSyA yatra na jAyaMte tacca / 'saMjamaghAto va jatthaM' saMyamasya copadhAto yatra kSetre 'taM vajjo' tyajeti gaNizikSA / / gaNisikkhA // 297 // gaNaM zikSayatyuttaraprabaMdhena kuNaha apamAdamAvAsaesu saMjamatavovadhANesa / NissAre mANusse dullahabohiM viyANittA / / 298 / / 'kuNaha apamAdamAvAsagesu' kurutApramAdamAvazyakeSu / 'saMjamatavIvadhANesu' saMyamasya, tapasazvAzrayeSu / ayahitaH saMyama iti pUrvanipAtaH / saMyama vinA na tapaH zaknoti kartuM muktimiti sAmAyikAdau pravartamAnasya saMyamo bhavati / asaMyamaM tyajatIti, sAvadyakriyAnivRttau satyAM karmANi tapatIti tapo bhavati / nAnyatheti tapaso'pyAzrayaH / "NissAre mANusse' sArarahite mAnuSye anityatayA azucitayA manujAnAM asAraM / tatra 'durlabhA bodhiM' durlabhAM dIkSAbhimukhAM buddhi / 'vijANittA jJAtvA // 298 // samidA paMcasu samidIsu savvadA jiNavayaNamaNugadamadIyA / tihiM gAravehiM rahidA hoha tiguttA ya daMDesu // 299 / / samyakpravRttAH 'hoha' bhavata / 'paMcasu samidisu' paJcasu samitiSu / 'savvadA' sarvadA / jiNavayaNamaNugadamadIgA' jinavacanamanugatabuddhayaH / tihiM gAravehi rahiyA' gAravatrayarahitAH 'siguttA ya' guptitrayasamanvitAH bhavata / 'kva daMDesu' azubhamanovAkkAyeSu // 299 // saNNAu kasAe vi ya aTa rudaM ca pariharaha NiccaM / duTThANi iMdiyANi ya juttA savvappaNo jiNaha // 30 // duSTa ho usa kSetrako tyAga do| jisa kSetrameM pravrajyA prApta na ho arthAt ziSya na baneM, athavA jisa kSetrameM saMyamakA ghAta ho usa kSetrako tyAga do // 297 // AcArya zikSA samApta huii| Age gaNa (saMgha) ko zikSA dete haiM gA0-TI0-manuSya janma anitya aura azuci honese sAra rahita hai| usameM dIkSA dhAraNa karanekI buddhi honA durlabha hai aisA jAnakara AvazyakoMmeM, jo saMyama aura tapake Azraya hai, pramAda mata kro| yahA~ pUjya honese saMyamako tapase pahale rakhA hai kyoMki saMyamake binA akelA tapa mukti nahIM prApta karA sakatA / sAmAyika AdimeM pravartamAna munike saMyama hotA hai| asaMyamako vaha tyAgatA hai| sAvadya kriyAkI nivRtti hone para karmoMko tapanese tapa hotA hai| saMyamake binA tapa nahIM hotA / ataH Avazyaka karma tapake bhI Azraya haiM / isalie sAdhuko unameM pramAda nahIM karanA cAhie // 298|| gA0-he munigaNa ! Apa sarvadA pA~ca samitiyoMke pAlanameM tatpara rheN| apanI buddhiko jinAgamakI anugAminI bnaao| tIna gArava mata karo aura azubha mana vacana kAyake viSayameM tIna guptiyoMkA pAlana karo // 299 / / gA0-nitya AhArAdi viSayaka saMjJAoMko, kaSAyoMkoM aura Arta tathA raudradhyAnaMko dUra karo / tathA jJAna aura tapase yukta hokara apanI sarvazaktise duSTa indriyoMko jIto // 30 // Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . vijayodayA TokA 275 'saNNAoM' saMjJA AhArAdiviSayAH / 'kasAe vi' kaSAyAnapi / 'adraM ruIca' Ata raudraM ca dhyAnaM / 'pariharata' nirAkuruta / 'NiccaM' nityaM / 'duTThAiM iMdiyAI' duSTAnIndriyANi ca / 'juttA' yuktA jJAnena tapasA ca / 'savvappaNA jiNaha' sarvazaktyA indriyajayaM kuruta / / 300 // * dhaNNA hu te maNussA je te visayAulammi loyammi / viharati vigadasaMgA NirAulA NANacaraNajudA // 301 // 'dhaNNA hu te maNussA' dhanyAste manuSyAH / ke ? 'je visayAulammi loyammi' ye zabdAdibhirAkINe jagati / 'vigadasaMgA' niHsaMgAH kvacidapi viSaye sparzAdau / 'NirAulA' | 'NANacaraNajudA' jJAnena cAritreNa ca yutAH / jJAnacAritrayutAnAM prazaMsA tatrAdaraja'nanArthA gaNasya // 301 // sussUsayA gurUNaM cediyabhattA ya viNayajuttA ya / sajjhAe AuttA gurupavayaNavacchalA hoha // 302 / / _ 'sussUsagA gurUNa' samyagdarzanajJAMnacAritraH guNagurutayA gurava ityucyante AcAryopAdhyAyasAdhavaH / teSAM zuzrUSAkAriNo bhavata / zuzrUSApareNa bhAvyaM / lAbhAdikamanapekSya teSAM guNeSvanurAgaH kRto bhavati / guNAnurAgAddarzanazuddhistadIyaratnatrayAnumananaM ca bhavati / sukaro pAyaH puNyArjane anumananaM nAma / 'cediyabhattA ya caityAni jinasiddhapratibiMvAni kRtrimAkRtrimANi teSu bhaktAH / yathA zatrUNAM mitrANAM vA pratikRtidarzanAdveSo rAgazca jAyate / yadi nAma upakAro'nupakAro vA na kRtastayA pratikRtyA tatkRtApakArasyopakArasya vA anusmaraNe nimittatAsti tadvajjinasiddhaguNAH anantajJAnadarzanasamyaktvavItarAgatvAdayastatra yadyapi na santi, tathApi tadguNAnusmaraNaM saMpAdayanti sAdRzyAttacca guNAnusmaraNaM anurAgAtmakaM jJAnadarzane sannidhApayati / te ca .. gA0-ve manuSya dhanya haiM jo zabdAdi viSayoMse vyApta jagatmeM kisI bhI sparzAdi viSayameM Asakti nahIM rakhate aura nirAkula hokara jJAna aura cAritrase yukta hote haiN| jo jJAna aura cAritrase yukta hote haiM unakI prazaMsA karanese saMghakA unake viSayameM AdarabhAva utpanna hotA hai / / 301 // gA0TI0-samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritra nAmaka guNoMse mahAn honese AcArya upAdhyAya aura sAdhuko guru kahate haiM / unakI sevAmeM tappara rahanA cAhie / lAbha AdikI apekSA na karake unake guNoMmeM anurAga karanA caahie| guNoMmeM anurAga karanese samyagdarzana kI vizuddhi hotI hai aura unake ratnatrayakI anumodanA hotI hai| anumodanA puNya upArjana karanekA sarala upAya hai| caitya arthAt jina aura siddhoMkI kRtrima aura akRtrima pratibimboMmeM bhakti ke cAhie / jaise zatruoM aura mitroMkI pratikRti dekhanese dvaSa aura rAga utpanna hotA hai| yadyapi ve pratikRtiyA~ koI apakAra yA upakAra nahIM karatIM, tathApi una zatruoM aura mitroMne jo apakAra yA upakAra kiye hote haiM unake smaraNameM unakI pratikRtiyA~ nimitta hotI haiM / usI taraha yadyapi 'pratibimboMmeM jina aura siddhoMke guNa ananta jJAna, ananta darzana, samyaktva vItarAgatA Adi nahIM hote, tathApi unake samAna honese unake guNoMkA smaraNa karAtI haiN| aura vaha guNoMkA smaraNa jo 1. jananArtha gaNasya-A0 / jananasamarthA gaNasya mu0| Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 bhagavatI ArAdhanA saMvaranirjare mahatyau saMpAdayataH / tasmAccaityabhaktimupayoginI kuruta / 'viNayajudA ya' vilayaM nayati karmamalamiti vinayaH / jJAnadarzanatapazcAritravinayA upacAravinayazceti paJca prakAreNa vinaye yuktA bhavata / zAstroktavAcanAsvAdhyAyakAlayoradhyayanaM zrutasya zrutaM prayacchatazca bhaktipUrvaM kRtvA, avagrahaM parigRhya, bahumAnaM kRtvA, nihnavaM nirAkRtya, arthavyaJjanatadubhayazuddhi saMpAdya evaM bhAvyamAnaM zrutajJAnaM saMvaraM nirjarAM ca karoti / anyathA jJAnAvaraNasya kAraNaM bhavet / zaMkAkAMkSAdinirAso darzanavinayaH / sa ca prayatnena bhavadbhiH saMpAdyo'nyathA zaMkAdipariNAmA mithyAtvamAnayanti / darzanamohanIyasya cAsravA bhavanti / tato mithyAdarzananimittakarmavazAdanantasaMsAraparibhramaNaM duHkhabhIrUNAM bhavatAM jAyate / rUparasagaMdhasparzazabdeSu manojJAmanojJeSu sannihiteSu anantakAlAbhyAsAdrAgoprItizca jAyate / tathA kaSAyAzca bAhyamabhyantaraM ca nimittamAzritya prAdurbhavanti / te cotpadyamAnAzcAritraM vinAzayanti / karmAdAnanimittakriyoparamo hi cAritraM / rAgAdayazca karmAdAnanimitta kriyAstathA azamanovAkkAyakriyAzca krmaadaannimittaaH| tathA SaDjIvanikAyabAdhAparihAramantareNa gamanaM / mithyAtve'saMyame vA pravartakaM vacanaM sAkSAtpAraMparyeNa vA jIvabAdhAkaraNaM bhojanaM apratyavekSitApramArjitAdAnanikSepau zarIramalotsargo jIvapIDAhetaretAH karmaparigrahanimittAH anurAgAtmaka hotA hai, jJAna aura darzanameM lagAtA haiN| aura ve jJAna aura darzana mahAn saMvara aura nirjarA karate haiM / isalie upayogI caitya bhakti karanA cAhie / karmamalako jo vilaya karatI hai vaha vinaya hai / jJAna vinaya, darzana vinaya, cAritra vinaya, tapavinaya aura upacAra vinaya, ina pAMca prakArakI vinayameM saMlagna rho| zAstrameM jo vAcanA aura svAdhyAya kAla kahA hai, una kAloMmeM zrutakA adhyayana, aura zrutakA dAna bhaktipUrvaka karake avagraha svIkAra karake, bahumAna karake, nihnavako dUra karake, arthazuddhi, vyaMjana zuddhi aura artha vyaMjana donoMkI zuddhi karake / isa prakAra ATha aMgoMke sAtha bhAyA gayA zruta jJAna saMvara aura nirjarA karatA hai| aisA nahIM karanese jJAnAvaraNakA kAraNa hotA hai| zaGkA kA~kSA Adiko dUra karanA darzana vinaya hai| Apako prayatnapUrvaka zaMkA Adiko dara karanA caahie| aisA na karanese zaMkA Adi pariNAma mithyAtvako lAte haiM aura darzanamohanIyakarmake Asrava meM kAraNa hote haiN| usase mithyAdarzanameM nimitta mithyAtvakarmake kAraNa Apa jaise duHkha bhIrujanoMko ananta saMsArameM paribhramaNa karanA par3atA hai| manojJa aura amanojJa rUpa rasa gandha sparza aura zabdake milanepara anantakAlake abhyAsavaza rAga aura dvaSa utpanna hote haiN| tathA bAhya aura abhyantara nimittakA Azraya pAkara kaSAyeM utpanna hotI haiN| aura ve utpanna hokara cAritrako naSTa karatI haiN| karmoMke grahaNameM nimitta kriyAoMke rokaneko cAritra kahate haiN| rAgAdi karmoMko grahaNameM nimitta kriyA hai / azubha mana vacana aura kAyakI kriyA bhI karmoMke grahaNameM nimitta hotI hai| tathA chahakAyake jIvasamUhako bAdhA na pahu~cAye vinA gamana karanA, mithyAtva aura asaMyamameM pravartaka vacana bolanA, sAkSAt yA paramparAse jIvoMko bAdhA karanevAlA bhojana karanA, vinA dekhe aura vinA sApha kiye vastuoMko grahaNa karanA aura rakhanA, vinA dekhI aura vinA sApha kI gaI bhUmimeM malamUtra tyAganA ye saba kriyAe~ jIvoMko kaSTa pahuMcAnevAlI haiM ataH 1. prakAre vi-A0 mu0| . Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 277 kriyAH / AsAM parivarjanaM cAritravinayaH / vyAvaNitAzabhakriyAparivarjanaM vinA cAritraM nAma kimArambhavatAM tasmAdatrodyogaM kuruta / anazanAdikatapojanitaklezasahanaM tapovinayaH / sati saMkleze mahAnAsravo bhavedalpA nirjraa| upacAravinayAdvinIta iti pUjyate budhairanyathA avinIta iti nindyate kiM ca upacAravinayaM manovAkkAyavikalpaM yo na karoti, sa gurUnmanasAvajAnAti, nAbhyuttiSThati, nAnugacchati. nAJjaliM karoti, na stauti, na vijJapti karoti, guroragrata AsanamArohati, yAti purasteSAM, nindati, paruSaM vadati, Akrozati vA sa nIcargotraM badhnAti / tena zvapAkacANDAlAdikUleSu gahiteSa, sArameyagrAmasUkarAdiSu vA jAyate / na ca ratnatrayaM gurubhyo labhate / vinItaM hi zikSayanti guravaH, prayatnena mAnayanti ca tato vinayaparA bhavata / avinaye doSaM vinaye ca guNaM mahAntamavabudhya 'sajjhAe AjuttA hoha' zobhanaM adhyayanaM svAdhyAyaH / jIvAditattvaparijJAnaM, tadupAyabhUtazca granthaH tasminsvAdhyAye AjuttA AyuktA bhavata nidrAM, hAsyaM krIDAM, AlasyaM, lokayAtrAMca tyaktvA / tathA coktam NivaNa vaha maNNajja hAsaM kheDaM vivjje| joggaM samaNadhammassa juje aNalaso sadA // " iti / [ ] 'gurupavayaNa vacchallA hoha' gurupravacanatsalA bhavata / / 302 // dussahaparIsahehiM ya gAmavacIkaMTaehiM tikkhehiM / . abhibhUdA vi hu saMtA mA ghammadhuraM pamucceha // 303 // karmoMke grahaNa meM nimitta haiN| inako tyAganA cAritra vinaya hai| ina kahI gaI azubha kriyAoMko tyAge vinA Arambha karanevAloMke cAritra kaise ho sakatA hai| ataH isameM udyoga karanA caahie| anazana Adi tapase honevAlA kaSTa sahanA tapavinaya hai| saMkleza pariNAma honepara mahAn Asrava hotA hai aura thor3I nirjarA hotI hai| upacAra vinaya karanese vidvAnoMse pUjita hotA hai| nahIM karanepara avinayI kahA jAtA hai aura nindAkA pAtra hotA hai / tathA mana vacana kAyase jo upacAra vinaya nahIM karatA vaha manase guruoMkI avajJA karatA hai, unake Anepara khar3A nahIM hotA, unake jAnepara pIche-pIche gamana nahIM karatA, hAtha nahIM jor3atA, stuti nahIM karatA, vijJapti nahIM karatA, guruke sAmane Asana para baiThatA hai, unake Age calatA hai, nindA karatA hai, kaThora vacana bolatA hai, cillAtA hai. aisA karanevAlA nIca gotrakA bandha karatA hai aura marakara zvapAka cANDAla Adi nIcakuloMmeM aura kuttA suara AdimeM janma letA hai| use guruoMse ratnatrayakI prApti nahIM hotii| guru vinItako zikSA dete haiM aura prayatnapUrvaka usakA sanmAna karate haiN| isalie avinayameM doSa aura vinaya meM mahAn guNa jAnakara vinayI honA caahie| tathA svAdhyAyameM laganA caahie| sundara adhyayanako svAdhyAya kahate hai| jIvAditattvoMkA parijJAna aura usake upAyabhUta granthoMkI svAdhyAyameM nidrA, hAsya, krIr3A, Alasya aura lokayAtrAko tyAgakara laganA caahie| kahA bhI hai-'bahuta sonA nahIM caahie| hAsya krIr3A chor3anA caahie| sadA Alasya tyAgakara zramaNadharmake yogya kAryameM laganA caahie|' tathA gurumeM pravacanavAtsalya rakhanA cAhie // 302 // gA0-duHsaha parISahoMse aura tIkSNa AkrozavacanarUpI kA~ToMse parAbhUta hokara bhI dharmakI dhurAke bhArako mata tyAgo // 303|| Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 bhagavatI ArAdhanA 'dussahaparIsahehiM ya' duHsahaiH pariSahaizca / 'gAmavacIkaMTaehiM tikkhehi' AkrozavacanakaNTakaistIkSNazca / .'abhibhUdA vi ya saMtA' parAbhUtA api saMtaH / 'mAdhammadhuraM pamucceha' mA kRthA dharmabhAratyAgaM / nanu ca 'dussahaparIsahehiM ya abhibhUdA mA dhammadhuraM pamuccehaM' ityanenaiva AkrozaparISahasahanaM upadiSTa ? kimanena 'gAmavacIkaMTaehiM' ityanena ? / ayamabhiprAyaH sUtrakArasya-soDhakSadAdivedano'pi na sahate'niSTaM vacastato'tiduSkaramapi tatsoDhavyaM iti darzanAya pRthagupAdAnam / / 303 // tapasyudyogaH sarvaprayatnena tyaktAlasyairbhavadbhiH ityupadizati titthayaro caduNANI suramahido sijjhidavvayadhuvammi / aNigUhidavalavirio tavovidhANammi ujjamadi / / 304 // 'titthayaro' tothaMkaraH taraMti saMsAraM yena bhavyAstattIrtha / kecana taraMti zrutena gaNadharailiMbanabhUtairiti zrutaM gaNadharA vA tIrthamityucyate / tadubhayakaraNAttIrthakaraH / athavA 'tisu tiditti tittha' iti vyutpattI tIrthazabdena mArgo ratnatrayAtmakaH ucyate tatkaraNAttIrthakaro bhavati / 'cauNANI' matizrutAvadhimanaHparyayajJAnavAn / 'suramahido' suraMzcatuHprakAraiH pUjitaH svargAvataraNajanmAbhiSekapariniSkramaNeSu / "sijhidavvagadhuvammi' niyogabhAvinyAM siddhAvapi / tathApi 'aNimUhiyabalavirio' anupahna tabalavIryaH / 'tavovihANammi' tapaHsamAdhAne / 'ujjamadi' udyogaM karoti / / 304 / / kiM puNa avasesANaM dukkhakkhayakAraNAya sAhUNaM / hoi Na ujjammida sapaccavAyammi loyammi / / 305 / / kiM puNa abasesANaM' kiM punarna prayatitavyaM avaziSTaH sAdhubhiH / 'dukkhakkhayakAraNAya' duHkhavinAzana Too-zA-'duHsaha parISahoMse abhibhUta hokara bhI dharmakI dhurAko mata tyaago| itanA kahanese Akroza parISahako sahanekA upadeza de diyA, phira 'tIkSNa Akroza vacana' Adike kahane- kI kyA AvazyakatA hai ? - samAdhAna-granthakArakA abhiprAya yaha hai ki bhUkha AdikI vedanAko sahanevAlA bhI : aniSTavacana nahIM sahatA / ataH ati duSkara bhI Akroza vacanako sahanA caahie| yaha batalAneke lie pRthak grahaNa kiyA hai / / 303 / / . ... Age upadeza dete haiM ki Alasya tyAgakara Apako pUre prayatnase tapameM udyoga karanA cAhie '. gA0-To0-jisake dvArA bhavyajIva saMsArako tirate haiM vaha tIrtha haiN| kucha bhavya zruta athavA AlambanabhUta gaNadharoMke dvArA saMsArako tirate haiM ataH zruta aura gaNadharoMko bhI tIrtha kahate haiN| ina donoM tIrthoko jo karate haiM ve tIrthaMkara haiN| athavA 'tisu tiditti titthaM' isa vyutpattike anusAra tIrtha zabdase ratnatrayarUpa mArga kahA jAtA hai| usake karanese tIrthaMkara hotA hai| ve 5.mati, zruta, avadhi aura manaHparyayajJAnake dhArI hote haiN| svargase garbhameM Anepara, janmAbhiSeka aura tapakalyANameM cAra prakArake deva unakI pUjA karate haiN| unako siddhikI prApti niyamase hotI hai phira bhI ve apane bala aura voryako na chipAkara tapake vidhAnameM udyama karate haiM // 304|| .... gA0--TI0-taba duHkhakA vinAza karaneke lie zeSa sAdhuoMkA to kahanA hI kyA hai| 1. abhibhUtA a0| 2. sahato'tiduSka-a0 / Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 279 nimittaM / sApAye loke AyuSaH, zarIrasya, balasya nIrogatAyAzca vinAze aviditakAle sati, dAvAnalasamAne. mRtyAvAyAti, lokavanamidaM azeSaM bhasmasAtkatu adya ityapi suciraM nimeSamAtreNApi mRtyureyAt' mAsamarddhamAsamRtumayanaM saMvatsaraM vA prati vacanAdhikAraH kasmAdyAvannAyAti mRtyustAvattapasyudyogaH kAryaH / na hi mRtyordezaniyamasti / sthala eva pracAro yathA zakaTAdInAM samIraNapatha eva jyotiSAM salila eva mInamakarAdInAM / kaSTatamasya punarasya mRtyoH sthale, jale, viyati ca vihRtiH / dahanasya, sudhAsutervA surAdhipateH prabhaMjanasya zItasyoSNasya vA, himAnyA vA apravezadezAH santi na tathA mRtyoH / yathA vA nidAnamAnaM vyAdhInAM pittAnilazleSmarUpameva mRtyoH punarakhilameva nidAnaM / vAtasya pittasya kaphasya zItoSNayorvarSA himAtapAnAM zakyaH pratIkAravidhinaM punaH saMsAre mRtyoH / himoSNavarSAdInAM ca kAlo vidito'sti na tadvadasya / na vA hitamasya cidvidyate / yathA rAhuvadanakuhare pravezo nizApateH / asatyapi mRtyUpanipAte jIvato'pi kurogAzanimyo mahadbhayaM / yathA viyato nipatatyabuddha evAzaniH / AyarbalaM rUpAdayazca / guNAstAvadeva yAvannopaiti rogo dehaM / yattu tantvalagnasya phalasya tAvadapAto yAvanna zvapusanaH / vyAdhau bAdhyamAne dehe na sukhena zakyate zreyaH kartuM yathA vezmani dahyamAne samantAnna zakyate pratIkAraH / asatsu vA rogeSu rAgazatruH suhRnmukhena zatruriva pravRddhaH yadA narasya cittaM bAdhate na tadA same'dhikAraH / pittodayo vaidyazubhaprayogaiH prazAmyedapi, rAgodayasya isa vinAzazIla lokameM Ayu, zarIra, bala aura nIrogatAke vinAzakA kAla ajJAta hai / dAvAnalake samAna mRtyu isa samastalokarUpI vanako jalA DAlaneke lie Aja yA derameM yA kSaNamAtrameM athavA ekamAsa, ekapakSa, Rtu do, mAsa, chahamAsa athavA eka varSa meM kaba A jAyegI yaha kahanA hai / jabataka mRtyu nahIM AtI tabataka tapameM udyoga karanA cAhie / mRtyukA koI deza niyata nahIM hai / jaise gAr3I Adi sthalapara hI calatI hai / jyotiSIdeva AkAzameM hI calate haiM, mIna magara Adi pAnI meM hI calate haiM / kintu yaha sabase adhika duHkhadAyI mRtyu jala, thala aura AkAzameM vihAra karatI hai / aise deza haiM jahA~ Aga, candramA, indra, vAyu, zIta, uSNa athavA barphakA praveza nahIM hai / kintu aisA koI deza nahIM jahA~ mRtyukA praveza nahIM hai / jaise rogoMkA nidAna bAta pitta kapha hI hai / kintu mRtyukA nidAna to saba hI hai / vAta, pitta, kapha, zIta, uSNa, varSA, hima, Apa ina sabakA pratIkAra karanekI vidhi hai / kintu saMsArameM mRtyukA koI ilAja nahIM hai / zItaRtu, grISmaRtu, varSARtu AdikA kAla to jJAta hai kintu mRtyukA kAla jJAta nahIM hai / jaise candramA rAhuke mukha meM praveza karake usase dUra jAtA hai usa taraha mRtya ke mukhameM praveza karake nikalanA sambhava nahIM hai / mRtyu na bhI Aye aura jIvana banA rahe taba bhI kurogarUpI vajrapAtakA mahAbhaya rahatA hai / jaise AkAzase acAnaka vajrapAta hotA hai vaise hI acAnaka rogakA AkramaNa hotA hai / Ayu, bala aura rUpAdi guNa tabhI taka haiM jabataka zarIra meM roga nahIM hotA / tantuse lagA phala tabhI taka nahIM giratA jabataka vAyuko jhoMkA nahIM AtA / zarIrake rogase pIr3ita honepara sukhapUrvaka AtmakalyANa nahIM kiyA jA sakatA / jaise gharake cAroM orase jalanepara pratIkAra sambhava nahIM hotA / athavA rogoMke nahIM honepara rAgarUpI zatru mitrake rUpameM zatrukI taraha bar3hakara jaba manuSya ke cittako pIr3A detA hai taba samabhAva kaThina hotA hai / pittakA vikAra vaidyake kuzala prayogoM se zAnta ho bhI sakatA hai / kintu prANIke lie ahitakara rAgake udayako samApta 1. revAnna mA-A0 mu0 / 2. mukhe za-a0 / Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280 bhagavatI ArAdhanA prANyahitasya hantu prazamaH sudurlabhaH / yadaiva ca tasya prazamopalabdhiH pUrvoktakarmaprazAntau tadaiva zreyaskRtI zaktiH pittopazAnto kAryacitte c| itthaM mRtyuvyAdhayo rAga ityate pratyavAyA jagati tAMzcetasi kRtvA, yadA te na santi tadodyogaH kAryaH // 305 // sattIe bhattIe vijjAvaccujjadA sadA hoha / ANAe Nijjaritti ya sabAlauDDhAule gacche // 306 // 'sattIe bhattIe' zaktyA bhaktyA ca / 'vijjAvaccujjadA' vaiyAvRttye udyatAH / 'sadA hoha' nityaM bhavata / 'ANAe Nijjarittiya' sarvajJAnAmAjJA vaiyAvRttyaM kartavyamiti tadAjJayA hetubhUtayA, vaiyAvRttyaM hi tapaH nirjarA bhavatIti ca / 'savAlauDhDhAule' saha bAlavardhamAnA ye vRddhAstairAkoNe gaNe // 306 // vaiyAvRttyaM 'kartumityuktaM tadidamiti sejjAgAsaNisejjA uvadhI paDilehaNAuvaggahide / AhArosahavAyaNavikiMcaNuvbattaNAdIsu // 307 / / 'sejjAgAsaNisejjA uvadhI paDilehaNA uvagahide' zayyAkAzasya, 'niSadyAsthAnasya, upakaraNAnAM . ca pratilekhanA', upagraha upakAraH / kiMviSayaH ? 'AhArosahavAyaNavikiMcaNuvvattaNAdIsu' yogyasya AhArasya auSadhasya vA dAnaM svAdhyAyotsAraNaM azaktasya zarIramalanirAsaH / 'uvattaNe' pArvAtpAnteirasyosthApanaM // 307 // addhANateNa sAvayarAyaNadIrodhagAsive Ume / vejjAvaccaM uttaM saMgahasArakkhaNovedaM / / 308 / / 'addhANa teNa sAvayarAyaNadIrodhagAsive Ume' adhvanAM zrameNa zrAntAnAM pAdAdimanaM / stenarupadryakaraneke lie prazamabhAva durlabha hai| jaise pittake zAnta honepara citta kAmameM lagatA hai vaise hI jisa samaya pUrvokta karmakA upazama honepara prazamabhAvakI prApti hotI hai, usI samaya AtmakalyANa karaneko zakti AtI hai| isa prakAra saMsArameM mRtyu, vyAdhi aura rAga ye bAdhaka haiN| unako cittameM lAkara jaba ve na hoM taba tapameM udyoga karanA cAhie // 305 // gA-bAlamuni aura vRddha muniyoMse bhare hue gaNameM sarvajJakI AjJAse sadA apanI zakti aura bhavitase vaiyAvRtya karane meM tatpara raho / sarvajJadevakI AjJA hai ki vaiyAvRtya karanA caahiye| vaiyAvRtya tapa hai aura tapase nirjarA hotI hai // 306 / / vaiyAvRtya karaneke liye kahA hai / usa vaiyAvRtya ko batalAte haiM gA0-soneke sthAna, baiThaneke sthAna aura upakaraNoMkI pratilekhanA karanA, yogya AhAra yogya auSadhakA denA, svAdhyAya karAnA, azakta munike zarIrakA mala zodhana karanA, eka karavaTa se dUsarI karavaTa liTAnA ye upakAra vaiyAvRtya haiM / / 307 / / gA0-jo muni mArgake zramase thaka gaye haiM unake paira Adi dabAnA, jinheM coroM ne satAyA 1. kartumabhyudyuktaM pratIdamiti da-A0, mu0 / 2. nAyA u-A0 / Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 281 mAgAnAM tathA zvApadaiH, duSTa bhUmipAlaH, nadIrodhakaH mAryA ca tadupadravanirAsaH vidyAdibhiH / 'Ume' dubhikSe subhikSadezanayanaM / 'vejjAvacca vRttaM' vaiyAvRttyamuktam / 'saMgahasAraksagoveI' saMgrahasaMrakSaNAbhyAmupetaH // 308 / / vaiyAvRtyAkaraNaM nindati . aNigUhidabalavirio vejjAvaccaM jiNovadeseNa / jadi Na karedi samattho saMto so hodi Niddhammo // 309 / / anigUhitetyAdinA-anigUDhavIryo yo vayAvRttyaM jinopadiSTaM krameNa na karoti / zakto'pi san sa nidharmo bhavati dharmAnniSkrAnto bhavati iti sUtrArthaH / / 309 // doSAntarANi vyAcaSTe titthayarANAkovo sudadhammavirAdhaNA annaayaaro| appAparopavayaNaM ca teNa NijjahidaM hodi // 310 // "titthayarANAkodho' tIrthakarANAmAjJAkopaH / 'sudadhammavirAhaNA' zratopadiSTadharmanAzanaM / 'agAcAro' AcArAbhAvaH vaiyA vRttyAkhye tapasi avRtteH / 'appAparopavayarNa ca tega NijyUhivaM hodi' AtmA sAdhuvargaH pravacanaM ca tyaktaM bhavati / tapasyanudyogAdAtmA tyasto bhavati, ApApakArAkaraNAdyativargaH, zrutopadiSTasyAkaraNAdAgamazca tyaktaH / / 10 / / guNAnvayAvRttyakaraNe kathayati gAthAdvayena guNapariNAmo saDDhA vacchallaM bhattipacalaMbho ya / saMdhANaM tava pUyA anvocchittI samAdhI ya // 311 / / 'guNapariNAmo' yatiguNapariNatiH / 'saDDhA' shrddhaa| 'vacchallaM' vAtsalyaM / 'bhatto' bhavitaH / 'pattalaMbho hai, jaMgalI jAnavaroMse, duSTa rAjAse, nadIko rokane vAloM se aura mArI rogase jo pIr3ita haiM, vidyA Adise unakA upadrava dUra karanA, jo dubhikSameM phaMse haiM unhe subhikSa dezameM lAnA, Apa na DareM ityAdi rUpa se unheM dhairya denA tathA unakA saMrakSaNa karanA veyAvRtya kahA hai // 308|| vaiyAvRtya na karane kI nindA karate haiM gA0-apane bala aura vIryako na chipAne vAlA jo muni samartha hote hue bhI jina bhagavAna ke dvArA kahe hue krama ke anusAra yadi vaiyAvRtya nahIM karatA hai to vaha dharmase vahiSkRta hotA hai yaha isa gAthA kA abhiprAya hai / / 309 / / vaiyAvRtya na karanese tIrthaGkaroMkI AjJAkA bhaMga hotA hai| zAstrameM kahe gaye dharmakA nAza hotA hai / AcArakA lopa hotA hai aura usa vyaktike dvArA AtmA, sAdhuvarga aura pravacana kA parityAga hotA hai| tapa meM udyoga na karanese AtmA kA tyAga hotA hai| Apatti meM upakAra na karanese munivargakA tyAga hotA hai aura zAstra vihita AcaraNa na karanese AgamakA tyAga hotA hai / / 310 // do gAthAoM se vaiyAvRtya karanemeM guNoM ko kahate haiM* gA0-vaiyAvatya karanekA pahalA guNa hai 'guNa pariNAma' arthAt jo vaiyAvRtya karatA hai 36 Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 bhagavatI ArAdhanA ya' pAtrasya lAbhaH / 'dhANaM' saMdhAnaM / 'tava' tapaH / pUyA pUjA / 'avvucchittI ya titthasya' avyucchittizca tIrthasya / 'samAdhI ya' samAdhizca // 311 // ANA saMjamasAkhilladA ya dANaM ca avidigiMchA ya / vejjAvaccassa guNA pabhAvaNA kajjapuNNANi // 312 / / 'ANA saMjamasAkhillavA ya' AjJA saMyamasAhAyyaM ca / 'dANaM ca' dAnaM ca / sarvajJopadiSTavaiyAvRtyakaraNAdAjJA sNpaaditaa| AjJAsaMpAdanamAjJAsaMyamaH / parasya vaiyAvattyakRta upakAraH / ratnatrayasya niraticArasya dAnaM / 'saMjamasAkhilladA ya' saMyamasAhAyyamiti cArthaH / 'avidigichA ya' avicikitsA ca / 'vejjAvaccassa guNA' vaiyAvRtyasya guNAH / 'pabhAvaNA' prabhAvanA ca / 'kajjapaNNANi' kAryanirvahaNAni ca // 312 // guNapariNAmo ityetatpadaM vyAcaSTe mohaggiNAdimahadA ghoramahAvayaNAe phuttttto| Dajjhadi hu dhagadhagaMto sasurAsuramANuso loo // 313 / 'mohaggiNA' ajJAnAgninA / 'adi mahavA' atimahatA, sakalavastuviSayatayA mahadajJAnaM tena / 'Dajjhadi' dahyate / 'ghoramahAvedaNAe' ghorayA mahatyA vedanayA / 'phuTato' vizIryamANaH / 'dhagadhagaMto' dhagadhagAyamAnaH / 'sasurAsuramANuso logo' devAsuramAnuSaiH saha vartamAno lokaH // 313 // edammi Navari muNiNo NANajalovaggaheNa vijjhavide / DAhummukkA hoti hu dameNa NivvedaNA ceva // 314 // 'edammi' etasminloke dahyamAne / 'Navari' punaH / 'muNiNo NigvedaNA cevaM hoMti' munaya eva nivedanA usakI pIr3ita sAdhuke guNoM meM vAsanA hotI hai ki maiM bhI aisA banUM / aura jisa sAdhu kI vaiyAvRtya kI jAtI hai usakI samyaktva Adi guNoM meM vizeSa pravRtti hotI hai / isake sivAya zraddhA, vAtsalya, bhakti, pAtrakA lAbha, sandhAna-apane meM jo guNa pUjA chUTa gaye haiM unakA punaH AropaNa, tapa, dharma tIrtha kI paramparA kA viccheda na honA tathA samAdhi, ye guNa haiM // 311 // gA0-sarvajJa ke dvArA upadiSTa vaiyAvRtya karanese sarvajJakI AjJAkA pAlana hotA hai| AjJA pAlanase AjJA saMyama hotA hai / vaiyAvRtya karane vAlekA upakAra hotA hai| nirdoSa ratnatraya kA dAna hotA hai| saMyama meM sahAyatA hotI hai| vicikitsA-glAni dUra hotI hai| dharma kI prabhAvanA hotI hai aura kAryakA nirvAha hotA hai // 312 / / . 'guNa pariNAma' pada kA vyAkhyAna karate haiM gA0-ati mahAna moharUpI Agake dvArA sura asura aura manuSyoM sahita yaha vartamAna loka dhak dhak karate hue jala rahA hai| ghora mahAvedanAse usake aMga TUTa phUTa rahe hai // 313 // vizeSArtha-'yaha merA hai aura maiM isakA hU~' ityAdi pratyaya rUpa ajJAna samasta vastuoMke sambandhameM honese use atimahAna kahA hai| tathA lokase bahirAtmA prANiyoM kA samUha liyA gayA hai| gA0-isa lokake jalane para bhI muniyoM ko koI vedanA nahIM hai| kyoMki jJAnarUpI jalake Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 283 bhavanti / kathaM ? 'NANajalovaggaheNa' jJAnajalopagraheNa / 'vijjhavide' naSTa mohAgnau / 'DAhummukkA' dAhonmuktAH / 'dameNa' rAgadveSaprazamena ca / etaduktaM bhavati-samIcInajJAnajalapravAhonmUlitAjJAnavahniprasaratvaM nAma yatInAM guNaH nirvedanatvaM ceti // 314 // Niggahidi diyadArA samAhidA samidasavvaceTuMgA / dhaNNA NirAvayakkhA tavasA vidhuNaMti kammarayaM // 315 / / 'NiggahididiyadArA' indriyaM dvividhaM dravyendriyaM bhAvendriyaM iti / tatra dravyendriyaM pudgalaskandhA AtmapradezAzca tadAdhArAH / bhAvendriyaM jJAnAvaraNakSayopazama indriyajanito rUpAbUpayogazca / tatrahopayogendriyaM gahItaM tatsAhacaryAdAgadvaSAvamanojJe manojJeca viSaye pravRttI iha pApakarmanimittatayA indriyadvArazabdenocyate / tenAyamarthaH-nigRhItendriyavipayarAgadveSA iti / 'samAhidA' ratnatraye samavahitacittAH / 'samidasavvaceTaThaMgA' samyakapravRttasahAH / 'dhaNNA' puNyavantaH / "NirAvayakkhA' nizcalA iti kecidvadanti / anye nirapekSAH / satkAraM lAbhaM vAnapekSamANAH iti kathayanti / 'tapasA vidhuNaMti kammarayaM tapasA karmarajovidhUnanaM kurvanti / . nigRhItendriyatvaM, ratnatrayaikAgratA, niravadyaceSTAvattA, satkArAdenirapekSatA, tapasi vRttatA, karmarajovidhUnanaM ca yattiguNAH etayA gAthayA sUcitAH // 315 / / iya daDhaguNapariNAmo vejjAvaccaM karedi sAhussa / vejjAvacceNa tado guNapariNAmo kado hodi / / 316 / / 'iyaM' evaM 'daDhagugapariNAmo' yatiguNeSu vyAvaNiteSu dRDhapariNAmaH / 'sAdhussa vejjAvaccaM kareI' pravAhase-AtmA aura zarIra Adike bheda jJAnarUpI jalake pravAhase moharUpI Agake naSTa ho jAne se tathA rAgadveSake zAnta ho jAnese ve dAha se mukta haiN| Azaya yaha hai ki samyagjJAna rUpI jalake pravAhase ajJAnarUpI Agake phailAvako samApta kara denA aura vedanA * rahita honA arthAt jJAnAnandamaya honA yatiyoM kA guNa hai / / 314 // ___ gA0-TI0-indriyake do bheda haiM dravyendriya aura bhAvendriya / pudgala skandhoMke aura unake AdhAra bhUta Atma pradezoMke indriyAkAra racanAko dravyendriya kahate haiN| aura jJAnAvaraNake kSayopazama aura indriyase hone vAle rUpAdi viSayaka upayogako bhAvendriya kahate haiN| inameMse yahA~ upayogarUpa indriyakA grahaNa kiyA hai, kyoMki usakI sahAyatAse manako priya aura apriya lagane vAle viSayoM meM rAga dvaSa hote haiN| pApakarmameM nimitta honese yahA~ indriyadvAra kahA hai ataH yaha artha hotA hai jinhoMne indriyoM ke viSayoMmeM hone vAle rAgadvaSakA nigraha kara diyA hai| jinakA citta ratnatrayameM lIna rahatA hai| jo IryAbhASA Adi ceSTAe~ samyaka rUpa karate haiM aura jo 'NirAvayakkhA' hai| isakA artha koI 'nizcala' kahate haiM aura koI nirapekSa kahate haiM arthAt jo satkAra aura lAbha kI apekSA nahIM karate / ve puNyazAlI muni tapase karma rUpI dhUliko naSTa karate haiM / isa prakAra indriyoM kA nigraha karanA, ratnatrayameM ekAgra honA, niSi ceSTAe~ karanA, satkAra Adi kI apekSA na karanA, tapa meM lIna rahanA aura karma rUpI rajakA dUra karanA ye yatiyoMke guNa isa gAthAke dvArA kahe haiM / / 315 // gA0-TI0-isa prakAra Upara kahe yatike guNoMmeM jisakA pariNAma dRr3ha hotA hai vaha sAdhu kI vaiyAvRtya karatA hai / vaiyAvRtya karane se guNa pariNAma hotA hai / Azaya yaha hai ki isa yatimeM Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 bhagavatI ArAdhanA sAdhovaiyAvRttyaM karoti / 'vejjAvacceNa' vaiyAvRttyena / 'tado' tena 'guNapariNAmo kado hodi' guNapariNAmaH kRto bhavati / etaduktaM bhavati-asya yaterete guNAH, ime nazyanti yadi nopakAraM kuryAt iti yazcetasi karoti sa teSu guNeSu pariNato bhavati / yasya copakAraH kRtastasya ca guNeSu pariNatiH kRtA bhavati / ataH svaparopakAranimittaM vaiyAvRtyaM iti AkhyAtaM // 316 // . jaha jaha guNapariNAmo taha taha Aruhai dhammaguNaseDhiM / vaDhadi jiNavaramagge NavaNavasaMvegasaDDhAvi // 317|| 'jaha jaha' yathA yathA guNapariNAmo bhavati / 'taha taha Aruhai dhammaguNaseDhi' tathA'rohati caaritrgnnshrenniiH| 'vaDaDhai' vardhate / 'jiNavaramagge' jinendrmaarge| kiM varddhate ? 'navanavasaMvegasaDDhAvi' pratyagrasaMsArabhIrutA zraddhApi / iha guNazabdena guNanirbhAsaH smArtaH pratyaya ucyate / tenAyamartha:-yathA yathA yatiguNAnAM smaraNaM tathA tathA cAritraguNAnAM smaraNaM tathA tathA cAritraguNAnupArohati / vismRtayatiguNo na tatra prayatate / teSAM guNAnAM smaraNAttatra rucirupajAyate / guNAnurAgiNo hi bhavyAH / saMsArabhItiH zraddhA ca pravartamAnA dRDhayati yati rtntrye| etayA gAthayA sUtritA zraddhA vyAkhyAtA // 317 // guNAnAmanusmaraNAttatra rucirbhavati rucI pravRddhAyAM vAtsalyaM nAma darzanasya guNo bhavatItyAcaSTe saDDhAe vaDhiyAe vacchallaM bhAvado uvakkamadi / to tivvadhammarAo savvajagasuhAvaho hoi / / 318 / / 'saDDhAe vaDhidAe' zraddhayA vaddhitayA / 'vacchallaM bhAvado uvakkamadi' vAtsalyaM bhAvataH manasA prArabhate / 'to' tataH / "tivvadhammarAo' dharme tIvro rAgaH / 'sadhvajagasuhAvaho hodi' sarveSu jagatsu yatsukhaM ye guNa haiM / yadi maiM inakI sevA na karUMgA to ye guNa naSTa ho jaayege| aisA jo citameM vicAratA haiM vaha una guNoMmeM pariNata hotA haiN| aura jisakI sevA kI hai usakI guNoM meM pariNati hotI hai / arthAt vaiyAvRtya karane vAlA svayaM una guNoMse suvAsita hotA hai aura jisakA vaiyAvRtya kiyA jAtA hai vaha yati apane guNoMse cyuta nahIM hotaa| ataH apane aura dUsaroMke upakArake lie vaiyAvRtya kahA hai // 316 / / / gA0-do0-jaise-jaise guNa pariNAma hotA hai vaise vaise cAritra rUpa guNoMkI sIr3hI para caDhatA hai, aura jinendrake mArgameM naI-naI saMsAra bhIrutA aura zraddhA bhI bar3hatI hai| yahA~ guNa zabdase guNoMko viSaya karane vAlA smaraNa jJAna kahA gayA hai| taba yaha artha hotA haiM-jaise-jaise yatike guNoMkA smaraNa hotA hai vaise-vaise cAritra guNa para ArohaNa karatA hai| jo yatike guNoMko bhUla jAtA hai vaha usameM prayatna nahIM krtaa| unake guNoMkA smaraNa karanese unameM ruci paidA hotI hai| bhavya jIva guNoMkI anurAgI hote haiN| saMsArase bhaya aura zraddhA yatiko ratnatrayameM dRr3ha karatI hai| isa gAthAse zraddhA guNakA kathana kiyA // 317 // Age kahate haiM ki guNoMke smaraNase unameM ruci hotI hai| ruci bar3hane para samyagdarzanakA vAtsalya nAmaka guNa hotA hai gA0-zraddhAke bar3hane para muni manase vAtsalya karate haiN| usase dharmameM tIvra rAga hotA hai| dharmameM tIvra rAga samasta jagatameM jo indriya janya aura atIndriya sukha hai use lAtA hai / athavA Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayAdayA TIkA 285 aindriyamatIndriyaM vA tadAvahatyA karpati dharme tIvro rAgaH / tIvradharmarAgo vA yatirAtmanaH sakalaM sukhamAvahati / vAtsalyaM ityetadvyAkhyAtaM gAthayA'nayA // 318 // vaiyAvRttyasya ca bhaktirnAma yo guNastaM vyAcaSTe arahaMtasiddhabhattI gurubhattI savvasAhubhattI ya / AsevidA samaggA vimalA varadhammabhattI ya || 319 || 'arahaMta siddhabhattI' tatrArhanto nAmAtikrAnte tRtIye bhave darzanavizuddhayAdipariNAmavizeSavaddha tIrthakaratvanAmakarmAtizayAH, svargAvataraNAdipaduravApapaJcamahAkalyANabhAginaH ghAtikarmapralayAdhigatasakaladravyatrikAlagocarasvarUpAvabhAsanapaTuniratizayajJAnadarzana mohonmUlanopajAtavItarAgasamyaktvAH, cAritramohotpATanalabdhavItarAgabhAvAH, vIryAntarAyakarmaprakSayAvirbhUtAnantavIryAH, parItasaMsArabhavyajanoddharaNavaddhapratijJAH, aSTamahAprAtihAryacatustriMzadatizaya vizeSAH / siddhA nAma mithyAtvAdipariNAmopanItakarmASTakabandhanirmuktAH ajarAmarAjyAbAdhA upamAtItAnantasukhAH jAjvalyamAnanirAvaraNajJAnatanavaH puruSAkArAvAptaparamAtmAvasthAH / etayorarhatsiddhayobhaktiH / guruzabdenAtrAcAryopAdhyAya gRhIto tayorbhaktiH / savvasAhabhattI ya' sarvasAdhubhaktizca / 'AseviA' AsevitA bhavati / 'samaggA' samastA 'vimalA varadhammabhattIya' pradhAne dharme ratnatrayAtmake bhaktizca AsevitA bhavati / arhadAdyupadiSTavaiyAvRttyakaraNAtteSAM bhaktiH kRtA bhavati / ratnatrayavatAmupakArakaraNAttadAdarata eva tatra bhaktiH / vaiyAvRtyaM bhaktimApAdayati arhadAdiSvityuktaM // 319 // dharma meM tIvrarAga rakhane vAlA yati saba sukhako prApta hotA hai / isa gAthAse vAtsalyakA kathana kiyA ||318 || vaiyAvRtyakA bhakti nAmaka jo guNa hai use kahate haiM gA0 - TI0 - isa bhavase pUrva tIsare bhavameM darzana vizuddhi Adi pariNAma vizeSase jisane tIrthaMkaratva nAmaka atizayazAlI karmakA bandha kiyA hai, jo svargAvataraNa Adi pA~ca mahAkalyANa kA bhAgI haiM jo kalyANaka kisI anyako prApta nahIM hote, ghAtikarmoMke vinAzase jisane - trikAlavartI sava dravyoMke svarUpako prakAzita karanemeM paTu niratizaya jJAna prApta kiyA hai, darzana moha ke kSaya se jinheM vItarAga samyaktva kI prApti huI hai, cAritramohake kSayase jisane vItarAgatA prApta kI hai, vIryAntarAya karmake prakSayase jinameM anantavIryaM prakaTa huA hai, jinake saMsArakA anta A gayA hai una bhavyajIvoMkA uddhAra karanekI pratijJAse jo vaddha haiM, jo ATha mahApratihAyeM aura cautIsa atizaya vizeSase yukta hai, ve arhanta hai / mithyAtva Adi pariNAmoMse Aye ATha karmo bandhanase jo chUTa cuke haiM, jo ajara amara, avyAvAdha guNase yukta hai anupama ananta sukhase zobhita haiM jinake sadA prajvalita rahane vAlA AvaraNa rahita jJAnamaya zarIra hai, jo puruSAkAra hai aura jinhoMne paramAtma avasthAko pAliyA hai ve siddha haiM / ina arhantoM aura siddhokI bhakti arhanta siddha bhakti hai / guru zabdase yahA~ AcArya aura upAdhyAyakA grahaNa kiyA hai| unakI bhakti guru bhakti hai / aura sarvasAdhuoMkI bhakti tathA pradhAna dharma ratnatrayameM sampUrNa nirmala bhakti / ina arhanta Adi kA Upara kahA vaiyAvRtya karanese unakI bhakti kI gaI jAnanA / ratnatrayake dhArakoMkA upakAra karane se unakA Adara hI unakI bhakti hai / abhiprAya yaha hai ki vaiyAvRtyase arhanta AdimeM bhakti vyakta hotI hai || 319 // Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 idAnoM tasyA mAhAtmyaM stauti- bhagavatI ArAdhanA saMvegajaNiyakaraNA NissallA maMdaruvva NikkaMpA / jassa daDhA jiNabhacI tassa bhayaM Natthi saMsAre || 320 || 'saMvegajaNikaraNA' saMsArabhIrutAjanitotpAdA / karaNazabdaH sAmAnyavacano'pi utpattikriyAvRttiratragRhItaH / 'NissallA' mithyAtvena, mAyayA, nidAnena ca rahitA / 'saMdarubba zivakaMpA' maMdara iva nizcalA / 'jassa daDhA jiNabhattI' yasya jine bhaktirdRDhA / 'Natassa bhayamatthi saMsAre' tasya bhayaM nAsti saMsArAt / jinazabdenA cAtrAdAdayaH sarva evocyante - karmaikadezAnAM samastAnAM ca jayAt / dharmo'pi karmANyabhibhavati iti dravyalAbhAdikamanuddizya pravRttestatkathayati / 'saMvegajaNikaraNA' ityanena saMsArabhayanirAkaraNopAyabhUtA jinabhaktiriti jJAtvA pravRtteti yAvat / vainayikamithyAdRSTeH sarvatra bhaktiH pravartate iti tannirAsAya NissallA ityucyate / 'maMdatva NikkaMpA' ityanena sarvakAlavRttitAkhyAtA / sAsAdana samyagdRSTeja tApyalpakAlA na saMsArAnissArayatIti // 320 / vaiyAvRtyasya pAtralAbhaguNamAcaSTe paMcamahavvayagutto NiggahidakasAyavedaNo daMto / labbhadi hu pattabhUdo NANAsudarayaNaNidhibhUdo // 321|| 'paMcamahavvayagutto' paJcabhirmahAvrataiH kRtAsravanirodhaH / 'Niggahiya kasAyaveyaNo' nigRhItakaSAyavedanaH kaSAyastu tapayatyAtmAnamiti vedanA / 'daMto' dAntaH zAntarAgajadoSaH / parijJAnAdvairAgyabhAvanAtaH prazAntarAga iti kRtvA dAnta ityucyate / 'lambhadi khu pattabhUdo' labhyate pAtrabhUtaH / ' NANAsudarayaNAdhibhUdo' nAnA aba usa bhaktikA mAhAtmya kahate haiM gA0 - TI0 - 'saMvega jaNiya karaNa' meM 'karaNa' zabda kriyA sAmAnyakA vAcI hone para bhI yahA~ usakA artha utpattirUpa kriyA liyA hai / ataH saMsArake bhayase jo utpanna hotI hai, mithyAtva mAyA aura nidAna nAmaka zalyoMse rahita sumerukI taraha nizcala, aisI dRr3ha jina bhakti jisake hai use saMsArase bhaya nahIM hai / karmokaM eka dezako athavA saba karmAko jItanese yahA~ 'jina' zabdase arhanta Adi sabhI liye hai / 'dharma bhI karmoMko nirasta karatA hai isaliye jina zabdase dharma bhI kahA jAtA hai / kintu vaha dharma dravyalAbhake udde zase na hokara jina bhakti saMsArakA bhaya dUra karanekA upAya hai / yaha jAnakara honA cAhiye / vainayika mithyAdRSTikI bhakti sabameM hotI hai usake nirAkaraNa ke liye niHzalya kahA hai / merukI taraha nizcala kahanese vaha bhakti sarvakAlameM honI cAhiye aisA kahA hai / sAsAdana samyagdRSTIke alpakAlIna bhakti hotI hai kintu vaha saMsArase nahIM nikAlatI // 320 // vaiyAvRtyakA eka guNa pAtralAbha hai / use kahate haiMgA0TI0 - vaiyAvRtya karanese, pA~ca mahAvratoM ke kaSAya vedanAkA nigraha karane vAlA, kaSAya AtmAko dAnta arthAt jisake rAga janya doSa zAnta ho gaye haiM, hotI hai aura vairAgya bhAvanAse rAga zAnta hotA hai isase zAstroMrUpI ratnoMkA nidhi hai nAnAM zAstroMkA jJAtA hai, aisA pAtra prApta hotA hai' arthAt vaiyAvRtya dvArA karmoke Asravako rokane vAlA, saMtapta karatI haiM isase vedanA kahA hai, vastu tatvako jAnanese vairAgya bhAvanA danta kahA hai, tathA jo nAnA prakArake Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 287 vijayodayA TIkA zrutaratnanidhibhUtaH // 221 // daMsaNaNANe tava saMjame ya saMdhANadA kadA hoi / to teNa siddhimagge Thavido appA paro ceva // 322 / / 'dasaNaNANe' darzanajJAnayoH / 'tavasaMjame ya' tapazcAritrayozca / 'saMdhANadA hodi' kutazcinnimittAdvicchinnAnAM darzanAdInAM saMdhAnaM kRtaM bhavati vaiyAvRttyena / 'to' tasmAt tenaiva vaiyAvRttyakAriNA / 'siddhimagge' ratnatraye / 'Thavido appA paro ceva' sthApita AtmA parazca / anayA saMdhAnamityetatsUtrapadavyAkhyAnam // 222 / / tava ityetadvayAkhyAtumAha vejjAvaccakaro puNa aNuttaraM tavasamAdhimArUDho / paphphoDito viharadi bahubhavabAdhAkara kammaM / / 323 // 'vejjAvaccakaro puNa' vaiyAvRtyakaraH punaH 'aNuttaraM tavasamAdhi mArUDho' utkRSTa vaiyAvRttyAkhye tapasi samAdhime kAgnatAmupAzritaH / 'paphphoDito viharadi' vidhUnayanviharati / 'bahubhavabAdhAkaraM' kamma' bahubhaveSu vAdhAH saMpAdayatkarma / / 323 // jiNasiddhasAhudhammA aNAgadAtIdavaTTamANagadA / tiviheNa suddhamadiNA savve abhipUiyA hoti / / 324 // "jiNasiddha sAhudhammA' tIrthakRtaH, siddhAH, sAdhavo, dharmazca / 'aNAgadAtIdavaTTamANagadA' sarve trikAlavartinaH 'sanve tividheNa pUjidA hoMti' sarve manovAkkAyaH pUjitA bhavanti / 'suddhamahaNA' zuddhacetasA / tIrthakRdAdayastadAjJAsaMpAdanAtpujitAH, dazavidhe dharma tapaso'ntarbhAvAdvaiyAvRttyasya ca tadantargatatvAddha yAvRttye AdarAta tatpravRttazca dharmaH pUjito bhavati // 324 // karane vAleko vaiyAvRtyake liye aise satpAtra munI prApta hote haiM yaha eka mahAn lAbha hai / / 321 // gA0-TI0-kisI nimittase samyagdarzana AdimeM truTi ho gaI ho to vaiyAvRtya karanese samyagdarzana, samyagjJAna, samyaktapa aura samyaka cAritrameM punaH niyukti ho jAtI hai| ataH usI vaiyAvRtyakArIke dvArA svayaM AtmA tathA jisakI vaha vaiyAvRtya karatA hai usakI ratnatraya meM punaH sthiti hotI hai| isase donoM kA hI lAbha hai| isa gAthAke dvArA 'saMdhAna' padakA vyAkhyAna kiyA hai // 322 / / tapa guNako kahate haiM gA0-vaiyAvRtya karanevAlA muni utkRSTa vaiyAvRtya nAmaka tapameM ekAgra hokara aneka bhavoMmeM kaSTa denevAle karmoMkI nirjarA karatA huA vihAra karatA hai // 323 / / / gA0-zuddhacittase vaiyAvRtya karanevAleke dvArA bhUta, bhaviSyat aura vartamAnakAlake saba tIrthaMkara, siddha, sAdhu aura dharma mana-bacana-kAyase pUjita hote haiN| tIrthaMkaroMkI AjJAkA pAlana karanese sabhI tIrthaMkara Adi isake dvArA pUjita hote haiN| tathA dasa prakAke dharmoM meM eka tapadharma bhI hai aura vaiyAvRtya usakA eka bheda hai ataH vaiyAvRtyameM AdarabhAva rakhane tathA vaiyAvRtya karanese dharma pUjita hotA hai // 324 // Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA vaiyAvRttyaM dazavidhaM AcAryopAdhyAyatapasvizikSakaglAna gaNakulasaMghasAghumanojJabhedena / tatrAcAryavaiyAvRtyamAhAtmyakathanAyAcaSTe -- 288 AiriyadhAraNAe saMgho savvo vi dhArio hodi / saMghassa dhAraNAe avvocchittI kayA hoI || 325 || 'AiriyadhAraNAe' AcAryadhAraNAtaH, 'saMgho sambo vi dhArido hodi' sarvaH saMgho'vadhArito bhavati / kathaM ? AcAryo hi ratnatrayaM grAhyati / gRhItaratnatrayAMsteSu draDhayati / aticArAJjAtAnapyapanayati / tadupadezabalenaiva guNa saMhatirUpatAM dhatte saMgho nAnyatheti saMgho dhArito bhavati / saMghadhAraNAyA guNamAcaSTe / saMghassa dhAraNAe abocchitI kA hodi' dharmatIrthasyAbhyudayaniHzreyasasukhasAdhanasya avyucchittiH kRtA bhavati / upAdhyAyAdayaH sarva eva sAdhayanti niravazeSakarmApAyamiti sAdhuzabdenocyante // 325 // teSvanyatamasya sAdhordhAraNAyAM guNaM kathayati - sAdhussa dhAraNAe vi hoi taha ceva ghArio saMgho / sAdhU ceva hi saMgho Na hu saMgho sAhuvadiritto // 326 // 'sAdhusta dhAraNAe' ekasya sAdhorvaiyAvRtyakaraNena dhAraNAyAM / 'hodi' bhavati / 'taha ceva' tathaiva AcAryadhAraNAtaH saMghadhAraNAt / 'dhArido saMgho' dhArito yatisamudAyaH / kathamekasya dhAraNAyAM samudAyadhAraNA, samudAyAvayavayorbhedAdityAzaMkAyAmAha - ' sAdhU ceva hi saMgho' sAdhava eva hi saMghaH / 'Na hi saMgho sAdhuvadiritto' naiva saMgho nAmArthAntarabhUto'sti sAdhuvyatiriktaH / kathaMcitsamudAyAvayoravyatireka iti manyate gAthA AcArya, upAdhyAya, tapasvI, zikSaka, glAna, gaNa, kula, saMgha, sAdhu aura manojJake bhedase vaiyAvRtyake dasa bheda haiM / unameMse AcArya vaiyAvRtyakA mAhAtmya kahate haiM T gA0 - TI0 - AcAryakA dhAraNa karanese samasta saMgha dhArita hotA hai / kyoMki AcArya ratnatraya grahaNa karAte haiM aura jo sAdhu ratnatrayako dhAraNa kiye hote haiM unheM usameM dRr3ha karate haiM / utpanna hue aticAroMko dUra karate haiM / AcArya ke upadezake prabhAvase hI saMgha guNoMke samUhako dhAraNa karatA hai ataH AcArya ke dhAraNase saMghakA dhAraNa hotA hai / AcAryake vinA saMghakA dhAraNa sambhava nahIM hai / saMghake dhAraNase abhyudaya aura mokSake sukhakA sAdhana jo dharma hai usa dharmatIrthaMkA viccheda nahIM hotA / upAdhyAya Adi sabhI samastakarmoM ke vinAzakI sAdhanA karate haiM isalie sAdhu zabdase una sabakA grahaNa hotA hai // 325 / / vizeSArtha - dhAraNAkA artha hai apane dharmakarmakI zaktiko bhraSTa karaneke nimittoMko dUra karake usako zakti pradAna karanA / isIko vaiyAvRtya bhI kahate haiM / ukta AcAryAdimeM se kisI eka sAdhukI dhAraNAke guNa kahate haiM - gA0 - TI0 - jaise AcAryakI dhAraNAse saMghakI dhAraNA hotI hai vaise hI eka sAdhukI dhAraNA se arthAt vaiyAvRtya karanese sAdhu samudAyakI dhAraNA hotI hai / zaMkA- eka sAdhukI dhAraNAse saba sAdhu samudAyakI dhAraNA kaise ho sakatI hai ? kyoMki samudAya aura vyakti meM to bheda hai ? isake uttarameM kahate haiM samAdhAna - sAdhu hI saMgha hai / sAdhuoMse bhinna koI saMgha nAmaka vastu nahIM hai / samudAya Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvayenAnena / avyucchittirvyAkhyAtA // 326 // vijayodayA TIkA siddhisukhe cetasi ekAgratA samAdhirityucyate tadupagUhanaM kRtaM bhavatItyAcaSTeguNapariNAmAdIhiM aNuttaravihIhiM viharamANeNa / jA siddhisuhasamAdhI sA vi ya uvagUhiyA hodi || 327|| 'guNapariNAmAvIhi ya' guNapariNAmaH, zraddhA, vAtsalyaM, bhaktiH, pAtralAbhaH, saMdhAnaM, tapaH, pUjA, tIrthA - vyucchittikriyetyetaiH / 'aNuttaravidhIha' prakRSTaH kramaiH / 'viharamANeNa' AcaratA / 'jA siddhisuhasamAdhI' yA siddhisukhaikAgratA / 'sA vi ya uvagUhiyA hoi' sApyAliGgitA bhavati / kAraNe hyAdaraH kArye samAdhAnamantareNa na pravartate / na hi sAdhye ghaTe cetasyasati tadupAyabhUtadaNDAdikAraNakalApe janaH pravartate / iha ca guNapariNAmAdaya upAyAH siddhisukhasya na ca siddhisukhaikAgratAmantareNa te yujyante iti bhAvaH // 327 // aNupAlidA ya ANA saMjamajogA ya pAlidA hoMti / NiggahiyANi kasAyiMdiyANi sAkhilladA ya kadA || 328|| 289 'aNuvAlidA yA ANA' anupAlitA ca AjJA bhavati vaiyAvRtyaM kurvatA / keSAM ? tIrthakRdAdInAM / etena 'ANA' ityetatsUtrapadaM vyAkhyAtaM bhavati / 'saMjama jogA ya pAlidA hoMti' ityanena saMyamapadavyAkhyA kRtA saMyamena saha sambandhaH AcAryAdInAm / 'pAlidA hoMdi' rakSitA bhavanti / vyAdhyAdyApadgatAnAM rogaparISahAnasaMklezena dhArayitumasamarthAnAm / athavA saMyamayogAzca tapAMsi anazanAditapovizeSAH rakSitA bhavanti svasya pareSAM ca, karaNAnumananAbhyAM svasyApannirAsena svasthatopajAta sAmarthyAdInAM saMyamasaMpAdanAt / pareSAM sahAyatAM aura usake avayava vyaktimeM kathaJcit abheda hotA hai yaha ina gAthAoMke dvArA mAnA hai || 326|| avyucchittikA kathana samApta huA / siddhi sukhameM cittakI ekAgratAko samAdhi kahate haiM / vaiyAvRtya se usakA upagUhana hotA hai, yaha kahate haiM gA0-zraddhA, vAtsalya, bhakti, pAtralAbha, sandhAna, tapa, pUjA, tIrthakI avyucchitti (avinAza) ityAdi guNoMkA utkRSTa kramake sAtha AcaraNa karanevAle muniko jo siddhi sukhameM ekAgratA hai, vaha bhI prApta hotI hai; kyoMki kArya meM samAdhAna hue vinA kAraNameM Adara nahIM hotA / yadi cittameM ghaTa banAnekI bhAvanA na ho to usake upAyabhUta jo daNDa Adi kAraNa haiM unameM manuSya pravRtta nahIM hotA / yahA~ guNapariNAma Adi siddhisukhake upAya haiM, siddhisukha meM ekAgratAke vinA ve upAya nahIM ho skte| yaha abhiprAya hai || 327|| gA0 - TI0 -- ' jo vaiyAvRtya karatA hai vaha tIrthaMkaroMkI AjJAkA pAlana karatA hai| isa kathanase gAthAke 'ANA' padakA vyAkhyAna kiyA hai / 'saMyamayogakA pAlana hotA hai' isa kathana se saMyamapadakA vyAkhyAna kiyA hai kyoMki AcArya AdikA saMyamake sAtha sambandha hai / jo AcArya Adi vyAdhi Adi se pIr3ita hote haiM aura vinA saMklezake rogaparISahako sahane meM asamartha hote haiM unakI vaiyAvRtya karanese saMyamakI rakSA hotI hai / athavA 'saMyamayoga' arthAt anazana Adi tapake bhedoMkI rakSA hotI haiM / apane bhI aura dUsaroMke bhI tapakI rakSA hotI hai| dUsaroMseM vaiyAvRtya karAkara athavA vaiyAvRtya karane kI anumodanA karake svAsthyako prAptakara apane tapakI rakSA karatA hai tathA dUsaroMkI 37 Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 290 bhagavatI ArAdhanA vyAcaSTe-jamhA iti vAkyazeSAdhyAhAreNa sUtrapadAni sambandhanIyAni / yasmAnnigRhItAni kaSAyendriyANi taddoSopadezaM kurvatA tasmAt 'sAkhilladA ya kadA' sahAyatA kRtA / / 328 // adisayadANaM dattaM NivvidigicchA darisidA hoi / pavayaNapabhAvaNA vi ya NivyUDhaM saMghakajjaM ca // 329 / / 'adisayadANaM vattaM' atizayadAnaM datta bhavati ratnatrayadAnAt / 'NividigichA ya darisiyA hoi' samyagdarzanasya guNo nirvicikitsA nAma sA prakaTitA bhavati / dravyavicikitsA nirastA zarIramalAnAM nirAkaraNAt jugutsAM vinA / 'pavayaNapabhAvaNA vi ya' pravacanamAgamastaduktArthAnuSThAnAt pravacanaprabhAvanA kRtA bhavati / 'NinyUDhaM saMghakajjaM ca' saMghena kartavyaM kAyaM ca nizcayena saMpAditaM bhavati / etena 'kajjapuNNANi' ityetadvayAkhyAtam // 329 / / vaiyAvRttyasya phalamAhAtmyaM darzayati guNapariNAmAdIhiM ya vijjAvaccujjado samajjedi / titthayaraNAmakammaM tiloyasaMkhobhayaM puNNaM / / 330 / / 'guNapariNAmAdIhiM ya' / atraivaM padasambandhaH 'vejjAvaccujjado' vaiyAvRtye udyataH / 'guNapariNAmAdIhi guNapariNAmAdibhiH kAraNabhUtaiH / 'puNNaM titthayaraNAmakammaM samajjedi' puNyaM tIrthakaranAmakarma samarjayati / kIdRk ? 'tiloyasaMkhobhayaM trailokyasaMkSobhakaraNakSamam // 330 / / / ede guNA mahallA vejjAvaccujjadassa bahuyA ya / appaTThido hu jAyadi sajjhAyaM ceva kuvvaMto // 331 / / 'ede guNA mahallA' ete guNA mahAntaH 'vejjAvaccujjadassa' vaiyAvRttyodyatasya / 'bahuyA ya' vahavaH / marwarmmmmmmmmarrrrrrrrrrrrrr. Apattiko dUra karake, unake svAsthya lAbha karake zakti prApta karanepara unake saMyamakI rakSA hotI hai / dUsaroMkI sahAyatAkA kathana gAthAke uttarArddhase karate haiN| usameM 'jamhA' padakA adhyAhAra karake isa prakAra artha hotA hai--yataH vaiyAvRtya karanevAlA kaSAya aura indriyoMke doSa batalAkara kaSAya aura indriyoMkA nigraha karatA hai, ataH vaha dUsaroMko sahAyatA pradAna karatA hai / / 328|| ___ gA0-TI-vaiyAvRtya karanevAlA ukta prakArase dUsare sAdhuoMko ratnatrayakA dAna karatA hai isalie vaha sAtizayadAnakA dAtA hotA hai| tathA vaiyAvRtyase samyagdarzanakA nirvicikitsA nAmaka guNa prakAzita hotA hai| zarIrakA malamUtra Adi vinA glAnike uThAnese dravyavicikitsA dUra hotI hai| AgamameM kahe hue dharmakA pAlana karane se pravacanakI prabhAvanA bhI hotI hai| aura saMghakA jo karane yogya kArya hai usakA bhI sampAdana hotA hai| isa gAthAse 'kajjapuNNANi' padakA vyAkhyAna kiyA hai // 329 // vaiyAvRtyake phalakA mAhAtmya kahate haiM gA0-vaiyAvRtyameM tatpara sAdhu guNapariNAma Adi kAraNoMke dvArA usa tIrthaGkara nAmaka puNyakarmakA bandha karatA hai jo tInoM lokoMmeM halacala paidA karatA hai / / 330 // / gA0-vaiyAvRtyameM tatpara sAdhuke bahutase mahAn guNa hote haiN| jo kevala svAdhyAya hI Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 291 'appaTThiyo ha jAyadi' Atmaprayojanapara eva jAyate / 'sajjhAyaM caiva kumvaMto' svAdhyAyameva kurvan / vaiyAvRtyakarastu svaM paraM coddharatIti manyate // 331 / / vajjeha appamattA ajjAsaMsaggamaggivisasarisaM / ajjANucaro sAdhU lahadi akittiM khu acireNa // 332 / / 'vajjeha' varjayata agninA viSeNa sadRzaH AryAjanasaMsargaH / pramAdarahitairbhavadbhistyAjyaH ajjANucaroM' AryAnucaraH / 'sAdhU' sAdhulahadi akitti labhate ayazaH 'acireNa' acireNa / cittasaMtApakAritayA agnisadRzatA / saMyamajIvitavinAzanAdviSasadRzatA / pApasya ayazasazca prAyeNa bhIruloko'pi sAdhvAcAraH mithyAdRSTirasaMyato'pi kiM punaviditaveditavyasya parihAryamazeSa udyataH parihatuM yatijanaH pApamayazazca na pariharet / tathA ca zlokaH kAye pAtini kA rakSA yazo rakSyamapAti yat / naraH patitakAyo'pi yazaHkAyena dhAryate // [ ] // 332 / / therassa vi tavasissa vi bahussudassa vi pamANabhUdassa / ajjAsaMsaggIe jaNajaMpaNayaM havejjAdi // 333 / / 'therassa' sthavirasya / 'tavasissa vi' anazanAditapasyudyatasyApi / 'bahusudassa vi' bahuzrutasyApi / 'pamANabhUdassa' pramANabhUtasya / 'ajjAsaMsaggIe jaNapaNayaM havejjAdi' 'ajjAsaMsaggIe jaNapaNayaM havejjAdi' AryAparicayAjjanApavAdo bhavati // 333 // kiM puNa taruNo abahussudo ya aNukiTThatavacaritto / ajjAsaMsaggIe jaNapaNayaM Na pAvejja // 334 // karatA hai vaha to apane hI prayojanameM lagA rahatA hai| kintu vaiyAvRtya karanevAlA apanA aura dUsaroMkA upakAra karatA hai / arthAt kevala svAdhyAya karanevAle sAdhuse vaiyAvRtya karanevAlA viziSTa hotA hai| svAdhyAya karanevAle sAdhupara vipatti Ave to use vaiyAvRtya karanevAlekA hI mukha tAkanA hotA hai // 331 / / gA-TI0-he sAdhujano! Apako pramAdarahita hokara Aga aura viSake tulya AryAoMke saMsargako choDanA caahie| AryAke sAtha rahanevAlA sAdha zIghra hI apayazakA bhAgI hotA hai| AryAkA saMsarga cittako santApakArI honese Agake samAna hai aura saMyamarUpI jIvanakA vinAzaka honese viSake samAna hai / sAdhu AcAravAle mithyAdRSTi asaMyamI loga bhI prAyaH pApa aura apayazase Darate haiN| phira jo saba kucha jAnate haiM aura samasta tyAgane yogya padArthoke tyAgameM tatpara rahate haiM ve sAdhujana pApa aura apayazake kAmase kyoM nahIM dUra raheMge ? kahA bhI hai-zarIra naSTa honevAlA hai usakI rakSA sambhava nahIM hai| yazakI rakSA karane yogya hai jo naSTa nahIM hotaa| zarIrake chUTa jAnepara manuSya yazarUpI zarIrase jIvita rahatA hai // 332 / / gA0-vRddha, anazana Adi tapameM tatpara tapasvI, bahuzruta aura pramANa mAnA jAnevAlA bhI sAdhu AryAjanake saMsargase lokApavAdakA bhAgI hotA hai // 333 / / Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 bhagavatI ArAdhanA ki puNa Na pAvejja jaNaMjapaNayaM' kiM punarna prApnuyAjjanApavAda vA ? prApnoti niyogataH / kena ? 'ajjAsaMsaggIe' aaryaagosstthyaa| kaH ? "taruNo abassudo aNukiTThatavacaritto ya' taruNo yatirabahuzruto'nutkRSTatapazcAritrazca // 334 // jadi vi sayaM thirabuddhI tahA vi saMsaggiladdhapasarAe / aggisamIve va ghadaM vilejja cinaM khu ajjAe // 335 / / 'javi vi sayaM thirabuddhI' yadyapi svayaM sthirabuddhiH / 'tahA vi' tthaapi| 'saMsaggiladdhapasarAe' saMsargAllabdhaprasarAyAH / 'ajjAe' AryAyAH / 'cittaM vilejja' cittaM dravati / kimiva ? 'aggisamIve va ghadaM' agnisamIpasthaM ghRtamiva / na kevalamAryAjana eva pariharaNIyaH kiM tu-||335|| savvattha itthivaggammi appamatto sayA aviisttho| Nittharadi baMbhaceraM tanvivarIdo Na Nittharadi // 336 / / 'samvattha ityivaggammi' sarvasminneva strIvarge bAlAkanyAmadhyamAsthavirAsurUpAvirUpeti vicitrabhede / 'appamatto' apramattaH pramAdarahitaH / sadA 'avosattho' vizvAsarahitaH / "Nittharai' nistarati 'baMbhaceraM' brahmacarya / 'tadvivarIdo' tadviparItaH pramattaH vizvAsavAMzca / 'gaNittharadi' na nistarati // 336 // AryAnucaraNe doSaM prakaTayati savvatto vi vimutto sAhU savvattha hoi appvso| so ceva hodi ajjAo aNucaraMto aNappavaso // 337 / / 'samvatto vi vimutto sAhU samvattha hoi appavaso' sarvasmAdvAstukSetrAdikAdvimuktaH sAdhuH sarvatra bhavati svavazaH 'so ceva' sa evAtmavazaH / 'hoi' bhavati / 'aNappavaso' anAtmavazaH / kiM kurvan ? 'ajjAo aNucaraMto' AryA anucaran // 337 // gA-taba jo avasthAmeM taruNa haiM, bahuzruta bhI nahIM haiM aura na jo utkRSTa tapasvI aura cAritravAna haiM ve AryAjanake saMsargase lokApavAdake bhAgI kyoM nahIM hoMge ? // 334|| gA0-muni yadyapi svayaM sthira cittavAlA ho phira bhI usake saMsargase cittameM ullAsa pAkara AryAkA mana usI prakAra dravita hotA hai jaise Agake samIpameM ghI dravita hotA hai / / 335 / / __ gA0-tathA kevala AryAoMkA saMsarga hI tyAjya nahIM hai, balki jo bAlA, kanyA, taruNI. vaddhA. sarUpa. kurUpa sabhI prakArake strIvargameM pramAda rahita hotA hai aura kabhI bhI unakA vizvAsa nahIM karatA vahI sAdhu brahmacaryako jIvana paryanta pAra lagAtA hai| jo usase viparIta hotA hai arthAt striyoMke sambandhameM pramAdI aura vizvAsI hotA hai vaha brahmacaryako pAra nahIM kara pAtA // 336 // ___ AryAke anucaraNameM doSa batalAte haiM gA0-jo sAdhu ghara, jamIna Adi samasta parigrahoMse mukta hai vaha sarvatra apaneko vazameM rakhatA hai| kintu vahI sAdhu AryAkA anugAmI hokara AtmavazI nahIM rahatA // 337|| Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA khelapaDidamappANaM Na taradi jaha macchiyA vimocedu N / ajjANucaro Na taradi taha appANaM vimocedu ||338 || 'khela paDidamappANaM' ileSmaparItamAtmAnaM / 'jaha Na taraha macchiyA vimoceduM' yathA na tarati makSikA vimocayitum / 'taha ajjAnucaro Na tarai appANaM vimoceduM' tathA AryAMnucaro na zaknoti AtmAnaM vimocayitum / / 338 / / sAdhussa Natthi loe ajjAsarisI khu baMdhaNe utramA / cammeNa saha ato Na ya sariso joNikasileso ||339 || 'sAdhussa Natthi loe ajjAsarisI khu baMdhaNe uvamA' sAdhornAsti loke AryAsadRzI bandhane upamA | 'cammeNa saha avaeNto' carmaNA saha apagacchan / 'Na ya sariso joNigasileso' naiva sadRzaH carmakArazleSaH / na kevalaM Ayajano dUrata eva parihAryaH api tu anyadapi vastu ||339 / / aNNaM pi tA vatthaM jaM jaM sAdhussa baMdhaNaM kuNadi / taM taM pariharaha tado hohadi daDhasaMjadA tujjha // 340 // 'aNNaM pi tA vatthu " anyadapi tathAbhUtaM vastu / 'jaM jaM sAdhussa baMdhaNaM kuNaI' yadyatsAdhorvandhanaM karoti asvatantratAM karoti / 'taM taM pariharahaM tattatparihAre udyogaM kuruta / 'tataH ' vastutyAgAt / 'hohadi daDhasaMpadA tujjha' bhavatAM dRr3hasaMyatatA guNo bhavatyevamiti yAvat / bAhyavastunimitto hyasaMyamastattyAge tyakto bhavati // 340 // 293 pAsatthAdIpaNayaM NiccaM vajjeha savvadhA tumhe | haMdi hu melaNadoseNa hoi purisassa tammayadA || 341 || 'pAsatyAdIpaNayaM' pArzvasthAdipaJcakaM pArzvasthaH, avasannaH, saMsaktaH, kuzIlo, mRgacaritraH iti paJca / tAn dUrato nirAkuruta / aparityAgadoSa mAha- 'melaNadoseNa tammayadA hoi' saMsargadoSeNa pArzvasthAdi mayatA ||341 // tanmayatA pratipattikramAkhyAnAyAtA. gAthA - gA0 - jaise manuSya ke kaphameM pha~sI huI makkhI usase apaneko chur3Ane meM asamartha hotI hai | vaise hI AryAkA anugAmI sAdhu usase apaneko chur3AnemeM asamartha hotA hai ||338 || gA0 - sAdhukA AryAke sAtha sahavAsa aisA bandhana hai jisakI koI upamA nahIM hai / carmake sAtha hI utarane vAlA vajralepa bhI usake samAna nahIM hai ||339 // gA0 - sAdhuko kevala AryAjanoMke saMsargase hI dUra nahIM rahanA cAhie kintu anya bhI jo-jo vastu sAdhuko paratantra karatI hai usa usa vastuko tyAgane meM tatpara raho / usake tyAgase tumhArA saMyama dRr3ha hogA / bAhya vastuke nimittase hone vAlA asaMyama usa vastuke tyAgase tyAgA jAtA hai // 340 // gA0--- pAzvastha, avasanna, saMsakta, kuzIla aura mRgacaritra ina pA~ca prakArake kumuniyoMse tuma sadA dUra raho / unase mela rakhanese puruSa unake samAna pArzvastha Adi rUpa ho jAtA hai || 341 || Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 bhagavatI ArAdhanA lajjaM tado vihiMsaM NivvisaMkadaM ceva / piyadhammo vi kameNAruhaMtao tammao hoi / / 342 / / pAvasthAdisaMsarga katuvAMcchannapi 'lajja' lajjAM upArohati / 'tataH' pazcAdvihiMsaM asaMyamajugupsAM karoti / kathamahamevaMvidhaM vratabhaGgaM karomi duraMtasaMsArapatanahetumiti / pazcAccAritramohodayAtparavazaH pAraMbhaM' prArabhate / kRtaprArambho yatirArambhaparigrahAdiSu nivisaMkadaM ceva nirvizaGkatAmupaiti / 'piyadhammovi' dharmapriyo'pi / 'kameNAruhaMtago' krameNa pratipadyamAno lajjAdikaM / 'tammaoM hodi' pAvasthAdirUpo bhavati // 342 / / yadyapi bAkkAyAbhyAM na prayatate tathApi mAnasI pAvasthAditAM pratipadyata ityAcaSTe saMviggassavi saMsaggIe pIdI tado ya vIsaMbho / sadi vIsaMbhe ya radI hoi radIe vi tammayadA // 343 // 'saMviggassa vi' saMsArabhIrorapi yateH / 'saMsaggIe' pArzvasthAdisaMsargeNa / 'podI hodi' prItirbhavati / 'tado ya' prIteH sakAzAta / 'vIsaMbho hodi' visrambho bhavati / 'sadi vIsaMbhe ya radI' visrambhe sati ratirbhavati / pArzvasthAdiSu 'radIe vi tammayadA' ratyA ca tanmayatA / / 343 // saMsargavazAdguNadoSo bhavato'cetaneSvapIti dRSTAntena bodhayati jai bhAvijjai gaMdheNa maTTiyA surabhiNA va idareNa / kiha joeNa Na hojjo paraguNaparibhAvio puriso // 344 // 'jadi' yadi / 'bhAvijjaI' bhAvyate vAsyate / 'gaMdheNa' gandhena, 'maTTiyA' mRttikA / 'surahiNA va iyareNa' surabhiNA ca itareNa vA / 'kaha joeNa Na hojjo' kathaM saMbandhena na bhavet / 'paraguNaparibhAvao puriso' parepAM pArzvasthAdInAM guNaH paribhAvitaH puruSaH / / 344 // paraguNagrahaNAyAha pArzvastha Adike saMsargase kaise pArzvastha AdirUpa ho jAtA hai yaha batalAte haiM gA0-pArzvastha AdikA saMsarga karanekI icchA rakhate hue bhI lajjA karatA hai| pazcAt asaMyamake prati glAni karatA hai ki maiM kaise isa prakAra vrata bhaMga karU~. yaha to danta saMsArameM girAne vAlA hai| pazcAta cAritra mohake udayase paravaza hokara asaMyamakA prArambha karatA hai| asaMyamakA prArambha karake yati Arambha parigraha AdimeM niHzaMka hokara pravRtti karatA hai| isa prakAra dharmakA premI bhI muni kramase lajjA Adi karate hue pAzrvastha Adi rUpa ho jAtA hai // 342 / / yadyapi unako saMgatise vacana aura kAyase to unake AcArameM pravRtti nahIM karatA tathApi manase pAzrvastha Adi rUpa ho jAtA hai yaha kahate haiM gA0-saMsArase bhayabhIta bhI muni pAzrvastha Adike saMsargase unase prIti karane lagatA hai| prIti karanese unake prati vizvAsI ho jAtA hai| unakA vizvAsa karanese unakA anurAgI ho jAtA hai aura unameM anurAga karanese pArzvasthAdimaya ho jAtA hai / / 343 // ___saMsargase acetana vastuoMmeM bhI guNa aura doSa utpanna ho jAte haiM, yaha dRSTAnta dvArA samajhAte haiM___ gA0-yadi sugandha athavA durgandhake saMsargase miTTI bhI sugandhita athavA durgandhayukta ho Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 295 jo jArisIya mettI kerai so hoi tAriso ceva / vAsijjai cchariyA sA riyA vi kaNayAdisaMgeNa / / 345 // dRSTAntatvanopanyastA mRttikA churikA ca / tathA coktaM surabhiNA va idareNa iti // 345 / / dujjaNasaMsaggIe pajahadi NiyagaM guNaM khu sujaNo vi / sIyalabhAvaM udayaM jaha pajahadi aggijoeNa // 346 / / 'dujjaNasaMsaggIe' duSTajanasaMsargeNa / 'pajahadi NiyagaM guNaM khu sujaNo vi' vijahAti svaguNaM sujano'pi / 'sIyalabhAvaM jahA udakaM pajahAda' zaityaM bhAvaM yathA jahAtyudakaM / 'aggijoeNa' agnisambandhena / sAdhuH svaguNaM jahAtyanalasambaddhajalamiveti sahajaguNatyAge dRSTAntaH // 346 / / / sazobhanaguNena saMsargAt tadvat svayamapyazobhanaguNo bhavatIti kathayati sujaNo vi hoi lahuo dujjaNasaMmelaNAe doseNa / mAlA vi mollagaruyA hodi lahU maDayasaMsiTThA // 347 // 'sujaNo vi hoi lahuo' sujano'pi bhavati laghuH / 'dujjaNasaMmelaNAe doseNa' durjngosstthiidossenn| . 'mAlAvi mollagaruyA' mAlApi sumanasAM maulyena lghvii| 'hoi' bhvti| 'maDayasaMsiThThA' mRtakasya saMzliSTA // 347 / / aduSTo'pi duSTa iti zaGkhyate yatiH pAvasthAdigoSThayA ityetadRSTAntenAcaSTe dujjaNasaMsaggIe saMkijjadi saMjado vi doseNa / pANAgAre duddhaM piyaMtao baMbhaNo ceva // 348 // dujjaNasaMsaggIe iti spaSTArthA gAthA // 348 // jAtI hai to saMsargase puruSa pArzvastha Adike guNoMse tanmaya kyoM na hogA ? // 344 // gA0-jo jisa prakArakI vastuse maitrI karatA hai vaha vaisA hI ho jAtA hai / svarNa Adike saMsargase lohekI churI bhI usI rUpa ho jAtI hai // 345 // gA-duSTajanake saMsargase sajjana bhI apanA guNa chor3a detA hai / jaise Agake sambandhase jala apane zItala svabhAvako chor3a detA hai| Agake sambandhase jalakI taraha sAdhu bhI apanA guNa chor3a detA hai / yaha svAbhAvika guNake tyAgameM dRSTAnta hai // 346 / / azobhanIya guNa vAle manuSyake saMsargase manuSya usIkI taraha svayaM bhI azobhanIya guNavAlA ho jAtA hai, yaha kahate haiM--- gA0-durjanoMkI goSThoke doSase sajjana bhI apanA bar3appana kho detA hai| phUloMkI kImatI mAlA bhI murde para DAlanese apanA mUlya kho detI hai // 347|| __ pArzvastha Adike sAtha saMsarga karanese acche bhI yatiko loga burA honekI zaMkA karate haiM, yaha dRSTAnta dvArA kahate haiM gA0-durjanake saMsargase loga saMyamIke bhI sadoSa honekI zaMkA karate haiN| jaise madyAlayameM baiThakara dUdha pIne vAle brAhmaNake bhI madyapApI honekI zaMkA karate haiM // 348 // Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 bhagavatI ArAdhanA paradosagahaNaliccho parivAdarado jaNo khu ussUNaM / dosatthANaM pariharaha teNa jaNapaNogAsaM // 349 / / 'paradosagahaNaliccho' paradoSagrahaNecchAvAn / 'parivAdarado' parokSe paradoSavacane rataH / 'jaNo' janaH / 'ussaNaM kha' nitarAmeva / teNa dosatthANaM pariharahatena doSasthAnaparihAraM kuruta / 'jaNapaNogAsaM' janajalpanAvakAzaM // 349 / / durjanagoSTI anarthamAvatyaihalaukikamityetatkathayati adisaMjado vi dujjaNakaeNa doseNa pAuNai dosaM / jaha ghugakae nose haMso ya hao apAvo vi // 350 // adisaMjado vi ityanayA / atIva saMyato'pi durjanakRtena doSeNa prApnoti / 'dosaM' anartha / yatholakakatadoSanimittaM apApo'pi haMso hataH // 350 // durjanagoSTayA doSAntaramAcaSTe dujjaNa saMsaggIe vi bhAvido suyaNamajjhayArammi / Na ramadi ramadi ya dujjaNamajjhe veraggamavahAya // 351 / / 'dujjaNasaMsaggIe vi bhAvido' durjanagoSTayA bhaavitH| 'sujaNamajjhayArammi' sujanamadhye / 'Na ramadi' na ramate / 'ramadi ya dujjaNamajheM' ramate durjanamadhye / 'veraggamavahAya' vairAgyaM parityajya // 35 // sujanasamAzrayaNe guNakhyApanAyottarasUtrANi jahadi ya NiyayaM dosaM pi dujjaNo suyaNavaiyaraguNeNa / jaha merumalliyaMto kAo NiyayacchaviM jahadi // 352 / / 'jahadi ya' jahAti nijamapi doSaM durjanaH sujanamizraguNena / yathA merusamAzrayaNe kAko jahAti sahajA gA-loga dUsaroMke doSoMko pakar3aneke icchuka hote haiM aura parokSameM dUsaroMke doSoMko kahane meM rasa lete haiM / isalie jo doSoMkA sthAna hai usase atyanta dUra raho kyoMki; aisA na karanese logoMko apavAda karanekA avasara mila jAtA hai / / 349 / / 'durjanoMkI saMgati anarthakArI hai yaha eka loka pracalita kathAke dvArA kahate haiM--- gA0-mahAn saMyamI bhI durjanake dvArA kie gaye doSase anarthakA bhAgI hotA hai / jaise ullUke dvArA kie gaye doSake lie nirdoSa bhI haMsa mArA gayA // 350 // durjanoMkI saMgatikA anya doSa kahate haiM gA0-durjanoMko saMgatise prabhAvita manuSyako sajjanoMkA satsaMga rucikara nahIM lgtaa| vaha vairAgyako tyAgakara durjanoMmeM hI ramatA hai // 351 // sajjanoMke satsaMgameM guNoMkA kathana AgekI gAthAoMse karate haiMgA.-sajjanoMkI saMgatike guNase durjana apanA doSa bhI chor3a detA hai / jaise sumeru parvatakA Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 297 mapi chAyAmazobhanAM tadvattAM / santo'pi doSA nazyanti sujanAzrayeNa tataste samAzrayaNIyA iti bhAvaH // 352 / / sujanasamAzrayaNe abhyudayaphalaM, pUjAlAbhaM kathayati gAthA kusumamagaMdhamavi jahA devayasesatti kIrade sIse / ___ taha suyaNamajjhavAsI vi dujjaNo pUio hoi / / 353 // kusummityaadikaa| yathA saugandhyarahitamapi kusumaM devatAzeSeti kriyate zirasi tathA sAdhujanamadhyavAsI durjano'pi pUjito bhavati // 353 / / dravyasaMyame vAkkAyanimittAsravanirodharUpe pravRttiguNaM kathayati saMviggANaM majjhe appiyadhammo vi kAyaro vi nnro| ujjamadi karaNacaraNe bhAvaNabhayamANalajjAhiM / / 354 // saMviggANaM majjhe itynyaa| saMsArabhIrUNAM madhye vasanyadyapi dharmapriyo na bhavati / kAtarazca' sukhe tathApi udyuGkte pApakriyAnivRttau bhAvanayA, bhayena, mAnena, lajjayA ca // 354 // saMsArabhIrorapi yateH sujanasamAzrayaNena guNamabhidadhAti saMviggovi ya saMviggadaro saMvegamajjhayArammi / hoi jaha gaMdhajuttI payaDisurabhidavvasaMjoe // 355 / / saMviggo'pi ityanayA / prAgapi saMsArabhIrurjanaH saMvignamadhyanivAsI saMvignataro bhavati / yathA gandhayuktiH kRtako gandhaH prakRtisurabhidravyagandhasaMsarge surabhitaro bhavati / / 355 // Azraya lene para kauvA apanI asundara chaviko chor3a detA hai| isakA bhAva yaha hai ki sajjanoMkI satsaMgatise vidyamAna bhI dopa naSTa ho jAte haiM ataH sajjanoMkA Azraya lenA cAhie // 352 / / sajjanoMkA Azraya lene para abhyudaya rUpa phala aura pUjAkA lAbha hotA hai, yaha kahate haiM gA0-jaise sugandhase rahita bhI phUla 'yaha devatAkA AzIrvAda hai' aisA mAnakara sira para dhAraNa kiyA jAtA hai usI prakAra sujanoMke madhyameM rahane vAlA durjana bhI pUjita hotA hai / / 353 / / vacana aura kAyake nimittase hone vAle Azravake rokaneko dravya saMyama kahate haiM / usa dravya saMyamameM pravRttikA lAbha kahate haiM gA-jisako dharmase prema nahIM hai tathA jo duHkhase DaratA hai vaha manuSya bhI saMsAra bhIru yatiyoMke madhya meM rahakara bhAvanA, bhaya, mAna aura lajjAse pApake kAryoMse nivatta honekA udyoga karatA hai / / 354 // saMsArase bhIta yati bhI sajjanoMkA satsaMga karanese lAbhAnvita hotA hai yaha kahate hai gAo-jo manuSya pahale se hI saMsArase virakta hai vaha virAgiyoMke madhya meM rahakara aura bhI adhika virAgI ho jAtA hai| jaise banAvaTI gandhase yukta dravya svabhAvase hI sugandhita dravyakI gandhake saMsargase aura bhI adhika sugandhita ho jAtA hai / / 355 / / 1. zcaduHkhe A0 / -zcAsukhe pa0 / 38 Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 bhagavatI ArAdhanA bahava ityetAvatA cAritrakSudrA na bhavadbhiH samAzrayaNIyAH eka iti vA na suguNaH parihArya ityetadAcaSTe vAsatthasadasahassAdo vi susIlo varaM khu ekko vi / jaM saMsidassa sIlaM daMsaNaNANacaraNANi vaDDheti // 356 / / 'pAsatthasadasahassAdo vi' pArzvasthagrahaNaM cAritrakSudropalakSaNArtha / cAritrakSudrAcchatasahasrAdapi eko'pi suzIlo varam / yaH saMyamamAzritasya zIlaM, darzanaM, jJAnaM, cAritraM ca varddhate, sa bhavadibharAzrayaNIya iti bhAvArthaH // 356 // saMjadajaNAvamANaM pi varaM khu dujjaNakadAdu pUjAdo / sIlaviNAsaM dujjaNasaMsaggI kuNadi Na du idaraM / / 357 / / saMyatAH paribhavanti mAma sucaritaM tataH pAvasthAdInevAzrayAmi iti na cataH kAryamityAcaSTe'saMjadajaNAvamANaM pi varaM' saMyatajanApamAnamapi vrN| 'dujjaNakadAdu pUjAdo' durjana tAyAH pUjAyAH / kathaM ? 'dujjaNasaMsaggI sIlaviNAsaM kuNadi' durjanasaMsargaH zIlavinAzaM karoti / 'na du idaraM' na tu itaraM / saMyatajanAvamAnaM tu naiva zIlavinAzaM karoti // 357 / / prastutopasaMhAragAthA AsayavaseNa evaM purisA dosaM guNaM va pAvaMti / tamhA pasatthaguNameva AsayaM alliejjAha // 358 // 'AsayavaseNa' Azrayavazena / evamuktena krameNa / 'purisA dosaM guNaM va pAvaMti' purupA doSaM guNaM vA praapnuvnti| ''tamhA pasatthaguNameva AsayaM alliejjAha' tasmAt prazastaguNameva AzrayaM Azrayet // 358 // __ cAritrameM kSudra yati bahuta bhI hoM to Apako unakA saMga nahIM karanA caahie| aura guNazAlI eka ho to usako upekSA nahIM karanA cAhie yaha kahate haiM gA0-pArzvastha arthAt cAritrameM kSudra yati lAkha bhI hoM to unase eka bhI suzIla yatizreSTha hai jo apane saMgIke zIla, darzana, jJAna aura cAritrako bar3hAtA hai / Apako usIkA Azraya lenA caahie| gAthAmeM Agata 'pArzvasya' zabda jo cAritrameM kSudra haiM una sabake upalakSaNake lie hai // 356 / / gA0-saMyamIjana mujha cAritrahInakA tiraskAra karate haiM ataH maiM pArzvastha Adi cAritrahIna muniyoMke hI pAsa rhuuN| aisA manameM vicAra nahIM karanA cAhie; kyoMki durjanake dvArA kI gaI pUjAse saMyamIjanoMke dvArA kiyA gayA apamAna zreSTha hai| isakA kAraNa yaha hai ki durjanakA saMsarga zolakA nAzaka hai kintu saMyamIjanoM dvArA kiyA gayA apamAna zIlakA nAzaka nahIM hai // 357 // prastuta carcAkA upasaMhAra karate haiM gA0-ukta prakArase acche bure Azrayake kAraNa puruSa doSa aura guNako prApta karate haiN| isalie prazasta guNayukta AzrayakA hI Azraya lenA cAhie // 358|| Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 299 patthaM hidayANiTheM pi bhaNNamANassa sagaNavAsissa / kaDugaM va osahaM taM mahuravivAyaM havai tassa / / 359|| 'patthaM hidayANiThaM pi bhaNNamANassa sagaNavAsissa' pathyaM hitaM hRdayasya aniSTamapi vadata AtmIyagaNe vasataH / 'kaDugaM va osahaM taM mahuravivAyaM havai tassa' 'kaTukamauSadhamivApi tanmadhuravipAkaM bhavati / tasya parasya aniSTena kathitena kimasmAkaM svaM pryojnm| kinna vetti svayaM iti nopekSitavyam / paropakAraH kArya eveti kathayati / tathAhi-tIrthakRtaH vineyajanasaMbodhanArtha eva tIrthavihAraM kurvanti / mahattA nAmaivaM yataparopakArAbaddhaparikaratA / tathA coktaM kSudrAH saMti sahasrazaH svabharaNavyApAramAtrodyatAH / svArtho yasya parArtha eva sa pumAnekaH satAmagraNI // duSpUrodarapUraNAya pibati srotaHpati vaaddvo| jImUtastu nidAghasaMbhRtajagatsaMtApavicchittaye // [ ] // 359 / / itareNApi zravaNayoraniSTamapi tadgrAhyaM iti kathayati patthaM hidayANiTuM pi bhaNNamANaM NareNa ghettavvaM / pelledUNa vi chUTaM bAlassa ghadaM va taM khu hidaM // 360 // hRdayasyAniSTamapi pathyaM nareNa buddhimatA grAhyaM hitaM iti ceto nidhAya / 'pelledUNa vi chUDhaM' avaSTabhyApi pravezitaM taM bAlAnAM hitaM bhavati yathA tadvaditi yAvat // 360 // appapasaMsaM pariharaha sadA mA hoha jasaviNAsayarA / appANaM thovaMto taNalahuho hodi hu jaNammi / / 361 // gA0-To0-apane gaNake vAsI sAdhuko hitakArI kintu hRdayako aniSTa bhI laganevAle vacana bolanA cAhie, kyoMki ve vacana kaDuvI auSadhIkI taraha usake lie madhura phaladAyaka hote haiN| dUsareko aniSTa vacana bolanese hamArA apanA kyA prayojana hai, kyA vaha svayaM nahIM jAnatA / aisA mAna usakI upekSA nahIM karanA caahie| paropakAra karanA hI caahie| jaise tIrthaMkara ziSyajanoMke sambodhana ke lie hI vihAra karate haiN| mahattA nAma isIkA hai ki paropakAra karane meM tatpara rahanA / kahA bhI hai 'apane hI maraNa-poSaNameM lage rahanevAle kSudrajana to hajAroM haiM kintu paropakAra hI jisakA svArtha hai aisA puruSa sajjanoMmeM agraNI virala hI hotA hai| bar3avAnala apanA kabhI na bharanevAlA peTa bharaneke lie samudrakA jala pItA hai| kintu megha grISmase saMtapta jagatke santApako dUra karaneke lie samudrakA jala pItA hai // 359|| Age kahate haiM ki kAnoMko apriya bhI gurukA vacana grahaNa karanA cAhie gA0-hRdayako aniSTa bhI vacana guruke dvArA kahe jAne para manuSyako pathya rUpase grahaNa karanA caahie| jaise bacceko jabaradastI mu~ha kholakara pilAyA gayA ghI hitakArI hotA hai usI taraha vaha vacana bhI hitakArI hotA hai // 360 / / Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 bhagavatI ArAdhanA 'appapasaMsaM pariharaha AtmaprazaMsA tyajata sadA / 'mA hoha' mA bhavata / 'jasaviNAsayarA' yazasA vinAzakAH / sadbhirguNaiH prakhyAtamapi yazo bhavatAM nazyati AtmaprazaMsayA / 'appANaM thovaMto' AtmAnaM stuvan / 'taNalahuo hodi hu jaNammi' tRNavallaghurbhavati sujanamadhye // 361 / / saMtA vi guNA katthaMtayassa NassaMti kajie va surA / so ceva havadi dosA jaM so thoedi appANaM / / 362 / / saMtA vi vidyamAnA api 'kathaMtayassa' mamaite guNA iti kathayataH / 'guNA NassaMti' guNA nazyanti / kajieva surA sauvIreNa sureva / 'so ceva havai doso' sa eva bhavati doSaH / 'jaM so thoedi appANaM' yadAtmAnaM stauti saH // 362 // svaguNastavanAkaraNe yadi te nazyanti tarhi stotavyAH syurna tathA nazyanti ityAcaSTe saMto hi guNA akahiMtayassa purisassa Na vi ya NassaMti / akahiMtassa vi' jaha gahavaiNo jagavissudo tejo / / 363 / / saMtA vidyamAnA api / 'ahitayassa' abhASamANasya / 'purisassa' puruSasya / 'guNA Na viya assaMti' va nazyanti / yadi na svayaM stauti svaguNAnna prakhyAtimupayAntItyetacca neti vadati / 'ahitassa . vi' astuvato'pi 'gahavaiNo' grahapateH Adityasya ' jagavissudo tejo' jagati vizrutaM tejaH // 363 // AtmanyasatAM guNAnAM utpAdakaM stavanamiti ca na yujyata ityAha gA0-apanI prazaMsA karanA sadAke lie chor3a do| apane yazako naSTa mata karo kyoMki samIcIna guNoMke kAraNa phailA huA bhI ApakA yaza apanI prazaMsA karanese naSTa hotA hai| jo apanI prazaMzA karatA hai vaha sajjanoMke madhyameM tRNakI taraha laghu hotA hai // 361 // - gA.--'meremeM ye ye guNa haiM' aisA kahane vAlemeM vidyamAna bhI guNa usI prakAra naSTa ho jAte haiM jaise kA~jIke pInese madirAkA nazA naSTa ho jAtA hai| vaha jo apanI prazaMsA karatA hai yahI usakA doSa hai // 362 / / Age kahate haiM ki apane guNoMkI prazaMsA na karanese yadi ve guNa naSTa hote hoM to unakI prazaMsA karanA ucita hai kintu ve naSTa nahIM hote gA-jo puruSa apane guNoMkI prazaMsA svayaM nahIM karatA usake vidyamAna guNa naSTa nahIM hote / yadi vaha apane guNoMkI prazaMsA nahIM karatA to usake guNoMkI prakhyAti nahIM hotI, aisI bAta nahIM hai| sUrya apane guNoMko svayaM nahIM khtaa| phira bhI usakA pratApa jagatmeM prasiddha hai // 363 / / Age kahate haiM ki apanI prazaMsA karanese apanemeM avidyamAna bhI guNa prakaMTa hote haiM aisA kahanA yukta nahIM hai 1. vi gahavaiNo No jagavissado-A0 / 2. tyasya No jaga vissudo tejo na jagati vizrutaM tejaHA0 mu0 / 3. ti vacanaM-A0 mu0 / Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayATIkA 301 Na ya jAyaMti asaMtA guNA vikatthaMtayassa purisassa / dhaMti hu mahilAyaMto va paMDavo paMDavo ceva // 364 / / 'Na ya jAyaMti asaMtA guNA' naivotpadyante asaMto guNAH / vikatthaMtayassa stuvataH / 'dhaMti' nitarAM 'mahilAyaMto va' vAmalocaneva Acarannapi / 'paMDago paMDago ceva' SaMDhaH SaMDhaH eva bhavati na yuvatiH // 364 // saMtaM saguNaM kittijjaMtaM sujaNo jaNammi sodaNa / lajjadi kiha puNa sayameva appaguNakittaNaM kujjA // 365 / / 'saMtaM saguNaM kittijjataM' vidyamAnamapi sva guNa kIrtyamAnaM / 'sujaNo jaNammi sodUNa' sAdhujanasya madhye zrutvA / 'lajjai' vrIDAmupaiti / 'kiha puNa' kathaM punaH 'sayameva appaguNakittaNaM kujjA' svayamevAtmano guNakIrtanaM kuryAt // 365 // svaguNAsaMkIrtane guNamAcaSTe avikatthaMto aguNo vi hoi saguNo va sujaNamajjhammi / so ceva hodi hu guNo jaM appANaM Na thoei / / 366 / / 'avikatyaMto aguNo vi hoi' akIrtayan svayamaguNo'pi bhavati / 'saguNo va' guNavAniva / 'sujaNamajjhammi' sujanamadhye / parasparavyAhatamidaM vacaH 'aguNassa guNa' iti etasyAmAzaMkAyAmAha-'so ceva hodi guNo' sa eva guNo bhavati / 'jaM appANaM Na thoedi' yadAtmAnaM na stIti / samIcInajJAnadarzanAdiguNAbhAvAnirguNAH, AtmaprazaMsA'karaNaguNena guNavAniti bhAvArthaH / / yadi santi guNastasya nikaSe santi te svayam / na hi kastUrikAgandhaH zapathena vibhAvyate // [ ] // 366 // vAyAe jaM kahaNaM guNANa taM NAsaNaM have tesiM / hodi hu carideNa guNANakahaNamubbhAsaNaM tesiM // 367 / / gA0-apane gaNoMkI prazaMsA karane vAle paruSameM avidyamAna gaNa prazaMsA karanese utpanna nahIM hote ! strIkI taraha khUba hAva-bhAva karane para bhI napuMsaka napuMsaka hI rahatA hai, yuvati nahIM vana jAtA // 364 // ___ gA0-sajjana manuSyoMke bIcameM apane vidyamAna bhI guNakI prazaMsA sunakara lajjita hotA hai / taba vaha svayaM hI apane guNoMkI prazaMsA kaise kara sakatA hai // 365 / / apane guNoMkI prazaMsA na karaneke guNa kahate haiM gA0-apanI prazaMsA na karanevAlA svayaM guNarahita hote hue bhI sajjanoMke madhyameM guNavAnkI taraha hotA hai| guNarahitako guNavAna kahanA to paraspara viruddha hai, aisI AzaMkA karanepara kahate haiM-vaha jo apanI prazaMsA nahIM karatA yahI usakA guNa hai| bhAvArtha yaha hai ki samyagjJAnadarzana Adi guNoMkA abhAva honese vaha guNarahita haiM kintu apanI prazaMsA na karaneke guNase guNavAn hai| 'yadi usameM guNa haiM to ve svayaM kasauTIpara kase jaayeNge| kastUrIkI gandhake lie zapatha karanA nahIM hotA // 366 // Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 bhagavatI ArAdhanA 'vAyAe jaM kahaNaM' vAcA guNAnAM yatkathanaM / 'taM pAsaNaM have tesi' tannAzanaM bhavetteSA guNa.nA / 'caridehi guNANa kahaNaM' caritaireva guNAnAM kathanaM 'tesimunbhAsaNaM hoi' guNAnAM prakaTanaM bhavati / etadukta bhavati-guNAnprakaTayitukAmasya yadvAcA kathanaM guNeSvAtmanaH pravRttireva guNaprakAzanaM iti // 367 / / 'caritena guNaprakAzanasya mAhAtmyaM kathayati ___ vAyAe akaheMtA sujaNe vikataheMyA ya caridehiM / saguNe purisANa purisA hoMti uvarIva logammi / / 368 / / 'vAyAe ahitA' vAcayA akathayantaH / 'sujaNe' sAdhujanamadhye / 'caridehi vihitagA ya' caritaH pratipAdayantaH / 'saguNe' AtmIyAnguNAn / 'purisANaM purisA logammi uvarova hoMti' puruSANAmuparIva bhavanti puruSA loke // 368 // saguNammi jaNe saguNo vi hoha lahugo Naro vikasthito / saguNo vA akahito vAyAe hoMti aguNesu / / 369 / / 'saguNammi jaNe' guNavati jane / 'saguNo vi garo' guNavAnapi naraH / 'lahugo hodi' laghurbhavati / kaH ? 'saguNaM garo vikatyaMto' svaguNaM naro vAcA nirUpayan / kimiva 'saguNo vA' guNavAniva / 'vAcA akapyato' vacanena aprakaTayan / 'aguNesu' niguNamadhye / / 369 / / cariehiM katthamANo saguNaM saguNesu sobhade saguNo / vAyAe vikahito aguNo va jaNammi aguNammi // 370 // 'cariehiM katthamANo' caritaireva prakaTayan / kiM 'saguNaM' svaguNaM / 'saguNo sobhade' guNavAn janaH zobhate / kva 'saguNesu' guNavatsu / kimiva 'vAyAe vikathaMto' vacasA huvan / 'aguNovva' nirguNa iva / 'aguNammi' nirguNamadhye // 370 / / __gA0-vacanase guNoMko kahanA unakA nAza karanA hai| aura AcaraNase guNoMkA kathana unako prakaTa karanA hai| abhiprAya yaha hai ki jo guNoMko prakaTa karanA cAhatA hai use vacanase na kahakara guNoMmeM apanI pravRttise hI guNoMkA prakAzana karanA cAhie // 367 / / apane AcaraNase guNoMko prakaTa karanekA mAhAtmya kahate haiM gA.--jo vacanase na kahakara sAdhujanake madhyameM apane AcaraNase apane guNoMko kahate haiM puruSa lokameM saba puruSoMse Upara hote hai / / 368 // gA0-guNavAna puruSoMmeM guNavAna bhI manuSya yadi apane guNoMko kahatA hai so laghu hotA hai / jaise nirguNoMke madhyameM apane guNoMko na kahane vAlA guNavAna hotA hai / / 369 / / . gA0-guNavAnoMmeM guNavAna manuSya apane guNako apane AcaraNase prakaTa karatA huA hI zobhatA haiN| jaise nirguNa manuSyoMmeM nirguNa manuSya vacanase apane guNoMko kahatA huA zobhita hotA hai ||370 // 1. neyaM utthAnikA / -A0 mu0 / 2. 'vAyAe akahiMtA sujaNe varidehiM kahayagA hoti / vikahitagA ya saguNe purisA logammi uvarIva / / ' -A0 mu0 / Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 303 sagaNe va paragaNe vA paraparipavAdaM ca mA karejjAha / __ accAsAdaNaviradA hoha sadA vajjabhIrU ya // 371 / / 'sagaNe va paragaNevA paraparivAdaM ca mA karejjAha' AtmIye gaNe paragaNe vA parApavAdaM mA kRthAH / 'accAsAdaNaviradA ya hoha' atyAsAdanato viratA bhavata / 'sadA vajjabhIrU ya' pApabhIravazca bhavata // 371 / / paranindayA doSamAcaSTe AyAsaverabhayadukkhasoyalahugattaNANi ya karei / / paraNiMdA vi hu pAvA dohaggakarI suyaNavesA // 372 / / spaSTArthA gAthA // 372 / / paranindA kimarthaM kriyate guNitve sthApayitumAtmAnamiti cet, tannirAkaroti kiccA parassa jiMdaM jo appANaM Thavedumicchejja / so icchadi AroggaM parammi kaDuosahe pIe / / 373 / / 'kiccA parassa NidaM' paranindAM kRtvA / 'jo appANaM Thavedumicchejja' ya AtmAnaM guNitAyAM sthApayitumiccheta / 'so icchadi sa vAMchati / ki 'AroggaM' nIrogatAM / 'parammi kaDagosadhe pode' kaTakauSadhapAyinyasmin // 372 // satpuruSakramaM vyAcaSTe daLUNa aNNadosaM sappuriso lajjio sayaM hoi / rakkhai ya sayaM dosaMva tayaM jaNajepaNabhaeNa // 374 // 'daThUNa aNNadosa' anyasya dopaM dRSTvA / 'sappuriso lajjio sayaM hodi' satpuruSaH svayaM lajjAmupaiti / 'rakkhar3a sayaM dosaM va' svadoSamiva ca rakSati / 'jaNajapaNabhayeNa' jananindAbhayena // 374 / / gA0 - apane gaNameM athavA dUsare gaNameM dUsaroMkI nindA nahIM karanA caahiye| tathA ati AsAdanAse virata raho aura sadA pApase Daro // 371 / / para nindAkA doSa kahate haiM gA-paranindA AyAsa, vaira, bhaya, duHkha, zoka aura laghutAko karatI hai pAparUpa hai, durbhAgyako lAtI hai aura sajjanoMko apriya hai / / 372 / / __jo kahate haiM ki apaneko guNI kahalAne ke liye paranindA kI jAtI haiM unakA nirAkaraNa karate haiM gA0-jo parako nindA karake apaneko guNI kahalAnekI icchA karatA hai vaha dUsareke dvArA kaDuvI auSadhI pInepara apanI nIrogatA cAhatA hai / arthAt jaise dUsareke auSadhI pInepara Apa nIroga nahIM ho sktaa| vaise hI dUsarekI nindA karake koI svayaM guNI nahIM bana sakatA // 373|| ___ gA0-satpuruSa dUsaroMke doSa dekhakara svayaM lajjita hotA hai| lokApavAdake bhayase vaha apanI taraha dUsaroMke bhI doSoMko chipAtA hai // 374 / / Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 bhagavatI ArAdhanA appo vi varassa guNo sappurisaM pappa bahudaroM hodi / udae va tellabiMda kiha so jaMpihidi paradosa / / 375 / / 'appo vi parassa guNo' parasya guNaH svalpo'pi / 'sappurisaM pappa' satpuruSaM prApya / 'bahudaro hoI' atimahAn bhavati / 'udae va tellabindU' udake tailabinduriva / 'kiha so jaMpihidi paradosaM' kathamasI itthaMbhUtaH jalpati parasya doSaM // 375 / / / eso sabvasamAso taha jataha jaha havejja sujaNammi / tujhaM guNehiM jaNidA savvattha vi vissudA kittI // 376 / / 'eso sadhvasamAso' eSa sarvasyopadezasya saMkSepaH / 'taha jataha' tathA yatadhvaM / 'jaha havejja sujaNammi' yathA bhavetsujane / 'tujjhaM guNehiM jaNidA samvattha vi vissudA kittI' yuSmAkaM guNairjanitA sarvatrApi vizrutA kIrtiH // 376 // kAsau saMyatAnAM kIrtiriti zaMkAyAmucyate esa akhaMDiyasIlo bahussudo ya aparovatAvI ya / caraNaguNasuThThidottiya dhaNNassa khu ghosaNA bhamadi / / 377 / / 'esa akhaMDiyasIlo' eSa akhaMDitasamAdhiH / 'bahussudo ya' bahuzrutazca / 'aparovatAvI ya' aparopatA'. pakArI ca / 'caraNaguNasuTTidotti ya' sucAritraguNaiH susthita iti / 'dhaNNassa khu' puSyavataH / 'ghosaNA bhamai' yazo vicarati // 377 // evaM gurUpadezaM zrutvA gaNaH bADhatti bhANiNaM aidaM No maMgaletti ya gaNo so / guruguNapariNadabhAvo ANaMdasuM NivANei / / 378 // 'vADhatti bhANidaNaM' vADhamityuktvA / 'edaM No maMgalotti ya' etadbhavatAM vacanaM asmAkaM maMgalaM nitarAM ityuktvA / 'guruguNapariNadabhAvo' gurorguNeSu pariNatacittaH / 'ANaMdaMsuNivADe i' AnandAthu nipAta gA0-dUsarekA choTAsA bhI guNa satpuruSako pAkara atimahAna ho jAtA hai / jaise telakI bUMda pAnImeM phailakara mahAna ho jAtI hai| taba vaha satpuruSa dUsareke dopako kaise kaha sakatA haiM / / 375 / / gA0-- yaha samasta upadeza kA sAra hai / aisA yatna karo jisase sajjanoMmeM tumhAre guNoMse utpanna huI korti sarvatra phaile // 376 / / saMyamI janoMkI vaha kIrti kyA hai, yaha batalAte haiM gA0-yaha sAdhu akhaNDita samAdhike dhArI haiM, bahuzruta haiM, dUsaroMko kaSTa nahIM dete, aura cAritraguNameM acchI taraha sthita haiM / puNyazAlIkA yaha yaza sarvatra phailatA hai / / 377|| gA0-isa prakAra gurukA upadeza sunakara saMgha 'hameM svIkAra hai' aisA kahakara Apake ye vacana hamAre liye atyanta maMgala kAraka hai aisA kahatA hai / tathA guruke guNoMmeM mana lagAkara 1. tApa iva kArI / -A0 / 2. carai / -a0 A0 / Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yAti || 378|| vijayodayA TIkA bhagavaM aNuggahoM me jaM tu sadehovva pAlidA amhe / sAraNavAraNapaDicodaNAo dhaNNA hu pAveMti ||379 // 'bhagavaM aNuMggaho meM' bhagavannanugraho'smAkaM / 'jaM tu savehovva pAlidA amhe' yatsvazarIramiva pAlitA vayam | 'sAraNavAraNapaDicoyaNAo' evaM kuruta, "maivaM kRthAH iti zikSA / 'dhaNNA pAveti' dhanyAH prApnuvanti / / 379 / / amhe vi khamAvemo jaM aNNANA pamAdarAgehiM / paDilomidA ya ANA hidovadesaM karitANaM || 380 || 'amhe vimAvemo' vayamapi kSamAM grAhayAmaH / 'aNNANA' ajJAnAt / 'pamAdarArgoha' pramAdAdrAgAcca / 'jaM paDilomidA amhe' bhavatAM pratikUlavRttayo yadvayaM jAtAH / ' ANAhidovadesaM karaMtANaM' AjJAM hitopadezaM kurvatAm ||380 // sahidaya sakaNNayAo kadA sacakkhU ya laddhasiddhipahA / tujha viyogeNa puNo NaTThadisAo bhavissAmo || 381 / / 305 'sahidaya sakaNNayAo' sahRdayAH sakarNakAzca jAtAH / 'kadA sacakkhU ya' kRtAH salocanAH / 'laddhasiddhipahA ' labdhasiddhimArgAH / 'tujjha viyogeNa puNo bhavadbhadho viyogena punaH / 'NaTThadisAo' naSTadikkAH / 'bhavissAmo' bhaviSyAmaH // 381 // savvajayajIva die there savvajagajIvaNAthammi pavasaMteya marate desA kira suNNayA hoMti / / 382 // 'sanvajayajI vahidage' sarvasmiJjagati ye jIvAH teSAM hite / 'there' jJAnatapovRddhe / 'savvajaga jIva Anandake A~sU girAtA hai || 378|| gA0--bhagavat ! ApakA hamapara bar3A anugraha hai / Apane apane zarIra kI taraha hamArA pAlana kiyA hai / tathA 'yaha karo' aura 'yaha mata karo' ityAdi zikSA dI hai / bhAgyazAlI hI aisI zikSA prApta karate haiM ||379 // gA0 - ApakI AjJA aura hitakA upadeza karanepara hamane jo ajJAna pramAda aura rAgavaza usake pratikUla AcaraNa kiyA, usake liye hama bhI Apase kSamA mA~gate haiM ||380 || -- 1. mA kuruta mu0 ! 39 gA0- - Apane hameM hRdaya yukta arthAt vicArazIla banAyA / hameM sakarNa banAyA arthAt Apake upadeza sunakara kAnoMkA phala prApta kiyA / Apane hameM A~kheM pradAna kIM arthAt hameM zAstra svAdhyAyameM lagAyA / tathA Apake prasAdase hamane mokSakA mArga prApta kiyA / aba Apake viyoga se hama dizAhIna ho jaayeNge| hameM koI mArga dikhAne vAlA nahIM rahegA || 381 // gA0--samasta jagat ke jIvoMkA hita karane vAle, jJAna aura tapase vRddha tathA samasta jagat Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 bhagavatI ArAdhanA NAthami' sarvajagato jIvAnAM nAthe / 'pavasaMte ya marate' pravAsaM mRti vA pratipadyamAne / 'desA kira suNNayA hoMti' dezAH kila zUnyA bhavanti // 382 // savvajayajIva die there savvajagajIvaNAthammi | pavasaMteya marate hodi hu desoMdhayArovva // 383 // sIlaDDhaguNaDDhe hiMdu bahussudehiM avarovatAvIhi / pavasaMte ya marate desA okhaMDiyA hoMti || 384|| 'sIlaDDhaguNaDhaha du bahussurdoha avarovatAvIhi' zIlADhya bahuzrutaiH aparopatApibhiH / 'pavasaMte ya marate' mRti pravAsaM vA pratipadyamAnaiH / 'desA okhaMDidA hoMti' janapadA avakhaMDitA bhavanti / gatArthottarA gAthA ||384 // savvassa dAyagANaM samasuhadukkhANa NiSpakaMpANaM / dukkhaM khu visahiduM je cirappavAso varagurUNaM ||385 // 'savvassa dAyagANaM' jJAnadarzanacAritratapodAnodyatAnAM / 'samasuhadukkhANa' sukhaduHkhayoH samAnAnAM / 'NiSpakaMpANaM' parISahebhyo nizcalAnAM / 'varagurUNaM' mahatAM gurUNAM / 'cirappavAsI' cirakAlapravAsI viyogaH / 'dukkhaNaM kha visahidu je' soDhumatIva duSkaraM // 385 // evaM parisamApya anuzAsanAdhikAraM paragaNacaryAM nirUpayati evaM AucchittA sagaNaM abbhujjadaM paviharaMto / ArAghaNANimittaM paragaNagamaNe maI kuNadi || 386|| 'evaM AucchittA' ApRcchagha / 'sagaNaM' svagaNaM / 'abbhujjadaM paviharanto' prakarSeNa ratnatraye pravartamAnaH / 'ArAhaNANimittaM' ArAdhanAnimittaM / 'paragaNagamaNe maI kuNaI' paragaNagamane mati karoti // 386|| ke jIvoMke svAmIke anyatra cale jAnepara athavA maraNako prApta honepara deza zUnya ho jAte haiM ||382|| gA0- samasta jagat ke jIvoMke hitakArI, jJAna aura tapase vRddha tathA saba jagat ke jIvoM ke svAmIke anyatra cale jAne yA maraNako prApta honepara dezameM andhakAra-sA chA jAtA hai ||383 || gA0 - zIlase sampanna aura guNoMse samRddha, bahuzruta tathA dUsaroMko saMtApa na dene vAle maharSiyoMke pravAsameM jAnepara yA maraNako prApta honepara saba deza ujAr3a sA pratIta hote haiM // 384 // gA0 - jo jJAna, darzana, cAritra aura tapakA dAna karanemeM tatpara rahate haiM, sukha aura duHkha meM samabhAva rakhate haiM tathA parISahoMse vicalita nahIM hote una mahAna guruoMke viyogakA duHkha sahanA ati kaThina hai ||385 || isa prakAra anuzAsana adhikAra ko samApta karake paragaNacaryAkA kathana karate haiM gA0 - isa prakAra apane gaNa se pUchakara ratnatrayameM utkRSTa rUpase pravRtti karane meM tatpara AcArya ArAdhanA karaneke liye dUsare gaNa meM jAnekA vicAra sthira karate haiM / / 386|| Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 307 kimarthaM paragaNapravezaM karoti ityAzaGkAyAM svagaNAvasthAne doSamAcaSTe sagaNe ANAkovo pharusaM kalahaparidAvaNAdI ya / NibbhayasiNehakAluNiyajhANavigyo ya asamAdhI // 387 / / 'sagaNe ANAkovo' AtmIye gaNe AjJAkopaH / 'pharusaM kalahaparidAvaNAdo ya' paruSavacanaM kalaho, duHsvAdIni ca / 'NinbhayasiNehakoluNigajhANaviggho ya' nirbhayatA, snehaH kAruNyaM, dhyAnavighnaH / 'asamAho' asamAdhizca // 387 // uDDAhakarA therA kAlahiyA khuDDayA kharA sehA / ANAko gaNiNo karejja to hojja asamAhI / / 388 / / 'uDDAhakarA therA' ayazaH saMpAdakAH sthavirAH / 'kAlahigA' kalahakarAH / 'khuDagA' kSullakAH / 'kharA sehA' paruSA amArgajJAH / 'ANAkovaM gaNiNo karejja' AjJAkopaM sUraiH kuryuH / 'to hojja asamAhI' tasmAdAjJAkopAdbhavedasamAdhiH // 388 // svagaNe sthavirAdikRtamasamAdhikaramAjJAkopaM darzayati paragaNavAsI ya puNo anvAvAro gaNI havadi tesu / Natthi ya asamAhANaM ANAkovammi vi kadammi // 389 // paragaNe'pyamI santyeva sthavirAdayastatrApyasamAdhAnaM syAdevAsyeti zaGkAM nirasyati / 'paragaNavAsI ya' yaH paragaNe vasati gaNI so| 'anvAyAro''vyApAraH teSu zikSAvyApArarahitaH / tena AjJAkopo na vidyate kisaliye dUsare gaNameM jAte haiM ? aisI AzaMkA hone para apane gaNameM rahaneke doSa kahate haiM gA0-apane gaNameM rahanepara AjJAkopa, kaThora vacana, kalaha, dukha Adi, nirbhayatA, sneha, karuNA, dhyAnameM vighna aura asamAdhi ye nau doSa hote haiM / vizeSArtha-apane saMghameM rahane para kisI ko AjJA de aura vaha na mAne to pariNAmoMmeM krodhabhAva ho jAya / jo koI galatI kare to use apanA jAna kaThora vacana volA jAya / kisIko hitakI preraNA kareM aura vaha na mAne to kalaha paidA ho jAya / kisIko doSa karate dekhakara manameM saMtApa paidA ho sakatA hai| rogavaza apane hI pariNAma bigar3a jAye to kisIkA bhaya na honese ayogya AcaraNa bhI kara sakatA hai| marate samaya paricita sAdhuoMmeM sneha bhAva A sakatA hai| yA kisI ko duHkhI dekhakara karuNA bhAva ho sakatA hai| dhyAnameM vAdhA par3a sakatI hai aura samAdhi nahIM bana sakatI / ye doSa apane gaNameM rahakara samAdhi karane meM haiM / / 387 / / gA0tathA apane gaNameM hI rahe to kisI bhI bAtako lekara vRddha muni apayaza kara sakate hai| kisIko zikSA denepara kSudra ajJAnI kalaha karate haiN| mArgako nahIM jAnane vAle aura kaThora svabhAvavAle muni AcAryakI AjJA na mAne to AcAryako kopa utpanna honese samAdhi bigar3a jAtI hai // 388 // . . gA0-dUsare gaNameM bhI ye vRddha muni Adi hote hI hai, ataH vahA~ bhI unakI asamAdhi ho sakatI hai, isa zaMkA ko dUra karate haiM jo AcArya apanA gaNa tyAgakara dUsare gaNameM rahatA hai use Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 bhagavatI ArAdhanA AjJAbhaGgo nAstItyarthaH / 'Nasthi ya asamAdhANaM' nAsti ca asamAdhiH / 'ANa.kommi vi kadammi' AjJAbhaGge kRte'pi mamAnupakAriNo vacanamime kimarthaM kurvanti iti cetaH praNidhAnAt / / 389 / / ___ AjJAkopadoSaM abhidhAya dvitIyaM vyAcaSTe khuDDe there sehe asaMvuDe daTTaNa kuNai vA parusaM / mamikAreNa bhaNejjo bhaNijja vA tehiM paruseNa // 390 // __'khuDDe there sehe' kSullakAnsthavirAnamArgajJAMzcaH / 'asaMvuDe' asaMvRtAn asaMyatAn / 'viThUNa' dRSTvA / 'kuNadi vA parusaM' karoti vA paruSaM / 'mamikAreNa bhaNejjo' mamatvena vadedvA paruSaM / 'bhaNijja vA tehiM paruseNa' bhaNyeta vA gaNI taiH paruSaM vacaH // 390 // kalahaM pUrvAna vyAcaSTe paDicodaNAsahaNadAe hojja gaNiNo vi tehiM saha kalaho / paridAvaNAdidosA ya hojja gaNiNo va tesiM vA // 39 // 'paDicodaNAsahaNAdAe' guruzikSAsahanena / 'hojja kalaho tehi gaNiNo vi' bhavetkalaharataiH kSullakAdibhiH saha gaNinaH / 'paridAvaNAvidosA hojja' duHkhAdidoSA bhaveyuH / 'gaNiNo va tesiM ca' gaNinasteSAM kSullakAdInAM vA kalahaH / / 391 // ___ kalahaparidAvaNAdIya ityetatsUtrapadaM prakArAntareNApi vyAcaSTe kalahaparidAvaNAdI dose va amAule karatesu / gaNiNo havejja sagaNe mamattidoseNa asamAdhI / / 392 // 'kalahaparidAvaNAdI dose va' kalahaM paritApAdidoSaM vaa| 'amAkule karatesu' gaNena saha kurvatsu kSullakAdiSu / 'gaNiNo havejja sagaNe mamattidoseNa asamAdhI' gaNino bhavenmamatAdoSeNa asamAdhiH // 392 // vahA~ zikSA Adi denekA kAma nahIM rhtaa| isase vahA~ AjJA bhaMgakA prazna nahIM rhtaa| AjJA bhaMga hone para bhI vaha manameM vicAratA hai ki maiMne inakA koI upakAra to kiyA nahIM, taba ye merI AjJAkA pAlana kyoM kareMge? ataH AjJA bhaMga hone para bhI asamAdhi nahIM hotI // 389|| AjJAkopa doSako kahakara dUsare doSako kahate haiM gA0-guNose hIna kSudra muniyoM, tapase vRddha sthaviroM aura ratnatraya rUpa mArgako na jAnane vAloMko asaMyamarUpa pravRtti karate hue dekhakara 'ye hamAre ziSya haiM, saMghake haiN| isa prakArake mamatva bhAvase unake prati kaThora vacana kahA jAye athavA ve kSudra Adi unheM kaThora vacana kaheM, yaha dUsarA doSa hai / / 390 // pUrvArddhase kalaha doSa kahate haiM gA0-gurukI zikSAko sahana na karanese AcAryakI bhI una kSudra Adike sAtha kalaha ho sakatI hai| aura usase AcAryako athavA una kSudra Adi muniyoMko duHkha Adi doSa hote haiM // 391 // 'kalahaparidAvaNIdIya' isa gAthAkA prakArAntarase kathana karate haiM gA0-ve kSudra Adi gaNameM kalaha paritApa Adi doSa kareM to use dekhakara mamatva bhAvase AcAryakI asamAdhi ho sakatI hai // 392 / / Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA paritAvaNAdi ityetatsUtrapadaM anyathA vyAcaSTe rogAdaMkAdIhiM ya sagaNe paridAvaNAdipattesu / gaNiNo havejja dukkhaM asamAhI vA siNeho vA // 393 // 'rogAtakAdIhiM ya' alpairmahadbhiAdhyAdibhiH / 'paridAvaNAdipattesu' paritApanAdiprApteSu / 'sagaNe' AtmIyaziSyavarge / 'gaNiNo havejja du:ksA' AcAryasya bhaveduHkhaM / 'asamAhI vA siNeho vA' asamAdhirvA sneho vA // 393 // taNhAdiesu sahaNijjesu vi sagaNammiNibbhao sNto| jAejja va seejja va akappidaM ki pi vIsattho // 394 // 'taNhAdiesu sahaNijjesu vi' pipAsAdikeSu parISaheSu sahanIyeSvapi / 'sagaNammi Ninbhao saMto' svagaNe nirbhayaH sana / 'jAejja va sevajja va' yAcate vA sevate vA / 'akappiyaM' ayogyaM kiJcitpratyAkhyAtamazanaM pAnaM vaa| 'vIsattho' vizvastaH bhayalajjAvirahitaH // 394|| siNeha ityasya vyAkhyA uDhDhe saaMkavadiDhaya bAle ajjAu taha aNAhAo / pAsaMtassa siNehI havejja accaMtiyavioge // 395 // uDDhe saaMkaDDhiya ityAdikA vRddhAnyatInsvAMkaddhitabAlAn yatIMstathA AyikAH, anAthAH pazyataH sneho bhavedAtyantike viyoge // 395 // kolugiNa ityetadvyAcaSTe khaDDA ya khaDDiyAo ajjAo vi ya karejja kolaNiyaM / to hojja jjhANavigyo asamAdhI vA gaNadharassa // 396 // 'paritAvaNAdi' isa gAthA padako dUsare prakArase kahate haiM gA0-apane ziSya vargake choTI bar3I vyAdhiyoMse pIr3ita hone para AcAryako duHkha ho sakatA hai / athavA sneha paidA ho sakatA hai aura usase samAdhikI hAni ho sakatI hai / / 393 // . gA0-apane gaNameM rahakara samAdhi karane para pyAsa Adi kI parISaha sahane yogya hone para bhI nirbhaya hokara aura bhaya tathA lajjA ko tyAga ayogya kI bhI yAcanA athavA sktaa| jo tyAga diyA hai khAnapAna, usako bhI mAMga sakatA hai yA usakA sevana kara sakatA hai, kyoMki vahA~ use koI bhaya nahIM hai saba usIke ziSyagaNa haiM // 394 / / sneha kA kathana karate haiM gA0-vRddha yatiyoMko, jinheM bacapanase apanI godameM baiThAkara pAlA hai una bAla yatiyoko, AryikAoMko anAtha hote dekhakara marate samaya sarvadAke lie viyoga hone para sneha paidA ho sakatA hai // 395 // 'kolugiNa' padakA vyAkhyA na karate haiM Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'khuDDA ya khuDDiyAo' kSullakA, kSullikyaH AryAH kuryurAraTanaM / tato dhyAnavighno'saMmAdhirvA gaNadharasya bhavatIti // 396 // 310 kAruNyaM vivRNoti - bhatte vA pANe vA sussAe va sissavaggammi / kuvvatammi pamAdaM asamAdhI hojja gaNavadiNo // 397 || 'bhattaM vA pANe vA' bhakte pAne vA zuzrUSAyAM vA pramAdaM ziSyavarge kurvati gaNapaterasamAdhirbhavati // 397 // de dosA gaNiNo visesado hoMti sagaNavAsissa / bhikkhussa vi tArisayassa hoMti pAeNa te dosA ||398 || 'ede dosA gaNiNo visesado hoMdi' ete doSA vizeSato bhavanti svagaNe vasataH / 'bhikkhassa vi tArisayassa' bhikSorapi tAdRzassa upAdhyAyasya, pravartakasya vA bhavanti prAyeNa te doSAH || 398 // ede savve dosA na hoMti paragaNaNivAsiNo gaNiNo / tamhA sagaNaM pahiya vaccadi so paragaNaM samAdhIe || 399 / / ede savve dosA Na hoMdi' ete sarve doSA na bhavanti / 'paragaNaNivAsiNo gaNiNo' paragaNanivAsino gaNadharasya / tasmAtsvagaNaM parityajya vrajati paragaNaM samAdhaye / / 399 / / saMte sagaNe ahaM rocedUNAgado gaNamimoti / savvAdarasattIe bhattIe vaTTai gaNo se || 400 // 'saMte sagaNe' satyapi svagaNe asmadgaNe jAtarucirAgato gaNamimamiti sarvAdareNa bhaktyA ca gaNo vartate // 400 || gA0 - kSullaka, kSullikAe~ arthAt bAlamuni aura AryikA bhI gurukA viyoga hote dekha ro par3ate haiM to AcAryake dhyAnameM vighna aura asamAdhi hotI hai ||396 || gA0 - khAnapAna aura sevA TahalameM ziSyavarga ke pramAda karane para AcAryakI asamAdhi ho sakatI hai / arthAt AcAryako yaha vikalpa paidA ho sakatA hai ki hamane inakA upakAra kiyA aura yaha hamArI sevA bhI nahIM krte| isase dhyAnameM vighAta honese samAdhi bigar3a sakatI hai || 397|| gA0-- ye doSa vizeSa rUpase apane gaNameM rahakara samAdhi karanevAle AcAryake hote haiM / anya bhI jo bhikSu upAdhyAya yA pravartaka apane gaNameM rahakara samAdhi maraNa karate haiM unake bhI prAyaH ye doSa hote haiM // 398 // gA0 - ye saba doSa dUsare gaNameM nivAsa karanevAle AcAryake nahIM hote / isIlie vaha apanA gaNa choDa paragaNa meM samAdhike lie jAtA hai || 399|| gA0 - apane gaNake hote hue yaha hamAre gaNameM ruci rakhakara yahA~ AyA hai aisA mAnakara dUsarA gaNa pUrNa Adarake sAtha zakti aura bhaktise usakI sevAmeM lagatA hai ||400 // . Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 31.1 gIdattho caraNattho pacchedUNAgadassa khavayassa / savvAdareNa ju Nijjavago hodi Ayario / / 401 // 'govatyo caraNatyo' gRhItArthaH jJAnI caraNasthaH / 'pacchedUNAgadassa' prArthayitvAgatasya / 'khavagassa' kSapakasya / 'savvAdareNa jutto' sarvAdareNa yuktaH 'Nijjavago hoi AyarioM' niryApako bhavatyAcAryaH / / 401 // saMviggavajjabhIrussa pAdamUlammi tassa vihrNto| . jiNavayaNasavvasArassa hodi ArAdhao tAdI // 402 // 'saMviggavajjabhorussa' saMsArabhIroH, pApakarmabhIrozca tasya guroH pAdamUle vartamAno jinavacanasarvasArasya bhavatyArAdhakaH / 'tAdi' yatiH / 'saMte sagaNe', 'gIdattho', 'saviggavajjabhIru' ityetatsUtratrayeNa paragaNe caryAyAM guNo vyAkhyAtaH / paragaNacaryA // 402 / / . mArgaNAnirUpaNArthamuttarapravandhaH- . paMcacchasattasadANi joyaNANaM tado ya ahiyANi / NijjAvayamaNuNNAdaM gavesadi samAdhikAmo du // 403 // paMcacchasattasadANi paJcaSaTsaptayojanazatAni tato'bhyadhikAni vA gatvA anveSate niryApakaM / zAstraNaanujJAtaM samAdhikAmo yatiH // 403 / / spaSTArthottaragAthA ekkaM va. do va tiNi ya vArasavarisANi vA apridNto| 'NijjavayamaNuNNAdaM gavesadi samAdhikAmo du // 404 / / ... gA0-usa prArthanA pUrvaka Aye hue kSapakakA niryApaka AcArya jJAnI, cAritra niSTha tathA usa kSapakake prati pUrNa Adara bhAvase yukta hotA hai // 401 // .. . 'gA-saMsAra aura pApakarmase Darane vAle usa niryApaka AcAryake caraNoM meM vihAra karatA huA vaha kSapaka yati samasta jinAgamake sAra rUpa ArAdhanAkA ArAdhaka hotA hai / / 402 // - 'saMte sagaNe', 'gIdattho', 'saMviggavajjabhoru' ina tIna gAthA sUtroMke dvArA paragaNameM caryA karanekA guNa kahA hai| isa prakAra paragaNameM caryA karanekA guNa kahA hai // 4.2 / / Age mArgaNAkA kathana karate haiM gA0--samAdhikA icchuka yati pA~ca sau, chaha sau, sAta sau yojana athavA usase adhika jAkara zAstrasammata niryApakako khojatA hai // 403 // gA0-samAdhikA icchuka yati eka athavA do athavA tIna Adi bAraha varSa paryanta khedakhinna na hotA huA jinAgama sammata niryApakako khojatA hai / / 404 // 1. paMcaccha satta joyaNa sadANi tatto'hiyANi vA gNtu| NijjAvagamaNNe sadi samAdhikAmo aNuNNAda-A0 mu0| 2. jiNavayaNama-A0 mu0 / Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 bhagavatI ArAdhanA niryApakAnveSaNArtha gacchataH kramamudAharati gacchejja egarAdiyapaDimA ajjhayaNapucchaNAkusalo / thaMDillo saMbhogiya appaDibaddho ya savvattha // 40 // 'gacchejja egarAdiyapaDimA ajjheNa pucchaNAkusalo' gacchedekarAtribhavAvagrahe adhyayane paraprazne ca kuzalaH / ekarAtribhavA bhikSupratimA nirUpyate / upavAsatrayaM kRtvA caturthyAM rAtrau grAmanagarAderbahirdeze zmazAne vA prAGmukhaH, udaGmukhazcaityAbhimukho vA bhUtvA caturaGgulamAtrapadAntaro nAsikAgranihitadRSTistyaktakAyastiSThet / suSTha praNi hitacittaH caturvidhopasargasahaH na calenna pateta yAvatsarya udeti / svAdhyAyaM kRtvA gavyatidvayaM gatvA gocarakSetravasatiM gatvA tiSThati / yatra viprakRSTo mArgastatra sUtrapauruSyAmarthapauruSyAM vA maMgalaM kRtvA yAti evaM svaadhyaaykshltaa| praznakUzalatocyate-caMtyasaMyatAnAryikAH zrAvakAMzca, bAlamadhyamavaddhAMzca pRSTvA kRtagaveSaNo yAti iti praznakuzalaH / yatra bhikSA kRtA tatra sthaNDilAnveSaNaM kuryAt / kAyazodhanAthaM saMbhogayogyaM, yati, saMghATakatvena gRhNIyAt / svayaM vA tasya saMghATako bhavet / evaM sthaNDilAMnveSaNaM saMbhogayogyayatinA sahavRttI ca yo yatnaparaH sthaMDilasaMbhogI ya ityucyate / aMtarAlagrAmanagarAdisannivezasthayatigRhisatkArasanmAnaprAghUrNakabhaktAdo sarvatra apratibaddhatvAt 'appaDibaddho ya samvattha' ityucyate // 405 // niryApakako khojaneke lie jAte hue kSapakakA krama kahate haiM gA.--eka rAtri pratimAmeM, adhyayana meM aura dUsarese prazna karanemeM kuzala vaha kSapaka sthaMDilasaMbhogI aura sarvatra apratibaddha hotA hai / / 405 / / To0-eka rAtrika bhikSu pratimAko kahate haiN| tIna upavAsa karake caturtha rAtrimeM grAmanagara Adike bAhara vanameM athavA smazAnameM pUraba athavA uttara athavA jinapratimAkI ora makha karake, donoM pairoMke madhyameM cAra aMgulakA antara rakhakara, apanI dRSTi nAkake agrabhAga para rakhate hue zarIrase mamatva tyAga kara sthita hove| apane cittako acchI tarahase samAhita karate hue cAra prakArake upasargako sahakara jaba taka sUryakA udaya na ho taba taka na vicalita ho, na patita ho| phira svAdhyAya karake do gavyU tipramANa gamana karake bhikSAke kSetrakI vasatimeM jAkara tthhre| jahA~ mArga dUra ho vahA~ sUtrapauruSI athavA arthapauruSImeM maMgalAcaraNa karake gamana karatA hai / arthAt eka rAtrika bhikSu pratimAkI samApti para svAdhyAya karake bhikSAke lie gamana karatA hai| yadi bhikSAkA sthAna dUra ho to svAdhyAyako sthApanA karake kevala maMgalAcaraNa karake bhikSA sthAnake lie gamana karatA hai yaha usakI svAdhyAya kuzalatA hai / Age praznakuzalatA kahate haiM -jinAlayameM sthita saMyamiyoM, AryikA aura zrAvakoMse tathA bAla, praur3ha aura vRddha puruSoMse bhikSAsthAna jJAta karake gamana karatA hai yaha usakI prazna kuzalatA hai| jahA~ bhikSA grahaNa kI vahIM malatyAgake lie sthaMDila bhUmikI khoja kre| jisa yatike sAtha sAmAcArI kI jA sakatI hai aise yatiko sahAyaka rUpase le le yA svayaM usakA sahAyaka ho jaave| isa prakAra sthaMDila bhUmikI khojameM aura sAmAcArIke yogya yatike sAtha rahane meM jo prayatnazIla hotA hai use sthaMDila sambhogI kahate hai / tathA vaha kSapaka rAste meM AnevAle grAmanagara AdimeM bane sthAnoMmeM Thahare hue yati, gRhastha, unake satkAra, sammAna aura atithi bhojana AdimeM sarvatra apratibaddha hotA hai| unameM usakI anAsakti 2. saMbhogI yatirityu-A0 mu0 / Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 313 vijayodayA TIkA AloyaNApariNado sammaM saMpatthido gurusayAsaM / jadi aMtarA hu amuho havejja ArAhao hojja // 406 / / 'AloyaNApariNado' ratnatrayAticArAnmanovAkkAyavikalpAnmadIyAngurI nivedayiSyAmIti kRtasaMkalpaH / samma AlocanAdoSAnparityajya 'saMpatthido' yAtumudyataH / 'gurusagAsaM' gurusamIpaM / 'jadi aMtarA khu' yadyantarAla eva / 'amuho havejja' patitajihro bhavet / 'ArAhavo hojja' ArAdhako bhavati // 406 / / AlocaNApariNado sammaM saMpacchio gurusayAsaM / jadi aMtarammi kAlaM karejja ArAhao hoi // 407 / / 'AlocaNApariNado' svAparAdhakathanAvahitacittaH gurusamIpamAgacchato yadyantarAla eva kAlaM kuryAt / 'ArAdhago hoi' ArAdhako bhavati // 407 // AloyaNApariNado sammaM saMpacchido gurusayAsaM / jadi Ayario amuho havejja ArAhao hoi / / 408 / / tathA AlocanApariNataH gurvantikaM prasthitaH ArAdhako bhavati / yadyAcAryo vaktumazakto jAtaH // 408 // AloyaNApariNado sammaM saMpacchido gurusayAsaM / jadi Ayario kAlaM karejja ArAhao hoi // 409 // AcAryakAlakaraNe'pyArAdhako bhavati iti sUtrArthaH // 409 // . kathaM bhArAdhakatA tasya ? na kRtA AlocanA nAcaritaM gurUpadiSTaM prAyazcittamityArekAyAgacaSTe salla uddhAradumaNo sNveguvvegtivvsddddhaao| jaM jAdi suddhihedu so teNArAhao hoi // 410 / / hotI hai // 405 // gA0-'mana vacana kAyake vikalpa rUpa ratnatrayameM lage aticAroMko, AlocanAke doSoMko tyAgakara maiM samyag rUpase guruse nivedana karU~gA' aisA saMkalpa karake jo guruke samIpa jAneke lie nikalA, vaha yadi mArgameM hI apanI bolanekI zakti kho baiThe to bhI vaha ArAdhaka hotA hai / / 406 / / gA0--maiM guruke pAsa jAkara apane doSoMkI samyak AlocanA karU~gA, yaha saMkalpa karake jo guruke pAsa jAneke lie nikalA hai vaha yadi mArgameM hI mara jAya to bhI ArAdhaka hai / / 407|| ___ gA0-AlocanA karanekA saMkalpa karake jo guruke pAsa jAne ke lie calA hai| yadi AcArya bolane meM asamartha hoM to bhI vaha ArAdhaka hai / / 408 / / gA0-jo guruke sanmukha apanA aparAdha nivedana karaneke lie guruke pAsa jAneke lie nikalA hai, yadi AcArya mara jAyeM to bhI vaha ArAdhaka hai / / 409 / / jisane guruke sanmukha apane aparAdhako AlocanA nahIM kI aura na guruke dvArA kahA gayA prAyazcitta hI kiyA vaha kaise ArAdhaka hotA hai ? isa zaMkAkA samAdhAna karate haiM gA0-TI0-kiye gaye aparAdhakI AlocanA na karane para mAyAzalya hotA hai| aura mAyA40 Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA sallaM uddharidumaNo kRtAparAdhA'nAlocanAyAM mAyAzalyaM bhavati / sati mAyAzalye na ratnatrayazuddhiriti matvA zalyamuddhartumanAH / 'saMvegubvegativtrasaDDhAo' saMsArabhIrutA saMvegaH zarorasyAzucitAmasAratAM, duHkhadAtRtAM cAvalokya, tathendriyasukhAnAmatRptikAritAM, tRSNAbhivRddhinimittatAM ca tatrodva egaH / to saMvego gau, tIvrA maraNakAle ratnatrayArAdhanA zraddhA ca yasya vidyate sa ucyate saMvegubvegativvasaDDhAo iti / athavA saMvegodva egAbhyAM pravartitA tIvrA zraddhA yasya ratnatrayArAdhanAyAM sa eva bhaNyate / 'jaM jAdi suddhihedu" yasmAcchuddhinimittaM yAti 'so teNa ArAhao hovi' sa tena ArAdhako bhavati // 410 // niryApaka sUryanveSaNArtha gacchato guNamAcaSTe 314 AyArajIdaka paguNadIvaNA attasodhiNijjhaMjhA / ajjavamaddavalAghavatuTTI palhAdaNaM ca guNA // 411 // 'AyArajIda kaSpaguNadIvaNA' AcArasya jIdasaMjJitasya kalpasya ca guNaprakAzanA / etAni hi zAstrANi niraticAraratnatrayatAmeva darzayanti / tadarthamevAnveSakaH prayatate / 'attasodhi' AtmanaH zuddhiH / NijjhaMjhA saMklezAbhAvaH / na hi saMzlezavAnitthaM dUraM prayAtumIhate / svadoSaprakaTanAnmAyA tyaktA bhavatyeva, tata eva mAnanirAso mArdavaM / zarIraparityAgAhitabuddhitayA lAghavaM / kRtArtho'smIti tuSTirbhavati / prasthitasya pralhAdanaM hRdayasukhaM ca svaparopakArAbhyAM gamitaH kAlaH ita uttaraM madIya eva kArye pradhAne udyukto bhaviSyAmi iti cintayA ||411 // itthaM gurvanveSaNArthamAyAtaM dRSTvA tadgaNavAsinAM sAmAcArakramaM vyAharatiAesaM ejjaMtaM abbhuTThiti sahasA hu daTThUNa | ANA saMga havacchalladAe caraNe ya NAdu je ||412 // zalya ke hone para ratnatrayameM zuddhi nahIM hotii| aisA mAnakara jo zalyako nikAlanekA bhAva rakhatA hai / tathA saMsArase bhayabhIta honeko saMvega kahate haiM / aura zarIrakI azucitA, asAratA aura duHkhadAyakatAko dekhakara tathA indriyajanya sukhoMko atRpti karanevAle tathA tRSNAko bar3hAnevAle jAnakara unameM virakti honA udvega hai / jisake saMvega aura udva ega hote haiM tathA maraNakAlameM ratnatrayakI tIvra ArAdhanA aura zraddhA hotI hai use 'saMvega udva ega tIvra zraddhAvAlA' kahate haiM / athavA saMvega aura udvega dvArA jisakI ratnatrayakI ArAdhanAmeM tIvra zraddhA hotI hai vaha saMvega udvega tIvra zraddhAvAlA hotA hai| aisA vaha kSapaka zuddhike lie guruke pAsa jAtA hai isase vaha ArAdhaka hotA haiM // 410 // gA0 TI0 -niryApaka AcAryakI khoja meM jAte hue kSapakake guNa kahate haiM- AcAra aura jItakalpa (AcAra vizeSakA pratipAdaka grantha) ke guNoM kA prakAzana hotA hai / ye zAstra niraticAra ratnatraya ko hI batalAte haiM / usIke lie kSapaka niryApakakI khoja karatA hai / AtmAkI zuddhi hotI hai / saMklezakA abhAva hotA hai kyoMki jo saMkleza pariNAma vAlA hotA hai vaha isa prakAra dUra gamana nahIM karatA / tathA guruke pAsa jAkara apane doSoMko prakaTa karanese mAyAcArakA tyAga hotA hI hai / isIse mAnakA nirAsa mArdava bhI hotA hai | zarIrako tyAganekA bhAva honese lAghava hotA hai / maiM kRtArtha hU~ isa prakAra santoSa hotA hai / 'maiMne apane aura parake upakArameM samaya bitAyA / aba Age apane hI kAryameM pradhAna rUpase udyata rahU~gA' aise vicArase hRdaya meM sukha hotA hai / isa prakAra guruke pAsa jAneke guNa haiM ||411 // Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'AesaM' prAcUrNakaM / ejjaMtaM' AyAntaM / 'daTThUNa' dRSTvA / 'sahasA abbhuTThati' zIghramabhyutthAnaM kurvanti yataya: / 'AgAsaMgahavacchalladAe' anbhuTThayo samaNo suptatthavisArado uvAsejja' iti jinAjJAsaMpAdanArthaM AgacchantaM saMgrahItuM / vatsalatayA ca tasmi 'zcaraNe ya NAdujja' caritraM samAcArakramaM tadIyaM jJAtuM ca abhyutthAnaM kurvanti / kvacitpAThaH " caraNe ya NAmedu" iti ca cara NAvagamanArthaM iti tatrA grAhyam // 412 // AgaMtu gavacchavvA paDilehAhiM tu aNNamaNNehiM / aNNoNNacaraNakaraNaM jANaNahedu parikkhaMti || 413 / / 'AgaMtugavacchanvA' Agantuko vAstavyAzca / 'paDilehAhi tu' dRSTvA / 'aNNamaNNehiM' anyonyaM / 'aNNoSNakaraNacaraNaM' anyonyasya caraNaM karaNaM vA / 'parikkhanti' parIkSante / kimarthaM / ' jANaNa hedu' jJAtu N / samitayo guptayazcaraNazabdenocyante karaNamityAvazyakAni gRhItAni / AcAryANAmupadezabhedAtsAmAcAro'nekaprakAro duravagamaH taM jJAtu sahAvasthAnayogyo na vAyamiti jJAtu N vA // 413 // kva parIkSyante ityatrAha - 315 AvAsayaThANAdisu paDilehaNavayaNagahaNaNikkheve / sajjhAe ya vihAre bhikkharagahaNe paricchaMti // 414 // 'AvAsagaThANAdisu' avazyameva saMvaranirjarArthibhiH kartavyAni sAmAyikAdIni AvazyakAnyucyante teSAM isa prakAra gurukI khoja meM Aye hue kSapakako dekhakara usa gaNake vAsI sAdhuoMkI sAmAcArIkA krama kahate haiM gA0 atithiko AtA huA dekhakara yatigaNa zIghra khar3e ho jAte haiM / jinAgamakI AjJAkA pAlana karane ke lie, Ane vAleko grahaNa karaneke lie aura vAtsalya bhAvake lie tathA usakA kaisA AcArAdi hai yaha jAnaneke lie ve uThakara khar3e hote haiM / kahIM para 'caraNe ya NAmeduM' pATha hai / usakA artha hotA hai--'atithi ke caraNoMmeM namana karane ke lie khar3e hote haiM / yaha yahA~ grahaNa karane yogya nahIM hai ||412 // gA0 - TI0 Ane vAlA muni aura usa gaNake vAsI muni pratilekhanAke dvArA dekhakara paraspara meM eka dUsareke caraNa aura karaNako jAnaneke lie parIkSA karate haiM / yahA~ caraNa zabdase samiti aura gupti kahI haiM / aura karaNa zabdase AvazyakoMkA grahaNa kiy| hai / AcAryoMke upadeza meM bheda honese sAdhuoMkA samAcAra aneka prakArakA hai| isase vaha duravagama hai| usakA jAnanA kaThina hai usako jAnane ke lie ve paraspara meM parIkSA karate haiM / athavA yaha hamAre sAtha rahaneke yogya hai athavA nahIM, yaha jAnaneke lie parIkSA karate haiM ||413 || kaise parIkSA karate haiM, yaha kahate haiM gA0--Avazyaka sthAna AdimeM, pratilekhana, vacana, grahaNa, nikSepa, svAdhyAya, bihAra aura bhikSAgrahaNa meM parIkSA karate haiM ||414 // To0 - saMvara aura nirjarAke icchukoMko avazya hI karane yogya sAmAyika Adiko Ava 1. caraNe va NAmedu caraNAvanamanArtha- mUlArA0 / 2. tatra grAhyam - mu0 / Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA sthAnaM sthitiH AvazyakapariNatikAlaH / 'duUNadaM jahAjAdaM bArasAstava ca / cadussa tisuddha'-(mUlAcAra 74104) mityAdikA kriyA Adizabdena ghiitaa| teSa AvazyakasthAnAdiSa / 'paDilehaNavayaNagahaH gaNikkheve' pratilekhane cakSuSA upakaraNena vA, vacane, upakaraNAnAM grahaNe nikSepe, ca 'sajjhAe' svAdhyAye, 'vihAre' jaMghAvihAre, 'bhikkhaggahage' bhikSAgrahaNe ca 'parikkhaMti' parIkSante / kimayaM sAmAyikAdInyAvazyakAni karoti ? kurvannapi vA yathAkAlaM karoti na vA? kiM vA dravyasAmAyikAdI pravartate uta bhAvasAmAyikAdau ? dravyasAmAyikAdikaM bhavati sAmAyikAdikaM paThataH, kAyena coktA kriyAM kurvataH / sAvadyayogapratyAkhyAne, tIrthakRdguNAnusmaraNe, AcAryopAdhyAyAdInAM vA guNAnusmRtau, svAticAranindAgahayoH, pratyAkhyeyapratyAkhyAne, zaroramamatAnirAse vA, pariNatirbhAvasAmAyikAdikaM / tatra pravRtto na veti parIkSA / cakSuSA pUrvamidaM pratilekhanaM yogyaM na veti ki pazyati na vaa| upakaraNeta madanA laghunA pramArjanaM kiM karoti na karoti vA / athavA tvaritaM pramArjayati, avapIDayati, dUrA'dasthAnAt pAtayati, pramArjanena virodhino jIvAnmizrayati / AhArAbhimukhAn, AhAragrAhiNo gRhItANDakAn, svanivAsadezasthAn, mUrchAmupagatAnpramArjayati na veti parIkSA / vacane parIkSA-paruSaM vacaH, paranindAtmaprazaMsApravRttaM, ArambhaparigrahayoH pravartakaM, mithyAtvasaMpAdakaM, mithyAjJAnakAri, vyalIkaM, gRhasthAnAM vaco vA vadati na veti / yato yadAdeyaM yadvA yatra nikSipati tadabhayapramArjanapUrvaka kiM gRhNAti nikSipati vA neti priikssaa| kAlAdizuddhi kRtvA paThati kiM vA na, athavA imaM granthaM paThati, zyaka kahate haiN| unakA sthAna arthAt sthiti yAno Avazyaka rUpa pariNatikA kAla / Adi zabdase 'do bAra namaskAra, yathAjAta, bAraha Avarta, cAra bAra sirakA namana, mana vacana kAyakI zuddhi' ityAdi kriyA grahaNa kI haiM / cakSu athavA upakaraNase pratilekhanA karane para, vArtAlApameM upakaraNoMke grahaNa aura rakhanemeM, svAdhyAyameM, paidala calanemeM, aura bhikSA grahaNameM parIkSA karate haiM ki yaha sAmAyika Adi karatA hai yA nahIM ? karatA hai to samaya para karatA hai yA nahIM? athavA dravya sAmAyika Adi karatA hai yA bhAva sAmAyika Adi karatA hai| sAmAyika Adi gATha par3hate hae aura zarIrase ukta kriyA karate hae dravya sAmAyika Adi hote haiN| sAvadha yogakA tyAga karanepara, tIrthakarake gaNoMkA smaraNa karanepara, athavA AcArya upAdhyAya Adike gaNoMkA smaraNa karanepara, apane aticAroMkI nindA gardA karanepara, tyAgane yogyakA tyAga karanepara, athavA zarorase mamatvako dUra karanepara bhAva sAmAyika Adi hote haiN| usameM pravRtta hotA hai yA nahIM, yaha parIkSA hai| yaha pratilekhana yogya hai yA nahIM? aisA A~khoMse pahale dekhatA hai yA nahIM, komala halke upakaraNase pramArjana karatA hai yA nahIM ? athavA kyA jaldImeM pramArjana karatA hai / kyA jIvoMko pIr3A pahu~cAtA hai ? kyA dUra sthAnase upakaraNAdi girAtA hai ? kyA pramArjanake dvArA virodhI jIvoMko milAtA hai ? jo jIva AhArameM lage haiM, yA AhAra grahaNa kara rahe haiM, jinhoMne muhameM aNDe lie hue haiM, jo apane nivAsa dezameM sthita haiM, mUrchAko prApta haiM aise jIvoMkA pramArjana-rakSaNa karatA hai yA nahIM, yaha parIkSA hai / vacana parIkSA-kaThora vacana, parakI nindA apanI prazaMsA karane vAle vacana, Arambha aura parigrahameM pravRtti karAne vAle vacana, mithyAtvake sampAdaka vacana, mithyAjJAna karAne vAle vacana, jhUThe vacana athavA gRhasthoMke yogya vacana bolatA hai kyA ? jahA~se jo grahaNa karatA hai athavA jahA~ jo rakhatA hai una donoMke pramArjana pUrvaka grahaNa aura nikSepa karatA hai yA nahIM, yaha parIkSA hai / kAlAdikI zuddhi pUrvaka grantha par3hatA hai yA nahIM ? athavA kisa granthako par3hatA 1. dUrAvasthAnAt-A0 / dUrAvasthAn-mu0 / Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 317 kathaM vAsyArtha vyAcaSTe / svanivAsadezAddUre hastamAtrAdiparimANe sthaNDile, nirjantuke nizchidre, same, avirodhe mArgajanenAnavalokye ki svazarIramalaM tyajati utAto viparIte iti vihAre parIkSA | bhikSAgrahaNe parIkSA nAma bhrAmayA~ yAM kAJcibhikSAM gRhNAti labdhAmuta navakoTiparizuddhAmiti // 414 // Agantuko yatigurumupAzritya savinayaM saMghATakadAnena bhagavannanugrAhyo'smIti vijJApanAM karoti / tato gaNadhareNApi samAcArajJo dAtavyaH saMghATaka iti nigadati Aesassa tirattaM NiyamA saMghADao du dAdavyo / sejjA saMthAro vi ya jai vi asaMbhoio hoi // 415 / / 'Aesassa tirattaM' prAghUrNakasya ca trirAtraM / "NiyamA saMghADao du dAvavvo' nizcayena saMghATako dAtavya eva / 'sejjA saMthAro viya' vasatiH saMstarazca dAtavyaH / 'javi vi asaMbhoio hoi' / yadyapyaparIkSitvAtsahAnAcaraNIyo bhavati / tathApi saMghATako dAtavyo bhavati / yuktAcArazcetsaMgRhyate // 415 // dinatrayottarakAlaM kiM kArya guruNetyAzaGkAyAM vadati teNa paraM aviyANiya Na hodi saMghADao da dAdavvo / sejjA saMthAro vi ya gaNiNA avi juttajogissa // 416 // 'teNa gaNiNA' tena gnninaa| 'para' dinatrayAt / 'aviyANiya' avicArya / svadattasaMghATa yativacana lN| ta zabda evakArArthe pravartate sa ca dAdavo ityetasmAtparato draSTavyaH / na dAtavya eva saMghATakaH / 'sejjA saMthAro vA' vasatiH saMstaro vA na dAtavyaH / juttajogissavi yuktAcArasyApi na hai aura kaise usakA artha karatA hai ? apane nivAsa dezase dUra, eka hAtha Adi pramANa, janturahita, chidrarahita, sama aura jisameM kisIkA virodha nahIM, rAstA calate loga jise dekha nahIM sakate aise sthaMDila pradezameM yaha apane zarIra malako tyAgatA hai yA isase viparItameM tyAgatA hai yaha bihArakI parIkSA hai| bhikSAgrahaNameM parIkSAkA matalaba hai ki bhrAmarImeM yaha jaisI taisI bhikSA grahaNa karatA hai yA nau koTise zaddha bhikSA grahaNa karatA hai||414|| Ane vAlA yati guruke pAsa savinaya upasthita hokara nivedana karatA hai ki bhagavAn sAhAyya pradAna karake mujhapara anugraha kreN| usake pazcAt AcAryako bhI AcArake jJAtA usa Agantuka yatiko sAhAyya denA caahie| aisA kahate haiM gA0-usa Agantuka yatiko niyamase tIna rAta taka sAhAyya denA caahie| tathA rahaneko vasati aura saMstara denA cAhie / yadyapi abhI usakI parIkSA nahIM lI hai isase vaha sAthameM AcaraNa karane yogya nahIM hai phira bhI yadi usakA AcAra ucita hai to use sAhAyya denA cAhie // 415 // gA0-tIna dinake pazcAt guru kyA kare, yaha kahate haiM-tIna dinake pazcAt usa AcAryako usa yatike vacanako sunaneke pazcAt jo sAhAyya diyA thA vaha sAhAyya binA vicAra nahIM denA caahie| 'du' zabdakA artha evakAra (hI) hai aura use 'dAdavvo' ke Age rakhanA caahie| ataH use sAhAyya nahIM hI denA cAhie, vasati athavA saMstara nahIM denA caahie| usakA AcAra ucita bhI ho to bhI use parIkSA kiye binA sAhAyya Adi nahIM denA cAhie / jaba yuktAcArako 1. 'avijuttajogissa'-A0 mu0 / Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 bhagavatI ArAdhanA dAtavyaH saMghATakAdiH parIkSAmantareNa kiM punaritarasyetyAzayaH // 416 / / avicArya tena sahAvasthAneko doSo yenaivaM yatnaH kriyate ityArekAyAM doSamAcaTe-ugama uppAdaNe saNAsu sodhI Na vijjade tassa / aNagAramaNAloiya dosaM saMbhujjamANassa || 417 // 'ugama uppAdaNe saNAsu udgamotpAdanaMSaNAdoSaparihAro na vidyate tasya gaNinaH / 'aNagAraM' yati / 'aNAloiya dosaM' anAlocitadoSaM / 'saMbhujjamANassa' saMgRhRtaH / udgamAdidoSopahatamAhAraM vasati, upakaraNaM vA sevate yaH yatiH tena saha saMvAsAt saMvAsAnumati kurvatA nAnumatistyaktA bhavati iti // 417 // uvvAdo taddivasaM vissAmittA gaNimuvaTThAdi / uddharidumaNosallaM vidie tadie va divasammi ||418 || 'uThabAvo' zrAntaH sthitvA / taM divasaM AgatadinaM / 'vissamittA' vizrAmya / 'gaNimuvaTThAdi' AcArya Dhaukate / 'uddharidumaNo sallaM' uddhatu manaHzalyaM aticAraM / 'vidie tadie va divasammi' dvitIye tRtIye vA dine / mArgaNApurassarA kriyA sarvA mArgaNetyupanyastA ||418|| kIdRgguNaH sUriranenopAzrita ityAcaSTe AyArakhaM ca AdhArakhaM ca vavahAravaM pakuvvIya / AyavAyavidasI taheva uppIlago ceva // 419 // 'AyAravaM ca' AcAravAn / 'AdhAravaM ca' AdhAravAn / 'vavahAravaM ca' vyavahAravAn / 'pakuvvoya kartA / 'taheva AyApAyavidaMsI' tathA AyApAyadarzanodyataH / 'uppIlago ceva' avapIDakaH // 419 || bhI nahIM denA cAhie taba anyakI to bAta hI kyA hai, yaha isakA abhiprAya hai || 416 / / yahA~ koI zaGkA karatA hai ki vinA vicAre usake sAtha rahane meM kyA doSa hai jo itanI sAvadhAnI karate haiM, isakA uttara dete haiM gA0---jo yati apane doSoMkI AlocanA nahIM karatA, tathA jo udgama Adi doSoMse dUSita AhAra, vasati athavA upakaraNakA sevana karatA hai, usake sAtha saMvAsa karanese usa AcArya - ke udgama, utpAdana aura eSaNA doSoMkA parihAra rUpa zuddhi nahIM hogI / yadi vaha AcArya anya muniyoMko usake sAtha rahanekI anumati detA hai to bhI usakI anumodanAkA bhAgI hotA hai // 417 // gA0 - mArgake zramase thakA huA vaha Agantuka muni apane Aneke dina to vizrAma letA hai aura dUsare dina manameM zalyakI taraha cubhane vAle doSoM ko dUra karaneke liye AcAryake samIpa jAtA hai / gurukI mArgaNA arthAt khoja pUrvaka kI jAnevAlI saba kriyAe~ mArgaNA kahI jAtI haiM isaliye yahA~ unakA mArgaNArUpase kathana kiyA haiM ||418 || gA0 - vaha Agantuka kina guNoMse yukta AcAryakA Azraya letA hai, yaha kahate haiM-AcAravAn, AdhAravAn, vyavahAravAn, kartA, tathA ratnatrayake lAbha aura vinAza ko dikhAne vAlA aura avapIDaka ||419 / / 1. esa-A0 mu0 / Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA aparissAI NivvAvao ya NijjAvao pahida kittI / NijjavaNaguNovedo erisao hodi Ayario ||420 // 'aparissAI' aparisrAvI / 'NivvAvao' nirvApakaH / 'pahida kittI' prathitakIrtiH / 'NijjavaNa guNovedo' niryApanaguNasamanvitaH / 'erisao hodi Ayario' IdRgbhavatyAcAryaH // 420 // AcAravattvavyAkhyAnAyAgatA gAthA AyAraM paMcavihaM caradi carAvedi jo NiradicAraM / uvadisadi ya AyAraM eso AyArakhaM nAma ||421 // 'AyAraM paMcavihaM' paJcaprakAraM AcAraM / 'caradi' vinAticAraM carati / paraM vA niraticAre paJcavidhe AcAre pravartayati / 'uvadisadi ya AyAraM' upadizati ca AcAraM / 'eso AyAravaM nAma' eSa AcAravAnnAma / etaduktaM bhavati - AcArAGgaM svayaM vetti granthato'rthatazca svayaM paJcavidhe AcAre pravartate pravartayati ca / pAcAravAn iti / paJcavidhe svAdhyAye vRttirjJAnAcAraH / jIvAditattvazraddhAnapariNatiH darzanAcAraH / hiMsAdinivRttipariNatizcAritrAcAraH / catuvidhAhAratyajanaM, nyUnabhojanaM vRtteH parisaMkhyAnaM, rasAnAM tyAgaH, kAya santApanaM viviktAvAsa ityevamAdikastapaH saMjJita AcAraH / svazaktyanigUhanaM tapasi vIryAcAraH / ete paJcavidhA AcArAH // 421 // prakArAntareNa AcAravattvaM kathayati 319. dasavihaThidikappe vA havejja jo suTThido sayAyario / AyAvaM khu eso pavayaNamAdAsu Autto ||422|| 'dasavihaThidikappe vA' dazavidhe sthitikalpe vA / 'havejja jo suTThido sayA' bhavedyaH susthitaH sadA / gA0 - aparisrAvI, nirvApaka, niryApaka, prasiddha kIrtizAlI aura niryApana guNa se yukta aisA AcArya hotA hai ||420 // Age ukta guNoMmeM se AcAravattva guNakA vyAkhyAna karate haiM gA0--pA~ca prakArake AcArakA jo aticAra lagAye binA pAlana karatA hai tathA dUsaroM ko pA~ca prakAra ke AcArake niraticAra pAlanameM lagAtA hai, aura AcArakA upadeza detA hai yaha AcAravAn nAmaka guNa hai || 421 || TI0- To- isakA abhiprAya yaha hai ki grantha rUpase aura artharUpase svayaM AcArAMgako jAnatA hai | svayaM pA~ca prakArake AcArakA pAlana karatA hai aura dUsaroMse pAlana karAtA hai isa taraha pA~ca AcAravAn hai / pA~ca prakArake svAdhyAyameM laganA jJAnAcAra hai, jIvAdi tattvoMke zraddhAnarUpa pariNata honA darzanAcAra hai / hiMsAdise nivRtti rUpa pariNati cAritrAcAra hai / cAra prakArake AhArakA tyAga, bhUkhase kama bhojana karanA, bhikSAke liye jAte samaya gRha AdikA parimANa karanA, rasoMkA tyAga, kAyakleza, ekAntameM nivAsa ityAdi tapa nAmaka AcAra hai, 'tapameM apanI zaktiko na chipAnA vIryAcAra hai / pA~ca prakArake AcAra haiM ||421 || dUsare prakArase AcAravattvako kahate haiM-- gA0--jo AcArya sadA dasa prakArake sthitikalpameM samyak rUpase sthita hai vaha AcAra Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 bhagavatI ArAdhanA 'Ayario' AcAryaH / 'AyAravaM kha' AcAravAn / 'eso' eSaH / 'pavayaNamAdAsu Autto' pravacanamAtRkAsu samitiSu guptiSu ca AyuktaH // 422 // abhihitakalpanirdezArthA gAthA AcelakkuddesiyasejjAhararAyapiMDakiriyamme / vadajeTThapaDikkamaNe mAsaM pajjosavaNakappo // 423 / / 'AcelakkuTTesiya' celagrahaNaM parigrahopalakSaNaM, tena sakalaparigrahatyAga Acelakyamityucyate / dazavighe dharme tyAgo nAma dharmaH / tyAgazca sarvasaMgaviratiracelatApi saiva / tenAcelo yatistyAgAkhye dharma pravRtto bhavati / akiMcanAkhye api dharme samudyato bhavati niSparigrahaH / parigrahArthA hyArambhapravRttiniSparigrahasyAsatyArambhe kuto'saMyamaH / tathA satye'pi dharme samavasthito bhavati / paraM parigrahanimittaM vyalokaM vadati / asati bAhya kSetrAdike abhyantare ca rAgAdike parigrahe na nimittamastyanRtAbhidhAnasya / tato va vanne avoti / lAghavaM ca acelasya bhavati / adattaviratirapi saMpUrNA bhavati / parigrahAbhilASe sati adattAdAne pravartate nAnyatheti / api ca rAgAdike tyakte bhAvavizuddhimayaM brahmacaryamapi vizaddhatamaM bhavati / saMganimitto hi krodhastadabhAve cottamA kSamA vyavatiSThate / surUpo'hamADhya ityAdiko darpastyakto bhavati aceleneti mArdavamapi tatra sannihitaM / 'ajihmabhAvasya sphuTamAtmIyaM bhAvamAdarzayato'celasyArjavatA ca bhavati mAyAyA mUlasya parigrahasya tyAgAt / celAdiparigrahaparityAgaparo yasmAt virAgabhAvamupagataH zabdAdiviSayeSvasakto bhavati / vAn hai / vaha AcArya pravacanakI mAtA samiti aura guptiyoMmeM tatpara rahatA hai / / 422 / / dasa kalpoMkA kathana karate haiM gA0-Acelakya, auddezikakA tyAga, zayyA gRhakA tyAga, rAjapiNDakA tyAga, kRtikarma, vrata, jyeSThatA, pratikramaNa, mAsa aura paryuSaNA ye dasa kalpa hai / / 423 / / To0-cela vastrako kahate haiM / celakA grahaNa parigrahakA upalakSaNa hai| ataH samasta parigraha ke tyAgako Acelakya kahate haiN| dasa dharmoMmeM eka tyAga nAmaka dharma hai| samasta parigrahase virati ko tyAga kahate hai vahI acelatA bhI hai / ataH acela yati tyAga nAmaka dharmameM pravRtta hotA hai / jo niSparigraha hai vaha akiMcana nAmaka dharmameM tatpara hotA hai| parigrahake liye ho ArambhameM pravRtti hotI hai / jo parigrahakA tyAga kara cukA vaha Arambha kyoM kregaa| ataH usake asaMyama kaise ho sakatA hai ? tathA jo parigraha rahita hai vaha satya dharmameM bhI samyak rUpase sthita hotA hai / kyoMki parigrahake nimitta hI dUsarese jhUTha bolanA hotA hai| bAhya parigraha kSetra Adi aura abhyantara parigraha rAgAdike abhAvameM jhUTha bolanekA kAraNa nahIM hai| ataH bolanepara acela muni satya hI bolatA hai / acelake lAghava bhI hotA hai| acelake adattakA tyAga bhI sampUrNa hotA hai kyoMki parigraha kI icchA honepara binA dI huI vastuko grahaNa karane meM pravRtti hotI hai| anyathA nahIM hotI / tathA rAgAdikA tyAga hone para bhAvoMkI vizuddhi rUpa brahmacarya bhI atyanta vizuddha hotA hai| parigrahake nimitta se krodha hotA hai / parigrahake abhAvameM uttama kSamA rahatI hai| maiM sundara hU~, sampanna hU~ ityAdi mada acelake nahIM hotA ataH usake mArdava bhI hotA hai / acela apane bhAvako vinA kisI chala kapaTa ke prakaTa karatA hai ataH usake Arjava dharma bhI hotA hai, kyoMki mAyAke mUla parigrahakA usane tyAga kiyA hai| yataH vastra Adi parigrahake tyAgameM tatpara muni virAga Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 321 tato vimuktazca zItoSNadaMzamazakAdiparizramANAmarodAnAta. nizcelatAmabhyupagacchatA tapo'pi ghoramanuSThitaM bhavati / evamacelatvopadezena dazavidhadharmAkhyAnaM kRtaM bhavati saMkSepeNa / / athavAnyathA prakramyate aceltaagunnprshNsaa| saMyamazaddhireko gaNaH / svedarajomalAvalipte cele tadyonikAstadAzrayAzca trasAH sUkSmAH sthUlAzca jIvA utpadyante, te vAdhyante celagrAhiNA / saMsaktaM vastraM tAvatsthApayatIti cettahi hiMsA syAta / vivecane ca te mriyante tatra saMsaktacelavataH sthAne. zayane, niSadyAyAM. pATane, chedane, bandhane, veSTane, prakSAlane, saMghaTane, AtapaprakSepaNe ca jIvAnAM bAdheti mahAnasaMyamaH / acelasyaivaMvidhAsaMyamAbhAvAt saMyamavizuddhiH / indriyavijayo dvitiiyH| sapAkUle bane vidyAmantrAdirahito yathA pumAn dRDhaprayatno bhavati evamindriyaniyamane acelo'pi yatate / anyathA zarIravikAro lajjanIyo bhavediti / kaSAyAbhAvazca guNo'celatAyAH / stenabhayAdgomayAdirasena lepaM kurvantigRhayitvA kathaMcinmAyAM karoti / unmArgeNa vA stenavazcanAM katuM yAyAt / gulmavallyAdyantahito vA syAt / celAdimamAstIti mAnaM codahate / balAdapaharaNAttena saha kalahaM kuryAt / lAbhAdvA lobhaH pravartate / iti celagrAhiNAmamI dopAH / acelatAyAM punaritthaMbhRtadoSAnutpattiH dhyAnasvAdhyAyayoravighnatA ca / sUcIsUtrakarpaTAdiparimArgaNasIvanAdivyAkSepeNa tayovighno bhavati / niHsaMgasya tathAbhUtavyAkSepAbhAvAt / sUtrArthapauruSIpu nirvighnatA, svAdhyAyasya dhyAnasya ca bhAvanA / granthatyAgazca guNaH / bhAvako prApta hokara zabda Adi viSayoMmeM Asakta nahIM hotA / tathA parigrahase mukta hone se zIta, uSNa, DAMsa, macchara Adi parISahoMko sahatA hai| ataH vastra tyAgako svIkAra karanese ghora tapa bhI hotA hai| isa prakAra acelatAke upadezase saMkSepase dasa prakArake dharmo kA kathana hotA hai / athavA acelatA guNakI prazaMsA anya prakArase kahate haiM / acelatAmeM saMyama kI zuddhi eka guNa hai / pasInA, dhUli aura mailase lipta vastrameM usI yoni vAle aura usake Azrayase rahane vAle trasa jIva tathA sUkSma aura sthUla jIva utpanna hote haiM, vastra dhAraNa karanese unako bAdhA pahu~catI hai / yadi kahoge ki aise jIvoMse saMbaddha vastrako alaga kara deMge to unakI hiMsA hogI, kyoMki unheM alaga kara denese ve vahA~ mara jAyeMge / jIvoMse saMsakta vastra dhAraNa karane vAleke uThane, vaiThane, sone, vastra ko phAr3ane, kATane, vA~dhane, veSThita karane, dhone, kUTane, aura dhUpameM DAlane para jIvoMko vAdhA honese mahAn asaMyama hotA hai / jo acela hai usake isa prakAra kA asaMyama na honese saMyama kI vizuddhi hotI hai| dUsarA guNa hai indriyoMko jItanA / jaise sose bhare jaMgalameM vidyA maMtra Adise rahita puruSa dRr3ha prayatna-khUba sAvadhAna rahatA hai usI prakAra jo acela hotA hai vaha bhI indriyoMko vazameM karanekA pUrA prayatna karatA hai| aisA na karane para zarIrameM vikAra haA to lajjita honA itA haiN| acelatA kA tIsarA gaNa kaSAya kA abhAva hai| coroMke Darase vastrako gobara Adike rasase lipta karake chipAnepara kathaMcit mAyAcAra karanA hotA hai athavA coroMko dhokhA deneke lie kumArgase jAnA par3atA hai yA jhAr3a jhaMkhAr3ameM chipanA hotA hai| mere pAsa vastra haiM aisA ahaMkAra hotA hai| yadi koI balapUrvaka vastra chIne to usake sAtha kalaha karatA hai / vastralAbha honese lobha hotA hai / isa prakAra vastra dhAraNa karane vAloMke ye doSa haiN| vastratyAgakara acela honepara isa prakArake doSa utpanna nahIM hote aura dhyAna tathA svAdhyAyameM kisI prakArakA vighna nahIM hotA / suI dhAgA, vastra AdikI khoja tathA sIne AdimeM laganese svAdhyAya aura dhyAnameM 1. mAH surAsurodIrNAH soDhAzcopasargAH ni-A0 mu0 / 2. saMsaktAH ce-A0 mu0 / 3. NAtstenena-mu0 / Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA bAhyacelAdigranthatyAgo'bhyantaraparigrahatyAgamUlaH / yathA tuSanirAkaraNamabhyantaramala nirAsopAyaH atuSaM dhAnyaM niyamena zuddhayati / bhAjyA tu hyasatuSasya zuddhiH / evamacelavati niyamAdeva bhAjyA sacele / vItarAgadveSatA ca guNaH / sacelo hi manojJe vastre rakto bhavati / duSyatyamanojJe / vAhyadravyAlambanau hi rAgadveSau tAvasati parigrahe na bhavataH / kiM ca zarIre anAdaro guNaH zarIragatAdaravazenaiva hi jano'saMyame parigrahe ca vartate / acelena tu tadAdarastyaktaH, vAtAtapAdibAdhAsahanAt / svavazatA ca guNaH dezAntaragamanAdau sahAyApratIkSaNAt / picchamAtraM gRhItvA hi tyaktasakalaparigrahaH pakSIva yAtIti / sacelastu sahAyaparavazaH caurabhayAt bhavati paravazamAnasazca kathaM saMyamaM pAlayet / cetovizuddhiprakaTanaM ca guNo'celatAyAM / kaupInAdinA pracchAdayato bhAvazuddhirna jJAyate / nizcelasya tu nirvikAradehatayA sphuTA virAgatA / nirbhayatA ca guNaH / mamedaM kimapaharanti caurAdayaH, kiM tADayanti baghnantIti vA bhayamupaiti sacelo nAcelo, bhayAturo vA kiM na kuryAt / sarvatra vizrabdhatA ca guNaH / niSparigrahaH na kiMcanApi zaGkate / sacelastu pratimArgayAyinaM anyaM vA dRSTvA na tatra vizvAsaM karoti / ko vetyayaM kiM karoti iti / apratilekhanatA ca guNaH / caturdazavidhaM upadhi gRhRtAM bahupratilekhanatA na tathAcelasya / parikarmavarjanaM ca guNaH / udva eSTanaM, mocanaM, sIvanaM, baMdhanaM, raMjanaM ityAdikamanekaM parikarma 322 vighna hotA hai / jo niHsaMga hai usake isa prakArakI bAdhA nahIM hotii| sUtra pauruSI aura arthapauruSI meM nirvighnatA rahatI hai tathA svAdhyAya aura dhyAna kI bhAvanA hotI hai / hai acelatA meM eka guNa parigrahakA tyAga hai / bAhya vastra Adi parigrahakA tyAga abhyantara parigrahake tyAgakA mUla hai| jaise dhAnake chilakeko dUra karanA usake abhyantara malako dUra karanekA upAya hai | binA chilakekA dhAnya niyamase zuddha hotA hai / kintu jisapara chilakA lagA hai usakI zuddhi niyamase nahIM hotI / isI prakAra jo acela hai usakI abhyantara zuddhi niyamase hotI hai kintu jo sacela hai usakI zuddhi bhAjya hai / acelatA meM rAgadveSakA abhAva eka guNa hai jo vastra dhAraNa karatA hai vaha manako priya sundara vastrase rAga karatA hai aura manako apriya vastrase dveSa karatA hai | rAga aura dveSa bAhya dravyake avalambanase hote haiM / parigrahake abhAva meM rAga dveSa nahIM hote / tathA zarIrameM anAdara bhI acelatAkA guNa haiM / zarIrameM Adara honese manuSya asaMyama aura parigrahameM pravRtti karatA hai / jo acela hotA hai usakA zarIrameM AdarabhAva nahIM hotA / tabhI to vaha vAyu dhUpa AdikA kaSTa sahatA hai / acelatA meM svAdhInatA bhI eka guNa kyoMki dezAntara meM jAne AdimeM sahAyakI pratIkSA nahIM karanI hotI / samasta parigrahakA tyAgI pIchI mAtra lekara pakSI kI taraha cala detA hai / jo sacela hotA hai vaha sahAyake paravaza hotA hai tathA corake bhayase usakA mana bhI paravaza hotA hai vaha saMyamako kaise pAla sakatA hai / tathA acelatA meM cittakI vizuddhiko prakaTa karane kA bhI guNa hai / laMgoTI vagairahase DhA~kanese bhAvazuddhikA jJAna nahIM hotA / kintu vastra rahita ke zarIra ke vikAra rahita honese virAgatA spaSTa dIkhatI hai / acelatA meM nirbhayatA guNa hai| cora Adi merA kyA hara leMge, kyoM ve mujhe mAreMge yA baaNdheNge| kintu savastra DaratA hai aura jo DaratA hai vaha kyA nahIM karatA / sarvatra vizvAsa bhI acelatA kA guNa hai| jisake pAsa koI parigraha nahIM vaha kisI para bhI zaMkA nahIM karatA / kintu jo savastra hai vaha tA mArga meM calane vAle pratyeka jana para athavA anya kisI ko dekhakara usa para vizvAsa nahIM karatA / yaha kauna hai kyA karatA hai yaha zaMkA hotI hai / acelatA meM pratilekhanAkA na honA bhI eka guNa hai / caudaha prakArakI parigraha rakhanevAloM ko bahuta pratilekhanA karanA hotI hai, acelako vaisI pratilekhanA nahIM karanA par3atI / parikarmakA nahIM honA bhI eka guNa acelakA hai / savastrako lapeTanA, chor3anA, Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 323 sacailasya / svasya vastraprAvaraNAdeH svayaM prakSAlanaM sIvanaM vA kutsitaM karma, vibhUSA, mUrcchA ca / lAghavaM ca guNaH / acelo'lpopadhiH sthAnAsanagamanAdikAsu kriyAsu vAyuvadapratibaddho laghurbhavati netaraH / tIrthakarAcaritatvaM ca guNaH - saMhananavalasamagrA muktimArga prakhyApanaparA jinAH sarva evAcelA bhUtA bhaviSyaMtazca / yathA mervAdiparvatagatAH pratimAstIrthakara mArgAnuyAyinazca gaNadharA iti te'vyacelAstacchiSyAzca tathaiveti siddhamacelatvaM / celapariveSTitAGgo na jinasadRzaH / vyutsRSTapralambabhujo nizcelo jinapratirUpatAM dhatte / anigUDhabalavIryatA ca guNaH / parISahasahane zakto'pi sacelo na parISahAnsahate iti / evametadguNAvekSaNAdacelatA jinopadiSTA / celapariveSTitAGga AtmAnaM nirgranyaM yo vadettasya kimapare pASaNDino na nirgranthAH ? vayameva na te nirgranthA iti vAGmAtraM nAdriyate madhyasthaiH / itthaM cele doSA acelatAyAM vA aparimitA guNA iti acelatA sthitikalpatvenoktA / athaivaM manyase pUrvAgameSu vastrapAtrAdigrahaNamupadiSTam / tathA hyAcArapraNidhI bhaNitaM ' - " paDilekhe pAtrakaMbalaM tu dhruvamiti / asatsu pAtrAdiSu kathaM pratilekhanA dhruvaM kriyate / " AcArasyApi dvitIyAdhyAyo lokavicayo nAma, tasya paJcame uddeze evamuktaM -- paDaleha pAdapukhaNaM, uggahaM, kaDAsaNaM, aNNadaraM sInA, bA~dhanA, raMganA ityAdi aneka parikarma karane hote haiN| apane vastra, or3hane vagairaha ko svayaM dhonA, sInA ye kutsita karma tathA zarIrako bhUSita karanA mamatva Adi parikarma karane hote haiM / lAghava guNa bhI acelatA meM haiM / acelake pAsa thor3A parigraha hotA hai / uThanA baiThanA jAnA Adi kriyAoM meM vaha vAyuko taraha beroka aura laghu hotA hai, savastra aisA nahIM hotA / tIrthaMkaroMke mArga kA AcaraNa karanA bhI acelatAkA guNa hai / saMhanana aura balase pUrNa tathA muktike mArgakA upadeza dene meM tatpara sabhI tIrthaMkara acela the tathA bhaviSya meM bhI acela hI hoNge| jaise meru Adi parvatoM para virAjamAna jina pratimA aura tIrthaMkaroMke mArgake anuyAyI gaNadhara bhI acela hote haiM / unake ziSya bhI unhIM kI taraha acela hote haiN| isa prakAra acelatA siddha hotI hai / jisakA zarIra vastrase veSThita hai vaha tIrthaMkarake samAna nahIM hai / jo donoM bhujAoMko laTakA kara khar3A hai aura vastra rahita hai vaha jinake samAna rUpakA dhArI hotA hai / apane bala aura vIryako na chipAnA bhI alatAkA guNa hai / savastra parISahoMko sahane meM samartha hote hue bhI parISahoM ko nahIM sahatA / isa prakAra ukta guNoMke kAraNa acelatA jinadevake dvArA kahI gaI hai| jo apane zarIrako vastra veSTita karake apaneko nirgrantha kahatA hai usake anusAra anya matAnuyAyI sAdhu nirgrantha kyoM nahIM haiM / hama hI nirgrantha haiM ve nirgrantha nahIM haiM yaha to kahanA mAtra hai / madhyastha puruSa ise nahIM mAnate / isa prakAra vastra meM doSa aura acelatAmeM aparimita guNa honese acalatAko sthitikalparUpase kahA hai / yadi Apa mAnate haiM ki pUrva AgamoMmeM vastra pAtra Adike grahaNakA upadeza hai / jaise AcAra praNidhimeM kahA hai - ' pAtra aura kaMbalakI pratilekhanA avazya karanA cAhiye / ' yadi pAtrAdi nahIM. hote to unakI pratilekhanA Avazyaka kaise kI jAtI / AcArAMgakA bhI dUsarA adhyAya loka vicaya nAmaka hai / usake pA~caveM uddezameM kahA hai- 'pratilekhanA, paira pUchanA, uggaha ( eka upakaraNa ), 1. pratilikhe - mu0 / 2. 'vatthaM paDiggahaM kaMbalaM pAyapuMchaNaM uggahaNaM ca kaDAsaNaM eesu caiva jANijjA' | AcA0 2/5/10/ Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 324 bhagavatI ArAdhanAM uvadhi pAvejja iti / tathA vatthasaNAe vuttaM 'tattha ese hirimaNe segaM vatthaM vA dhArejja paDilehaNagaM vidiyaM, tattha ese jugni dese duve vatthANi dhArijja paDilehaNagaM tadiyaM / tattha ese parissahaM aNadhihAsaesa (aNahivAsae) tao vatthANi dhArejja paDilohaNaM cautthaM / " tathA pAdesaNAe kathitaM "hirimaNe vA juggide cAvi aNNage vA tassa NaM kappadi vatthAdikaM pAdacArittae iti" / punazcoktaM tatraiva-"alAbupattaM vA, dArugapatta vA maTTigapataM vA appapANaM, appabIjaM appasaridaM tathA appakAraM pAtralAbhe sati pddigghissaamiiti"| vastrapAtre yadi na grAhya kathametAni sUtrANi nIyante / bhAvanAyAM coktaM-"barisaM cIvaradhAri tena paramacelake tu jiNe" iti / tathA sUtrakRtasya puMDarIke adhyAye kathitaM 'Na kahejjo dhammakahaM vatthapattAdihedumiti / nisevepyuktaM-"kasiNAi3 vatthakaMvalAI jo bhikkhu paDiggahidi Apajjadi mAsigaM lahugaM' iti / evaM sUtranirdiSTe cele acelatA kathaM ityatrocyate-AryikANAmAgame anujJAtaM vastraM kAraNApekSayA / bhikSUNAM hImAnayogya zarIrAvayavo duzcarmAbhilamvamAnanavIjo vA parISahasahane vA akSamaH sa gRhNAti / kaTAsana (caTAI) inameMse koI eka upadhi pAtA hai| tathA vastraSaNAmeM kahA hai-'jo lajjAzIla ho vaha eka vastra dhAraNa kare, dUsarA prtilekhnaa| deza vizeSa meM do vastra dhAraNa kare, tIsarA pratilekhanA dhAraNa kre| jo parISaha sahane meM asamartha ho vaha tIna vastra aura caturtha pratilekhanA dhAraNa kre|' tathA pAtraSaNAmeM kahA hai-'jo lajjAzIla Adi hai aura pAdacArI hai usake liye vastrAdi yogya haiN|' punaH usImeM kahA hai 'tumbIkA pAtra, lakar3IkA pAtra athavA miTTIkA pAtra, pAtralAbha honepara grahaNa karU~gA jo alpabIja Adi ho| yadi vastra pAtra grahaNa karane yogya na hote to ye sUtra kaise hote ? bhAvanAmeM kahA haibhagavAn jinane eka varSa taka deva dRSya vastra dhAraNa kiyaa| usake pazcAt acelaka (nirvastra) rhe| tathA sUtra kRtAMgake puNDarIka adhyayanameM kahA hai-'vastra pAtra AdikI prAptike liye dharmakathA nahIM kahanI cAhiye / ' nizItha sUtra meM kahA hai-'jo bhikSu pUrNa vastra kambala grahaNa karatA hai vaha mAsika laghu prAyazcitta ke yogya hai|' isa prakAra sUtra granthoMmeM celakA nirdeza hote hue acelatA kaise saMbhava hai ? isakA uttara dete haiM-kAraNakI apekSA AryikAoMko AgamameM vastrakI anujJA hai| bhikSuoMmeMse yadi kisIke zarIrakA avayava lajjA yogya ho, athavA liMgake muMha para carma na ho yA aNDakoSa lambe hoM, athavA parISaha sahane meM asamartha ho to vaha vastra grahaNa karatA hai| AcArAMga meM kahA hai 'AyuSmAn' maiMne sunA, bhagavAnne aisA khaa| yahA~ saMyamake abhimukha strI puruSa do prakAra ke hote haiM-eka sarvazramaNAgata, eka no sarvazramaNAgata / unameMse jo sarvazramaNAgata, sthira aMga hAtha-pairavAle tathA saba indriyoMse pUrNa hote haiM unako eka bhI vastra dhAraNa karanA yogya nahIM hai kevala eka pIchI rakhate haiN| tathA kalpa sUtrameM kahA hai-'lajjAke kAraNa aura zarIrake aMgake glAniyukta hone para tathA parISahoMko sahane meM asamartha hone para vastra dhAraNa kare / ' 1. vaddhasaNAe a0 A0 / 2. juggide de-mu0 / 3. je bhikkhakasiNAI vatthAI ghareiM dharetaM vA sAtijjati ||-nizIthasU0 123 / ya Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 325 wwwwwwwwwwwwwwan ~~~ ~ tathA coktamAcArAMge 'sudaM me Aussatto bhagavadA evamakkhAdaM / iha khalu saMyamAbhimukhA duvihA itthIpu risA jadA bhvNti| taM jahA-savvasamaNAgade NosamaNAgade ceva / tattha je savvasamagade thirAMgahatthapANipAde samvadiyasamaNNAgade tassa NaM No kappadi egamavi vattha dhAriu eva parihiu eka aNNattha egeNa paDilehageNa iti" / tathA coktaM kalpe-'hirihetukaM va hoi dehaduguti dehe juggidge| dhArejja siyA vatthaM parissahANaM caNa vihAsIti (vasahaI)" dvitIyamapi sUtraM kAraNamapekSya vastragrahaNamityasya prasAdhakaM AcAre vidyate--"ahaM puNa evaM jANejja upAtikate hemaMtehiM supaDivaNe se athApaDijuNNamuvadhi padi chAvejja'' iti / himasamaye zItabAdhAsahaH parigRhya celaM tasminniSkrAnte grISme samAyAte pratiSThApayediti kAraNApekSaM grahaNamAkhyAtaM / parijIrNavizeSopAdAnADhDhAnAmaparityAga iti cet acelatAvacanena virodhaH / prakSAlanAdika saMskAravirahAtparijIrNatA vastrasya kathitA na tu dRr3hasya (syA) tyAgakathanArtha / pAtrapratiSThApanA sUtreNokteti saMyamAthaM pAtragrahaNaM sidhyati iti manyase naiva, acelatA nAma parigrahatyAgaH pAtraM ca parigraha iti tasyApi tyAga siddha eveti / tasmAtkAraNApekSaM vastrapAtragrahaNaM / yadupakaraNaM gRhyate kAraNamapekSya tasya grahaNa vidhiH gRhItasya ca pariharaNamavazyaM vaktavyam / tasmAdvastraM pAtraM cArthAdhikAramapekSya sUtraSu bahapu yaduktaM tatkAraNamapekSya nirdiSTamiti grAhyam / yacca bhAvanAyAmuktaM-varisaM cIvaradhArI teNa paramecalago jiNotti |-tduktN vipratipatti bahulatvAt / kathaM ? kecidvadanti 'tasminneva dine tadvastraM vIrajinasya vilambanakAriNA gRhItamiti' / anye 'SaNmAsAcchinnaM tatkaNTakazAkhAdibhiriti' / 'sAdhikena AcArAMgameM dUsarA sUtra bhI kAraNakI apekSA vastra grahaNakA sAdhaka hai-- 'yadi aisA jAne hemanta bIta gayA, grISma Rtu A gaI aura vastra jIrNa nahIM huA to sthApita kara de / ' arthAt ThaMDake samaya zItakI bAdhA na sahane para vastra grahaNa kara le| usake cale jAne para aura grISmake Anepara vastrako kahIM rakha de| isa prakAra kAraNakI apekSA vastrakA grahaNa kahA hai| zaGkA-jIrNa vizeSaNa denese dRr3ha vastra ho to na chor3e ? samAdhAna-taba to acelatA kathanake sAtha virodha AtA hai| dhonA Adi saMskAra na kiye jAnese vastrako jIrNa kahA hai, majabUta vastrakA tyAga na karaneke lie nahIM kahA / zaGkA-sUtrake dvArA pAtrakI pratiSThApanA kahI hai| ata: saMyamake lie pAtrakA grahaNa siddha hotA hai ? samAdhAna-nahIM, acelatAkA artha hai parigrahakA tyAga / aura pAtra parigraha hai ata: usakA bhI tyAga siddha hI hai| ataH kAraNakI apekSA vastra pAtrakA grahaNa kahA hai| aura jo upakaraNa kAraNakI apekSA grahaNa kiyA jAtA hai usake grahaNa grahaNakI vidhi aura gRhIta upakaraNakA tyAga avazya kahanA hI cAhie / isalie bahutase (zvetAmbarIya) sUtroMmeM jo arthAdhikArakI apekSA vastra pAtrakA kathana kiyA hai vaha kAraNa vizeSakI apekSA kahA hai-aisA grahaNa karanA cAhiye / aura jo bhAvanAmeM kahA hai ki 'jina eka varSataka vastradhArI rahe usake bAda acelaka rhe|' usameM bahuta vivAda haiN| koI kahate haiM ki usI dina vaha vastra vIra bhagavAnke kisI vyaktine le liyA thaa| dUsaroMkA kahanA hai ki vaha vastra chaha mAsameM kA~Te zAkhA Adise chinna ho gyaa| 1. jAdA A0 mu0 / 2. 'aha puNaM evaM jANijjA-uvAikkate hemaMte gimhe paDivanne, ahaaprijunnaaii| vatthAI parivijjA'-AcArA0 7 / 4 / 209 / Main Education International Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 bhagavatI ArAdhanA varSeNa tadvastraM khaMDalakabrAhmaNena gRhItamiti kecitkathayanti / kecidAtena patitamupekSitaM jineneti / apare vadanti 'vilambanakAriNA jinasya skandhe tadAropitamiti' / evaM vipratipattibAhulyAnna dRzyate tattvaM / sacelaliGgaprakaTanArthaM yadi celagrahaNaM jinasya kathaM tadvinAza iSTa: / sadA taddhArayitavyam / kiM ca yadi nazyatIti jJAtaM nirarthakaM tasya grahaNaM / yadi na jJAtamajJAnamasya prApnoti / api ca celaprajJApanA vAJchitA cet "Acela'kko dhammo purimacarimANaM" iti vaco mithyA bhavet / tathA navasthAne yaduktaM "yathAhamacelI tathA hou pacchimo idi hokkhavitti" tenApi virodhaH / kiM ca jinAnAmitareSAM vastratyAgakAla: vIrajinasyeva kina nidizyate, yadi vastraM teSAmapi bhaveta / evaM tu yuktaM vaktaM 'sarvatyAgaM kRtvA sthite jine kenacidasaM vastraM nikSiptaM upasAgasa iti / idaM cAcelatAprasAdhanaparaM zItadaMzamazakataNasparzaparISahasahanavacanaM priiphsuutrep| na hi sacelaM zItAdayo bAdhante / imAni ca sUtrANi acelatAM darzayanti 'pariNattesu vatthesu Na puNo celamAdie / ' acelapavare bhikkhU jiNasvadhare sadA // sacelago sukhI bhavadi asukhI cAvi acelago / ahaM to sacelo hokkhAmi idi bhikkhU Na citae // koI kahate haiM ki eka varSase kucha adhika hone para usa vastrako khaMDalaka nAmake brAhmaNane le liyA thaa| kucha kahate haiM ki havAse vaha vastra gira gayA aura jinadevane usakI upekSA kara dii| anya kahate haiM ki usa puruSane usa vastrako vIra bhagavAnke kandhepara rakha diyaa| isa prakAra bahuta vivAda honese isameM kucha tattva dikhAI nahIM detaa| yadi vIra bhagavAnne savastra veSa prakaTa karaneke lie vastra grahaNa kiyA thA to usakA vinAza iSTa kaise huaa| sadA usa vastrako dhAraNa karanA cAhiye thA / tathA yaha vastra vinaSTa hone vAlA hai aisA unheM jJAta thA to usakA grahaNa nirarthaka thaa| yadi unheM yaha jJAta nahIM thA to vIra bhagavAn ajJAnI Thaharate haiN| tathA yadi celaprajJApanA iSTa thI to 'prathama aura antima tIrthaGkarakA dharma acela thA' yaha vacana mithyA ThaharatA hai| tathA nava sthAnameM kahA hai-'jaise maiM acela huA vaise hI antima tIrthaGkara acela hoNge|' usase bhI virodha AtA hai| tathA anya tIrthaGkaroMne bhI vastra dhAraNa kiyA thA to vIra bhagavAn kI taraha unakA bhI vastra tyAganeke kAlakA nirdeza kyoM nahIM hai ? isalie aisA kahanA yukta hai ki jaba vIra bhagavAn sarvasva tyAga kara dhyAnameM lIna hue to kisIne unake kandhe para vastra rakha diyaa| yaha to upasarga huaa| parISahoMkA kathana karanevAle sUtroMmeM jo zIta, DAMsa-macchara, tRNasparza parISahoMke sahanekA kathana hai vaha acelatAko siddha karatA hai / vastradhArIko zIta Adi vAdhA nahIM pahu~cAte / tathA ye sUtra bhI acelatAko batalAte haiM-'vastroMkA tyAga kara dene para bhikSu punaH vastra grahaNa nahIM krtaa| sadA bhikSu acela hokara jinarUpako dhAraNa karatA hai / bhikSu aisA vicAra nahIM karatA ki savastra sukhI hotA hai aura avastra duHkhI hotA hai isalie maiM vastra dhAraNa kruuNgaa|' vastra rahita sAdhuko kabhI zIta satAtA hai to vaha ghAmako cintA nahIM karatA, Alasa tyAga sahana karatA hai| mere 1. 'Acelakko dhammo purimasya pacchimassa ya jiNassa / ' bR, kalpam bhA0 gA0 6369 / 2. dvastraM vastuM ni-A0 mu0 / Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 327 acelaga salUhassa (spa lahuassa) sIdaM bhavadi egadA / NAta se vicitejjo adhisijja alAiso (?) // Na me NivAraNaM atthi chAiyaM tANa vijjadi / ahaM tAvaggi sevAmi iti bhikkha Na citae / acelagANa lahassa saMjadassa tvssinno| taNesa asamAgasta NaM te hodi viraadhido|| egeNa tAva kappeNa saMvaDaMgatiNaM sita / daMsAvAe jo saMpasiddhaM kimaMgaM puNa dohakappehiM // etAnyuttarAdhyayane Acelakko ya jo dhammo jo vAyaM snnruttro| desido vaDDhamANeNa pAseNa a mahappaNA // egadhamme pavattANaM duvidhA liMgakappaNA / ubhaesi padiTThANamahaM saMsayamAgadA // iti vacanAccaramatIrthasyApi acelatA siddhayati / jaggassa ya muMDassa ya dIhalomaNakhassa ya / ... mehaNAdo virattassa ki vibhUsA karissadi // iti dazavakAlikAyAmuktaM / evamAcelakyaM sthitikalpaH / zramaNAnuddizya kRtaM bhaktAdikaM uddesigamityucyate / tacca SoDazavidha AdhAkarmAdivikalpena / tatparihAroM dvitIyaH sthitikalpaH / tathA coktaM kalpe-- - solasa vidhamuddesaM vajjedavvaMti purimacarimANaM / titthagarANa titthe Thidikappo hodi vidio hu|| sejjAdharazabdena trayo bhaNyante vasati yaH karoti / kRtAM vA vasatiM pareNa bhagnAM patitaikadezAM vA pAsa zIta dUra karanekA koI sAdhana nahIM hai na kAI chAjana hI hai| maiM AgakA sevana karUM' aisA bhikSu vicAra nahIM krtaa| jo tapasvo acela honese bhAramukta hai vaha saMyamakI virAdhanA nahIM krtaa| uttarAdhyayana sUtrameM kesI gautamase prazna karatA hai-jo yaha vardhamAna bhagavAnne acelaka dharma kahA hai aura bhagavAn pArzvane 'sAntarottara dharma kahA hai| eka hI dharmake mAnane vAloMmeM do prakArake liMgakI kalpanAse maiM saMzayameM par3A huuN| isa kathanase antima tIrthakI bhI acelatA siddha hotI hai| dazavaikAlika sUtrameM kahA hai-nagna, muNDita aura dIrgha nakha aura roma vAle tathA maithunase virakta sAdhuko AbhUSaNoMse kyA prayojana hai / isa prakAra Acelakya sthitikalpa hai| . 2. zramaNoMke uddezase banAye gaye bhojanAdiko auddezika kahate haiM / adhaHkarma Adike bhedase usake solaha prakAra haiN| usakA tyAga dUsarA sthitikalpa haiN| kalpameM kahA hai-prathama aura antima tIrthaMkaroMke tIrthameM solaha prakArakA uddiSTa chor3ane yogya hai / yaha dUsarA sthitikalpa hai| 3. 'zayyAdhara' zabdase tIna kahe jAte haiM-jo vasati banAtA hai, dUsareke dvArA banAI gaI Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 bhagavatI ArAdhanA saMskaroti, yadi vA na karoti na saMskArayati kevalaM prayacchatyatrAsveti / eteSAM piNDo nAmAhAraH, upakaraNaM vA pratilekhanAdikaM zayyAdharapiNDastasya pariharaNaM tRtIyaH sthitikalpaH / sati zayyAdharapiNDagraheNa'pracchannamayaM yojayedAhArAdikaM / dharmaphalalobhAdyo vA AhAraM dAtumakSamo daridro lubdho vA na cAsau vasatiM prayacchet / saMti vasatI AhArAdAne loko mAM nindati-sthitA vasatAvasya3 yatayo na cAnena mandabhAgyena teSAM AhAro datta iti / yateH snehaH syAdAhAraM vasatiM ca prayacchati tasmin bahUpakAritayA / tatpiNDAgrahaNe tu noktadoSasaMspazaMH / rAjapiNDAgrahaNaM caturthaH sthitikalpaH / rAjazabdena ikSvAkuprabhRtikule jAtAH / rAjate prakRti raJjayati iti vA rAjA rAjasadazo mahaddhiko bhaNyate / tasya piNDaH tatsvAmiko rAjapiNDaH / sa trividho bhavati / AhAraH, anAhAraH, upadhiriti / tatrAhArazcaturvidho azanAdibhedena / taNaphalakapIThAdiH anAhAraH, upadhirnAma pratilekhanaM vastraM pAtraM vA / evaMbhUtasya rAjapiNDasya grahaNe ko doSaH iti cet atrocyate-dvividhA doSA AtmasamutthAH parakRtAzceti / dvividhA parasamutthAH manujatiryakkRta vikalpeneti / tiryakkRtA dvividhA grAmAraNyapazubhedAt / te dviprakArA api dvibhedA duSTA bhdraashceti| hayA, gajA, gAvo, mahiSA, meNDAH, zvAnazca grAmyAH duSTAH / vasatiko TUTane para yA usakA eka hissA gira jAne para jo usakI marammata karAtA hai, jo na karatA hai na marammata karAtA hai kevala detA hai ki yahA~ Thahariye / unakA piNDa arthAt bhojana, upakaraNa athavA pratilekhanA Adi zayyAdhara piNDa kahAtA hai| usakA tyAga tIsarA sthitikalpa hai| zayyAdharakA piNDa grahaNa karane para vaha dharmake phalake lobhase chipAkara AhAra AdikI yojanA kara sakatA hai| athavA jo daridra yA lobhI honese AhAra dene meM asamartha hai vaha ThaharanekA sthAna nahIM degA kyoMki vasatima ThaharAkara AhAra na dene para loka merI nindA kareMge ki isakI vasatimeM ya aura isa abhAgene unheM AhAra nahIM diyaa| tathA AhAra aura vasati dene vAle para yatikA sneha ho sakatA hai ki isane hamArA bahuta upakAra kiyA hai / kintu zayyAdharakA AhAra grahaNa na karane para ukta doSa nahIM hote| 4 rAjapiNDakA grahaNa na karanA catartha sthitikalpa hai| rAja zabdase ikSvAku Adi kulameM utpanna huoMkA grahaNa kiyA jAtA hai| jo 'rAjate' zobhita hotA hai yA janatAkA raMjana karatA hai vaha rAjA hai| rAjAke samAna sampattizAlI bhI rAjA kahalAtA hai / usakA piNDa arthAt jisa piNDakA vaha svAmI hotA hai, vaha rAjapiNDa hai| usake tIna bheda haiMAhAra, anAhAra aura upadhi / azana Adike bhedase AhArake cAra bheda haiN| tRNoMkA phalaka, Asana Adi anAhAra hai / pratilekhana, vastra pAtrako upadhi kahate haiM / zaGkA--isa prakArake rAjapiNDake lene meM kyA doSa hai ? samAdhAna-do prakArake doSa haiM eka Atmasamuttha-svayaM kiyA, aura dUsarA parasamuttha / parasamuttha ke do bheda haiM-eka manuSyakRta aura eka tiryaJcakRta / tiryaJcakRtake do bheda haiM-eka grAmINa pazuke dvArA kiyA gayA aura eka jaMgalo pazuke dvArA kiyA gayA / ina donoM prakAroMke bhI do bheda haiM-duSTake dvArA aura bhadrake dvArA kiyA gyaa| gA~vake ghor3e, hAthI, gAya, bhaiMsa, meDhe, kutte duSTa hote haiM / duSToMse saMyamiyoMkA upaghAta hotA hai / bhadra hue to saMyamIko dekhakara bhAgane para girakara 1. piMDadharana-a0 A0 / 2. phalebhAdye vA-a0 / phalebhodyo vA-A0 / 3. vasatAvavasA yata-a0 / vasatyavasatyavasAdhate-A0 / 4. vA rAjJA sadRzaH a0 / Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 329 duSTebhyaH saMyatopaghAtaH / bhadrAH palAyamAnAH svayaM duHkhitAH pAtena abhighAtena vA vatino mArayanti vA dhAvanolla dhanAdiparAH praanninH| AraNyakAstu vyAghrakravyAdadvIpino, vAnarA vA rAjagRhe bandhanamuktA yadi kSadrAstata Atma vipattirbhadrAzcettatpalAyane pUrvadoSaH / mAnuSAstu IzvarAH talavarA mlecchAH, bhaTAH, preSyAH, dAsAH dAsyaH, ityAdikAH / tairAkulatvAt duHpravezanaM rAjagRhaM pravizantaM mattAH, pramattAH, pramuditAzca dAsAdayaH upahasanti, Akrozanti vArayanti ullaGghayaMti vA / avaruddhA yAH striyo maithunasaMjJayA bAdhyamAnAH putrArthinyo vA balAtsvagRhaM pravezayanti bhogArtham / viprakIrNaM ratnasuvarNAdikaM pare gRhItvA atra saMyatA AyAtA iti doSamadhyAropayanti / rAjA vizvastaH zramaNeSu iti zramaNarUpaM gRhItvAgatya duSTAH khalIkurvanti / tato ruSTA avivekinaH dUSayanti zramaNAnmArayanti badhnanti / vA ete parasamudbhavA doSAH / AtmasamudbhavAstUcyante / rAjakule AhAraM na zodhayati adRSTamAhRtaM ca gRhNAti / vikRtisevanAdiMgAladoSaH, mandabhAgyo vA dRSTvAnaya' ratnAdikaM gRhNIyAdvAmalocanA vA 'surUpAH samavalokyAnuraktastAsu bhavet / tAM vibhUti, antaHpurANi, paNyAGganA vA vilokya nidAnaM kuryAt / iti doSasaMbhavo yatra tatra rAjapiNDagrahaNapratiSedho na sarvatra prakalpyate / glAnArtha rAjapiNDo'pi durlabhaM dravyaM / agADhakAraNe vA zrutasya vyavacchedo mAbhUditi / / ___ caraNarathenApi vinayo gurUNAM mahattarANAM zuzrUSA ca kartavyeti paJcamaH kRtikarmasaMjJitaH sthitikalpa' / yA coTa khAkara svayaM duHkhI hote haiM athavA daur3ate hue vratiyoMko mArate haiM / jaMgalake rahane vAle vyAghra, siMha, bandara yadi rAjAke A~ganameM khule ghUmate hoM aura kSudra hoM to unase apane para vipatti A sakatI hai / yadi bhadra hue to yatiko dekhakara daur3ane para svayaM coTa khA sakate haiM yA yatiyoMko coTa pahuMcA sakate haiM / manuSya svAmI, kotavAla, mleccha, yoddhA, sevaka dAsa dAsI Adi aneka haiM / rAjAkA ghara ina sabase bharA honese usameM praveza karanA kaThina hai| matta, pramata, aura harSase utphulla dAsa Adi yatiko dekhakara ha~sate haiM, cillAte haiM, rokate haiM, avajJA karate haiN| kAmase pIr3ita striyA~ athavA putra prAptikI icchuka striyA~ balapUrvaka bhogake lie sAdhuko apane gharameM le jAtI haiM / rAjagRhameM par3e hue ratna suvarNa Adiko dUsare grahaNa karake yaha doSa lagA sakate haiM ki yahA~ sAdhu Aye the| rAjAkA zramaNoM para vizvAsa hai aisA jAnakara duSTa loga zramaNakA rUpa rakhakara daSTa kAma kara sakate haiN| taba ruSTa hokara avivekI puruSa zramaNoMko doSa dete haiM, unheM mArate aura bA~dhate haiN| ye parase utpanna hae doSa haiN| . aba AtmAse hue doSa kahate haiM-rAjakulameM AhArakA zodhana nahIM hotA, binA dekhA aura chInA huA AhAra grahaNa karanA hotA hai| sadoSa AhAra lenese iMgAla doSa hotA hai| koI abhAgA sAdhu bahumUlya ratnAdi dekhakara uThA sakatA hai athavA sundara striyoMko dekhakara unapara anurakta ho sakatA hai / usa vibhUti, antaHpura aura bAjArU striyoMko dekhakara nidAna kara sakatA hai ki mujhe bhI ye vastue~ prApta hoM / isa prakArake doSa jahA~ saMbhava hoM vahA~ rAjAkA AhAra nahIM lenA cAhie / sarvatra lenekA niSedha nahIM hai / rogIke lie rAjapiNDa bhI durlabha hotA hai| athavA koI aisA kAraNa upasthita ho ki sAdhakA maraNa binA bhojanake hotA ho aura sAdhake maranese zrutakA viccheda hotA ho to rAjapiNDa le sakate haiM ki zrutakA viccheda na ho| 5 cAritrameM sthita sAdhuke dvArA bhI mahAn guruoMkI vinaya sevA karanA pA~cavA~ kRtikarma nAmaka sthitikalpa hai| 1. vAnurUpAH A0 mu0 / 2. gItArthe-A0 / 42 Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 330 bhagavatI ArAdhanA jJAtajIvanikAyasya dAtavyAni niyamena vratAni iti SaSThaH sthitikalpaH / acelatAyAM sthitaH uddezikarAjapiNDapariharaNodyataH gurubhaktikRdvinIto vratAropaNArho bhavati / uktaM ca-- Acelakke ya Thido uddesAdI ya pariharadi dose / garubhattiko viNIo hodI vadANaM sayA ariho // [ ] iti vratadAnakramo'yaM svayamAsIneSu guruSu, abhimukhaM sthitAbhyo viratibhyaH, zrAvakazrAvikAvargAya ca vrataM prayacchet / svayaM sthitaH sUriH svavAme deze sthitAya viratAya vratAni dadyAt / uktaM ca viradI sAvagavaggaM ca NiviTuM Thaviya taM ca spddimukhe| viradaM ca Thido vAme ThaviyaM gaNido upaTThAgho uvaTThavejja // [ ] iti jJAtvA zraddhAya pApebhyo viramaNaM vrataM vRttikaraNaM chAdanaM saMvaro viratirityekArthAH / uktaM ca NAUNa abbhuveccaya pAvANaviramaNa vadaM hoii| vidikaraNaM chAdaNaM saMdaro viraditti egaTTho // [ ] iti / AdyapAzcAttyatIrthayo rAtribhojanaviramaNaSaSThAni paMca mahAvratAni / tatra prANaviyogakaraNaM prANinaH pramattayogAtprANavadhastato viratirahiMsAvrataM / yalokabhASaNena duHkhaM pratipadyante jIvAH iti matvA dayAvato yatsatyAbhidhAnaM tadvitIyaM vrataM / mamedamiti saMkalpopanItadratyaviyoge duHkhitA bhavanti iti taddayayA .6 jIvoMke bheda-prabhedoMko jAnane vAleko hI niyamase vrata denA caahie| yaha chaThA sthitikalpa hai| jo acelatAmeM sthita ho, uddiSTa aura rAjapiNDakA tyAga karanemeM tatpara ho, gurukI bhakti karane vAlA ho, vinayI ho, vahI vrata deneke yogya hotA hai| kahA hai ___ 'jo acelakapane meM sthita hai aura uddiSTa Adi doSoMkA sevana nahIM karatA, gurukA bhakta / aura vinIta hai vaha sadA vratoMko dhAraNa karanekA pAtra hotA hai|' yaha vrata denekA krama hai- gurujanoMke svayaM rahate hue AcArya svayaM sthita hokara sAmane sthita virata striyoMko zrAvaka zrAvikA vargako vrata pradAna kare / tathA apane vAma dezameM sthita viratoMko vrata pradAna kare / kahA hai ___ 'virata striyoMko aura zrAvaka vargako apane sAmane sthita karake aura virata puruSoMko apane vAma bhAgameM sthApita karake gaNi vrata pradAna kreN|' isa prakAra jAnakara tathA zraddhA karake pApoMse virata honA vrata hai| vRttikaraNa chAdana, saMvara aura virati, ye saba zabda ekArthaka haiN| kahA hai-'jAnakara aura svIkAra karake pApoMse virata honA vrata hai| vRttikaraNa, chAdana, saMvara, virati ye saba ekArthaka hai|' prathama aura antima tIrtha karake tIrthameM rAtribhojana tyAganAmaka chaThe vratake sAtha pA~ca mahAvrata hote haiN| pramAdayuktabhAvake sambandhase prANike prANoMkA viyoga karanA hiMsA hai aura usase virati ahiMsA vrata hai| jhUTha bolanese jova duHkho hote haiM aisA mAnakara dayAlu puruSakA satya bolanA dUsarA vrata hai| jisameM 'yaha merA hai' aisA saMkalpa hai usa dravyake cale jAnepara jIva duHkhI hote haiN| isalie usapara dayA karake binA dI huI vastuke grahaNase virata honA tIsarA vrata hai| 1. sthitebhyo-a0 / Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 331 adattasyAdAnAdviramaNaM tRtIyaM vratam / sarSapapUrNAyAM nAlyAM taptAyasazalAkApravezanavadyonidvArasthAnekajIvapIDAsAdhanapravezeneti tadvAdhAparihArArthaM tIvo rAgAbhinivezaH karmabandhasya mahato mUlaM iti jJAtvA zraddhAvataH maithunAdvimaraNaM caturtha vratam / parigrahaH SaDjIvanikAyapIDAyA mUlaM mUrchAnimittaM ceti sakalagranthatyAgo bhavati iti paJcamaM vratam / teSAmeva paMcAnAM vratAnAM pAlanArtha rAtribhojanaviramaNaM SaSThaM vratam / sarvajIvaviSayamahiMsAvataM adattaparigrahatyAgau sarvadravyaviSayau dravyaikadezaviSayANi zeSavratAni / uktaM ca-- 'paDhamammi savvajIvA tadiye carime ya svvdmvaaiN| sesA mahavvadA khalu tadekadesammi danvANaM // [Avazyaka 791 gA0] paJcamahAvratadhAriNyAzciraprajitAyA api jyeSTho bhavati adhunApravajitaH pumAn ityeSa saptamaH sthitikalpaH puruSajyeSThatvaM / puruSatvaM nAma saMgrahaM upakAraM, rakSAM ca kartu smrthH| puruSapraNItazca dharmaH iti tasya jyesstthtaa| tataH sarvAbhiH saMyatAbhiH vinayaH kartavyo viratapya / yena ca striyo laghvyaH paraprArthanIyAH, pararakSApekSiNyaH, na tathA pumAMsa iti ca puruSasya jyeSThatvaM / uktaM ca jeNitthIha laghusigA parappasajjhA ya pacchaNijjAya / bhIru arakkhaNajjetti teNa puriso bhavadi jeTTho // [ ] acelatAdikalpasthitasya yadyaticAro bhavet pratikramaNaM kartavyamityeSo'STamaH sthitikalpaH / nAmasthApanAdravyakSetrakAlabhAvavikalpena SaDvidhaM pratikramaNaM / bhaTTiNI bhaTTadArigA ityAdyayogyanAmoccAraNaM kRtavatastatpari sarasoMse bharI huI nalImeM tapAI huI lohako kolake pravezakI taraha yonidvArameM sthita aneka jIvoMko liMgake pravezase por3A hotI hai| usa por3Ako dUra karaneke lie 'rAgakA tIna abhiniveza mahAn karmabandhakA mUla hai' aisA jAnakara aura zraddhA karake maiyunase virata honA caturtha vrata hai| parigraha chahakAyake jovoMko por3A pahuMcAnekA mUla hai aura mamatvabhAvameM nimitta hai aisA jAnakara samasta parigrahakA tyAga pA~cavA~ vrata hai / unhIM pA~ca vratoMkA pAlana karaneke lie rAtri bhojanakA tyAga chaThA vrata hai| ahiMsAvatakA viSaya saba jIva haiM arthAt saba jIvoMkI hiMsAkA tyAga usameM hai| vinA dI huI vastukA tyAga aura parigrahakA viSaya bhI saba dravya haiN| arthAt acauryavratI vinA diyA huA koI bhI aisA dravya nahIM letA jisakA koI svAmI hai| parigrahakA tyAgI bhI saba dravyoMkA tyAga karatA hai| kintu zeSa vrata dravyoMke ekadezako viSaya karate haiN| kahA hai __ 'prathama vratameM saba jIva, tIsare aura acauryavratameM saba dravya tathA zeSa mahAvrata dravyoMke ekadezameM hote haiN|' 7. cirakAlase dIkSita aura pA~ca mahAvratoMkI dhArI AryikAse tatkAla dIkSita bhI puruSa jyeSTha hotA hai / isa prakAra puruSako jyeSThatA sAtavA~ sthitikalpa hai| puruSatva kahate haiM saMgraha, upakAra aura rakSA karane meM samartha honA / dharma puruSake dvArA kahA gayA hai isalie puruSakI jyeSThatA hai| isalie saba AryikAoMko sAdhukI vinaya karanI caahie| yataH striyA~ laghu hotI hai, parake dvArA prArthanA kiye jAne yogya hotI haiM / dUsarese apanI rakSAkI apekSA karatI haiN| puruSa aise nahIM hote isalie puruSako jyeSThatA hai| kahA hai-'yataH strI laghu hotI hai, dUsareke dvArA prasAdhya hotI hai, prArthanIya hotI hai, Darapoka hotI hai, arakSaNIya hotI hai isalie puruSa jyeSTha hotA hai|' 8. acelatA Adi kalpameM sthita sAdhuke yadi aticAra lagatA hai to use pratikramaNa karanA caahie| yaha AThavA~ sthitikalpa hai| nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla aura bhAvake bhedase chaha Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 332 bhagavatI ArAdhanA haraNaM nAmapratikramaNaM / asaMyatamithyAdRSTijIvapratibiMbapUjAdiSu pravRttasya tatpratikramaNaM sthApanApratikramaNaM / sacittamacittaM mizramiti trivikalpaM dravyaM tasya pariharaNaM dravyapratikramaNaM / trasasthAvarabahalasya svAdhyAyadhyAnavighnasaMpAdanaparasya vA pariharaNaM kSetrapratikramaNaM / saMdhyAsvAdhyAyAkAlAdiSu gamanAgamanAdiparihAraH kAlapratikramaNaM / mithyAtvAsaMyamakaSAyayogebhyo nivRttirbhAvapratikramaNaM / pratikramaNasahito dharmaH AdyapAzcAtyayojinayoH jAtAparAdhapratikramaNaM madhyavatino jinA upadizanti / ' 'AloyaNAdivasiga rAviga ittiriybhikkhcriyaay| pakkhiya cAummAsiya saMvacchara uttamadveya // ete AlocanAkalpAH / ' paDikamaNaM rAdiga devasigaM ittiriyabhikkhacariyA ya / pakkhiya cAummAsiya saMvacchara uttamaThThaya y|| [ ] amI pratikramaNabhedA AdyantatIrthakarapraNIte paMcayame dharme, itaratra ca caturyameM pratikramaNasya kAlaniyama uktaH / yadAyamaticAraM prAptastadA pratikramaNamadhyAtmikaM darzanaM / uktaM ca 'khamago yANesaNo viya dUrAyAdo ya samvasamaNo vi / sumaNe vi yadi ya sado jAgaramANo vi agado vi // ThAvANio AyariyaM gAvajjAmitti majjhimajiNesu / Na paDikkamayaM teNa du je NAtikkamadi so va // [ ] prakArakA pratikramaNa hotA hai| bhaTTiNI, bhatR dArikA ityAdi ayogya nAmakA uccAraNa karanepara usakA parihAra karanA nAma pratikramaNa hai| asaMyata mithyAdRSTi jIvake pratibimbakI pUjA Adi karanevAlA jo usakA pratikramaNa karatA hai vaha sthApanA pratikramaNa hai| sacitta, acitta aura mizrake bhedase tIna prakArakA dravya hotA hai usakA parihAra dravya pratikramaNa hai| jo kSetra trasa aura sthAvara jovoMse bharA hai, svAdhyAya aura dhyAna meM vighna karanevAlA hai usakA parihAra kSetra pratikramaNa hai| sandhyAke samaya, svAdhyAyake samaya tathA asamayameM gamana Agamana AdikA parihArakAlapratikramaNa hai| mithyAtva asaMyama, kaSAya aura yogase nivRtti bhAvapratikramaNa hai| prathama aura antima tIrthaMkarakA dharma pratikramaNa sahita hai arthAt pratikramaNa karanA hI caahie| aura madhyake bAIsa tIrtha kara doSa laganepara hI pratikramaNakA upadeza karate haiN| AlocanA daivasika, rAtrika, ittiriya, bhikSAcaryA, pAkSika, cAturmAsika, sAvatsarika, uttamArtha-ye dasa AlocanAkalpa haiN| daivasika pratikramaNa, rAtrika pratikramaNa, ittiriya, bhikSAcaryA, pAkSika, cAturmAsika, sAMvatsarika aura uttamArtha ye pratikramaNake bheda haiM / Adi aura antima tIrthakarake dvArA kahe pA~ca mahAvratarUpa dharmameM aura anya tIrthaMkaroMke dvArA kahe cAra yamarUpa dharmameM pratikramaNake kAlakA niyama kahA hai / jaba sAdhu aticAra lagAtA hai taba pratikramaNa AdhyAtmika darzana hai / kahA hai [ina gAthAoMkA zuddhapATha na milanese arthakA spaSTIkaraNa nahIM ho sakA haiM / / caubIsa tIrthakaroMmeMse madhyake bAIsa tIrthaMkaroMke sAdhuoMke lie pratikramaNa Avazyaka nahIM hai| doSa 1. paDikamaNaM devasi rAiraM ca ittariabhAvakahiyaM ca / pakkhia cAummAsia saMvacchari uttamadvea ||-aav0 4 a0 / (abhi0 rA0, paDikka0) 2. sumiNatiyaM diyasardha / Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 333 sadadAdisu vi pavittI Adiya aMtammi so paDikkamadi / majjhimagA maNNeti ya amajjhamANe have ubhayaM / / iriyaM goyara sUmiNAdi savvamAcara mA va Acaradu / purima carimesu savvo savvaM NiyamA paDikkamadi // [mUlAcAra 7 / 31] madhyamatIrthakaraziSyA dRDhabuddhayaH, ekAgracittAH, amoghalakSyAstasmAdyadAcaritaM tadgahayA zuddhayati / itare tu calacittA na lakSayanti svAparAdhAstena sarvaM pratikramaNaM upadiSTaM jinAbhyAM aMdhaghoTakadRSTAntanyAyena / Rtupu SaTsu ekakameva mAsamekatra vasatiranyadA viharati ityayaM navamaH sthitikalpaH / ekatra cira; kAlAvasthAne nityamudgamadoSaM ca na parihattu kSamaH / kSetrapratibaddhatA, sAtagurutA, alasatA, saukumAryabhAvanA, jJAtabhikSAgrAhitA ca doSAH / pajjosamaNakalpo nAma dazamaH / varSAkAlasya catuSu mAseSu ekatraivAvasthAna bhramaNatyAgaH / sthAvarajaMgamajIvAkulA hi tadA kSitiH / tadA bhramaNe mahAnasaMyamaH vATacA zItavAtapAtena ca vAtmavirAdhanA / pated vApyAdiSu sthANukaNTakAdibhirvA pracchannajalena kamena vA bAdhyata iti viMzatyadhika laganepara hI pratikramaNa karate haiN| isI vAtako ina gAthAoMmeM kahA hai) zabdAdi viSayoMmeM pravRtti honepara Adi aura antima tIrthaMkaroMke sAdhu pratikramaNa karate hI haiN| madhyama tIrtha karoMke sAdhu karate bhI haiM aura nahIM bhI karate / __ . . IryAsamiti, gocarI aura svapna AdimeM aticAra lage yA na lge| kintu prathama tIrtha kara aura antima tIrthaMkarake ziSya saba pratikramaNa daNDakoMko par3hate haiM arthAt aticAra nahIM laganepara bhI unheM pratikramaNa karanA hotA hai|' - ' madhyama bAIsa tIrthaMkaroMke ziSya dRr3ha buddhivAle, ekAgracitta aura avyartha lakSavAle hote haiN| isalie apane AcaraNakI gardA karanese zuddha hote haiN| kintu prathama aura antima tIrthaMkarake ziSya caMcala citta honese apane aparAdhoMko lakSameM nahIM lete| isalie prathama aura antima tIrthakarane sabake lie pratikramaNa karanekA upadeza diyA hai| isameM andha ghor3ekA dRSTAnta diyA jAtA hai| jaise ghor3eke andhe honepara anajAna vaidyaputrane apane pitAke abhAvameM usapara saba davAiyoMkA prayoga kiyA to ghor3A ThIka ho gyaa| isI taraha apane doSoMse anajAna sAdhu bhI pratikramaNase zuddha hotA hai| 9. chaha RtuoMmeM eka-eka mahInA hI eka sthAnapara rahanA aura anya samayameM vihAra karaMnA navama sthitikalpa hai| eka sthAnameM cirakAla Thaharanepara nitya hI udgamadoSa lagatA hai| use TAlA nahIM jA sktaa| tathA eka hI sthAnameM bahuta samayataka rahanese kSetrase ba~dha jAnekA, sukhazIlatA, AlasIpanA, sukumAratAko bhAvanA tathA jAne huese bhikSA grahaNa karaneke doSa lagate haiN| ......10. pajjosamaNa nAmaka dasavA~ kalpa hai| usakA abhiprAya hai varSAkAlake cAramAsoMmeM bhramaNa tyAgakara eka hI sthAnapara nivAsa krnaa| usa kAlameM pRthivI sthAvara aura jaMgama jIvoMse vyApta rahatI hai / usa samaya bhramaNa karanepara mahAn asaMyama hotA hai / tathA varSA aura zItavAyuke bahanese AtmAkI virAdhanA hotI hai| vApI AdimeM giranekA bhaya rahatA hai| jalAdimeM chipe Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 334 bhagavatI ArAdhanA divasarAta ekatrAvasthAnamityayamutsargaH / kAraNApekSayA tu hInamadhikaM vAvasthAnaM, saMyatAnAM ASADhazuddhadazamyAM sthitAnAM upariSTAcca kArtikapaurNamAsyAstrizaddivasAvasthAnaM / vRSTibahulatAM zrutagrahaNaM zaktyabhAvavaiyAvRttyakaraNaM prayojanamuddizya avasthAnamekatreti utkRSTaH kAlaH / mAryAM, durbhikSe, grAmajanapadacalena vA gacchanAzanimitte samupasthite dezAtaraM yAti / avasthAne sati ratnatrayavirAdhanA bhaviSyatIti / paurNamAsyAmASADhyAmatikrAntAyAM pratipadAdiSu dineSu yAti / yAvacca tyaktA vizatidivasA etadapekSya honatA kAlasya / eSa dazamaH sthitikalpaH / hue ThUMTha, kaNTaka Adise athavA jala kIcar3a Adise kaSTa pahu~catA hai / isalie eka sau bIsa dinataka ekasthAnapara rahanA utsargarUpa niyama hai / kAraNavaza kama yA adhika dina bhI Thaharate haiM / ASAr3ha zuklAdazamIko ThaharanevAle sAdhu Age kArtikakI pUrNamAsIke pazcAt tIsa dina Thahara sakate haiM / varSAkI adhikatA, zAstrapaThana, zaktikA abhAva, vaiyAvRtya karaneke uddeza se ekasthAnapara ThaharanekA yaha utkRSTakAla hai / isa bIcameM yadi mArI roga phaila jAye, durbhikSa par3a jAye yA gacchakA vinAza hone ke nimitta mila jAyeM to dezAntara cale jAte haiM kyoMki vahA~ Thaharanepara bhaviSya meM ratnatrayakI virAdhanA ho sakatI hai / ASAr3hI pUrNamAsI bItane para pratipadA Adike dina dezAntara gamana karate haiM / isa taraha bIsa dina taka kama hote haiM / isa apekSA kAlakI hInatA hotI hai / yaha dasavA~ sthitikalpa hai / vizeSArtha - zvetAmbara paramparAmeM bhI ye hI dasa kalpa mAne gaye haiM / kintu unameM se cAra sthitakalpa haiM aura chaha asthitakalpa haiM / zayyAttara piNDa, cAturyAma, puruSakI jyeSThatA aura kRtikarma ye cAra kalpa sthita haiM / arthAt madhyama bAIsa tIrthaMkaroMke sAdhu aura mahA videhoMke sAdhu zayyAtara piNDa grahaNa nahIM karate, caturyAma rUpa dharmakA pAlana karate haiM, puruSakI jyeSThatA pAlate haiM arthAt ciradIkSita AryikA bhI usI dinake dIkSita sAdhuko namaskAra karatI hai / tathA saba kRti - karma karate haiM / Acelakka, auddezika, pratikramaNa, rAjapiNDa, mAsa aura paryuSaNa ye chaha kalpa madhyama tIrthaMkaroMke tathA mahAvidehake sAdhuoMke lie anavasthita haiM / yadi vastra dhAraNa karanese vastrako lekara rAgadva eSa utpanna hotA hai to acela rahate haiM anyathA sacela rahate haiM / sAdhuoM uddezase banAyA bhojana uddiSTa honese sadoSa hotA hai / kintu ukta tIrthaMkaroM aura mahAvidehoMke sAdhu apane uddezase banA bhojana nahIM lete / anya sAdhuoMke uddezase banA bhojana le lete haiM / pratikramaNa bhI doSa lagane para karate haiM, anyathA nahIM karate / rAjapiNDameM yadi kahe gaye doSa hote haiM to grahaNa nahIM karate / yadi eka kSetra meM rahane para doSa na ho to pUrvakoTI kAla bhI rahate haiM / doSa ho to mAsa pUrNa nahIM hone para bhI cala dete haiM / paryuSaNAmeM bhI yadi varSAmeM vihAra karane para doSa ho to eka kSetrameM rahate haiM doSa na ho to varSAkAlameM bhI vihAra karate haiM / zvetAmbara para - mparAmeM prAkRtameM dasaveM kalpakA nAma 'pajjosavaNA' hai usakA saMskRta rUpa paryuSaNAkalpa hai / isIse bhAdoMke daza lakSaNa parvako paryuSaNa parva bhI kahate haiM / zvetAmbara paramparAmeM bhI isakA utkRSTa kAla AsAr3hI pUrNimAse kArtikI pUrNimA taka cAra mAsa hai / jaghanya kAla sattara dina hai / bhAdrapada zuklA paMcamI se kArtikakI pUrNimA taka sattara dina hote haiM / sambhavata: isIse digambara paramparA meM paryuSaNa parva bhAdrapada zuklA paMcamIse prArambha hotA hai / isa kAlameM sAdhu vihAra nahIM karate / Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 335 vijayodayA TIkA edesu dasasu NiccaM samAhido NiccavajjabhIrU ya / khavayassa visuddhaM so jadhuttacariyaM uvavidhedi // 424 // 'edesu dasasu Nicca' eteSu dazasthitikalpeSu nityaM / 'samAhido' samAhitaH / 'NiccavajjabhIrU ya' nityaM pApabhIruH / 'khavagassa' kSapakasma / 'visuddhaM jadhuttacariyaM' yathoktAM caryA / 'so uvavidhedi' sa vidadhAti // 424 // niryApakasya sUrerAcAravattve kSapakasya guNaM vyAcaSTe paMcavidhe AyAre samujjado svvsmidcetttthaao| so ujjamedi khavayaM paMcavidhe suThTha AyAre // 425 // 'paMcavidhe AyAre samujjado' paMcaprakAre AcAre samudyataH / 'samidasatvaceDhAo' samyak pravRttAH sarvAzceSTA yasya saH / 'suTaThu ujjamedi' suSTha udyogaM kArayati / 'khavarga' kSapakaM / kva ? 'paMcavidhe' AcAre // 425 / / yaH AcAravAnna bhavati tadAzrayaNe doSamAcaSTe. sejjovadhisaMthAraM bhattaM pANaM ca cynnkppgdo| uvakappijja asuddhaM paDicarae vA asaMvigge // 426 // 'sejja' vasatiM / 'uvadhi' upakaraNaM / 'saMthArabhattapANaM ca' saMstaraM bhaktapAnaM ca / 'asuddha' udgamAdidoSopahataM / 'uvakappejja' upakalpayet / kaH 'cayaNakappagado' jJAnAcArAdikAdoSaccyavanamupagataH 'paDicarae vA' praticArakAnvA yojayeta / 'asaMvigge' asaMvignAna / evamasaMyame kRte mahAnkarmabandho bhaviSyati tato'smAkaM mahatI saMsRtiranekApanmUleti bhayarahitAn / / 426 / / sallehaNaM payAsejja gaMdhaM mallaM ca samaNujANijjA / appAuggaM va kadhaM karijja sairaM va jaMpijja // 427 // 'sallehaNaM pagAsejja' sallekhanAM prakAzayet lokasya / 'gaMdha mallaM ca samaNujANejja' gandhaM mAlyaM vAnujAnIyAt / gandhamAlyAnayanamabhyupagacchet / 'appAuggaM va kahaM kahejja' aprayogyAM vA kathAM kathayeta gA0-ina dasa kalpoMmeM jo sadA samAdhAna yukta rahatA hai aura nitya pApase DaratA hai vaha AcArya kSapaka Upara kahe vizuddha AcaraNako pAlana karAtA hai // 424 // niryApakAcAryake AcAravAna hone para kSapakakA lAbha batalAte haiM gA0-jo AcArya pA~ca prakArake AcArameM tatpara rahatA hai aura jisakI saba ceSTAe~ samyagrUpase hotI haiM vaha kSapakase pA~ca prakArake AcArameM udyoga karAtA hai // 425 / / jo AcArya AdhAravAna nahIM hotA, usakA Azraya lenemeM doSa kahate haiM gA0-jJAnAcAra Adise thor3A sA cyuta huA AcArya udgama Adi doSoMse dUSita azuddha vasati, upakaraNa, saMstara aura bhaktapAnakI vyavasthA kregaa| tathA aise paricAraka muniyoMko niyukta karegA jinheM yaha bhaya nahIM hai ki isa prakArakA asaMyama karane para mahAn karmabandha hogA aura usase hamArA saMsAra bar3hegA jo aneka ApattiyoMkA mUla hai / / 426 / / gA0-tathA vaha kSapakakI sallekhanAko logoM para prakAzita kara degaa| sugaMdha mAlA Adi sevanakI anumati de degaa| kSapakake azubha pariNAma karane vAlI ayogya kathA vArtA kregaa| aura Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA kSapakasyAzubhapariNAmavidhAyinIM / 'sairaM vA' svairaM vA / 'jaMpejja' jalpet / ArAdhakasyAgrata idaM yukta, na vetyavicArya vadevA // 427 // Na karejja sAraNaM vAraNaM ca khavayassa cynnkppgdo| uddejja vA mahallaM khavayassa vi kiMcaNAraMbhaM // 428 / / 'Na karejja' na kuryAt / kiM 'sAraNaM' ratnatraye vRttiM / 'vAraNaM ca' niSedhaM na kuryAt / tebhyaH pracyavamAnasya / 'khavagassa' kSapakasya / kaH ? 'cayaNakappagado cyavanakalpagataH / 'ujja vA mahallaM' Arambha kArayedvA mahAntaM ArambhaM paTTazAlAM, pUjA, vimAnaM vA / 'khavagassa vi' kSapakasyApi kaMcana // 428 // AyArastho puNa se dose savve vi te vivajjedi / tamhA AyArattho Nijjavao hodi Ayario / / 429 / / 'AyAratyo puNa' AcArasthaH punaH sUriH tAnsarvAnvarjayati doSAn / 'tamhA' tasmAt / guNeSu pravartamAno doSebhyo vyAvRttazca / 'AyAratvo Ayario Nijjavao hodi AcArastha evAcAryoM niryApako bhavati nAparaH / vyAkhyAtamAcAravattvam // 429 // AdhAravattvavyAkhyAnAyottaraprabandhaH codasadasaNavapuvvI mahAmadI sAyarovva gaMbhIro / kappavavahAradhArI hodi hu AdhAravaM NAma / / 430 // 'coddasadasaNavapunvI' caturdazapUrvI, dazapUrvI, navapUrvI vA / 'mahAmadI' mahAmatiH / 'sAyarovva gaMbhIro sAgara iva gambhIraH / 'AdhAravaM NAma kappavavahAradhAro vA' kalpavyavahArajJo vA AdhAravAn jJAnI / duSpariNAmA ete manovAkkAyavikalpAH, zubhA vA puNyAsravabhUtAH / zuddhA vA zubhAzubhakarmasaMvarahetavaH, iti bodhayati / yaha ucita hai yA nahIM yaha vicAra kiye binA kSapakake Age svacchandatA pUrvaka bAta karegA // 427 / / gA0 tathA svayaM AcAra cyuta AcArya kSapakake ratnatrayase Digane para ratnatrayameM pravRtti aura ratnatrayase cyuta honekA niSedha nahIM karegA / tathA kSapakase koI mahAn Arambha pUjA, vimAnayAtrA, paTTakazAlA Adi karAyagA / / 128 // gA0--kintu AcAravAn AcArya ina saba doSoMko nahIM krtaa| isalie jo guNoMmeM pravatti karatA hai aura doSoMse dUra rahatA hai aisA AcAravAn AcArya hI niryApaka hotA hai, dUsarA nahIM / isa prakAra AcAravattvakA kathana kiyA // 429 / / Age AdhAravattvakA kathana karate haiM gA0-TI0-jo caudaha pUrva, dasa pUrva athavA nau pUrvakA dhArI ho, mahAbuddhizAlI ho, sAgara kI taraha gambhIra ho, kalpa vyavahAra arthAt prAyazcitta zAstrakA jJAtA ho vaha jJAnI AdhAravAn hotA hai| vaha samajhAtA hai ki mana vacana kAyake vikalpa rUpa ye pariNAma azubha haiM, zubha pariNAma puNyakarmake Asravake kAraNa haiM aura zuddha pariNAma zubha aura azubha karmoke saMvarameM kAraNa haiM / tathA vaha rAta dina zrutakA upadeza karate hue zubha aura zuddha pariNAmoMmeM kSapakako lagAtA hai / isalie vaha darzana, cAritra aura tapakA AdhAravAlA honese AdhAravAna hotA hai| jJAna AdhAra hai aura Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 337 zubheSu zuddheSu vA pravartayati zrutamanAratamupadizannato'sau darzanasya, cAritrasya tapasazca AdhAravattvAt / jJAnamAdhAra 'stadvAnAdhAravAn // 430|| yastu jJAnavAnna bhavati tadAzrayaNe doSAnvyAcaSTe 'NAsejja agIdattho cauraMgaM tassa logasAraMgaM / Tummi ya cauraMge Na u sulahaM hoi cauraMgaM // 431 || 'NAsejja agIdattho' nAzeyadagRhItasUtrArthaH / ' tassa' tasya kSapakasya / 'cauraMgaM' catvAri jJAnadarzanacAritratapAMsi aGgAni yasya mokSamArgasya taM caturaGgaM / loke yatsAraM nirvANaM tasyAGgaM upakArakaM / caturaGgaM yadi nAma naSTaM tathApi taccaturaGgaM punarlabhyeta iti zaGkAmimAM nirasyati / 'naTTammi ya cauraMge' naSTe iha janmani caturaGge muktimArge / 'Na u sulahaM hodi cauraMga' naiva sukhena labhyate taccaturaGgaM / vinAzitacaturaGgo mithyAtvapariNataH kuyonimupagataH kathamiva labhate caturaGga ityabhiprAyaH // 431 // kSapakasya caturaGgaM kathamagRhItArtho nAzayatItyArekAyAmityamasau nAzayatIti darzayatisaMsArasAyarammiya anaMtabahutivvadukkhasalilammi / saMsaramANo dukkheNa lahadi jIvo maNussattaM ||432|| taha caiva desakulajAirUvamAroggamAugaM buddhiM / savaNaM gahaNaM saDDhA ya saMjamo dullaho loe || 433 // jo jJAnavAn hai vaha AdhAravAn hai // 430 // jo jJAnavAn nahIM hai usakA Azraya lenemeM dopa kahate haiM gA0 - TI0 -- jisane sUtrake arthako grahaNa nahIM kiyA hai aisA AcArya usa kSapakake caturaMgako naSTa kara detA hai | jJAna darzana cAritra tapa ye cAra aMga jisa mokSamArgake hote haiM vaha caturaMga hai / loka meM jo sArabhUta nirvANa hai usakA caturaMga - mokSamArga upakAraka hai / vaha naSTa kara detA hai / zAyada koI kaheM ki yadi caturaMga naSTa huA to punaH prApta ho jAyegA ? isa zaMkAkA nirAsa karate haiM- haiM - isa janmameM caturaMga mokSamArgake naSTa hone para caturaMga sulabha nahIM hai - sukhase nahIM milatA / kyoMki jo caturaMgako naSTa kara detA hai vaha mithyAtva rUpa pariNata hokara kuyonimeM calA jAtA hai / taba vaha kaise caturaMgako prApta kara sakatA hai yaha ukta kathanakA abhiprAya hai || 431|| sUtra ke arthako grahaNa na karane vAlA AcAryaM kSapakake caturaMgako kaise naSTa karatA hai ? aisI AzaMkA karane para batalAte haiM ki vaha isa prakAra naSTa karatA hai gA0--jisameM ananta atyanta tIvra duHkharUpa jala bharA hai usa saMsAra sAgara meM bhramaNa karate hue jIva bar3e kaSTase manuSya bhava prApta karatA hai ||432 || gA0 - usa saMsAra meM deza, kula, jAti, rUpa, Arogya, Ayu, buddhi, dharmakA sunanA, use grahaNa karanA, usa para zraddhA honA tathA saMyama ye saba durlabha haiM || 433|| - 1. stadvAnAdhAravAn zraddhAnAdhAravAn A0 mu0 / 2 iyaM gAthA vyavahArasUtre ( u03, gA0 377 ) asti / 43 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 338 bhagavatI ArAdhanA evamavi dullahaparaMpareNa laghRNa saMjamaM khavao / Na lahijja sudI saMvegakarI abahusuyasayAse / / 434 / / samma sudimalahaMto dIhaddhaM muttimuvagamittA vi / parivaDai maraNakAle akadAdhArassa pAsammi // 435 // sakkA vaMsI chettu tatto ukkaDDhio puNo dukkhaM / iya saMjamassa vi maNo visaesukkaDidudukkhaM // 436 / / AhAramao jIvo AhAreNa ya virAghido sNto| aTTadahaTTo jIvo Na ramadi NANe caritte ya // 437 / / sudipANayeNa aNusaTThibhoyaNeNa ya puNo uvaggahido / taNhAchuhAkilaMto vi hodi jhANe avakkhitto // 438 / / paDhameNa va doveNa va vAhijjaMtassa tassa khavayassa / Na kuNadi uvadesAdiM samAdhikaraNaM agIdattho / / 439 / / 'paDhameNa vA' kssdhaa| 'doveNa vA' pipAsayA vA / 'bAdhijjaMtassa tassa' vAdhyamAnasya tasya / 'khavayassa' ksspksyH| 'na kuNadi uvadesAdi' na karotyupadezAdi / 'samAdhikaraNaM' samAdhiH kriyate yenopadezAdinA taM / 'agodatyo' agRhItArthaH // 439 // __ gA0--isa prakAra paramparA rUpase durlabha saMyamako pAkara kSapaka alpajJAnI AcAryake pAsameM vairAgya karane vAlI dezanA nahIM prApta karatA // 434 / / gA0-samyak upadeza prApta na karanese cirakAla taka asaMyamake tyAgapUrvaka saMyamako dhAraNa karake AdhAravattva guNase rahita AcAryake pAsameM marate samaya saMyamase gira jAtA hai / / 435 / / gA0-jaise choTese bA~sako chedanA zakya hai| kintu bA~soMke jhAr3ameMse khIMcakara nikAlanA bahuta kaThina hai / isI taraha saMyamIkA bhI mana viSayoMse haTAnA alpa jJAnI guruke lie kaThina hai / Azaya yaha hai ki yadyapi kSapakane rAgadvaSako jItanekI pratijJA kI tathApi zarIrakI sallekhanA ranapara jaba bhUkha pyAsako paroSaha satAtI hai to vaha zrutajJAnameM upayoga lagAye vinA alpajJa AcAryake pAsameM rAga-dvaSameM par3akara cAritrakA ArAdhaka nahIM rahatA // 436 / / gA0--yaha jIva AhAramaya hai, anna hI isakA prANa hai| AhArake na milanepara Arta aura raudradhyAnase pIr3ita hokara jJAna aura cAritrameM mana nahIM lagAtA // 437|| gA0-kintu jJAnI AcAryake dvArA zrutakA pAna karAnese aura yogya zikSArUpa bhojanase upakRta honepara bhUkha pyAsase pIr3ita hote hue bhI dhyAnameM sthira hotA hai // 438|| __ gA0-bhUkha aura pyAsase pIr3ita usa kSapakako alpajJAnI AcArya samAdhike sAdhana upadeza Adi nahIM karatA / / 439 / / Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 339 so teNa viDajhaMto pappaM bhAvassa bhedamappasudo / kaluNaM koluNiyaM vA jAyaNakiviNataNaM kuNai / / 440 // 'so teNa viDajhaMto' sa kSapakastena prathamena dvitIyena vA / "viDazaMto' vividhaM dahyamAnaH / 'pappaM bhAvassa bhedamappasudo' prApya zubhapariNAmasya bhedaM "viDajhaMto' 'appasudo' alpazrutaH / 'kaluNaM koluNiyaM ca kuNadi' yathA zRNvatAM karuNA bhavati tathA karoti / 'jAyaNaM ca kuNadi' yAJcAM vA karoti / 'kiviNattaNaM kuNadi' dInatAM vA karoti // 440 // ukkUvejja va sahasA piejja asamAhipANayaM cAvi / gacchejja va micchattaM marejja asamAdhimaraNeNa // 441 // "ukkUvejja va sahasA' pUtkuryAdvA sahasA / 'piejja' pibedvA / 'asamAdhipANagaM cAvi' asamAdhipAnakamucyate yatsvayaM sthitvA svahastAbhyAM kAle prAyogyapAnaM tato'nyadasthitvA akAle ca yatpAnaM tadasamAdhipAnakamacyate / 'gacchajja va micchattaM' mithyAtvaM vA gaccheta / kaSTo'yaM dharmaH kimanena zramavidhAyineti nindApareNa cetasA / 'marejja asamAdhimaraNeNa'mRtimupeyAt asamAdhinA / / 441 // / saMthArapadosaM vA NibbhacchijjaMtao NigacchejjA / kuvvaMte uDDAho Niccubhate vikiMte vA // 442 / / 'saMthArapadosa vA kuNadi' iti zeSaH, saMstaraM vA duSyati / 'NinbhacchikajjaMtago Nigacchecca' rodanaM pratkAraM vA kurvantaM yadi nibharsyanti niryAyAt / 'kumvaMte' pUtkurvati sati kSapake / 'uDDAho' bhavati / "NiccubhaMte' bahiniHsaraNe / 'vikite vA' pRthakkaraNe vA / 'uDDAho hodi' dharmadUSaNo bhavati / evamagRhItArthaH pratikArAnabhijJo nAzayati kSapakam / / 442 // gRhItArthaH punaH kiM karotIti cedAha gIdattho puNa khavayassa kuNadi vidhiNA samAdhikaraNANi / kaNNAhudIhiM uva-gahido ya pajjalai jjhANaggI // 443 // gA0-vaha alpajJAnI kSapaka bhUkha pyAsase pIr3ita ho zubhabhAvako chor3a detA hai aura aisA rudana karatA hai ki sunanevAloMko dayA AtI hai, yAcanA karatA hai aura dInatA prakaTa karatA hai / / 440 / / gA0-athavA sahasA cillAne lagatA hai athavA asamAdhipAnaka pItA hai| svayaM khar3e hokara apane donoM hAthoMse bhojanake kAlameM jo yogyapAna kiyA jAtA hai usase anya vinA khar3e hue asa payameM jo pAna kiyA jAtA hai use asamAdhipAnaka kahate haiN| tathA yaha dharma kaSTadAyaka hai isase kevala zrama hI hotA hai aise nindAyukta cittase mithyAtvako prApta hotA hai asamAdhipUrvaka maraNako prApta hotA hai / / 441 // ___gA0-athavA vaha saMstarako doSa detA hai / rone cillAnepara usakA tiraskAra karo to bAhara bhAga jaayegaa| usake rone cillAnepara, yA bAhara nikala jAnepara athavA saMghase nikAla denepara dharmameM dUSaNa lagatA hai| isa prakAra ajJAnI AcArya pratIkAra na jAnatA huA kSapakakA jIvana naSTa kara detA hai / / 442 // gRhItArthajJAnI AcArya kyA karatA hai yaha kahate haiM1. uvaDhoido A0 mu0 / Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 340 bhagavatI ArAdhanA . 'gIdattho puNa' gRhItArthaH punaH / 'khavagassa' kSapakasya / 'kuNadi' karoti / 'vidhiNA' krameNa / 'samAdhikaraNANi' samAdhAnakriyAH / 'kaNNAhudIhiM' karNAhutibhiH / 'uvagahido' upagRhItaH / 'pajjaladi' prajvalati / 'jjhANaggI' dhyAnAgniH // 443 / / khavayassicchAsaMpAdaNeNa dehapaDikammakaraNeNa / aNNehiM vA uvAehiM so hu samAhiM kuNai tassa // 444 / / 'khavayassicchAsaMpAdaNeNa samAdhi kuNadi' kSapakasyecchAsampAdanena samAdhiM karoti / yadicchatyaso taddatvA 'samAdhi' ratnatraye samavadhAnaM tasya karoti iti yAvat / 'dehapaDikammakaraNeNa' zarIravAdhApratikArakriyayA / 'aNNehi vA uvAehi 'anyairvA sAmavacanopakaraNadAnaciraMtanakSapakopAkhyAnAdibhirupAyaiH samAdhi karoti // 444 // NijjUDhaM pi ya pAsiya mA bhIhI dei hoi AsAso / saMdhei samAdhi pi ya vArei asaMvuDagiraM ca // 445 // 'NijjUDhaM pi ya pAsiya' niryAparyatibhiH parityaktaM dRSTvA kiM bhavatA parISahAsahanena calacittenAsmAkaM ? tyakto'syasmAbhiriti / 'mA bhIhi dei' mA bhaiSIrityabhayaM dadAti / 'hodi' bhavati / 'ca AsAso' AzvAsaH / 'saMdhei' saMdhatte 'samAdhiM pi ya' ratnatrayaikAgyamavicchinnaM / 'vAredi asaMvuDagiraM ca' vArayatyasaMvRtAnAM vacanaM naivaM vaktavyo bhavadbhirayaM mhaatmaa| ko hi nAmAyamiva zarIraM AhAraM dustyajaM tyaktuM kSama iti protsAhayan // 445 // jANadi phAsuyadavyaM -uvakappeda tahA udiNNANaM / jANai paDikAraM vAdapittasiMbhANa gIdattho / / 446 / / 'jANavi ya' jAnAti ca / 'phAsuyadavvaM' yogyaM dravyaM / 'uvakappedu' vidhAtuM / 'tahA udiNNANaM' tatho gA0-kintu gRhItArtha AcArya vidhipUrvaka kSapakakA samAdhAna karanekI kriyA karatA hai| usake kAnoMmeM dharmopadezakI Ahuti detA hai usase upagRhIta hokara dhyAnarUpI agni bhar3aka uThatI hai / / 443 / / gA0-vaha kSapakakI icchA pUrti karake-jo vaha cAhatA hai vaha dekara--samAdhi karatA hai arthAt ratnatrayameM usakA mana sthira karatA hai / tathA zArIrika bAdhAkA pratikAra karake aura anya upAyoMse jaise zAntidAyaka vacana, upakaraNadAna aura prAcIna kSapakoMke dRSTAnta Adise samAdhi karatA hai|444||. gA0-niryApaka arthAt sevA karanevAle yatiyoMne jisa kSapakako yaha kahakara 'ki Apa parISaha sahana nahIM karate aura ApakA citta caMcala hai hameM Apase aba kucha bhI prayojana nahIM hai, chor3a diyA hai, usako bhI dekhakara bahuzruta AcArya 'mata Daro' isa prakAra abhaya dete haiN| AzvAsana dete haiM, aura ratnatrayameM ekAgratA banAye rakhate haiM / tathA asaMyatavacanoMkA nivAraNa karate haiM ki isa mahAtmAko Apako aisA nahIM kahanA caahie| inake samAna kaThinatAse chor3aneke yogya zarIra aura AhArako kauna chor3ane meM samartha hai / isa prakAra protsAhana dete haiM / / 445 / / gA-zAstrake arthako hRdayaMgama karanevAle AcArya udIrNa huI bhUkha pyAsakI vedanAko 1. anya upAyaiH tasya samAdhi karoti-a0 / Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 341 dIrNAnAM kSudhAdInAM vinAzane samartha / 'jANadi paDigAraM' jAnAti pratikAraM / 'vAdapittasiMbhANaM' vAtapitta- . zleSmaNAM / 'gIdattho' gRhItArthaH // 446 // ahava sudipANayaM se taheva aNusiTThibhoyaNaM dei / taNhAchuhAkiliMto vi hodi jjhANe avakkhitto / / 447 // 'ahava sudipANaya' athavA zrutipAnaM / 'se devi' tasmai dadAti / 'aNusiTibhoyaNaM dedi' anuzAsanabhojanaM vaa| tena pAnena bhojanena ca / 'taNhAchuhAkiliMto vi' kSudhA tRSA vA bAdhyamAno'pi / 'jhANe avakkhitto hovi' dhyAne avyAkSiptacitto bhavati // 447 / / doSAntaramapyAcaSTe-agRhItArthasakAze vasataH kSapakasya saMsArasAgarammi ya gate bahutivvadukkhasalilammi / saMsaramANo jIvo dukkheNa lahai maNussattaM / / 448 // 'saMsArasAgarammi ya' saMsAraH sAgara iva tasminsaMsArasAgare dravyakSetrakAlabhavabhAveSu parivartamAnaH saMsArasAgaraH / tatra dravyasaMsAro nAma zarIradravyasya grahaNamokSaNAbhyAvRttirasakRt / tadyathA-prathamAyAM pRthivyAM saptadhanUMSi trayo hastA SaDaGgalAdhikAH pramANaM nArakANAM zarIrasya / adho'dhastadviguNocchrayatA yAvatpaJcadhanu:zatAni / evaMvikalpeSu zarIreSu ekaikaM zarIramanantavAraM gRhItamatIte kAle bhavyAnAM tu bhAvini kAle bhAjyamanantavAragrahaNaM / abhavyAnAM tu bhaviSyati kAle'pyanantAni tathAvidhAni zarIrANi / eSa dravyasaMsAraH sthuultH| naSTa karane meM samartha prAsukadravyoMko denA jAnate haiN| tathA bAta pitta kaphakA prakopa honepara unakA pratikAra karanA bhI jAnate haiM // 446 / / gA0-athavA vaha AcArya kSapakako zAstropadezarUpI peya aura anuzAsanarUpa bhojana dete haiN| usa pAna aura bhojanase bhUkha aura pyAsase pIr3ita bhI kSapaka dhyAnameM ekAgracitta hotA hai / / 447 // alpajJAnI AcAryake pAsa rahane vAle kSapakake anya doSa bhI kahate haiM gA0-bahata tIvra duHkha rUpI jalase bhare ananta saMsAra rUpI sAgarameM saMsaraNa karatA haA jIva bar3e kaSTase manuSya bhava prApta karatA hai // 448 // TI0-saMsArake pA~ca prakAra haiM-dravya saMsAra, kSetra saMsAra, kAla saMsAra, bhava saMsAra aura bhAva saMsAra / zarIra dravyakA vAra-bAra grahaNa aura tyAga dravya saMsAra hai / prathama narakameM nArakiyoMke zarIrakA pramANa sAta dhanuSa, tIna hAtha chaha aMgula hai| nIce-nIceke narakoMmeM usakI dugunI U~cAI hote hote antameM pA~ca sau dhanuSa U~cAI hai| isa prakArake bheda vAle zarIroMmeM jIvoMne atIta kAlameM eka-eka zarIra ananta bAra grahaNa kiyA / bhaviSya kAlameM bhavya jIvoMkA anantabAra grahaNa karanA bhAjya hai arthAt jo mukta ho jAyeMge ve ananta bAra grahaNa nahIM kara sakeMge, zeSa kara skeNge| kintu abhavya jIva to bhaviSya kAlameM bhI una zarIroMko ananta bAra grahaNa kreNge| yaha dravya saMsArakA kathana sthUlarUpase hai| Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 bhagavatI ArAdhanA kSetrasaMsAra ucyate-sImantakAdIni apratiSThAntAni caturazItinarakazatasahasrANi / tatrakakasmin narake anantA janmamaraNayovRttiratIte kAle / bhaviSyati tu bhAjyA bhavyAnprati / abhavyAnAM tu bhvissytypynntaaH| kAlasaMsAra ucyate-utsapiNyAH kasyAzcitprathamasamaye prathamanarake utpanno, mRtvAnyatrotpannaH, punaH kadAcidutsapiNyA dvitIyAdisamaye utpanna evaM tRtIyAdisamayeSu / evaM utsapiNI samApti nItA / tathA avasarpiNyAM api / evamitareSvapi narakeSu / evamutsapiNyavasarpiNIkAlayoranantavRttiH / bhavasaMsAra ucyate prathamAyAM pRthivyAM dazavarSasahasrAyurjAtaH punaH samayenaikaikena adhikAni dazavarSasahasrANi / evaM dvisamayAdyadhikakrameNa sAgaropamapayaMtamAyuH samApti nItam / dvitIyAyAM samayAdhikaM sAgaropamAdiM kRtvA dvitIyAdisamayAdhikakrameNa yAvatsAgaropamatrayaparisamAptiH / tRtIyAyAM samayAdhikaM trisAgaropamAdikaM kRtvA dvitIyAdisamayAdhikakrameNa yAvatsAgaropamasaptakaparisamAptiH / caturthyAM samayAdhikasaptasAgaropamAdArabhya dvitIyAdisamayAdhikakrameNa yAvaddazasAgaropamaparisamAptiH / paJcamyAM samayAdhikadazasAgaropamAdArabhya dvitIyAdisamayAdhikakrameNa yAvatsaptadazasAgaropamaparisamAptiH / SaSThayAM samayAdhikasaptadazasAgaropamAdArabhya dvitIyAdisamayAdhikakrameNa yaavdvaaviNshtisaagropmprismaaptiH| saptamyAM samayAdhikadvAviMzatisAgaropamAdArabhya yAvattrayastrizatsAgaropamaparisamAptiH / evameteSvAyuvikalpeSu parAvRttiH bhavasaMsAraH / kSetra saMsAra kahate haiM-prathama narakake sImantakase lekara sAtaveM narakake apratiSTha vileM paryanta caurAsI lAkha vileM haiN| unameM se eka-eka vilemeM atIta kAlameM ananta bAra janma maraNa jIvoMne kiyA hai / bhaviSyameM bhavya jIvoMkA ananta bAra janma maraNa bhAjya hai / abhavya jIvoMkA to bhaviSyameM bhI ananta janma maraNa hoNge| kAla saMsAra kahate haiM-kisI utsarpiNIke prathama samayameM prathama narakameM jIva utpanna huaa| marane para anyatra utpanna huaa| phira kabhI utsarpiNIke dUsare Adi samayameM utpanna huaa| isI taraha tIsare Adi samayoMmeM utpanna huaa| isa prakAra utsarpiNI kAlake saba samayoMmeM janma lekara utsapiNI samApta kii| isI prakAra avasarpiNI bhI samApta kii| isa taraha anya narakoMmeM utpanna huA / isa prakAra utsarpiNI aura avasarpiNI kAlameM ananta bAra janmA mraa| bhava saMsAra kahate haiM--prathama narakameM dasa hajAra varSakI Ayu lekara janmA aura mraa| punaH eka eka samaya adhika dasa hajAra varSako Ayu lekara janmA aura mraa| aisA karate karate kramase eka sAgara pramANa Ayu pUrNa ko / phira dUsare narakameM eka samaya adhika eka sAgarakI Ayu lekara utpanna huA marA / isa taraha eka eka samaya bar3hAte hue tIna sAgara pramANa Ayu pUrNa kii| tIsare narakameM eka samaya adhika tIna sAgarakI Ayu lekara utpanna huA aura eka eka samaya bar3hAte hue sAta sAgarakI Ayu pUrNa kii| phira caturtha narakameM eka samaya adhika sAta sAgarakI Ayu lekara janmA marA / phira eka eka samaya bar3hAte bar3hAte dasa sAgarakI Ayu pUrNa kii| phira pA~caveM narakameM eka samaya adhika dasa sAgarakI Ayu lekara janmA mraa| phira eka eka samaya bar3hAte bar3hAte sataraha sAgarakI Ayu pUrNa kI / phira chaThe narakameM eka samaya adhika sataraha sAgarase lekara eka eka samaya bar3hAte-bar3hAte bAIsa sAgarakI Ayu pUrNa kii| phira sAtaveMmeM eka samaya adhika bAIsa sAgarase lekara taiMtIsa sAgarakI Ayu pUrNa kI' isa prakAra ina Ayuke vikalpoMke parAvartanako bhava saMsAra kahate haiM / Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 343 bhAvasaMsArastu sarvajanasukhAdhigamya iti neha pratanyate / evaMbhUte saMsArasAgare anante / bahutivvadukkhasalilammi' zArIraM, AgantukaM, mAnasaM, svAbhAvikamiti vikalpena bahUni tIvrANi duHkhAni salilAni yasmin tasmin saMsaramANo parivartamAnaH / jIvo 'duvakheNa' kATena / 'labhai' labhate / ki 'maNussattaM' manuSyatvaM / manuSyakSetrasyAlpatvAt sarvajagati tirazcAmutpattemanujatAnirvartakAnAM karmaNAM kAraNabhUtA ye pariNAmAsteSAM durlabhatvAcca / ke te pariNAmA ityatrocyate sarva eva hi jIvapariNAmA mithyAtvAsaMyamakapAyAkhyAstriprakArA bhavanti / tIvro madhyamo manda iti / kutaH karmanimittA hi mithyAtvAdayaH karmANi ca tIvramadhyamamandAnubhavaviziSTAni / tena kAraNabhedataH kAryANAM pariNAmAnAM vicitrtaa| tatra ye hiMsAdaya: pariNAmA madhyamAste manujagatinirvartakAH bAlikArAjyA, dAruNA, gomUtrikayA, kardamarAgeNa ca samAnAH yathAsaMkhyana krodhamAnamAyAlobhAH pariNAmAH / jIvaghAtaM kRtvA hA duI kRtaM, yathA duHkhaM maraNaM vAsmAkaM apriyaM tathA sarvajIvAnAM / ahiMsA zobhanA vayaM tu asamarthA hiMsAdikaM parihatu miti ca pariNAmaH / mRSA paradoSa sUcanaM, paraguNAnAmasahanaM vaJcanaM vA'sajjanAcAraH / sAdhUnAmayogyavacane durvyApAre ca pravRttAnAM kA nAma sAdhutAsmAkamiti pariNAmaH / tathA zastraprahArAdapyanarthaH paradravyApaharaNaM, dravyavinAzo hi sklkuttumvvinaasho| netaratra tasmAdduSTa kRtaM paradhanaharaNamiti pariNAmaH / paradArAdilaGghanamasmAbhiH kRtaM tadatIvAzobhanaM / yathAsmahArANAM paragrahaNe duHkhamAtmasAkSikaM tadvatteSAmiti pariNAmaH / yathA gaGgAdimahAnadInAM anavaratapraveze'pi na tRptiH sAgarasyaivaM draviNenApi jIvasya santoSo nAstIti pari bhAva saMsArako to sabhI sukhapUrvaka jAna lete haiN| ataH yahA~ usakA vistAra nahIM kiyaa| isa prakArake ananta saMsAra sAgarameM manuSya paryAya pAnA durlabha hai| kyoMki manuSya kSetra alpa hai| tiryaJca to saba jagatmeM utpanna hote haiN| manuSya paryAyameM janma leneke kAraNabhUta jo pariNAma haiM ve durlabha haiN| ve pariNAma kaunase haiM yaha kahate haiM-mithyAtva asaMyama aura kaSAya rUpa sabhI jIva pariNAma tIna prakArake haiM-tIvra, madhyama, manda, kyoMki mithyAtva Adi pariNAma karmake nimittase hote haiM aura karma tIvra manda aura madhyama anubhAga zaktise yukta hote haiN| ataH kAraNake bhedase unake kArya pariNAmoMmeM bhI vicitratA hotI hai| unameMse jo hiMsA Adi rUpa pariNAma madhyama hote haiM ve manuSya gatike kAraNa hote haiN| aise pariNAma haiM vAlakI lakIrake samAna krodha, lakar3Ike samAna mAna, gomUtrikAke samAna mAyA aura kIcar3ake rAgake samAna lobha / jIvaghAta karake pachatAnA, hA burA kiyaa| jaise duHkha aura maraNa hameM apriya haiM usa taraha sabhI jIvoMko apriya haiM / ahiMsA uttama hai kintu hamaloga hiMsA Adiko tyAgane meM asamartha haiN| isa prakArake pariNAma manuSyagatike kAraNa haiN| dUsareko jhaMThA doSa lagAnA, dUsareke guNoMko na sahanA, ThaganA ye darjanoMke AcAra haiN| sAdhuoMke ayogya vacana aura khoTe vyApArameM lage hama logoMmeM sAdhutA kaise saMbhava hai isa prakArake pariNAma manuSyagatike kAraNa haiM / dUsareke dravyakA haraNa karanA zastra prahArase bhI burA , hai / dravyakA vinAza samasta kuTumbakA vinAza hai| isalie dUsarekA dhana haranA khoTA kAma hai| isa prakArake pariNAma manuSyagatike kAraNa haiN| hamane jo parastrI AdikA sevana kiyA yaha burA kiyA / jaise hamArI striyoMko dUsare pakar3eM to hameM duHkha hotA hai usI taraha dUsaroMko bhI hotA hai| isa prakArake pariNAma manuSya gatike kAraNa haiN| jaise gaMgA Adi mahA nadiyoMke dvArA rAta dina jala Ane para bhI sAgarakI tRpti nahIM hotI, isI taraha dhanase bhI jIvoMko santoSa nahIM hotaa| 1. doSastavanaM-A0 / 2. duSTa-A0 / Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 344 bhagavatI ArAdhanA NAmaH / evamAdipariNAmAnAmasulabhatA anubhavasiddhava / itthaM durlabhamanujatvaM sAdhuvadane paruSamiva vacaH / dharmarazmimaNDale tama iva, caNDakope dayeva, lubdhe satyavacanamiva, mAnini paraguNastavanamiva, vAmalocanAyAmArjavamiva, khaleSUpakArajJateva, AptAbhAsamateSu vastutattvAvabodha iva / taha ceva manujatvamiva / 'desakularUvamAMroggamAugaM buddhI' dezaH, phulaM, rUpaM, Arogya, Ayurbuddhizca / 'savaNaM gahaNaM saDDhA ya' saMjamo zravaNaM, grahaNaM zraddhA saMyamazvetyete 'dullahA' durlabhA loke / tatra dezadurlabhatocyate / karmabhUmijA, bhogabhUmijA antarvIpajAH sammUcchimAH iti catuHprakArA manujAH / paJca bharatAH, pazcairAvatAH, paJca videhAH iti paJcadazakarmabhUmayaH / paJca haimavatavarSAH, paJca harivarSAH, paJca devakuravaH, paJca uttarakuravaH, paJca ramyakAH, paJca hairaNyavatavarSAH triMzadbhogabhUmayaH / lavaNakAlodadhisamudrayorantaradvIpAH / cakriskandhAvAraprasavoccArabhUmayaH zukrasiMhANakazleSmakarNadantamalAni cAGgalAsaMkhyAtabhAgamAtrazarIrANAM sammUcchimAnAM janmasthAnAni / tatra bhogabhUmimantaradvIpaM ca parihRtya karmabhUmipUtpattidurlabhA / karmabhUmiSu ca barvaracilAtakapArasIkAdidezaparihAreNa aGgavaGgamagadhAdidezeSu utpattiH / labdhe'pi deze cANDAlAdikulaparihAreNa tapoyogye kule jAtau / jAtirmAtRvaMzaH / sukulaM kathaM durlabhaM iti cedatrocyate / jAti, kulaM, rUpaM, aizvarya, jJAnaM, tapo, valaM vA prApya agarvitatvaM anye'pyetaiguNaradhikAH svabuddhadhAnamanaM, parAnavajJAkaraNaM, guNAdhikepu nIcaivRttiH, pareNa pRSTasyApi anyadoSAkathanaM, AtmaguNasyAstavanaM, ityetaiH pariNAmaiH uccairgotraM karma ApAdyate tena kuleSu pUjyeSu jAyate janturayaM punarna tathA pravartate jaDamatiH / kitvetadviparIteSu pariNAmeSu vartamAno nIcairgovameva vaghnAti asakRttena pUjyaM kulaM durlabhaM / uktaM ca isa prakArake pariNAmoMkI durlabhatA anubhavase siddha hai| isa prakAra manuSya janma vaise hI durlabha hai jaise sAdhuke mukha meM kaThora vacana. sUryamaNDalameM andhakAra, pracaNDa krodhImeM dayA, lobhImeM satyavacana, mAnImeM dUsareke guNoMkA stavana, strImeM saralatA, durjanoMmeM upakArako svIkRti, AptAbhAsoMke matoM meM vastu tattvakA jJAna durlabha hai / deza, kula, rUpa, Arogya, Ayu, buddhi, grahaNa, zravaNa aura saMyama ye lokameM uttarottara durlabha haiN| ___ unameMse dezakI durlabhatA kahate haiM--manuSya cAra prakArake haiM--karmabhUmiyA, bhogabhUmiyA, antarvIpaja aura sammUchima / pA~ca bharata, pA~ca airAvata, pA~ca videha ye pandraha karmabhUmiyA haiN| pA~ca haimavata varSa, pA~ca harivarSa, pA~ca uttarakuru, pA~ca devakuru, pA~ca ramyaka, pA~ca hairaNyavata, ye tIsa bhogabhUmiyA~ haiM / lavaNasamudra aura kAlodadhi samudrameM antarvIpa haiM / cakravartIkI senAke nivAsasthAnakI malamUtra tyAganeko bhUmiyA~, vIrya, nAka, thUka, kAna aura dA~takA maila, ye aMgulake asaMkhyAta bhAga zarIravAle sammUrchana jIvoMke janmasthAna haiN| unameMse bhogabhUmi aura antaradvIpako chor3a karmabhUmiyoMmeM utpatti durlabha hai| karmabhUmiyoMmeM varbara, cilAtaka, pArasIka Adi dezoMko chor3a aMga, baMga, magadha Adi dezoMmeM utpatti durlabha hai| yogya deza milanepara bhI cANDAla Adi kuloMko chor3a tapake yogya kula jAti milanA durlabha hai / mAtRvaMzako jAti kahate haiM / zaGkA-sukula kaise durlabha hai ? samAdhAna-jAti, kula, rUpa, aizvarya', jJAna, tapa aura balako pAkara anya bhI ina guNoMse adhika hai aisA apanI buddhise mAnakara garva na karanA, dUsaroMkI avajJA na karanA, apanese jo guNoMmeM adhika hoM unase namra vyavahAra karanA, dUsareke pUchanepara bhI kisIke doSa na kahanA, apane guNoMkI prazaMsA na karanA, isa prakArake pariNAmoMse uccagotrakA bandha hotA hai| usase pUjya kuloMmeM janma hotA hai| kintu yaha ajJAnI jIva usa prakArakI pravRtti nahIM karatA, balki ukta Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 345 jAtyA bhatto yaH kulAdvApi rUpAdezvaryAdvA jJAnato vA balAdvA / prApyArtha vA yastapo vA pareSa nindAyaktaH stauti vAtmAnameva // 1 // anyAvajJAnAvarAtikamANAM kartA mAnaM yo'timAtra bibharti / 'nIcergotraM nAma kamaSa bAlyAvaghnAtyAnaM ninditaM janmavAse // 2 // yastu prApyApyattamatvaM kulAdharanyAnbuddhaghA manyamAno viziSTAn / anyAnkAMzcinnAvajAnAti dhorAnnIcarvatyA yujyate vASikeSu // 3 // pRSTo'pyanyairnAnyadoSAnbravIti nAtmAnaM vA stauti nimakamAnaH / uccaMrgotraM nAma kamava dhImAn banAtISTaM janmavAse prajAnAm // 4 // iti / [ ] nIrogatApi durlabhA, asakRdasavedyakarmabandhanAt / bandhAcchedAttADanAnmAraNAddAhAdrodhAccAsadvedyameva vadhnAti / tathA cAbhyadhAyi anyeSAM yo duHkhamano'nukampA tyaktvA to tIvasaMklezayuktaH / bandhacchedaistADana raNazca dAhai rodhazcApi nityaM karoti / saukhyaM kAGkSannAtmano duSTacitto noco nIcaM karma kurvansadeva / pazcAttApaM tApinA yaH prayAti badhnAtyeSo'sAtavedhaM sadaivam // iti / [ ] rogAbhibhavAnnaSTabuddhiceSTaH kathamiva hitodyogaM kuryAt / tathA cAbhANi prApnotyupAttAdiha jIvato'pi mahAbhayaM rogamahAzanibhyaH / yathAzaniH khAnnipatatyabuddho rogastathAgatya nihanti deham // 1 // pariNAmoMse viparIta pariNAma karake bAra-bAra nIcagotrakA bandha karatA hai isase pUjya kula durlabha hai| kahA hai jo jAti, kula, rUpa, aizvarya, jJAna yA balakA mada karatA hai, dhana athavA tapako prApta karake dUsaroMkI nindA aura apanI prazaMsA karatA hai, anyakI avajJA, anAdara aura tiraskAra karake khUba ghamaNDa karatA hai vaha bacapanase hI nIcagotra nAmaka karmakA bandha karake nIcakulameM janma letA hai| aura jo uttamakula Adi prApta karake dUsaroMko apanese viziSTa mAnatA hai, kisIkI bhI avajJA nahIM karatA / apanese adhikoMmeM namravyavahAra karatA hai| pUchanepara bhI dUsaroMke doSa nahIM kahatA aura apanI prazaMsA nahIM karatA / vaha mAnarahita vyakti uccagotrakA bandha karatA hai jo janatAko iSTa hai| ___ nIrogatA bhI durlabha hai kyoMki jIva nirantara asAtAvedanIyakarmakA bandha karatA hai| bandhana, chedana, tAr3ana, mAraNa, dAha, aura rogase asAtAvedanIya hI karma baMdhatA hai| kahA haijo ajJAnI tIvra saMklezase yukta ho, dayA tyAga dUsaroMko bandhana, chedana, tAr3ana, mAraNa, dAha aura rodhase nitya tIvra duHkha detA hai, jo duSTacitta nIca puruSa apaneko sukha cAhatA huA sadaiva nIcakarma karatA hai aura satAye huese satAye jAnepara pachatAtA hai vaha sadaiva asAtavedanIyako bA~dhatA hai| rogase grasta honepara usakI buddhi aura ceSTA naSTa ho jAtI hai taba vaha kaise apane hitakA udyoga kara sakatA hai ? kahA hai isa lokameM jIvana prApta karake bhI vaha rogarUpI mahAn vajrapAtase mahAbhayagrasta rahatA 44 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 bhagavatI ArAdhanA balAyuSI rUpaguNAzca tAdadyAvanna rogaH samupaiti deham / phalasya' lagnasya hi jAtu tantostAvanna pAta: zvasano na yAvata // tasminsvadehe paribAdhamAne zreyaH prakatuM na sukhena zakyam / gRhe samantAnna hi vahyamAne zaktaH prakatuM puruSo'tra kiMcit // iti / [ ] sadA paraprANighAtodyatastadIyapriyatamajIvitavinAzanAt prAyeNAlpAyureva bhavati / AyuSazchedane bahUni nimitAni--jalaM, jvalanaH, mArutaH, sarpAH, vRzcikAH, rogA, ucchvAsanizvAsa nirodhaH, AhArAlAbhaH, vedanetyevamAdIni / tato dIrghamAyurna sulabhaM manujabhave / sAmAnyavacano'pyAyuHzabdaH dIrgha manujAyuSi vartamAno gRhIto'nyathAyurmAtrasya saMsAriNaH sulabhatvAt / labdheSvapi dezAdipu buddhidurlabhA / paralokAnveSaNaparA buddhiratra buddhizabdenocyate na jJAnamAtravAcI / taddhi sulabhaM jJAnAvaraNenAvaruddhabodhavIryasya jaladhara ghaTAvaruddhamaNDalasya chAyAmAnyamiva dinapateravi vedakaM bhavati jJAnam / kiMcinmithyAtvodayAdviparyastamudeti vijJAnaM / naivAtmA nAma kazcitkartA zubhAzubhayoH karmaNoH / nApi tatphalAnubhavanirataH, nApi paraloka: prApyaH karmavazavartinA kazciditi / tathAbhyadhAyi loko nAyaM nAparo nApi cAtmA dharmAdharmoM puNyapApe na cApi / svargo dRSTaH kena kenAthavA te ghorA dRSTA nArakANAM nivAsAH // bandhaH ko vA ko'thavA so'sti mokSo, mithyA sarva yantraNeyaM nirarthA / prAptAH kAmAH sevitavyA yatheSTaM dRSTaM tyaktvA dUrage ko'bhilASaH // [ 1 hai| jaise AkAzase acAnaka vajrapAta hotA hai vaise roga acAnaka Akara zarIrakA ghAta karatA hai| bala, Ayu, rUpAdiguNa tabhI taka haiM jaba taka zarIrameM roga nahIM hotaa| per3akI DAlameM lagA phala tabhI taka nahIM giratA jaba taka havA nahIM cltii| use apane zarIra meM pIr3A hone para sukhapUrvaka kalyANa karanA zakya nahIM hai| gharake cAroM orase na jalane para hI puruSa kucha kara sakatA hai| ghara bhasma ho jAne para kucha nahIM kara sktaa| jo sadA dUsare prANiyoMke ghAtameM tatpara rahatA hai vaha unake priyatama jIvanakA vinAza karane se prAyaH alpa Ayu vAlA hotA hai| Ayuke naSTa honeke bahutase nimitta haiM-jala, Aga, vAyu, sA~pa, bicchu, roga, zvAsocchvAsakA rukanA, bhojanakA na milanA, vedanA Adi / ataH manuSya bhavameM dIrgha Ayu sulabha nahIM hai| yaha Ayuzabda sAmAnya AyukA vAcaka hone para bhI dIrgha manuSyAyuke arthameM grahaNa kiyA hai| anyathA Ayu mAtra to saMsArI jIvoMmeM sulabha haiN| deza Adi prApta hone para bhI buddhikI prApti durlabha hai / yahA~ buddhi zabdase paralokakI khojameM tatpara buddhi grahaNa kI hai, jJAna mAtrako vAcaka buddhi nhiiN| jJAnamAtra to sulabha hai| jaise sUryamaNDalake meghakI ghaTAse Dhaka jAnepara halakI chAyA rahatI hai vaise hI jJAna zaktike jJAnAvaraNase Dhaka jAnepara sAdhAraNa jJAna rahatA hai| mithyAtvakA udaya honese jJAna viparIta ho jAtA hai| yathA-AtmA nahIM hai na koI zubha azubha karmakA kartA hai aura na koI usake phalakA bhoktA hai| na koI karmake paravaza hokara paraloka jAtA hai| kahA hai ___ 'na koI iha loka hai, na koI paraloka hai / na AtmA hai, na dharma adharma haiM, na puNya pApa haiN| kisane svarga dekhA hai aura kisane ve bhayAnaka nArakiyoMke nivAsa dekhe haiM ? kauna bandha hai aura kauna 1. phalasya zAkhA gtvRtttnto| 2. rapaTAva-A0 / rapaplAva-mu0 / Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA iti / tathA cAnye -- draSTavadhikA strI viMzativArSikaH pumAn tayoH parasparaM premapUrva hAvabhAvavibhramakaTAkSakilikicitAdibhAvapUrvakaH saMyoga eva svargaH nAnyaH / strImudrAM makaradhvajasya jayinIM sarvArthasaMpatkaroM enAM ye pravihAya yAnti kuSiyaH svargApavargecchayA / toSavinihatya te drutataraM nagnIkRtA muNDitAH kecidraktapaTIkRtAzca jaTilAH kApAlikAzcApare / [zrRM0 za0 pR0 45 ] tathAnyairabhihitaM --- jalabudbudavajjIvAH paralokino'bhAvAtparalokAbhAvaH iti ca / satyAmapi buddhI samIcIna jJAna locanavatA sakalaprANibhRdgocarakRpApariSvaktacetasA lAbhasatkArAdinirapekSeNa, caturgatiparibhramaNaprabhavayAtanA sahasramavalokya prANabhRtAM paramAmanukampAmupagatena hA jano vicetanaH mithyAdarzanAdya zubha pariNAmakadambakamidamasmAbhirazubhagati nirvartanapravaNamavahAtavyamitya jAnAnastatraivAsakRtpravartamAno duHkha ratnAkaramapAramupavizatyazaraNo varAkaH iti kRtasaMkalpena yatijanena saMsargo durlabhaH / kutaH ? darzanamohodayAjjJAnAvaraNodayAcca na yatiguNAnveti zraddhatte vA janaH / tata eva na Dhaukate yatInna vA suguNamaviduSastadusarpaNamupapadyate / api ca cAritramohodayAdasaMyatai ratiratitarAM prANinastato'sau hiMsAdikaM svayaM karoti, kArayati anumodate / hiMsAdiSu 347 mokSa hai / yaha saba mithyA aura vyarthakI yantraNA hai / jo kAma bhoga prApta haiM unheM yatheSTa sevana karanA caahie| sAmane vartamAnako chor3a dUravartI kI abhilASA kyoM ? / ' tathA anya bhI kahate haiM - solaha varSakI strI aura bIsa varSake puruSakA parasparameM premapUrvaka hAva bhAva, vilAsa, kaTAkSa, zRGgArAdi bhAvapUrvaka saMyoga hI svarga hai / isake sivAya koI dUsarA svarga nahIM hai / kahA hai- 'kAmadevako jItanevAlI aura samasta artha sampadAko karane vAlI strI mudrA hai| jo kubuddhi svarga aura mokSakI icchAse ise chor3akara jAte haiM ve usake doSoMse satAye jAkara jalda hI sira muNDAkara nagna ho jAte haiM / kucha lAla vastra dhAraNa karate haiM aura kucha jaTAyeM bar3hAte haiM / kucha hAthameM manuSya kI khoMpar3I lekara kApAlika ho jAte haiM / ' tathA kucha dUsaroMne bhI kahA haijIva jalake bulabuleke samAna haiM aura jaba koI paralokI AtmA nahIM hai to paraloka bhI nahIM hai / yatijanoMkA citta samasta prANiyoM para kRpA bhAvase yukta hotA hai, unheM lAbha satkAra puraskAra afrat apekSA nahIM hotIM / cAra gatiyoM meM paribhramaNa se honevAlI hajAroM yAtanAoMko dekhakara prANiyoM meM atyanta dayAlu ho unhoMne saMkalpa kiyA- 'hA, yaha ajJAnI jana --azubhagatimeM le jAne meM samartha yaha mithyAdarzana Adi azubha pariNAmoM kA samUha hameM tyAganA cAhie' aisA nahIM jAnate aura bAra-bAra usImeM pravRtti karate hue becAre azaraNa hokara duHkhake apAra samudra meM praveza karate haiM / unameM buddhi hote hue bhI yatijanake sAtha unakA sambandha nahIM ho pAtA, kyoMki darzanamohake udaya aura jJAnAvaraNake udayase manuSya yatijanoMke guNa na to jAnatA hai aura na unapara zraddhA karatA hai / isIse na to yatiyoMkI ora dekhatA hai aura unake guNoMko na jAnanese unake pAsa nahIM jAtA / tathA cAritra mohakA udaya honese asaMyamI janoMke prati usakA atyadhika prema hotA hai isase vaha prANiyoMko svayaM hiMsA karatA hai, dUsaroMse karAtA hai aura koI svayaM hiMsA karatA hai to 1. tathA cAnyerata Arabhya strImudrA ityAdi zloka paryantaM nAsti A0 / 2. saMyato'titarAM -A0 mu0 / Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 . bhagavaMtI ArAdhanA vartamAneSveva rati badhnAti na hiMsAdiparihArodyateSu / vinA ratiM kathaM taiH saMsargastatsevA vA / sA hi saMsArocchedakarI prazamakarI jnyaanbuddhivRddhikrii| kotikarI puNyakarI saMsevA sAdhuvargasya // darzanamAtramapi satAM saMsArocchedane bhavati bIjaM / ki punaradhikArakRtA saMsevA sAdhuvargasya / tatsevA yadi na syAnna syAda jJAnAgamo vinA jJAnAt / hitakarmapratipattirna syAnna syAttato mokSaH // sAdhUpasevanaM yadi pAraparyeNa mokSamAnayati / hAnizramau ca nRNAM ko sAdhUnsevamAnAnAm // zreyAH kathaM na yatayo viduSA zreyothinA manuSyeNa / akSayamiha ye zreyo mudhAzritebhyaH prayacchanti // iti satatamapohyamAnamohAvihaparalokahitaipiNA nareNa / jagadadhikatapovibhUtiyuktA yativRSabhA vinayena sevitavyAH // yadRcchayA jAte'pi yatijanasaMsarge na guNaH na ceddhitaM zRNuyAt / yathA na varSasya pAta eva guNo narasya api tu bhuvi bojabApaH / taducchravaNaM guNo yatisamIpagamanena / tadevaM zravaNaM durlabhaM kathaya ti / samIpamupagato'pi nidrAyati / samIpasthAnAM vaco yatkicit zRNoti, na rocate, vA taddharmamAhAtmyaprakAzanaM mAhodayAt / na jAnAti usakI anumodanA karatA hai / jo hiMsA AdimeM lage rahate haiM unhIMse prema karatA hai / jo hiMsAse bacanemeM tatpara haiM unameM usakI prIti nahIM hotii| binA prIti hue kaise unake sAtha sambandha ho sakatA hai athavA kaise unakI sevA kara sakatA hai ? aise yatijanoMkI sevA saMsArakA vinAza karatI hai, zAnti pradAna karatI hai, jJAna aura buddhiko bar3hAtI hai, yaza tathA puNyako lAtI hai| sajjanoMkA darzanamAtra bhI saMsArake vinAza karane meM bIja hotA hai phira sAdhuvargakI adhikAra pUrvaka ko gaI samyak sevA kA to kahanA hI kyA hai ? yadi unakI sevA na kI jAye to jJAnako prApti nahIM ho sktii| jJAnake binA hitakArI karmoMkA jJAna nahIM hotA aura hitake jJAna binA mokSa nahIM hotaa| yadi sAdhujanoMkI sevA paramparAse mokSa lAtI hai to sAdhuoMkI sevA karanevAle manuSyoMkI hAni aura zrama kaise sambhava hai? kalyANakA icchuka jJAnI manuSya yatiyoMkA Azraya kyoM na leve, jo niSprayojana bhI Azraya lenevAloMko akSaya kalyANa pradAna karate haiN| isalie isa loka aura paraloka hita cAhane vAle manuSyako nirantara mAna aura mohako tyAgakara jagatmeM adhika tapakI vibhUtise yukta zreSTha yatiyoMkI vinayapUrvaka sevA karanI caahie| __ acAnaka yatijanoMkA saMsarga honepara bhI yadi unase hitakI bAta na sune to koI lAbha nahIM hai| jaise varSAke honese hI manuSyakA lAbha nahIM hai kintu jamInameM bIja bone para lAbha hai| usI taraha yatijanake samAgamakA lAbha unase hitakI bAta sunanese hai| isa prakAra AcArya upadeza sunaneko durlabha kahate haiN| manuSya samIpameM jAkara bhI sotA hai| samIpameM sthita janoMke vacana 1. ya mahAzriyo ye mudhA-A0 / Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA vA matimAndyAdata eva tatra nAnurAgo'sya / antareNa cAnurAgaM kathaM zrotumutsahet / tathA cAbhANi 'sAdhanAM zivagatimArgadezakAnAM saMprApto nilayamapi pramAdadoSAt / Aste yo janavacanAni tatra zRNvan gatvAsau hravamapi paGka eva magnaH // ' iti [ ] satyapi zravaNe grahaNaM vijJAnaM tannirUpitasyArthasya dusskreN| saukSmyAjjIvAdivastutattvasya kadAcidapyazrutatvAt zrutajJAnAvaraNakSayopazamaprakarSAbhAvAcca / jJAte dharmatattve tatra zraddhA durlabhA / so'yaM jinapraNIto dharmaH ahiMsAlakSaNaH, satyAdhiSThAnaH, paradravyApaharaNaparivarjanAtmakaH, navavidhabrahmacaryaguptaH, parityaktAzeSamUrchaH, vinayamUlaH, samIcInajJAnapuraHsaraH, kSamAmArdavAvasaMtoSa guNaH, narakavartanIvatrArgalabhUtaH, tiryaggatilatAkuThAraH, kaThorAzanirduHkhAcalazikharANAM, mohamahAmahIrahotpATanapaTumAtarizvA jarAdavAnalazikhAmukhaprazamanamukharo ghanAghanaH, prAvarSakaH prAvRSeNyaH, maraNahariNavizasanacaTulazcaNDapuNDarIkaH, krUrarogoragANAM vinatAsutaH, saMpatsurApagAyAM himAcalaH, yaH seturagAdhazokapaGkasya, pitA subhagatAyAH, aizvaryaratnAnAmAkaraH, kuyonivanavipranaSTAnAM pRthulazivapuraM, iti zraddhAnaM atidurlabhaM darzanamohodayAt / upazamAt kSayopazamAt, kSayAdvA darzanamohasya jAte'pi zraddhAne saMyamo durlabhataraH pratyAkhyAnAvaraNodayAt / uktaM ca thor3A bahuta sunatA hai kintu rucate nhiiN| athavA mohake udayase unake dharmake mahattvakA prakAzana use nahIM rucatA / athavA buddhi kI mandatAse samajhatA nahIM haiN| isIse usakA usa upadezameM anurAga nahIM hotaa| aura anurAgake binA sunanekA utsAha kaise ho sakatA hai| kahA hai-'jo mokSamArgake upadezaka sAdhuoMke nivAsa sthAna para jAkara bhI pramAdavaza vahA~ logoMkI bAtacIta sunatA huA baiThatA hai vaha tAlAba para jAkara bhI kIcar3a meM hI phaMsa jAtA hai / _upadeza sunakara bhI usameM kahe gaye arthakA grahaNa, usakA jJAna kaThina hai; kyoMki eka to jIvAdi vastu tattva sUkSma hai, dUsare pahale kabhI sunA nahIM, tIsare zrutajJAnAvaraNake kSayopazamakA prakarSa nahIM hai| dharmatattvako jAnane para bhI usameM zraddhA durlabha hai| vaha yaha jina bhagavAnake dvArA kahA gayA dharma ahiMsA rUpa hai, satya usakA AdhAra hai, usameM paradravyakA apaharaNa tyAganA hotA hai, nau prakArake brahmacaryase vaha rakSita hai, usameM samasta mamatvabhAva chor3anA hotA hai / vinaya usakA mUla hai| samIcIna jJAnapUrvaka vaha dharma hotA hai| kSamA, mArdava, Arjava, santoSa usake guNa haiN| narakake mArgake lie vajrakI sAMkala rUpa hai| tiryaJcagatirUpI belake lie kuThAra hai / duHkharUpa parvatoMke zikharoMke lie kaThora vajra hai / moharUpI mahAvRkSako ukhAr3anemeM catura pracaNDa vAyu hai| jarArUpI jaMgalakI AgakI lapeToMko zAnta karaneke lie varSAkAlIna megha hai| mRtyurUpI hariNakA vadha karaneke lie pracaNDa bAgha hai| krUra rogarUpI soke lie garuDa hai| sampatirUpI gaMgAkI utpattike lie himavAna parvata hai| gambhIra zoka rUpI kIcar3ase pAra utaraneke lie pula hai / saubhAgyakA pitA hai| aizvarya rUpI ratnoMkI khAna hai, kuyonirUpI vanameM bhaTakate hue logoMke lie vizAla mokSa nagara hai|' isa prakArakA zraddhAna darzanamohakA udaya honese ati durlabha hai / darzanamohakA upazama, kSayopazama athavA kSayase zraddhAna honepara bhI pratyAkhyAnAvaraNakA udaya honese saMyama usase bhI adhika durlabha hai / kahA hai 1. guNabhUSaNaH A0 mu0 / Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 bhagavatI ArAdhanA durjJeyo bhavati nareNa tasvadharmo jJAtvApi prayatanamatra kaSTameva / tajjJAtvA dhRtimupalabhya dRSTatatvaH, saddharme kSaNamapi mA kRthAH pramAdam // bhUtvAyaM sukarataro'pi pApakAryAt dharmo'bhUtkSaNamapi duSkaro manuSyaH / AzcaryaM kimapi na cAtra santi mUDhAH syAdetad dhruvamiha karmaNAM gurutvam // kAkiNyAmapi gaNayanguNaM mahAntaM taddha etoH zramamatulaM karoti yatnAt / na tvajJaH suramanujaddhamokSamUle saddhameM hRdayamapi sthirIkaroti // yatpApe bhRzamahite karoti ceSTAmAlasyaM paramahite ca yAti dharme / yuktaM tadyadi na tathA bhavetpRthivyAM saMsAraM nanu puruSaH kathaM labheta // iti / [ ] evamapi paraMpareNa' durlabhaparaMparayA / 'laddhaNa vi' labdhvApi / 'saMyama' saMjamaM / 'khavago' kSapakaH / ki na 'labhejja sudiM' na labhate zruti / 'saMvegakarIM' saMsArabhayajananIM / 'abahussudasakAsa' avahuzrutasya sUreH pArzve / tasmAcchrutavAnAcArya AzrayaNIyaH iti prastutena saMbandhaH // 1 'sammaM suvimalabhaMto' samIcInAM zrutimalabhamAnaH / kadA ? maraNakAle / 'abahussudasagAse' abahuzrutasya pArzve / 'digdhaddha' ciraM kAlaM / 'muttimuvagamittAvi' muktizabdenAtra prANendriyaviSayAsaMyamatyAgaH parigRhyate / tenAyamarthaH - cirapravartitasaMyamo'pIti / 'parivaDadi' pracyavate / kutaH ? saMyamAt / saMyamahAnikathanena cAritrArAdhanAyA abhAva AkhyAyate / saMyamAtpracyavate kathamiti cet- manojJAnAmamanojJAnAM ca viSayANAM sarvatra sadA ca sAMnidhyAt abhyantarakAraNasya karmaNo'pi rAgadveSamohapariNAmAH prAdurbhavantIti te durnivArA iti vadanti / manuSyake dvArA dharmakA tattva jAnanA kaThina hai / jAnakara bhI usameM prayatnazIlatA kaSTakara hai / usa dharmako jAnakara, tattva dRSTise sampanna manuSyoM dhairyaM dhAraNa karake samIcIna dharmake viSayameM eka kSaNake lie bhI pramAda mata kro| pApakArya se ati sukara hone para bhI yaha dharma manuSyoMko kSaNabharake lie duSkara hotA hai / isameM koI Azcarya nahIM hai / yaha nizcaya hI karmoM kI gurutAkA phala hai / yaha manuSya eka kaur3I meM bhI mahAn guNa mAnakara usake lie atula zrama karatA hai / kintu ajJAnI deva aura manuSyoMkI Rddhi ke mUla samIcIna dharma meM apane manako bhI sthira nahIM karatA / atyanta ahitakArI pApameM to ceSTA karatA hai aura paramahitakArI dharmameM Alasya karatA hai / yaha ThIka hI haiM / yadi aisA na isa pRthivI para saMsAra kaise pAtA, kaise sarvatra bhramaNa karatA / ' hotA to puruSa isa taraha uttarottara durlabha saMyamako dhAraNa karake bhI kSapaka alpajJAnI AcAryake pAsa saMsArase bhayabhIta karanevAlA upadeza nahIM prApta kara sakatA / isalie zAstrajJa AcAryakA Azraya lenA cAhie, aisA prastuta kathanake sAtha sambandha lagAnA cAhie / alpajJAnI AcArya ke pAsa samIcIna upadeza na pAkara cirakAla taka muktiko - yahA~ muktizabdase prANI aura indriyoMke viSaya meM asaMyamakA tyAga liyA jAtA hai| ataH usakA artha hotA hai - saMyamako dhAraNa karake bhI marate samaya saMyamase gira jAtA hai / saMyamakI hAni kahanese usake cAritra ArAdhanAkA abhAva kahA hai / saMyamase kyoM giratA hai / yaha kahate haiM manako priya aura apriya laganevAle viSayoMke sadA sarvatra samIpa rahanese tathA abhyantara kAraNa karmakA udaya honese rAgadveSa aura moharUpa pariNAma utpanna hote haiM aura ve durnivAra hote Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 351 'sakkaM vaMsI chattUM' alpavaMzaH vaMzItyucyate gADhAvalagnatA hi tatra saMbhavati zakyate vaMzI cchettu| 'tatto' gulmAt 'ukkaTThidu avakraSTuM / 'puNo' pazcAt / 'duklA' duSkaraM / 'iya' evaM / 'saMjadassa vi' saMyatasyApi manaH / 'visaesu' rUpAdiviSayaM / 'ukkaTThidu' apkrssttu| 'dukkha' duSkaraM / rAgadveSebhyo vyAvartayituM azakyaM / etaduktaM bhavati-rAgadveSavijaye yadi nAma pratijJA kRtA tathApi kRtazarIrasallekhanasya kSudAdiparISaharupadruta ya mandavIryasya na zrutajJAnapraNidhAnantaccAntareNa rAgadveSayoHpravRttena cAritrAdhakatA syAt / bahuzrutaH punaH yathAsya rAgadva pau na jAyeta tathopadizati bhoganirvejanI zarIranirvejanI vA kathAmitthaM ekAntaduHkha nirayapratiSThA tiryakSa deveSu ca mAnuSeSu / kvacitkadAcinnu kathaMcideva saukhyasya saMjJAtra zarIriNAM syAt / / 1 // ekena janmasvaTatAprameyaM zarIriNA duHkhamavApyate yat / anantabhAgo'pi na tasya hi syAt sarva sukham sarvazarIrasaMsthaM // 2 // tatraikajIvaH sukhabhAgamekaM bhajetkiyantaM jananANave'smin / caMcUryamANaH parito varAko vane'tibhIto hariNo yathaikaH // 3 // bhaveSvananteSu sukhe tathApi zarIriNa kena samApanoye / ekaprasUtau yadavApyate tatkiyadbhavettasya vimRzyamANe // 4 // atyalpamapyasya tadastu tAvattadRduHkharAzau patitaM tadIyam / syAttasaM svAdurasaM yathAmbu prApyAmbudAnAM lavaNArNavAmbu // 5 // yaccApyavaH saukhyamitISyate'tra pUrvotthaduHkhapratikAra essH|| vinA hi duHkhAtrathamaprasUtAt na lakSyate kiMcana saukhyamatra // 6 // haiN| jaise bA~sakA jhuNDa gADharUpase vRhad rahatA hai usameMse choTA bA~sa to khIMcA jA sakatA hai| kintu pIche usako alaga karanA bahuta kaThina hai / usI taraha saMyamIkA bhI mana rUpAdiviSayoMmeM phaMsanepara nikAlanA kaThina hotA hai arthAt rAgadveSase haTAnA azakya hotA hai| kahanekA Azaya yaha hai ki yadyapi rAgadveSako jItanekI pratijJA kI hai phira bhI zarIrakI sallekhanA karanepara bhUkha AdikI parISahase pIr3ita aura mandazakti usa kSapakake zrutajJAnakI ora upayoga nahIM hotaa| aura usake vinA rAgadvaSameM pravRtti honese cAritrakI ArAdhanA nahIM hotii| kintu bahuzra ta AcArya usako rAgadveSa paidA na hoM isa prakArakI bhoga aura zarIrase vairAgya karAnevAlI kathA isa prakAra kahatA hai naraka, tiryaJca, manuSya aura devoMmeM sarvathA duHkha hI hai| unameM prANiyoMko sukhakI saMjJA kabhI, kahIM kiJcit hI hotI hai| eka prANI nAnA janmoMmeM bhramaNa karate hue jo aparimita duHkha bhogatA hai usakA anantabhAga bhI saba sukha saba zarIroMmeM milakara bhI nahIM hotaa| taba isa janmarUpI samudrameM eka jIva usa sukhakA kitanA bhAga bhogatA hai ? jaise vanameM eka atyanta DarA humA becArA hariNa saba orase trasta huA rahatA hai vaisI hI dazA jIvakI saMsArameM hai / anantabhavoMmeM eka prANI ke dvArA prApta sukha kI jaba yaha sthiti hai to usakA vicAra karanepara eka janmameM jo sukha prApta hotA hai vaha kitanA hogA / atyanta alpa bhI yaha sukha duHkhake samudra meM girakara duHkharUpa hI ho jAtA hai / jaise mIThA bhI meghoMkA pAnI lavaNa samudrake jala meM par3akara khArA ho jAtA hai / tathA usameM jo sukhakA AbhAsa hotA hai vaha sukha nahIM hai kintu pahale utpanna hue duHkhakA pratIkAra hai| 1. sya zrutajJAnapraNidhAnAtta-A0 / Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 bhagavatI ArAdhanA prapIyate hyambu tRSAprazAntya annAzanAyAzanamazyate ca / vezmAmbuvAtAtapavAraNAra guhyapraticchAdanamambaraM ca // 7 // zItApanutprAvaraNaM ca dRSTaM zayyA ca nidrAzramanodanAya / yAnAni cAdhvadhamavAraNArtha snAnaM zramasvedamalApanatyai // 8 // sthAnazramasyauSadhamAsanaM ca durgandhanAzAya ca gndhsevaa| vairupyanAzAya ca bhUSaNAni kalAbhiyogo'ratibAdhanAya // 9 // tatheha sarva paricintyamAnaM bhogAbhidhAnaM suramAnuSANAm / duHkhapratIkAranimittameva bhaiSajyaseveva hAhitasya // 10 // pittaprakopena vidahyamAne dravyANi zItAni niSevamANaH / manyeta bhogA iti tAni yojJaH kurvIta so'nnAdiSu bhogasaMjJAH // 16 // yatazca naikAntasukhapradAni dravyANi toyaprabhRtIni loke / atazca duHlApratikArabuddhi teSu prakuryAnna tu bhogasaMjJAm // 12 // kSudhAbhibhUtasya hi yatsukhAya tadeva tRptasya viSAyate'nnam / uSNAditaH kAGkSati yAni ceha tAnyeva vidveSakarANi zIte // 13 // kiM ca svacakravikramAkAntadevamAnavavidyAdharacakrANAM nikaTopaniviSTAkSayanavanidhInAM, samadhigatacaturdazaratnAnAM, cakralAJchanAnAM, dazAGgabhogAnubhavacaturANAM tathA sudhAzanAnAmapyanekasamudropamajIvinA, apracyavapratyaprayauvanAnAM, sahajasvecchAnusAridivyAbharaNamAlyavasanasaMpatsaubhAgyaskandhena manonayanavallabharUpaprasUnojjvalena pahale hae duHkhake binA usameM kiJcita bhI sakha pratIta nahIM ho sktaa| pyAsakI zAntike lie pAnI piyA jAtA hai aura bhUkhako zAntike bhojana kiyA jAtA hai| pAnI, havA aura ghAmase bacaneke lie makAna hotA hai aura guhyabhAgako Dhakaneke lie vastra hotA hai| ThaMDase vacaneke lie or3hanA hotA hai| nidrA tathA thakAna dUra karaneke lie zayyA hotI hai| mArgake zramase bacaneke lie savArI hotI hai| thakAna, pasInA aura mala dUra karaneke lie snAna hotA hai| baiThaneke zramakA ilAja Asana hai| durgandha dUra karaneke lie sugandhakA sevana hotA hai| virUpatAko dUra karaneke lie AbhUSaNa pahane jAte haiN| aratiko dUra karaneke lie kalAeM haiN| isa prakAra vicAra karane para deva aura manuSyoMke jo ye bhoga haiM ve saba duHkhako dUra karanemeM hI nimitta haiN| jaise rogase pIr3ita rogI auSadhikA sevana karatA hai / pittake prakopase zarIrake jalane para jo zIta padArthoke sevanako bhoga mAnatA hai vahI ajJAnI anna Adiko bhoga nAmase kahatA hai| kintu yataH lokameM jala Adi padArtha ekAntase sukha denevAle nahIM haiM ataH unako duHkhakA pratIkAra karanevAlA hI kahanA cAhie, bhoga nAmase nahIM kahanA caahie| jo anna bhUkhase pIDitako sukha detA hai vaho anna peTabhare vyaktiko viSake samAna lagatA hai / garmIse pIr3ita manuSya jina padArthoM kI icchA karatA hai, zItase pIr3ita unhIMse dvaSa karatA hai| tathA apane cakraratnase deva, manuSya aura vidyAdharoMke samUhako vazameM karanevAle, akSaya nau nidhiyoMke svAmI aura caudaha ratnoMse sampanna cakravartiyoM kI, jo dasa prakArake bhogoMko bhoganemeM catara haiM. bhogoMse tapti nahIM hotii| tathA aneka sAgaroMkI AyavAle amatabhojI TevoMkI aneka sAgaroMkI AyuvAle amRtabhojI devoMkI bhI bhogoMse tRpti nahIM hotI jo devAMganArUpI latAoMke vanase ghire rahate haiN| ve devAMganA latAeM bhI kaisI haiM ? jo janmajAta apane icchAnusAra divya AbharaNa, mAlA, vastra sampadArUpI saubhAgya Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 353 vilAsapalAzena, saukumAryAGkareNa digaGganAmukhavAsAyamAnasaurabheNa vidrumAdharapallavena, nibiDonnatavRttastanaphalena, manobhavadakSiNAnilapreraNAndolitena, lalitabhujazAkhApratAnena, sphurattapanIyamaya razanAvedikAparItakAmanIrabharitavizAlajaghanasarovibhUSaNena, mukharanUpurabhramarakRtakalakalena devakanyAlatAvanena parivRtAnAmapi parai gaistRptina kiM punaritaramAnavAnAM / api ca tIvratarapuMvedodayAnalajanitacetovidAhAnAM naivauSadhaM vAmalocanAsaMgamaH tApaprakarSAnuvaMdhatvAt / rUpayauvanavilAsacAturyasaubhAgyAdInAM prakarSApakarSarUpeNAvasthitatvAdaGganAsu / tAstAH pazyato'pi utkaNThAnuparatamupajAyamAnA vidAhamAvahati durvahaM / tAstyavatvA cemaM yAnti mRti vA Dhokante, parairbalibhirvApanhiyante / svayaM vA durvimocatamapAtakayamapAzenAkRSyamANo vihAya tAni vivRtamukho, nirmimeSanayano nitAntarodanAcchAditalohitalocanA jahAti / tAsAM tanavo'pi sphaTikamAlevopAzritaguNagrAhiNyaH tAzcAsthi rarAgAH saMdhyAsamayajaladalekheva durlabhAzca / strIvastragandhamAlyAdIMzca labdhAnapya paharanti valinaH iti mahadbhayaM, na ca te'rpayanti / tadarjanArtha paTakarmasu prayatitavyaM / tAni ca saMdigdhaphalAni bahatarAyAsamUlAni hiMsAdisAvadhakriyAparatantrANi, durgativardhanAni ityevamAtmikA bhoganirvajanI / zarIraM punaridamazucinidhAnaM, Atmano mahAn bhAraH, na cAtrAsti kiMcitsArabhUtaM / sannihitAnekApAyaM vyAdhisasyAnAM kSetraM, jarADAkinIpitRgRhaM / ki skandhavAlI haiM, mana aura netroMko priya rUpa saundaryarUpI puSpoMse zobhita haiM, vilAsarUpI pattoMse veSThita haiM, saukumArya unakA aMkura hai, dizArUpI aMganAoMke mukhakI suvAsa jaisI unakI sugandha hai, maMgeke samAna unake oSTharUpI pallava haiM, ghane U~ce gola stanarUpI phala haiM, kAmadevarUpI dakSiNa vAyukI preraNAse ve hilatI haiM, lalita bhujArUpI unakA zAkhAvistAra hai, camakadAra sonekI karadhanIrUpI vedikAse ghire aura kAmajalase bhare vizAla jaghanarUpI sarovarase bhUSita hai, bajate hue nUpurarUpI bhauroMkI guMjArase guMjita haiN| aisI devAMganAoMse ghire hue devoMkI bhI java bhogoMse tRpti nahIM hotI tava anya manuSyoMkA to kahanA hI kyA hai ? tathA jinakA citta tIvratara puruSavedake udayarUpI agnise jala rahA hai, striyoMkA saMgama unakI auSadhI nahIM hai| usase to unakA santApa aura bhI adhika bar3hegA; kyoMki striyoMmeM rUpa, yauvana, vilAsa, caturatA, saubhAgya Adi kamatI bar3hatI pAyA jAtA hai| una-una striyoMko dekhakara nirantara utkaNThA utpanna hokara aisI dAha hotI hai jisako sahanA kaThina hotA hai| ve striyA~ patiko chor3akara calI jAtI haiM, yA mara jAtI haiM athavA dUsare balavAn puruSa unheM hara lete haiM / athavA jisase chUTanA kisI bhI taraha sambhava nahIM hai usa mRtyuke phandese khiMcakara manuSya, maha khole, A~kheM patharAye hue svayaM, atyanta rudana karanese lAla AMkha huI strIko svayaM chor3akara calA jAtA hai| una striyoMke zarIra bhI sphaTikako mAlAkI taraha jo pAsameM AtA hai usIke guNoMko grahaNa karanevAle hote haiN| jaise sandhyAkAlIna meghoMkA raMga asthira hotA hai vaise hI striyoMkA anurAga bhI asthira hotA hai| tathA ve durlabha hotI haiM kyoMki strI, vastra, gandhamAlA Adiko balavAn hara lete haiM aura dete nahIM haiN| isa prakAra bar3A bhaya rahatA hai| strIkI prAptike lie chaha karmoko karanA par3atA hai| unakA phala saMdigdha hotA hai| unake lie bar3A parizrama karanA par3atA hai| tathA ve SaTkarma hiMsA Adi sAvadya kriyAke adhIna hote haiM unameM hiMsA Adi hotI hai| ataH ve durgatiko bar3hAte haiM / ityAdi kathA bhogoMse vairAgya utpanna karatI hai| tathA yaha zarIra apavitratAkI khAna hai, AtmAke lie bar3A bhArarUpa hai / isameM kucha bhI sAra nahIM hai isake sAtha aneka saMkaTa lage haiN| vyAdhirUpI dhAnake 1. pyAhara-A0 mu0 / 2. tarpayanti A0 mu0| Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 bhagavatI ArAdhanA ca mAnye kule jAto vizAlakItiH guNavAnapi prahINa vibhavo nIcaM karma, puro dhAvanaM, preSaNakaraNaM, taducchiSTabhojanaM vA karoti zarIrapoSaNAya / nAntargato'tha na bahinaM ca tasya madhye sAro'sti yena manasA prigmymaannH| tasminnasArajanakAMkSitakAmasAre ko'nyaH kariSyati manaH prtibuddhsaarH|| vAyuprakopajanitaH kaphapittajezca rogaH sadA duritaH pravimathyamAnaH / deho'yamevamatiduHkhAnimittabhUto nAzaM prayAti bahudheti kuruSva dharma // saMghAtajaM prazithilAsthitarupragADhaM snAyuprabaddhamazubhaM pragataM zirAbhiH / liptaM ca mAMsarudhirodakakardamena rogAhataM spRzati ko hi zarIragehaM // [ ] ityevamAdikA zarIranirvejanI / gIdatthapAdamUle hoti guNA evamAdiyA bahugA / Na ya hoi saMkileso Na cAvi uppajjadi vivattI // 449 / / 'gIdatthapAdamUle' gRhItArthasya bahuzrutasya paadmuule| 'hoMti bahuMgA guNA' 'gIdattho puNa khavagassa' ityevamAdisUtrapaJcakanirdiSTAH / 'Na ya hoi saMkileso' naiva bhavati saMklezaH 'Na vApi uppajjai vivattI' na cotpadyate vipadratnatrayasya / tasmAdAdhAravAnAcAryaH upAzrayaNIyaH ityupasaMhAraH iti AdhAravaM / / 449 / / vyavahAravattvanirUpaNAyottaragAthA lie yaha kheta hai| jarArUpI DAkinIke lie zmasAna hai| mAnyakulameM janma lekara vizAla yaza arjana karake guNI manuSya bhI sampatti naSTa ho jAnepara zarIra-poSaNake lie nIcakarma karatA hai, Age-Age daur3atA hai, mAlikakA sandeza le jAtA hai usakA jUThA bhojana karatA hai| kahA hai___ usa zarIrake andara, bAhara aura madhyameM koI sAra nahIM haiM jisase mana use svIkAra kre| rA pasanda kiye jAnevAlA kAma hI jisameM sAra hai usa zarIrake sArako jAnanevAlA kauna vyakti apanA mana lgaayegaa| yaha zarIra vAyuke prakopase utpanna hue aura kapha tathA pittake prakopase aura pApakarmase utpanna hue rogoMse sadA mathA jAtA hai| isa taraha yaha ati duHkha kA nimitta hotA aura nAzako prApta hotA hai isalie dharmakA AcaraNa kro| yaha zarIrarUpI ghara raja aura vIryake melase banA hai| isakI asthiyA~ DhIlI DhAlI haiN| snAyuoMse ba~dhA hai, azubha hai, sirAoMse veSThita hai, mAMsa aura rudhirarUpI kocar3a tathA jalase lIpA gayA hai / rogoMse ghirA hai ise kauna chUnA pasanda kregaa| ityAdi kathA zarIrase vairAgya utpanna karatI hai / / 448 // gItArtha arthAt bahuzruta AcAryake *pAdamUlameM rahaneka 'gIdattho puNa khayago' ityAdi pA~ca gAthAsUtroMmeM kahe gaye bahuta guNa-lAbha hote haiN| usa kSapakake pariNAmoM meM saMkleza nahIM hotA aura na ratnatrayako lekara hI koI vipatti AtI hai arthAt usake ratnatrayakA vinAza nahIM hotaa| ataH AdhAravAn AcAryakA Azraya lenA caahie| isa prakAra AdhAravattva guNakA kathana huA / / 449 / / Age vyavahAravattvaguNakA nirUpaNa karate haiM Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA paMcavihaM vavahAraM jo jANai taccado savitthAraM / bahuso yadikayapaTTvaNo vavahAravaM hoi ||450 // 'paMcavihaM vavahAraM ' paJcaprakAraM prAyazcittaM / 'jo jANadi taccado savitthAraM' yo jAnAti tattvataH savistaraM / 'bahuso ya diTThakadapaTThavaNo' bahuzazca dRSTakRtaprasthApanaH / AcAryANAM prAyazcittadAnaM dRSTaM, svayaM cAnyeSAM dattaprAyazcittaH / 'vavahAravaM hodi' vyavahAravAn bhavati / pUrvArddhana prAyazcittajJAnatA darzitA, karmadarzanaM karmAbhyAsazca prakhyApitaH / azAstrajJo yatkiciddadAtyAtmano'bhilaSitaM na tena paraH zuddhayati, zAstrajJo'pyadRSTa'karmAkarmasu viSAdameti / tato jJAnaM, karmadarzanaM, karmAbhyAsa iti trayo guNAH yasya sa vyavahAravAnityucyate // 450 // kaH paJcavidho vyavahAraH ko vA vistara ityAzaGkAyAM tadubhayaM nirUpayati Agamasuda ANAdhAraNA ya jIvo ya huMti vavahArA / desi savitthArA parUvaNA suttaNidiTThA // 451 / / 'Agamasuda ANAdhAraNA ya jIvo ya hu~ti vavahArA AgamaH zrutaM, AjJA, dhAraNA, jIva iti vyava - hArAH paJca / 'edesi ' eteSAM AgamAdInAM / parUvaNA kIdRzI ? 'savitthArA' vistArasahitA / 'suttaNiddiTThA' sUtreSu ciraMtaneSu nirdiSTA / prAyazcittasya sarvajanAnAmagrato'kathanIyatvAcchAstrAntare ca nirdiSTatvAdiha nocyate // 451 // uktaM ca- 355 savveNa vi jiNavayaNaM sodavvaM saDhideNa puriseNa / chevasudassa hu attho Na hovi sabhvaMNa sodacvo // iti // [ ] gA0--jo pA~ca prakArake vyavahAra arthAt prAyazcittako tattvarUpase vistArake sAtha jAnatA hai tathA jinane aneka AcAryoMkA prAyazcitta denA dekhA hai aura svayaM bhI dUsaroMko prAyazcitta diyA hai vaha AcArya vyavahAravAn hotA hai / gAthAke pUrvArddhase AcAryakA prAyazcittakA jJAtA honA darzAyA hai tathA prAyazcittakarmakA darzana aura prAyazcittakarmakA abhyAsa honA kahA hai / jo prAyazcitta zAstrakA jJAtA nahIM hotA vaha apanI icchAnusAra kucha bhI prAyazcitta detA hai kintu usase dUsareke doSakI vizuddhi nahIM hotI / prAyazcittazAstrakA jJAtA hote hue bhI yadi usane anya AcAryoMko prAyazcitta dete na dekhA ho to prAyazcitta dete samaya khedakhinna hotA hai ! isalie prAyazcittazAstrakA jJAna, prAyazcittakarmakA dekhanA tathA prAyazcitta denekA abhyAsa ye tIna guNa jisameM hote haiM usa AcAryako vyavahAravAn kahate haiM ||450|| pA~ca prakArakA vyavahAra kauna-sA hai ? aura usakA vistAra kyA hai? aisI AzaMkA honepara donoMko kahate haiM-- gA0 - Agama, zruta, AjJA, dhAraNa aura jIva ye pA~ca prakArakA vyavahAra hai / ina Agama AdikA vistArase kathana prAcIna sUtroMmeM kahA hai / prAyazcitta saba janoMke Age nahIM kahA jAtA, tathA anya zAstroMmeM usakA kathana hai isalie yahA~ nahIM kahA / kahA hai- 'samasta zraddhAlu puruSoMko jinAgama sunanA cAhie / kintu chedazAstrakA artha sabako nahIM sunAnA cAhie' || 451 || 1. adRSTa karmasu - A0 / 2. suTThideNa-A0 / Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rUpada bhagavatI ArAdhanAM vyavahAravAnasI parAlocitAparAdhasya kathaM prAyazcittaM dadAtItyAzaGkAyAM prAyazcittadAnakramanirUpaNAMya gAthAdvayam davvaM khettaM kAlaM bhAva karaNapariNAmamucchAhaM / saMghadaNaM pariyAyaM AgamapurisaM ca viSNAya ||452|| 'davvaM khettaM kAlaM bhAvaM karaNapariNAmamucchAhaM' dravyamityAdInAM vijJAyetyanena saMbandhaH / tatra dravyaM trividhaM sacittamacittaM mizramiti / pRthivI, Apastejo vAyuH, pratyekakAyAH, trasAzceti sacittadravyamityucyate / tRNaphalakAdikaM jIvairanunmizraM acittaM / saMsavataM upakaraNaM mizraM / evaM trividhA dravyapratisevanA / varSAsu krozArddhagamanamiSTaM ardhayojanaM vA / tato'dhikakSetra gamanaM kSetrapratisevanA / athavA 'pratiSiddhakSetragamanaM, viruddharAjya vizeSArtha - paM0 AzAdharajIne apanI mUlArAdhanA TIkAmeM inakA artha isa prakAra kiyA hai-- gyAraha aMgoM meM kahe gaye prAyazcittako Agama kahate haiM / caudaha pUrvoke kaheko zruta kahate haiM / anya sthAnameM sthita anya AcAryake dvArA anya sthAnameM sthita anya AcAryake dvArA Alocita apane guruke doSako jyeSTha ziSyake hAtha bhejanA AjJA hai / koI ekAkI muni pairoMmeM calanekI zakti na honese doSa laganepara vahIM rahate hue pUrvanizcita prAyazcittako karatA hai yaha dhAraNA hai / bahattara puruSoMke svarUpako lekara vartamAna AcAryoMne jo zAstrameM kahA hai vaha jIta hai / zvetAmbarIya AgamoMmeM bhI vyavahArake ye hI pA~ca bheda kiye haiM / AgamavyavahArI chaha haiM - kevalajJAnI, mana:paryayajJAnI, avadhijJAnI, caturdazapUrvI, dasapUrvI aura naupUrvI / zeSa pUrvadhArI aura gyAraha aMgake dhArI zrutase vyavahAra karate haiM / AgamavyavahArI Agamase hI vyavahAra karatA hai anya se nahIM karatA / yaha bhI carcA AtI hai ki kevalIkA vyuccheda ho jAnepara caudaha pUrvavaroMkA bhI viccheda ho gayA ataH prAyazcittadAyaka na rahanese prAyazcittakA viccheda ho gayA / kintu isakA nirAkaraNa kiyA hai / jo vyavahAra eka bAra pravRtta huA, dubArA aura tibArA pravRtta huA use mahAjana ne svIkAra kiyA / vahI pA~cavA~ jItakalpa vyavahAra hai / jIta arthAt avazya hI kalpaAcAra jItakalpa hai / dravya kSetra kAla bhAva, saMhanana AdikI hAniko lakSameM rakhakara diyA gayA prAyazcitta jIta hai // 451 // 1 vaha vyavahAravAn AcArya dUsareke Alocita doSakA prAyazcitta kaise detA hai ? aisI AzaMkA kiye jAne para do gAthAse prAyazcitta deneke kramakA nirUpaNa karate hai gA0 - dravya, kSetra, kAla, bhAva, karaNa, pariNAma, utsAha, zarIrabala, pravajyAkAla, Agama aura puruSako jAnakara prAyazcitta dete haiM ||452 || TI0 -- dravyake tIna bheda hai- sacitta, acitta aura mizra / pRthivI, jala, Aga, vAyu, pratyeka kAya, anantakAya aura trasa inheM sacitta dravya kahate haiM / jIvoMse rahita tRNa, phalaka Adi acitta dravya haiM / jIvoMse sambaddha upakaraNa mizra haiM / isa prakAra dravya pratisevanAke tIna bheda haiM / varSAmeM AdhA kosa athavA AdhA yojana jAnA sammata hai / usase adhika kSetrameM jAnA kSetra prati 1. pratidveSa-A0 / Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 357 gamanaM, chinnAdhvagamanaM, tato rakSaNIyAgamanaM tasyA? yadA krAntaH / unmArgeNa vA gamanaM / antaHpurapravezaH / ananujJAtagahabhUmigamanaM / ityAdinA kSetrapratisevA / AvazyakakAlAdanyasminkAle AvazyakakaraNaM varSAvagrahAtikramaH ityAdikA kAlapratisevanA / darpaH, pramAdaH, anAbhogaH, bhayaM, pradopaH ityAdikeSu pariNAmeSu pravRttirbhAvasevA / evamaparAdhanidAnaM jJAtvA athavA prAyazcittaM prakRterdravyAdikaM jJAtvA rasabahulaM, dhAnyabahulaM, zAkabahulaM . yavAgUzAkamAtra vA pAnakameva vetyAhAre dravyaparijJAnaM / prAyazcittamAcarataH anUpajAMgalasAdhAraNakSetraparijJAnaM / dharmazItasAdhAraNakAlajJAnaM / kSamAmArdavArjavasaMtoSakAdikaM bhAvaM krodhAdikaM vA / karaNa pariNAma prAyazcittakriyAyAM pariNAmaM / sahavAsArtha kimayaM prAyazcitte pravRttaH uta yazotha, lAbhArthamuta karmanirjarAthaM iti / 'ucchAha' utsAhaM / 'saMghadaNaM' zarIrabalaM / 'pariyAyaM' pravrajyAkAlaM / 'Agama' alpaM zrutamasya bahu veti / purisaM . 'jAdatarobhayAtaraMgo ityevamAdikaM vikalpaM ca jJAtvA // 452 // mottUNa rAgadose vavahAraM paTTavei so tassa / vavahArakaraNakusalo jiNavayaNavisArado dhIro // 453 / / 'mottUNa' tyaktvA / 'rAgadose' rAga dveSaM ca madhyasthaH sanniti yAvat / 'vavahAraM paDhadi so tassa' prAyazcittaM dadAti sa sUristasmai / 'vavahArakaraNakusalo' prAyazcittadAna kuzalaH / 'jiNavayaNavisArado' jinapraNIte Agame nipuNaH / dhIro dhRtimAn // 453 // sevanA hai / athavA varjita kSetrameM jAnA, viruddha rAjyameM jAnA, kaTe-TUTe mArgase jAnA, aise mArgakA AdhA bhAga jAnepara vahA~se arakSaNIya mAnakara lauTa AnA athavA unmArgase jAnA, antaHpurameM praveza karanA, jahA~ jAnekI AjJA nahIM hai aisI gRhabhUmimeM jAnA, ityAdike dvArA kSetra pratisevanA karanA / AvazyakakAla meM chaha Avazyaka na karake anyakAlameM karanA, varSAkAlake niyamakA ullaMghana karanA, ityAdi kAla pratisevanA hai| ghamaNDa, pramAda, anAbhoga, bhaya, pradoSa Adi pariNAmoMmeM pravRtti bhAva sevA hai| isa prakAra dravya pratisevanA Adike dvArA aparAdhakA nidAna jAnakara prAyazcitta denA caahie| athavA prakRtike dravyAdiko jAnakara prAyazcitta denA caahie| AhArake sambandhameM jJAna honA dravyaparijJAna hai, rasabahula-jisameM rasako adhikatA ho, dhAnyabahula-jisameM annakI adhikatA ho, zAkabahula-jisameM zAkasabjIkI adhikatA ho, yavAgUhalavA lapasI, zAkamAtra athavA pAnakamAtra / AhArake sAtha doSIkI prakRti jAnakara use AhAra batalAnA cAhiye / prAyazcitta dete samaya kSetrakA bhI jJAna honA cAhiye ki yaha kSetra jalavahula hai yA jalakI kamI vAlA hai athavA sAdhAraNa hai| kAlakA bhI jJAna honA cAhiye ki yaha garmIke dina haiM yA zItake dina haiM athavA sAdhAraNa haiM / kSamA, mArdava, Arjava, santoSa Adi bhAva haiN| athavA krodhAdi bhAva hai| karaNa pariNAmakA artha hai prAyazcitta karaneke pariNAma / yaha prAyazcitta kyoM lenA cAhatA hai ? kyA yaha sAtha rahaneke lie prAyazcittameM pravRtta huA hai athavA yaza, lAbha yA karmoM kI nirjarAke lie pravRtta huA hai| usakA prAyazcittameM utsAha kaisA hai, zarIrameM bala kitanA hai, dIkSA lie kitanA kAla huA hai, zAstrajJAna thor3A hai yA bahuta hai| aura vairAgyameM tatpara hai yA nahIM // 452 // gA0-prAyazcitta denemeM kuzala aura jina bhagavAnke dvArA kahe gaye AgamameM nipuNa dhIra vaha AcArya rAgadvaSako tyAga arthAt madhyastha hokara usako prAyazcitta detA hai / / 453 // 2. jAda jAda taro-A0 / jAtAdaro bhayAntaraMgo-mu0 / Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 358 bhagavatI ArAdhanA ajJAtvA prAyazcittagranthaM yo dadAti tasya doSaM saMkIrtayatyuttaragAthayA vavahAramayANaMto vavaharaNijjaM ca vavaharaMto khu / ussIyadi bhavapake ayasaM kammaM ca Adiyadi // 454 // 'vavahAraM ayANato' prAyazcittaM granthato'rthatazca karmatazcAvidvAn / 'vavaharaNijjaM ca' vyavanhiyate aticAravinAzAthineti vyavaharaNIyamAlocanAdikaM prAyazcittaM iti navadhA / 'vavaharaMto' prayacchan / * ussIyadi avasIdati / kva ? 'bhavapake' sNsaarpngge| 'ajasaM Adiyadi' ayazaH tuNDAcAryo'yaM yatkicana dadAti nAyaM paraM zodhayati, saMsArabhIruyatijanaM vRthaiva klezayati iti / 'kammaM ca Adiyadi' badhnAti karma darzanamohanIyAkhyaM unmArgopadezAt sanmArgavinAzanAcca / tasmAdajJo na dadyAtprAyazcittamiti sUtrArthaH / AcAryANAmiyaM zikSA / vayamAcAryA yadasmAbhirdattaM tadidaM kurvantIti yatkicana na vaktavyam / zrutarahasyAH prAyazcittadAne yadalamiti / / 454 // jaha Na karedi tigicchaM vAghissa tigicchao aNimmAdo / vavahAramayANaMto Na sodhikAmaM vi sujjhei // 455 / / yadi nAma mukharA mugdhAnekaziSyajanaparivRtatvamAtraNopajAtAhaMkArA mUrkhalokenAdRtAH santi sUrayaste bhavaddhiH zuddhayarthaM na DhokanIyAH iti zikSayati- 'jaha Na karedi tigiccha'-yathA na karoti cikitsA vAhissa vyAdheH / 'tigicchago' vaidyo / 'aNimmAdo' anipuNaH / 'tahA' tathA / 'vavahAramajANato' prAyazcittamajAnansUriH / 'sodhikAma' ratnatrayazuddhayabhilASaM / Na sodhedi khu na zodhayatyeva / / 455 / / / jo prAyazcitta zAstrako jAne vinA prAyazcitta detA hai usakA doSa kahate haiM gA0-To0-jo prAyazcitta zAstrako grantharUpase, artharUpase aura karmarUpase nahIM jAnatA, tathA aticArake vinAzake icchuka munike dvArA jisakA vyavahAra kiyA jAtA hai vaha vyavaharaNIya hai / AlocanA Adi nau prakArakA prAyazcitta, use jo detA hai vaha AcArya saMsArarUpI kIcar3ameM phaMsakara duHkha uThAtA hai tathA apayaza pAtA hai| loga kahate haiM yaha tuNDAcArya hai jo kucha bhI prAyazcita de detA hai, dUsareke doSakI vizuddhi nahIM krtaa| saMsArase bhIru sAdhuoMko vyartha hI kaSTa detA hai / tathA unmArgakA upadeza denese aura sanmArgakA nAza karanese darzanamohanIya nAmaka karmakA bandha karatA hai / ataH ajJAnIko prAyazcitta nahIM denA cAhiye yaha isa gAthAkA abhiprAya hai| yaha AcAryoM kI zikSA hai| hama AcArya haiN| hamane jo prAyazcitta diyA hai use karo, isa prakAra jo kucha bhI nahIM bolanA caahiye| prAyazcitta zAstrake jJAtAoM hI prAyazcitta dene meM samartha hote haiM // 454 // jo vAcAla AcArya mUDha aneka ziSyoMse ghire rahane mAtrase garvita haiM aura mUrkha loga jinakA Adara karate haiM, prAyazcittake lie unake pAsa nahIM jAnA cAhiye yaha zikSA dete haiM gA0-jaise anipuNa vaidya vyAdhikI cikitsA nahIM karatA, vaise hI prAyazcittako na jAnane vAlA AcArya ratnatrayakI vizuddhike icchukako zuddha nahIM karatA // 455 / / 1. kurvitIti A0 / kurviti mu0 / 2. yatadhvamiti A0 mu0 / Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 359 tamhA NivvisidavvaM vavahAravido hu pAdamUlammi / tattha hu vijjA caraNaM samAdhi sodhI ya NiyameNa // 456 // 'tamhA NigvisidavvaM' tasmAtsthAtavyaM / 'vavahAravado khu' vyavahAravataH eva / 'pAdamUlammi' pAdamUle / 'tattha khu' tatra vyvhaarvitpaadmle| 'vijjA' vidyA jJAnaM bhavati / 'caraNaM samAdhI ya' cAritraM samAdhizca / 'sodhI ya' zaddhizca / 'NiyameNa' nizcayena bhavati / vavahArabaM // 456 / / pagunvI etadvyAcaSTe-- jo NikkhamaNapavese sejjAsaMthArauvadhisaMbhoge / ThANaNisejjAgAse agadUNa vikiMcaNAhAre // 457 // 'jo NikkhamaNapavese' yo yaH sUriH kSapakasya vasateniHkramaNe praveze vA / 'sejjAsaMthArauvadhisaMbhoge' vasateH, saMstarasya, upakaraNasya zodhane / 'ThANaNisejjAgAse' sthAne, niSadyAvakAze, 'agadUNavikiMcaNAhAre' zayyAyAM, zarIramalAharaNe, bhaktapAnaDhokane ca // 457 / / abbhujjadacariyAe uvakAramaNuttaraM vi kuvvaMto / savvAdarasattIe vaTTai paramAe bhattIe // 458 // 'anbhujjadacariyAe' kSapakasya abhyudyatacaryayA 'upakAraM' anugrahaM hastAvalambanAdika / 'aNuttaraM pakuvvaMto' utkRSTaM prakurvan / 'samvAvarasattIe' sarvAdarazaktyA / 'bhattIe' bhaktyA / 'paramAe' utkRSTayA / 'vaTTadi' vartate / sa prakurvakaH sUribhavati iti saMbandhaH // 458 // iya appaparissamamagaNittA khavayassa savvapaDicaraNe / vaTeto Ayario pakuvvao NAma so hoi // 459 / / 'iya' evaM / 'appaparissama' AtmaparizramaM / 'agaNittA' aprignnyy| 'khavayassa' ArAdhakasya / 'savvapaDicaraNe' sarvazuzrUSAyAM / 'vaTato' vartamAnaH / 'Ayario' AcAryaH / 'paguvvago NAma' 'prakArako nAma 'so hodi' sa bhavati / pakuvvI gadaM // 459 / / isaliye kSapakako prAyazcittake jJAtA AcAryake pAdamUlameM hI ThaharanA cAhiye / unake pAdamUlameM rahanese jJAna, cAritra, samAdhi aura zuddhi nizcayase hotI hai // 456 // isa prakAra vyavahAravAnkA kathana samApta huaa| prakuvitva guNakA kathana karate haiM gA-jo AcArya kSapakake vasatise nikalane athavA usameM praveza karanemeM, vasati saMstara aura upakaraNake zodhanameM, khar3e hone, baiThane, sone, zarIrase mala dUra karanemeM, khAnapAna lAne meM, ina paNDitamaraNa sambandhI caryA meM samasta Adara zaktise aura utkRSTa bhaktise hastAvalambana Adi . dvArA utkRSTa upakAra karate haiM, vaha AcArya prakurvaka hote haiM / / 457458 // gA-isa prakAra apane zramakI paravAha na karake jo AcArya kSapakako saba prakArase sevA karate haiM vaha prakAraka nAmase kahe jAte haiM / / 459 / / 1. prakurvako mu0 / Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 360 bhagavatI ArAdhanA kSapakazikSAparA gAthA khavao kilAmidaMgo paDicarayaguNeNa Nivvudi lahai / tamhA NivvisidavvaM khavaeNa pakuvvayasayAse / / 460 // __ 'khavago' kSapakaH / 'gilAmidaMgo' glAnazarIraH / 'paDicarayaguNeNa' zuzrUSAguNenaiva, "Nivudi lahadi' sukhaM labhate / yasmAt / tamhA--tasmAn NigvisidavvaM-niSThavyaM / 'khavageNa' kSapakeNa / pakuvvayasayAse vinayakAriNaH samIpe / paganvIgadaM // 460 // AyopAyavidaMsItyetadvayAkhyAnAyottaraprabandhaH khavayassa tIrapattassa vi gurugA hoti rAgadosA hu / tamhA chahAdiehiM ya khavayassa visottiyA hoi // 461 / / 'khavagassa' kSapakasya / 'torapattassa vi' tIraM prAptasyApi / 'rAgadosA gurugA hoMti' rAgadveSau gurU tIvrI bhavataH / 'tamhA' tasmAt 'chuhAdiehi ya' kSutpipAsAdibhiH parISahaizca kAraNabhUtaiH / 'khavagassa' kSapakasya 'visottigA hoi' azubhapariNAmo jAyate // 461 / / tholAidUNa puvvaM tappaDivakkhaM puNo vi AvaNNo / khavaoM taM taha AloceduM lajjejja gAravido / / 462 / / 'tholAidUNa puvaM' pravrajyAdikrameNa taddinaparyavasAnaM ratnatrayAticAraM nivedayAmIti pUrva pratijJAya / 'tappaDivakkha' tasyAparAdhapratyAkhyApanasya pratipakSena nivedanaM / 'AvaNNo' ApannaH prAptaH / 'khavago taM taha Aloceu lajjejja gAravigo' kSapakastamaparAdhaM tathA tvAcaritakrameNa gaditu jinheti saMbhAvanAguruH / / 462 // to so hIlaNabhIrU pUyAkAmo ThaveNaitto ya / NijjUhaNabhIrU vi ya khavao vi na dosamAlAve // 463 / / 'to' pazcAt / so' kSapakaH / 'holaNabhorU' jJAtamadIyAparAdhA ime mAmavajAnanti iti avajJAbhoruH / gA0-yataH rogase grasta kSapaka AcAryake sevAguNase sukha prApta karatA hai, ataH kSapakako sevA karanevAle AcAryake samIpa ThaharanA cAhiye / / 460 // prakArakakA kathana samApta huaa| Aya apAya vidarzitva guNakA kathana karate haiM gA0-yadyapi kSapaka saMsAra samudrake kinAre pahuMca jAtA hai phira bhI use tIvra rAgadveSa hote haiM / ataH bhUkha pyAsakI parISahoMke kAraNa kSapakake azubha pariNAma hote haiM // 461 // gA0-kSapaka pUrva meM pratijJA karatA hai ki dIkSA leneke dinase samAdhi dhAraNa karaneke dina taka ratnatrayameM jo doSa lage haiM una sabako maiM guruke sAmane nivedana kruuNgaa| aisI pratijJA karake bhI jaba aparAdha nivedanakA samaya AtA hai to apanA bar3appana jAnakara kSapaka usa aparAdhako jisa prakAra vaha kiyA gayA usI prakArase kahane meM lajjA karatA hai / / 462 // gA0-pazcAt vaha kSapaka DaratA hai ki mere aparAdhako jAnakara ye saba merI avajJA Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'pUjAkAmo ya' vandanAbhyutthAnaM ityAdikAyAM pUjAyAmabhilASavAn / sAparAdhaM na pUjayantIti / 'ThavaNaitto ya' AtmAnaM sucaritatve sthApayitukAmazca / "NijjUhaNabhIrU vi ya' mAmime sAparAdhaM tyajantIti tyAgabhIruzca / 'khavago vi' svAparAdhaM zarIraM ca kSapayAmIti pravRtto'pi / 'gAlocejja doSaM' na kathayed gurorAtmIyaM doSaM / / 463 / / tassa avAyopAyavidaMsI khavayassa oghapaNNavao / AlocaMtassa aNujjagassa daMsei guNadose // 464 // 'tassa khavagassa guNadose daMsediti padasaMbandhaH / tasya anAlocakasya AlocanAyAM guNamitaratra doSaM ca darzayati / kaH ? 'AyopAyavivaMsI' AyopAyavidarzI sUriH / apAyo ratnatrayasya vinAzaH upAyo lAbhaH / upazabdo'narthakaH iti kRtvA ratnatrayasya Au zuddhiAbhaH tadubhayadarzI / 'oghapaNNavago' sAmAnyaM prarUpayana yo na kathayati svAparAdhaM tasyAyaM doSa iti / 'AloceMtassa vi' api zabdo'tralaptanirdiSToAlocanAM kurvato'pi / 'aNujjagassa' mAyAvataH // 464 // mAyAyAM doSaM yAthAtmyakathane guNaM ca darzayati / evaM doSaprakaTanaM kartavyamityAcaSTe dukkheNa lahai jIvo saMsAramahaNNavammi sAmaNNaM / taM saMjamaM khu abuho NAsei sasallamaraNeNa // 465 / / 'dukkheNa lahai jIvo' klezena labhate jIvaH / kiM ? 'sAmaNNaM' zrAmaNyaM cAritraM saMyamaM / kva ? 'saMsAramahaNavammi' caturgatiparibhramaNamahArNave duSprApapAratayA saMsAro mahArNava iva / 'khu' zabdaH 'NAsei' ityataH parato avadhAraNAoM draSTavyaH / taM saMyamaM nAzayatyeva'budhaH' avidvAn / 'sasallamaraNeNa'-yadyapi zalyamanekaprakAraM mithyAmAyAnidAnazalyabhedena tathApIha prakaraNavazAnmAyAzalyaM gRhyate, mAyAzalyasahitena maraNenetyarthaH / kareMge / usakI abhilASA apanI pUjA karAne kI hai ki merI vandanA kareM, mere lie uThakara khar3e hoveM / kintu aparAdha jJAta hone para to pUjA nahIM kareMge / vaha apaneko samyak AcArameM sthApita karanA cAhatA hai| kintu aparAdhI jAnakara yaha mujhe tyAga deMge, isase DaratA bhI hai| ataH apane aparAdha aura zarIrako tyAganeke lie tatpara hote hue bhI vaha guruse apane doSoMko nahIM kahatA // 463|| gA0--usa apane doSoMkI AlocanA na karanevAle athavA AlocanA karate hue bhI mAyAcAra pUrvaka AlocanA karanevAle kSapakako Aya aura upAyako dikhalAne vAle AcArya AlocanAke guNa aura AlocanA na karaneke doSa sAmAnyase batalAte haiM ki jo apanA aparAdha nahIM kahatA usako yaha doSa hotA hai / / 464 / / To0-ratnatrayake vinAzako apAya aura ratnatrayake lAbhako upAya kahate haiN| 'upa' zabda vyartha hai' aisA mAnakara ratnatrayakA 'AU' arthAt zuddhi aura lAbha donoMko dikhAnevAle AcArya AyopAyavidarzI hote haiM // 464|| gA0-TI0-isa saMsArakA pAra pAnA bar3A kaThina hai isaliye cAroM gatimeM bhramaNa rUpa saMsArako mahAsamudrakI upamA dI hai| usameM bhramaNa karate hue 'zrAmaNya' arthAt cAritrako-saMyamako jIva bar3e kaSTase prApta karatA hai / ajJAnI usa samayako sazalya maraNase naSTa kara detA hai / yadyapi mithyAtva, mAyA aura nidAnake bhedase zalyake aneka bheda haiN| tathApi yahA~ prakaraNavaza mAyAzalya 46 Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 bhagavatI ArAdhanA nanu samAnatAyAH prastutatvAta sAmaNNaM ityanena tat parityajya kathamanyadupanyastaM 'taM saMjamamiti' / asyA'yamabhiprAya: zramaNazabdasya dravyepravRttinimittaM yacchrAmaNyaM kiM ca tatsaMyamaH / tathAhi sAvadhakriyAparo nAyaM zramaNa iti loko vadati / tato yuktameva bhAvazalyamAtmanyavasthitamiva doSamAvahatIti dRSTAntamukhena kthyti-||465|| jaha NAma davvasalle aNuddhade vedaNuddido hodi / taha bhikkhU viM sasallo tivvaduhaTTo bhayovviggo // 466 / / 'jaha NAma' yathA nAma sphuTaM / 'davasalle' zarakaNTakAdau 'aNuddha de' anuddhRte anirAkRte / 'vedaNuddido hodi' vednaato bhavati / 'taha' tthaa| "bhikkhu vi' bhikSurapi / 'sasallo' bhAvazalyavAn / "tivvaduhido hodi' tIvraduHkhito bhavati / 'bhayoviggo' bhayena calo bhavati / evamanuddhRtazalyo gamiSyAmi kAM gatimiti bhayamasya jAyate / evamathaM dRSTAntenAvirodhayati // 466 // kaMTakasalleNa jahA veghANI cammakhIlaNAlI ya / / rapphaiyajAlagattAgado ya pAdo paDadi pacchA // 467 / / 'kaMTakasalleNa jahA' kaNTakAkhyena zalyena karaNabhUtena yathA / 'vaidhANI cammakholanAlI ya' vyadhanacarmakIlanAlikAzca bhavanti / 'rapphaiyajAlagattAgado ya' kuthitavalmIkacchidrANi prAptaH sa pAdaH 'paDadi' patati pazcAdyathA // 467 // evaM tu bhAvasallaM lajjAgAravabhaehi paDibaddhaM / __ appaM pi aNuddhariyaM vadasIlaguNe vi NAsei // 468 / / liyA hai / mAyAzalya sahita maraNase ajJAnI saMyamako naSTa karatA hai| zaGkA yahA~ to 'sAmaNNa' zabdase samAnatA lI gaI hai / use chor3akara 'saMyama' kyoM kahA ? samAdhAna-isakA abhiprAya yaha hai ki dravyameM pravRtti na karane meM nimitta jo zrAmaNya hai vahI saMyama hai| loga kahate hI haiM ki yaha pApakAryoM meM pravRtti karatA hai ataH zramaNa nahIM hai / ataH AtmAmeM sthita bhAvazalya doSakArI hai yaha kahanA ucita hI hai / / 465 / / ise dRSTAnta dvArA kahate haiM gA-jaise zarIrameM lage bANa, kA~TA Adi dravyazalyako na nikAlanepara manuSya kaSTase pIr3ita hotA hai| usI prakAra bhAvazalyase yukta bhikSu bhI tIvra dukhita hotA hai aura bhayase vicala hotA hai ki zalyako dUra na karanepara maiM kisa gatimeM jaauuNgaa| isa prakAra dRSTAntase avirodha dikhalAyA hai // 466 / / ___ gA0-jaise parameM kA~TA ghusanepara pahale pairameM chidra hotA hai phira usameM mA~sakA aMkura uga AtA hai aura vaha nADItaka pahuMcatA hai| pIche usa pairameM sA~pakI bA~bI jaise durgandha yukta chidra ho jAte haiM // 467 / / 1. prAyaH taditi saMjamaM zrAmaNyameveti nirUpitaM jJAtavyamiti tato yukta-A0 / 2. miha do-A0 / Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 'evaM tu' evameva / 'bhAvasallaM' pariNAmazalyaM / 'lajjAgAravabhahiM paDibaddhaM' svAparAdhanigRhanaM lajjAto bhavati / bhayena aparAdha kathite kupyanti guravastyajanti vA mAM mahadvA prAyazcittaM prayacchantIti / bhayAt / tapasvyayaM susaMyata iti mahatI prasiddhiH sA vinazyatIti gauraveNa ca pratibaddhamAyAzalyaM / 'appaM pi' alpamapi / zalyaM 'aNuddhariyaM' anuddhRtaM / 'vavasIlaguNe' vratAni zIlAni guNAMzca vinAzayati // 468 // to bhaTTabodhilAbho aNaMtakAlaM bhavaNNae bhIme / jammaNamaraNAvatte joNisahassAule bhamadi / / 469 / / 'to' pazcAt / 'bhaTTabodhilAbho' vinaSTadIkSAbhimukhabuddhilAbhaH / 'aNaMtakAlaM bhamaI' anantakAlaM bhramati / kva ? 'bhavaNNave' bhavArNave / 'bhIme' bhayaMkare / 'jammamaraNAvate' janmamaraNAvarte / 'joNisahassAule' caturazItiyonisahasrAkule // 469 // tattha ya kAlamaNaMtaM ghoramahAvedaNAsu joNIsu / paccaMto paccaMto dukkhasahassAi pappedi / / 470 / 'tattha ya' tatra ca bhavArNave / 'aNaMtakAlaM dukkhasahassAI pappedi iti pdghttnaa| anantakAlaM duHkhasahasrANi anubhavati / 'ghoramahAvedaNAsu joNIsu paccaMto' ghoramahAvedanAsu yoniSu pacyamAnaH / / 470 // taM na khamaM khupamAdA muhuttamavi atthi, sasalleNa / AyariyapAdamUle uddharidavvaM havadi sallaM / / 471 / / 'ta' tasmAt / 'muhuttamavi atyidu sasalleNa na samo khu' muhUrtamAtramapi AsituM zalyasahitena ratnatrayeNa saha na zaktaH pramAdavazAdyatiH saMsArabhIruH / 'AyariyapAdamUle' uktaguNasyAcAryasya pAdamUle / 'uddharidavvaM havadi sallaM' zalyamuddhartavyaM bhavati // 471 / / / gA0-To0- isI prakAra lajjA bhaya aura gAravase pratibaddha thor3A-sA bhI bhAvazalya yadi dUra na kiyA jAye to vrata zIla aura guNoMko naSTa karatA hai / lajjAvaza sAdhu apane aparAdhako chipAtA hai / yA apagadha prakaTa karanepara gurujana kruddha hoMge, mujhe tyAga deMge athavA bar3A prAyazcitta deMge isa bhayase doSako chipAtA hai| athavA merI jo mahatI prasiddhi hai ki yaha tapasvI uttama saMyamI hai vaha naSTa ho jAyegI isa bhayase doSako chipAtA hai| yaha mAyAzalya hai| ise yadi dUra nahIM kiyA gayA to kSapakake vrata zIla guNa naSTa ho jAte haiM / / 468 / / .... gA0-pIche dIkSA dhAraNa karake jo buddhilAbha kiyA thA vaha naSTa ho jAtA hai aura caurAsI hajAra yoniyoMse bhare, aura janmamaraNarUpI bha~varoMse yukta bhayaMkara bhavasamudrameM anantakAlataka bhramaNa karatA hai / / 469|| gA0-aura usa bhavasamudra meM bhayaMkara mahAvedanAvAlI yoniyoM meM bhramaNa karatA huA anantakAlataka hajAroM duHkha bhogatA hai / / 470 // - gA0-isalie saMsArase bhIta yatiko pramAdavaza eka muhartamAtrake lie bhI zalyasahita ratnatrayake sAtha rahanA ucita nahIM hai| ukta guNavAle AcAryake pAdamUlameM use apane zalyako nikAla denA cAhie / / 471 / / . . 1. -toti sutapAstvayaM su-A0 / Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 364 bhagavatI ArAdhanA tamhA jiNavayaNaruI jAijarAmaraNadukkhavittatthA / ajjavamaddavasaMpaNNA bhayalajjAu pamottUNa // 472 / / 'tamhA' tasmAt / 'jiNavayaNaruI' jinAgame zraddhAvantaH / 'jAijarAmaraNadukkhavittatthA' jAtijarAmaraNaduHkhavitrastAH / 'ajjavamaddavasaMpaNNA' Arjavena mArdavena ca yuktAH / 'bhayalajjAo' bhayaM lajjAM vaa| 'mottUNa' muktvA // 472 // uppADittA dhIrA mUlamasesaM puNabbhavalayAe / - saMvegajaNiyakaraNA taraMti bhavasAyaramaNaMtaM // 473 / / 'uppADittA' utpATya / dhIrAH / kiM ? mUlaM / kathaM ? 'ase' niravazeSaM / kasya mUlaM ? 'puNagbhavalayAe' punarbhavalatAyAH / kiM tanmUlaM ? zalyaM / 'saMvaigajaNiyakaraNA' saMsArabhIrutotpAditakriyAH / 'taraMti' taranti / 'bhavasAyaramaNaMta' bhavasAgaramanantaM // 473 // . uktavastUpasaMhArArthA gAthA iya jai dose ya guNe Na gurU AloyaNAe daMsei / Na Niyattai so tatto khavao Na guNe ya pariNamai / / 474 / / 'iya' evaM / 'jadi gurU Na daMsedi' yadi gururna darzayet kSapakasya / kiM 'AloyaNAe guNe' svAparAdhakathanasya guNAn / 'dose ya' doSAMzca yadi na darzayet / AloyaNAe iti vAkyazeSaH / 'so khavago Na Niyattadi' asau kSapako na nivartate / kutaH ? 'tatto' pUrvoktadoSAnmAyAzalyAt / 'guNe ya Na pariNamadi' guNe ca niHzalyatve na pariNamate // 474 // tamhA khabaeNAopAyavidaMsissa pAyamUlammi / appA Ninvisidavyo dhuvA hu ArAhaNA tattha / / 475 // 'tamhA' tasmAt AyopAyadarzinaH pAdamUle yasmAddoSAnnivartate kSapako guNe ca pariNamate tadubhayArthI ca / 'tamhA' tasmAt 'khavageNa' kSapakena 'AyopAyavidaMsissa' guNadoSadarzinaH / pAdamUlamhi pAdamUle / 'appA Nivvi gA-ataH jinAgamake zraddhAlu aura janma jarA maraNake duHkhase bhIta kSapakako bhaya aura lajjAko chor3a Arjava aura mArdavase yukta honA cAhie // 472 / / . gA0-dhIra kSapaka punarjanmarUpI latAke mUla sampUrNa zalyako ukhAr3akara saMsArake bhayase utpanna kiye cAritrako dhAraNa karake anantabhavasAgarako tira jAte haiM / / 473 / / ukta kathanakA upasaMhAra karate haiM gA0 - isa prakAra yadi guru kSapakako AlocanA arthAt apane aparAdhako kahaneke guNa aura doSa na batalAve to vaha kSapaka pUrvokta mAyAzalya doSase nivRtta na ho aura niHzalya nAmaka guNase yukta na ho // 474|| gA0--yataH Aya-upAyake darzI AcAryake pAdamUlameM rahanese kSapaka doSane nivRtta hotA Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 365 sidavvo' AtmA sthApayitavyaH / tatra guNamAcaSTe 'dhuvA khu ArAhaNA tattha' nizcitA ratnatrayArAdhanA tatra / AyopAyaH // 475 / / avapIDakatvaM vyAkhyAtukAmaH saMbadhnAti pUrveNa upAyadarzitvena AlocaNaguNadose koI samma pi pnnnnvijjNto| tivvehiM gAravAdihiM samma NAlocae khavae // 476 / / 'AlocaNaguNadose' AlocanAyA guNadoSAn / 'koI kazcit / 'sammapi paNNavijjaMto' samyagavabodhyamAno'pi / 'khavago NAlocae samma' kSapakaH samyak na kathayet / kena hetunA ? 'timvehi gAravAdihi' tIvAravAdibhiH Adizabdena lajjAbhayaklezAsahatvaM ca gRhyate // 476 // evamanAlocayato'pi bhAvaH prazAnti netavyo niryApakenetyetadyAcaSTe NiddhaM madhuraM hidayaMgamaM ca palhAdaNijjamegate / to palhAvedavvo khavao so paNNavaMteNa // 477 // 'NiddhaM' snehavat / 'madhuraM' zrutisukhaM / 'hivayaMgama' hRdayAnupravezi / 'palhAdaNijjaM' sukhadaM / 'egate' ekAnte / 'palhAvedavvo' zikSayitavyaH / 'khavago' kSapakaH / 'so' saH / AtmAparAdhaM yo na kathayati / 'paNNavaM. teNa' prajJApayatA suurinnaa| AyuSman ! upalabdhasanmArgaratnatrayaniraticArakaraNe samAhitacitta ! aticAraM nivedaya lajjAM, bhayaM, gAravaM ca vihAya / gurujano hi mAtrA pitrA ca sadRzaH, teSAM kathane kA lajjeti / svadoSamiva na prakhyApayanti pareSAM yatInAM / yatidharmasya vA avarNavAdaM prayatnena vinAzayitumadyatAH kimayazaH prathayanti / hai aura guNase yukta hotA hai| ataH kSapakako guNadoSa dikhalAnevAle AcAryake pAdamUlameM apaneko rakhanA caahie| aisA karanese ratnatrayakI ArAdhanA honA nizcita hai / / 475 / / AyopAyakA kathana samApta huaa| ___ aba avapIDaka guNakA kathana karanekI icchAse usakA ukta upAyadarzitva guNake sAtha sambandha jor3ate haiM gA0-koI kSapaka AlocanAke guNa aura doSoMko acchI taraha samajhanepara bhI tIvra gArava, Adike kAraNa samyakrUpase apane doSoMko nahIM khtaa| yahA~ Adi padase lajjA, bhaya aura kaSTako sahana na karanA lie gaye haiM // 476 / / __ isa prakAra AlocanA na karanevAle kSapakake bhAvako niryApaka AcAryako zAnta karanA cAhie, yaha kahate haiM gA0-To-jo apanA aparAdha nahIM kahatA usa kSapakako samajhAnevAle AcAryako ekAntameM snehase bhare, kAnoMko sukhakara aura hRdayameM praveza karanevAle sukhadAyaka vacanoMse zikSA denA caahie| prApta sanmArga ratnatrayake niraticAra pAlanameM sAvadhAna AyuSman ! lajjA, bhaya aura mAna chor3akara doSoMko nivedana kro| gurujana mAtA-pitAke samAna hote haiM unase kahane meM lajjA kaisI ? ve apane doSakI taraha dUsare yatiyoMke bhI doSa kisIse nahIM kahate / jo yatidharma Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 366 bhagavatI ArAdhanA samIcInadarzanasya muktimArge pradhAnasya malaM hi tadyatijane dUSaNaM / aticArahimAnyA hataM ca ratnatrayakamalavanaM na zobhate / paranindA nocairgotrasyAsravaH / svayaM ca nindyate bahaSu janmasu nindakaH / parasya manaHsaMtApaM dussahaM sampAdayato asadudyakarmabandhaH syAta / sAdhajano'pi nindati svadharmatanayaM kimarthamayaM evaM ayazaHpaDUna limpatIti / evamanekAnAvahaparadoSaprakaTanaM kaH sacetanaH karotIti / / 477 // NiddhaM mahuraM hidayaMgamaM ca palhAdaNijjamegaMte / koi tu paNNavijjaMtao vi NAlocae sammaM // 478 // evaM prajJApanAyAM satyAmapi yo nAlocayati ityuttarasUtrArthaH / to uppIledavvA khavayassoppIlaeNa dosA se / vAmei maMsamudaramavi gadaM sIho jaha siyAlaM // 479 / / 'to' pazcAta / 'uppIlidavvA' avapIDayitavyAH / ke ? 'dosA' doSAH / kasya ? 'se' tasya / 'khavagasya' kSapakasya / kena ? 'uppolaeNa' avapIDakena-sUriNA / apasarAsmatsakAzAta, kimasmAbhirbhavataH prayojanaM ? yo hi svazarIralagnamalaprakSAlanecchaH sa Dhokate kAcacchAyAnusArisalilaM saraH / yo vA mahArogoragagrastastadapanayanAbhilApavAn sa vaidyaM Dhokate / evaM ratnatrayAticArAnnirAkatu mabhilaSatA samAzrayaNIyo gurujanaH / bhavatazca ratnatrayazuddhikaraNe navAdaraH kimanayA kSapakatvaviDambanayA / na caturvidhAhAraparityAgamAtrAyattA sallekhaneyaM / para mithyA doSAropaNako naSTa karane meM tatpara rahate haiM ve kyA apayaza phailA sakate haiM ? mokSamArgameM pradhAna samyagdarzana hai aura yattijanameM dUSaNa lagAnA samyagdarzanakA aticAra hai| ratnatrayarUpI kamaloMkA vana yadi aticArarUpI himapAtase naSTa ho to vaha zobhita nahIM hotaa| paranindAse nIcagotra karmakA Asrava hotA hai / jo dUsaroMkI nindA karatA hai vaha svayaM aneka janmoMmeM nindAkA pAtra banatA hai| dUsareke manako asahya santApa denevAleke asAtAvedanIyakarmakA bandha hotA hai| sAdhujana bhI nindA karate haiM ki apane dharmaputrako yaha isa prakAra apayazarUpa kIcar3ase kyoM lipta karatA hai| isa taraha dUsaroMke doSoMko prakaTa karanA aneka anarthoMkA mUla hai| kauna samajhadAra use karanA pasanda karegA // 477 / / gA0---snigdha, madhura, hRdayagrAhI aura sukhakara vacanoMke dvArA ekAntameM samajhAnepara bhI koI kSapaka apane doSoMko samyakpa se nahIM kahatA // 478 / / gA0--taba jaise siMha syArake peTameM gaye mAMsako bhI ugalavAtA hai vaise hI avapIDaka AcArya usa kSapakane antarameM chipe hue mAyAzalya doSoMko bAhara nikAlatA hai // 479 / / TI0-hamAre sAmanese dUra ho jaao| Apako hamase aba kyA prayojana hai ? jo apane zarIrameM lage malako dhonA cAhatA hai vaha kAcake samAna nirmala jalavAle sarovarake pAsa jAtA hai| athavA jo mahAn rogarUpI. sarpase DaMsA gayA hai aura use dUra karanA cAhatA hai vaha vaidyake pAsa jAtA hai| isI prakAra jo ratnatrayameM lage aticAroMko dUra karanA cAhatA hai use gurujanake pAsa jAnA cAhie / Apako apane ratnatrayakI zuddhi karanemeM Adara nahIM hai taba isa kSapakakA rUpa dhAraNa karanese kyA lAbha ?. yaha sallekhanA kevala cAra prakArake AhArakA tyAga karanemAtrase Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 367 api tu kaSAyasallekhanAyattA / saMvaro nirjarA ca kaSAyA hyabhinavakarmAdAne, bandhe, sthitividhAne codyatAH pariharaNIyAH / teSu ca kaSAyeSu mAyAti nikRSTA tiryagyoni nirvartanapravaNA / tAM tyaktumasamarthasyApi praviSTasya bhavataH saMsArodadhestiryagbhavAvataM / tato niHsaraNamatiduSkaraM / vastramAtra parityAgenaiva nirgranthatAbhimAnodvahanamapyasatyaM, satyevaM tiryaJco'pi nirgranthAH syuH / caturdazaprakArasyAbhyantaraparigrahasya tyAgAdbhAvanairgranthyaM samavatiSThate / tadeva hi mukterupAyaH / bhAvanairgranthyasya upAya iti dazavidhavAhyagranthatyAga upayogI mumukSoH / na hi jIvapudgaladravyasannidhAnamAtrAdhInaH karmabandhaH / api tu tannimittajIva pariNAmAlambanaH / aticAravanti darzanAdIni na mukterupAyaH / ' samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' iti kinna bhavataH zrutigocaramAyAtaM jainaM vacaH ? samIcInatA hi darzanajJAnacAritrANAM niraticAratA / sA ca gurUpadiSTaprAyazcittAcaraNe / guravo'pi kRtAlocanAyaiva prAyazcittaM prayacchanti / tato bhavAndUrabhavyaH abhavyo vA / Asannabhavyatve sati kimevaM mahAmAyAzalyaM bhavati ? naiva yatijanavandanArho'si / 'samaNaM vaMdejja medhAvI saMjadaM susamAhidaM' iti vacanAt / jIvitamaraNayorlAbhAlAbha yonindAprazaMsayozca samAnacittatayA samAno bhavati / aticAranivedane mAM nindanti na prazaMsantIti bhavatA nAlocyate / tatkathaM samAno'si ? kathaM vA vandyaH ? 'sIho jahA siyAlaM udaramavi gadaM pi maMsa vAmedi' siMho yathA zRgAlamudarapraviSTamapi mAMsamudgArayati tadvanmAyAzatyamantarlInaM nissArayatyavapIDakaH // 479 // nahIM hotI / kintu isake lie kaSAyako kRza karanA caahie| tabhI yaha sallekhanA hotI hai / tathA saMvara aura nirjarA bhI karanA caahie| kaSAya to navIna karmoMke grahaNa, bandha aura unake sthitibandhako karatI hai ataH vaha tyAgane yogya hai / 1 una kaSAyoM meM mAyA atyanta kharAba hai vaha tiryaJcagatimeM le jAtI hai / Apa use chor3ane meM asamartha haiM ataH Apa saMsAra samudra ke tiryaJca bhavarUpI bha~varameM pha~sa gaye haiM / vahA~se nikalanA atyanta kaThina hai / vastramAtrake tyAgase apaneko nirgrantha mAnanekA abhimAna karanA bhI jhUThA hai / yadi koI itane se hI nirgrantha ho to pazu bhI nirgrantha kahe jAyeMge / caudaha prakArakI abhyantara parigraha ke tyAgase bhAvanairgranthya hotA hai / vahI muktikA upAya hai / bhAvanaigranthyakA upAya hai dasa prakArakI bAhyaparigrahakA tyAga | vaha mumukSuke lie upayogI hai / jIva aura pudgaladravyake sambandhamAtrase karmabandha nahIM hotA, kintu usake nimittase honevAle jIvake pariNAmoMke nimittase karmabandha hotA hai / aticAra sahita samyagdarzana Adi muktike upAya nahIM hai / 'samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra mokSakA mArga hai / ' kyA yaha jinAgamakA vacana Apake kAnoM meM nahIM gayA ? niraticAra honA hI darzana jJAna aura cAritrakI samIcInatA hai / aura vaha niraticAratA guruke dvArA kahe prAyazcittako karanepara hI hotI hai / guru bhI usIko prAyazcitta dete haiM jo AlocanA karatA hai| ataH Apa yA to dUra bhavya haiM yA abhavya haiM / yadi nikaTa bhavya hote to isa prakArakA mahAmAyArUpa zalya kyoM hotA / tuma yatijanoMke dvArA vandanA karane yogya nahIM ho / kyoMki AgamameM kahA hai 'buddhimAnako saMyamI aura samyakrUpase samAhita zramaNakI vandanA karanI cAhie / ' jIvanamaraNameM, lAbha alAbha meM, nindA prazaMsA meM jisakA citta samAna rahatA hai vahI zramaNa yA samaNa hotA hai / 'doSa kahanepara loga merI nindA kareMge, prazaMsA nahIM kareMge' isalie Apa AlocanA nahIM karate / taba Apa kaise samaNa (samAna) hai aura kaise vandanIya haiN| isa prakAra Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA idRgavapIDako bhavatItyAcaSTe: ujjassI tejassI vaccassI phidkittiyaayrio| sIhANuo ya bhaNio jiNehiM uppIlago NAma // 480 // yo yaddhitakAmassa taM balAttatra pravartayati / yathA hitA mAtA bAlaM ghRtapAne ityetaduttarasUtreNAcaSTe pilledaNa raDataM pi jahA bAlassa muhaM vidaarittaa| pajjei ghadaM mAyA tasseba hidaM vicitaMtI / / 481 / / 'pilledUNa muhaM vidAritA ghavaM pajjedi' yathA jananI bAlahitacintodyatA pUtkurvantamapi bAlaM avaSTabhya mukhaM vidArya ghRtaM pAyayati // 48 // dArTAntikenAyojayati taha Ayario vi aNujjayassa khavayassa dosaNIharaNaM / kuNadi hidaM se pacchA hohidi kaDu osahaM vatti / / 482 // 'taha tathA / Ayario' AcAryo'pi / 'aNujjayassa khavagassa' anRjoH kSapakasya / 'dosaNIharaNaM kuNai' mAyAzalyanirAsaM karoti / 'kaDugosadhaM vatti' kaTukamauSadhamiva / 'se' tasya / 'pacchAhidaM hodi' pazcAddhitaM bhavatIti // 482 // yo na nirbhartsayati doSaM dRSTvApi priyameva vakti sa guruH zobhana iti na bhavadbhirmantavyamityupadizati jinmAe vi lihaMto Na bhaddao jattha sAraNA Natthi / pAeNa vi tADito sa bhadadao jattha sAraNA atthi // 483 / / kahakara avapIr3aka AcArya usake mukhase doSa ugalavAte haiM // 479 / / avapIr3aka AcArya aise hote haiM, yaha kahate haiM gA0-jo ojasvI-balavAn, tejasvI-pratApavAn, varcasvI-praznoMkA uttara dene meM kuzala, prasiddha kIrtizAlI aura siMhake samAna AcArya hote haiM unheM jinabhagavAnne utpIr3aka nAmase kahA hai / / 480 // jo jisakA hita cAhatA hai vaha use balapUrvaka usameM lagAtA hai jaise hita cAhanevAlI mAtA bAlakako balapUrvaka ghI pilAtI hai yaha AgekI gAthAse kahate haiM gA0-jaise bAlakake hitakI cintAmeM tatpara mAtA cillAte hue bhI bAlakako pakar3akara usakA muMha phAr3akara ghI pilAtI hai // 481 / / ukta dRSTAntako dAntike sAtha jor3ate haiM gA0-usI prakAra AcArya bhI kuTila kSapakake mAyAzalyarUpa doSako nikAlate haiN| aura vaha kaDuvI auSadhikI taraha pIche usa kSapakake lie hitakArI hotA hai // 482 / / jo kSapakake doSa dekhakara bhI usakA tiraskAra nahIM karatA, priyavacana hI bolatA hai vaha guru uttama hai aisA Apa na socanA, yaha upadeza kSapakako dete haiM Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 369 'jibbhAe vi lihaMto' jihvayA svAdayannapi 'na bhahago naiva bhadrakaH / 'jattha sAraNA Nasthi' yasmigarI doSanivAraNA nAsti / 'pAeNa vi tADito' pAdena tADayannapi 'sa bhago' sa suribhadrakaH / 'sAraNA jattha atthi' sAraNA yatra garau vidyate / / 483 / / sAraNakasya sUrebhaMdratAprakaTanAya gAthA sulahA loe AdaTThaciMtagA parahidammi mukkadhurA / - AdaTuM va paraTuM ciMtaMtA dullahA loe / / 484 / / 'sulabhA loe AdacitagA' sulabhAH prcuraaH| 'loe' loke / 'AvacitagA' svakArye tatparAH / pahidammi mukkadhurA' parahitakaraNe alasAH / 'AdaLaM va' Atmaprayojanamiva / 'paraLaM citaMtA' paraprayojanacintAsamudyatAH loke durlabhAH // 484 // AdaTThameva ciMtedumudvidA je paraTThamavi loge / kaDuya pharusehiM sAheti te hu adidullahA loe / / 485 // 'AdaTThameva citedumuTThidA' AtmIyameva prayojanaM cintayitumutthitAH / 'je' ye 'paraTThamavi' paraprayojanamapi kaDugapharasehi' kaTukaiH paruSaH pravacanaiH 'sArdhati' sAdhayanti loke / 'atidullahA' atIva durlabhAH / / 485 / / sUriyadi nAvapIDayet nAsau kSapako mAyAzalyAnnivartate / nirmAyatve niraticAraratnatraye ca guNe na pravartate iti AcAryasaMpAdyamupakAraM prakaTokaroti-- khavayassa jai Na dose uggAlei suhame va idare vA / Na Niyattai so tatto khavao Na guNe ya pariNamai / / 486 / / 'khavagassa Na suhameM va idare vA dose jai Na uggAlei' kSapakasya sUkSmAn sthUlAnvA doSAnyadi nodgArayati / 'so khavago tatto Na NiyattaI' sa kSapakastebhyaH sUkSmebhyaH sthUlebhyo vA doSebhyo na nivartate / 'nava guNe jo guru ziSyake doSoMkA nivAraNa nahIM karatA, vaha jihvAse madhura volanepara bhI bhadra nahIM hai / aura jo guru doSoMkA nivAraNa karatA huA pairase mAratA bhI hai vaha bhadra hai / / 483 / / doSoMkA nivAraNa karanevAle AcAryako bhadratA batalAte haiM gA0--apane kAmameM tatpara kintu dUsaroMkA hita karane meM AlasI manuSya lokameM bahuta haiM / kintu apane kAryakI taraha dUsaroMke kAryakI cintA karanevAle manuSya lokameM durlabha haiM / / 18 // gA0--jo apane hI kAryakI cintAmeM tatpara hote hue dUsaroMke kAryako bhI kaThora aura kaTukavacanoMse sAdhate hai ve puruSa lokameM atyanta durlabha hai / / 485 / / gA0- AcArya yadi kSapakako pIr3ita na kare to vaha mAyAzalyase na nikale / aura mAyAzalyase nikale vinA niraticAra ratnatraya guNameM pravRtta na ho / / 486 / / isa prakAra AcAryake dvArA kiye jAnevAle upakArako prakaTa karate haiM yadi AcArya kSapakake sUkSma athavA sthUla doSoMko na ugalavAye to vaha kSapaka una sUkSma athavA sthUla doSoMse nivRtta na ho aura na guNameM pravRtta ho| aura doSoMko dUra kiye vinA tathA 47 Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 370 bhagavatI ArAdhanA pariNamate' nirAkRtadoSo guNe vA'pariNato kathamArAdhakaH syAdArAdhanArthamAyAto'pyasatyavapIDake / uppIlatti gdN||486|| tamhA gaNiNA uppIlaNeNa khavayassa savvadosAhu / te uggAledavvA tasseva hidaM tayA ceva // 487 // uppIlaotti gadaM / evaM avapIDakatAM vyAkhyAyAvasaraprAptAmaparizrAvitAM vyAcaSTe loheNa pIdamudayaM va jassa AlocidA adIcArA / Na parissavaMti aNNatto so apparissavo hodi // 488 // 'loheNa podamudagaM va' evamatra padasaMbandhaH / 'jassa AloidA dosA Na parissavanti aNNatto' yasmai kathitA doSA na parisravantyanyataH / kimiva 'loheNa podamudagaMva' lohena saMtaptena pItamivodakaM / 'so' saH / evaMbhUto'parissavo hodi aparisrAvo bhavati // 488 // dasaNaNANAdicAre vadAdicAre tavAdicAre ya / desaccAe vividhe savvaccAe ya AvaNNo // 489 // dasaNaNANAvicAre ya badAvicAre' zraddhAnasyAticAraH zaGkAkAGkSAvicikitsAnyadRSTiprazaMsAsaMstavAH, jJAnasya aticArAH akAle paThanaM, zrutasya zrRtadharasya vA vinayAkaraNaM anuyogAdInAM grahaNe tatprAyogyAvagrahAgrahaNaM, upAdhyAya nihnavaH, vyaJjanAnAM nyUnatAkaraNaM, AdhikyakaraNaM, arthasya anyathAkathanaM vA / tapaso'nazanAguNameM lage vinA ArAdhaka kaise ho sakatA hai ? ArAdhanAke lie guruke pAsa Akara bhI yadi guru avapIDaka na ho to ukta bAta nahIM bana sakatI hai // 486 / / gA0-isalie utpIDaka AcAryako kSapakake saba doSa ugalavAnA caahie| kyoMki kSapakakA hita isImeM hai // 487 / / utpIr3aka guNakA kathana samApta huaa| isa prakAra avapIDaka guNakA vyAkhyAna karake avasara prApta aparizrAvI guNako kahate haiM gA0-jaise tapAye hue loheke dvArA piyA gayA jala bAhara nahIM jAtA vaise hI jisa AcAryase kahe gae doSa anya muniyoMpara prakaTa nahIM hote, vaha AcArya aparisrAva guNase yukta hotA hai // 488 // gA-kisIke samyagdarzanameM aticAra lagA ho, athavA jJAnameM aticAra lagA ho, yA vratoMmeM aticAra lagA ho, yA tapameM aticAra lagA ho, yaha ekadezase athavA sarvadezase aticAra lagA ho to // 489 // ____To-samyagdarzanake aticAra haiM-zaMkA, kAMkSA, vicikitsA, mithyAdRSTikI prazaMsA aura saMstava / jJAnake aticAra haiM-asamayameM svAdhyAya, zruta athavA zrutake dhArIkI vinaya na karanA, anuyoga Adiko grahaNa karane meM usake yogya avagraha na karanA, gurukA nAma chipAnA, vyaMjana zabda chor3a jAnA yA adhika jo usameM nahIM haiM, bolanA, aura arthakA anyathA kathana Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 371 deraticAra:-svayaM na bhuGkte anyaM bhojayati, parasya bhojanamanujAnAti manasA vacasA kAyena ca, svayaM kSudhA pIDita AhAramabhilapati, manasA pAraNAM mama kaH prayacchati, kva vA lapsyAmIti cintA anazanAticAraH / rasavadAhAramantareNa parizramo mama nApati iti vA / SaTjIvanikAyabAdhAyAM anyatamena yogena vRttiH pracuranidratayA / saMklezakamanarthamidamanuSThitaM mayA, saMtApakArIdaM nAcariSyAmi iti saMkalpaH / avamodaryAticAraH manasA bahubhojanAdaraH paraM bahu bhojayAmIti cintA / bhukSva yAvadbhavatastRptiriti vacanaM bhuktaM mayA bahvi tamiti vA vacanaM, hastasaMjJayA pradarzanaM kaNThadezamupaspRzya / vRttiparisaMkhyAnasyAticArAH gRhasaptakameva pravizAmi, ekameva pATaM daridragRhameva / evaMbhUtena dAyakena dAyikayA vA dattaM grahISyAmIti vA kRtasaMkalpaH gRhasaptakAdikAdadhikapravezaH; pATAntarapravezazca paraM bhojayAmItyAdikaH / kRtarasaparityAgasya rasAtisaktiH, parasya vA rasavadAhArabhojanaM, rasavadAhArabhojanAnumananaM, vAticAraH / kAyaklezasyAtapanasyAticAraH uSNAditasya zItaladravyasamAgamecchA, santApApAyo mama kathaM syAditi cintA, pUrvAnubhUtazItaladravyapradezAnAM smaraNaM, kaThorAtapasya dvaSaH, zItalAdezAdakRtagAtrapramArjanasya AtapapravezaH, AtapasaMtaptazarIrasya vA apramRSTagAtrasya chAyAnupravezaH ityAdikaH / vRkSasya mUlamupagatasyApi hastena, pAdena, zarIreNa vA vA kAyAnAM pIDA / karanA / tapa anazana Adike aticAra haiM-svayaM bhojana na karate hue bhI dUsaroMko bhojana karAnA, manavacanakAyase dUsareko bhojanako anumati denA, svayaM bhUkhase pIr3ita honepara manase AhArakI abhilASA karanA, mujhe pAraNA kauna karAyegA, athavA kahA~ pAraNA hogI, ityAdi cintA anazana tapake aticAra haiN| athavA rasIle AhArake vinA merI thakAna dUra nahIM hotI, pracura nidrAmeM par3akara chahakAyake jIvoMkI bAdhAmeM mana yA vacana yA kAyase pravRtti honaa| maiMne yaha saMklezakArI upavAsa vyartha hI kiyA, yaha santApakArI hai ise nahIM karUMgA isa prakArakA saMkalpa bhI anazanakA atIcAra hai| avamaudaryatapake aticAra-manase bahuta bhojanameM Adara, dUsareko bahuta bhojana karAnekI cintA, jabataka ApakI tRpti ho tabataka bhojana karo aisA kahanA, 'maiMne bahuta bhojana kiyA' aisA kahanepara 'Apane acchA kiyA' aisA kahanA, hAthake saMketase kaMTha dezako sparza karake batalAnA ki maiMne AkaNTha bhojana kiyaa| vRttiparisaMkhyAnatapake aticAra-sAta gharameM hI praveza karUgA, yA eka hI muhAlameM jAUMgA, vA daridrake ghara hI jAUMgA, isa prakArakA dAtA puruSa yA dAtrI strIke dvArA diyA gayA AhAra grahaNa kruuNgaa| aisA saMkalpa karake dUsareko bhojana karAnA hai isa bhAvase sAta gharase adhika gharoMmeM praveza karanA aura eka muhAlase dUsare muhAlameM jaanaa|| rasaparityAgatapake aticAra- rasomeM ati Asakti, dUsareko rasayukta AhArakA bhojana karAnA, athavA rasayukta AhArake bhojanakI anumati / ye aticAra haiN| kAyaklezatapake aticAra-garmIse pIr3ita honepara zItaladravyakI prAptikI icchA honA, merA santApa kaise dUra ho yaha cintA honA, pUrva meM bhoge hue zItaladravyoM aura zItala pradezoMko yAda karanA, kaThora dhUpase dvaSa karanA, zItala pradezase apane zarIrako pIchIse zodhe vinA dhUpameM yA garmasthAnameM praveza karanA, athavA ghAmase santapta zarIrako pIchIse zodhe vinA chAyAmeM praveza karanA Adi / vRkSake mUlameM jAkara hAtha, paira athavA zarIrase jalakAyika jIvoMko pIr3A denA, Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 bhagavato ArAdhanA kathaM ? zarIrAvalagnajalakaNapramArjanaM. hastena pAdena vA zilAphalakAdigatodakApanayanaM mRdukAIyAM bhUmau zayanaM nimne jalapravAhagamanadeze vA avasthAnama, avagrAhe varSApAtaH kadA syAditi cintA, varSati deve kadAsyoparamaH syAditi vA, chatrakaTakAdidhAraNaM varSAnivAraNAyetyAdikaH / tathA abhrAvakAzasyAticAraH sacittAyAM bhUmI trasa sahitaharinasamutthitAyAM vivaravatyAM zayanaM / akRtabhUmizarIrapramArjanasya hastapAdasaMkocaprasAraNe, pAzrvAntarasaJcaraNaM, kaNDUyanaM vA / himasamIraNAmyAM hatasya kadaitadupazamo bhavatIti cintA, vaMzadalAdibhiruparinipatitahimApakarSaNaM, avazyAyaghaTTanA vA pracuravAtApAtadezo'yamiti saMklezaH, agniprAvaraNAdInAM smaraNamityAdikaH / prAyazcittAticAranirUpaNA-tatrAlocanAticArAH 'Akapiya annumaanniymityaadikaaH| sva bhUtAticAre'sya manasA ajugupsA / ajJAnataH, pramAdAtkarmagurutvAdAlasyAccedaM azubhakarmabandhananimittaM anuSThitaM, duSTaM kRtamiti evmaadikprtikrmnnaaticaarH| uktobhayAticArasamavAyastadabhayAticAraH / bhA vivekaaticaarH| vyatsargAticAraH kRtaH zarIramamatAyAM na nivattiH azabhadhyAnapariNatiH / kAyotsargadoSAzca tapa' aticAra uktAH / evaM chedasyAticAraH nyUno jAto'hamiti saMklezaH / bhAvato ratnatrayAnAdAnaM muulaaticaarH| sarvo dviprakAra ityAcaSTe-'dezaccAe vividha dezAticAraM nAnAprakAraM manovAkkAyabhedAtkRtakAritAnumata zarIrameM lage jalake kaNoMko hAtha vagairahase poMchanA, hAtha yA pairase zilAtala Adipara par3e jalako dara karanA. komala gIlI bhamipara sonA, jalake bahaneke nicale pradezameM ThaharanA nizcita sthAnapara rahate hue 'kaba varSA hogI' aisI cintA karanA athavA varSA honepara 'kaba rukegI' aisI cintA karanA, varSAse bacaneke lie chAtA Adi dhAraNa karanA / / abhrAvakAzake aticAra-sacitta bhUmipara jisameM trasasahita haritakAya ho, tathA chidravAlI bhUmipara sonA, bhUmi aura zarIrako pIchIse zuddha kiye vinA sote hue hAtha paira saMkocanA phailAnA, karavaTa lenA athavA zarIra khujAnA | barpha aura vAyuse pIr3ita honepara 'kaba ye banda hoMge' aisI cintA karanA, bA~sake patte vagairahase zarIrapara gire barphako haTAnA, athavA barphase ghaTTana karanA, isa pradezameM adhika vAyu calatI hai aisA saMkleza karanA, athavA zIta dUra karaneke sAdhana Aga, or3haneke vastra AdikA smaraNa krnaa| prAyazcitake aticAra-AlocanA prAyazcittake aticAra 'Akampiya aNumANiya' ityAdi Age kahe gaye haiN| apane lage aticAroMmeM manase glAnikA na honA aticAra hai| ajJAnase. pramAdase, karmoMkI gurutAse, aura Alasyase maiMne yaha azubhakarmake bandhameM nimitta kArya kiyA, yaha burA kiyA, yaha jugupsA hai| usakA na honA pratikramaNa prAyazcittakA aticAra hai| ukta AlocanA aura pratikramaNake aticAra tadubhaya prAyazcittake aticAra haiN| bhAvapUrvaka vivekakA na honA viveka prAyazcittakA aticAra hai| zarIrase mamatva na haTanA, aura azubhadhyAnarUpa pariNati tathA kAyotsargake doSa vyutsarga prAyazcittake aticAra haiN| tapake aticAra pahale kahe haiN| merI dIkSA chedanese maiM choTA ho gayA, yaha saMkleza chedaprAyazcittakA aticAra hai| bhAvapUrvaka ratnatrayako grahaNa na karanA mUlanAmaka prAyazcittakA aticAra hai| aticArake do prakAra haiM-dezAticAra aura sarvAticAra / manavacanakAya aura kRta-kArita 1. mRttikAA-A0 mu0| 2. abhrAbarkazasya-a0 / 3. trasarahitakAyacittAyAM viva-a0 / 4. raH kRto bhavataH-A0 / 5. tapa aticArA uktAH-A0 / tapa aticAre uktaH mu0 / raH kuto bhavati mu0 / Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 373 matavikalpAcca / 'savvaccAge ya' sarvAticAre ca 'Apanno' ApannaH / / 489 // / AyariyANaM vIsatthadAe bhikkhU kahedi 'sagadose / koI puNa Niddhammo aNNesiM kahedi te dose ||490 / / 'AiriyANaM' AcAryANAM / 'bhikkhu' bhikssuH| 'kahedi' kathayati / 'vIsatyadAe' vizvAsena / ki ? 'sagadose' svAticArAna / 'koI puga' kazcitpunarAcAryapAzaH / 'Niddhammo' niSkrAnto bahibhUto jinapraNItAddharmAt / 'aNNesi' anyebhyaH / 'kahedi te dose' kathayati tAna AlocitAndoSAna / anena kilAyamaparAghaH kRta iti // 49 // teNa rahassaM bhidaMtaeNa sAdhU tado ya paricatto / appA gaNo ya saMgho micchattArAdhaNA ceva // 491 // 'teNa' tena / 'rahassaM bhivaMtaeNa' prcchaadyaalocitdossprkaashnkaarinnaa| 'sAhU' sAdhuH / 'tado ya paricatto' tatastu parityaktaH / svadoSaprakAzane mayA kRte lajjAvAnayaM du:khito bhavati / AtmAnaM vA ghAtayet / kupito vA ratnatrayaM tyajeta iti svacitte'kUrvatA parityakto bhavati / 'appA paricatto', 'gaNo paricatto, saMgho paricatto', iti pratyekAbhisaMbandhaH / 'micchattArAhaNA ceva' mithyAtvArAdhanA doSo bhavati // 491 / / itthaM sAdhuH parityakto bhavatItyAcaSTe lajjAe gAraveNa va koI dose parassa kahidovi / vipariNAmijja udhAvejja va gacchejja vAdha micchataM // 492 / / 'lajjAe' ljjyaa| 'gAraveNa va gurutayA vA / 'koI' kazcit / 'dose' doSAn / 'parassa' parasmai / 'kahido vi' kathito'pi / 'vipariNAmejja' pRthagbhavet / nAyaM mama guruH priyo yadi syAtki madIyAndoSAnnianumodanAke bhedase dezAticArake aneka bheda haiM / / 489 / / gA0-bhikSu vizvAsapUrvaka apane doSoMko AcAryoMse kahatA hai| koI AcArya jo jina bhagavAnke dvArA kahe gaye dharmase bhraSTa hotA hai, vaha bhikSuke dvArA Alocita doSoMko dUsaroMse kaha detA hai ki isane yaha aparAdha kiyA hai arthAt aise karanevAlA AcArya jinadharmase bAhya hotA hai // 490 // gA0 --usa Alocita doSako prakaTa karanevAle AcAryane aisA karake usa sAdhukA hI tyAga kara diyaa| kyoMki usane apane cittameM yaha vicAra nahIM kiyA ki mere dvArA isake doSa prakaTa kara denepara yaha lajjita hokara dukhI hogA, athavA AtmaghAta kara legA, athavA kruddha hokara ratnatrayako hI chor3a degaa| tathA usa AcAryane apanI AtmAkA tyAga kiyA, gaNakA tyAga kiyA, saMghakA tyAga kiyaa| itanA hI nahIM, usake mithyAtvakI ArAdhanA doSa bhI hotA hai / / 491 // . usa AcAryane sAdhukA parityAga kaise kiyA, yaha kahate haiM gA0-niryApakAcAryake dvArA dUsarese sAdhuke gupta doSa kahanepara koI kSapaka lajjAvaza yA mAnakI gurutAvaza viparIta pariNAma kara sakatA hai| yaha merA guru nahIM hai| yadi maiM ise 1. gacchAhi vA NijjA-mu0 / 'gacchAhi vA NijjA','gacchejja micchattamitipAThe-mUlArA0 / Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 374 . bhagavatI ArAdhanA gadati / madIyA bahizcarAH prANA gururayamiti yA saMbhAvanA sAdya naSTeti cintA vipariNAmaH 'udhAvejja vA' tyajedvA ratnatrayaM doSaprakaTanena kUpitaH / 'gacchejja vA' gaNAntaraM pravizet / / 492 / / AtmaparityAgaM vyAcaSTe koI rahassabhede kade padosaM gado tamAyariyaM / uddAvejja va gacchaM bhiMdejja va hojja paDiNIo // 493 / / 'koI' kazcit / 'rahassabhede kade' rahasyabhede kRte / 'padosaM gado' pradveSaM gataH / 'tamAyariyaM' tamAcAyaM / 'uddAvejja va' mArayet / 'gacchabhidejja' gaNabhedaM kuryAt / kimanena sUriNA sneharahitena, yathA mamAparAdhaM prakaTitavAn evaM yuSmAnapi niveditAparAdhAndUSayiSyatIti bruvan / 'hojja paDiNIo' pratyanIko bhavet // 493 // gaNatyAgaM kathayati jaha dharisido imo taha amhaM pi karijja gharisaNamimotti / savvo vi gaNo vippariNamejja chaMDejja vAyariyaM // 494 // 'jaha gharisido imo' yathA duSito'yaM / 'taha' tathA / 'amhaM pi karejja gharisaNamimotti' 'asmad dUSaNaM kuryAt ayamiti / 'vippariNamejja' pRthagbhavet / 'cha Dejja vAyariyaM' tyajedvAcAyaM / 'natvanena sUtreNa gaNa AcArya tyajatIti kathyate tena gaNastyakta iti pUrvasUtritaM tato'nayona saMgatirityatrocyate / yata eva sUriNA priya hotA to yaha mere doSa kyoM khtaa| yaha guru mere bAharameM calate-phirate prANa haiM aisA jo maiM socatA thA vaha Aja naSTa ho gayA, isa prakArako cintA viparIta pariNAma hai| athavA doSa prakaTa kara denese kupita hokara ratnatrayako chor3a sakatA hai / / 492 // usa AcAryane AtmAkA tyAga kaise kiyA, yaha kahate haiM gA0-rahasyabheda karanepara koI kSapaka dvaSo banakara usa AcAryako mAra sakatA hai| athavA gaNameM bheda DAla sakatA hai ki isa sneharahita AcAryase kyA lenA denA hai ? jaise isane merA aparAdha prakaTa kara diyA usI prakAra tumheM bhI aparAdha nivedana karane para doSa lgaayegaa| aisA kahakara anya sAdhuoMko virodhI banAkara gaNameM bheda DAla sakatA hai| athavA virodhI ho sakatA hai // 493|| usa AcAryane gaNakA tyAga kaise kiyA, yaha kahate haiM gA0-jaise isa AcAryane amuka sAdhukA doSa prakaTa kiyA usI prakAra yaha hamArA doSa bhI prakaTa kara degA, aisA socakara samasta gaNa gaNase alaga ho sakatA hai athavA AcAryakA tyAga kara sakatA hai| TI0-zaMkA-isa gAthAmeM to kahA hai ki gaNa AcAryako chor3a detA hai aura pUrva gAthA meM kahA hai ki AcAryane gaNakA tyAga kiyaa| ina donoM kathanoMkI saMgati nahIM baiThatI ? 1. 'asmAn dUSitAn kuryAt'-A0 mu0 / 2. baMdhanena sUtreNa-A0 / Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 375 doSa'prakhyApanapareNa tyakto'sau tata eva gaNastaM tyajati // 494 / / saMghastyakto bhavatItyetad vyAcaSTe taha ceva pavayaNaM savvameva vippariNayaM bhave tassa / to se disAvahAraM karejja NijjUhaNaM cAvi // 495 / / 'taha ceva pavayaNaM samvameva' tathaiva pravacanaM saMghaH sarva eva procyate ratnatrayaM yasminniti zabdavyutpattI saMghavAcI bhavati pravacanazabdaH / 'vippariNadaM' viruddhatayA pariNataM pravRttaM / 'have tassa' bhavettasya / 'to' tataH / 'se' tasya / 'disApaharaNaM karejja' kuryAt AcAryA paharaNaM kuryAt saMghaH "NijjUhaNaM vApi karejja' iti padasaMbandhaH / parityAgaM vA kuryAt / / 495 // mithyAtvArAdhanApratipAdanArthA gAthA jadi dharisaNamerisayaM karedi sissassa ceva aayrio| ghiddhi apuTThadhammo samaNotti bhaNejja micchajaNo // 496 / / 'jai dharisaNamerisayaM' yadi dUSaNaM evaMbhUtaM / 'karedi' karoti / 'sissassa ceva' ziSyasyaiva / kaH aacaaryH| "dhiddhi apuThThadhammo samaNotti bhaNijja' dhigdhig apuSTadharmAn zramaNAn / iti bhaNejja micchajaNe' vadenmithyAdRSTirjanaH // 496 // prastutAparizrAvitopasaMhAragAthA prasiddhArthA iccevamAdidosA Na hoti guruNo rahassadhArissa / puDheva apuDhe vA aparissAissa dhIrassa / / 497 // 'iccevamAdi dosA iti' / apparissavaM tu gadaM // 497 // samAdhAna-yataH doSoMko prakaTa karanevAle AcAryane gaNakA tyAga kiyA ataH gaNa bhI use chor3a detA hai / / 494 // saMgha kaise tyAgA, yaha kahate haiM gA0-jisameM ratnatraya 'procyate' kahA jAtA hai vaha pravacana hai isa vyutpattike anusAra pravacana zabdakA artha yahA~ saMgha hai| sabhI saMgha AcAryake viruddha ho sakatA hai aura usake AcArya padako chIna sakatA hai athavA usakA tyAga kara sakatA hai // 495 // doSa prakaTa karanese mithyAtvakI ArAdhanA kaise hotI hai, yaha kahate haiM gA0-yadi AcArya apane ziSyako hI isa prakAra doSa prakaTa karake dUSita karate haiM to ina apuSTa dharmavAle zramaNoMko dhikkAra hai aisA mithyAdRSTi loga kaheMge // 496 / / prastuta aparizrAvi guNake kathanakA upasaMhAra karate haiM gA0--jo AcArya pUchanepara athavA binA pUche ziSyake dvArA prakaTa kiye doSoMko dUsaroMse nahIM kahatA vaha rahasyako gupta rakhanevAlA AcArya aparisrAvI hotA hai aura use Upara kahe doSa jarA bhI nahIM chUte / 497 / aparisrAvI guNakA kathana pUrNa huaa| 1. dveSapratyAkhyAna mu0 / dossprtyaakhyaan-aa| 2. AcAryatraye haraNaM-A0 / Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 376 bhagavatI ArAdhanA 'Nivvavago' ityetatsUtrapadavyAkhyAnAyottaraprabandhaHsaMthArabhattapANe 'yasya yenAbhisaMbandho dUrasthasyApi tasya saH' iti kRtvA saMthArabhattapANe amaNuNNe vA ciraM va kIrate / paDicaragapamAdeNa ya sehANamasaMvuDagirAhiM / / 498 // saMthArabhattapANe amaNuNNe vA ciraM va korante kuvido havejja khavago meraM vA bhettumicchejna / iti kriyAbhiH padasaMbandho'tra kAryaH / saMstare bhaktapAne vaa| 'amaNuNNe' amanojJe / 'kIraMto' kriyamANe / 'kuvido' kupito bhavetkSapakaH / meraM vA maryAdA vaa| bhettumicchet / "ciraM va korate' cirAdvA saMstarakaraNe bhaktapAnAnayane vA / 'paDicaragapamAdeNa vA' niryApakAnAM vaiyAvRtyakaraNe yaH pramAdastena vA kupito bhavet / maryAdAM vA AtmIyAM bhettuM icchet / 'sehANamasaMvuDagirAhi' agRhItArthAnAM asaMvRtAbhiH paruSAbhiHpratikUlAbhirvA kupito bhavet // 498 // sIduNhachuhAtaNhAkilAmido tivvavedaNAe vA / kuvido havejja khavao meraM vA bhettumicchejja / / 499 / / 'sIduNhachuhAtaNhA kilAmido' zItenoSNena kSudhA tRSayA pIDitaH kupito bhavet / 'timvaveyaNAe vA' tIvravedanayA vA kupito maryAdollaGghanecchubhavet / / 499 // NivyavaeNa tado se cittaM khavayassa NivvavedavvaM / akkhobheNa khamAe jutteNa paNaTThamANeNa // 500 // __ "NivvavaeNa' santoSamutpAdayatA sUriNA / 'tado' tataH / 'se khavayassa' tasya kupitasya maryAdAM bhettamicchato vA / 'cittaM NivadavvaM' cittaM prazAnti neyaM / 'akkhobheNa' calanarahitena vyavasthAvatA / 'khamAe jutteNa' kSamayA yuktena / 'paNaTThamANeNa' pranaSTamAnena / na hi roSI mAnI vA sUriH paracittakalaGka prazamayituM Ihate tato niHkaSAyeNa bhAvyamiti bhAvaH // 50 // gAthAke 'Nivvavago' padakA vyAkhyAna karate haiM gA0-saMstara aura bhojanapAna kSapakako manake anukUla na hone para, athavA usameM derI karane para athavA niryApakoMke vaiyAvRtya karane meM pramAda karane para athavA sallekhanA vidhise anajAna naye sAdhuoMke kaThora aura pratikUla vacanoMse kSapaka kupita ho sakatA hai athavA apanI maryAdAkA ullaMghana kara sakatA hai / / 498 // gA0-athavA zIta, uSNa, bhUkha, pyAsase pIr3ita honese athavA tIvra vedanAse kSapaka kupita ho sakatA hai aura maryAdAko tor3anekI icchA karatA hai ||499|| gA0--taba vicalita na honevAle, kSamAzIla aura mAnarahita AcAryako santoSa vacana kahate hue usa kupita athavA maryAdAko tor3aneke icchuka kSapakake cittako zAnta karanA cAhiye / / 500 / TI0-krodhI athavA ghamaNDI AcArya dUsarekI cittakI azAntiko zAnta karanA nahIM pasanda krtaa| isalie AcAryako kaSAyase rahita honA cAhie, yaha isa gAthAkA bhAva hai / / 500 // Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 377 evaMbhUto nirvApayatItyetadvayAcaSTe aMgasude ya bahuvidhe No aMgasude ya bahuvidhavibhatte / radaNakaraMDayabhUdo khuNNo aNiogakaraNammi / / 501 / / 'aMgasude ya' zrutaM puruSaH mukhacaraNAdyaGgasthAnIyatvAdaGgazabdenocyate AcArAdikaM dvAdazavidhaM tasminnaGgazrute / 'bahuvihe' naanaaprkaare| AcAraM, sUtrakRtaM, sthAnaM, samavAyaH, vyAkhyAprajJaptiH / 'No aMgasude ya' aGgabAhye vaa| 'bahuvidhavibhatte' sAmAyikaM, caturvizatistavo, vandanA, pratikramaNaM, vainayika, kRtikarma, dazavakAlikA uttarAdhyayanaM, kalpavyavahAraH, kalpyaM, mahAkalpyaM, puNDarIkaM, mahApuNDarIkaM ityAdinA vicitrabhedena vibhakte / 'rayaNakaraMDayabhUdo' ratnakaraNDakabhUtaH / 'khugNo aNiyogakaraNammi' yadyatprastutaM ca vastu tatra tatra sadAdikAdyanuyogayojanAyAM kuzalaH / anena jJAnamAhAtmyaM sUcitaM / / 501 / / vattA kattA ca muNI vicittasudadhArao vicittakaho / taha ya apAyavidaNhU maisapaNNo mahAbhAgo // 502 / / .. 'vattA' vaktA / 'kattA ya' kartA ca vinayavaiyAvRttyayoH / 'vicittasudhArago' vicitraM zrutaM prathamAnuyogaH, karaNAnuyogazcaraNAnuyogo, dravyAnuyoga ityanena vikalpena / 'vicittakaho' vicitrAyAH kathAyAH nirUpaNA asya sa vicitrakathaH / nanu ca 'aMgasude ya bahuvidhe No aMgasude ya bahuvidhavibhatte' ityanenaiva gatatvAt kimanena 'vicittasudadhArago' ityanena ? naiSa doSaH / pUrvasUtre zrutakevalo nirvApakatvenoktaH / anayA tu asamastazrutAcA Age kahate haiM ki isa prakArakA AcArya kSapakakA citta zAnta karatA hai gA0-TI0--zruta eka puruSake samAna hai| AcArya Adi bAraha usa zrutapuruSake mukha, paira Adi aMgoMke sthAnApanna honese aMga zabdase kahe jAte haiN| AcAra, sUtrakRta, sthAna, samavAya, vyAkhyAprajJapti ityAdike bhedase vaha aMgazruta nAnA prakArakA hai| no aMgazruta arthAt aMgabAhya bhI sAmAyika, caturviMzatistava, vandanA, pratikramaNa, vainayika, kRtikarma, dazavaikAlika, uttarAdhyayana. kalpavyavahAra. kalpya. mahAkalpya paNDarIka. mahA roka ityAdi vicitra bhedase vibhakta haiN| jo AcArya ina saba zruta bhedoMke lie ratna rakhaneke piTAreke samAna haiM arthAt jaise piTAremeM ratna surakSita rahate haiM vaise hI vaha ina zrutarUpI ratnoMkA abhyAsa karake unheM apane hRdayameM dhAraNa karatA hai| tathA jo jo prastuta viSaya hai usa usa viSayameM sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva aura alpabahutva Adi anuyogoMkI yojanA karanemeM kuzala hotA hai vahI AcArya kSapakakI azAntiko zamana kara sakatA hai| isase AcAryake jJAna mAhAtmyako sUcita kiyA hai / / 501 // gA0-TI0-tathA vaha vaktA arthAt vyAkhyAna karane meM kuzala, vinaya aura vaiyAvRtyakA kartA aura prathamAnuyoga, karaNAnuyoga, caraNAnuyoga aura dravyAnuyogake bhedase nAnA prakArake zrutakA dhAraka aura vividha prakArakA nirUpaNa karanevAlA tathA ratnatrayake aticAroMkA jJAtA aura svAbhAvika buddhi se sampanna tathA jitendriya mahAtmA hotA hai / zaMkA-pUrva gAthAmeM AcAryako aMgazrutakA aura vividha aMgabAhyakA jJAtA kahA hI hai / phira yahA~ vicitra zrutakA dhAraka kyoM kahA? 48 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhaMgavatI ArAdhanA yo'pi evaMbhUto nirvApako bhavatItyAkhyAyate tena na punaruktatA / 'taha ya' tathA ca / 'ApAyavidahU' ratnatrayAticArajaH / 'maisaMpajyo' svAbhAvikyA buddhayA samanvitaH / 'mahAbhAgo' svavazo mahAtmA // 502 / / pagade hissesaM gAhugaM ca AharaNahedujuttaM ca / aNusAsedi suvihido kuvidaM saNNivvavemANo // 503 / / 'aghusAsedi' anuzAsti / 'pagade' vaktuM prArabdhe vastuni / 'NissesaM gAhugaM' samastamavavodhayattadanu zAsanaM karoti / 'maharamahedajataM ca' daSTAMtena hetanA ca yaktaM / etasmAddhetoridamevaitaditi yaktyAnazAsti 'suvihidoM yatiH / 'kuvidaM' kupitaM 'saNNivvavemANo' samyak prazamayan samyakprasAdamupanayan // 503 / / NiddhaM madhuraM gaMbhIraM maNappasAdaNakaraM savaNakaMtaM / dei kahaM Nivyavago sadIsamaNNAharaNaheuM // 504 // "Niddha" priyavacanabahulatayA snigdhaM / 'madhuraM' anatikaThorAkSaratayA madhuraM / 'gaMbhIra' arthagADhatayA / 'maNappasAbakaraNaM' manaHpralhAdavidhAyinI / 'savaNakataM' zrutisukhaM / 'dedi kathaM' kathAM kathayati / "Nivvavago' nirvApakaH / 'sadosamaNNAharaNahedu" smRtisamAnayanakAraNaM / pUrvAbhyastazrutArthagocarasmaraNaM iha smRtiriti gRhyate mavivacano vA / 'matiH smRtiH saMjJA cintAbhinibodha ityanAntaram'-[ta0 sU0 1] iti vacanAt / tena buddhisampanvayanakAraNamityarthaH iti kecit // 504 // vijAvago ityetsUtrapadaM vyAcaSTe jaha pakkhubhidummIe podaM radaNabharidaM samuddammi / Nijjavao dhAredi hu jidakaraNo buddhisaMpaNNo // 505 / / 'vaha pAkhubhidummoe' yathA prclittrngge| 'samuddammi' samudre / 'podaM' potaM nAvaM / 'radaNabharidaM' ratnabharitnaM / pinbavago' niryApakaH / 'dhAredi khu' dhArayati / 'jidakaraNo' paricitakriyaH / 'buddhisaMpaNNo' buddhisaMpacaH buddhimAn // 505 // samAdhAnapUrva gAthAmeM zrutakevalIko nirvApaka rUpase kahA hai aura isameM samasta zrutakA bo jcAttA nahIM hai aisA AcArya bho nirvApaka hotA hai yaha kahA haiN| isase punarukta doSa nahIM hai // 502 // gA0--jisa vastukA nivedana karanA prArambha kare to usake samasta heya upAdeya rUpakA bodha dRSTAnta aura yukise karAve ki isa hetuse yaha aisA hI hai| aisA AcArya kupita hue kSapakako samyak rUpase prasanna karake use zikSA detA hai // 503 / / / mA0--nirvApaka AcArya priyavacanoMkI bahutAyata honese snigdha, adhika kaThora akSara na honese madhura, arthako pragADhatA honese gambhIra, manako prasannatA aura kAnoMko sukha denevAlI kathA kahate haiM jisase kSapakako pahale abhyAsa kiye hue zrutake arthakA smaraNa hotA hai| yahA~ smRtise koI vyAkhyAkAra matikA grahaNa karate haiM kyoMki tattvArthasUtrameM mati, smRti saMjJA, cintA abhinibodhako arthAntara kahA hai| ataH ve artha karate haiM ki usa kathAse kSapakameM buddhi kA Agamana hotA hai, usakI buddhi jAgrata ho jAtI hai // 504 / ! Age gAthAke NijjAvaga (niryApaka) padakA vyAkhyAna karate haiM Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 379 vijayodayA TIkA taha saMjamaguNabharidaM parissahummIhiM khubhidamAiddhaM / Nijjavao dhAredi hu mahurehi hidovadesehiM // 506 / / . 'taha saMjamaguNabharidaM tathA saMyamena guNazca sampUrNa / saMyamasya sarvebhyo guNebhyaH pradhAnatvAt saMyamazabdasya pUrvanipAtaH / 'parissahummohi' kSutpipAsAduHkhAni parISahAste Urmaya ivAnukrameNodgacchantIti UrmivyapadezaM labhante / parISahomibhiH 'khubhidaM' calitaM / 'Aiddha" tiryagbhataM yatipotaM / 'Nijjavago dhAredi khu' niryApakasUrirdhArayati / 'madhurehi hidovadesehi' madhuraihitopadezaH / / 506 / / dhidivalakaramAdahidaM mahuraM kaNNAhudi jadi Na dei / siddhisuhamAvahaMtI cattA ArAhaNA hoi / / 507|| .., 'vivibalakara' dhRtiblkaarinniiN| smRteH sthairya dhRtistasyA avssttmbhkaarinniiN| 'Adahida' Atma hitaa.| 'madhura' madhurAM / 'kaNNAhudi' karNAhutiM / 'jadi Na devi' yadi na dadyAt / siddhisukhamAvahantIti / siddhisukhAnayanakAriNI / 'ArAhaNA' ArAdhanA / 'cattA hodi' tyaktA bhavati // 507 // prastutopasaMhAragAthA iya Nivvavao khavayassa hoi NijjAvao sadAyario / hoi ya kittI paghidA edehiM guNehiM juttassa / / 508 / / 'iya' evaM / 'Nivvavago' nirvApakaH / 'khavagassa' kSapakasya / "NijjAvago hodi' niryApako bhavati / 'sadAyario' sadAcAryaH niryApakatvaguNasamanvitaH kSapakasyopakArI bhavatItyuktvA svArthamapi tasya sUradarzayati / 'hodi ya kittI padhidA' bhavati ca kIrtiH prathitA / 'edehi guNehi juttassa' AcAravattvAdibhirguNayuktasya / / 508 // gA0-jaise naukA calAnekA abhyAsI buddhimAn nAvika taraMgoMse kSubhita samudrameM ratnoMse bhare jahAjako dhAraNa karatA hai / / 505 // gA0-vaise hI niryApaka AcArya saMyama aura guNoMse pUrNa, kintu parISaha rUpa laharoMse caMcala aura tirache hae kSapakarUpa jahAjako madhura aura hitakArI upadezoMse dhAraNa karatA hai usakA saMrakSaNa karatA hai / / 506 // TI0- saMyama saba guNoMse pradhAna hai isalie saMyama zabdako guNase pahale rakhA hai| tathA bhUkha-pyAsakA duHkha parISaha hai| ve laharoMkI taraha ekake bAda eka kramase uThatI haiM isalie parISahoMko lahareM yA taraMgeM kahA hai / / 506 / / gA0-yadi AcArya smRtikI sthiratA rUpa dhairyako bala dene vAlI aura AtmAkA hita karanevAlI madhura vANI kSapakake kAnoMmeM na sunAye to mokSa sukhako lAnevAlI ArAdhanAko kSapaka chor3a baiThe / / 507|| prastuta carcA kA upasaMhAra karate haiN| gA-isa prakAra niryApakatva guNase yukta AcArya kSapakakA niryApaka hotA hai| vaha usakA upakArI hotA hai / itanA kahakara usa niryApakAcAryakA bhI isameM svArtha batalAte haiM ki Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA iya advaguNovedo kasiNaM ArAdhaNaM uvavidhedi / khabago vi taM bhayavadI uvagRhadi jAdasaMvego // 509 // "isa evaM ! 'aThThaguNovedoM' AcAravAnityAdyaSTaguNopetaH sUriH / 'kasiNaM' kRtsnAM / 'ArAdhaNaM' bArAdhanA / "uvavidi' Dhokayati / 'khavago vi' kSapako'pi / 'ta' tAM 'bhagavavi' bhagavatIM sklbaadhaapnynmaahaatmyaavaatii| uvamUhadi' AliMgati / 'jAdasaMvego' utpannasaMsArabhIrutvaH / suThThidaM sammattam // 509 / / evA suThdiM ityetadvayAkhyAtaM, ita uttaraM uvasampA ityetadvyAkhyAyate evaM parimaggittA NijjavayaguNehiM juttamAyariyaM / upasaMpajjai vijjAcaraNasamaggo tago sAhU // 510 // "evaM parimammittA' anviSya / kaM ? 'AyariyaM' AcArya / kIdRgbhUtaM ? "NijjavayaguNehi' niryApakagupArAcAkhatvAdibhiH samanvitaM / 'uvasaMpajjadi' Dhokate / kaH ? 'tagoM' saH / 'sAhU' sAdhuH / 'kodagbhUtaH' ? bicAvaraNasamammo jJAnena cAritreNa samagraH sampUrNaH // 510 // gurukule AtmanisargaH uvasapAnAma samAcAraH / tatkramaM nirUpayati tiyaraNasavAvAsayapaDipuNNaM kiriya tassa kiriyammaM / viNaeNamaMjalikado vAiyavasabhaM imaM bharNAda / / 511 / / .. niyarabasavAvAsayapaDipuNNaM kiriya tassa kiriymm'| tasya niryApakasya sUreH kRtikarma vandanAM laa| kIdRzaM vivaraNasavAvAsagapaDipuNNaM' manovAkkAyAtmasarvAvazyakapratipUrNAM / sAmAyikaM, caturviMzatisvayovandannA, atikramaNaM, pratyAkhyAnaM, kAyotsargaH, ityete manovAkkAyavikalpena vividhAH ssddaavshyksNjnyitaaH| mAmalA sarvasAbadyAyoganivRttiH, vacasA 'savvaM sAvajjajogaM pacakkhAmi' iti vacanaM / kAyena sAvadhakriyAnan ina cAravattva bAdi guNoMse yukta niryApakAcAryakI kIrti saba jagaha phailatI hai // 508 / / mA-isa prakAra AcAravAn Adi ATha guNoMse sahita AcArya samasta ArAdhanAko prApta hotA hai| thapaka bhI saMsArase virakta hokara samasta bAdhAoMko dUra karanese mAhAtmyazAlI usa bhayAvatI ArAdhanAkA AliMgana karatA hai use apanAtA hai / / 209 // . isa prakAra susthita guNakA vyAkhyAna huaa| isameM Age upasaMpadAkA kathana karate haiM gA. isa prakAra jJAna aura cAritrase sampUrNa kSapaka niryApakake AcAravatva Adi guNoMse yukta AcAryako khojakara unake nikaTa jAtA hai / / 510 // gurukulamoM Atmotsarga karaneko 'uvasaMpA' nAmaka samAcAra kahate haiN| yahA~ usake kramakA kathana karate haiM mA0--mAna vacana kAyase chaha AvazyakoMko pUrNarUpase karake niryApakAcAryakI vandanA karatA hai aura vinayapUrvaka donoM hAthoMko jor3a unakI aMjalI banAkara una AcArya zreSThase isa prakAra kahatA hai ||51shaa . TI--sAmAyika, caturviMzatistava, vandanA, pratikramaNa, pratyAkhyAna, kAyotsarga ye chaha Avazyaka mAna vacana kAyake bhedase tIna bhedarUpa hote haiM / manase sarva sAvadyayogakI nivRtti, vacanase Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 381 SThAnaM, manasA caturvizati tIrthakRtAM guNAnusmaraNaM 'logassujjoyayare' ityevamAdInAM guNAnAM vacanaM / lalATavinyastakaramukulatA jinebhyaH kAyena / vandanIyagaNAnusmaraNa manovandanA / vAcA tadguNamAhAtmyaprakAzanaparavacanoccAraNaM / kAyavandanA pradakSiNIkaraNaM kRtAnatizca / manasA kRtAticArAnnivRttiH / hA duSkRtamiti vA manaHpratikramaNaM / sUtroccAraNaM vAkpratikramaNaM / kAyena tadanAcaraNaM kAyapratikramaNaM / manasAticArAdInna kariSyAmi iti manaHpratyAkhyAnaM / vacasA tannAcariSyAmi iti uccAraNaM / kAyena tannAcariSyAmi ityaGgIkAraH / manasA zarIre mamedabhAvanivRttiH mAnasaH kaayotsrgH| kArya vosarAmIti vacanaM vAcA kaayotsrgH| pralambabhujasya, caturaGgalamAtrapAdAntarasya nizcalAvasthAnaM kAyena kAyotsargaH / kAyApAyanirAsamakRtvA ekAnte gurAvAsIne prasannacetasi zanairAgatya zarIraM bhUmiM ca pratilekhya adUre asamIpe AsitvA kRtAJjaliH bhagavankRtikarmavandanAmicchAmIti Alocya anujJAtaH zanairutthAya mUrdhanyastakara avilambitamanudrutaM sAmAyikaM paThet / sUtrAnugataM, avicalaM, avikRtaM sthitaH kRtakAyotsargazcaturviMzatistavamabhidhAya sUriNAnuraktamanA gurustavanaM paTheta ityeSA kRtikrmvndnaa| vandanottarakAlaM 'viNaeNa' vinayena 'aMjalikado' mukulIkRtAJjaliH / 'vAiyavasabhaM' AcAryavRSabhaM 'iNaM' idaM / bhavi bravIti iti // 511 // tujjhettha bArasaMgasudapArayA svnnsNghnnijjvyaa| tujhaM khu pAdamale sAmaNNaM ujjavejjAmi // 512 / / 'tujhetya' yUyamatra / 'bArasaMgasudapAragA' dvAdaza AcArAdIni aGgAni yasya tat dvAdazAGgaM zrutaM sAMgara iva tasya pAraM gatAH / 'samaNasaMghaNijjavagA' zrAmayanti tapasyanti iti zramaNAH teSAM samudAyaH zramaNasaMghaH 'maiM sarva sAvadyayogako tyAgatA hU~' aisA kahanA, kAyase sAvadha kriyAoMkA na krnaa| manaro caubIsa tIrthakaroMke guNoMkA smaraNa, vacanase 'logassujoyakare' ityAdi stutikA par3hanA, kAyase donoM hAtha mukulita karake mastakase lgaanaa| vaMdanIya guNoMkA, smaraNa karanA manovandanA hai| vacanase unake guNoMke mAhAtmyako prakaTa karane vAle vacanoMkA uccAraNa karanA vacana vandanA hai / pradakSiNA karake namaskAra karanA kAya vandanA hai| manase kiye hue doSoMkI nivRtti yA hA, maiMne burA kiyA' aisA socanA manaHpratikramaNa hai| pratikramaNa sUtrakA par3hanA vAk pratikramaNa hai / kAyase una doSoMkA na karanA kAya pratikramaNa hai| manase maiM aticAra Adi nahIM karU~gA aisA saMkalpa manaHpratyAkhyAna hai| maiM unheM nahIM karU~gA aisA kahanA vacana pratyAkhyAna hai| kAyase nahIM karUMgA aisA svIkAra karanA kAya pratyAkhyAna hai / manase zarIrameM 'yaha merA hai' aisA bhAva na honA mAnasa kAyotsarga hai| vacanase maiM kAyakA tyAga karatA hai aisA kahanA vacana kAyotsaga hai / donoM hAthoMko laTakAkara aura donoM pairoMke madhya meM cAra aMgalakA antara rakhate hae nizcala khar3A honA kAyase kAyotsarga hai / kAyake apAyakA nirAsa na karake (?) jaba guru ekAnta meM baiThe hoM aura prasanna mana hoM taba dhIrese Akara zarIra aura bhUmikI pratilekhanA karake, guruse na to dUra aura na samIpa baiThakara hAthoMkI aMjali banAkara nivedana kare ki bhagavan ! kRtikarma vandanA karanA cAhatA huuN| isa prakAra AlocanA karake gurukI anujJA milane para dhIrese uThakara donoM hAtha mastakase lagA na bahuta dhIre, na bahuta jaldImeM sAmAyika pATha par3he / zAstrake anusAra vikAra rahita nizcala khar3e hokara kAyotsarga kre| phira caubIsa tIrthakaroMkA stavana kre| phira AcAryameM anurAga pUrvaka guru stavana * par3he / yaha kRtikarma vandanA hai / vandanAke anantara vinayapUrvaka donoMhAtha jor3a AcAryase isa prakAra nivedana kare / / 511 // Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 bhagavatI ArAdhanA tasya niryApakAH / 'tujhaM khu. pAdamUle' yuSmAkaM pAdamUle 'ujjavejjAmi' udyotayiSyAmi / 'sAmaNNaM' zrAmaNyaM // 512 / / AtmecchAM sUraye prakaTayati pavyajjAdI savvaM kAdUNAloyaNaM suparisuddhaM / dasaNaNANacaritte Nissallo vihariduM icche / / 513 // 'pavvajjAdI savvaM' dIkSAgrahaNAdikAM sarvA / 'kAdUNAloyaNaM' kRtvAlocanAM 'suparisuddha" doSarahitAM / 'daMsaNaNANacarita' drshnjnyaancritr| 'Nissallo' zalyarahito bhUtvA / 'viharidu' vihatta AcarituM / 'icche' icchAmi // 513 / / evaM kade Nisagge teNa suvihideNa vAyao bhaNai / aNagAra uttamaDhe sAdhehi tumaM aviggheNa // 514 // 'evaM kade Nisagge' svabhAratyAge kRte / keNa 'teNa suvihideNa' tena sucaritena kSapakeNa / 'vAyao bhaNai' vAcakaH sarirvadati / 'aNayAra' tyaktadravyabhAvAgAratvAdanagAraH tasya saMbodhanaM / 'uttamaTTha' uttama prayojanaM ratnatrayaM dravyaM 'sAhi' sAdhaya / 'tuma' tvaM / 'bhaviggheNa' avighnena // 514 // dhaNNosi tumaM suvihida erisao jassa Nicchao jaao| saMsAradukkhamahaNI . ghettu ArAhaNapaDAyaM / / 515 / / 'dhaNNosi tuma' dhanyo'si / puNyavAnasi 'tuma' bhavAn / 'suvihida' yate / 'erisao jassa Niccha o jAo' / upalakSaNaparaM manojJAhAragrahaNe IdRgyasya nizcayo jAtaH / 'saMsAradukkha mahaNo' saMsAre caturgatiparibhramaNe yAni duHkhAni tanmaInodyatAM / 'ghettu' grahItuM / 'AhAraNApaDAgaM' ArAdhanApatAkAM / ratnatrayArAdhanayA karmAgyapayAnti / sadapagamAttaduHkhanivRttiH iti bhAvaH / / 515 / / upsNpaa| gA-Apa dvAdazAMga zruta sAgarake pAragAmI ho / AcAra Adi bAraha jisake aMga haiM vaha dvAdazAMga zrata samadrake samAna hai Apane use pAra kara liyA hai| tathA jo zrAmyanti arthAt tapasyA karate haiM ve zramaNa haiN| unakA samudAya zramaNasaMgha hai usake Apa niryApaka haiN| maiM Apake caraNoMmeM baiThakara apane zrAmaNyako udyotita karUMgA // 512 / / gA0-apanI icchA AcAryake sAmane prakaTa karatA hai-dIkSA grahaNa karanese lekara jo doSa kie haiM unako doSarahita AlocanA karake maiM darzana, jJAna aura cAritrako zalyarahita hokara pAlana karanA cAhatA hU~ // 513 / / gA0--isa prakAra usa uttama carita vAle kSapakake dvArA apanA bhAra tyAgane para vAcaka AcArya kahate haiM-he dravya aura bhAvarUpa agAra (ghara) kA tyAga karane vAle anagAra ! tuma binA kisI vighna bAdhAke uttama artha ratnatraya rUpa dravyakI sAdhanA karo // 514 // gA0-he suvihita zramaNa ! tuma dhanya ho-puNyazAlI ho, jo tubhane cAra gatiyoMmeM paribhramaNa rUpa saMsArameM jo duHkha haiM, una duHkhoMko naSTa karane para tatpara ArAdhanA patAkAko grahaNa Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 383 vijayodayA TIkA acchAhi tAva suvihida vIsattho mA ya hohi uvvaado| paDicaraehiM samaMtA iNamaTuM saMpahAremo // 516 / / 'acchAhi tAva suvihida' Assva tAvadyate / 'vIsatthaM' vizvarataM / 'mA ya hohi uvvAdo' vyAkulitacitto mA ca bhUH / 'paDicarahiM samaM' praticArakaiH saha / 'iNamatthaM' idaM prayojanaM / 'saMpahAremo' saMpradhArayAmaH / 'uvasaMpA' nirUpitA // 516 // ita uttaraM paDicchA iti sUtrapadavyAkhyA to tassa uttamaDhe karaNucchAhaM paDicchadi vidaNhU / khIrodaNadabuggahaduguMchaNAe samAdhIe / / 517 / / 'to' pazcAt / 'tassa' tasya kSapakasya / 'uttamaTThakaraNucchAha' ratnatrayArAdhanAkriyotsAhaM / 'paDicchadi' parIkSate / 'vidaha' mArgajJaH / kathaM ! 'khorodaNadavvaggahadugaMchaNAe' kSIrodanadravyagrahaNaM manojJAhAragrahaNaM jugupsApareNa / 'samAdhIe' samAdhinAhAragataM laulyamasya kiM vidyate na veti parIkSate / iyamekA parIkSA / samAdhiNimittaM paDicchA // 517 // khavayassuvasaMpaNNassa tassa ArAdhaNA avikkhevaM / divveNa NimitteNa ya paDilehadi appamatto so / / 518 / / 'khavagassa' kSapakasya / 'uvasaMpaNNassa' AtmAntikamupAzritasya / 'tassa' tasya / 'ArAhaNA avikhevaM' ArAdhanAyA avikSepaM / 'paDilehadi' parIkSate / kaH ? 'so' sa sUriniryApakaH / 'appamatto' pramAdarahitaH / keNa ? 'divveNa devatopadezena / 'NimittaNa' nimittena vA iyamekA parIkSA // 518 // karanekA nizcaya kiyaa| ratnatrayakI ArAdhanAse karmoMkA vinAza hotA hai / unakA vinAza honese duHkhase chuTakArA hotA hai // 515 / / ___ gA-he suvihita ! vizvasta hokara taba taka baittho| apanA citta vyAkula mata karo / hama vaiyAvRtya karane vAloMke sAtha isa viSaya para vicAra karate haiM / / 516 // 'uvasaMpA' kA kathana pUrNa huaa| Age gAthAke 'paDicchA' (parIkSA) padakA vyAkhyAna karate haiM gA0-usake pazcAt mArgako jAnanevAle AcArya kSapakake ratnatrayakI ArAdhanA karane meM utsAhakI parIkSA karate haiM ki usake ArAdhanA karanekA utsAha hai yA nahIM hai| tathA dUdha bhAta Adi dravyako grahaNa karane meM isakI lolupatA hai yA glAni hai aisI parIkSA karate haiM / yahA~ dUdhabhAta manojJa AhArakA upalakSaNa hai| ataH AhArake sambandhameM usakI parIkSA karate haiN| yaha parIkSA samAdhike nimitta kI jAtI hai / / 517 / / parIkSAkA kathana samApta huaa| gA0-ArAdhanAke nimittase apane pAsa Aye kSapakakI ArAdhanA ni vighna honeke lie 1. grahaNopalakSaNaM mu0 / 'khIrodaNadabuggahaduguMchaNAe' kSIrodanadravyaM manojJAhAropalakSaNaM tasya avagraho grahaNaM tatra vicikitsA nindA tayA |'-muulaaraa0 / Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 384 bhagavato ArAdhanA rajjaM khettaM adhivadigaNamappANaM ca paDilihitANaM / guNasAdhaNo paDicchadi appaDilehAe bahudosA // 519 / / 'rajjaM khettaM adhivadigaNamappANaM ca' rAjyaM, kSetraM, dezaM grAmanagarAdikaM adhipati gaNamAtmAnaM ca / 'paDilihitANaM' parIkSya / 'guNasAdhago' guNAnsamyaktvAdIn sAdhayati yaH sUriH sa / 'paDicchadi' pratigRhNAti / kaM / kSapakaM / anyatra guNasAdhaNaM iti pAThaH / guNAnsAdhayituM udyataM sAdhu pratigRhNAti / 'appaDilehAe' uktAyA parIkSAyA abhAve / 'bahuvosA' bahavo doSA bhavanti / ke te iti ceducyante / nirastAhAratRSNo na veti yadi na parIkSitaH, AhAre tRSNAvAnnaktaMdinaM tameva ciMtayatIti kathamArAdhakaH / kSutpipAsAparIpahAvaSTambhAsahanAtpUkurvan dharmadUSaNaM kuryAt / ArAdhanAyA vyAkSepo bhavati na vetyaparIkSya yadi tana tyAjayati tasyApi na kAryasiddhiH svayaM ca nindyate janena / rAjyakSetrAdInAM zubhAzubhaparIkSA yena kRtA so'zubhaM ce'tpazyati tasya rAjyAdezca sa rAjyakSetrAdikaM anyaduddizya taM gRhItvA yAti / tathA ca tasyopakArako bhavati / aparIkSAyAM tu rAjyAdibhraze sa ca kSapakaH svayaM ca klizyati gaNasya copadravaM yadi pazyati, Atmano vA na prArabhate kArya / aparIkSitakArI surina tasyopakArako na cAtmana iti doSAH // 519 / / parIkSAnantaraM ApucchA ityetatsUtrapadaM vyAcaSTe AcArya pramAdarahita hokara divya nimittajJAnake dvArA parIkSA karate haiM ki isakI ArAdhanA nirvighna hogI yA nahIM hogI / / 518 / / __ gA0-TI-samyaktva Adi guNoMkA sAdhaka vaha AcArya rAjya, kSetra, adhipati, gaNa, aura apanI zarIrakI parIkSA karake kSapakako grahaNa karatA hai| anyatra 'guNasAdhaNaM' pATha milatA hai| usake anusAra AcArya guNoMkI sAdhanAke lie udyata sAdhuko grahaNa karatA hai| ukta parIkSA na karanemeM vahuta doSa haiN| ___ unheM hI kahate haiM-kSapakakI AhAra viSayaka tRSNA dUra huI hai yA nahIM, aisI parIkSA yadi nahIM kI aura kSapaka AhArameM tRSNA rakhanevAlA huA, to rAta dina AhAra kI hI cintA karanepara kaise ArAdhaka ho sakatA hai| bhUkha pyAsakI parISahoM ko na sahanese cillA-cillAkara dharmako dUSita karegA / ArAdhanAmeM vighna AyegA yA nahIM, isakI parIkSA na karake yadi usa vighnako dUra nahIM kiyA jAya to kSapakakA bhI kArya siddha na ho aura svayaM AcArya logoMkI nindAkA pAtra bane / jo AcArya rAjya kSetra AdikI acche burekI parIkSA karatA hai vaha yadi kSapaka aura rAjya AdikA azubha dekhatA hai to usa kSapakako lekara anya rAjya aura anya kSetra AdimeM calA jAtA hai| aisA karanese vaha kSapakakA upakAra karatA hai| parIkSA na karanepara yadi rAjya AdimeM utpAta huA to kSapaka aura AcArya donoMko kaSTa uThAnA par3atA hai| yadi gaNakA yA apanA aniSTa dekhatA hai to AcArya kAryakA prArambha nahIM krtaa| ataH vinA parIkSA kie kArya karanevAlA AcArya na kSapakakA upakAra karatA hai aura na apanA upakAra karatA hai // 519|| parIkSAke anantara 'ApRcchA' kA kathana karate haiM 1. cenna pa-A0 / Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 385 paDicarae Apucchiya nehiM NisiTai paDicchade khavayaM / tesimaNApucchAe asamAdhI hojja tiNhaMpi // 20 // ApucchA / 'paDicarae' praticArakAnyatIn / 'Apucchiya' ApRcchya ratnatrayArAdhane asmAnayaM sahAyAkAmayan prAghUrNako yatiH sAdhusamAdhiyAvRttyakaraNaM ca tIrthakaranAmakarmaNo mUlamiti bhavadbhiridamavagatameva, tato vadata kimasmAbhirayamanugrAhyo na veti, parArthavantaH parArthabaddhaparikarA hi prAyeNa laukikA api kimuta yatayaH / sakalamAsannabhavyalokaM saMsArapaGkAduruttarAdagAdhAduttArayitumudyatAH / 'appahiyaM kAyavvaM jai sakkai parahiyaM ca kAyasvamiti' vacanAcca / etadanugrahodyogaH kiM kArya iti praSTavyaM iti kathayati / 'tehi paricArakaiH / 'NisiTTha' nisRSTaM abhyupagataM / 'paDicchade' pratigRhNAti / 'khavagaM' kSapakaM / 'tesimaNApucchAe' paricArakANAmapariprazne tu / 'asamAhI hojja tiNhaMpi' sUreH kSapakasya saMghasya ca asamAdhiH saMklezo bhavet / asmAbhirayamaparigRhIta iti. vinaye vaiyAvRtye vA anudyogAdinA mama' na kiJcit kurvanti iti kSapakasya saMklezo bhavati / gurorapisaMklezo bhavati, mayAsyopakAre prArabdhe sahAyabhAvamime nopayAnti iti / paricArakANAM ca saMvalezo bahujanasAdhyaM kAryamasmAnguru numodayati / na balAbalamasmAkaM parIkSate iti // 520 / / paDicchaNA ityetatsUtrapadaM vyAcaSTe ego saMthAragado jajai saroraM jiNovadeseNa / ego sallihadi muNI uggehiM tavovihANehiM / / 521 / / 'ego saMthAragado ekaH saMstaramArUDhaH / 'jajai sarIraM' yajate zarIraM / 'jiNovadeseNa' jinAnAmupade 'gA0-TI0-AcArya paricaryA karanevAle yatiyoMse pUchatA hai-yaha kSapaka ratnatrayakI sAdhanAmeM hamArI sahAyatA cAhatA hai| sAdhu samAdhi aura vaiyAvRtya karanA tIrthaMkara nAmakarmake bandhake kAraNa haiM yaha Apa jAnate hI haiN| ataH kahiye, hamaloga isapara anugraha kareM yA na kareM ? prAyaH laukikajana bhI paropakArI aura paropakArake lie sadA tatpara rahanevAle hote haiN| taba yatijanoMkA to kahanA hI kyA hai ? ve to samasta nikaTa bhavyajIvoMko gahare saMsAra paMkase nikAlane meM tatpara rahate haiN| AgamameM bhI kahA hai-'AtmAkA hita karanA caahie| yadi zakya ho to parahita bhI karanA caahie|' ataH kyA isake kalyANakA udyoga karanA cAhie yA nahIM / isa prakAra AcAryake pUchanepara yadi ve svIkAra karate haiM to AcArya kSapakako svIkAra karate haiN| paricAraka yatiyoMse na pUchanepara AcArya, kSapaka aura saMgha tInoMko hI saMkleza hotA hai / hama logoMne isa kSapakako svIkAra nahIM kiyA aisA mAnakara yatigaNa yadi usakI vinaya yA vaiyAvRtya na kareM to kSapakako saMkleza hotA hai ki ye merA kucha bhI nahIM krte| guruko bhI saMkleza hotA hai ki maiMne isakA upakAra karanA prArambha kiyA kintu ve isameM sahAyatA nahIM karate / paricAraka yatiyoMko bhI saMkleza hotA hai ki yaha kArya bahuta janoMke karanekA hai kintu hamArA guru yaha nahIM mAnatA aura na hamAre balAbalakI parIkSA karatA hai // 520 // Age 'paDicchaNA' padako kahate haiMgA0-eka muni to saMstarapara car3hakara jinendrake upadezase zarIrako ArAdhanAmeM lagAtA 1. mama bhakti viku-A0 / mama na bhakti ku-mu0|49 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 386 bhagavatI ArAdhanA zena / 'ego sallihavi muNo' eko munistanUkaroti zarIraM / 'ugneMhiM tavovihANehi' upraistapovidhAnaH // 521 // tadio NANuNNAdo jajamANassa hu havejja vAghAdo / paDidesu dosu tIsu ya samAdhikaraNANi hAyanti // 522 // _ 'tavio gANuNNAdo' tRtIyo yati nujJAtaH tIrthakRdbhiH ekena niryApakenAnugrAhyatvena / kuto yasmAt / 'jajamANassa khu havejja vAghAdoM' yajamAnasya bhavedeva vyAghAta iti / kuto vyAghAta ityatrAha / 'paDidesu dosu tIsu ya' saMstare patitayoyostriSu ca kSapakeSu 'samAdhikaraNAni hAyaMti' cittasamAdhAnakriyA vinayavaiyAvRtyAdayo hIyante yasmAdyajamAnasya vyAghAtaH // 522 // yasmAdeka eva yajamAno bhavati 'tamhA paDicarayANaM sammadameyaM paDicchade khavayaM / bhaNadi ya taM Ayariyo khavayaM gacchassa majjhammi // 523 / / 'tamhA' tasmAt / 'ega' ekaM / 'paDicchade' anujAnAti / 'khavagaM' kSapakamekaM / 'paDicarayANaM sammada' praticArakANAM iSTaM / 'bhaNavi ya' bhaNati ca / 'taM' kSapakaM / kaH ? 'Ayario' aacaa:| kva? 'gacchassa majjhammi' gaNasya madhye / kSapakasya zikSA / kimartha ? gaNo'pi mArgajJo yathA syAta iti / paDicchaNegassa // 523 // evamasau kSapakaM vadatIti kathayati phAsehi taM carittaM savvaM suhasIlayaM pyhidnn| savvaM parIsahacamu aghiyAsaMto ghidibaleNa // 524 // 'phAsehi' pratipadyasva / 'ta' bhavAn / kiM ? 'caritaM' cAritraM / 'savvaM suhasIladaM' sarvAM sukhazIlatAM / 'pajahiNa' tyaktvA / sukhazIlatayA hi cAritraM mandaM bhavati piNDasyopakaraNasya vasatezcAzodhanAt / mnojnyaahaarhai| eka muni ugratapa karake zarIrako kRza karatA hai // 521 // gA0-TI0-tIrthakarane eka niryApaka AcAryake dvArA anugrAhya tIsare yatikI anujJA nahIM dI hai arthAt eka AcAryakI dekha-rekhameM eka sAtha eka do hI muni sallekhanA kara sakatA hai kyoMki taparUpI agni meM apane zarIra Aiti denevAle manikI samAdhimeM vighna AtA hai| isakA kAraNa yaha hai ki yadi do yA tIna kSapaka saMstara para par3a jAyeM to cittako samAdhAna denevAlI vinaya vaiyAvRtya AdimeM kamI AtI hai // 522 // gA0-ata. AcArya eka hI kSapakako svIkAra karate haiM jo paricaryA karanevAle yatiyoMko iSTa hotA hai| tathA AcArya gaNake madhya meM kSapakako zikSA dete haiM jisase gaNa bhI samAdhiko jAna jAye // 523 // gAhe kSapaka ! tuma dhairyake balase sampUrNa sukhazIlatAko tyAgakara sampUrNa parISahoMkI senAko sahana karate hue cAritrako dhAraNa kro| sukhazIlatAse cAritra manda hotA hai kyoMki 1. tamhA khavayaM eyaM paDicaragaNasammadaM paDicchei / bhaNadi yataM Airio sagacchamajjhammi khavayassa ||-aa0 / Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 387 lampaTo na bhikSAM zodhayati nApyupakaraNaM / sukhazIla udgamAdidoSaM na pariharati manojJopakaraNabaddhAbhilASatvAt / klezAsaho yasya kasyacidvasatAvAste // 524 / / indriyajayaM kaSAyajayaM ca kurvityupadizati sadde rUve gaMdhe rase ya phAse ya NijjiNAhi tumaM / savvesu kasAesu ya Niggahaparamo sadA hoha // 525 / / 'sadde rUve gaMdhe' ityanayA / nanu zabdAdayo viSayAsteSAM jayo nAma kaH ? tadviSayo hi rAgo bandhahetutvAt tatpratipakSavairAgyabhAvanayA jetavyatvenopadeSTavyaH / atrocyate-sopaskAratvAtsUtrANAM sarve, sve, gandha, rase ya phAse ya rAgaM tumaM jiNAhi iti padasambandhaH / athavA zabdAdInAM viSayANAM vaze na sthita iti kRtvA jetA bhaNyate / yathA puruSo jito'nayetyucyate yA puruSavazAnuvatinI na bhavati / 'samvesu kasAesu ya' sarveSu kaSAyeSu vA krodhAdiSu / 'NigNahaparamo' nigrahapradhAnaH kSamAdibhAvanayA sadA bhava / / 525 // evaM kRtendriyakaSAyajayena mayA pazcArika kartavyamityatrottaramAcaSTe haMtUNa kasAe iMdiyANi savvaM ca gAravaM haMtA / to malidarAgadoso karehi AloyaNAsuddhiM // 26 // sukhazIla muni bhojana, upakaraNa aura vasatikA zodhana nahIM krtaa| jo svAdiSTa bhojanakA lampaTa hotA hai na vaha bhikSAkA zodhana karatA hai aura na upakaraNakA zodhana karatA hai| tathA sukhazIla muni udgama Adi doSakA parihAra nahIM karatA, usakA mana to manojJa bhojana aura upakaraNameM rahatA hai / kaSTa na sahakara jisa kisIkI vasatimeM Thahara jAtA hai // 524 // Age indriya aura kaSAyoMko jItanekA upadeza dete haiMgA0-TI0-he yati ! tuma zabda, rUpa, gandha, rasa, sparza ina pA~ca indriyoMke viSayoMko jiito| zaGkA-zabda Adi indriyoMke viSaya haiM unako jItanA kaise ? una viSayoMmeM rAga bandhakA kAraNa hai| ataH unake virodhI vairAgya bhAvanAke dvArA unako jItanekA upadeza denA cAhie ? samAdhAna-sUtra upaskAra sahita hote haiM ataH zabda, rUpa, rasa,gandha aura sparzameM jo rAga hai use tuma jIto aisA padakA sambandha hotA hai / athavA jo zabdAdi viSayoMke vazameM nahIM hai use jItanevAlA kahate haiN| jaise jo strI puruSako anugAminI nahIM hotI usake sambandhameM kahA jAtA hai ki isane puruSako jIta liyaa| __ tathA saba krodhAdi kaSAyoMmeM kSamA Adi bhAvanAke dvArA sadA nigraha karanemeM tatpara raho / / 525 // isa prakAra indriya aura kaSAyako jItanepara mujhe kyA karanA cAhie, kSapakake isa praznakA uttara dete haiM 1. kuzIlaH udgamAdidoSAM pariharati--A0 / Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 bhagavatI ArAdhanA - 'haMtapa' hatvA / 'kasAe' kaSAyAn / 'iMdiyANi' iMdriyANi ca hatvA / 'savvaM ca gAravaM haMtA' sarvaca mAravaM halyA RddhirasasAvabhedAttrivikalpaM / 'to' pazcAta / 'malidarAgadoso' maditarAgadveSaH / 'karehi kuru / "bAtoyabAsuddhi' AlocanAkhyAM zuddhi / rAgadveSau asatyavacanasya hetu iti parityAjyAviti kthitau| rAgAnna pazyati naro doSAn / deSAd guNAnna gRhNIte / tasmAdrAgadveSau vyudasya kAryANi kAryANi // 526 // niticAra madIyaM ratnatrayaM tataH kiM guronivedayAmIti na mantavya mityAcaSTe chattIsaguNasamaNNAgadeNa vi avassameva kAyavvA / parasakkhiyA visodhI suThuvi vavahArakusaleNa // 527 // 'chattIsagunasamacAgadeNa vi' SaTtriMzadguNasamanvitenApi / 'avassameva hoi kAyavvA' avazyameva bhavati kartavyA / kA ? "ksiohoM vizuddhiH muktyupAyAticArANAmapAkRtiH // 527 // AyAravamAdIyA aduguNA dasavidho ya Thidikappo / vArasa tava chAvAsaya chattIsaguNA muNeyavvA / / 528 // 'subi kvahArakusaleNa' suSThu api prAyazcittakuzalenApi / aSTI jJAnAcArAH darzanAcArAzcASTau, tapo dvAdazavicaM, paMca samitayaH, tisro guptayazca TtriMzadguNAH // 528 // mA.-kaSAya aura indriyoMko naSTa karake tathA Rddhi, rasa, aura sAtake bhedase sampUrNa mAkhako naSTa karake, pazcAt rAga aura dveSakA mardana karake AlocanAkI zuddhi kro| rAga aura deSa jhaTha bolanemeM kAraNa hote haiM. isalie unheM choDane yogya kahA hai| rAgavaza manuSya doSoMko nahIM dekhatA, baura dvaSavaza guNoMko grahaNa nahIM krtaa| isalie rAgadvoSako dUra karake kArya karanA cAhie // 26 // __mere ratnatraya niraticAra haiM ataH guruse kyA nivedana karUM ? aisA mAnanA yogya nahIM, aisA kahate haiM __ yA.-chattIsa guNoMke dhAraNa aura vyavahArameM kuzala AcAryako bhI avazya anya munikI sAkSIse bapane ratnatrayakI vizuddhi-aticAroMkA zodhana karanA hotA hai| ATha jJAnAcAra, ATha darzanAcAra, vAraha prakArakA tapa, pAMca samiti, tIna gupti ye chattIsa guNa haiM // 527 // mA0--bAcAravattva Adi ATha guNa, dasa prakArakA sthitikalpa, bAraha tapa, chaha Avazyaka, ye chattIsa guNa jAnanA cAhie // 528 / / vizeSArtha-donoM pratiyoMmeM yaha gAthA isase pUrvakI gAthAkI vijayodayA TokAke madhyameM dI hai| kintu vijayodayA TIkAmeM jo chattIsa guNa ginAyeM hai ve isa gAthAse bhinna haiM / donoM pratiyoMmeM yadyapi isapara kramAMka naM0 522 hai kintu isase AgekI gAthApara bhI yahI nambara hai| isase pratIta hotA hai ki isa gAthAko mUlameM nahIM ginA gayA hai / paM0 AzAdharajIne apanI TIkAmeM chattIsa guNa saMskRta TIkAmeM vijayodayAke anusAra batalAkara prAkRtaTIkAke anusAra aTThAIsa mUlaguNa aura bAcAravattva Adi ATha isa taraha chattIsa batalAe haiN| 'yadi vA' likhakara dasa AlocanA guNa, dasa prAyazcitta guNa, dasa sthitikalpa, chaha jItaguNa isa taraha chattIsa guNa batalAkara likhA hai ki yaha mAthA prakSipta hI pratIta hotI hai // 528 // Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 389 vijayodayA TIkA savve vi tigNasaMgA titthayarA kevalI aNaMtajiNA / chadumatthassa visodhiM disaMti te vi ya sadA gurusayAse // 529 / / sarveSAM tIrthakRtAmiyamAjJA-guronivedyAtmAparAdhaM taduktaM prAyazcittaM kRtvA zuddhiH kAryeti / 'samvevi titthayarA' sarve'pi tIrthakarAH / 'tiNNasaMgA' ullavitaparigrahAgAdhapaGkAH / 'savve vi kevalI' sarve'pi kevalinaH / pariprAptasvargAvataraNAdikalyANatrayAH kevalajJAnAvaraNakSayAdadhigatavizvajJAnAH kevalinaH / 'aNaMtariNA' anantasaMsArakArakatvAccAritrasarvaghAtimithyAtvaM' samyagmithyAtvaM dvAdazakaSAyAzca anantaM tajjayAdanantajinA AcAryopAdhyAyasAdhavaH / te'pi sarve 'sadA gurusakAse sodhi disaMti' sadA gurusamIpe ratnatrayazuddhiM darzayanti / kasya ? 'chadumatthassa' chadmasthasya sambandhinImiti kecidvadanti / ratnatrayapariNAmAtmako ratnatrayazuddhayA zuddho / bhavatIti chadmasthasya vizuddhirityucyate iti vA'nayA // 529 // yo na vettyaticArajAtamalanirAkaraNakramaM so'nyasmai kathayedyastu svayaM vetti sa kasmAt parasmai kathayatitaduktaM vAcaratItyAha jaha sukusalo vi vejjo aNNassa kahedi Aduro rogaM / vejjassa tassa soccA so vi ya paDikammamArabhai // 530 // __ 'jaha sukusalo vi vejjo' yathA suSThu kuzalo'pi vaidyaH / vyAdhinirAse 'Aduro' AturaH / 'aNNassa kahei' anyasmai kathayati / 'roga' vyAdhi / evaMbhUto mama vyAdhiH, cikitsAM kurviti / 'vejjassa tassa soccA' tasya vaidyasya zrutvA vacanaM / 'so vi ya' so'pi ca Aturo3 vaidyaH / - 'paDikkamamArabhavi' pratikriyAmArabhate // 530 // saba tIrthaMkaroMkI yaha AjJA hai ki guruse apane aparAdhako nivedana karake, ve jo prAyazcitta kaheM use karake zuddhi karanA cAhie / yahI kahate haiM gA0-TI0-parigraharUpI athAha kIcar3ako lA~ghanevAle sabhI tIrthaMkara, svargase avataraNa, janma aura dIkSA ina tIna kalyANakoMko prApta karake, kevalajJAnAvaraNake kSayase samasta vizvako jAnanevAle kevalajJAnI, tathA anantasaMsArakA kAraNa honese cAritrakA sarvaghAta karanevAle mithyAtva, samyagmithyAtva aura bAraha kaSAyako ananta kahA hai| unako jItanese AcArya, upAdhyAya aura sAdhu anantajina kahe jAte haiN| ye sabhI sadA guruke samIpameM ratnatrayakI zuddhi karaneko kahate haiM / yaha zuddhi chadmastha avasthAse sambandha rakhatI hai aisA koI kahate haiN| athavA ratnatrayake pariNAmavAlA AtmA ratnatrayako zuddhise zuddha hotA hai isase use chadmasthakI vizuddhi kahate haiM // 529 // ___ jo muni aticArase utpanna malako dUra karanekA krama nahIM jAnatA usakA dUsare AcAryAdi se kahanA ucita hai| kintu jo svayaM jAnatA hai vaha dUsarese kyoM kahatA hai aura kyoM usake kahe anusAra AcaraNa karatA hai isa zaMkAkA uttara dete haiM gA0-jaise atyanta nipuNa bhI vaidya rogI honepara apanA roga dUsare vaidyase kahatA hai aura . usa vaidyako cikitsA sunakara vaha rogI vaidya usakA kahA ilAja prArambha karatA hai // 530 // 1. mithyAtvaM dvAda-A0ma0 / 2. trayazuddhayA bhavatIti chadmasthasya vizuddhirityuktavAnayaM A0ma0 / 3. anAturo A0 mu0 / Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 390 bhagavatI ArAdhanA evaM jANateNa vi pAyacchittavidhimappaNo savvaM / kAdavvAdaparavisodhaNAe parasakkhigA sodhI / / 531 / / 'evaM jANaMteNa vi' bijAnatApi / kiM ? 'pAyacchittavidhi' prAyazcittakramaM / 'appaNo' AtmanaH / 'savvaM' srv| 'kAvavA' krtvyaa| 'parasakkhiggA sodhI' zuddhiH / 'AdaparavisoSaNAe' AtmanaH parA utkRSTA vizodhanA yathA syAdityevamathaM svasAkSikA parasAkSikA ca vizuddhirutkRSTeti manyate / prAya ityucyate lokazcittaM tasya mano bhavet / 'tacittagrAhakaM karma prAyazcittamiti smRtaM // [ ] iti vacanAt / zuddhiraticArANAM anena kRteti pare mAnayanti / niraticAraratnatrayo'yamiti pare bhavyA etadupadezenAsmAbhiH pravatitavyamiti Dhokante / anyathA tadguNAtizayAnavagamanAnna tadanuyAyino bhavanti / tataH kathamanena parAnugrahaH kRtaH syAt / kartavyaH svaparAnugrahaH / tathA coktaM-appahivaM kAdavvaM jai sakka parahidaM ca kAyagvaM // iti / tathApi aMyothinA hi jinAzAsanavatsalena kartavya eva niyamena hitopadeza:-[varAMga0 213 ] / iti / vaidya iva / athavA AtmanaH parasparavizodhanArtha parasAkSikaM / mama zuddhi dRSTvA paro'pyayameva krama iti parasAkSikAyAM zuddhI prayatate / anyathA sarve svasAkSikAmeva kuryuH| tathA ca na zuddhayanti / gatAnugatiko hi prAyeNa lokaH // 531 // yasmAtparasAkSikA zuddhiH pradhAnA tamhA pancajjAdI daMsaNaNANacaraNAdicAro jo| taM savvaM Alocehi NiravasesaM paNihidappA / / 532 / / gA-isI prakAra sampUrNa prAyazcitta vidhiko jAnate hue bhI muniko apanI utkRSTa vizuddhike lie parakI sAkSIpUrvaka zuddhi karanA caahie| kyoMki apanI aura dUsarekI sAkSIpUrvaka vizuddhi utkRSTa mAnI jAtI hai| kahA hai-'prAyazcitta' zabdameM prAyakA artha loka hai aura usakA mana citta usa cittakA grAhaka athavA usa cittako zuddha karanevAle karmako prAyazcitta kahA hai // 531 // To0-prAyazcitta karanese dUsare mAnate haiM ki isane aticAroMkI zuddhi kara lii| isakA ya niraticAra hai| anya bhavyajIva usake pAsa isa vicArase Ate haiM ki hameM bhI inake upadezAnusAra pravRtti karanA caahie| yadi doSoMkI vizuddhi sAdhu na kare usake guNoMke atizayako na jAnanese bhavyajIva usake anuyAyI nahIM hote| taba sAdhu kaise dUsaroMkA upakAra kara sakatA hai| kahA bhI hai ki 'apanA hita karanA caahie| apanA hita karate hue zakya ho to parakA hita karanA caahie|' tathA aura bhI kahA hai-'kalyANake icchuka jinazAsanake premIko niyamase hitakA upadeza karanA cAhie / jaise vaidya dUsaroMkA hita karatA hai| athavA apanI aura parakI zuddhike lie parakI sAkSIpUrvaka zuddhi karanA caahie| merI zuddhiko dekhakara dUsare bhI aisA hI kareMge, isalie sAdhu parakI sAkSIpUrvaka zuddhi karatA hai| aisA na karanese saba kevala apanI hI sAkSIpUrvaka zuddhi karane lgeNge| aura aisA karanepara ve zuddha nahIM ho skeNge| loga to prAyaH dekhA-dekhI karanevAle hote haiM // 531 / / 1. cittazuddhikaraM karma A0 mu0 / 2. parasya vi-mu0 / Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'tamhA' tasmAta / 'padhvajjAdI' pravrajyAdikaM / 'dasaNaNANacaraNAvicAro jo darzanajJAnacaraNAticAro yaH / 'taM samvaM' sarva aticAraM / 'Alocehi' kathaya / 'paNihidappA' praNihitacitto bhUtvA / 'niravasesaM' sarvamityanenaivAvagatatvAt niravazeSamityetatkimartha iti ceta-jJAnadarzanacAritraviSayANAmaticArANAM katipayAnAM sAmastye'pi sarvazabdasya pravRttirastIti niravazeSagrahaNaM pratyekaM jJAnAdya ticArAn grahItumupanyastamiti tanna doSaH // 532 // kathaM niravazeSAlocanA kRtA bhavatItyArekAyAmAha kAiyavAiyamANasiyasevaNaM duppaogasaMbhUya / jai asthi adIcAraM taM Alocehi NissesaM // 533 / / 'kAiyavAiyamANasiyasevaNAM' kAyena, vAcA, manasA ca pravRtti pratisevanAM / 'duppaogasaMbhUyA' duHprayogasaMbhUtAM 'taM' tAM / 'Alocehi' kathaya / 'NissesaM' niHzeSaM / 'jai atyi adIcAroM' yadyastyaticAraH // 533 // amugaMmi ido kAle dese amugattha amugabhAveNa / jaM jaha NisevidaM taM jeNa ya saha savvamAloce // 534 // caraNaM atikramyAcaraNaM / 'ibo' asmAddinAdatikrAnte / 'amugammi kAle' amukasminkAle / 'deze' amussmindeshe| 'amugabhAveNa' anena bhAvena / 'ja' yata / 'jadhA NisevidaM yathA niSevitaM / 'jeNa ya saha' yena ca saha / 'taM sabvamAloce' tatsarva kathayeddezabhedAt kAlabhedAt pariNAmabhedAt, sahAyabhedAt ca doSANAM gurulaghubhAvaH / gurulaghubhAvAnusAreNa vA guru laghu vA prAyazcittaM dIyate / tatsarvaM kathayati // 534 / / zikSayatyAlocanAkrama sUri AC gA0-yataH parakI sAkSIpUrvaka kI gaI zuddhi ho pradhAna hai ata: dIkSAse lekara abataka samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrameM jo aticAra lage haiM ve saba niravazeSa sAvadhAna citta hokara kho| zaGkA-saba kahanese hI sabakA jJAna ho jAtA hai phira niravazeSa kyoM kahA? samAdhAna-jJAna darzana aura cAritraviSayaka kucha aticAroMko pUrI tarahase kahane meM bhI sarvazabdakI pravRtti hai, isalie 'niravazeSa' kA grahaNa jJAnAdike pratyeka aticArako grahaNa karaneke lie kiyA hai / ataH koI doSa nahIM hai // 532 / / niravazeSa AlocanA kaise kI jAtI hai ? isakA uttara dete haiM gA0-manavacana aura kAyakI pravRtti karate hue yadi unake duSprayogase aticAra lagA ho to usakI pUrI tarahase AlocanA karo // 533 // gA-isa dinase lekara amuka kAlameM, amuka dezameM, amuka bhAvase jo doSa, jisake sAtha jisa prakArase kiyA ho vaha saba kahanA caahie| dezabheda, kAlabheda, pariNAmabheda, aura sahAyakake bhedase doSoMmeM gurupanA aura laghupanA hotA hai| aura doSoMkI gurutA aura laghutAke anusAra guru yA laghu prAyazcitta diyA jAtA hai / isalie kSapaka saba kahatA hai / / 534 // AcArya AlocanAke kramakI zikSA dete haiM Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 392 bhaMgavato ArAdhanA AloyaNA hu duvihA ogheNa ya hodi padavibhAgI ya / ogheNa mUlapattassa payavibhAgI ya idarassa // 535 // 'AloyaNA khu duvihA hodi' dviprakAravAlocanA bhavati / 'ogheNa padavibhAgIya' sAmAnyena vizeSaNa ca / vaco hi sAmAnyaM vizeSaM cAvalambya pravartate / kasya sAmAnyana AlocanA kasya vA vizeSeNetyata Aha'ogheNa mulapattassa sAmAnyAlocanA mUlAkhyaM prAyazcittaM prAptasya / 'padavibhAgo' vizeSAlocanA / 'idarassa' mUlamaprAptasya // 535 // sAmAnyAlocanAhaM sAmAnyAlocanAsvarUpaM ca kathayati AgheNAlocedi hu aparimidavarAdhisavvaghAdI vaa| ajjopAe icchaM sAmaNNamahaM khu tucchotti / / 536 / / 'ogheNAlocedi hu' sAmAnyena kathayati / 'ko'parimidavarAdhI savvaghAdI vA' bahavo aparAdhA yasya mithyAtvaM vratabhaGgo vA / parasAkSikAyAM zuddhau mAyAzalyaM nirastaM bhavati / mAnakaSAyo nimUlito bhavati / garujanaH prajito bhavati / tatparatantrayA vatarmArgaprakhyApanA ca kRtA syAta / 'ajjopAe' adyaprabhati / 'iccha sAmaNNaM' icchAmi zrAmaNyaM / 'ahaM khu tucchotti' ahaM svalpako ratnatrayeNeti iyaM sAmAnyAlocanA // 536 // vizeSAlocanAmAcaSTe- . gA0--AlocanA do prakArakI hotI hai-eka sAmAnyase aura dUsarI vizeSa se / kyoMki sAmAnya aura vizeSakA avalambana lekara hI vacanakI pravRtti hotI hai| kisa doSakI sAmAnyase AlocanA hotI hai aura kisakI vizeSase hotI hai ? yaha kahate haiM jisako mUla nAmaka prAyazcitta diyA jAtA hai vaha sAmAnyase AlocanA karatA hai aura jisako mUla prAyazcitta nahIM diyA jAtA vaha vizeSa rUpase AlocanA karatA hai / / 535 / / vizeSArtha--jisakI mUlase hI dIkSA cheda dI jAtI hai vaha apane doSoMkI sAmAnya AlocanA karatA hai kintu jo samyaktva AdimeM doSa lagAtA hai vaha apane doSakI vizeSa AlocanA karatA hai| yahA~ sAmAnyase matalaba hai kisI guNavizeSameM lage doSakI AlocanA na karake sAmAnya munidharma mAtrameM lage doSakI AlocanA karanA, aura kisI guNavizeSameM lage doSakI AlocanA vizeSa AlocanA hai| sAmAnya AlocanAke yogya kauna hotA hai aura sAmAnya AlocanAkA svarUpa kahate haiM gA0--jo aparimita aparAdhI hai jisane bahuta aparAdha kie haiM yA jisane saba samyaktva vrata Adi kA ghAta kiyA hai vaha sAmAnya AlocanA karatA hai| maiM Aja se muni dIkSA lenA cAhatA huuN| maiM ratnatraya se tuccha huuN| yaha sAmAnya AlocanA kA svarUpa hai| AcArya AdikI sAkSo pUrvaka zuddhimeM mAyAzalya dUra hotA hai / mAna kaSAya jar3a se ukhar3a jAtI hai / gurujanake prati Adara bhAva vyakta hotA hai| unake adhIna raha kara vratAcaraNa karanese mokSamArgakI khyAti hotI hai // 536 // vizeSa AlocanAko kahate haiM Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 393 vijayodayA TIkA pavvajjAdI savvaM kameNa jaM jattha jeNa bhAveNa / paDisevidaM tahA taM AlociMto padavibhAgI // 537 // . 'pavvajjAdI savaM' pravrajyAdikaM sarva / 'kameNa jaM jattha jeNa bhAveNa paDisevidaM' krameNa yadyatra kAlatraye vA deze yena bhAvena pratisevitaM / 'tahA taM' tathA tat / Alocito nirUpayanniti / yadi padavibhAgI vizeSAlocanA bhavati // 537 // zalyAnirAkaraNe doSaM zalyApAye ca guNaM dRSTAntena darzayati jaha kaMTaeNa viddho savvaMge vedaNudhudo hodi / tamhi du samuTThide so Nissallo Nivvado hodi // 538 // 'jaha kaMTaeNa viddho' yathA kaNTakena viddhaH / 'savvaMge' sarvasmin zarIre / 'vedaNudhudo hoi' vedanayopadruto bhavati / 'tamhi samuTThide' tasminkaNTake uddhRte / 'so' duHkhitaH / 'Nissallo' niHzalyo zalyena rahitaH / 'Nivvado' nivRto| 'hodi' bhavatIti sukhI bhavatIti yAvat // 538 // dArzantikayojanA evamaNudhudadoso mAillo teNa dukkhido hoi / so ceva vaMdadoso suvisuddho Nivvudo hoi // 539 // 'evaM' kaNTakena viddha iva / 'aNudhudadoso' anuddhRtdossH| 'mAillo' mAyAvAn / svAparAdhAkathanAnuddhRtadoSeNa / 'dukkhido hodi' duHkhito bhavati / 'so ceva vaMdadoso' sa eva vAntadoSaH / 'suvisuddho Nivvudo hodi' nirvRto bhavati // 539 // micchAdasaNasallaM mAyAsallaM NidANasallaM ca / ahavA sallaM duvihaM davve bhAve ya bodhavvaM // 540 // 'micchAdasaNasallaM' mithyAdarzanazalyaM / 'mAyAsallaM' mAyAzalyaM / 'NidANasallaM' nidAnazalyaM ca / 'ahavA sallaM duvihaM' athavA zalyaM dviprakAraM / 'damve bhAve ya' dravyazalyaM bhAvazalyamiti / 'bodhanvaM' boddhavyam // 540 // gA-dIkSAse lekara saba kAlameM saba kSetrameM jisa bhAvase aura jisa kramase jo doSa kiyA ho usakI usI prakAra AlocanA karanA padavibhAgI arthAt vizeSa AlocanA hai / / 537 // zalyako dUra na karane meM doSa aura dUra karane meM guNa dRSTAntapUrvaka kahate haiM gA0-jaise kaNTakase vidhA huA sarvazarIrameM pIr3Ase pIr3ita hotA hai aura usa kaNTakake nikala jAnepara vaha duHkhI manuSya zalyase rahita ho sukhI hotA hai // 538 // gA0-usI prakAra jo kA~TekI taraha doSako nahIM nikAlatA vaha mAyAvI apane aparAdhako na kahane rUpa doSase duHkhI rahatA hai| aura vahI doSako prakaTa karanepara vizuddha hokara sukhI hotA hai / / 539 // ___gA0-zalyake tona bheda haiM-mithyAdarzanazalya, mAyAzalya aura nidAnazalya, athavA zalyake do bheda jAnanA-dravyazalya aura bhAvazalya / / 540 / / 50 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 394 bhagavatI ArAdhanA tivihaM tu bhAvasallaM dasaNaNANe carittajoge ya / saccitte ya acitte ya missage vA vi davvammi // 541 // 'tivihaM tu' trividhaM eva / 'bhAvasallaM' pariNAmazalyaM / 'dasaNaNANe carittajoge ya' darzane, jJAne, cAritrayoge vA / darzanasya zalyaM zaMkAdi / jJAnasya zalyaM akAle paThanaM avinayAdikaM ca / cAritrasya zalyaM samitiguptyoranAdaraH / [ 'yogasya tapasaH prAguktAnazanAdya ticArajAtaM / asaMyamapariNamanaM vA / tapasazcAritre antarbhAvavivakSayA tivihamityuktam ] 'dakvammi sallaM tivihaM' dravye zalyaM trividhaM / 'sacitta acitte missage ya' sacittadravyazalyaM dAsAdi / acittadravyazalyaM suvarNAdi / 'missage vA' vimizradravyazalyaM grAmAdi / etatrividhaM dravyazalyamityucyate-cAritrAcArasya zalyasya kAraNatvAt // 541 // bhAvazalyAnuddharaNe doSamAcaSTe- ... egamavi bhAvasallaM aNuddharittANa jo kuNai kAlaM / lajjAe gAraveNa ya Na so hu ArAdhao hodi // 542 // 'egamavi' ekamapi bhAvAnAM ratnatrayANAM zalyaM / aticAraM / 'aNuddharittANa' anuddhRtya / 'jo kuNadi kAlaM' yaH karoti maraNaM / kasmAnnoddharati ? 'lajjAe' ljjyaa| 'gAraveNa ya' gAraveNa vaa| 'so Na kha ArAdhago hovi' sa ArAdhako naiva bhavati / niraticAratA hi teSAM yatInAM ArAdhanA // 542 / / jAte aparAdhe tadAnImeva kathitavyaM na kAlakSepaH kArya iti zikSayati kalle pare va parado kAhaM daMsaNaNANacarittasodhitti / iya saMkappamadIyA gayaM pi kAlaM Na yANaMti // 543 // 'kalle' zvaHprabhRtike kAle / ahaM kariSyAmi 'daMsaNacarittasodhitti' darzanajJAnacAritrazuddhimiti / 'iya saMkappamadIgA' evaM kRtasaMkalpamatayaH / 'gadaMpi kAlaM Na jANaMti' gatamatikrAntamapi AyuHkAlaM nava jAnanti / gA0-TI-bhAvazalyake tIna bheda haiM-darzanazalya, jJAnazalya, caaritryogshly| zaMkA Adi darzanake zalya haiN| akAlameM par3hanA, vinaya na karanA Adi jJAnake zalya haiN| samiti aura guptimeM anAdara cAritrake zalya haiN| pahale kahe anazana Adike aticAra athavA asaMyamarUpa pariNAma yoga arthAt tapake zalpa haiN| tapakA antarbhAva cAritrameM hotA hai isa vivakSAse yahA~ bhAvazalya tIna kahe haiN| dravyazalya bhI tIna haiM-sacitta, acitta aura mizra / dAsa Adi sacitta dravyazalya haiN| suvarNa Adi acitta dravyazalya haiN| gA~va Adi mizra dravyazalya haiN| ina tInoMko dravyazalya kahate haiM kyoMki ye cAritrAcArake zalyake kAraNa haiM / / 541 // bhAvazalyako dUra na karane meM doSa kahate haiM gA0-jo sAdhu lajjA athavA gAravase eka bhI bhAva arthAt ratnatrayake zalya arthAt aticArako nikAle vinA maraNa karatA hai, vaha muni ArAdhaka nahIM hai / niraticAratA hI yatiyoMkI ArAdhanA hai // 542 // ___ Age zikSA dete haiM ki aparAdha honepara tatkAla kahanA cAhie, dera nahIM karanA cAhie. gA0-TI0-kala yA parasoM maiM darzana, jJAna aura cAritrakI zuddhi karU~gA ! aisA saMkalpa 1. koSTAntargata pATho nAsti-a0 A0 pratyoH / -For Private &Personal use Only Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 395 vijayodayA TIkA tataH sazalyaM maraNaM teSAM bhavati / ata evoktaM-'uppaNNANuppaNNA mAyA aNupuTavaso NihaMtavvA' iti |[muulaacaar 7125 // ] vyAdhayaH zatravaH / karmANi, copekSitAni baddhamUlAni punarna sukhena vinAzyante / athavA aticArakAlaM gataM cirAtikrAntaM naiva jAnanti / ye hi aticArAH pratidinaM jAtAsteSAM kAlaM, sandhyA rAtridinaM ityAdikaM / pazcAdAlocanAkAle garuNA 'paSTA vA na vaktuM jAnanti vismRtatvAccirAtItasya / athAgataM svatIcArakAlaM tasyAticArasya / apizabdena kSetrabhAvau vAticArasya hetU na jAnanti na smaranti / sAmAnyavAcyapi jAnAti / iha smRtijJAna gocara iti keSAMciyAkhyA // 543 / / sazalyamaraNe ko doSa ityAzaGkAyAmAcaSTe rAgadosAbhihadA sasallamaraNaM maraMti je mUDhA / te dukkhasallabahule bhamaMti saMsArakAMtAre // 544 / / 'rAgaddosAbhihadA' rAgadveSAbhyAmabhihatAH / 'sasallamaraNaM' sazalyamaraNaM / 'maraMti' mriyante / 'je mUDhA' ye maDhAste 'saMsArakAMtAre bhamaMti' / te saMsArATavyAM bhramanti / kIdazi ? 'dukkhasallabahule' duHkhAni zalyavat durddharatvAcchalya ityucyante / duHkhazalyasaGkule // 544 // zalyoddharaNe guNaM vyAcaSTe tivihaM pi bhAvasaralaM samuddharittANa jo kuNadi kAlaM / pavvajjAdI savvaM sa hoi ArAdhao maraNe // 545 / / 'tivihaMpi' trividhamapi / 'bhAvasallaM' bhAvazalyaM / 'samuddharittANa' samuddhRtya / 'jo kuNadi kAlaM' yaH kAlaM karoti / kIdRgbhUtaM ? 'padhvajAdI' pravrajyAdikaM / 'savvaM' sarvaM / 'sa hodi' sa bhavati / 'ArAdhamao' ArAdhako darzanAdInAM / 'maraNe' bhavaparyAyapracyave / / 545 // karanevAle bItate hue AyukAlako nahIM jaante| isIse unakA maraNa zalya sahita hotA hai| isIse kahA hai-'jaise hI mAyAzalya utpanna ho, utpanna hote hI use AnupUrvIkramase naSTa kara denA caahie|' vyAdhi, zatru aura karmakI yadi upekSA kI jAye to unakI jar3a jama jAtI hai phira sukhapUrvaka unakA vinAza nahIM hotaa| athavA aparAdhakI upekSA karanevAle sAdhu doSa laganeke kAlako bahuta dina bIta jAnepara bhUla jAte haiN| jo aticAra pratidina hote haiM unakA kAla sandhyAmeM aticAra lagA thA yA rAtameM yA dinameM, ityAdi bhUla jAte haiN| pIche AlocanA karate samaya guruke pUchanepara nahIM kaha pAte kyoMki bahuta kAla bItanese bhUla jAte haiN| athavA bIte atIcArake kAlako aura 'api' zabdase aticArake hetu kSetra aura bhAvako nahIM jAnate, unheM * unakA smaraNa nahIM hotaa| aisI kinhIMko vyAkhyA hai // 543 / / zalyasahita maraNameM doSa kahate haiM gA0-rAga aura dveSase pIr3ita jo mUr3ha muni zalyasahita marate haiM ve duHkharUpI zalyoMse bhare saMsArarUpI vanameM bhaTakate haiM / zalyakI taraha durddhara honese duHkhoMko zalya kahA hai // 544 // zalyako nikAlane meM guNa kahate haiMgAo-jo dIkSA leneke dinase lekara tIna prakArake saba bhAvazalyako nikAlakara maraNa 1. pRSTAtAvanna A0 mu0 / 2. jJAnAgoca-jJAnAgArava A0 mu0 / Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA je gAravehiM rahidA NissallA daMsaNe caritte ya / viharaMti muttasaMgA khavaMti te savvadukkhANi // 546 / / 'je gAravehi rahidA' ye goravaivirahitAH / "NissallA daMsaNe caritte ya' niHzalyAH santo darzane caritre ca / 'viharanti' pravartante / 'muttasaMgA' nirastamUrchAH / te 'savvadukkhANi khavaMti' te sarvANi duHkhAni kSapayanti // 546 // taM evaM jANaMto mahaMtayaM lAbhayaM suvihidANaM / dasaNacarittasuddho Nissallo vihara to dhIra // 547 / / 'ta' bhavAn / 'evam' uktaprakAreNa / 'jANato' jAnan / 'mahaMtagaM' mahAntaM lAbhaM / 'suvihidANaM' susaMyatAnAM / 'dasaNacarittasuddho' darzane cAritre ca zuddhiM / tayoH zuddhirjJAnadarzanazuddhi mantareNa na bhavatIti trayANAM zuddhi ruktA / 'Nissallo' zalyarahitaH san / "vihara' cara / 'to' tasmAd 'dhora' dhairyopeta // 547 // tamhA satUlamUlaM avichUDhamavippudaM aNuvviggo / NimmohiyamaNigUDha sammaM Alocae savvaM // 548 // 'tamhA' tasmAt yasmAtsazalyamaraNe doSaH / niHzalyamaraNe ca sakaladuHkhanivRttiH duHkhakAraNAnAM karmaNAma bhAvAt / 'tamhA' tasmAt / 'samma samvamAloce' samyak sarvamaticAraM kathayet / duHkhanivRttyarthaM matiH / kathamAlocayedityAzaGkAyAmAlocanAvizeSamAha-'satUlamUlaM' tUlamUlAmyAM sahitaM / 'savvaM' niravazeSaM / 'avichUDhaM' avismRtaM / 'avippudaM' adrutaM / 'aNumviggo' nirbhayaH / 'NimmohidaM' moharahitaM / 'aNigUDhaM' anigUDhaM // 548 // jaha bAlo jaMpato kajjamakajjaM va ujju bhaNai / taha AlocedavvaM mAyAmosaM ca mottUNa // 549 / / karate haiM ve marate samaya darzana Adike ArAdhaka hote haiM // 545 / / gA0-jo tIna prakArake gArava aura tIna prakArake zalyoMse rahita ho mamatvabhAvako tyAga darzana jJAna aura cAritrameM vihAra karate haiM ve saba duHkhoMkA kSaya karate haiM / / 546 // gA0-he dhIra ! niraticAra ratnatrayakA pAlana karanevAle saMyamiyoMke Upara kahe mahAn lAbhako jAnate hue tuma darzana aura cAritrakI zuddhi karake zalyarahita hokara mokSamArgameM pravartana kro| darzana aura cAritrakI zuddhi jJAna aura darzanakI zuddhike vinA nahIM hotii| isalie darzana aura cAritrakI zuddhise darzana jJAna cAritra tInoMkI zuddhi kahI hai // 547 // gA0-yataH zalyasahita maraNameM doSa hai aura niHzalya maraNameM duHkhake kAraNa karmoMkA abhAva honese samasta duHkhoMse chuTakArA hotA hai| isalie duHkhase nivRttike lie dIkSAke dinase lekara Aja taka jo aticAra lage haiM ve saba vinA bhUla kiye, dhIre-dhIre, vinA kisI bhaya aura mohake samyakarUpase prakaTa karo // 548 // 1. bhAvaH-A0 mu0 / 2. tyAyatiH-a0 / tyarthaM iti mu0 / Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 397 vijayodayA TokA 'jaha bAloM japaMto' yathA bAlo jalpana / 'kajjamakajjaM va kAryamakAyaM vA / 'bhaNadi' vadati / 'ujjagaM' RjunA krameNa / 'taha' tathA / 'AlocadavvaM' vaktavyo'parAdhaH / 'mAyAmosaM ca mottUNa' manogatAM vakratA, vacanagatAM, mRSAM ca muktvA // 549 / / upasaMharati prastutam dasaNaNANacaritte kAdUNAlocaNaM suparisuddhaM / Nissallo kadasuddhI kameNa sallehaNaM kuNasu // 550 // 'dasaNaNANacaritte' darzanajJAnacaritraviSayAM / 'AloyaNaM kAdUNa' aparAdhamabhidhAya / 'suparisuddha' 'Nisallo' mAyAzalyarahitaH / 'kayasuddho' kRtguruniruupitpraayshcittH| 'kameNa sallehaNaM kuNasu' krameNa sallekhanAM kuru // 550 // to so evaM bhaNio abbhujjdmrnnnnicchidmdiio| savvaMgajAdahAso pIdIe pulaidasarIro // 551 // evaM zikSito'sau kSapakaH 'to' tataH / 'so' ArAdhakaH / 'evaM bhaNido' evaM zikSitaH sUriNA / 'abbhujjadamaraNaNicchidamadIgoM' abhyudyate maraNe nizcitabuddhiH / 'savvaMgajAvahAso' srvaaNgjaathrssH| 'pIdIe pulagidasarIro' prItyA pulakitazarIraH // 551 / / pAcINodIcimuho cediyahutto va kuNadi egate / AloyaNapattIyaM kAussaggaM aNAbAdhe // 552 // 'pAcINodIcimuho' prAGmukhaH udaGmukhaH / 'cediyahuttova' caityAbhimukho vA bhUtvA / 'kuNadi kAussaggaM' karoti kAyotsarga 1 kodRgbhUtaM ? 'AloyaNapattIgaM' AlocanApratyayaM AlocanAnimittaM / kAyotsarga sthitvA doSA yataH smaryante kathayituM tasmAtkAyotsarga AlocanAhetuH / kva taM karoti ? / 'egate' ekAnte janarahita gA0-jaise bAlaka bolate hue kArya ho yA akArya ho, saralabhAvase hI kahatA hai kucha chipAtA nahIM hai| vaise hI sAdhuko bhI manogata kuTilatA aura vacanagata jhUThako tyAgakara apanA aparAdha kahanA cAhie // 549 / / prastuta caryAkA upasaMhAra karate haiM gA0-ataH darzana jJAna aura cAritrasambandhI apane aparAdhoMko kahakara, mAyAzalyase rahita hokara, guruke dvArA kahA gayA prAyazcitta karake kramase sallekhanA karo / / 550 // gA0-isa prakAra guruke dvArA zikSita kiyA gayA vaha kSapaka samAdhimaraNa karanekA nizcaya karatA hai| usake sava aMgoMmeM harSakI lahara daur3atI hai aura prItise zarIra romAMcita ho jAtA hai / / 551 // gA0-TI0-vaha pUraba, uttara yA jinabimbakI ora mukha karake janarahita ekAnta pradezameM jahA~ kisI prakArakI bAdhAkI sambhAvanA nahIM hai aise janarahita ekAntameM sthAnameM AlocanAke nimitta kAyotsarga karatA hai| yataH kAyotsargase khar3e honepara guruse kahaneke lie doSoMkA smaraNa Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 bhagavatI ArAdhanA deze / 'aNAbAghe' amArge bahujanamadhye ekamukhaM na bhavati cittaM / mArga sthitaH parakAryavyAghAtakRdbhavati iti matvA ekAnte / amArgazca kAyotsargadeza AkhyAtaH // 552 / / kAyotsarga kimarthaM karoti AlocayitukAmaH ityAzaGkAyAM kAyotsargasya upayogamAcaSTe- . evaM kha vosaritA dehe vi uvedi NimmamattaM so| NimmamadA NissaMgo Nissallo jAi eyattaM // 553 / / 'evaM khu' ityAdinA / evamityanantarasUtranirdiSTakrameNa / prAGmukha udaGmukhazcaityAbhimukho vA / ekAnte mArge / vosarittA tyaktvA ki ? na hi tyAjyamantareNa tyAgo yujyate / dehamiti cet 'dehe vi urvadi NimmamattaM so' iti na ghaTate nirmamataiva nanu tyAgaH / bhinnayoH pUrvAparakAlaviSayayoH kriyayoryatra ekaH kartA tatra pUrvakAlakriyAvacanAt ktvA vidhIyate / atrocyate vacasA tyAgaH 'vosarittA' ityanena ucyate / manasA mamAyaM na bhavati deha iti tyAga pazcAttanyate / tena vAGmanaHkaraNabhedAtyAgo bhidyate / 'NimmamadA NissaMgo' nirmamatayA nissaMgo niSparigrahaH / "Nissallo' niHparigrahatvAdeva niHzalyaH / 'ekattaM jAdi' ekatvabhAvanAM pratipadyate // 553 / / hotA hai ataH kAyotsarga AlocanAkA kAraNa hai / bahutase logoMke madhyameM citta ekAgra nahIM hotA tathA rAstemeM khar3e hokara kAyotsarga karanese dUsaroke kArya meM bAdhA AtI hai| aisA mAnakara kAyotsargakA sthAna ekAnta aura mArgarahita kahA hai / / 552 // ___ AlocanA karanevAlA kAyotsarga kyoM karatA hai aisI zaMkA honepara kAyotsargakA upayoga kahate haiM gA0-To0-isa prakAra AlocanAke lie ekAnta sthAnameM pUrabake sanmukha athavA uttarake sanmukha athavA jinabimbake sanmukha hokara 'maiM zarIrakA tyAga karatA hU~' isa prakAra vacanase tyAga karake 'yaha zarIra merA nahIM hai| isa prakAra manase tyAga karatA hai| ataH vacana aura manake bhedase tyAgake do bheda hote haiN| isa prakArase zarIra mamatva tyAgakara nirmamatvako prApta hotA hai aura nirmamatvako prApta honese bAhya aura abhyantara parigrahase rahita hotA hai| parigraha rahita honese hI niHzalya hokara ekatvabhAvanAko prApta hotA hai| ___ zaGkA-'tyAjyake vinA tyAga nahIM hotaa| yadi dehakA tyAga karatA hai to deha meM bhI nirmamatva hotA hai' yaha kathana nahIM ghtttaa| kyoMki zarIrameM nirmamatva hI zarIrakA tyAga hai| Age pIche honevAlI do bhinna kriyAoMkA kartA jahA~ eka hI hotA hai vahA~ pUrvakAlako kriyAse 'ktvA' (karake) pratyaya kiyA jAtA hai| zaMkAkArakA abhiprAya yaha hai ki gAthAmeM kahA hai ki dehakA tyAga karake dehameM nirmamatva hotA hai| kintu dehakA tyAga aura dehameM nirmamatva yaha bhinna kArya nahIM haiM nirmamatva hI tyAga hai / ataH dehakA tyAga karake dehameM nirmamatva hotA hai aisA kahanA ThIka nahIM hai| samAdhAna-'vosarittA' zabdase vacanase tyAga kahA hai| usake pazcAt hI 'yaha zarIra merA nahIM hai' isa prakAra manase tyAga hotA hai| ataH vacana aura manake bhedase tyAgameM bheda honese ukta kathana ghaTita hotA hai / 1. banAyAM pr-a0| Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 392 to eyattamuvagado saredi savve kade sage dose / AyariyapAdamUle uppADissAmi sallatti // 554 // 'egattamuvagado' ekatvabhAvanAmupagataH / niraticArajJAnadarzanacAritrANyevAhaM / zarIramidamanyadanupakAri mama duHkhanimittatvAt, tadvinAze mama kiM vinazyati, krazayitavyo'yamarAtiriti manyamAnaH, prAyazcittAcaraNe na khidyate / mAyAM ca karmodayanimittAM hAtu Ihato mama zuddharUpasyeyamazuddhiriti / 'to' tataH / 'sarevi' smarati / 'save' sarveSAM / 'kade' kRtAnAM / 'sage' svakAnAM / 'dose' dossaannaaN| kimartha smarati ? 'AyariyapAdamale' AcAryapAdamUle / 'uppADissAmi' utpATayipyAmi / 'sallaMti' darzanAticAramiti // 554|| smRtvA kiM karoti pazcAdityAzaGkAyAmityAcaSTe iya ujubhAvamupagado savve dose sarittu tikkhutto / lessAhiM visujhaMto uvedi sallaM samuddharidu // 555 / / 'iya' evaM / 'ujubhAvaM uvagado' RjubhAvaM upagataH / 'save dose' sarveSAM doSANAM / 'tikkhutto sarittu' triHsmRtvA / 'lessAhiM visujhaMto' lezyAbhivizuddhAbhivizuddhayan / 'uvedi' Dhokate AcArya / 'sallaM' zalyaM / 'samuddharituM' samyaguddhattu // 555 // AloyaNAdiyA puNa hoi pasatthe ya suddhabhAvassa / puvvaNhe avaraNhe va somatihirikkhavelAe // 556 // 'AloyaNAdikA' AlocanapratikramaNAdikAH kriyAH / athavA 'AloyaNaM' AlocanA / 'diyA' divase / 'puNa' pazcAt / 'hoI' bhavati / kva ? 'pasatthe' prazaste kSetre / anena kSetrazuddhiruktA / visuddhabhAvassa vizuddhi vizeSArtha-isa samaya maiM AlocanA karatA huuN| mere samyaktva AdimeM koI bhI doSa nahIM hai| isa prakAra doSakI zaMkAse mukta hokara maiM eka asahAya athavA nitya huuN| yaha zarIra mujhase bhinna hai / duHkhakA kAraNa honese merA upakArI nahIM hai / maiM to niraticAra ratnatrayasvarUpa hI huuN| ataH dehake nAzase merA kucha bhI naSTa nahIM hotaa| maiM to zuddha cidrUpa huuN| isa prakAra ekatva bhAvanAmaya hotA hai / / 553 / / gA0-To0-ekatva bhAvanAmaya hokara prAyazcittakA AcaraNa karane meM khinna nahIM hotaa| karmake udayake nimittase honevAlI mAyAko chor3anemeM tatpara hotA hai| maiM zuddhasvarUpa huuN| merI yaha mAyA azuddhi hai aisA mAnatA hai| ataH yaha samyagdarzanakA aticAra hai / maiM AcAryake pAdamUlameM apane doSoMko jar3amUlase dUra karU~gA, isa bhAvanAse apane dvArA kiye gaye sava doSoMko smaraNa karatA hai / / 554 // doSoMke smaraNa karaneke pazcAt kyA karatA hai yaha kahate haiM- gA0-isa prakAra saralabhAvako prApta huA kSapaka sampUrNa doSoMko tIna bAra smaraNa karake lezyAoMse vizuddha hotA huA zalyoMko dUra karaneke lie AcAryake pAsa jAtA hai // 555 // gA0--AlocanA pratikramaNa Adi kriyA vizuddha pariNAmavAle kSapakake prazasta kSetrameM Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 400. bhagavatI ArAdhanA pariNAmasya bhAvazuddhiranena kathitA / 'pugvaNhe' pUrvAhna / 'avaraNhe va' aparAhna vA / 'somatihirikkhavelAe' saumye dine, nakSatre, velAyAM ca // 556 / / evamAdiSu aprazasteSu dezeSu AlocanAM na pratIcchet iti AcAryazikSAparaM vacanaM NippattakaMTaillaM vijjuhadaM sukkharukkhakaDudaDhaM / suNNadhararuddadeulapatthararAsiTTiyApuMja // 557 / / "NippattakaMTaillaM' niSpatraM kaNTakAkulaM / 'vijjuhadaM' 'azaninAhataM / 'sukkharukkhakaDudaMDDhe' zuSkavRkSaM, kaTukarasaM, 'daDDhe' dagdhaM / 'suNNadhararuddadeulapatthararAsiTTiyApuMja' zUnyaM gRhaM, rudradevakulaM, pASANarAzi, iSTakApujaM // 557 // taNapattakaTTachAriya asui susANaM ca bhaggapaDidaM vA / rudANaM khudANaM adhiuttANaM ca ThANANi // 558 // 'taNapattakaThThachAriya asuisusANaM ca' tRNavatpatravatkASThavat yatsthAnaM / 'azucisusANaM vA' azucizmazAnaM vA / bhagnAni patitAni vA bhAjanAni gRhANi vA yasmin sthAne tadbhagnapatitaM / 'adhiuttANaM va ThANANi' devatAnAM sthAnAni / kIdRzInAM ? 'ruddANaM' raudrANAM / 'khudANaM' kSudrANAM svalpakAnAM / / 558 / / aNNaM va evamAdI ya appasatthaM havejja jaM ThANaM / AlocaNaM Na paDicchadi tattha gaNI se avigghatthaM // 559 // 'aNNaM va anyadvA sthAnaM evamAdikaM / 'appasatthaM' aprazastaM / 'havejja' bhavet / 'jaM ThANaM' yatsthAnaM / 'tattha' tasminsthAne / 'AloyaNaM Na paDicchadi' AlocanAM na pratIcchati / 'gaNI' gaNadharaH / kimarthaM ? 'se' tasya kSapakasya / 'avigghatthaM' avighnArthaM / eteSvAlocanAyAM kRtAyAM prArabdhakAryasiddhirna bhavatIti matvA // 559 // pUrvAhna athavA aparAhnakAlameM zubhadina, zubhanakSatra aura zubhavelAmeM hotI hai| yahA~ prazasta kSetrase kSetrazuddhi kahI hai| vizuddhapariNAmase bhAvazuddhi kahI hai tathA zubhadina Adise kAlazuddhi kahI hai // 556 / / Age AcArya zikSA dete haiM ki isa prakArake aprazasta dezoMmeM AlocanA nahIM karanI cAhie gA0-jahA~ vRkSa patrarahita hoM, kaNTaka bhare hoM, vajrapAta huA ho, sUkhe vRkSa hoM, kaTuka rasavAle hoM, dAvAnalase jala gaye hoM tathA zanya ghara, rudradevakA mandira, pattharoM aura IMToMkA Dhera ho // 557 // gA0-tRNa, patra aura kASTase bharA sthAna, smazAna, jahA~ TUTe pAtra aura khaNDahara hoM, cAmuNDA Adi raudra devatAoMkA sthAna, nIcajanoMkA sthAna / / 558 // gA0-anya bhI jo isa prakArake aprazasta sthAna hoM, vahA~ AcArya usa kSapakakI nirvighnatAke lie AlocanA nahIM karAte, kyoMki ina sthAnoMmeM AlocanA karanepara prArabdha kAryakI siddhi nahIM hotI aisA ve mAnate haiM // 559 / / 1. azanenAhataM a0| Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 401 kva tahi AlocanAM pratIcchatItyatrAha arahaMtasiddhasAgarapaumasaraM khIrapupphaphalabhariyaM / ujjANabhavaNatoraNapAsAdaM NAgajakkhagharaM // 560 // 'arahaMtasiddhasAgarapaumasaraM' arhadbhiH siddhazca sAhacaryAtsthAnaM arhatsiddhazabdAmyAmiha gRhItaM / arhatsiddhapratimAsAhacaryAdvA / sAgarAdisamIpaM sthAnaM sAmIpyAtsAgarAdizabdenocyate / 'khIrapuphphaphalabharidaM' kSIrapuSpaphalabharitatarusAmIpyAt sthAnaM kSIrapuSpaphalabharitamityucyate / 'ujjANabhavaNatoraNapAsAda' udyAnabhavanaM, toraNaM, prAsAdaH / 'gAgajakkhadharaM' nAgAnAM yakSANAM ca gRhaM // 560 // aNNaM ca evamAdiya supasatthaM havai jaM ThANaM / AloyaNaM paDicchadi tattha gaNI se avigghatthaM // 561 // sUrirevaM sthitvA AlocanAM pratigRhNAtIti kathayati pAcINodIcimuho AyadaNamuho va suhaNisaNNo hu / AloyaNaM paDicchadi eko ekassa virahammi / / 562 // 'pAcINodocimuho AyadaNamaho va' / prAGmukhaH udaDmukhaH / AyatanazabdaH sthAnasAmAnyavacano'pi jinapratimAsthAnavAcyatra gRhItastena jinAyatanAbhimukho vA / 'suhaNisaNNo hu' sukhenAsInaH / 'AloyaNaM' AlocanAM / 'paDicchavi' zRNoti / 'ekko' eka eva sUrirekasyaivAlocanAM / 'virahammi' ekAnte / timirApasAraNaparasya dharmarazmerudayadigiti udayArthI tadvadasmatkAryAmyudayo yathA syAditi lokaH prAGmukho bhavati / sUrestu taba kahA~ AlocanA svIkAra karate haiM / yaha kahate haiM gA0-TI0-yahA~ arahaMta aura siddha zabdase arhantoM aura siddhoMke sAhacaryase yukta athavA arhanta aura siddhoMkI pratimAke sAhacaryase yukta sthAna liyA gayA hai / sAgara Adi zabdase sAgara Adike samIpakA sthAna liyA gayA hai / kSIra, puSpa aura phaloMse bhare vRkSoMke samIpa honese sthAnako 'kSIra puSpaphala bharita' kahA hai / ataH arahaMtakA mandira, siddhoMkA mandira, samudrake samIpa, kamaloMke sarovarake samIpa, yA jahA~ dUdha vAle vRkSa hoM, puSpaphaloMse bhare vRkSa hoM, udyAnameM sthita bhavana ho, toraNa, prAsAda, nAgoM aura yakSoMke sthAna / / 560 // gA.-anya bhI jo sundara sthAna hoM vahA~ AcArya kSapakakI nirvighna samAdhike lie AlocanA svIkAra karate haiM / / 561 // Age kahate haiM ki AcArya isa prakAra sthita hokara AlocanA grahaNa karate haiM gA0-pUrabakI ora athavA uttarako ora athavA jinamandirakI ora mukha. karake sukhapUrvaka baiThakara AcArya ekAnta sthAnameM akele hI eka hI kSapakakI AlocanA sunate haiN| To0-gAthAmeM AyA Ayatana zabda yadyapi sthAna sAmAnyakA vAcI hai phira bhI yahA~ jina pratimAke sthAnakA vAcI grahaNa kiyA hai| zaGkA-pUraba dizA andhakArako dUra karane meM tatpara sUryake udayakI dizA hai isalie apane udayakA icchuka vyakti usIkI taraha hamAre kAryakA abhyudaya ho isalie pUrabakI ora mukha Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 bhagavatI ArAdhanA ko'bhiprAyo yena prAGkho bhavati / prArabdhaparAnugrahaNakAryasiddharaGgaM taddigabhimukhatA tithivArAdivaditi / udaGmukhatA tu svayaMprabhAditIrthakRto videhasthAn cetasi kRtvA tadabhimukhatayA kAryasiddhiriti / caityAyatanAbhimukhatApi zubhapariNAmatayA kAryasiddharaGgaM / nirvyAkulamAsInasya yat zravaNaM tadAlocayituH sammAnanaM / yathA kathaMcicchavaNe mayi anAdaro guroriti notsAhaH parasya syAt / eka eva zRNuyAtsUrirlajjAparo bahUnAM madhye nAtmadoSa prakaTayitamIhate / cittakhedazcAsya bhavati, tathA kathayataH ekasyaivAlocanAM zRNayAta duravadhAratvAyugapadanekavacanasaMdarbhasya / taddoSanigrahaM nAyaM varAkaH 'paDicchadi' / pratIcchati ityanenaivAva gatatvAdvirahammi iti vacanaM nirarthakaM / yadyanye'pi tatra syuna ekenaiva zrutaM syAta / na lajjatyayamasya aparAdhazcAsya anenAvagata eveti nAnyasya sakAze zRNuyAt iti etatsUcyate / 'virahammi' ekAnte iti AcArya zikSati // 562 // ziSyasya AlocanAkramamAcaSTe- . kAUNa ya kiriyamma paDilehaNamaMjalIkaraNasuddho / Aloedi suvihido sabve dose pamottUNa // 563 // 'kAUNa ya kidikamma' kRtikarma vandanAM pUrva kRtvA / 'paDilehaNamaMjalIkaraNasuddho' pratilekhanAsahitaH karatA hai| AcArya kisa abhiprAyase pUrabakI ora mukha karake baiThate haiM ? samAdhAna-zubha tithi vAra AdikI taraha pUrabakI ora mukha karanA, prArambha kie gaye kSapaka para anugraha karaneke kAryakI siddhikA aMga hai isalie AcArya pUrvAbhimukha baiThate haiN| videha kSetra uttara dizAmeM haiN| ataH videha kSetrameM sthita svayaMprabha Adi tIrtha karoMko cittameM sthApita karake unake abhimukha honese kAryakI siddhi hotI hai isa bhAvanAse uttara dizAkI ora mukha karate haiN| jinAlayake abhimukha honA bhI zubha pariNAmarUpa honese kAryasiddhikA aMga hai / vyAkulatA rahita ho baiThakara sunanA AlocanA karane vAlekA sanmAna hai / jisa kisI prakArase sunanepara kSapaka samajhegA ki gurukA mere prati AdarabhAva nahIM hai, isase use utsAha nahIM hogaa| AcAryako akele hI sunanA cAhie kyoMki lajjAlu kSapaka bahuta janoMke bIcameM apanA doSa prakaTa karanA nahIM pasanda krtaa| sabake sAmane kahate hue usake cittako kheda bhI hotA hai| AcAryako eka samayameM ekakI hI AlocanA sunanA cAhie kyoMki eka sAtha aneka kSapakoMke vacanoMko avadhAraNa karanA kaThina hotA hai / loga kaheMge ki guru isake doSoMkA nigraha karanA nahIM caahtaa| ___zaMkA-ukta kathanase hI yaha jJAta ho jAtA hai ki guru ekAkI AlocanA sunate haiN| phira gAthAmeM 'virahammi' vacana nirarthaka hai ? samAdhAna-virahammi' yA 'ekAntameM' padase yaha sUcita kiyA hai yadi anya bhI vahA~ hoM to vaha ekake dvArA hI sunA gayA nahIM hogaa| sunane vAle kaheMge ki yaha lajjita nahIM hotaa| isane isakA aparAdha jAna hI liyaa| ataH anyake pAsa hote hue AcAryako AlocanA nahIM sunanA cAhie // 562 // kSapakakI AlocanAkA krama kahate haiM - 1. va gata-A0 mu0|| Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 403 prAJjalIkaraNazuddhaH / 'Aloedi' kathayati / 'suvihido' sucAritraH / 'samve dose' pUrvadoSAn / 'pamottUNa' tyaktvA / AlocanA // 563 / / AlocanAkramaM nirUpya guNadosA ityetadvacAkhyAnAyottaraprabandhaH Akapiya aNumANiya jaM diTuM bAdaraM ca suhumaM ca / chaNNaM saddAulayaM bahujaNa avvatta tassevI // 564 // 'AkaMpiya' anukampAmAtmani sampAdya AlocanA / 'aNumANiya' gurorabhiprAyamupAyena jnyaatvaalocnaa| 'jaM diTuM' yad dRSTaM doSajAtaM parastasyAlocanA / 'bAdaraM ca yatsthUlamaticArajAtaM tasyAlocanA / 'suhamaM ca' yatsUkSmamaticArajAtaM tasyAlocanA / 'chaNNaM' pracchannaM adRSTalocanA / 'saddAulayaM' zabdA AkulA yasyAM AlocanAyAM sA shbdaakulaa| bahajanazabdaH sAmAnyaviSayo'pIha gurujanabAhalye vartate / gurorAlocanAyAH prastutatvAdbahUnAM gurUNAM AlocanA kriyate sA bahujanazabdenocyate / 'anvattA' avyaktasya kriyamANA AlocanA / 'tassevI' tAnAtmacaritAndoSAnyaH sevate sa tatsevI tasya AlocanA / idaM sUtraM / asya vyAkhyAnAyottarapravandhaH // 564 // Akampiya ityetatsUtrapadaM vyAcaSTe bhatteNa va pANeNa va uvakaraNeNa kiriyakammakaraNeNa / aNukaMpeUNa gaNiM karei AloyaNaM koi / / 565 / / 'bhattaNa va pANeNa va' svayaM bhikSAlabdhisamanvitatvAtpravartako bhUtvA AcAryasya prAsukena udgamAdidoSa gA0-suvihita arthAt sucAritra sampanna kSapaka dakSiNa pArzvameM pIchIke sAtha hAthoMkI aMjaliko mastakase lagAkara mana vacana kAyakI zuddhi pUrvaka prathama gurukI vandanA karake saba doSoMko tyAga AlocanA karatA hai / / 563 / / vizeSArtha-paM0 AzAdharajone apanI TIkAmeM likhA hai ki gurukI vandanA siddhabhakti aura yogabhaktipUrvaka kI jAtI hai aisA vRddhoMkA mata hai| kintu zrIcandrAcArya siddha bhakti, cAritrabhakti aura zAntibhakti pUrvaka kahate haiM / / 563 // - AlocanAkA krama kahakara usake guNa-doSa kahate haiM- ... gA0-TrI0-1. Akampita-apane para gurukI kRpA prApta karake AlocanA krnaa| 2. anumAnita-upAyase gurukA abhiprAya jAnakara AlocanA karanA / 3. dUsaroMne jo doSa dekhA usakI AlocanA karanA / 4. bAdara-sthUla aticArakI AlocanA karanA / 5. sUkSma aticArakI AlocanA krnaa| 6. channa-koI na dekhe isa prakAra AlocanA karanA / 7. zabdAkulita-zabdoMkI bharamAra hote samaya AlocanA karanA / 8. bahujana zabda sAmAnya vAcI hote hue bhI yahA~ gurujanoMkI bahulatAmeM liyA gayA hai| guruse AlocanA karanekA prakaraNa honese bahutase guruoMse AlocanA karanA bahujana hai| 9. avyaktase AlocanA krnaa| 10. tatsevI-jo apane samAna doSoMkA bhAgI hai usase AlocanA karanA / isakA vyAkhyAna Age kareMge / / 564 / / Akampita doSako kahate haiMgA0-svayaM bhikSAlabdhise yukta honeke kAraNa pravartaka hokara AcAryako udgama Adi Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 404 bhagavatI ArAdhanA rahitena bhaktena vA pAnena vA vaiyAvRtyaM kRtvA, upakaraNeNa kamaNDalupicchAdinA / 'kidikammakaraNena' kRtikarmavandanayA vA / 'AkaMpedUNa' anukampAmutpAdya / 'gaNi' AcArya ! 'koi AloyaNaM karei' kazcitsvAparAdha kathayati // 565 // tasyAlocayato manovyApAraM darzayati AloidaM asesaM hohidi kAhidi aNugga'hametti / iya AlocaMtassa hu paDhamo AloyaNAdoso // 566 / / 'AloivaM asesaM hohivi' niravazeSaM AlocitaM bhaviSyati / 'kAhivi' kariSyati / 'aNuhaM imoti' anugrahaM mameti / bhaktAdidAnena kRtopakArasya mama tuSTo gururna mahatprAyazcittaM prayacchati / api tu svalpameva / mahatprAyazcittadAnabhayAbhAvAtsthUlaM sUkSma vAticAraM sarvaM kathayAmIti / 'iya' evaM / 'AloceMtassa khu' evaM manasi kRtvA AlocayataH / 'paDhamo' prathamaH / 'AloyaNA doso' AlocanAdoSaH / ko'sau ? avinayo nAma / yatkicillabdhvA guravastuSyanti laghuprAyazcittadAyino bhaviSyantIti svabuddhayA asadoSAdhyAropaNAnmAnaso'vinayaH / anye tu varNayanti AlocanA ca doSazca AlocanAdoSaH / azabhAbhisandhipuraHsarA AlocanA iti yAvat // 566 // dRSTAntamukhena duSTatAmAlocanAyA darzayati kedUNa visaM puriso piejja jaha koi jiividtthiio| ___ maNNaMto hidamahidaM tadhimA salluddharaNasodhI // 567 / / - 'kedUNa visaM purisoM' ityAdinA / 'jaha koi puriso jIvivatthI visaM kedUNa pibeja' iti sambandhaH / yathA kazcitpuruSo jIvitArthI viSaM kRtvA pibati / 'ahivaM' ahitaM kRtvA / viSapAnaM 'hivaM maNNaMto' hitamiti doSoMse rahita prAsuka bhavatase athavA pAnase athavA kamaMDalu pIchI Adi upakaraNase athavA kRtikarma vandanAse vaiyAvRtya karake apane para AcAryakI kRpA utpanna karake koI sAdhu apanA aparAdha kahatA hai // 565 // usake AlocanA karate samaya manakI pravRtti dikhalAte haiM gA0-TI0-bhojana Adike dAnake dvArA upakAra karanese mujhapara prasanna hokara guru mahAn prAyazcitta nahIM deMge, balki thor3A hI deMge / ataH mahAn prAyazcittakA bhaya na honese maiM sthUla aura sUkSma saba aticAra khuuNgaa| isa prakAra manameM vicAra kara AlocanA karane vAleke avinaya nAmaka prathama AlocanA doSa hotA hai| jo kucha prApta karake guru prasanna hoMge aura ve laghu prAyazcitta deMge aisA apanI buddhise asat doSakA adhyAropaNa karanA mAnasika avinaya hai| anya TAkAkAra kahate haiM-AlocanA aura doSa AlocanA doSa hai| azubha abhiprAyapUrvaka AlocanA doSa hai // 566 // dRSTAnta dvArA AlocanAkI duSTatA dikhalAte haiMgA0-TI0-jaise koI jInekA abhilASI puruSa viSa kharIda kara pItA hai vaha ahita karake 1. aNuggaha mametti A0 / aNuggaha mimotti-mu0 mUlArA0 / 2. canA draSTAtmAlocanAdapiA0 mu0| Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 405 manyamAnaH / 'tadhimA' tathA iyaM / 'salluddharaNazodhI' mAyAzalyoddharaNazuddhiH / sAmAnyavacano'pi zalyazabdo'tra mAyAzalye vRttaH / tasya uddharaNaM nAma svakRtAparAdhakathanaM / AlocanAzalyoddharaNameva zuddhirucyate jJAnadarzanacAritratapasAM narmalyahetutvAt / jIvitArthinaH hitabuddhayA 'gRhItAkrItaviSapAnaM upamAnaM tadvatIyamAlocanA / bhaktapAnAdidAnena vandanayA vA krItvA guruM svabuddhyA kriyamANA na zuddhi sampAdayati viSapAnamiva jIvita krayaNalabdhA ca duSTatA upamAnopameyayoH sAdhAraNo dharmastathApyapamAnamapameyaM tayozca sAdhAraNaM dharmamAzritya srvtropmaanopmeytaa| candramukhI kanyA ityAdau candra upamAnaM, upameyaM mukhaM, vRttatA sarvajanamanovallabhatA ca sAdhAraNo dharmaH / / 567 / / upamAnAntareNApi upameyaM AlocanAM prathayati vaNNarasagaMdhajuttaM kiMpAkaphalaM jahA duhavivAgaM / pacchA NicchayakaDuyaM tadhimA salluddharaNasoghI // 568 / / vaNNarasa ityAdi / "kipAkaphalaM vaSNarasagaMdhajuttamavi jahA duhavivAgaM' / kiMpAkAsyasya taroH phalaM / varNAdizUnyasya taroH phalasyAbhAvAdavacanasiddhavarNAdiyuktavacanamatizayitavarNAdiparigrahaM sUcayati / tenAyamarthaH-nayanapriyarUpaM, madhurasayuktaM, ghrANasukhadaM sevitamiti vAkyazeSaH / 'duhavipAkaM' duHkhavipAkaM / 'pacchA' anubhavottarakAlaM / 'NicchayakaDugaM' nizcayena kaTukaM / 'tadhimA' taM yathA / 'salluddharaNasodhI' AlocanAzuddhiH viSapAnako hita mAnatA hai / vaisA hI yaha mAyA zalyako nikAlakara zuddhikA abhilASI sAdhu hai| yadyapi yahA~ zalya zabda sAmAnya zalyakA vAcI hai phira bhI yahA~ mAyAzalyakA vAcaka liyA hai| usakA uddharaNa arthAt apane kiye aparAdhako khnaa| zalyakA uddharaNa hI zuddhi kahA jAtA hai kyoMki vaha jJAna darzana aura cAritra tapakI nirmalatAmeM kAraNa hai / joneke abhilASIne hitabuddhise grahaNa kiyA kharIde hue viSakA pAna upamAna hai| usIke samAna yaha AlocanA hai / bhakta pAna Adi dekara yA vandanAke dvArA guruko kharIdakara apanI buddhise kI gaI AlocanA zuddhi nahIM karatI jaise viSapAna jIvana nahIM detaa| kharIdakara prApta karanA aura duSTatA upamAna aura upameyakA sAdhAraNa dharma hai| upamAna upameya aura una doSoMmeM pAye jAne vAle sAdhAraNa dharmako lekara sarvatra upamAna upameya vyavahAra hotA hai| jaise 'candramukhI kanyA' AdimeM candra upamAna hai mukha upameya hai / aura golapanA tathA saba logoMke manako priya honA donoMkA sAdhAraNa dharma hai / / 567|| anya upamAnake dvArA upameya AlocanAko kahate haiM gA0-dI-kipAka nAmaka vRkSakA phala varNarasagandhase yukta honepara bhI jaise pariNAmameM duHkha detA hai| vRkSakA phala varNa Adise zUnya nahIM hotA ataH usakA rUpAdimAna honA siddha hai| phira bhI jo use varNAdiyukta kahA hai vaha viziSTarUpa rasagandha AdikA sUcaka hai| ataH yaha artha hotA hai-kipAka vRkSakA phala netroMko atyanta priyarUpavAlA hotA hai| madhurarasase yuktaH hotA hai aura nAkako sukhadAyaka hotA hai| parantu sevana karanepara duHkhakArI hotA hai use khAnese mRtyu ho jAtI hai| ataH sevana karaneke pazcAt nizcayase kaTuka hotA hai| yaha AlocanA zuddhi 1. gRhItA ahitA trIta-a0 mu0| 2. jIvitavikrayaNa labdhaM pAnaM du-A0 mu0 / 1. syaabhaavaadvcn-aa| Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanAM kiMpAkaphalopasevA upamAnaM, upameyaM AlocanA, duHkhavipAkatA sAdhAraNo dharmaH // 568 / / kimirAgakaMbalassa va sodhI jadurAgavatthasodhIva / avi sA havejja kihai Na imA salluddharaNasodhI / / 569 / / "kimirAgakaMbalassa va' kRmibhuktAhAravarNatantubhirUtaH kaMvalaH kRmirAgakaMbalaH / 'tassa sodhI' vizuddhiriva pItanIlaraktAdInAM anyatamavarNasya zuklateva / 'jadurAgavacchasodhIva' jatuvarNavastrazuddhiriva vA yathAsau klezena pravartamAnApi na bhavatyevamiyamapIti sadharmatA / 'ahavA' atha vA / 'api sA' kRmirAgakambalazuddhirjanturAgavastrazuddhirvA 'havejja' bhavet / "imA iyaM salluddharaNasodhI mAyAzalyoddharaNazuddhirna bhavatyeva // 569 / / iti annukNpiy| dvitIyamAlocanAdoSamAcaSTe dhIrapurisaciNNAI pavadadi adidhammio va savvAiM / dhaNNA te bhagavaMtA kuvvaMti tavaM vikaTuM je // 570 / / dhIrapurisacINNAI' dhIraiH pururAcaritAni / 'pavadati' pravadati / 'adidhammigo va' atIva dhArmika iva / 'savvAI' sarvANi / 'dhaNNA' dhanyAH puNyavantaH / 'te bhagavaMtA' maahaatmyvntH| 'je' ye / 'kuvvaMti' kurvanti / 'tavaM' tapaH / "vikaTTha' utkRSTaM iti vadati // 570 // bhI usIke samAna hai| yahA~ kiMpAkaphalakA sevana upamAna hai| AlocanA upameya hai| pariNAmameM duHkha honA donoMkA sAdhAraNa dharma hai / / 568 // gA0-TI0-kIr3oMke dvArA khAye gaye AhArake raMgameM raMge dhAgoMse bane kambalako kRmirAga kambala kahate haiN| usakI vizuddhikI taraha, jaise pIlA-nIlA-lAla AdimeMse koI ekavarNa sapheda nahIM hotA usakI taraha kRmirAga kamvalakI vizuddhi nahIM hotI / athavA lAkhake raMgameM raMge vastrakI zuddhi bahuta prayatna karanepara bhI nahIM hotii| usI taraha mAyAzalyayukta AlocanAse bhI zuddhi nahIM hotii| athavA kRmirAga kambalakI zuddhi aura lAkhake raMgameM raMge vastrakI zuddhi ho bhI jAve kintu yaha mAyAzalyake nikalanerUpa zuddhi nahIM hotI // 569|| vizeSArtha-paM0 AzAdharajIne apanI TIkAmeM kRmirAga kambalakI kaI vyAkhyA dI haiM eka to ukta saMskRta TIkA vijayodayA kI hai| dUsarI Tippana kI hai-kRmike dvArA tyAge gaye rakta AhArase raMjita tantuoMse banA kambala kRmirAgakambala hai| tIsarI vyAkhyA prAkRtaTIkA kI hai| usameM kahA hai-uttarApathameM carmaraMga (?) mleccha dezameM mleccha jokoMke dvArA manuSyakA rakta lekara varatanoMmeM rakhate haiN| usa raktameM kucha dinoMmeM kRmi utpanna ho jAte haiM taba usase dhAgoMko raMgakara kambala bunate haiN| use kRmirAgakambala kahate haiN| vaha atyanta lAla raMgakA hotA hai / AgameM jalAnepara bhI vaha kRmirAga nahIM jaataa| dUsare AlocanA doSako kahate haiM gA0--AlocanA karanevAlA muni atyanta dhArmikakI taraha kahatA hai-dhIra puruSoMke dvArA Acarita utkRSTa tapako jo karate haiM ve dhanya haiM, mAhAtmyazAlI haiM // 570 / / 1. Na mAyA sa-A0 / 2. iNa iyaM / Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 407 vijayodayA TIkA thAmApahArapAsatthadAe suhasIladAe dehesu / vadadi NihINo hu ahaM jaM Na samattho aNasaNassa // 571 // 'yAmApahArapAsatyadAe' balanigRhanena pArzvasthatayA ca / 'suhasIladAe ca' sukhazIlatayA ca / 'tadoM tataH / 'so' saH / 'vadadi' kathayati / "NihINoM' jaghanyaH / 'ahaM' ahakaM / 'naM' yasmAt / 'Na samatyoM' asamarthozaktaH / 'aNasaNassa' anazanasya / / 571 // . jANaha ya majjha thAmaM aMgANaM dubaladA aNArogaM / Neva samatthomi ahaM tavaM vikaTuM pi kAduje // 572 // 'jANaha ya' asmadbalaM yuSmAbhiravasitameva / 'aMgAnaM dubbaladA' udarAgnidaurbalyaM / 'aNAroga' rogavattAM ca / 'ahaM tavaM vikaLaM kAdu va samatyomi' ahaM tapa utkRSTaM kartuM naiva samartho'smi // 572 / / Alocemi ya savvaM jai me pacchA aNuggahaM kuNaha / . tujjha sirIe icchaM sodhI jaha NiccharejjAmi // 573 // 'Alocemi ya savvaM' sarvamaticArajAtaM AlocayAmi / 'jadi pacchA aNuggahaM kuNaha' mama yadi pazcAdanugrahaH kriyate bhavadbhiH / 'tujjha sirie' bhavatAM zriyA / 'icchaM' icchAmi / 'sodhI suddhi / 'NiccharejjAmi' nistArayiSyAmyAtmAnaM // 573 // aNumANedUNa guruM evaM AlocaNaM tado pcchaa| kuNai sasallaM so se vidio AloyaNA doso // 574 // 'evaM aNumANedUNa' evaM anumAnena jJAtvA / guruH prArthitaH kariSyati svalpaprAyazcittadAnena mamAnugrahaM iti / 'pacchA AloyaNaM kuNai' pazcAdAlocanAM karoti / 'sasallaM' zalyasahitaH / 'so' saH / 'se' tasya / 'vidio dvitIya 'AloyaNAdoso' AlocanAdoSaH / / 574 / / guNakAri otti bhujai jahA suhatthI apacchamAhAraM / pacchA vivAyakaDugaM tadhimA salluddharaNasodhI // 575 // gA0-apanI zaktiko chipAne, pArzvastha muni hone tathA zarIrameM sukhazIla honese vaha kahatA hai-maiM to eka jaghanya prANI hU~, upavAsa karanemeM asamartha hU~ / / 571 // gA0-Apa mere balako jAnate hI haiN| yaha bhI jAnate haiM ki merI udarAgni durbala hai, meM rogI hU~ / ataH maiM utkRSTa tapa karanemeM asamartha huuN||572|| gA0-maiM samasta aticAroMkI AlocanA karUM yadi Apa unheM sunakara mujhapara kRpA kareM arthAt laghu prAyazcitta deN| maiM ApakI kRpAse zuddha honA cAhatA hU~ aura zuddha hokara apanA nistAra karUMgA // 573 // gA0-prArthanA karanepara laghu prAyazcitta dekara guru merepara anugraha kareMge, aisA anumAnase jAnakara pIche vaha zalyasahita AlocanA karatA hai / yaha dUsarA AlocanA doSa hai / / 574 // 1. gahaNidovvaladaMva-a0 / mUlArAdha0 / 2. zalya sahitaM-A0 muH / / Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 408 bhagavatI ArAdhanA 'guNakAriotti bhujai' guNamupakAraM karoti iti bhuGkte / 'jahA suhatyo' yathA sukhArthI / 'apacchamAhAraM' apathyamAhAraM / kIdRgbhUtaM 'pacchAvivAgakaDugaM' bhojanottarakAlaM vipAkakaTukaM / 'tadhimA' tathA imAH / 'salluddharaNasodhI' zalyoddharaNazuddhiH apathyamAhAraM svabuddhayA guNakArIti saMkalpya yadi nAma bhuGkte tathApi vipAkakaTuka evAsI / evaM gurvabhiprAyAnumAnena 'pravRttA hitabuddhyA gRhItApyAlocanA anarthAvaheti / na hi saMkalpakzAdvastunonyathAbhAvaH / nApathyasyAhArasya pathyatAsti saMkalpamAtreNa ! aNumANiya // 575 / / jaM hodi aNNadiTuM taM Alocedi gurusayAsammi / addiSTuM gUhaMto mAillo hodi NAyanvo // 576 / / 'caM aNavidvaM hodi' yadanyadRSTaM bhavati aparAdhajAtaM / 'taM Alocedi' kathayati / 'gurusayAsaMmi' gurusamIpe / 'ahiTTa' parairadRSTaM / 'gRhaMto' pracchAdayan / 'mAillo iti NAdavo hodi' mAyAvAniti jJAtavyo bhavati // 576 // diTuM va adiTuM vA jadi Na kahei parameNa viNaeNa / AyariyapAyamUle tadio AloyaNAdoso // 577 // "viTTha va adiTTha vA' parardRSTamadRSTaM vAparAdhaM / 'parameNa viNaeNa jadi Na kaheha' prakRSTena vinayena yadi na kathayet / vava 'AyariyapAdamUle' AcAryapAdamUle / 'tadio AloyaNAdoso' tRtIya AlocanAdoSaH // 577 // jaha vAluyAe avaDo pUradi ukkIramANao ceva / taha kammAdANakarI imA hu salluddharaNasuddhI / / 578 // __ 'jaha bAluyAe' yathA vAlukAbhiH / 'pUradi' pUryate / 'avaDo' vAlukAmadhyakRto gartaH / 'ukkIramANago ceva' utkIryamANo'pi san / 'taha kammAdANakarI' tathA karmagrahaNakAriNI / 'imA salluddharaNasodhI' iyamAlo gA0-jaise sukhakA icchuka puruSa apathya bhojanako apanI vuddhise guNakArI mAnakara khAtA hai tathApi bhojana karaneke pazcAt usakA paripAka duHkhadAyI hotA hai| usIke samAna yaha anumAnita doSasahita zalyako dUra karake zuddhi karanevAlA hai| arthAt anumAnase guruke abhiprAyako jAnakara hitabuddhise kI gaI bhI AlocanA anarthakArI hotI hai| saMkalpase vastukA anyathAbhAva nahIM hotA / saMkalpamAtrase apathya AhAra pathya nahIM ho sakatA // 575 / / anumAnita doSakA kathana huaa| gA-jo aparAdha dUsare ne dekha liyA hai, guruke pAsameM usakI AlocanA karatA hai| aura jo aparAdha dUsaroMne nahIM dekhA hai use chipAtA hai / vaha mAyAvI hai aisA jAnanA // 576 / / / gA0-dUsareke dvArA dekhe gaye athavA na dekhe gaye, aparAdhako yadi AcAryake pAdamUlameM atyanta vinayapUrvaka nahIM kahatA to yaha tIsarA AlocanA doSa hai // 577 // gA-jaise retake madhyameM gar3hA khodane para vaha gar3hA khodate khodate hI retase bhara jAtA hai, 1. pravRtaH A0, pravRtto mu0 / pravRttahita-mUlA0 / Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 409 canAkhyA zuddhiH / mAyAzalya nirAkaraNArthamAlocanAyAM pravRtto'nyayA mAyayAtmAnaM pracchAdayati / yathA bAlukAvikSepo gartasaMskArArtho vAlukAbhirApUrayati gartamiti // 578 // bAdaramAloceM to jatto jatto vadAo paDibhaggo / sumaM pacchAdeto jiNavayaNaparaMmuho hoi ||579 / / 'bAdaramAlocato' / atraivaM padasambandhaH, ' jatto jatto vadAo paDibhaggo' yasmAdyasmAdvratAtpratibhagnaH / tatra 'bAdaraM AlocaeNto' sthUlaM kathayan / 'suhumaM pacchAdeto' sUkSmadoSaM pracchAdayan / 'jiNavayaNaparaM muho hoi' jinavacanaparAGmukho bhavati / / 579 / / sumaM va bAdaraM vA jai Na kahejja viNaeNa sugurUNaM / AlocaNAe doso eso hu cautthao hodi // 580 // sthUlasya sUkSmasya vAticArajAtasthAnAlocanA caturtho doSaH iti 'sumaM va' ityasyArthaH // 580 // jaha kaMsiya bhiMgAro aMto nIlamailo bahiM cokkho / aMto sasalladosA taghimA salluddharaNasoghI // 581 // bAdaraM ||4|| 'jaha kaMsiya bhiMgAro' yathA kAMsyaracito bhRGgAraH / 'aMto' abhyantare / 'golamailo' nIla: sanmalinaH / 'bahi cokkho' bahiH zuddhaH / 'aMto sasalladosA' antaH sazalyadoSA imAlocanA zuddhiH // 581 // caMkramaNe ya TThANe NisejjauvaTTaNe ya sayaNe ya / ullAmAsa sarakkhe ya gabbhiNI bAlavatthAe ||582 | 'cakamaNe' avazyAyabahulena pathA vyAkulitacitto manAgIryAyAmanupayukto gatavAn / 'ThANe Nisejja uvaNe ya sayaNe ya' pramArjanamakRtvA sthAnaM, niSadyA, zayyA ca kRtA / 'ullAmAsasarakkhe ya' 'ArdragAtrAdhikaM usI prakAra yaha AlocanA zuddhi karmoMko lAne vAlI hai isase navIna karmoMkA bandha hotA hai / Azaya yaha hai ki mAyAzalyake dUra karaneke lie sAdhu AlocanA karatA huA bhI anya mAyAse apaneko AcchAdita karatA hai / jaise gar3hA banAne ke lie usameMse reta nikAlI jAtI hai kintu usameM aura reta bhara jAtI hai ||578|| gA0 0 - jina-jina vratoMmeM jo doSa lage hoM unameMse jo sAdhu sthUla doSoMkI to AlocanA karatA hai aura sUkSma doSoMko chipAtA hai vaha sAdhu jinAgamase vimukha hotA hai ||579 || gA0 - yadi sAdhu vinayapUrvaka suguruse sUkSma athavA bAdara doSako nahIM kahatA to yaha AlocanAkA caturtha doSa hai ||580 // gA0 - jaise kA~sekA vanA bhRMgAra andarase nIlA aura malina hotA hai tathA bAharase svaccha hotA hai vaise hI yaha AlocanA zuddhi mAyAzalya doSase yukta hotI hai // 581 // mArga se IrSyAsamitikI ora gA0 - TI0 - sAdhu guruse nivedana karatA hai-- osase bhIge hue dhyAna na rakhate hue maiM calA thA / usa samaya merA citta vyAkula thA / yA pratilekhanA kie binA 1. ArdrAyAM gA0--A0 mu0 / 52 Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 410 bhagavatI ArAdhanA spRSTaM / sarakkhe ba' sacittadhUlisahite sthAne sthitaM suptamAsitaM vaa| 'ganbhiNI' gbhinnyaa| 'bAlavatthAe' bAlabAtsayA kA // doyammAnaM gRhItaM iti // 582 // __ iya jo dosaM lahugaM samAlocedi gUhade thUlaM / mayamayamAyAhidao jiNavayaNaparaMmuho hodi // 583 // "iya' evaM / 'joM yH| 'dosaM' aticAraM / kIdRgbhUtaM ? 'lahugaM' svalpaM / 'Alocedi' kathayati / vicihadi bintiyati / kiM ? 'yUla' sthUlaM / 'bhayamayamAyAhidao' bhayamayamAyAsahitacittaH / mahato doSAnyAdi bAbaummi mahatprAyazcittaM prayacchantIti bhayaM, tyajanti mAmiti vA / vRthA niraticAracaritrasarvasamAnabhaGgAsaha- sthulAma jhAmannoti vaktuM / kazcitprakRtyaiva mAyAvI so'pi na nigadati / 'jiNavayaNaparaMmuho hodi' ninAvakAparAmukho bhavati // 583 // suhumaM va bAdaraM vA jai Na kahejja viNaeNa sa gurUNaM / bAlAyaNAe dosI paMcamao gurusayAse se // 584 / / mAyAJcAllyAlyANasya jinavacanopadarzitasya akaraNAt prasiddhArthA / / 584 // uttara mAthA-- rasapIdayaM va kaDayaM ahavA kavaDukkaDaM jahA kaDayaM / bavA jadupUridayaM tadhimA salluddharaNasodhI / / 585 // "rasAmodaya va kaDaya' rasopalemAnmanAgbahiH pItavarNakaTakamiva / 'athavA kavaDuttaraM' tanusuvarNapatrAcchAditammina kA aantaanissaarN| 'athavA jadupUridagaM' antaricchadraM jatupUrNakaTakamiva / pItatA rasopaliptasya sayA tathAlpA zuddhiriti prathamo dRssttaantH| gurutarapApapracchAdanamAtratAprakAzanAya dvitIyo dRSTAntaH / gurutaramaiM baiThA, yA soyA yA khar3A hmaa| yA jalAdise maiMne zarIrako chuaa| yA sacitta dhUlise sahita sthAnameM maiM khar3A huyA yA baiThA yA soyA / athavA ATha Adi mAsakA garbha dhAraNa karane vAlI thA jise prasava kie eka mAha bhI nahIM bItA thA aisI strIse maiMne AhAra grahaNa kiyA // 582 / / mA isa prakAra jo apane sUkSma doSako kahatA hai aura bhaya, mada, mAyA sahita citta honese sthUla doSako chipAtA hai| yadi maiM mahAn doSa kahatA hU~ to guru mujhe mahAn prAyazcitta dene yA mujhe lyANa deMge yaha bhaya hai| merA cAritra niraticAra hai aisA garva karake sthUla doSoMko nahIM khtaa| koI svabhAvase hI mAyAvI honese apane doSoMko nahIM khtaa| aisA karane vAlA sAdhu jinAgamase vimukha hotA hai / / 583 / / mA0--yadi sAghu vinayapUrvaka guruke sAmane sUkSma athavA sthUla doSako nahIM kahatA to yaha mAlocanAkA pA~cavA~ doSa hai kyoMki usane jinAgamameM kahA mAyAzalyakA tyAga nahIM kiyA / / 58 // mA-ro-jaise soneke rasake lepase lohekA kar3A bAharase pIlA dikhAI detA hai| athavA jaise soneke patale pAtrase DhakA lohekA kar3A andarase niHsAra hotA hai| athavA lAkhase bharA kar3A causA hotA hai unhIMke samAna yaha AlocanA zuddhi hai| yahA~ tIna dRSTAntoMke dvArA sUkSma doSako bAlocanAko nindA kI gaI hai| jaise soneke rasase lipta kar3A Uparase pIlA hotA hai usI prakAra Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA 411 mayaH prabhRti nissAraM vastu vAhye tu suvarNazakalena pracchAditaM yathA tathA svalpAnaparAdhAnkathayati / pApabhIrutAprakarSAdayaM muniritthaM saMyataH kathaM mahatyaticAre pravartata iti pratyayajananAya aMtaH sArarahitatA tRtIyenocyate / sumaM / / 585 // di mUlaguNe uttaraguNe ya kassaha virAhaNA hojja / paDhame vidi die utthara paMcame ca vade || 586|| yadi mUlaguNe uttaraguNe ca kasyacidvidyate mUlaguNe, cAritre, tapasi vA anazanAdAvuttaraguNe aticAro bhavet / ahiMsAdike vrate // 586 // ko tassa dijjai tavo keNa uvAeNa vA havadi suddhoM / iya pacchaNNaM pucchadi pAyacchittaM karissatti || 587 || 'ko tassa dijjai tavo' kiM tasmai dIyate tapaH ? 'keNa uvAeNa hodi vA suddho kenopAyena vA zuddho bhavatIti / 'pacchaNNaM' pracchannaM / 'pucchadi' pRcchati / AtmAnamuddizya mayAyamaparAdhaH kRtastasya kiM prAyazcittaM iti na pRcchati / kimarthamevaM pracchannaM pRcchati / jJAtvA prAyazcittaM karissaMti kariSyAmi // 587 || iya pacchaNNaM pucchiya sAdhU jo kuNai appaNo suddhiM / to so jiNehiM vutto chaTTo AloyaNA doso || 588 / / 'i' evaM 'pacchaNNaM' pracchannaM / 'pucchiya' pRSTvA / 'jo sAhU' yaH sAdhuH / 'appaNo sodhi kuNadi' AtmanaH zuddhi karoti / 'so chaTTho AloyaNA doso vRtto jirNohi' / SaSTho'sAvAlocanAdoSastasya bhavatIti jinaruktaH ||588 // alpa zuddhi hotI hai yaha prathama dRSTAntakA bhAva hai / gurutara pApako DhA~kane mAtrako prakaTa karaneke lie dUsarA dRSTAnta hai / bhArI lohA vagairaha vastu nissAra hotI hai, bAhara meM use soneke patrase jaise DhA dete haiM usI prakAra vaha sUkSma aparAdhoMko kahatA hai / aisA vaha yaha vizvAsa utpanna karaneke lie karatA hai ki guru samajheM ki yaha muni pApase itanA bhayabhIta hai ki sUkSma pApako bhI nahIM chipAtA taba bar3A pApa kaise kara sakatA hai ? tIsare dRSTAntake dvArA ise antaHsAra rahita kahA hai ||585|| gA0 - yadi kisIke mUlaguNa cAritra athavA uttara guNa anazana Adi tapameM yA ahiMsA, acaurya, brahmacarya aura parigraha tyAga vratameM aticAra laga jAye || 586|| satya, gA0 to use kauna sA tapa diyA jAtA hai ? vaha kisa upAyase zuddha hotA hai ? aisA pracchanna rUpase pUchatA hai / arthAt apaneko lakSa karake ki mujhase yaha aparAdha huA hai usakA kyA prAyazcitta hai aisA nahIM pUchatA / kintu yaha jAnakara prAyazcitta karU~gA isa bhAvase pUchatA hai / / 587 / / gA0 - isa prakAra pracchannarUpase pUchakara jo sAdhu apanI zuddhi karatA hai usako chaThA AlocanA doSa hotA hai aisA jinadevane kahA hai ||588|| 1. aMtasmAra - a0 / Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 412 bhagavatI ArAdhanA vAdo havejja aNNo jadi aNNammi jimidamma saMtammi | to paravavadesakadA soghI aNNaM visodhejja || 589 // 'ghAdo havenja aNNo' tRpto bhavedanyaH / 'jadi aNNammi jimidammi saMtambhi' yadyanyasminbhuktavati sati / 'to' tataH 1 'paravavadesakadA sodhI' paravyapadezakRtA zuddhiH / 'aNNaM visoghejja' anyaM vizodhayet // 589 // tavasaMjamammi aNNeNa kade jadi suggadiM lahadi aNNo / to paravavadesakadA sodhI sodhijja aNNaMpi // 590 // spaSTottarA gAthA / mayata hAdo udayaM icchai caMdaparivesaNA kUraM / jo so icchai soghI akahaMto appaNo dose || 591 || 'mayata hAdo' ityatra padaghaTanetthaM / 'jo appaNo dose akaya~to sodhI icchai so mayataNhAdo udagaM iccha, caMdaparivesaNe kUraM icchai ya' / ya Atmano doSAnanabhidhAya gurUNAM zuddhimicchati sa mRgatRSNikAta udakaM vAMchati, candraparivezAdazanamicchati / niSphalatA sAdharmyAdayaM dRSTAntadAntikabhAvaH / channaM // 591 // pakkhiyacAummAsiya saMvacchariesa sodhikAlesu / bahujaNasaddAulae kahedi dose jahicchAe / / 592 / / paktiyacAummAsiya' pakSAdyaticArazuddhikAleSu / 'bahujaNa saddAulae' bahujanazabdasaMkaTe / 'jadhicchAe dose kamedi' yathecchayA doSAnAtmIyAnkathayati // 592 // mA0---yadi anyake bhojana karanepara anyako tRpti ho to dUsareke nAmase kI gaI vizuddhi usase anyako zuddhi kara sakatI hai ||589|| gA0--anyake dvArA tapasaMyama karanepara yadi anya vyakti sugatiko prApta ho sakatA ho to dUsareke nAmase kiyA gayA prAyazcitta bhI dUsareko zuddha kara sakatA hai // 590 / / zuddhi cAhatA hai vaha marIcikAse jala aura arthAt jaise marIcikAse jala aura candrake doSoMko kahe vinA zuddhi nahIM hotI / isa gA0--jo apane doSoMko na kahakara guruse candrake pariveza se bhojana prApta karanA cAhatA hai / parivezase bhojana nahIM prApta hotA usI taraha apane taraha niSphalatAkI samAnatA honese donoM meM dRSTAnta aura dASTantikabhAva hai ||591|| vizeSArthaM candraparivezase bhojana na milanekA artha zrIcandrake TippaNameM isa prakAra kiyA hai-- rAjAne candranAmaka rasoiyeko nikAla diyA / yaha jAnakara usake parivArane bhojana karanA chor3a diyA / eka dina jaba rAjA bhojanake lie baiThA to AkAzameM candrakA pariveza dekhakara logoMne kahA candrakA pariveSa ( praveza) ho gyaa| yaha sunakara parivArane samajhA ki rAjakula meM candranAmaka rasoiyekA praveza ho gayA / vaha bhojanake lie gayA kintu bhojana nahIM milA // 591 // munigaNa apanehotA hai usa gA0 - pAkSika, cAturmAsika aura vArSika prAyazcittake samaya jaba saba apane doSa nivedana karate haiM aura isa taraha bahutase manuSyoMke zabdoM kA kolAhala samaya jo muni apanI icchAnusAra doSako kahatA hai // 592 || Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 413 iya avvattaM jai sAveMto dose kahei sagurUNaM / AlocaNAe doso sattamao so gurusayAse // 593 / / 'jadi iya anvattaM sAto dose kahei sagurUNaM' yadyevamavyaktaM zrAvayandoSAnkathayati svagurubhyaH / 'sattamago AloyaNAdoso' saptama AlocanAdoSaH / 'gurusayAse' gurusamIpe pravRtto bhavati // 593 // arahaTTaghaDIsarisI ahavA cudachadovamA hoi / / bhiNNaghaDasaricchA vA imA hu salluddharaNasodhI // 594 // 'arahaTTaghaDIsarisI' aragartaghaTIsadRzI yathA ghaTI pUrNApyapUrNA / evamaparAdhakathanaM svamukhena pravRttamapi apravRttameva guruNA azrutatvAt / 'ahavA cudacchudovamA hoi' athavA maMthanacarmapAlikA iva, sA yathA muktApi badhnAti evamiyaM vA mukhakUharamakkApi mAyAzalyasahiteti badhnAti / 'bhinnaghaDasaricchA vA' bhinnaghaTasadazI vA / yathA bhinno ghaTo ghaTakArya jaladhAraNaM jalAdyAnayanaM vA kartumasamartha evamiyamAlocanA na nirjarAM saMpAdayatIti sAdharmya / saddAulayaM // 594 // AyariyayAdamale hu uvagado vaMdiUNa tiviheNa / koI Alocejja hu savve dose jahAvatte // 595 // 'AyariyapAdamUle uvagado' AcAryapAdamUlamupagataH / 'tividheNa vaMdiguNa' manovAkkAyazuddhayA vandanA kRtvA / 'koI' kazcit / 'Aloejja hu' kathayet / 'savve dose jahAvatte' sarvAndoSAnsthUlAnsUkSmAMzca 'yathAvRttAnmanovAkkAyakriyArUpAn kRtakAritAnumatabhedAn // 595 // to daMsaNacaraNAdhAraehiM suttatthamuvvahaMtehiM / pavayaNakusalehiM jahArihaM tavo tehiM se diNNo // 596 / / gA0-yadi apane guruoMko spaSTarUpase sunAI na de isa prakAra doSoMko kahatA hai to guruke nikaTa zabdAkula nAmaka sAtaveM AlocanA doSakA bhAgI hotA hai / / 593 / / gA0-To0-jaise rahaTameM lagI huI pAnI bharanekI dhaTikAe~ bharakara bhI rIti hotI jAtI haiM usI prakAra vaha AlocanA karanevAlA mani hai| vaha apane makhase aparAdha prakaTa karaneke lie pravatta haA bhI apravatta hI hai kyoMki garune use nahIM sunaa| athavA vaha manthana carmapAlikAke samAna hai| jaise mathAnI DorIse chUTate hue bhI DorIse ba~dhatI jAtI hai usI prakAra usakI AlocanAvANI mukharUpI gartase chUTakara bhI mAyAzalyase sahita honese kase baddha karatI hai| athavA phUTe ghaTake samAna hai| jaise phUTA ghar3A ghaTakA kArya jaladhAraNa athavA jala AdikA lAnA karane meM asamartha hotA hai / usI prakAra yaha AlocanA nirjarArUpa kAryako nahI karatI / yaha ina dRSTAntoMmeM aura dArTAntameM samAnatA hai / yaha zabdAkulita nAmaka sAtavA~ AlocanA doSa hai / / 594 // . gA0-koI sAdhu AcAryake pAdamUlameM jAkara, manavacanakAyakI zuddhipUrvaka vandanA karake manavacanakAya aura kRtakArita anumodanAke bhedarUpa saba sthUla aura sUkSma doSoMko kahatA hai / / 595 // 1. yathAvRttaM a0 / Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 414 bhagavatI ArAdhanA ____ 'to' pazcAt AlocanottarakAlaM / 'dasaNacaraNAdhAraehi' samIcInadarzanacAritradhAraNodyataiH / 'suttatthamuvvaMhatehi' sUtrArtha mudrahadbhiH / 'pavayaNakusalehi' sUtrArthamudvahadbhirityanenaiva gatatvAtkimanena 'pravacana kuzalaiH' iti / ayamabhiprAyaH-prAyazcittagranthavRttiH pravacanazabdaH tena prAyazcitta kuzalairityarthaH / anyazAstrajJo'pi na zodhayati na cetprAyazcittajJaH iti prAdhAnyakathanArtha pRthagupAdAnaM / 'tehi' taiH / 'se' tasmai / 'jadhArihaM tavo diNNo' aparAdhAnurUpaM tapo dattaM / tapograhaNaM prAyazcittopalakSaNArtha tena prAyazcittaM dattaM ityarthaH // 596 / / raNavamammi ya jaM puvve bhaNidaM kappe taheva vavahAro / aMgesu sesaesu ya paiNNae cAvi taM diNNaM // 597 / / tesiM asadahato AiriyANaM puNo vi aNNANaM / jai pucchai so AloyaNAe doso hu aTThamao // 598 / / 'si' teSAM / 'AyariyANaM' AcAryANAM vacanaM / 'asaddahaMto' azraddadhAnaH / 'puNo vi jadi' punarapi yadi pRcchatyanyAnasau / 'aTThamago AloyaNAdoso' so'STamaH AlocanAdoSaH / / 597-98 // paguNo vaNo sasallaM jadha pacchA AduraM Na tAvedi / bahuvedaNAhiM bahuso tadhimA salluddharaNasodhI // 599 / / 'paguNo vaNo' praguNaM vA vraNaM upacitaM / 'sasallaM' zalyasahitaM / 'pacchA' pazcAt / 'AduraM' vyAdhitaM / 'kimu na tAvedi' kimu na tApayati tApayatyeva / 'bahuvedaNAhi' bahIbhirvedanAbhiH / 'bahuso' bahuzaH / 'tadhimA' gA0-To0-AlocanAke pazcAt samyagdarzana aura samyakcAritrake dhAraNa karane meM tatpara, sUtroMke arthako vahana karanevAle aura pravacana kuzala AcAryoMne use aparAdhake anurUpa tapa diyaa| yahA~ tapakA grahaNa prAyazcittake upalakSaNake lie hai ataH AcAryoMne use prAyazcitta diyaa| zaGkA-sUtrake arthako vahana karanese pravacanakuzalakA bhAva A jAtA hai phira use alaga grahaNa kyoM kiyA? samAdhAna-isakA abhiprAya yaha hai ki yahA~ pravacana zabdakA artha prAyazcittagrantha hai| ataH usakA artha hotA hai prAyazcittazAstrameM kuzala / anya zAstroMkA jJAtA hote hue bhI yadi prAyazcittakA jJAtA nahIM hai to doSakA zodhana nahIM kara sktaa| isalie prAyazcittakI pradhAnatA kahaneke lie 'vacanakuzala' padakA alagase grahaNa kiyA hai / / 596 // gA0-pratyAkhyAna nAmaka navama pUrvameM tathA kalpa aura vyavahAra nAmaka aMga bAhyameM, tathA zeSa aMgoM aura prakIrNakoMmeM jo prAyazcittakA kathana hai tadanusAra hI AcAryane use prAyazcitta diyA / / 597 // gA0-kintu vaha sAdhu una AcAryoMke vacanoMpara zraddhAna na karake phira bhI yadi anya AcAryoMse pUchatA hai to yaha AlocanAkA AThavAM doSa hai // 598 // gA0-Uparase acchA huA kintu bhItarameM kIla sahita dhAva pIche bar3hakara kyA bahuta kaSTa 1. jJo na dadAti na cet A0 mu0| 2. a0 ja0 prati meM yaha gAthA nahIM hai| 3. zaH / yathA tathA imA sa-a0 A0 / Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 415 tathA iyaM / 'salluddharaNasodhI' aalocnaashuddhiH| mAyAmRSAparityAgena kRt| atizobhanA sadvRttA doSA' gurudattaprAyazcittAzraddhAnazalyasamanvitatvAduHkhAvaha tvAt / bahujaNa // 599 // Agamado vA bAlo pariyAeNa va havejja jo bAlo / tassa sagaM duccariyaM AlocedaNa vAlamadI // 600 / 'Agamado vA bAlo' Agamena jJAnena vA bAlaH / 'pariyAeNa va havejja jo bAlo' cAritravAlo vA yo bhavet / yaH sa 'tassa' tasmai / 'sagaM duccaridaM' AtmIyamaticAraM / 'AlocedUNa bAlamadI' uktvA bAlabuddhiH // 600 // AlocidaM asesaM savvaM edaM maetti jANAdi / bAlassAloceMto Navamo AlocaNA doso // 601 / / 'AlocidaM' kathitaM / 'asesaM savvaM' niravazeSaM srv| manovAkkAyakRto'ticAraH sarvazabdena ucyate / kRtakAritAnumatavikalpA azeSA ityAkhyAyante / 'maetti jANAdi' mayeti jAnAti / 'bAlassAlocato' jJAnabAlAya cAritrabAlAya vA kathayati / 'Navamo AloyaNAdoso' navama AlocanAdoSaH // 601 // kUDahiraNNaM jaha NicchaeNa dujjaNakadA jahA mettI / pacchA hodi apatthaM tadhimA salluddharaNasodhI // 602 // kUDahiraNaM jaha pacchA apatthA NicchaeNa hoditi padaghaTanA / yathA kUTahiraNyaM dhanamiti gRhItaM pazcAdapathyaM nizcayato bhavati abhimatadravyagrahaNe anupAyatvAt / evamapi iyamapi bAlasya kriyamANAlocanA anurUpaprAyazcittaprAptI anupAyatvAt sadRzI / na jJAnabAlaH parArthayogyaprAyazcittaM dAtu kSamaH / 'dujjaNakadA ya mettI' nahIM detA? detA hI hai| ukta AlocanA bhI usI ghAvakI taraha hai / yadyapi yaha AlocanA mAyA aura asatyako tyAgakara kI jAnese ati sundara hai, doSa rahita hai| tathApi guruke dvArA die gaye prAyazcittake prati azraddhAna rUpI zalyase yukta honese duHkhadAyI hai| yaha bahujana nAmaka doSa hai / / 599 // gA0-jo muni Agama arthAt jJAnase bAlaka hai athavA jo cAritrase bAlaka hai arthAt jise zAstrajJAna bhI nahIM hai aura cAritra bhI jisakA hIna hai usake sanmukha jo ajJAnI apane doSakI AlocanA karatA hai // 610 // gA0-aura maiMne apane mana vacana kAya tathA kRta kArita anumodanAse kie saba doSa kaha diye, aisA jAnatA hai / isa prakAra jJAna bAlaka aura cAritra bAlaka munise doSoMkA nivedana karanA nauvA~ AlocanA doSa hai / ise avyakta doSa kahate haiM // 601 // gA0-TI0-jaise nakalI soneko dhana samajhakara grahaNa kare to pIchese vaha nizcaya hI ahitakara hotA hai kyoMki usase yadi kucha icchita vastu kharIdanA cAheM to nahIM kharIda skte| isI prakAra bAlamunike sanmukha kI gaI AlocanA bhI anurUpa prAyazcittakI prAptikA upAya na honese nakalI soneke hI samAna ahitakArI hai| kyoMki jJAnase vAlamuni paramArthake yogya prAyazcitta 1. saMhRtadoSApi-mUlArA0 / 2. duHkhAvahA-A0 / Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 bhagavatI ArAdhanA jahA pacchA hoi apatthaM iti sambandhaH kAryaH / durjane kRtA maitrI yathA na pathyaM, duHkhaM prayacchatIti evaM cAritrabAlasya saMyamobhayavikalasya kRtApi prAyazcittAlAbhamUlA anekAnarthAvaheti bhAvaH // 602 // pAsattho pAsatthassa aNugado dukkaDaM parikahei / eso vi majjhasariso savvatthavi dosasaMcaio // 603 / / 'pAsatyo pAsatthassa' pArzvasthaH pArzvasthamanugataH / 'dukkaDaM parikahedi' duSkRtaM parikathayati / 'eso vi' eSo'pi / 'majjhasariso' matsadRzaH / 'savvattha vi' sarveSvapi vrateSu / 'dosasaMcaio' doSasaMcayodyataH / / 603 / / jANai ya majjha eso suhasIlattaM ca savvadose ya / to esa me Na dAhidi pAyacchittaM mahallatti // 604 // 'eso majjha suhasIlataM jANadi' eSa mama duHkhAsahatvaM vetti / "samvadose ya jANadi' sarvAMzca vratAticArAnavagacchati / 'to' tasmAt / 'esa me na dAhidi' eSa me na dAsyati / 'mahallaM pAyacchittaMti' mahatprAyazcittamiti matvA kathayatIti sambandhaH / / 604 // AlocidaM asesaM savvaM edaM maetti jANAdi / so pavayaNapaDikuddho dasamo AlocaNA doso // 605 / / spaSTArthA // 605 // uttara gAthA jaha koi lohidakayaM vatthaM dhovejja lohideNeva / Na ya taM hodi visuddhaM tadhimA salluddharaNasodhI // 606 // 'jaha koi lohidakayaM' karoti kriyAsAmAnyavAcI iha lepe vartate tenAyamarthaH-yathA kazcillohitena liptaM vastraM / 'dhovejja' prakSAlayet / 'lohideNeva' lohitenaiva / 'Na ya taM havadi visuddha" naitad bhavati visuddhaM / dene meM samartha nahIM hotA / athavA jaise durjanase kI gaI mitratA hitakara nahIM hotI, duHkhadAyaka hotI hai usI prakAra prANisaMyama aura indriyasaMyamase rahita cAritra bAlamunike sanmukha kI gaI bhI AlocanA prAyazcittakA lAbha na honese aneka anarthoMko lAnevAlI hai // 602 // gA0-pArzvasthamuni pAzrvasthamunike pAsa jAkara apane doSoMko kahatA hai| vaha jAnatA hai ki yaha bhI mere samAna hai / saba vratoMmeM doSoMse bharA hai // 603 / / gA0--yaha merI sukhazIlatAko jAnatA hai ki maiM duHkha sahana nahIM kara sktaa| mere saba vratoMke doSoMko bhI yaha jAnatA hai| ataH yaha mujhe bar3A prAyazcitta nahIM degaa| yaha mAnakara vaha usase apane doSa kahatA hai / / 604 // gA0--yaha pArzvasthamani mere dvArA kahe saba doSoMko jAnatA hai aisA mAnakara usase prAyazcita lenA Agamase niSiddha hai / aura yaha AlocanAkA dasavA~ doSa hai / / 605|| . gA0--jaise koI rudhirase sane hue vastrako rudhirase hI dhotA hai to vaha vizuddha nahIM hotaa| 1. savvadose ya jAnAti sarvadoSAMzca / to-mu0 / VAAAAAA Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 417 'tadhimA salluddharaNasodhI' AlocanAzuddhiH doSaM na nirasyati / tadvilakSaNaM vastu yathA nirmalajalaM paGka vastrasya na tu lohitena liptaM vastraM zodhayati tathAbhUtameva lohitaM / evamatIcArAzuddhiH azuddharatnatrayoddezapravRtteH azuddhayAlocanayA na nirAkriyate iti sAdharmyaniyojanA // 606 // pavayaNaNiNhavayANaM jaha dukkaDapAvayaM kareMtANaM / siddhigamaNamaidUraM tadhimA salluddharaNasodhI // 607 // 'pavayaNaNihRvayANaM' jinprnniitvcnnihnvkaarinnaaN| 'dukkaDapAvagaM kareMtANaM' duSkarapApakAriNAM / 'jaha siddhigamaNamaidUraM' yathA siddhagamanamatiduSkaraM / tassevI gadaM / / 607 // / so dasa vi tado dose bhayamAyAmosamANalajjAo / Nijjahiya saMsuddho karedi AloyaNaM vidhiNA // 608 // 'so' kSapakaH / 'to' tataH AlocanayA duSTayA zuddherabhAvAt / 'dose NijjUhiya' doSAMstyaktvA / 'dasa vi' dazApi / 'bhayamAyAmosamANalajjAo' bhayaM mAyAM manogatAM muSAM vacanagatAM, mAnaM lajjAM ca tyaktvA / 'saMzuddho' samyakzuddhaH / 'vidhinA AloyaNaM karedi' vidhinA AlocanAM karoti // 608 // ko'sAvAlocanAvidhirityAzaMkyAhaH NadRcalavaliyagihibhAsamUgadaddurasaraM ca mottUNa / Alocedi viNIdo samma guruNo ahimuhattho // 609 // 'NaTTacalavaliyagihibhAsamUgadadurasaraM ca' hastanatanaM, bhrU kSepaM, calanaM gAtrasya, valitaM, gRhivacanaM, mUkavatsaMjJAkaraNaM, ghargharasvaraM ca muktvA / 'Alocedi' kathayati / "viNIdo' kRtAJjalipuTo'vanataziraskaH / 'adudaM' adrutaM / avilambitaM / spaSTaM / 'guruNo mahimuhatyo' gurorabhimukhaH // 609 // usI taraha yaha AlocanA zuddhi doSako dUra nahIM krtii| usake viparIta nirmala jala vastrameM lage kIcar3ako dUra karatA hai| kintu rudhirase lipta vastrako rudhira zuddha nahIM kara sktaa| isI prakAra azuddha ratnatrayavAle munise kI gaI azuddha AlocanAse atIcAra sambandhI azuddhi dUra nahIM hotii| isa prakAra dRSTAnta aura dArTAntameM samAnatA jAnanA / / 606 // ___ gA0-jaise jina bhagavAnke vacanoMkA lopa karanevAle aura duSkara pApa karanevAloMkA muktigamana ati duSkara hai usI prakAra pArzvastha munise doSoMko kahanevAloMkI zuddhi ati duSkara hai / yaha tatsevI nAmaka dasaveM doSakA kathana huA // 607 // gA0-sadoSa AlocanAse zuddhi nahIM hotI, isalie niryApakAcAryake pAdamUlameM upasthita kSapaka dasoM doSoMko tathA bhaya, mAyA, asatyavacana, mAna aura lajjAko tyAgakara samyakprakArase zuddha hokara vidhipUrvaka AlocanA karatA hai // 608 // vaha AlocanAkI vidhi kyA hai, yaha kahate haiM gA0--hAthakA nacAnA, bhauM maTakAnA, zarIrako mor3anA, gRhasthakI taraha bolanA, gUMgekI taraha saMketa karanA aura gharghara svarako tyAga kara, donoM hAthoMkI aMjalI banAkara, sira navAkara guruke sAmane unakI bAyIM ora eka hAtha dUra gavAsanase baiThakara, na ati jaldImeM aura na ati rukaruka kara spaSTa AlocanA karatA hai / / 609 // Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 418 bhagavatI ArAdhanA puDhavidagAgaNipavaNe ya bIyapatteyaNaMtakAe ya / vigatigacadupaMciMdiyasattAraMbhe aNeyavihe / / 610 // 'puDhavidagAgaNipavaNe ya' pRthivyAmudake'gnau pavane ca / 'bIjapatteyaNaMtakAe ya' bIje pratyekakAye ca vanaspatI / "vigatigacadupaMceMdiyasattAraMbhe' dvitricatuHpaJcendriyasattvaviSaye cArambhe / 'aNegavidhai' anekaprakAre / pRthivyA mRttikopalazarkarAsikatAlavaNA'vajamityAdikAyAH khananaM, vilekhanaM, dahanaM, kuTTanaM, bhaJjanaM ityAdikayArambhaH / udakakarakAvazyAyatuSArAdInAM abbhedAnAM pAnaM, snAnamavagAhanaM, taraNaM hastena, pAdena, gAtreNa vA maInaM ityAdikaM / 'agnijvAlA, pradIpaH ulmukaM ityAdikasya tejasaH uparyudakasya, pASANasya, mRttikAyAH sikatAyA vA prakSepaNaM, pASANakASThAdibhirhananaM ityAdikaM / jhaMjhAmaNDalikAdI vAyI vAtivyaMjanena, tAlavantena, zUrpaNa, celAdinA vA samIraNotthApanAdikaH vAte vAbhigamanaM / bIjAnAM pratyekakAyAnAM anantakAyAnAM ca vRkSavallIgulmalatAtRNapuSpaphalAdInAM dahanaM, chedanaM, mardanaM, bhaJjana, sparzanaM, bhakSaNamityAdikaH / dvIndriyAdInAM mAraNaM, chedana, tADanaM, bandhanaM, rodhanamityAdikaM // 610 // piMDovadhisejjAe gihimattaNisejjavAkuse liMge / teNikkarAibhatte mehUNapariggahe mose // 611 // 'piMDovadhisejjAe' piNDe, upakaraNe, vasatau ca udgamotpAdanaiSaNAdAnAticAraH / 'gihimattaNisejjavAkuse liMgoM' / gRhasthAnAM bhAjaneSu kumbhakarakazarAvAdiSu kasyacinnikSepaNaM, tairvA kasyacidAdAnaM ca cAritrAticAraH / duHpratilekhyatvAcchodhayitumazakyatvAcca / pIThikAyAmAsandhAM, khaTvAyAM, maJce vA AsanaM niSadyo gA0-TI0-pRthivIkAyika, jalakAyika, agnikAyika, vAyukAyika, pratyekakAyika vanaspati, sAdhAraNakAyika vanaspati, do indriya, teindriya, caturindriya aura paJcendriya jIvasambandhI aneka prakArake Arambha kI AlocanA karatA hai| miTTI, patthara, zarkarA, reta, namaka ityAdikA khodanA, halase jotanA, jalAnA, kUTanA, tor3anA Adi pRthivI sambandhI Arambha haiN| jala, barpha, osa, tuSAra Adi pAnIke bhedoMkA pInA, snAna, avagAhana, tairanA, hAtha paira yA zarIrase mardana karanA Adi jalasambandhI Arambha hai| Aga, jvAlA, dIpaka, ulmuka ityAdi Agake Upara pAnI, patthara, miTTI, athavA reta pheMkanA yA patthara lakar3I Adise Agako pITanA AgasambandhI Arambha hai| jhaMjhA aura mANDalika Adi vAyuko tAr3ake patrase, sUpase, lakar3I Adise rokanA, yA paMkhe Adise havA karanA, vAyuke sanmukha gamana karanA ye saba vAyukAyasambandhI Arambha haiN| bIja, pratyeka kAya aura anantakAya vRkSa, latA, bela, jhAr3I, tRNa, puSpaphala Adiko jalAnA, chedanA, masalanA, tor3anA, chUnA, khAnA Adi vanaspatikAya sambandhI Arambha haiN| do indriya Adi jIvoMko mAranA, chedanA, pITanA, bA~dhanA, rokanA Adi do indriya Adi sambandhI Arambha haiM / ye saba Arambha mujhase hue haiM // 610 // gA0-TI0-bhojana, upakaraNa aura vasatimeM udgama, utpAdana aura eSaNAsambandhI aticAra hote haiN| gRhasthoMke pAtra ghaTa, jhArI, sakorA AdimeM kisI vastukA nikSepaNa karanA athavA unake dvArA kisI vastukA grahaNa cAritrasambandhI aticAra haiM kyoMki una pAtroMkI prati 1. NAbhrakami-A0 mu0 / lavaNavavAdikAyA mUlArA0 / 2. agnervAlA A0 mu0 / Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 419 cyate / pIThikAdiSvanekacchidrAkulAsu duHprekSyAH prANino dRSTAzca nApakatuM zakyante / tato'hiMsAvatAticAraH / tathA coktam pIThikAsaMdapallaMke maMcae mAlae tathA / aNAcaridamajjANaM Asidu saidu pi vA // gaMbhIravAsiNo pANA duppekkhA duvikiMcaNA / tamhA duppaDilehaM ca vajjae paDhamavvae // [ ] athavA gocarapraviSTasya gRheSu niSadyAyAM kastatra doSa iti cet brahmacaryasya vinAzaH strIbhiH saha saMvAsAt ? asakRttadIyakucataTabimbAdharAdisamavalokanAd bhojanArthinAM ca vighnaH / kathamiva yatisamIpe bhujikriyAM sampAdayAmaH / azuci vedaM 'cetkathamasyAmAsanyAM tu tAvadamI iti krudhyanti vA gRhasthAH / kimarthamayamatra dArANAM madhye niSaNNo yatirbhuGkte na yAtIti / snAnamudvartanaM, gAtraprakSAlanaM ca vAkusamityucyate / snAnena uSNodakena zItajalena sauvIrakAdinA vA bilasthA dhAtrIkSudravivarasthAH itare'pi svalpakAyAH kunthupipIlikAdayo vA nazyanti / tathA coktam suhamA saMti pANA khu pAsesu a bilesu a / sihAyaMto yato bhikkhU vikaTeNopapIDae // Na siNhAyaMti tamhA te sIdusaNodageNa vi / jAvajIvaM vadaM ghoraM aNhANagamadhiTThidaM // lekhanA kaThina hai tathA unakI zuddhi azakya hotI hai| pIr3hepara, Asanapara, khATa yA maMcapara baiThanA niSadyA hai| aneka chidravAlI pIThikA AdimeM rahanevAle jantuoMko dekhanA azakya hotA hai aura dekha bhI liyA jAye to unheM dUra karanA zakya nahIM hotaa| aura usase ahiMsAvratameM aticAra lagatA hai / kahA bhI hai pIr3hA, AsaMda, palakA, maMca Adi AsanoMpara snAna na karanevAle sAdhuoMkA baiThanA yA zayana karanA ucita nahIM hai| gaharAImeM rahanevAle jIvajantu dekhe nahIM jAte / unakA bacAva kaSTa sAdhya hotA hai / isalie ahiMsA nAmaka prathama vratameM 'ThIkase nahIM dekhanA' chor3anA caahie| athavA gocarIke lie jAkara gharameM praveza karanA aura vahA~ vaiThanA niSadyA hai| . zaGkA-isameM kyA doSa hai ? samAdhAna-striyoMke sAtha rahanese brahmacaryakA vinAza hotA hai| kyoMki bAra-bAra unake kucoM aura oSThoMpara dRSTi jAtI hai| tathA bhojana karaneke. icchuka gRhasthoMko bAdhA hotI hai / ve socate hai-hama yatiyoMke sAmane kaise bhojana kareM ?. athavA unheM krodha ho sakatA hai ki isa apavitra palake para ye kyoM baiThe haiM ? yaha yati yahA~ striyoMke madhyameM baiThakara kyoM bhojana karatA hai, jAtA kyoM nahIM hai| snAna, ubaTana aura zarIra dhoneko vAkusa kahate haiN| garmajala, ThaMDe jala athavA sauvIraka Adise snAna karanese pRthvIke biloMmeM sthita prANI athavA anya kunthu cIMTI Adi kSudrajIva mara jAte haiM / kahA hai 'biloMmeM tathA Asa-pAsameM sUkSmajantu rahate haiN| yadi bhikSu snAna kare to ve pIr3ita hote haiN| isalie ve bhikSu ThaMDe yA garmajalase yA kAMjIse snAna nahIM krte| ve jIvana paryanta ghora asnAnavratako dhAraNa karate haiN|' 1. maMcayAsAlaye-a0 mu0| 2. vezmasyAdyAM a0 / Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 420 bhagavatI ArAdhanA lodhragandhAdibhiH udvartanaM ca nAcaranti / liGgavikAzanakriyA tAtsthyAlliGgazabdenocyate / 'teNikkArAdibhatte' adattAdAnaM rAtribhojanaM ca / adattAdAne kRte tatsvAminaH prANApahAra eva kRto bhavati / bahizcarAH prANA dhanAni prANabhRtAM rAjAno daNDayantIha / rAtrau ca bhojanaM anekAsaMyamamulaM / rAtrau bhramaNa ssddjiivnikaaybdho| ayogyasya pratyAkhyAtasya ca bhojanaM / dAtaparokSAsambhavaH / karasya, bhAjanasyocchiSTanipatanadezasya, dAyikAgamanamArgasya tasyAtmanazcAvasthAnadezasya aparIkSA / 'mehUNapariggahe ceva' maithunaM parigrahazcaiva / 'mose' mRSA ca // 41 // NANe daMsaNatavavIriye ya maNavayaNakAyajogehiM / kadakArideNumode AdaparapaogakaraNe ya // 612 // 'mANe' jJAne / 'dasaNatavavIrie' zraddhAyAM tapasi vorye ca yo'ticAraH / 'maNavayaNakAyajohi' mano yakriyAbhiH / manasA samyagjJAnasyAvajJA. kimanena jJAnena, tapazcAritrameva phaladAyyanaSTheyamiti / samyagjJAnasya vA mithyAjJAnamidamiti dUSaNaM / manasA vAcA kAyena vA svAruciprakAzanaM, mukhavaivarNyana naitadevamiti ziraHkampanena vA / zaGkAkAGkSAdi darzane'ticAraH / tpsysNymH| vIrya svazaktigRhanaM / sa cAtIcAraH sarvastriprakAra iti kathayati / 'kadakAride aNumode' kRtaH, kArito'numatazca / 'AdaparapaogakaraNe ya' Atmanaiva kRtaH kArito'numatazca, parayogakriyayA kRtaH kArito'numato vA // 612 / / ve bhikSu loghra vagairaha sugandhita dravyoMkA ubaTana bhI zarIrapara nahIM lagAte haiN| liMgazabdase liMgako vikasita karanekI kriyA lI gaI hai| vaha bhI bhikSu nahIM karate / teNikka corIko kahate haiN| bhikSu vinA dI huI vastukA grahaNa aura rAtribhojana nahIM krte| vinA dI huI vastukA grahaNa arthAt corI karanepara usake svAmIkA prANa hI hara liyA jAtA hai kyoMki dhana manuSyoMkA bAhirI prANa hotA hai / isI lokameM rAjA use daNDa dete haiN| tathA rAtri meM bhojana aneka asaMyamoMkA mUla hai| rAtrimeM sAdhu bhramaNa kare to chahakAyake prANiyoMkA ghAta hotA hai| tathA rAtrimeM dRSTigocara na honese tyAgI huI tathA ayogya vastu bhI khAne meM A jAtI hai| dAtAkI parIkSA bhI asambhava hotI hai| hAthameM sthita bhojana, jUThana giranekA sthAna, AhAra denevAleke Ane jAnekA mArga, usake tathA apane khar3e honeke pradezakI parIkSA bhI rAtameM nahIM hotii| maithuna, parigraha aura asatyake ve tyAgI hote haiM // 611 // gA0-TI0-samyagjJAna, samyagdarzana, tapa aura vIryake sambandhameM mana vacana kAyakI kriyAke dvArA aticAra hue haiM manase samyagjJAnakI avajJA karanA, isa jJAnase kyA lAbha hai, tapa aura cAritra hI phaladAyaka hai / unheM hI karanA cAhie / athavA samyagjJAnako yaha mithyAjJAna hai, aisA dUSaNa lgaanaa| athavA manase vacanase kAyase apanI aruci prakaTa karanA / athavA mukhako virUpatAse yA sira hilAkara 'yaha aisA nahIM hai' yaha prakaTa karanA samyagjJAnake aticAra haiN| samyagdarzanameM zaMkA kAMkSA Adi aticAra kahe haiN| tapameM asaMyama aticAra hai| vIryameM apanI zaktiko chipAnA atIcAra hai| vaha saba aticAra kRta kArita anumodanAke bhedase tIna prakAra hai| tathA svayaM hI karanA karAnA anumodanA karanA aura parake dvArA karanA, karAnA, anumodanA karanA isa taraha kRta kArita anumodanAke bhI do prakAra haiM / / 612 / / Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 421 vijayodayA TIkA addhANa rohage jaNavae ya rAdo divA sive Ume / dappAdisamAvaNNe uddharadi kama abhidaMto / / 613 // 'addhANa rohage jaNava yasyAvasthite janapade yAvanto mArgAsteSAM rodhake paracakre jAte yadi nissatuM na labhate saMkliSTA bhikSA caryA tatra ayogyasya sevA kRtA AtmanA tAmapi kathayati / 'rAdo divA' rAtrI ayamaticAro jAto divase iti vA kathanaM / mAryA upadate saMghe vidyayA mantraNa vA tanniSedhanAyAmayamaticAro jAta iti vA / bhikSe vA mahati avamodaryamagnena yadAtmanA sevitaM, anye vA'yogyabhikSAgrahaNe itthaM pravartitA iti vA kathanaM / 'dappAdisamAvaNNe' dAdibhiH samApannaH / dappapamAdaaNAbhogaApagA Adure ya tittinnidaa| saMkidasahasAkAre ya bhayapadose ya mImaMsaM // aNNANaNehagArava aNappavasaalasa upadhi sumiNate / palikucaNaM sasodhI kareMti vIsaMtave bheve|| iti darpAdiH / atra darpo'nekaprakAraH krIDAsaMgharSaH, vyAyAmakuhaka, rasAyanasevA, hAsya, gItazRMgAravacanaM, plavanamityAdiko darpaH / pramAdaH paJcavidhaH-vikathAH, kaSAyA, indriyaviSayAsaktatA, nidrA, praNayazceti / athavA pramAdo nAma saMkliSTahastakarma, kuzIlAnuvRttiH, bAhyazAstrazikSaNaM, kAvyakaraNaM, samitiSvanupayuktatA / chedanaM bhedanaM, peSaNamabhighAto, vyadhanaM, bandhanaM, sphATanaM, prakSAlanaM, raJjanaM, veSTanaM, grathanaM, pUraNaM, samudAyakaraNaM, lepanaM, kSepaNaM, AlekhanamityAdikaM saMkliSTahastakarma, strIpuruSalakSaNaM nimittaM, jyotirjJAnaM, chaMdaH, arthazAstraM, vaidyaM, laukikavaidikasamayAzca bAhyazAstrANi / upayukto'pi samyagatIcAraM na vetti so'nAbhogakRtaH, vyAkSiptacetasA gA0-TI0-dezase bAhara jAneke jitane mArga haiM, zatrusenAke dvArA una sabake banda kara denepara sAdhu nikala nahIM paataa| usa samaya paravaza hokara sAdhuko bhikSAcaryA karanemeM jo saMkleza huA ho, athavA apane dvArA ayogya padArthakA sevana huA hai use bhI guruse kahatA hai| rAtameM yaha aticAra huA, dinameM yaha aticAra huA, yaha bhI kahatA hai / athavA saMghameM bhArI rogakA upadrava honepara vidyA yA maMtrake dvArA use rokane meM yaha aticAra lagA, yaha bhI kahatA hai| mahAna durbhikSa par3anepara avamaudarya tapako bhaMga karake svayaMne jo sevana kiyA ho, athavA dUsare sAdhuoMko amuka prakArase ayogya bhikSAke grahaNa karane meM pravRtta kiyA ho, vaha bhI kahatA hai| darpa, pramAda, anAbhoga, ApAta, ArtatA, tittiNidA, zaMkita, sahasA, bhaya, pradoSa, mImAMsA, ajJAna, sneha, gArava, anAtmavazatA, Alasya, upadhi, svapnAnta, palikuMcana, aura svayaMzuddhi ye bIsa darpAdi kahe haiN| inakA vivaraNa inameMse darpake aneka prakAra haiM-1. khelakUdameM saMgharSa, vyAyAma, indrajAla, rasAyana sevana, hAsya, gIta, zRGgAra, daur3anA, tairanA Adiko lekara ghamaMDa krnaa| 2. pramAdake pA~ca bheda haiMvikathA, kaSAya, indriyoMke viSayameM Asakti, nidrA aura praNaya (sneha) / athavA saMkliSTa hastakarma, kuzIlAnuvRtti, bAhyazAstroMkI racanA karanA, kAvyaracanA aura samitiyoMmeM upayoga na lagAnA ye pA~ca pramAda haiN| chedanA, bhedanA, pIsanA, abhighAta, bIMdhanA, khodanA, bA~dhanA, phAr3anA, dhonA, raMganA, veSThita karanA, gUMthanA, pUranA, samudAya karanA, lIpanA, pheMkanA, citrakArI karanA ye saba saMkliSTa hastakarma haiN| strI puruSake lakSaNa jisameM batalAye hoM aisA zAstra, nimittazAstra, jyotiSazAstra, chandazAstra, arthazAstra, vaidyakazAstra tathA laukika aura vaidikazAstra bAhyazAstra haiM Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 bhagavatI ArAdhanA vA kRtaH / nadIpUraH, agnyutthApana, mahAvAtApAtaH, varSAbhighAtaH, paracakrarodha ityAdikA ApAtAH / rogAtaH, zokArtA, vedanAta ityArtatA trividhaa| rasAsaktatA 'mukharatA ceti dviprakAratA tittiNidA shbdvaacyaa.| sacittaM kimacittamiti zaGkita dravye bhaJjanabhedanabhakSaNAdibhirAhArasyopakaraNasya, vasate udgamAdidoSopahatirasti na veti zaGkAyAmapyupAdAnaM / azubhasya manaso vAco vA jhaTiti pravRttiH sahasetyucyate / ___ekAntAyAM vasatau vyAlamRgavyAghrAdayastenA vA pravizanti iti bhayena dvArasthagane jAto'ticArastIvrakaSAyapariNAmaH pradoSa ityacyate / udakarAjyAdisamAnatayA pratyekaM catavikalpAzcatvAraH ka parasya vA balalAghavAdiparIkSA mImAMsA tatra jaato'ticaarH| prasAritakarAkRzcitam AkUti dhanuSAdyAropaNaM upalAyutkSepaNaM,bAdhanaM, vRtikaNTakAdyullaGghanaM, pazusAdInAM mantraparIkSaNAya vA dhAraNaM, auSadhavIryaparIkSaNArthamaJjanasya, cUrNasya vA prayogaH, dravyasaMyojanayA sAnAmekendriyANAM ca saMmUrcchanA parIkSA / ajJAnAmAcaraNaM dRSTvA svayamapi tathA carati tatra doSAnabhijJaH / athavA'jJAninopanItamudgamAdidoSopahataM upakaraNAdikaM sevate iti ajJAnAtpravRtto'tIcAraH / zarIre, upakaraNe, vasatI, kule, grAme, nagare, deze, bandhuSu, pArzvastheSu vA mamedaMbhAvaH snehastena pravartita atiicaarH| mama zarIramidaM zIto vAto bAdhayati kaTAdi 3. upayoga lagAnepara bhI samyakrUpase atIcArako nahIM jAnanA athavA citta caMcala honese atIcArako na jAnanA anAbhogakRta haiN| 4. nadImeM bAr3ha AnA, Aga laga jAnA, mahatI A~dhI AnA, varSAkI atyadhikatA, zatrusenAkA AkramaNa ityAdi ApAta hai| 5. ArtatAke tIna prakAra haiM-rogase pIDita, zokase pIr3ita, kaSTase pIr3ita / 6. rasameM Asakti aura bakavAdameM Asakti ina donoMko tittiNadA kahate haiM / 7. yaha sacitta hai yA acitta aisI AzaMkA honepara bhI usako tor3anA-phor3anA khAnA, athavA AhAra, upakaraNa aura vasatimeM udgama Adi doSa haiM yA nahIM, aisI zaMkA hote hue bhI grahaNa karanA zaMkita hai| 8. azubha mana aura vacanako jhaTapaTa pravRtti sahasA hai| 9. ekAnta vasatimeM siMha mRga sarpa aura cora Adi praveza karate haiM isa bhayase dvAra banda kara denA bhaya hai / 10. tIvra kaSAya yukta pariNAmako pradoSa kahate haiN| krodha mAna mAyA lobha ye cAra kapAya haiM inameMse pratyekake cAra-cAra bheda haiM jaise jalakI rekhA, dhUlakI rekhA, pRthvIkI rekhA aura pattharakI rekhAke samAna krodha hotA hai| . 11. apane yA dUsareke bala lAghava AdikI parIkSAko mImAMsA kahate haiN| phaile hue hAthako mor3ane, mor3e hue hAthako phailAne, dhanuSa Adike car3hAne, patthara Adike phekane, daur3ane, vADa kaNTaka Adiko lAMghane, mantra parIkSAke lie pazu sarpa Adiko dhAraNa karane, auSadhakI zaktikI parIkSAke lie aMjana athavA cUrNakA prayoga karane, dravyoMke saMyogase trasa jIvoM aura ekendriya jIvoMkI utpatti karane AdikI parIkSA mImAMsA hai| 12. ajJAnI janoMkA AcaraNa dekhakara svayaM bhI vaisA karatA hai usameM doSa nahIM jaantaa| athavA ajJAnIke dvArA lAye gaye udgama Adi doSoMse dUSita upakaraNa AdikA sevana karatA hai| yaha ajJAnavaza huA aticAra hai| . 13. zarIrameM, upakaraNameM, vasatimeM, kulameM, grAmameM, nagarameM, dezameM, bandhumeM aura pArzvastha 1. sukharatatA-A0 / 2. NArtha dhA-A0 mu0 / 3. AcAraH-mu0 / Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 423 bhirantardhAnaM. agnisevA 'zItApanodanAthaM prAvaraNagrahaNaM vA, udvartanaM, mrakSaNaM vaa| upakaraNaM vinazyatIti tena svakAryAkaraNaM yathA picchavinAzabhayAdapramArjanaM ityAdikaM / mrakSaNaM tailAdinA, kamaNDalvAdInAM prakSAlanaM vA, vasatitRNAdibhakSaNasya bhaJjanAdervA mamatayA nivAraNaM, bahUnAM yatInAM pravezanaM madIyaM kulaM na sahate iti bhASaNaM, praveze kopaH. bahanAM na dAtavyamiti niSedhanaM, kulasyaiva vaiyAvRtyakaraNaM / nimittAdhupadezazca tatra mamatayA grAme nagare deze vA avasthAnaniSedhanaM / yatInAM sambandhinAM sukhena sukhamAtmano duHkhena duHkhamityAdiraticAraH / pArzvasthAnAM vandanA, upakaraNAdidAnaM vA tadullaGghanAsamarthatA / gurutA RddhityAgAsahatA, RddhigauravaM, parivAre kRtAdaraH / parakIyamAtmasAtkaroti priyavacanena upakaraNadAnena / abhimatara sAtyAgo'nabhimatAnAdarazca nitarAM rasagauravaM / nikAgabhojane, nikAmazayanAdI vA AsaktiH / sAtagauravaM anAtmavazatayA pravartitAticAraH / unmAdena, pittena pizAcAdezena vA paravazatA / athavA jJAtibhiH parigRhItasya balAtkAreNa gandhamAlyAdisevA pratyAkhyA tabhojanaM, rAtribhojanaM mukhavAsatAMvUlAdibhakSaNaM vA strIbhirnapuMsakairvA valAdabrahmakaraNaM / caturyu svAdhyAyeSu AvazyakeSu vA AlasyaM / uvadhizabdena mAyocyate pracchannamanAcAre vRttiH / jJAtvA dAtRkulaM pUrvamanyebhyaH muniyoMmeM mamatvabhAva sneha hai / usase huA atIcAra sneha kahAtA hai / mere isa zarIrako zIta kaSTa detA hai| isalie caTAI vagairahase zItako rokanA, Aga tApanA, zIta dUra karaneke lie kucha prAvaraNa grahaNa karanA, ubaTana lagAnA, telakI mAliza krnaa| upakaraNa naSTa ho jAyegA isalie usase apanA kArya na karanA, jaise picchIke nAzake bhayase usase pramArjana na karanA, kamaMDalu Adiko dhonA / vasatike tRNa Adi khAneko athavA usake TUTane Adiko mamatva bhAvase rokanA, mere kulameM bahuta yatiyoMkA praveza sahya nahIM hai aisA kahanA, praveza karane para kopa karanA, bahuta yatiyoMkA praveza denekA niSedha karanA, apane kulakI hI vaiyAvatya karanA, nimitta AdikA upadeza denA. mamatva honese grAma nagara athavA dezameM ThaharanekA niSedha na karanA, sambandhI yatiyoMke sukhase apaneko sukhI aura duHkhase duHkhI mAnanA ityAdi aticAra haiN| pArzvastha Adi muniyoMkI vandanA karanA, unheM upakaraNa Adi denA, unakA ullaMghana karane meM asamartha honA, ityAdi atIcAroMkI Alo. canA karatA hai| 14. Rddhike tyAgameM asamartha honA RddhigArava hai| muni parivArameM AdarabhAva honese priya vacana aura upakaraNa dAnake dvArA dUsaroMkA apanAtA hai| iSTa rasakA tyAga na karanA aura aniSTa rasameM anAdara honA rasagArava hai / ati bhojana athavA atizayanameM Asakti sAta gaurava hai| ye gArava sambandhI aticAra haiN| 15. apane vazameM svayaM na honese aticAra hote haiN| unmAdase, pittake prakopase athavA pizAca Adike kAraNa paravazatA hotI hai / athavA jAtike logoMke dvArA balapUrvaka pakar3akara gandha mAlya AdikA sevana, tyAgI huI vastukA bhojana, rAtri bhojana, mukhavAsa, tAmbUla AdikA bhakSaNa karAyA gayA hai| striyoM athavA napuMsakoMke dvArA balapUrvaka abrahma sevana karAyA gayA ho| 16. cAra prakArako svAdhyAya athavA AvazyakoMmeM Alasya kiyA ho| 17. upadhi zabdase mAyA kahI hai arthAt chipakara anAcAra krnaa| dAtAkA ghara jAnakara 1. grISmAtaphno-A0 mu0| 2. matasya grA-A0 / bho-a0 A0 / 3, rasatyA-a0 A0 / 4. khyAna . Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 424 bhagavatI ArAdhanA pravezaH / kAryApadezena yathA pare na jAnanti tathA vA / bhadrakaM bhuktvA virasamazanaM bhuktamiti kathanaM / glAnasyAcAryAdervA vaiyAvRtyaM kariSyAmi iti kiJcidgRhItvA svayaM tasya sevA / svapnenA'yogyapratisevA sumiNamityucyate / dravyakSetrakAlabhAvAzrayeNa pravRttasyAticArasyAnyathA kathanaM palikuJcanazabdenocyate / kathaM ? sacitasevAM kRtvA acittaM sevitamiti / acittaM sevitvA sacittaM sevitamiti vadati / tathA svAvasthAne kRtamadhvani kRtamiti, subhikSe kRtaM durbhikSe kRtamiti, divase kRtaM rAtrau kRtamiti, akaSAyatayA saMpAditaM tIvrakrodhAdinA saMpAditamiti / yathAvatkRtAlocano yatiryAvatsUriH prAyazcittaM na prayacchati tAvatsvayamevedaM mama prAyazcittaM iti svayaM gRhNAti sa svayaM zodhakaH / evaM mayA svazuddhiranuSThiteti nivedanaM / evametairdarpAdibhiH samApanno'ticAraM 'uddharadi' kathayati / 'kamaM' svakRtAticArakramaM / 'abhidaMto' anirAkurvan // 613 // iyavibhAgayAe va oghiyAe va sallamuddhariya / savvaguNa sodhikaMkhI gurUvaesaM samAyara || 614 // 'iya' evaM padavibhAgiyAe va vizeSAlocanayA vA / 'oghiyAe va sAmAnyAlocanayA vA / 'sallaM' mAyAzalyaM / 'uddhariya' uddhRtya / 'savvaguNasodhikaMkhI' sarveSAM guNAnAM darzanajJAnacAritratapasAM zuddhimabhilaSan / 'gurUari' guruNopadiSTaM prAyazcittaM / 'samAdiyAdi' samyagAdatte / roSaM dainyamazraddhAnaM ca tyaktvA // 614 // parihAryAlocanAdoSAnuktvA gurusakAze AlocanA nindanA guNavatIti vadati dUsare sAdhuoMse pahale hI kisI bahAnese bhikSAke lie pahu~canA jisase dUsare na jAna sakeM / yA acchA bhojana karake yaha kahanA ki maiMne nIrasa bhojana kiyA hai / maiM rogIkI yA AcAryakI vaiyAvRtya karUMgA, isa bahAne se kucha vastu grahaNa karake svayaM usakA sevana karanA / 18. svapnameM ayogya vastuke sevanako sumiNa kahate haiM / 19. dravya kSetra kAla aura bhAvase hue aticArako anya rUpase kahanA palikuMcana zabda se kahA jAtA hai / jaise sacittakA sevana karake kahanA ki maiMne acittakA sevana kiyA hai / acittakA sevana karake kahanA ki sacittakA sevana kiyA hai / tathA apane sthAna para kiye gaye doSako 'mArgameM kiyA hai' aisA kahanA / subhikSameM kiye gaye doSako durbhikSameM kiyA kahanA / dinameM kiye ko rAta meM kiyA kahanA / akaSAya pUrvaka kiyeko kaSAyapUrvaka kiyA kahanA / 20. vidhipUrvaka AlocanA karake AcAryaMke prAyazcitta dene se pahale svayaM hI 'yaha merA prAyazcitta hai' isa prakAra jo svayaM prAyazcitta grahaNa karatA hai use svayaM zodhaka kahate haiM / use AcArya se nivedana karanA cAhie maiMne isa prakAra svayaM zuddhi kI hai / isa prakAra kSapaka apane dvArA kiye gaye doSoMke kramakA ullaMghana na karake darpAdise hue aticAroMko guruse kahatA hai // 613 || gA0 - isa prakAra vizeSa AlocanA athavA sAmAnya AlocanAke dvArA mAyAzalyako dUra karake samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra aura tapa ina saba guNoMkI zuddhikA icchuka kSapaka guruke dvArA kahe prAyazcittako roSa, dInatA aura azraddhAko tyAgakara svIkAra karatA hai ||614|| tyAgane yogya AlocanA doSoMko kahakara guruke samIpameM AlocanA aura nindanAke guNa kahate haiM Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . vijayodayA TIkA kadapAvo vi maNusso AloyaNaNiMdao gurusayAse / hodi acireNa lahuo uruhiyabhArovva bhAravaho / / 615 // 'kadapAvo vi maNusso' kRtapApo'pi manuSyaH samajitAzubhakarmasaMcayo'pi manuSyaH / athavA pApasyAzubhakarmaNaH kAraNabhUtA'saMyamAdiriha pApazabdenocyate, tenAyamarthaH-kadapAvo'vi kRtAsaMyamAdiko'pi / 'AloyaNaNidao' kRtAlocanaH kRtaninditazca / kva ? 'gurusayAse' gurusamIpe / 'hodi' bhavati / 'acireNa lahuo' laghutamaH 'uruhiyabhArovva' avatAritabhAra iva / 'bhAravaho' bhArasya voDhA // 615 // bhAvazuddhayarthA AlocanA asatyAM bhAvazuddhau ko vA doSa ityAha subahussudA vi saMtA je mUDhA sIlasaMjamaguNesu / Na urveti bhAvasuddhiM te dukkhaNihelaNA hoti / / 616 / / 'subahussudA vi saMtA' suSThu bahuzrutA api santaH / 'je mUDhA' ye mUDhAH / 'sIlasaMjamaguNesu' zIle kSamAdike dharma, saMyame, vrateSu guNeSu jJAnadarzanatapaHsu ca / 'bhAvasuddhi' pariNAmena zuddhi / 'Na urvati' nopayAnti te / 'dukkhaNihelaNA' duHkhainiSpIDyA / 'hoti' bhavanti // 616 // . kRtAyAmAlocanAyAM guruNA kiM kartavyamityata Aha AloyaNaM suNittA tikkhutto bhikkhuNo uvAyeNa / jadi ujjugotti Nijjai jahAkadaM paTThavedavvaM // 617 // 'AloyaNaM' AlocanAM / 'suNittA' zrutvA / 'tikkhutto' triH pRSTvA / 'bhikkhuNo' bhikSoH / 'upAyeNa' upAyena / 'jadi ujjugotti ya' yadi Rjurayamiti / 'NajjaI' jJAyate / "vacanena AcaraNena vA jJAyate prANa RjutA / 'jahA' yathA / 'kadaM' kRtaM pApaM sujjhaditi zeSaH zuddhayati tathA 'paTThavedavvaM' prAyazcittaM dAtavyaM / gA0-'kRtapApa' arthAt azubhakarmakA saMcaya karanevAlA bhI manuSya / athavA pApa arthAt azubhakarmake kAraNabhUta asaMyama Adiko yahA~ pApazabdase kahA hai / taba yaha artha hotA hai-asaMyama Adi karanevAlA bhI manuSya guruke samIpa AlocanA aura nindA karake zIghra hI halakA ho jAtA hai jaise bojhako utAranepara bojhA DhonevAlA halakA ho jAtA hai||615|| __bhAvoMkI zuddhike lie AlocanA kI jAtI hai / bhAvazuddhike abhAvameM doSa kahate haiM __ gA0-jo mUr3ha muni bahuta acche vahuzruta vidvAn hokara bhI kSamA Adi dharmameM, saMyamameM, vratoMmeM, jJAna darzana aura tapa guNoMmeM bhAvazuddhi nahIM rakhate ve duHkhoMse pIr3ita hote haiM / / 816 // AlocanA karanepara guruko kyA karanA cAhie, yaha kahate haiM gA0-AlocanA sunakara guru bhikSuse tIna vAra upAyase pUchate haiM tumhArA aparAdha kyA hai maiM bhUla gayA yA maiMne sunA nhiiN| ityAdi upAyase guru tIna bAra pUchate haiN| yadi 'vacana' kahaneke DhaMgase aura AcaraNase jAnate haiM ki yaha sarala hRdaya hai to jisa prakAra kiyA pApazuddha ho 1. te tanubhavanena vAcara-A0 / 54 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 426 bhagavatI ArAdhanA . anRjo vazuddhayabhAvAnna vyavahAriNaH prAyazcittaM prayacchanti sUrayaH / bhAvazuddhimantareNa pApAnapAyAt ratnatrayasya niraticAratvAbhAvAt // 617 // . RjvI itarA vA AlocanA kIdRzI yasyAM satyAM prAyazcittaM dIyate na ca dIyate ityatra AcaSTe Adurasalle mose mAlAgararAyakajja tikkhutto| AloyaNAe vakkAe ujjugAe ya AharaNe // 618 // 'Adurasalle' Aturo vyAdhitaH sa vaidyana vAratrayaM pRcchayate / kiM bhuktaM ? kimAcaritaM ? kIdRzI vA rogasya vRttiriti / zalyamapi zarIralagnaM triH parIkSyate / zuddhatA vraNasya jAtA na veti / 'rAjakajjaM tikkhutto' rAjJA AjJaptaM kArya kimevaM kariSyAmIti:triH pRcchayate / 'AloyaNAe' AlocanAyAM / 'vakkAe' vakrAyAH / 'ujugAe' RjvyAzca / 'AharaNe' dRSTAntaH / yadi vAratrayamapyekarUpeNa vakti tato RgvI anyathA anyadanyadAcaSTe vakreti grAhyaM // 618 // paDisevaNAticAre jadi' No jaMpadi jadhAkamaM savve / Na kareMti tado suddhiM AgamavavahAriNo tassa / / 619 / / 'paDisevaNAticAreM pratisevanAnimittAnatIcArAna / tatra pratisevA caturvidhA dravyakSetrakAlabhAvavikalpena / dravyapratisevA tri:prakArA sacittamacittaM mizramiti dravyasya trividhatvAt / cittaM jJAnaM tathA ca prayogaH-cittamAtraM jagatattvaM jJAnamAtramiti yAvata / jJAnasyAtmanaH kathaJcidavyatirekAttAtsthyAdvA cittazabdenAbhi usa prakAra prAyazcitta denA caahie| jo sarala hRdaya nahIM hotA usake bhAvazuddhi nahIM hotii| isalie vyavahAra kuzala AcArya use prAyazcitta nahIM dete / bhAvazuddhike vinA pApa dUra nahIM hotA / isalie usake ratnatraya niraticAra nahIM hote / / 617|| sarala yA vakra AlocanA kaisI hotI hai jisake honepara prAyazcitta diyA jAtA hai yA nahIM diyA jAtA, yaha kahate haiM gA0-TI0-vaidya rogIse tIna bAra pUchatA hai-tumane kyA khAyA thA, kyA kiyA thA, rogakI kyA dazA hai ? zarIrameM lage ghAvakI bhI tIna bAra parIkSA kI jAtI hai ki ghAva bharA yA nahIM? corI honepara tIna bAra pUchA jAtA hai ki kyA-kyA corImeM gayA hai, kaise corI huI hai ? mAlAkArase bhI tIna bAra pUchA jAtA hai ki terI mAlAkA kyA mUlya hai| rAjAne jise kArya karanekI AjJA dI hai vaha tIna bAra pUchatA hai ki kyA isa prakAra karUM ? isI prakAra AlocanAkI parIkSA bhI tIna bAra kI jAtI hai| apanA aparAdha punaH kaho ? ye sarala aura vakra AlocanAke sambandhameM pA~ca dRSTAnta haiN| yadi tInoM bAra bhI ekarUpase hI kahatA hai to sarala AlocanA hai| * yadi anya anyarUpase kahatA hai to vakra AlocanA hai aisA samajhanA cAhie / / 618 / / gA0-TI0-dravya, kSetra, kAla aura bhAvake bhedase pratisevanAke cAra bheda haiN| dravyapratisevanAke tIna prakAra haiM kyoMki sacitta, acitta aura mizrake bhedase dravyake tIna prakAra haiN| citta jJAnako kahate haiN| kahA jAtA hai-jagat tattva cittamAtra hai arthAt jJAnamAtra hai| jJAna AtmAse 1. NAuTedi a0 / Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 427 dhAnaM / saha cittenAtmanA vartate iti sacittaM jIvazarIratvenAvasthitaM pudgaladravyaM / na vidyate cittaM AtmA yasminpudgale tadacittaM / mizraM nAma sacittAcittapudgalasaMhatiH / pRthivyaptejovAyuvanaspatayaH jIvaparigRhItAH scittshbdenocynte| acittaM jIvana parityaktaM zarIraM 'tayorupAdAya kSetrAdipratisevanA ca yojyaa| 'jadi No jaMpadi' na kathayedi / 'jahAkama' yathAkramaM / 'sanveM' sarvAn sthUlAnsUkSmAMzcAticArAn / 'Na karaMti' na kurvanti / 'tado' tataH / tassa sodhi' tasya zuddhi / 'AgamavavahAriNo' AgamAnusAreNa vyavaharantaH / ettha du ujjugabhAvA vavaharidavvA bhavaMti te purisaa|| saMkA pariharidavyA sese paTTahi jahiM visuddhA // [ ] iti vacanAt sarvamaticAra nivedayata eva RjutA, tasyaiva prAyazcittadAnaM // 619 / / paDisevaNAdicAre jadi "Ajapadi jahAkama savve / kuvvaMti taho sodhiM AgamavavahAriNoM tassa // 620 / / spaSTA gAthA / / 620 // yatinA nirdoSAyAmAlocanAyAM kRtAyAM gaNinA ki kartavyamityAzaGgite tadvayApAraM kathayati samma khavaeNAlocidammi chedasudajANago gaNI so| to AgamamImaMsaM karedi sutte ya atthe ya // 621 / / kathaJcit abhinna hotA hai athavA AtmAmeM rahatA hai isalie use citta zabdase kahate haiM / jo citta arthAt AtmAke sAtha rahatA hai vaha sacitta hai| arthAt jIvake zarIrarUpase sthita pudgaladravya sacitta hai / aura jisa pudgalameM citta arthAt AtmA nahIM hai vaha acitta hai| sacitta aura acitta pudgaloMkA samUha mizra hai| jIvake dvArA grahaNa kiye gaye arthAt jinameM jIva vartamAna hai una pRthivI, jala, Aga, vAyu aura vanaspatiko sacitta kahate haiM / jIvake dvArA tyAge hue zarIrako acitta kahate haiN| ina sacitta acittako lekara kSetra pratisevanA, kAla pratisevanA aura bhAva pratisevanA lagA lenA cAhie / ina pratisevanAke nimittase hue sava sUkSma aura sthUla doSoMko yathAkrama yadi nahIM kahatA to Agamake anusAra vyavahAra karane vAle AcArya usakI zuddhi nahIM karate / AgamameM kahA hai ___'jo puruSa sarala bhAvase apane doSa kahate haiM ve prAyazcitta dvArA vizuddhi karane yogya hote haiM / aura jinake viSayameM zaMkA ho ve prAyazcitta deneke yogya nahIM haiN|' ataH saba aticAroMko kahane vAleke hI saralatA hotI hai| usIko prAyazcitta denA cAhie // 619 / / . gA0-pratisevanA sambandhI saba aticAroMko kramAnusAra yadi kahatA hai to Agamake anusAra vyavahAra karane vAle AcArya usakI zuddhi karate haiM / / 620 // yatike nirdoSa AlocanA karane para AcAryako kyA karanA cAhie ? aisI AzaMkA karane para use kahate haiM 1. tayorupAdAnaM kSetrAdi pratisevanA yojyA-A0 mu0 / 2. jadi NAkuMTidi-a0 / 3. pAdahi a0 / 4. AuMTedi a0| Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 428 bhagavatI ArAdhanA 'khavageNa samma Alocidammi' kSapakena samyagAlocite / 'chedasudajANago gaNI so' chedasUtrajJaH sUriH saH / 'to' pazcAta / 'AgamamImaMsaM' AgamavicAraM / 'karedi' karoti / kathaM ? 'sutte ya atthe ya' sUtre ca arthe ca / idaM sUtraM asya cAyamartha iti aparAdhasyaivaMbhUtasya idaM prAyazcittamanena sUtreNa cedaM nirdiSTaM iti prAgnirUpayati // 621 // pariNAmazca nirUpayitavyastadIyaH kimarthamityata Aha paDisevAdo hANI vaDDI vA hoi pAvakammassa / pariNAmeNa du jIvassa tattha tivvA va maMdA vA // 622 / / 'paDisevAdo jAtassa pAvakammasa pariNAmeNa hANI vaDDhI vA hodi' / kIdRzI ? tivvA vA mandA vA iti padaghaTanA / pratisevanAto jAtasya pApakarmaNaH pariNAmena pAzcAtyena karaNena hAni vRddhi bhavati / tIvA hAnistIvA vRddhiH / mandA vA hAnirmandA vA vRddhiH // 622 / / tadubhayavyAkhyAnAya gAthAdvayamuttaram sAvajjasaMkiliTTho gAlei guNe NavaM ca Adiyadi / puvyakadaM va daDhaM so duggadibhavabaMdhaNaM kuNadi // 623 / / 'sAvajjasaMkiliTTho' sAvadyasaMklezo dviprakAraH / saha avadyena pApena vartata iti sAvadya ekaH / anyastu saMklezazcittabAdhA / na tu sAvadyaH / jJAnaM vimalaM ki mama na jAyate. sampUrNa cAritraM zarIraM vA kimarthamidamati gA0-kSapakake dvArA samyak AlocanA karane para cheda sUtra arthAt prAyazcitta zAstrakA jJAtA AcArya sUtra aura usake arthako lekara AgamakA vicAra karatA hai ki yaha sUtra hai aura isakA yaha artha hai / isa prakArake aparAdhakA yaha prAyazcitta isa sUtrameM kahA hai, aisA pahale vicAra karatA hai // 621 // doSake anusAra prAyazcittakA vicAra karane vAle AcAryako aticArake samaya tathA usake bAda hone vAle kSapakake pariNAmoMkA bhI vicAra karanA cAhie kyoMki gA0-pratisevanA arthAt asaMyama AdikA sevana karanese utpanna hue pApakarmako pIche hue zubha yA azubha pariNAmoMse tIvra hAni athavA tIvra vRddhi, manda hAni athavA manda vRddhi hotI hai / arthAt asaMyama sevana karate samaya jaise tova azubha pariNAmase tIvra pApa bandha aura manda azubha pariNAmase manda pApabandha huA thA vaise hI AlocanAke pazcAt tIvra zubha pariNAma honese pApakI tIvra hAni aura manda zubha pariNAma honeseM pApako manda hAni hotI hai isakA vicAra bhI AcArya karate haiM / / 622 / / ina donoM kA vyAkhyAna Age do gAthAoMse karate haiM gA0-TI0-sAvadya saMkleza do prakArakA hai| eka vaha jo avadya arthAt pApake sAtha hotA hai / dUsarA saMkleza hai cittakI bAdhA / vaha sAvadha rUpa nahIM hotaa| jaise merA jJAna nirmala kyoM 1. bhyvdhnnN-muulaaraa0| 2. sAvadyasaMklezasahitaH klezo-A0 / Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 429 durvalaM tapoyogAsahamiti evamAdikastannirAsAya sAvadhavizeSaNaM sAvadyasaMkliSTaH / 'gAledi guNe' gAlayati guNAn darzanajJAnacAritrANi / 'NavaM ca Adiyadi' karma ca Adatte abhinavaM / 'puvvakavaM ca daDhaM kuNadi' pUrvAjitaM ca dRDhIkaroti kaSAyapariNAmanimittatvAt sthitibandhasya / 'duggadibhayakAraNaM' durgatayaH nArakatvAdayaH vicitravedanAsahasrasaMkulAstAsu bhayaM varddhayati, yatkarmAzubhaM tadAdatte sthirayati // 623 // paDisevittA koI pacchattAveNa DajjhamANamaNo / saMvegajaNidakaraNo desaM ghAejja savvaM vA // 624 / / 'paDisevittA koI' kazcitkRtAsaMyamAdisevano'pi / 'pacchattAveNa DajjhamANamaNo' pazcAttApena dahyamAnacittaH / 'saMvegajaNidakaraNo' sNsaarbhiirutaajnitsNymnkriyH| 'desaM samvaM vA ghAdejja' AtmAbhinavasaMcitakarmapudgalaskaMdhaikadezanirjarAM vA karoti, samastaM vA tad ghAtayet / yadi madhyamo mando vA pariNAmo dezaM ghAtayati / atha tIvraH samastaM iti bhAvaH // 624 // to NaccA suttavid NAliyaghamago va tassa pariNAmaM / jAvadieNa visujjhadi tAvadiyaM dedi jidakaraNo // 625 // 'to' tasmAt / 'gaccA' jJAtvA / 'suttavidU' prAyazcittasUtrajJaH sUriH / kiM ? 'tassa pariNAma' kRtAparAdhasya pariNAmaM / kathaM parakIyaH pariNAmo jJAyate iti ceta sahavAsena tIvrakrodhastIvamAna ityAdikaM sujJAtameva tatkAryopalambhAt, tameva vA paripRcchaya, kIdRgbhavataH pariNAmo'ticArasamakAlaM vRtta iti / kimiva ? 'gAligadhamagovva' nAlikayA yo dhamati suvarNakAraH so'gnebalAbalaM viditvA dhamanaM karoti, evaM sUrirapi asya karma tanutaraM mahadveti viditvA / 'jAvadigeNa' yAvatA prAyazcittena / 'visujjhadi' vizuddhayati / 'tAvadigaM' tAvatparimANaM prAyazcittaM alpaM mahadvA / 'dedi' dadAti / 'jidakaraNo' paricitaprAyazcittadAnakriyaH // 625 / / nahIM hotA? yA mere sampUrNa cAritra kyoM nahIM hai ? merA zarIra kyoM itanA durbala hai ki tapoyogako sahana nahIM karatA ? ityAdi saMkleza citta bAdhArUpa hai| usase alaga karaneke lie sAvadha vizeSaNa dekara 'sAvadha saMkliSTa' kahA hai / yaha sAvadya saMkleza samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritra guNoMkA nAza karatA hai / navIna karmakA bandha karatA hai| pUrva saMcita karmoMko dRr3ha karatA hai| kyoMki sthiti bandha kaSAyayukta pariNAmake nimittase hotA hai| nAnA prakArake hajAroM vedanAoMse vyApta nAraka Adi durgatiyoMke bhayako bar3hAtA hai / azubha karmako sthira karatA hai // 623 / / ___ gA0-TI0-koI asaMyama AdikA sevana karake bhI pazcAttApake dvArA apane cittako jalAtA hai arthAt use apane karma para pazcAttApa hotA hai aura vaha saMsArase bhayabhIta hokara saMyamakA pAlana karatA hai / taba vaha apane dvArA saMcita navIna karma pudgala skandhoMke eka dezakI nirjarA karatA hai athavA samasta karma pudgala skandhakA ghAta karatA hai| yadi pariNAma madhyama yA manda hote haiM taba eka dezakI nirjarA karatA hai| aura tIvra hote haiM to samastakA ghAta karatA hai // 624 // gA0-TI0-ataH prAyazcitta zAstrakA jJAtA aura prAyazcitta denekI kriyAse paricita, AcArya usa aparAdhI bhikSuke pariNAmoMko jAnakara jitane prAyazcittase usakI vizuddhi ho utanA hI thor3A yA bahuta prAyazcitta dete haiN| jaise suvarNakAra AgakA balAbala jAnakara tadanusAra use dhauMkanI se dhauMkatA hai| usI prakAra AcArya bhI usakA aparAdha thor3A yA bahuta hai yaha jAnakara prAyazcitta dete haiM / dUsareke pariNAma AcArya kaise jAnate haiM ? isakA uttara hai ki sAtha rahanese yaha Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA AuvvedasamattI tigichide madivisArado vejjo / rogAdaMkAbhihadaM jaha NirujaM AduraM kuNai / / 626 // 'AuThavedasamattI' nitisamastAyurvedaH / 'tigichideM' cikitsAyAM / 'madivisArado' vuddhayA nipuNaH / 'vejjo' vaidyaH / 'rogAtakAbhihadaM' mahatA alpena vA vyAdhinA pIDitaM / 'AdaraM' vyAdhitaM / 'jaha' yathA / 'NirujaM kudi' vizuddhaM karoti // 626 / / evaM pavayaNasArasuyapArago so carittasodhIe / pAyacchittavidaNhU kuNai visuddhaM tayaM khavayaM // 627 / / 'evaM pavayaNa sArasuyapArago' pravacane yatsArabhUtaM zrutaM tasya pAragataH / 'pAyacchittavidahU' prAyazcittakramazaH / 'carittasodhIe' cAritrazuddhayA / 'tayaM khavayaM' takaM kSapakaM / 'visuddhaM kuNavi' vizuddhaM karoti // 62 // sthavire vyAvaNitaguNe asatyanyo'pi bhavati niryApaka iti zaGkAyAM kathayati edArisaMmi there asadi gaNatthe tahA uvajjhAe / hodi pavattI thero gaNadharavasaho ya jadaNAe / / 628 // 'edArisammi' vyaavnnitgunne| 'there' sthavire avidyamAne / 'gaNatthe' gaNasthe / 'tahA' tathA / 'uvajjhAe' upAdhyAye vA'sati / 'hodi' bhavati / "Nijjavao' niryApakaH / 'pavatto' pravartakaH / thero' sthavirazcirapravajito mArgajJo / 'gaNadharavasaho ya' bAlAcAryo vA / 'jadaNAe' yatnena pravartamAnaH / evamAlocanAyAM guNadopanirUpaNA samAptA // 628 // so kadasAmAcArI sojjhaM kaTuM vidhiNA gurusayAse / viharadi suvisuddhappA anbhujjadacaraNaguNakaMkhI // 629 // 'so kadasAmAcArI' sa kSapakaH kRtasamAcAraH / 'sojjhaM' zuddhi / 'kaTu' kRtvA "vidhiNA' vidhinA / jJAta ho jAtA hai ki yaha tIvra krodhI yA tIvra mAnI hai| athavA usIse pUchanese ki doSa karate samaya Apake pariNAma kaise the, jJAta ho jAtA hai // 625 / / gA0-athavA jaise samasta AyurvedakA jJAtA aura cikitsAmeM nipuNa buddhi vAlA vaidya mahatI athavA alpa vyAdhise pIr3ita rogIko nIroga karatA hai / / 626 / / gA0-usI prakAra pravacanake sArabhUta zrutakA pAragAmI aura prAyazcittake kramakA jJAtA AcArya cAritrakI zuddhike dvArA usa kSapakako vizuddha karatA hai / / 627 / / ukta guNavAlA AcArya na hone para kyA anya bhI niryApaka ho sakatA hai ? isakA samAdhAna karate haiM gA0--ukta guNavAle AcAryake tathA upAdhyAyake saMghameM na hone para sAvadhAnatA pUrvaka pravatti karane vAlA prarvataka athavA sthavira athavA bAlAcArya niryApaka hotA hai / jo alpa zAstrajJa hote hue bhI sarva saMghakI maryAdA caryAko jAnatA hai use pravartaka kahate haiN| jise dIkSA lie bahuta kAla bota gayA hai tathA jo mArgako jAnatA hai use sthavira kahate haiM / / 628 / / Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 431 'gurusayAse' gurusamIpe / 'viharadi' pravartate / 'suvisuddhappA' suSThu vizuddhAtmA / 'anbhujjadacaraNaguNakakhI' abhyudyatacAritraguNakAMkSAsamanvitaH // 629 // evaM vAsAratte phAsedaNa vivighaM tavokammaM / saMthAraM paDivajjadi hemaMte suhavihArammi / / 630 // 'evaM vAsArate' varSAkAle 'phAsedUNa' spRSTvA / 'vividhaM' nAnAprakAraM / 'tavokamma' tpHkrm| 'saMthAraM' saMstaraM / 'paDivajjadi' pratipadyate / 'hemaMte' zItakAle / 'suhavihArammi' sukhavihAre / anazane samudyatasya mahAnparizramo na bhavati tatra kAle iti sukhavihAramityucyate // 630 // savvapariyAiyassa ya paDikkamittu guruNo NiogeNa / savvaM samAruhittA guNasaMbhAraM paviharijjA // 631 / / 'savvapariyAiyagassaya' sarvasya jJAnadarzanacAritraparyAyasya aticArAn / 'paDikkamittu' pratinivRtto bhUtvA / 'guruNiogeNa' gurUpadezena / 'guNasaMbhAraM' guNAnAM samUhaM / 'savvaM' kRtsnaM 'samAruhittA' samyagAruhya / 'paviharijja' pravarteta / AlocanAguNadoSAH // 631 // kIdRzI vasatiryogyA kA vA netyetadvayAcaSTe uttareNa granthena tathA yogyAM nirUpayati gaMdhavvaNaTTajaTTassacakkajaMtaggikammapharuse ya / NattiyarajayA pADahiyaDoMbaNaDarAyamagge ya // 632 / / 'gaMdhavvaNaTTajaTTassacakkajaMtaggikammapharase ya' gAyakAnAM, nartakAnAM, gajAnAmazvAnAM ca zAlAyAM, tilamanakumbhakArazAlAyAM ca yantrazAlAyAM rajakapATahikaDoMbanaTagRhANAM smiipe| rAjamArgasya vA samIpabhUtAyAM vasatau // 632 // gA0-vaha kSapaka sAmAcArI karake vidhipUrvaka prAyazcitta dvArA apane doSoMkI vizuddhi karatA hai / aura acchI tarahase AtmAko vizuddha karake svIkRta cAritrameM guNoMkI icchA karatA huA guruke pAsameM sAdhanA karatA hai // 629 // gA0-isa prakAra varSAkAlameM nAnA prakArake tapa karake sukha vihAra vAle hemanta RtumeM saMstarakA Azraya letA hai / hemanta RtumeM anazana Adi karane para mahAn parizrama nahIM hotA, sukhapUrvaka ho jAtA hai isalie use sukhavihAra kahA hai // 630 // ___ gA.-samasta jJAna darzana aura cAritrake aticAroMse zuddha hokara, guruke upadezase samasta guNoMke samUhako dhAraNa karake kSapakako samAdhi maraNameM laganA cAhie // 631 // Age kauna vasatikA yogya hai aura kauna ayogya hai yaha kahate haiN| prathama ayogyakA kathana karate haiM-- ___ gA0-gAyanazAlA, nRtyazAlA, gajazAlA, azvazAlA, kumbhakArazAlA, yantrazAlA, zaMkha hAthI dAMta AdikA kAma karane vAloMkA sthAna, kolika, dhobI, bAjA bajAne vAle, Doma, nada aura rAjamArgake samIpakA sthAna // 632 / / Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 432 bhagavatI ArAdhanA cAraNakoTTagakallAlakarakace puSphadayasamIpe ya / evaMvidhavadhI hojja samAdhIe vAghAdo || 633 // 'cAraNako TTagakallAlaka rakace' cAraNakoTTakazAlAyAM, rajakazAlAyAM, rasavaNikzAlAyAM / puSpavATasya vA jalAzayasya vA samIpabhUtAyAM / 'evaMvidhavasadhIe' IdRzyAM vasatau vasataH / 'hojja bAghAdo' bhavati vyAghAtaH / kasya ? ' samAdhIe' samAdhezcittaM kAmyasya / indriyaviSayANAM manojJAnAM zabdAnAM rUpAdInAM ca sannidhAnAcchandabahulatvAcca dhyAnavighno bhavatIti pratiSidhyate vyAvaNitA vasatiH // 633 // va tarhi kathaM tiSThatyasyottaramAcaSTe paMcidiyappayAro maNasaMkhobhakaraNo jahiM Natthi / ciTThadi tahiM tigutto jjhANeNa suhappavatteNa ||634|| 'paMcidiyatpayAro' paJcAnAmindriyANAM svaviSayAbhimukhyenAdarAt prakRSTaM gamanaM / 'jahi' yasyAM vasato nAsti / kIdRgindriyapracAro 'maNasaMkhobhakaraNo' manaH saMkSobhakArI / 'tAha' tasyAM vasatau / 'ciTThadi' tiSThati / 'tigutto' kRtamanovAkkAyasaMrakSakaH / 'jjhANeNa' dhyAnena / 'suhappavatteNa' sukhapravRttena // 634|| manaHsaMkSobhahetuH paJcAnAmindriyANAM pracAro yasyAM vasatau nAsti tasyAM sarvasyAM tiSThati na vetyAcaSTeugama uppAdaNa saNAvisuddhA akiriyAe hu | vasaI asaMsattAe NippAhuDiyAe sejjAe || 635 / / 'ugga mauppAdaNaesaNAvisuddhAe' udgamotpAdanaMSaNAdoSarahitAyAM / 'akiriyAe hu' 'AtmAnamuddizya upalepanamArjana kriyArahitAyAM / 'vasadi' vasati Aste / 'asaMsattAe' tatrasthairAgantukaizca savarvajitAyAM / gA0 - TI0 - cAraNazAlA, pattharakA kAma karanevAloMkA sthAna, kalAloMkA sthAna, ArAse cIrane vAloMkA sthAna, puSpavATikA, mAlAkArakA sthAna, jalAzayake samIpakA sthAna vasatike yogya nahIM hai / aisI vasatikA meM rahanese samAdhikA vyAghAta hotA hai / indriyoMke viSaya manojJa zabda rUpa Adike sambandhase tathA zabdoMkI bahulatA - hohallese dhyAna meM vighna hotA hai / isalie Upara kahI vasatikAoMkA niSedha kiyA hai || 633 || taba kahA~ rahate haiM ? isakA uttara dete haiM- gA0--- jahA~ manako saMkSobha karane vAlA pA~coM indriyoMkA apane viSayoMmeM utsukatApUrvaka gamana saMbhava nahIM hai usa vasatikA meM sAdhu kSapaka mana vacana kAyako gupta karake, sukhapUrvaka dhyAna karatA huA nivAsa karatA hai || 634 || manako saMkSobhakA kAraNa pAMcoM indriyoMkA viSayoMmeM gamana jahA~ nahIM hai aisI saba vasatikAoM meM kyA nivAsa karatA haiM ? isakA uttara dete haiM gA0 - jo vasati udgama utpAdana aura eSaNA doSa se rahita hotI hai, apane uddezase jisameM lipAI putAI Adi nahIM karAI gaI hai jisameM usI vasatikA meM rahane vAle tathA vAharase 1. AtmanA upa-A0 mu0 / Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'fromrasgAe' saMskArarahitAyAM / 'sejjAe' vasatau // 635 || nirdoSA vasatistarhi kA AzrayitavyA ityatra vasatiM vyAvarNayati - suhaNikkhavaNapavesaNa ghaNAo aviyaDaagaMdhayArAo / do tiNi vi 'sIo ghettavvAo visAlAo ||636|| 'suhaNikkhavaNaparva saNaghaNAo' aklezapravezanirgamana ghanA | 'aviyaDa praNaMdharayArAo' anandhakArAzca jaghanyato dve zAle grAhye / ekatra kSapako vasati, anyasyAM anye yatayo bAhyajanAzca dharmaMzravaNArthamAyAtAH / vivRtadvAratayA zItavAtAdipravezAttvagasthimAtratanordussahaM duHkhaM syAt / zarIramalatyAgo'pi kathamapracchanne kriyeta / andhakAra bahule asaMyamaH syAt / asukhaniSkramaNapravezanAyAM AtmavirAdhanA saMyamavirA avivRtadvArA dhanA ca // 636 // anyaccAcaSTe-- ghaNakuDDe sakavADe gAmabahiM bAlabuDhDhagaNajogge / ujjANaghare girikaMdare guhAe va suNNahare || 637 // 'ghaNakuDDe' dRDhakuDaye / 'sakavADe' kapATasahite / 'gAmabaha' grAmabAhye deze / 'bAlabuDDhagaNajogge' bAlAnAM vRddhAnAM gaNasya catuvidhasya yogye udyAnagRhe / 'guhAe' guhAyAM / vA 'suNNaghare' zUnyagRhe vA / 'saMthAro hoditti' kriyApadAbhisambandhaH / / 637 / / Ane vAle prANI Akara vAsa nahIM karate, tathA jo saMskAra rahita vasati hai usameM sAdhu nivAsa karate haiM // 635 // 433 taba kaisI nirdoSa vasati meM rahanA cAhie, isake uttara meM vasatikA varNana karate haiM gA0 - TI0 - jisameM vinA kaSTake sukhapUrvaka praveza aura nirgamana hotA ho, jisakA dvAra khulA na ho tathA jisameM andhakAra na ho| aisI do athavA tIna vizAlavasatikA grahaNa karanI cAhie / jaghanyase do vasati lenA caahie| ekameM kSapaka rahatA hai / dUsarImeM anya yati aura dharma sunane ke lie Aye bAharake AdamI rahate haiM / [ yadi tIna grahaNa karate haiM to ekameM kSapaka, ekameM anya yati aura ekameM dharmopadeza hotA hai] yadi vasatikA dvAra khulA ho to zItavAyu Adi pravezase hADacAmamAtra zeSa rahe kSapakako duHsaha duHkha hotA hai / khule sthAna meM vaha malamUtrakA tyAga bhI kaise karegA ? andherI vasati meM asaMyama hogA - jIvajantu dRSTigocara nahIM hoNge| sukhapUrvaka AnA jAnA sambhava na honese apanI bhI virAdhanA hotI hai aura saMyama kI bhI virAdhanA hotI hai / / 636|| aura bhI kahate haiM gA0 - jisakI dIvAra majabUta ho, kapATa sahita ho, gA~va ke bAhara aise pradeza meM ho jahA~ bacce bUr3he aura cAra prakArakA saMgha jA sakatA ho, aisI vasatimeM, udyAnaghara meM, guphAmeM athavA zUnyagharameM kSapakakA saMtharA hotA hai ||637|| 1. zAlAo - mu0 / 2. manA api-A0 mu0 / 55 Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 434 bhagavatI ArAdhanA AgaMtugharAdIsu vi kaDaehiM ya cilimilIhiM kAyavyo / khavayassocchAgAro dhammasavaNamaMDavAdI ya // 638 / / 'AgaMtugharAdIsu vi' AgantukaiH skandhAvArAyAtaiH sAthikaiH kRteSu gRhAdiSu 'saMthAro hoditti' vakSyamANena sambandhaH / uktAnAM vasatInAmalAbhe 'kaDaehi khavagassocchAgAro kAdamvo' kaTakaiH kSapakasya avasthitaye pracchAdanaM kaary| 'dhammasavaNamaMDavAvI ya' dharmazravaNaNamaDapAdikaM ca / anena bahatarAsaMyamanimittavasatityAmaH, saMyamasAdhanavasativikalpazca kathitaH / sejjA // 638 / / ... evaMbhUtAyAM vasatI saMstara itthaMbhUta ityAcaSTe puDhavIsilAmao vA phaMlayamao taNamao ya sNthaaro| hodi samAdhiNimittaM uttarasira aha va puvvasiro // 639 / / 'puDhavIsaMthAro hodi' pRthvIsaMstaro bhavati / 'silAmao vA' zilAmayo vaa| 'phalakamao vA' phalakamayo vA / 'taNamao vA' tRNamayo vA 'samAdhiNimittaM' samAdhyartha / 'uttarasiramatha puvvasiraM' pUrvottamAMga uttarottamAMgo vA saMstaraH kAryaH / prAcI digamyudayikeSu kAryeSu prazastA / athavottarA dik svayaMprabhAdyuttaradiggatatIrthakarabhaktyu ddezena / / 639 // . bhUmisaMstaranirUpaNAya gAthA aghase same asusire ahisuyaavile ya appapANe ya / asiNiddhe ghaNagutte ujjove bhUmisaMthAro // 640 // 'aghase' amRdvii| 'same' animnonnatA / 'asusire' asuSirA 'abilA' / 'ahisuyA' uddehikaarhitaa| 'appapANe' nirjantukA / 'asiNi?' anArdA / 'ghaNagutte' ghanA guptA / 'ujjove' udyotavatI bhUmiH gA0-senAke par3Avake sAtha Aye hue vyApAriyoMke dvArA banAye gaye gharoMmeM aura Adi zabdase isa prakArake zramaNoMke yogya udyAnagRha AdimeM kSapakakA santharA karanA caahie| ukta prakArakI vasatiyoMke na milanepara kSapakake rahaneke lie bA~sake pattoMse AcchAdita aura prakAzake lie jhIrI sahita ghara banA denA caahie| tathA dharma sunaneke lie maNDapa Adi bhI banA denA caahie| isase bahuta asaMyamameM nimitta vasatikA tyAga aura saMyamameM sAdhana vasatikA nirmANa kahA / / 638 / / gA0-isa prakArakI vasatimeM isa prakArakA saMstara honA cAhie, yaha kahate hai-samAdhike nimitta saMtharA pRthivImaya, yA zilAmaya yA phalakamaya-lakar3IkA, athavA tRNoMkA hotA hai| usakA sira uttara kI ora athavA pUraba kI ora honA cAhie; kyoMki lokameM mAMgalikakAryoMmeM pUraba dizA acchI mAnI jAtI hai usImeM sUryakA udaya hotA hai| athavA uttara dizAmeM videha kSetrameM sthita tIrthaMkaroMke prati bhakti pradarzita karaneke uddezase uttaradizA bhI zubha mAnI jAtI hai // 639|| pRthvImaya saMstarakA kathana karate haiMgA0-To0--jo bhUmi kaThora ho, U~cI nIcI na ho, sama ho, chidra rahita ho, cIMTI Adise Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIat 'bhUmisaMthAro' bhUmisaMstaraH / mRdvI bhUmirbAdhyate gAtrakaracaraNamardanena / asamAne tadAtmano bAdhA / suSire bile vA praviSTA nirgatAstatrasthAH pIDayante / ArdrA cedakAyikAnAM pIDA / anudyote apazyataH kathamasaMyamaparihAraH / anye tu saptamyantatAM vyAcakSate / amRdvayAM animnonnatAyAmasuSirAyAM iti tadayuktaM | Adheyasya saMstarasya anyasyAbhAvAt / api ca puDhavI silAmao vA iti vacanena pRthivIrUpatayA saMstarasyokte // 640 // viddhattho ya aphuDido NikkaMpo savvado asasatto / samapaTTI ujjove silAmao hodi saMthAro || 641 // viddhatyo ya vidhvastaH dAhAtkuTTanAddharSaNAdvA / 'aphuDido' asphuTita: / 'NikkaMpo' nizcalaH | 'samvado' samantAt / ' asaM satto' jIva rahitaH / pASANamatkuNAdirahita iti yAvat / 'samapaTThI' samapRSThaH / 'ujjoe' udyote / 'silAmao hodi saMthAro' zilAmayo bhavati saMstaraH ||641 // t bhUmisamaruMdalahuo akukkucokaMga' appamANo ya / acchido ya aphuDido lanho vi ya phalayasaMthAro ||642 // 'bhUmisamaru dalahugo' bhUmyavalagnaH mahAn laghuH / 2" akukku cogaMgi avyamANo ya' acalaH, ekazarIraH, nirjantukaH / 'acchido ya' acchidraH / 'aphuDiyo' asphuTitaH / 'laNho' masRNaH / phalagasaMthAro' phalaka saMstaraH / / 642 / / rahita ho, janturahita ho, kSapakake zarIrake barAbara pramANavAlI ho, gIlI na ho, majabUta aura gupta ho, prakAzasahita ho vahI bhUmi saMstararUpa hotI hai / komala bhUmi zarIra hAtha pairake dabAvase daba jAtI hai / U~cI-nIcI bhUmimeM kSapakako kaSTa hotA hai / bila honese unameM rahanevAle yA unase nikalanevAle jIvoMko pIr3A hotI hai / gIlI honese jalakAyika jIvoMko pIr3A pahu~catI hai / prakAzarahita bhUmimeM kucha dikhAI na denese asaMyamase bacAva nahIM hotA / anya vyAkhyAkAra ukta zabdoMkI saptamI vibhattiparaka vyAkhyA karate haiM ki kaThora bhUmimeM, chidrarahita meM saMstara honA cAhie Adi / kintu yaha yukta nahIM hai kyoMki Adheya saMstara bhUmise bhinna nahIM hai bhUmi hI saMstararUpa hotI hai / tathA 'puDhavIsilAmaovA' gAthA ke isa padase saMstarako pRthvIrUpa kahA hai / vizeSArtha - yadi bhUmimeM cIMTI AdikA vAsa hotA hai to saMnyAsakAlameM ve kSapakako kATa sakatI haiM / jantusahita honepara prANisaMyamakI virAdhanA hotI hai / kSapakake zarIra ke pramANase adhika honepara vyartha pratilekhanA Adi karanA hotI hai| zarIrake pramANase kama honepara kSapakako zarIra saMkocanese duHkha hotA hai / yadi bhUmi dRr3ha na ho to zarIra ke bhArase dabanepara usake andara jantu hoM to unheM bAdhA hotI hai aura kSapakako bhI kaSTa hotA hai / prakaTa bhUmi honepara mithyAdRSTijanoM kA samparka hotA hai || 640 // gA0 - zilAmaya saMstara Agase, kUTanese athavA ghisanese prAsuka huA ho, TUTA-phUTA na ho, nizcala ho, saba orase jIva rahita ho, arthAt patthara meM rahanevAle khaTamala Adise rahita ho / samatala ho, U~cA-nIcA na ho / prakAzayukta ho / aisA zilAmaya saMstara hotA hai / / 641 / / gA0--phalakasaMstara saba orase bhUmise lagA ho, vistIrNa ho, halakA ho, uThAne lAne le 1. akuDilaegaMgi A0 mu0 / 1. avakta evaMgaMgi-A0 / Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 436 bhagavato ArAdhanA NissaMdhI ya apollo Niruvahado samadhivAssaNijjatu / suhapaDileho mauo taNasaMthAro have carimo / / 643 / / 'NissaMdhI ya' granthirahitaH / 'apollo' acchidraH / "Niruvahado' nirupahataH acUrNitaH / samadhivAssaNijjantu mRdusparzo nirjantukazca / 'suhapaDilehoM sukhena pratilekhanIyaH sukhena zodhya iti yAvat / 'maugo' mRduH| 'taNasaMthAro have carimo' tRNasaMstaro bhavedantyaH // 643 // jutto pamANaraio ubhayakAlapaDilehaNAsuddho / vidhivihido saMthAro Arohavvo tigutteNa // 644 // 'jutto' yukto yogyaH / 'pamANaraido' pramANasamanvitaH / nAtyalpo nAtimahAn / 'ubhayakAlapaDilehaNAsuddhI' sUryodayAstamanakAladvaye pratilekhanena zuddhaH / 'vidhivihido saMthAro' zAstranirdiSTakrama kRtasaMstaraH / 'ArohavvoM AroDhavyaH / kena ? 'tigutteNa' triguptena kRtAzubhamanovAkkAyanirodhena // 644 // NisidittA appANaM savvaguNasamaNNidaMmi Nijjavae / saMthArammi NisaNNo viharadi sallehaNAvidhiNA // 645 // 'NisidittA' sthApayitvA tyaktvA / 'appANaM' AtmAnaM / 'savvaguNasamaNgidammi' sarvaguNasamanvite Nijjavage' niryApake / 'saMthArammi' saMstare / 'NisaNNo' niSaNNo / 'viharadi' cessttte| 'sallehaNA vihiNA' sallekhanA dviprakArA bAhyAbhyantarA ceti / dravyasallekhanA bhAvasallekhanA ca / AhAraM parihAya zarIrasallekhanAM jAnemeM sukara ho, acala ho-zabda na karatA ho, ekarUpa ho, janturahita ho, chidrarahita ho, TUTA-phUTA na ho, cikanA ho / aisA phalaka saMstara hotA hai / / 642 / / vizeSArtha-paM0 AzAdharajIne apanI TIkAmeM 'appapANo' ke sthAnameM 'appamANo' pATha rakhakara usakA artha puruSa pramANa kiyA hai arthAt phalaka kSapakake zarIrake pramANa honA cAhie // 642 // gA0-tRNasaMstara gA~Tharahita tRNoMse banA ho, tRNoMke madhyameM chidra na hoM, TUTe tRNa na lage hoM, mRdusparzavAlA ho, janturahita ho, sukhapUrvaka zuddhi karaneke yogya ho, aura komala ho| aisA antima tRNasaMstara hotA hai / / 643 // vizeSArtha-paM0 AzAdharajI ne apanI TIkAmeM 'samadhivAssa' kA artha 'samyak rUpase adhivAsa karaneke yogya' kiyA hai arthAt jisapara leTanese khAja paidA na ho // 643 / / . gA0 - isa prakAra saMstara yogya ho, pramANayukta ho-na bahuta choTA ho aura na bahuta bar3A ho, donoM samaya arthAt sUryodaya aura sUryAstake samaya pratilekhanA dvArA zuddha kiyA gayA ho, aura zAstra meM nirdiSTa kramake anusAra banAyA gayA ho| aise saMstara para azabha mana vacana kAyakA nirodha karake kSapakako ArohaNa karanA cAhie // 644 / / gA0-To0-sarvaguNoMse sampanna niryApakAcArya para apaneko samarpita karake kSapaka saMstara para ArohaNa karatA hai aura sallekhanAkI vidhise vicaratA hai| sallekhanAke do prakAra haiM-bAhya aura abhyantara / athavA dravya sallekhanA aura bhAvasallekhanA / AhArako tyAgakara zarIrakI salle Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 437 karoti / samyagdarzanAdibhAvanayA mithyAtvAdipariNAmAMstanUkaroti / evaM vasatisaMstaroti evaM vasatisaMstarI nirUpitau // 645 // niryApakAnnirUpayati piyadhammA daDhadhammA saMviggA vajjabhIruNo dhIrA / / chaMdaNhU paccaiyA paccakkhANammi ya vidaNhU // 646 // 'piyadhammA' priyo dharmo yeSAM te bhavanti priyadharmANaH / 'daDhadhammA' dharme sthirAH / 'saMviggA' saMvignAH saMsArabhIravaH / 'vajjabhIruNo' paapbhiirvo| 'pIrA' dhRtimantaH / 'chaMdaNhU' abhiprAyajJAH / 'paccaigA' pratyayitAH / paccakkhANammiya vidaNha' pratyAkhyAnakramajJAH / dharmazcAritraM tena priyacAritrA yatayaH / tatazcAritre kSapakamapi vartayitumatsahante tatsAhAyyatAM ca kartuM / yadyapi cAritre'nurAgavantaH samyagdRSTitayA tathApi cAritramohodayAdadRDhacAritrA bhavanti iti vizeSaNamupAdatte dRDhacAritrA iti / adRDhacAritrA hi na asaMyama parihareyuH / kasmAdasaMyama pariharanti pApabhIravo yasmAt ? saMvignA vicitravyasanani dhAnabhUtacaturgatibhramaNabhayavyAkulAH / dhIrA ityanena paroSahasahA ityAkhyAyate / pariSahaiH parAjito na saMyama paripAlayatIti manyate / kSapakeNa anuktamapi tadiGgitenAvagatatatprayojanA vaiyAvRttye vartante / nAnabhiprAyajJA iti darzayituM chandaNhU ityuktaM / pratyayitavyA gurubhirnAmI asaMyama kurvanti kSapake vaiyAvRttyodyatA iti sAkAranirAkArapratyAkhyAnakramajJAH / / 646 / / khanA karatA hai / aura samyagdarzana Adi bhAvanAse mithyAtva Adi pariNAmoMko kRza karatA hai| isa prakAra vasati aura saMstarakA kathana kiyA // 645 / / aba niryApakoMkA kathana karate haiM gA0-jinheM dharma priya hai, jo dharmameM sthira haiM, saMsArase bhIru haiM, pApase Darate haiM, dhairyavAn haiM, abhiprAyako jAnate haiM, vizvAsake yogya haiM, pratyAkhyAnake kramako jAnate haiM, aise yati niryApaka hote haiM // 646|| ___To0-yahA~ dharmase cAritrakA abhiprAya hai| ataH niryApaka yatiyoMko cAritra priya hotA hai| isase ve kSapakako bhI cAritrameM pravRtti karaneke lie utsAhita karate haiM aura usakI sahAyatA karate haiM / yadyapi samyagdRSTi honese yati cAritrameM anurAga rakhate haiM tathApi cAritra mohakA udaya honese cAritrameM dRr3ha nahIM hote| isalie 'dRr3ha cAritra' vizeSaNa diyA hai| jinakA cAritra dRr3ha nahIM hotA ve asaMyamakA parihAra nahIM karate / pApabhIru honese asaMyamakA parihAra karate haiM kyoMki ve vicitra duHkhoMkI khAnarUpa cAra gatiyoMmeM bhramaNake bhayase vyAkula hote haiN| tathA 'dhIra' padase parISahoMkA sahane vAle kahA hai / jo paroSahoMse hAra jAtA hai vaha saMyamakA pAlana nahIM karatA aisA mAnA jAtA hai| kSapakake na kahane para bhI usake saMketa mAtrase usakA abhiprAya jAnakara vaiyAvRtyameM pravRtta hote haiM isalie niryApaka abhiprAyako na jAnane vAle nahIM hote| yaha batalAneke lie 'chaMdaNhu' kahA hai / tathA guruoMke dvArA vizvAsa yogya hote haiM ki ye asaMyama nahIM karate aura kSepakakI vaiyAvRtya meM tatpara rahate haiN| ve sAkAra aura nirAkAra pratyAkhyAnake kramako jAnate haiN| arthAt ukta guNa yukta hone para bhI jinhoMne pahale kisI kSapakakI samAdhi nahIM dekhI hai aise yatiyoM 1. 'evaM saMstaroti' iti pATho nAsti A0 mu0 / 2. vidhaan-a0| 3. nAnAbhi-a0 mu0 / Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 438 bhagavatI ArAdhanA samAghikaraNujjudA sudarahassA | kappAkappe kusalA " gIdatthA bhayavaMto aDadAlIsaM tu NijjavayA || 647 || 'kappAkappe kusalA' yogyamidamayogyamiti bhaktapAnaparIkSAyAM kuzalAH / 'samAdhikaraNujjudA' kSapakacittasamAdhAnakaraNodyatAH / ' sudarahassA' zrutaprAyazcittagranthAH | 'godatthA' gRhItasUtrArthAH / bhagavante bhagavantaH svaparoddharaNamAhAtmyavantaH / 'aDadAlIsaM tu' aSTacatvAriMzatsaMkhyA | 'NijjavagA' niryApakA yatayaH || 647 || niryApakA imaM imamupakAraM kurvantIti kathanAyottaraprabandhaH AmAsaNaparimAsaNacaMkamaNasayaNa- NisIdaNe ThANe / uvvattaNapariyattaNapasAraNA - uMTaNAdIsu ||648|| 'AmAsanaparimANacaMkamaNasayaNaNisIyaNe ThANe' kSapakasya zarIraikadezasya sparzanaM AmarzanaM, samastazarIrasya hastena sparzanaM parimarzanaM / caMkamaNamitasto gamanaM zayanaM / 'NisodaNe ThANe' niSadyAsthAnamityeteSu / 'uThavattaNapariyattaNapasAraNAuMTaNAdIsu' udvarttane pAzrvAtpAzrvAntarasaMcaraNe / hastapAdAdiprasAraNe AkuJcanamityAdiSu ca // 648 // saMjadakameNa khavayassa dehakiriyAsu NiccamAuttA | caduro samAdhikAmA alaggaMtA paDicaraMti || 649 // 'saMjadakameNa' prayatnenaiva / 'khavagassa' kSapakasya / 'dehakiriyAsu' zarIrakriyAsu vyAvarNitAsu / 'NinvaM' pratidinaM / 'AjuttA' AyuktAH / 'caTuro' catvAro yatayaH / samAdhikAmAH kSapakasya samAdhikaraNamabhilapantaH / 'olaggaMtA' upAsanAM kurvantaH / 'paDicaranti' praticArakA bhavanti // 649 // ko guru kSapakakI paricaryA meM niyukta nahIM karate / kintu jo vizvasta hote haiM unheM hI niyukta karate haiM // 646 // gA0 - jo yaha yogya hai aura yaha ayogya hai isa prakAra bhojana aura pAnakI parIkSAmeM kuzala hote haiM, kSapakake cittakA samAdhAna karanemeM tatpara rahate haiM, jinhoMne prAyazcitta granthoMko sunA hai, jo sUtrake arthako hRdayase svIkAra kiye haiM, apane aura dUsaroMke uddhAra karaneke mAhAtmyase zobhita haiM / aise ar3atAlIsa niryApaka yati hote haiM // 647 // niryApaka kyA-kyA karate haiM, yaha kahate haiM-- gA0 - kSapakake zarIrake ekadezake sparzana karaneko Amazana kahate haiM / aura samasta zarIrakA hastase sparzana karaneko parimarzana kahate haiN| idhara-udhara jAneko caMkramaNa kahate haiM / arthAt paricAraka muni kSapakake zarIrako apane hAthase sahalAte haiM, davAte haiM / calane phiranemeM sahAyatA karate haiN| sone, baiThane, uThane meM sahAyatA karate haiM / udvartana arthAt eka karavaTase dUsarI karavaTa livAte haiM / hAtha paira phailAne meM saMkocanemeM sahAyatA karate hai ||648 || gA0 - cAra paricAraka yati munimArga ke anusAra kSapakakI Upara kahI zArIrika kriyAoM meM pratidina lage rahate haiM / ve kSapakakI samAdhikI kAmanA karate hue upAsanApUrvaka paricaryA karate haiM ||649|| Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 439 'cattAri jaNA dhammaM kahaMti vikathAo vajjittA' iti padasambandhaH catvAro dharma kathayanti vikathAH parityajya / kAstA vikathA bhavanti bhattitthirAyajaNavadakaMdappatthaNaDaNaTTiyakahAo / vajjittA vikahAo ajjhappavirAdhaNakarIo // 650 // 'bhattitthirAya jaNavadakaMdappatthaNaDaNaTigakahAo' bhattaM bhajyate sevyate iti bhaktaM caturvidhAhAraH / bhaktasya, strINAM, rAjJAM, janapadAnAM rAgodrekAtprahAsasammizrAziSTavAkprayogaH kandarpaH tasya arthasya, naTAnAM, natikAnAM ca yAH kathAstAH / 'ajjhappavirAghaNakarIo' AtmAnamadhivartate ityAdhyAtmikaM / AtmanastattvanizcayanirUpaNaM dhyAnaM (?) tasya 'virAdhaNakarIo' virAdhanAkAriNIH // 650 // kathaM tahi kathayanti- . akhalidamamiDidamavvAiTThamaNuccamavilaMbidamamaMdaM / kaMtamamicchAmelidamaNatthahINaM apuNaruttaM // 651 // _ 'akhalidaM' askhalitaM anyathA zabdoccAraNaM zabdaskhalanA, viparItArthanirUpaNA arthaskhalanA / 'amiDidaM' anAdaMDitaM / asaMmugdhaM / 'avvAiTaThaM' avyAhataM apratihataM pratyakSAdinA / 'aNuccaM' nAtimahaddhvanisametaM / 'avilaMbitaM' nAtizanaiH / 'amaMda' nAtyalpaghoSa / 'kaMta' zrotramanoharaM / 'amicchAmelidaM' mithyAtvenAnunmizraM / 'aNatyahINaM' abhidheyazUnyaM yanna. bhavatiH / 'apuNaruttaM' uktasya avizeSeNa bhUyo'bhidhAnaM punaruktaM yathA tatpaunaruktaM na bhavati // 651 // .. .NiddhaM madhuraM hidayaMgamaM ca palhAdaNijja patthaM ca / cattAri jaNA dhammaM kahaMti NiccaM vicittakahA // 652 / / cAra paricAraka muni vikathA tyAgakara dharmakathA kahate haiM aisA Age kaheMge / yahA~ vikathAoMko kahate haiM gA0-jo bhogA yA sevana kiyA jAtA hai vaha bhakta hai arthAt cAra prakArakA AhAra / 'AhArakI kathA, strIkI kathA, rAjAkI kathA, dezoMkI kathA / rAgake udrekase ha~sIse mizrita aziSTa vacana bolanA kandarpa hai| usakI kathA, naToMkI aura nAcanevAliyoMkI kathA vikathA haiM / ye adhyAtmako virAdhanA karatI haiN| jo AtmAse sambaddha ho use AdhyAtmika kahate haiN| Atmatattvake yathArtha kathanako adhyAtma kahate haiM / ye kathAe~ usakA vighAta karatI haiM // 650 / / gA0-TI0-ve muni askhalita dharmakathA kahate haiN| kuchakA kucha zabda bolanA zabdaskhalana hai / viparIta artha karanA arthaskhalana hai| isa skhalanase rahita kathA kahate haiM / eka bAtako duharAte nhiiN| sandehameM DAlanevAlA kathana nahIM krte| pratyakSa Adise aviruddha kathana karate haiN| bahuta jorase nahIM bolate / na bahuta ruka-rukakara bolate haiN| bahuta manda AvAjase bho nahIM bolate / kAnoMko priya vacana bolate haiN| mithyAtvakI bAta nahIM krte| aisI bAta nahIM kahate jisakA kucha artha hI na ho| jo bAta kahI ho use hI punaH kahanA punarakta hai| ve punarukta kathana nahIM karate // 651 // Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 440 bhagavatI ArAdhanA "Niddha" priyaM / 'madhura' lalitapadavarNaracanaM / 'hidayaMgama' zrotrahRdayAnupravezi / 'palhAdahijja patthaM ca' sukhadaM pathyaM ca / 'kahaMti' kathayanti "NiccaM' anuparataM / 'vicittakahA' vicitrakathAH nAnAkathAkuzalAH // 652 / / kIdRzI kSapakasya kathA bhaNitavyA ityatrAcaSTa khavayassa kahedavvA du sA kahA jaM suNittu so khavao / jahidavisotigabhAvo gacchadi saMvegaNivvegaM // 653 // 'khavagassa' kSapakasya / 'sA kahA' sA kathA / 'kahedavvA' kathayitavyA / 'so khavago' aso kSapakaH / 'ja' yAM kathAM / 'suNitta' zrutvA / 'jahidavisotigabhAgo' tyaktAzubhapariNAmaH / 'gacchadi saMvegaNinvegaM' saMsArabhIrutAM zarIrabhoganirvedaM ca pratipadyate // 653 // AkkhevaNI ya saMvegaNI ya NivveyaNI ya khavayassa / pAvoggA hoti kahA Na kahA vikkhevaNI joggA // 654 // AkSepaNI, vikSepaNI, saMvejanI, nirvejanI ceti catasraH kathAH / tAsAM madhye kA yogyA? kA vAyogyetyatrottaraM bravIti / 'AkkhevaNI ya' iti AkSepaNI, saMvejanI, nijanI ca kathA kSapakasya zrotuM, AkhyAntu ca yogyA / vikSepaNI tu kathA na yogyA iti sUtrArthaH / / 654 // tAsAM kathAnAM svarUpanirdezAyottaraM gAthAdvayaM AkkhevaNI kahA sA vijjAcaraNamuvadissade jattha / sasamayaparasamayagadA kathA du vikkhevaNI NAma // 65 // :AkkhavaNI kahA sA' sA AkSepaNo kathA bhaNyate / 'jattha' yasyAM kathAyAM / 'vijjAcaraNamavadissade' jJAnaM cAritraM copadizyate / evaMbhUtAni matyAdIni jJAnAni sAmAyikAdIni vA cAritrANyavasvarUpANi iti / 'sasamayaparasamayagadA kathA du vikkhevaNo NAma' yA kathA svasamayaM parasamayaM vAzritya pravRttA sA vikSepaNI - gA0-nAnA kathAoMmeM kuzala ve cAra paricAraka yati priya, madhura arthAt lalitapada aura varNavAlI, zrotAke hRdayameM praveza karanevAlI sukhadAyaka hitakArI kathA nirantara kahate haiM // 652 // ___ gA0-kSapakako kisa prakArakI kathA kahanI cAhie, yaha kahate haiM-kSapakako aisI kathA kahanI cAhie jise sunakara vaha azubha pariNAmoMko chor3e aura saMsArase tathA zarIrase virakta hove // 65 // gA0-cAra prakArakI kathAe~ hotI haiM-AkSepaNI, vikSepaNI, saMvejanI aura nirnejanI / inameMse kauna yogya hai aura kauna ayogya hai ? isakA uttara dete haiM-AkSepaNI, vikSepaNI aura nirvejanI kathA kSapakake sunane aura kahaneke yogya hai kintu vikSepaNI kathA yogya nahIM hai / / 654 // Age do gAthAoMse unakA svarUpa kahate haiM-- gA0-TI0--jisameM jJAna aura cAritrakA upadeza ho use AkSepaNI kathA kahate haiN| yathA, mati Adi jJAna isa prakArake hote haiM athavA sAmAyika Adi cAritroMkA aisA svarUpa hai| 1. jahadi visUttiya bhAvaM-a0 / Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 441 bhaNyate / sarvathA nityaM sarvathA kSaNikaM, ekamevAnekameva vA, sadeva asadeva vA, vijJAnamAtrameva / zUnyameve - tyAdikaM parasamayaM pUrvapakSIkRtya pratyakSAnumAnena Agamena ca virodhaM pradarthaM kathaMcinnityaM kathaMcidanityaM kathaMcidekaM kathaMcidanekaM ityAdisvasamayanirUpaNA ca vikSepaNI / / 655 / / saMveNI puNa kahA NANacaritatavavIriyaiDigadA | NiveNI puNa kahA sarIrabhoge bhavoghe ya ||656 || 'saMveyaNI puNa kahA' saMvejanI punaH kathA / ' NANacarittatavavIriyaiDDhigadA' jJAnacAritratapobhAvanA janitazaktisampannirUpaNaparA / 'NigvejaNI puNa kathA' nirvejanI punaH kathA sA / 'sarIrabhoge bhavoghe ya' zarIre, bhoge, bhavasantatau ca parAGmukhatAkAriNI | zarIrANyazucIni rasAdisaptadhAtumayatvAt zukrazoNitabIjatvAt, azucyAhAraparivaddhitatvAt azucisthAnanirgatatvAt ca / na kevalamazucyasAramapi anityakAyasvabhAvAH prANabhRtaH iti zarIratattvazravaNAt / tathA bhogA durlabhAH strIvastragandhamAlyabhojanAdayo labdhA api kathaMcinna tRpti janayanti / alAbhe teSAM labdhAnAM vA vinAze zoko mahAnudeti / devamanujabhavAvapi durlabhI, duHkhavahulI alpasukhau ini nirUpaNAt / tathA / / 656 // vikkhevaNI aNuradassa AugaM jadi havejja pakkhINaM / hojja asamAdhimaraNaM appAgamiyassa khavagassa ||657 || vikkheveNI aNuradassa' vikSepaNyAM parasamanirUpaNAyAM anuraktasya / 'AugaM' AyuSkaM / 'jadi haveMjja' yadi bhavet / 'pakkhINaM' prakSINaM / 'hojja' bhavet 'asamAdhimaraNaM / 'appAAgamigassa khavagassa' alpazrutasya jisa kathA meM svasamaya aura parasamayakI carcA hotI hai vaha vikSepaNI hai / vastu sarvathA nitya hai, yA sarvathA kSaNika hai, athavA eka hI hai yA aneka hI hai, athavA sat hI hai yA asat hI hai, athavA vijJAnamAtra hI hai yA zUnya hI hai, ityAdi parasamayako pUrvapakSa banAkara pratyakSa anumAna aura Agamase usameM virodha darzAkara vastuko kathaMcit nitya, kathaMcit anitya, kathaMcit eka, kathaMcit aneka ityAdi svasamayakA kathana karanA vikSepaNI kathA hai / / 655 // gA0 - TI0 - jJAna cAritra aura tapobhAvanAse utpanna zaktisampadAkA nirUpaNa karanevAlI kathA saMvejanI hai / zarIra bhoga aura bhavasantatikI orase vimukha karanevAlI kathA nirvejanI haiM / jaise, zarIra azuci hai kyoMki vaha rasa Adi sAta dhAtuoMse banA hai, raja aura vIrya usake vIja haiM / azuci AhArase vaha bar3hatA hai aura azuci sthAnase nikalatA hai / zarIra kevala apavitra hI nahIM hai vaha nissAra bhI hai; kyoMki prANiyoMkA zarIra svabhAvase anitya hai aisA zarIra ke viSaya meM sunA jAtA hai / tathA strI, vastra, gandha, mAlA, bhojana Adi durlabha bhoga kisI taraha prApta honepara bhI tRpti nahIM dete| unake prApta na honepara athavA prApta hokara naSTa honepara mahAn zoka hotA hai / tathA deva aura manuSyabhava bhI durlabha haiM, dukhase bhare haiM, sukha alpa hai / isa prakArakA kathana nirvejanI kathA hai ||656|| gA0-vikSepaNI kathAmeM anuraktadazA meM yadi kSapakakI Ayu samApta ho jAye to alpa 1. tavAzrayaNAt A0 ma0 / 56 Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 442 bhagavatI ArAdhanA kSapakasya / yadeva pUrvapakSIkRtaM dUpaNAbhidhAnAya tadeva tattvamityadhyavasAyAdasamIcInajJAnadarzanasya ratnatrayakAmyaM nAstIti manyate // 657 // bahuzrutasya payoginI vikSepaNItImAM zaGkAM nirasyatiAgamamAhappagao vikahA vikkhevaNI apAuggA / abbhujjadagmi maraNe tassa vi edaM aNAyadaNaM || 658 || 'AgamamAhapado vi' bahuzrutasyApi / 'vikkhevaNI' vikSepaNI / 'apAugA' aprAyogyA | abbhujjardasi maraNe' ratnatrayArAdhanapare maraNe / 'tassa vi' bahuzrutasyApi 'evaM' etat / 'aNAyadaNaM' anAyatanaM anAdhAraH // 658 // abhujjami maraNe saMthAratthassa caramavelAe / tihiM pi kahaMti kahaM tidaMDaparimoDayA tamhA || 659 || 'abbhujjami maraNe' nikaTabhUte maraNe / kasya 'saMthAratthassa carimavelAe' saMstarasthasya antakAle / 'tivihaM vi' kahati kathaM saMvejanIM nirvejanI AkSepaNIM vA kathAM kathayanti / 'tidaMDaparimoDayA' azubhamanovAkkAyA daNDazabdenocyante tadbhedanakAriNaH sUrayaH / 'tamhA' tasmAt anAyatanatvAdvikSepiNyAH // 659 // juttassa tavadhurAe abbhujjadamaraNaveNusIsaMmi / vaha ve kaheMti ghIrA jaha so ArAhao hodi // 660|| 'jasassa' yuktasya / 'tavaghurAe' tapobhAreNa / 'abbhujjadamaraNa veNuso sammi' samIpIbhUtamaraNavaMzasya zirasi sthitasya kSapakasya / 'te dhIrA taha kaheMti' te dhIrAstathA kathayanti / 'jadha so ArAdhago hovi' yathAsAvArAdhako bhavati ratnatrayasya // 660 // jJAnI kSapakakA asamAdhipUrvaka maraNa hogA; kyoMki vikSepaNImeM dUSaNa deneke lie pahale paramatakA kathana hotA hai / alpajJAnI kSapaka use tattva samajha baiThe to mithyAjJAna aura mithyA zraddhAna honese ratnatrayakI ekAgratA nahIM rahatI || 657 / / to kyA bahuzAstrAbhyAsI kSapakake lie vikSepaNI kathA upayogI hai ? isa zaMkAkA nirasana karate haiM gA0 - bahuzruta bhI kSapakake lie vikSepaNI kathA upayogI nahIM hai; kyoMki maraNake samaya ratnatrayakI ArAdhanA meM tatpara rahanA hotA hai / ataH usake lie bhI yaha kathA anAyatana hai vaha usakA AdhAra nahIM hai ||658|| gA0 - jaba saMstarapara sthita kSapakakA antakAla hotA hai aura maraNa nikaTa hotA hai taba azubha manavacanakAyako nirmUla karanevAle sAdhu saMvejanI, nirvejanI aura AkSepaNI ina tIna hI kathAoMko kahate haiM / ataH vikSepaNI kathA anAyatanarUpa hai ||659|| gA0--jo tapakA bhAra uThAye hue hai arthAt tapasyAmeM lIna hai aura nikaTavartI maraNarUpI bA~sake agrabhAgapara khar3A hai usa kSapakako ve dhIra paricAraka aisA upadeza dete haiM jisameM vaha ratnatrayakA ArAdhaka hotA hai / arthAt kSapakakI sthiti usa naTake samAna hai jo sirapara bojha Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA cattAri jaNA bhattaM uvakappeMti agilAe pAoggaM / chaMdiyamavagadadosaM amAiNo laddhisaMpaNNA || 661 // 'cattAri jaNA' catvAro yataya: / 'bhattaM' azanaM / 'pAugaM' prAyogyaM udgamAdidoSAnupahataM / 'uvakappeMti' Anayanti / 'agilAe' glAnimantareNa / kiyantaM kAlamAnayAma iti saMklezaM vinA / 'chaMdiyaM ' kSapakeNa iSTaM azanaM pAnaM vA / kSutpipAsAparISahaprazAntikaraNakSamamityetAvatA teneSTaM na tu laulyAt / 'avagada - dosaM' vAtapittazleSmaNAmajanakaM / ka Anayanti ? 'amAiNo' mAyArahitAH ayogyaM yogyamiti ye nAnayanti / 'laddhisaMpaNNA' mohAnta rAyakSayopazamAdbhikSAlabdhisamanvitAH / alabdhimAnkSapakaM klezayati / mAyAvI ayogyaM yogyamiti kalpayet // 661 // cattAri jaNA pANayamuvakappaMti agilAe pAoggaM / chaMdamava gadadosaM amAiNo laddhisaMpaNNA ||662 // cattAri jaNA pANagA iti spaSTArtha gAthA - sUriNA anujJAtau niveditAtmAnau dvau dvau pRthagbhaktaM pRthakpAnaM cAnayataH // 662 // 443 cattAri jaNA rakkhanti daviyamuvakappiyaM tayaM tehi / agilA appamattA khavayassa samAdhimicchati || 663 || tairAnItaM bhaktaM pAnaM vA catvAro rakSanti pramAdarahitAH sA yathA na pravizanti, yathA vApare na pAtayanti // 663 // uThAye bA~sake agrabhAgapara apanI kalAkA pradarzana karatA hai ataH paricAraka aisA hI prayatna karate haiM jisase vaha saphala ho // 660|| I gA0-cAra paricAraka yati usa kSapakake lie usako iSTa khAna-pAna vinA glAnike lAte haiM / unheM aisA saMkleza nahIM hotA ki kabataka hama isake lie lAveM / tathA khAna-pAna udgama Adi doSoMse rahita hotA hai / aura vAta pitta kaphako utpanna karanevAlA nahIM hotA / kSapakaM bhI lipsAvaza AhAra pasanda nahIM karatA / kintu bhUkha aura pyAsa parISahako zAnta karanemeM samartha khAna-pAnakI icchA karatA hai / jo yati AhAra lAte haiM mAyAvI nahIM hote, ayogya AhArako yogya nahIM kahate / mAyAvI ayogyako yogya kaha sakatA hai / tathA ve moha aura antarAyakarmIkA kSayopazama honese bhikSAlabdhise yukta hote haiM / unheM bhikSA avazya mila jAtI hai / alabdhimAn muni bhikSA na milanepara khAlI hAtha lauTakara kSapakako kaSTa pahu~cAtA hai ||661 // gA0--cAra paricAraka muni kSapakake lie vinA glAnike udgama Adi doSoMse rahita, vAtapitta kaphako paidA na karanevAlA tathA kSapakakI pyAsa pariSahako zAnta karanevAlA pAnaka lAte haiN| ve lAnevAle yati mAyArahita aura bhikSAlabdhise sampanna hote haiM / AcAryakI anujJAse svayaM apaneko upasthita karanevAle do-do paricAraka bhojana aura pAna alaga-alaga lAte haiM // 662 // gA0 - cAra yati una yatiyoMke glAnike pramAdarahita hokara rakSA karate hai dvArA lAye gaye khAna-pAnakI vinA kisI prakArakI ki usameM trasAdi na gire athavA koI usameM sAdi Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 444 bhagavatI ArAdhanA kAiyamAdI savvaM cattAri padiTThavanti khavayassa / paDilehaMti ya uvaghokAle sejjuvadhisaMthAraM / / 664 // - 'kAigamAdo savvaM' purISaprabhRtikaM malaM sarvaM / kSapakasya catvAraH / 'padiThivaMti' pratiSThApayanti / 'paDilehaMti ya' pratilikhanti ca / 'uvadho kAle' udyaastmnkaalvelyoH| 'sejjavadhisaMthAra' vasatimupakaraNaM, saMstaraM ca // 664 // khavagassa gharaduvAraM sArakkhaMti jadaNAe du cattAri / cattAri samosaraNaduvAraM rakkhaMti jadaNAe // 665 // 'khavagassa' kSapakasya / 'gharaduvAraM' gRhadvAraM / 'sArakkhaMti' pAlayanti / 'jadaNAe' yatnena / 'cattAri' catvAraH / asaMyatAn zikSakAMzca niSedhuM dvArapAlAyante / 'cattAri' catvAraH / 'samosaraNaduvAraM' samavazaraNadvAraM / 'jadaNAe' yatnena / 'ArakSaM ti' pAlayanti // 665 / / jidaNiddA tallicchA rAdo jaggaMti taha ya cattAri / cattAri gavesaMti khu khette desappavattIo // 666 / / "jitaNiddA' jitanidrAH 'tallicchA' nidrAjayalipsavaH / 'rAdo' rAtrau / 'jaggaMti' jAgaraM kurvanti / 'taha ya' tatra ksspkskaashe| 'cattAri' catvAraH / 'gavesaMti khu' parIkSAM kurvanti / 'khette' kSetre svAdhyuSite / 'desapavattIo' dezasya kSemavAtA // 666 / / vAhiM asaddavaDiyaM kahaMti cauro cduvidhkhaao| sasamayaparasamayavidU parisAe samosadAe du // 667 // jantu na girA de| ve saba kSapakakI samAdhike icchuka hote haiM ki usakI samAdhi nirvighna pUrNa ho // 663 / / ___gA.-cAra muni kSapakake saba malamUtra uThAnekA kArya karate haiM / aura sUrya ke udaya tathA asta honeke samaya vasati, upakaraNa aura saMtharekI pratilekhanA karate haiM / / 664|| gA0-cAra yati sAvadhAnatApUrvaka kSapakake gharake dvArakI rakSA karate haiM / aisA ve asaMyamI janoM aura zikSakoMko andara praveza karanese rokaneke lie karate haiN| cAra muni sAvadhAnatApUrvaka samavasaraNa dvAra arthAt dharmopadeza karaneke gharake dvArako rakSA karate haiM / / 665 / / gA-nidrAko jIta lenevAle aura nidrAko jItaneke icchuka cAra yati rAtameM kSapakake pAsa jAgate haiN| aura cAra muni apane rahaneke kSetrameM dezakI acchI burI pravRttiyoMkI parIkSA karate haiN| arthAt jisa kSetrameM kSapaka samAdhi maraNa karatA hai usa dezake acche bure samAcAroMkI khabara rakhakara unakI parIkSA karate haiM ki samAdhimeM koI bAdhA AnekA to khatarA nahIM hai // 666 // vizeSArtha-gAthAmeM 'tallicchA' pATha hai aura vijayodayAmeM usakA artha nidrAko jItaneke icchuka kiyA hai| kintu paM0 AzAdharajIne apanI TIkAmeM 'taNNivA' pATha rakhakara usakA artha kSapakakI sevAmeM tatpara kiyA hai / jitaniddAke sAtha yaha pATha saMgata pratIta hotA hai / / .66 / / - Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 445 'vAhi' bahiH kSapakAvAsAt / 'asaddapaDigaM' yAvat dUre sthitAnAM zabdo na zrUyate tatra sthitvA / 'cauroM' catvAraH paryAyeNa / 'kathAoM' cavidhAH kathAH pUrvavyAvaNitAH / kIdRgbhUtAste kathakA ata Aha'sasamayaparasamayavidU' svaparapakSasiddhAntajJAH / 'parisAe' pariSade / 'samosadAe' drAk samAgatAyai // 667 // . vAdI cattAri jaNA sIhANuga taha aNeyasatthavid / dhammakahayANa rakkhAhedaM viharaMti parisAe // 668 // 'vAdI' vAdinaH / 'cattAri jaNA' ctvaarH| 'sohANuga' siMhasamAnAH / 'aNegasatthavidU' anekazAstrajJaH dhammakahayANa dharma kathayatAM / 'rakkhAhedu" rakSArtha / 'viharaMti' itatasto yAnti / 'parisAe' pariSadi // 668 // upasaMharanti prastutaM evaM mahANubhAvA paggahidAe samAdhijadaNAe / taM NijjavaMti khavayaM aDayAlIsaM hiM' NijjavayA / / 669 / / 'evaM mahANubhAvA' evaM mAhAtmyavantaH / 'paggahidAe' prakRSTayA / 'samAdhijadaNAe' samAdhau kSapakasya prytnvRttyaa| 'taM NijjavaMti khavayaM' taM niryApayanti kSapakaM / 'aDadAlIsaM hi' aSTacatvAriMzatpramANAH / 'NijjavagA' niryApakAH // 669 / / ___ vyAvaNitaguNA eva niryApakA iti na grAhyaM, kintu bharatairAvatayovicitrakAlasya parAvRtteH kAlAnusAreNa prANinAM guNAH pravartante tena yadA yathAbhUtAH zobhanaguNAH sambhavanti tadA tathAbhUtA yatayo niryApakatvena grAhyA iti darzayati jo jArisao kAlo bharadevadesu hoi vAsesu / te tArisayA tadiyA coddAlIsaM pi NijjavayA // 670 // gA0-kSapakake AvAsake bAhara svasiddhAnta aura parasiddhAntake jJAtA cAra yati kramase eka eka karake sabhAmeM dharma sunaneke lie Aye hue zrotAoMko pUrvavaNita cAra kathAe~ isa prakAra kahate haiM ki dUravartI manuSya unakA zabda na suna sake / arthAt kSapakako sunAI na de itane dhIrese bolate haiM / usase kSapakako kisI prakArakI bAdhA nahIM hotI // 667 // gA0-aneka zAstroMke jJAtA aura vAda karanemeM kuzala cAra muni dharmakathA karanevAloMkI rakSAke lie sabhAmeM siMhake samAna vicarate haiN| arthAt dharmakathAmeM koI vivAdI vivAda khar3A kara de to vAda karanemeM kuzala muni usakA uttara deneke lie tatpara rahate haiM // 268 // prastuta carcAkA upasaMhAra karate haiM gA0-isa prakAra mAhAtmyazAlI ar3atAlIsa niryApaka yati kSapakakI samAdhime utkRSTa prayatnazIla rahate hue usa kSapakako saMsAra samudrase nikalaneke lie prerita karate haiM / / 669 / ! ___Upara kahe guNavAle yati hI niryApaka hote haiM aisA artha nahIM lenaa| kintu bharata aura airAvata kSetrameM kAlakA vicitra parivartana hotA rahatA hai| aura kAlake anusAra prANiyoMke guNa bhI badalate rahate haiN| ataH jisa kAlameM jisa prakArake zobhanIya guNa sambhava haiM 1. saMpiNijja-A0 / saM paNijja-a0 / Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 446 bhagavatI ArAdhanA 'jo jArisao kAlo ityAdinA' yo yAdRkkAlo / 'bharaderavadesu vAsesu' bharatarAvateSu janapadeSu / paJcabharatAH paJcarAvatAste niryApakAstArisagA tAdRgbhUtAH kAlAnuguNA iti yAvat / 'taiyA' tasminkAle grAhyA ityarthaH / / 670 // evaM caduro caduro parihAvedavvagA ya jadaNAe / kAlammi saMkililumi jAva cattAri sAdheti / / 671 // NijjAvayA ya doNNi vi hoti jahaNNeNa kAlasaMsayaNA / ekko NijjAvayao Na hoi kaiyA vi jiNasune // 672 / / spaSTArthottaragAthAdvayamiti na vyAkhyAyate / jaghanyato dvau niryApako iti kimarthamucyate / eko jaghanyato niryApakaH kasmAnnopanyasta ityAzaGkAyAM ekasminnipike doSamAcaSTe ego jai Nijjavao appA catto paro pavayaNaM ca / vasaNamasamAdhimaraNaM uDDAho duggadI cAvi / / 673 / / eko yadi niryApakaH / 'appA catto' AtmA tyakto bhavati niryApakeNa, paraH kSapakastyakto bhavati / 'pavayaNaM ca pravacanaM ca tyaktaM bhavati / 'vasaNaM' vyasanaM duHkhaM bhavati / 'asamAdhimaraNaM' samAdhAnamantareNa mRtiH syAt / 'uDDAho' dharmadUSaNA bhavati / 'duggadI cAvi' durgatizca bhavati // 673 / / evaM niryApakeNAtmA tyakto bhavati, evaM kSapaka ityetatkathayanti khavagapaDijaggaNAe bhikkhaggahaNAdimakuNamANeNa / appA catto tabivarIdo khavago havadi catto // 674 / / usa kAlameM una guNavAle yati niryApakarUpase grAhya haiM yaha kahate haiM gA0-pA~ca bharata aura pA~ca airAvata kSetroMmeM jaba jaisA kAla ho taba usI kAlake anukUla guNavAle cavAlIsa niryApaka sthApita karanA cAhie // 670|| gA.-isa prakAra jyoM-jyoM kAla kharAba hotA jAye tyoM-tyoM dezakAlake anusAra sAvadhAnatApUrvaka cAra-cAra niryApaka kama karate jAnA caahie| antameM cAra niryApaka hI samAdhimaraNako sampanna karate haiN| adhika kAla kharAba honepara kamase kama do niryApaka bhI hote haiM / kintu jinAgamameM kisI bhI avasthAmeM eka niryApaka nahIM kahA // 671-672 / / jaghanyase do niryApaka kyoM kahe ? jaghanyase eka niryApaka kyoM nahIM kahA ? aisI AzaMkAmeM eka niryApakameM doSa kahate haiM gA0-yadi eka niryApaka hotA hai to niryApakake dvArA AtmAkA bhI tyAga hotA hai, kSapakakA bhI tyAga hotA hai aura pravacanakA. bhI tyAga hotA hai / tathA duHkha uThAnA hotA hai| kSapakakA asamAdhipUrvaka maraNa hotA hai, dharmameM dUSaNa lagatA hai aura durgati hotI hai // 673 / / eka niryApakake dvArA AtmA aura kSapaka isa prakAra tyakta hote haiM, yaha kahate hai Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA khavagapaDijaggaNAe ityanayA gAthayA atraivaM padaghaTanA 'bhikkhaggahaNAdimakuNa mANeNa' bhikSAgrahaNaM, nidrA, kAyamalatyAgaM vA'kurvatA niryApakeNa 'khavagapaDijaggaNAe' kSapakakAryakaraNe / 'appA catto' AtmA tyakto bhavati / azanAgrahaNAnnidrAyA abhAvAt kAyabhalAnAM vA'nirAkaraNAnmahatI niryApakasya pIDA / ' tavvivarIdo yadi' niryApako bhikSAM bhramati nidrAtizayazarIramalanirAsArtha yAti, 'khavago catto bhavati' kSapakastyakto bhavati / / 674 || khavayassa appaNo vA cAe catto hu hoi jaidhammo | NANassa ya vucchedo pavayaNacAo kao hodi || 675 // 'khavagassa appaNI vA cAe' kSapakasyAtmano vA tyAge / 'catto khu hodi jaighammo' tyakto bhavati yatidharmaH / yaterdharmo vaiyAvRttyakaraNaM sa parityakto bhavati kSapakamapahAya gamane / agamane tu AvazyakAni yatidharmeSu vyaktAni bhavanti zaktivaikalyAt / ' NANassa ya vucchedo' jJAnasyApi vyucchedo bhavati, niryApakena saha mRtimupayAti / 'tado' tasmAt / 'pavayaNacAgo hodi' pravacanatyAgo bhavati / pravacanazabdenAgama ucyate / prAjJA hi kecideva' bhavantIti cedekakA niryApakA anazanAdinAtikhinnA mRtimupeyuH kaH zAstrANyupadizet kazca dhArayedveti pravacanatyAgaH // 675 // vyasanaM vyAcaSTe - cAyammi kIramANe vasaNaM khavayassa appaNo cAvi / khavayassa appaNo vA cAyammi havejja asamAdhi || 676 || 447 'cAyammi kauramANe' tyAge kriyamANe / 'vasaNaM khavagassa' kSapakasya duHkhaM bhavati, pratikArAbhAvAt / 'appaNI vA vasaNaM' niryApakasya vA vyasanaM bhavati azanAdityAgAt / asamAdhimaraNaM vyAcaSTe - 'cAgammi' gA0 - TI0 - kSapakakA kArya karate rahanese niryApaka bhikSAgrahaNa, nidrA aura malamUtrakA tyAga nahIM kara sakatA / ataH vaha AtmAkA tyAga karatA hai kyoMki bhojana na karane se nidrA nahIM AtI / aura zArIrika mala na tyAganese niryApakako kaSTa hotA hai / yadi niryApaka bhikSAke lie bhramaNa karatA hai tathA sotA hai aura zarIramala tyAgane jAtA hai to kSapakakA tyAga karatA hai ||674 || gA0 TI0 - apanA athavA kSapakakA tyAga karanepara yatidharmakA tyAga hotA hai / arthAt yatikA dharmaM vaiyAvRtya karanA hai / kSapakako chor3akara jAnepara usakA tyAga hotA hai / na jAnepara yatidharma meM Avazyaka pradhAna haiM unakA tyAga hotA hai / jJAnakA bhI vyuccheda hotA hai kyoMki niryApakake sAtha vaha bhI mara jAtA hai / aura aisA honese pravacanakA tyAga hotA hai / yahA~ pravacana zabdase Agama kahA hai / vidvAn to virala hI hote haiM / akelA niryApaka upavAsa Adise atikhinna hokara yadi mara jAye to kauna zAstroMkA upadeza degA aura kauna zAstroMko yAda rakhegA / ataH pravacanakA tyAga hotA hai || 675 || gA0 - kSapakako tyAgane para kSapakako duHkha hotA hai kyoMki usakA koI pratikAra nahIM 1. devaM bhaNatIti ce-A0 / 2. zedavadhArayedraM - A0 / Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 448 bhagavatI ArAdhanA tyAge sati / 'khavagassa asamAdhi' kSapakasya asamAdhimaraNaM bhavati, cittasamAdhi kurvataH samIpe abhAvAt / 'appaNo vA' niryApakasya vA / 'havejja' bhavet, asamAdhiH azanAdityAgajanitaduHkhavyAkulasya / / 676 / / uddAho ityetat sUtraM vyAcaSTe sevejja vA akappaM kajjA vA jAyaNAi uDDAhaM / taNhAchudhAdibhaggo khavao suNNammi Nijjavahe // 677 / / 'sevejja vA akappaM' ayogyasevAM kuryAt, asthitabhojanAdikaM pArzvavartinyasati / 'kujjA vA' kuryAdvA / 'jAyaNAi uDDAhaM mithyAdRSTInAM gatvA yAcate kSudhA vA tRSA vA abhibhUto'haM azanaM pAnaM vA dehIti / suNNammi Nijjavarga' asati niryApake // 677 / / duggadi etadvayAcaSTe asamAdhiNA va kAlaM karijja so suNNagammi Nijjavage / gacchejja tavo khavao duggadimasamAdhikaraNeNa / / 678 / / 'asamAdhiNA vA' asati niryApake samIpasthe samAdhimantareNa kAlaM kuryAt / tatastena asamAdhimaraNena / 'khavago durgAda gacchejja' kSapako durgati yAyAt azubhadhyAnAt / / 678 / / sallehaNaM suNittA jattAcAreNa NijjavejjataM / savvehiM vi gaMtavvaM jadIhiM idarattha bhayaNijjaM // 679 / / 'sallehaNaM' sallekhanAM / 'suNittA' zrutvA / 'juttAcAreNa' yuktAcAreNa sUriNA 'NijjavejjataM' pravartyamAnAM / sarverapi gantavyaM yatibhiritaratra niryApake sUrI mandacAritre bhAjyaM / yAnti na yAnti vA yatayaH // 679 / / sallehaNAe mUlaM jo vaccai tivvabhattirAyeNa / bhottUNa ya devasuhaM so pAvai ucamaM ThANaM // 680 // hai| aura bhojanAdi tyAganese niryApakako duHkha hai| tathA kSapakako tyAgane para kSapakakA asamAdhimaraNa hotA hai kyoMki usake samIpameM koI cittako samAdhAna dene vAlA nahIM hai / athavA niryApaka kI asamAdhi hotI hai kyoMki vaha bhojana Adike tyAgase utpanna duHkhase vyAkula hotA hai // 676 / / gA0-yadi eka niryApaka AhArAdike lie gayA to usake abhAvameM kSapaka ayogya sevana karegA arthAt baiMThakara bhojanAdi kregaa| athavA mithyAdRSTiyoMke pAsa jAkara yAcanA karegA ki maiM bhUkha vA pyAsase pIr3ita huuN| mujhe khAneko vA pIneko do // 677|| ___ gA0-samIpameM niryApaka na hone para kSapaka samAdhike binA maraNa kara sakatA hai| aura usa asamAdhimaraNase azubha dhyAnavaza durgatimeM jA sakatA hai / / 678 // gA0-yukta AcAra vAle AcAryake dvArA kSapakakI sallekhanA ho rahI hai yaha sunakara saba yatiyoMko vahA~ jAnA cAhie / kintu yadi niryApaka AcArya manda cAritra vAlA ho to yati cAheM to jA sakate haiM, ma.cAheM to na jAyeM / / 679 / / - 35 Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 449 vijayodayA TIkA egammi bhavaggahaNe samAdhimaraNeNa jo mado jIvo / Na hu so hiMDadi bahuso sacaTThabhave pamottUNa // 681 / / / 'sodaNa uttamaTThassa sAdhaNaM tivvabhattisaMjatto / jadi NovayAdi kA utcamaTThamaraNammi se bhattI / / 682 / / sodUNa zrutvA uttamArthasAdhanaM / tIvabhaktisaMyukto yadi na gacchet / naiva tasya uttamArthamaraNe bhaktiH // 682 / / uttamArthamaraNabhaktyabhAve doSamAcaSTe-- jattha puNa uttamaTThamaraNammi bhattI Na vijjade tassa / kiha uttamaTThamaraNaM saMpajjadi maraNakAlammi // 683 / / 'jassa puNa' yasya punaH uttamArthamaraNe bhaktirna vidyate tasya maraNakAle kathamuttamArthamaraNaM sampadyate iti doSaH sUcitaH // 683 // saddavadINaM pAsaM alliyadu asaMvuDANa dAdavvaM / tesiM asaMvaDagirAhiM hojja khagayassa asamAdhI / / 684 / / 'asaMvuDANa pAsaM saddavadINaM alliyadu Na dAdanvaM' / asaMvRtAnAM kSapakasamIpaM DhaukanaM na dAtavyaM / yAvaddezasthAnAM teSAM vaco na zrUyate / kasmAdasaMvRtajanasamIpAgamanaM niSidhyate ityAcaSTe-'tesi asaMvuDagirAhiM hojja khavayassa asamAdhI' / teSAmasaMvRtAbhirvAgbhirbhavetkSapakasya asamAdhiH / kSINo hi jano yatkicicchatvA kupyati saMklezamupayAti vA / / 684 // ___ gA0-jo yati tIvra bhaktirAgase sallekhanAke sthAna para jAte haiM ve devagatikA sukha bhoga kara uttama sthAna mokSako prApta karate haiM // 680 // gA-jo jIva eka bhavameM samAdhimaraNa pUrvaka karatA hai vaha sAta ATha bhavase adhika kAla taka saMsArameM paribhramaNa nahIM karatA / / 681 / / - vizeSArtha-ina para TIkA nahIM hai / paM0 AzAdharane likhA hai-yahA~ ye do gAthA paramparA- . se sunI jAtI haiM / inheM vijayodayAke kartA AcArya nahIM svIkAra karate haiN| ____ gA0-uttamArtha-samAdhikA sAdhana koI muni karatA hai aisA sunakara bhI jo tIvra bhaktise yukta hokara yadi nahIM jAtA to usakI samAdhimaraNameM kyA bhakti ho sakatI hai ? // 682 / / samAdhimaraNameM bhakti na hone meM doSa kahate haiM gA0--jisakI samAdhimaraNameM bhavita nahIM hai usakA marate samaya samAdhipUrvaka maraNa nahIM hotA / / 683 // gA0-TI0-vacana gupti aura vacana samitise rahita jo hallA-gullA karane vAle loga haiM unheM kSapakake samIpa nahIM jAne denA caahie| yadi jAveM to vahIM taka jAveM jahA~se unake vacana kSapakako sunAI na deveM / aise asaMvRta janoMkA kSapakake samIpa jAnekA niSedha karanekA prayojana yaha 1. ete gAthe zrI vijayo necchati / Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 450 bhagavatI ArAdhanA bhattAdINaM 'tattI gIdatthehiM vi Na tattha kAdavvA / AloyaNA vi hu pasatthameva kAdamviyA tattha // 685 // 'bhattAdoNaM 'tatI' bhaktAdikathA / gRhItArtherapi yatibhistatra kSapakasakAze na kartavyeti / 'AloyaNA vikhu AlocanAgocarAdyaticAraviSayA / 'tattha' kSapakasamIpe / 'pasatyameva kAdagvA' yathAsau na zRNoti tathA kAryA / bahuSu yuktAcAreSu satsu // 685 // paccakkhANapaDikkamaNuvadesaNiogativihavosaraNe / paTThavaNApucchAe uvasaMpaNNo pamANaM se // 686 // pratyAkhyAnaM pratikramaNAdika / kasya sakAze sarva kartavyamiti yaavt| yadi zakto'sau, na cettadanujJAtasya samIpe // 686 / / tellakAyAdasIhiM ya bahuso gaMDUsayA du ghettavvA / jimbhAkaNNANa balaM hohidi tuMDaM ca se visadaM // 687 / / 'tellakasAyAdIhiM ya' tailena kaSAyAdibhizca / 'bahuso' bahuzo / 'gaMDUsagA du' gaMDUSAH / 'ghettavvA' grAhAH / tatra guNaM vadati-'jinbhAkaNNANa balaM' jihvAyAH karNayozca balaM zakti vacane zravaNe ca / 'hohidi' hai ki unake maryAdA rahita vacanoMko sunakara kSapakakI samAdhimeM bAdhA ho sakatI hai, kyoMki kamajora vyakti aise vaise vacana sunakara kruddha ho sakatA hai athavA saMklezarUpa pariNAma kara sakatA hai||68|| vizeSArtha-TIkAmeM 'asaMvuDANa pAsaM saddavadINaM alliyadu Na dAdavvaM' aisA pATha hai| tathA 'sahavadINaM' kA artha nahIM kiyA haiM / AzAdhara jIne 'zabdapatInAM zabdavatInAM' likhakara usakA artha 'kala-kala karane vAle' kiyA hai| gA0-Agamake arthake jJAtA yatiyoMko bhI kSapakake pAsameM bhojana AdikI kathA nahIM karanI cAhie aura AlocanA sambadhI aticAroMkI bhI carcA nahIM karanI caahie| yadi karanA hI ho to bahutase yukta AcAra vAle AcAryoMke rahate hue pracchanna rUpase hI karanA cAhie jisase kSapaka use na suna sake // 685 // gA0-pratyAkhyAna, pratikramaNa, upadeza, niyoga-AjJAdAna, jalake sivAya tIna prakArake AhArakA tyAga, prAyazcitta, Adi saba prathama svIkAra kiye AcAryake pAsa hI karanA cAhie, kyoMki jise usa kSapakane apanA niryApaka banAyA hai vahI usake lie pramANa hotA hai| kintu vaha niryApakAcArya aisA karane meM asamartha ho to usakI anujJAse anya bhI pramANa hotA hai / / 686 / / vizeSArtha-yuvata AcAra vAle aneka AcAryoMke hote hue bhI kSapakako pratyAkhyAna Adi prathama svIkAra kiye niryApakake pAsa hI karanA cAhie yaha Azaya ukta gAthAkA hai / gA0-tela aura kasaile Adise kSapakako bahuta bAra kulle karanA caahie| isase jIbha 1. bhattI-A0 / 2. dikaM se tasya sakAze-A0 mu0 / Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 451 bhaviSyati / 'taM ca se visadaM hoditti' padasambandhaH / tuNDavaizA api kSapakasya bhaviSyati / niryApakavyAvarNanA samAptA // 687 // NijjAvayapagAsaNA ityetadvadati davvapayAsamakiccA jai kIrai tassa tivihavosaraNaM / kajhivi bhattavisesaMmi ussugo hojja so khavao / / 688 / / 'dazvapagAsamakiccA' dravyasyAhArasya prakAzanaM taM prati DhokanaM akRtvA / 'jar3a kIraI' yadi kriyate / 'tasta' tasya kSapakasya / 'tivihavosaraNaM' trividhAhAratyAgaH / 'kamhivi' kasmiMzcidapi / 'bhattavisesammi' bhaktavizeSe / 'ussugo hojja so khavao' utsuko bhavetsa kSapakaH / AhArotsukyaM ca cittaM vyAkulayati // 688 / / tamhA tivihaM vosarihiditti ukkassayANi davvANi / sosittA saMviraliya carimAhAraM payAsejja / / 689 / / pAsittu koi tAdI tIraM pattassimehiM ki meti / veraggamaNuppatto saMvegaparAyaNo hodi // 690 // 'pAsitta' dRSTa vA AhAramupadarzitaM / 'koi' kazcit / 'tAdo' yatiH / 'tIraM pattassa' tIraM prAptaH ya / 'imehi' amIbhirmanoharAhAraiH / ki metti' kiM mameti / 'veraggamaNuppatto' bhogavairAgyamanuprApta upagataH / 'saMvegaparAyaNo hodi' saMsArabhayatyAge' pradhAno bhavati // 690 // AsAdittA koI tIraM pattassime hiM ki metti / veraggamaNuppatto saMvegaparAyaNo hodi // 691 / / aura kAnoMko bala milatA hai aura mukha sApha hotA hai // 687 / / isa prakAra niryApakakA kathana samApta huaa| aba niryApakake dvArA AhArake prakAzanakA kathana karate haiM gA0--AhArakA prakAzana arthAta kSapakake sAmane vividha bhojanoMko upasthita na karake yadi tIna prakArake AhArakA tyAga karAyA jAtA hai to kSapaka kisI bhI bhojana vizeSameM utsuka banA raha sakatA hai / aura AhArameM utsukatA cittako vyAkula karatI hai / / 688 / / gA0-ataH uttama-uttama bhojana pAtroMmeM alaga-alaga usake sAmane rakhakara jaba vaha santuSTa ho jAye to antima AhAra upasthita kre| aisA karanese kSapaka tInoM prakArake AhArako chor3a degA / / 689 // vizeSArtha-TIkAkArane yaha gAthA nahIM maanii| gA0-koI yati dikhAye gaye AhAroMko dekhakara 'maraNako prApta mujhe ina manojJa AhAroMse kyA prayojana' aisA vicAra bhogoMse virakta hokara saMsArake bhayako tyAgane meM pramukha hotA hai / / 690 // 1. bhayAttyAge-A0 mu0 / Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 452 bhagavatI ArAdhanA desaM bhoccA hA hA tIraM pattassimehi kiM metti / veraggamaNuppatto saMvegaparAyaNo hodi / / 692 / / savvaM bhoccA ghiddhI tIraM pattassimehiM ki metti / varaggamaNuppatto saMvegaparAyaNo hoi / / 693 / / manojJaviSayasevA hi paunaHpunyena pravartamAnA abhilASaM janayati jantoH / sa cAnurAgaH karmapudgalAdAne hetuH, tato bhIma' bhavAmbhodhipravezanaM bhavabhRtAmiti spaSTArtha gAMthAtrayaM / uttara prakAzanA samAptA payAsaNA // 693 // hANI iti sUtrapadaM vyAcaSTe koI tamAdaittA maNuNNarasavedaNAe saMviddho / taM cevaNubaMdhejja hu savvaM desaM ca giddhIe // 694 / / 'koI' kazcidyatiH / 'taM' darzitamAhAraM / 'AdayittA' bhuktvA / 'maNuNNarasavedaNAe' manojJarasAnubhavanena / 'saMviddho' mUcchitaH / 'taM cevaNubaMdhejja hu' tamevAsvAditaM manojJAhAramanubadhnIyAt / darziteSvekaM vA, 'giddhoe' gRddhayA // 694|| tattha avAovAyaM daMsedi visesado uvdisNto| uddharidu maNosallaM suhumaM saNNivvavemANo // 695 / / gA0-koI kSapaka bhojanakA svAda mAtra lekara 'maraNako prApta' mujhe isa manojJa bhojanase kyA, aisA vicAra virakta ho, saMsArake bhayako tyAgane meM tatpara hotA hai // 691 // gA0-koI kSapaka thor3A sA khAkara 'maraNako prApta mujhe isa manojJa AhArase kyA' aisA vicAra virakta ho saMsArake bhayako tyAganemeM tatpara hotA hai / / 692 / / gA0-To0-koI saba AhArako bhogakara 'mujhe bAra-bAra dhikkAra hai / maraNako prApta mujhe isa manojJa AhArase kyA prayojana' isa prakAra virakta ho saMsArake bhayase mukta hone meM tatpara hotA hai| bAra-bAra manojJa viSayoMkA sevana yadi calatA rahe to usase jIvameM usakI abhilASA banI rahatI hai| aura vaha anurAga karma pudgaloMke grahaNameM kAraNa hotA hai aura usase prANigaNa saMsAra samudrameM par3e rahate haiN| yaha spaSTa karaneke lie ye tIna gAthA kahI hai // 693 // / __ AhArakA prakAzana samApta huaa| hAnikA kathana karate haiM gA0-koI kSapaka usa dikhAye AhArako khAkara manojJa rasake svAdase mUcchita hokara tRSNAvaza usa khAye AhArameM se sabako athavA kisI eka vastuko hI khAnekI icchA karatA hai // 694 // 1. tto bhoga-bha-A0 mu0 / 2. trayottaraM a0 / Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'tattha' tatrAhArAsako jAtAyAM / 'avAopAyaM' indriyasaMyamasyApAyaM, asaMyamasya ca DhaukanaM / 'daMsedi' darzayati / 'visesado' vizeSeNa / 'uvadisaMto' upadizan / 'uddharidu' uddhttu| 'maNosallaM' manaHzalyaM / 'suhamaM' sUkSmaM / 'saNNivvavemANo' samyak prazamayan // 695 // soccA sallamaNatthaM uddharadi asesamappamAdeNa / veraggamaNuppatto saMvegaparAyaNo khavao // 696 // 'soccA' zrutvA vairAgyakathAM / 'sallaM' zalyaM / 'uddharadi' utpATayati / 'asesaM' azeSaM / 'appamAdeNa' pramAdaM vinA / 'veraggamaNuppatto' vairAgyamanuprAptaH / 'saMvegaparAyaNaH' saMvegaparaH / kSapakaH zalyoddharaNaparo bhavati // 696 // aNusajjamANae puNa samAdhikAmassa savvamuvahariya / ekkekkaM hAveto Thavedi porANamAhAre // 697 // 'aNusajjamANae puNa' kRte'pyAhArAbhilASasya doSopadarzane / 'aNusajjamANage' AhAre anurAgavati kSapake / 'samAdhikAmassa' samAdhimaraNamicchataH / 'savvamuvahariya' sarvamAhAramupasaMhRtya / kathaM ? 'ekkekkaM hAveto' ekaikaM AhAraM hApayan sUriH / 'Thavevi' sthApayati kSapakaM / 'porANamAhAre' prAktane AhAre // 697 / / aNupunveNa ya Thavido saMvaTedUNa savvamAhAraM / pANayaparikkameNa du pacchA bhAvedi appANaM // 698 // 'Thavido' sthApitaH sUriNA prAktanAhAre kSapakaH pazcArika karotyata Aha-'savvamAhAraM', azanaM svAdyaM, khAdyaM ca / 'aNukkameNa' krameNa / 'saMvaTTedaNa' upasaMhRtya / pANagaparikkameNa du' pAnakAsyena parikareNa / 'appANaM' AtmAnaM / 'pacchA bhAvedi' pazcAdbhAvayati / hA nirvyAkhyAtA / hANitti // 698 // katiprakAraM pAnakamityArekAyAmAcaSTe gA0-isa prakAra AhArameM Asakti hone para AcArya usa kSapakake manase sUkSma zalyako nikAlaneke lie indriya saMyamakA vinAza aura asaMyamakI prApti batalAte hue vizeSa rUpase upadeza dete haiM aura isa taraha use samyak rUpase zAnta karate haiM / / 695 / / gA0-vairAgyakA upadeza sunakara vairAgyako prApta huA kSapaka pramAda chor3akara samasta anarthakArI zalyako nikAla detA hai aura saMvegameM tatpara hotA hai ! / 696 // gA.-AhArakI abhilASAmeM doSa dikhAnepara bhI yadi kSapaka AhArameM anurAgI rahatA hai to AcArya samAdhimaraNake icchuka kSapakako saba AhAra dikhalAkara eka-eka AhAra chur3Ate hue use apane pUrva AhAra para le Ate haiM // 697 / / ___gA0-AcAryake dvArA pUrva AhArapara sthApita honeke pazcAt kSapaka kramase azana khAdya svAdya saba AhAroMkA tyAga karake pIche apaneko pAnaka AhAra meM lagAtA hai / / 698 // hAnikA kathana samApta huaa| pAnakake bheda kahate haiM1. aNupuvveNa anukrameNa-mUlArA0 / Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 454 bhagavatI ArAdhanA satthaM vahalaM levaDamalevaDaM ca sasitthayamasitthaM / chavihapANayameyaM pANayaparikammapAoggaM / / 699 / / 'satthaM' svacchaM eka pAnakaM uSNodakaM sauvIrakaM / tintiNIkAphalarasaprabhRtikaM ca anyadvahalaM / dadhyAdikaM 'levarDa' lepasahitaM / 'alevaDaM' alepasahitaM yanna hastatalaM vilipati / 'sasitthagaM' sikthasahitaM, 'asisthagaM' siktharahitaM / 'chaddhA' SoDhA / 'pANagamedaM' ettpaankN| 'pANagaparikammapAoggaM' pAnakAkhyaparikarmaprAyogyaM // 699 // AyaMbileNa siMbhaM khIyadi pinaM ca uvasamaM jAdi / vAdassa rakkhaNaTuM ettha payattaM khu kAdavvaM // 700 // 'AyaMbileNa' AcAmlena / "sibhaM khoyadi' zleSmA kSayamupayAti / 'pittaM ca pittaM ca / 'uvasamaM jAdi' upazamamupayAti / 'vAdassa' vAtasya / 'rakkhaNaTuM' rakSaNArtha / 'ettha' atra / 'payattaM khu kAdabvaM' prayalaH kartavyaH // 700 // pAnabhAvanottarakAlabhAvinaM vyApAra darzayati to pANaeNa paribhAvidassa udaramalasoghaNicchAe / madhuraM pajjedavvo maMDaM va vireyaNaM khavao // 701 // __'to' pazcAt / 'pANageNa' pAnena / 'paribhAvidoM' bhAvitaH kSapakaH / 'madhuraM pajjedavyo' madhuraM pAyayitavyaH / kimarthaM ? 'udaramalasodhaNicchAe' udaragatamalanirAsAya // 701 // ANAhavattiyAdIhiM vA vi kAdambamudarasodhaNayaM / vedaNamuppAdejja hu karisaM atyaMtayaM udare / / 702 // 'ANAhavattiyAdohiM' anuvAsanAdibhiH / 'kAdanvaM' kartavyaM / 'udarasodhaNayaM udarasthamalamudarazabdenocyate tasya nirAkriyA udaramalazodhanA / kimarthamevaM prayAsena mahatA malaM nirAkriyate ityatrAcaSTe / 'vedaNamuppAdejja gA0-pAnakake chaha bheda haiM-eka bheda svaccha hai / jairo garmajala sauvIraka / imalI Adi phaloMke rasako bahala kahate haiM / yaha dUsarA bheda hai| dahI Adi levaDa hai jo hAthase lipta ho jAtA hai| yaha tIsarA bheda hai| jo hAthase lipta na ho vaha cauthA bheda alevaDa hai| siktha sahita peya pA~cavA~ bheda hai aura siktharahita peya chaThA bheda hai| ye chaha prakArakA pAnaka pAnaka parikarmake yogya hai / / 699 // gA0-AcAmlase kaphakA kSaya hotA hai, pitta zAnta hotA hai aura vAtase rakSA hotI hai / isalie AcAmlake sevanakA prayatna karanA cAhie // 700 // pAnakakI bhAvanAke pazcAtkA kArya batalAte haiM gA--pAnakakA sevana karanevAle kSapakako peTake malakI zuddhike lie mAMDakI taraha madhura virecana pilAnA cAhie // 701 // gA0-anuvAsana aura gudAdvArameM vattI Adi car3hAkara peTake malakI zuddhi karanA cAhie / Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA khu' vedanAmutpAdayedeva / 'udare karissagaM' purISa 'atyaMtagaM' sthitaM // 702 // evaM kRtodarazodhanasya kSapakasya yogyaM vyApAraM niryApakasUrisaMpAdyamAdarzayati jAvajjIvaM savvAhAraM tivihaM ca vosarihiditti / Nijjavao Ayario saMghassa NivedaNaM kujjA // 703 // 'jAvajjIvaM' jIvitAvadhikaM / 'savvAhAraM' sarvAhAraM / 'tivihaM' tritrighaM azanaM, khAdyaM, svAdyaM ca / 'vosarihiditti' tyajatIti / 'Nijjavago Ayario' niryApakaH sriH| 'saMghassa NivedaNaM kujjA' sacaM nivedayet // 703 // khAmedi tumha khavaotti kuMcao tassa ceva khavagassa / dAvedavvo NedUNa savyasaMghassa vasadhIsu // 704 // 'khAmedi' kSamAM grAhayati / 'tumha' yuSmAn / 'khavagotti' kSapaka iti / 'tassa ceva khavagassa' tasyaiva kSapakasya / 'kaMcagoM' prtilekhnN| 'dAvedavvo' darzayitavyaM / 'NeduNa' niitvaa| 'savvasaMghassa vasadIe' sarvasaGghasya vasatISu // 704 // tena saGghana jJAtakSapakAbhiprAyeNa kartavyamityAcaSTe ArAdhaNapattIyaM khavayassa va NiruvasaggapattIyaM / kAosaggo saMgheNa hoi savveNa kAdavo // 705 // 'ArAdhaNapattIgaM' ratnatrayArAdhanA kSapakasya yathA syAdityevamartha / 'khavagassa NisvasaggapattoyaM kSapakasyopasargA mA bhUvannevamathaM ca / 'kAosaggo' kAyotsargaH / 'saMgheNa samvaNa' sarveNa sadhena / 'hovi kAyavvo' kartavyo bhavati // 705 // gAthAmeM Aye udara zabdase peTakA mala lenA caahie| usako nikAlanA udaramalakA zodhana hai| aise mahAna prayAsake dvArA peTake malako nikAlanekA yaha kAraNa he ki udarameM rahA huA mala kaSTa detA hai // 702 // isa prakAra kSapakake udarake malakI zuddhi ho jAnepara niryApakAcArya kSapakake yogya jo kArya karate haiM use kahate haiM gA0-niryApakAcArya saMghase nivedana karate haiM ki aba yaha kSapaka jIvanaparyantake lie azana, khAdya aura svAdya tInoM prakArake saba AhArakA tyAga karatA hai // 703 // gA0-tathA yaha kSapaka Apa sabase kSamA mAMgatA hai| isake pramANake lie AcArya usa kSapakakI picchikA lekara sarvasaMghakI vasatiyoMmeM dikhalAte haiN| arthAt kSapaka sabake pAsa kSamA mA~gane svayaM nahIM jA sakatA, isalie usakI pIchI sarvatra le jAkara dikhalAte haiM ki vaha Apa sabase kSamA mAMgatA hai // 704|| kSapakakA abhiprAya jAnakara saMghako kyA karanA cAhie, yaha kahate haiM gA0-kSapakakI ratnatrayakI ArAdhanApUrNa ho aura usameM koI vighna na Ave, isake lie sarvasaMghako kAyotsarga karanA cAhie // 705 / / Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 456 bhagavatI ArAdhanA khavayaM paccakkhAvedi tado savvaM ca caduvidhAhAraM / saMghasamavAyamajjhe sAgAraM guruNiogeNa // 706 // 'khavarga' kSapakaM / 'paccakkhAvedi' pratyAkhyAnaM kArayati, niryApakaH sUriH / 'tado' pazcAt / 'savvaM' savaM / 'caduvidhAhAraM' caturvidhAhAraM / 'saMghasamavAyamajhe' sadhasamudAyamadhye / 'sAgAraM' sAkAraM / 'guruniyogena' itaraM gurvanujJayA // 706 // ahavA samAdhihedu kAyanvo pANayassa aahaaro| to pANayaMpi pacchA vosaridavvaM jahAkAle // 707 / / 'ahavA' athavA / 'samAdhihe,' samAdhizcittaMkAya, tadartha / 'kAdamvo' kartavyaH 'pANagassa AhAro' pAnakasya vikalpaH / 'to' pazcAt / 'pANagaMpi' pAnakamapi / 'vosaridavvaM tyaktavyaM / 'jahAkAle' yathAkAle nitarAM shktihaanikaale| pUrvagAthayA caturvidhAhAratyAgaH kArya iti, yo'tizayena parISahabAdhAkSamastaM prayuktaM / anayA tu yo na tathA bhavati taM prati trividhAhAratyAga iti nirdizyate // 707 / / kIdRgpAnaM tasya yogyamityatrAha jaM pANayapariyammammi pANayaM chavihaM samakkhAdaM / taM se tAhe kappadi tivihAhArassa vosaraNe // 708 / / 'ja' yat / 'pANayapariyammammi' pAnakAkhye parikare / 'pANagaM' pAnaM / 'chavihaM' SaDvidhaM / 'samakkhAda' samAkhyAtaM / sacchaM bahalamityAdikaM / 'taM' tatpAnaM / 'se' tasya / 'tAhe' tadA / 'kappadi' yogya bhavati / 'tividhAhArasya' azanasya, khAdyasya, svAdyasya ca tyAge / paccakkhANaM // 708 // to AyariyauvajjhAyasissasAghammige kulagaNe ya / jo hojja kasAo se taM savvaM tiviheNa khAmedi // 709 / / 'to' pratyAkhyAnottarakAle / 'AyariyauvajjhAyasissasAghammige' AcArya, upAdhyAye, ziSye, sarmiNi / 'kulagaNe' ya kUle gaNe ca / 'jo hojja kasAo' yo bhavetkaSAyaH krodho, mAno, lobho vaa| 'taM savvaM' nirava gA0-usake pazcAt niryApakAcArya saMghake samudAyake madhyameM cAroM prakArake AhArakA savikalpaka tyAga karatA hai aura kSapaka gurukI AjJAse aisA karatA hai // 706 // gA.-athavA samAdhi arthAt cittakI ekAgratAke lie pAnakako chor3akara zeSa saba AhArakA tyAga karatA hai aura atyanta zaktihIna honepara pAnakakA bhI tyAga karatA hai // 707 // vizeSArtha-pUrvagAthAmeM cAra prakArake AhArakA tyAga usa kSapakake lie kahA hai jo atyanta parISahakI bAdhAko sahane meM samartha hotA hai aura isa gAthAse jo aisA nahIM hotA umake lie tIna prakArake AhArakA tyAga kahA hai / / 707 / / usake yogya pAnaka kisa prakArakA hai yaha batAte haiM gA0-pAnakake prakaraNameM jo chaha prakArakA pAnaka kahA hai, tIna prakArake AhArakA tyAga karanepara vaha usa kSapakake yogya hotA hai / / 708 / / gA-AhAra tyAga karaneke pazcAt AcArya, upAdhyAya, ziSya, sAdharmI, kula aura gaNake Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 457 zeSa / 'tiviheNa' trividhena / 'khAmedi' kSapayati nirAkaroti // 709 // abbhahiyajAdahAso matthammi kadaMjalI kadapaNAmo / 'khAmeD savvasaMghaM saMvegaM saMjaNemANo / / 710 / / 'abbhahidajAdahAso' nitarAmupajAtacittaprasAdaH / kartavyaM mumukSuNA yattatsakalaM mayAnuSThitaM iti / 'matthammi kadaMjalI' mastakanyastAJjali: / 'kadapaNAmo' kRtapramANaH / 'khAmedi' kSamAM grAhayati / 'savvasaMgha' sarva zramaNagaNaM / 'saMvegaM' dharmAnurAgaM / 'saMjaNemANo' samyagutpAdayan sarvasya saGghasya / / 710 // maNavayaNakAyajogehiM purA kadakAride aNumade vA / savce avarAdhapade esa khamAvemi Nissallo // 711 // 'maNavayaNakAyajoryoha' manovAkkAyayogaiH / 'purA' pUrva / 'kadakAride aNumade vA' kRtakAritAnumatAzca / 'sanve avarAdhapade' sarvAnaparAdhavizeSAn / 'esa' eSaH / 'khamAvemi' kSamAM graahyaami| "Nissallo' zalyarahito'hamiti / / 711 / / ammApidusariso me khamahu khu jagasIyalo jagAdhAro / ahamavi khamAmi suddho guNasaMghAyassa saMghassa // 712 / / 'ammApidusariso' mAtrA pitrA ca sadRzo / 'me' mama 'khamadu' kSamA karotu / 'jagasIdalo' jagataH sarvaprANilokasya zItalaH / 'jagAdhAro' Asannabhavyalokasya AdhAraH / 'ahamavi khamAmi' parakRtamaparAdhaM manasi na karomi / 'suddho' zuddhaH krodhAdikalaGkavirahAt / 'guNasaMghAdassa' guNasamudAyasya 'saMghassa' saGghasya / khamaNA // 712 // saMgho guNasaMghAo saMgho ya vimocao ya kammANaM / daMsaNaNANacaritte saMghAyaMto have saMgho // 713 // sambandhameM kSapakake andara jo krodha, mAna, mAyA yA lobha kaSAya hotI hai use sabako vaha matavacanakAyase nikAla detA hai / / 709 / / gA0-mumukSukA jo kartavya hai vaha saba maiMne kiyA, isa vicArase usa kSapakake cittameM atyanta prasannatA hotI hai aura dharmAnurAgako prakaTa karate hue donoM hAthoMkI aMjali mastakase lagAkara praNAmapUrvaka samasta munisaMghase vaha kSamA mA~gatA hai / / 710 / / gA0--ki manavacanakAya aura kRtakArita anumodanAse pUrva meM kiye gaye sava aparAdhoM kI maiM niHzalya hokara kSamA mA~gatA hU~ // 711 // gA-guNoMkA samUharUpa yaha saMgha samasta prANiyoMko sukha denevAlA hai, nikaTa bhavyajIvoMkA AdhAra hai| vaha saMgha mujhe mAtA-pitAke samAna kSamA pradAna kreN| maiM bhI krodhAdi doSoMse zuddha hokara kiye hue aparAdhako manase nikAla detA hU~ / / 712 / / gA0-guNoMke samUhakA nAma saMgha hai / yaha saMgha karmoMse chur3AtA hai| samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritrake melase saMgha hotA haiM // 713 / / 58 Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 458 bhagavatI ArAdhanA iya khAmiya veraggaM aNuttaraM tavasamAdhimArUDho / paphphoDito viharadi bahubhavabAdhAkaraM kammaM / / 714 // vaTati aparidaMtA divA ya rAdo ya savvapariyamme / paDicarayA gaNaharayA kammarayaM NijjaremANA // 715 / / 'vati' vartante / 'aparidatA' aparidhAntAH / "divA ya rAdo ya' dine rAtrau ca / 'savvaparikamme' sarvaparicaraNe / 'paDicaragA' niryApakAH / gaNaharayA gaNAn dharmasthAna dhArayantIti gaNadharAH 'kammarayaM' karmAkhyaM rajaH 'NijjaramANA' nirjarayantaH // 715 // jaM baddhamasaMkhejjAhiM rayaM bhavasadasahassakoDIhiM / sammattuppattIe khavei taM eyasamayeNa // 716 // 'ja' yat / 'baddhaM rayaM' baddhaM rajaH karma / yathA rajazchAdayati parasya guNaM zarIrAdeH kacchUdadruprabhRtika doSamAvahati tadvadvodhAdiguNamavacchAdayati ca vicitrA vipadaH tena raja iva raja ityucyate / 'bhavasavasahassa koDIhiM' bhavazatasahasrakoTibhiH / tadrajaH 'khatti' kSapayanti / kena ? 'sammattuppattIe' zraddhAnotpattyA / 'egasamayeNa' ekenaiva samayena / tathA coktaM-samyagdRSTizrAvakaviratAnantaviyojakadarzanamohakSapakopazamakopazAntamoha kSapakakSINamohajinAH kramazo'saMkhyeyaguNanirjarA iti // [ tattvA0 9 / 45 ] // 716 // eyasamaeNa vidhuNadi uvautto bahubhavajjiyaM kammaM / aNNayarammi ya jogge paccakkhANe viseseNa // 717 // 'egasamayeNa vidhuNadi' alpena kAlena nidhu nAti / 'uvautto' pariNataH / kva ? 'aNNayarammi jogeM' yasminkasmizcita tapasi / ki? 'bahabhavajjiyaM' anekabhavasaMcitaM / 'kamma' karma / 'paccakkhANe uvajutto viseseNa gA0-isa prakAra sarvasaMghako kSamA pradAna karake utkRSTa vairAgyako dhAraNakara, tapa aura samAdhimeM lIna huA kSapaka bhavabhavameM kaSTa denevAle karmoMkI nirjarA karatA hai / / 714 / / gA0-dhArmikoMkA saMrakSaNa karanevAle niryApaka munigaNa rAta dina vinA thake usa kSapakakI samasta paricaryA meM lage rahate haiM / aura isa prakAra karmoMkI nirjarA karate haiM / / 715 / / gAo.-asaMkhyAta lakSakoTibhavoMmeM jo karmaraja bA~dhA hai use samyaktvakI utpatti honepara eka samayameM hI jIva naSTa kara detA hai // 716|| TI0-jaise raja arthAt dhUla zarIra Adike saundaryako DhA~ka detI hai aura zarIra meM dAda khAja Adi doSa utpanna karatI hai vaise hI karma jIvake jJAnAdiguNoMko DhA~katA hai aura aneka kaSTa detA hai isalie use rajake samAna honese raja kahA hai| asaMkhyAtabhavoMmeM saMcita karmaraja samyagdarzanake utpanna honepara eka samayameM hI nirjIrNa ho jAtI hai| tattvArthasUtrameM kahA haisamyagdRSTI, zrAvaka, pramattavirata, anantAnubandhIkA visaMyojaka, darzanamohakA kSapaka, upazama zreNivAlA, upazAntamohI, kSapakazreNivAlA, kSINamohI aura arahantake uttarottara asaMkhyAtaguNI nirjarA hotI hai / / 716 / / __ gA0--jisa kisI tapameM lIna huA AtmA anekabhavoMmeM saMcitakarmoko alpasamayameM hI Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 459 vijayodayA TIkA vidhuNadi' yAvajjIvaM caturvidhAhAratyAge pariNataH vizeSeNa nirasyati // 717 / / evaM paDikkamaNAe kousagge ya viNayasajjhAe / aNupehAsu ya jutto saMthAragao dhuNadi kammaM // 718 // 'evaM' uktena krameNa / 'paDikkamaNage' pratikramaNe / 'kAussage ya' kAyotsarge ca / 'viNayasajjhAe' vinayasvAdhyAyayoH / 'aNupehAsu ya jutto' anuprekSAsu ca yuktaH / 'saMthAragado' saMstarArUDhaH / 'kammaM ghupadi' karma kSapayati / khavaNaM gadaM // 718 / / ita uttaraM anuzAsanaM prakramyate iti nigadati NijjavayA AyariyA saMthAratthassa diti aNusiTTi / saMvegaM NinvegaM jaNaMtayaM kaNNajAvaM se / / 719 // 'NijjavagA AiriyA' niryApakAH sUrayaH / 'aNusiTiTha diti' zrutajJAnAnusAreNa zikSA prayacchanti / 'saMthAratthassa' saMstarasthasya / 'saMvegaM' saMsArabhIrutAM / 'Nivega' vairAgyaM ca / 'jaNaMtagaM' utpAdayantaM / 'kanna jAvaM' karNajApaM / 'se' tasmai kSapakAya / / 719 / / Nissallo kadasuddhI vijjAvaccakaravasadhisaMthAraM / uvadhiM ca sodhaittA sallehaNa bho kuNa idANiM // 720 // 'Nissallo' mithyAdarzanaM, mAyA, nidAnaM iti trINi zalyAni tebhyo niHkrAntaH / tattvazraddhAnena, RjutayA, bhoganispRhatayA vA 'kadasuddho' kRtA zuddhinirmalatA ratnatraye yena sa kRtazuddhiH / vijjAvaccakaravasadhisaMthAraM' vividhA Apata vipata ityucyate / vyAdhaya. upasargAH. parISahA. asaMyamo. mithyAjJAnaM bhedena tasyAmApadi yatpratividhAnaM tadvaiyAvRttyaM tatkaroti ya AtmanaH sa vaiyaavRttykrstN| vasatisaMvAraM nirjINa kara detA hai / aura jo jIvanaparyanta cAroM prakArake AhArakA tyAga karatA hai vaha vizeSarUpase karmoMkI nirjarA karatA hai / / 717 / / gA0-isa prakAra saMstarapara ArUDha kSapaka pratikramaNa, kAyotsarga, vinaya, svAdhyAya aura bAraha bhAvanAoMmeM laganepara karmoMkI nirjarA karatA hai / / 718 // Age kahate haiM ki kSapakako sUri zikSA dete haiM gA0-niryApaka AcArya saMstarapara ArUr3ha kSapakako zrutajJAnake anusAra usake kAnameM zikSA dete haiN| vaha zikSA saMsArase bhaya aura vairAgyako utpanna karatI hai / / 719 / / kAnameM kyA zikSA dete haiM, yaha kahate haiM gA0-he kSapaka ! niHzalya hokara, ratnatrayako nirmala karake tathA vaiyAvRtya karanevAle, vasati saMstara aura pIchI Adi upadhikA zodhana karake aba sallekhanA karo // 720 // To0-mithyAdarzana, mAyA, nidAna ye tIna zalya haiN| tattvazraddhAnase mithyAdarzanako, saralatAse mAyAko aura bhogoMkI nispRhatAse nidAnako dUra karake niHzalya bno| vyAdhi, upasarga, parISaha, asaMyama, mithyAjJAna Adike bhedase vividha ApadAoMko vipadA kahate haiN| usa vipadAke Anepara usake pratikAra karaneko vaiyAvRtya kahate haiN| jo kSapakakI vaiyAvRtya karatA hai Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanoM basAttisAMstaraM / upavi pichAdikaM ca / 'sodhayittA' vizodhya / 'sallehaNaM' sallekhanAM / 'kuNa' kuru / 'idANi' idaanoN| ki? saMyamAsaMyamavivekajJAH asaMyamaM vidhA manovAkkAyaiH pariharanti na veti parIkSya ayogyavaiyAalmakarANA vyANAH // yogyAnAM cAnujJA / pUrvAparAyorvasateH, saMstarasyopakaraNAnAM ca zuddhi kuruteti AjJAgAyattA lacchaddhiH kRtA bhavati // 720 // micchattassa ya vamaNaM sammatte bhAvaNA parA bhattI / mAvaNamokkAraradi NANavajuttA sadA kuNasu // 721 // "micchattassa ya vamaNaM' mithyAtvasya vamanaM / 'sammatte bhAvaNA' tattvazraddhAne asakRdavattiH / 'parA bhattI' / utkRSyA bhaktiH / "mAvacamokkAraradI' namaskAro dvividhaH dravyanamaskAro bhAvanamaskAra iti| namastasmai ityAdi zabdoccAraNa. uttamAGgAvanatiH, kRtAJjalitA ca dravyanamaskAraH / namaskartavyAnAM guNAnurAgo bhAvasamaskArastA rattiH / 'pAnuvayoga' zrutajJAnopayogaM ca / sadA 'kuNasu' kurviti / sUtramidaM // 721 // paMcamahanvayarakkhA kohacaukkassa NiggahaM paramaM / duddatiMdiyavijayaM duvihatave ujjamaM kuNasu // 722 // "paMcamahabbayaraksA' paJcAnAM mahAvratAnAM rakSAM / 'kohacaukkassa' roSacatuSkasya / "Niggaha' nigrahaM / paravaM prakRSTa / "du tabiyavijayaM' durdAtendriyavijayaM / 'duvidhatave' dviprakAre tapasi / 'ujjama' udyogaM / "kupAntu kuru // 22 // 'micchatAsa ya vamaNaM' ityetatsUtrapadaM vyAcaSTe kaha bayAbRtya karanevAlA hai / he kSapaka ! vaiyAvRtya karanevAlA, vasati, saMstara aura pIchI AdikA zodhAnA karake tuma sallekhanA kro| isakA abhiprAya yaha hai kSapaka yaha dekhe ki vaiyAvRtya karaneyAle bhani saMthama aura asaMyamake bhedako jAnate haiM yA nahIM? ve manavacanakAyase asaMyamakA parihAra karate haiM yA nahIM ? yaha parIkSA karake ayogya vaiyAvRtya karanevAloMko haTA deM aura yogya vaiyAvRtya karanevAloMko svIkAra kre| pUrvAddhaM aura aparAhnameM vasati, saMstara aura upakaraNoMkI zuddhi karo aisI AjJA denepara unakI zuddhi mAnI jAtI hai| inakI zuddhipUrvaka tuma samAdhi kro| aba tumhArA mAraNasammanya nikaTa hai / aisA kSapakake kAnameM kahate haiM // 720 // ___ mA-mithyAtvakA tyAga kro| tatvazraddhAnakI bhAvanA kro| arhanta AdimeM utkRSTa bhAkti kro| bhAvanamaskArameM mana lgaao| namaskArake do bheda haiM-dravyanamaskAra aura bhAvanamAraskAra / jinadevako namaskAra ho ityAdi zabdoMkA uccAraNa karanA, mastaka jhukAnA, donoM hAtha jor3anA, ye saba dravyanamaskAra haiM aura namaskAra karane yogya arhanta Adike guNoMmeM anurAga honnA bhAvanamaskAra hai| usa bhAvanamaskArameM mana lagAo aura sadA zrutajJAnameM upayoga lgaao722|| yA-pA~ca mahAvratoMkI rakSA kro| krodha Adi cAra kaSAyoMkA utkRSTa nigraha kro| durdAnta indriyoM ko joto aura do prakArake tapameM udyoga karo // 722 // 'mithyAtvakA tyAga karo' gAthAke isa padakA vyAkhyAna karate haiM Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 461 saMsAramUlahedu micchattaM savvadhA vivajjehi / buddhI guNaNNidaM pi hu micchattaM mohidaM kuNadi // 723 / / 'saMsAramUlahedu" saMsArasya mUlakAraNaM / 'micchattaM' azraddhAnaM / 'sanvadhA' manovAkkAyaH / 'vivajjehi' varjaya / 'buddho' buddhi / 'guNaNNidaM pi khu' guNAnvitAmapi / 'micchattaM' mithyAtvaM 'mohidaM' mugdhAM / 'kuNadi' karoti / atredaM vicAryate / kathaM prathamatA mithyAtvasya ? na hIdaM saMbhAvyate asaMyamAdibhyo mithyAtvaM prathamamapajAtamiti kutaH ? yathA mithyAtvaM svanimittasannidhAnAdbhavati, evamasaMyamAdayo'pIti kA tasya prathamatA? atha taddhatureva darzanamohaH prathamaM bhavati pazcAccAritramohAdInItyetadapi asat sadA karmASTakasadbhAvAt / 'evaM prAmANyate sUtrakAraH 'mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyayogA bandhahetavaH' iti vacane mithyAtvaM bandhahetuSu pUrvamupanyastaM bandhapuraHsarazca saMsAraH, saMsAramUlahetamithyAtvamiti buddhi arthayAthAtmyaparicchedaguNasamanvitAmapi mithyAtvaM viparItAM karoti / anye tu vadanti / 'buddhI guNaNNiyA pi khu' zuzrUSAzravaNagrahaNadhAraNAdayo buddherguNAstItumapIti // 723 // atadrUpavastuni tadrUpAvabhAsitA kathaM vijJAnasyetyAzaGkAyAM viparyastamapi jJAnamudeti tannimittasadbhAvAdityAcaSTe mayataNhiyAo udayatti mayA maNNaMti jaha sataNhayagA / taha ya NarA vi asadbhadaM sadbhutaM ti maNNaMti moheNa / / 724 // 'mayataNhiyA' mRgatRSNikAzabdena Adityarazmayo bhaumenoSmaNA saMpRktA ucyante / tA ajalabhUtAH / 'mayA maNNaMti udagaMti' mRgA manyate udakamiti / 'yathA sataNhagA' tRSNAsaMtaptalocanAH / 'taha ya' tathaiva / mRgA __gA0-mithyAtva saMsArakA mUla kAraNa hai usakA manavacanakAyase tyAga karo; kyoMki mithyAtva guNayukta buddhiko bhI mUr3ha banA detA hai / / 723 // TI0-zaGkA-yahA~ vicAraNIya yaha hai ki mithyAtvako prathamasthAna kyoM diyA gayA hai ? asaMyama Adise mithyAtva pahale utpanna huA hai yaha sambhAvanA bhI sambhava vahIM hai kyoMki jaise mithyAtva apane nimittake honepara hotA hai vaise hI asaMyama Adi bhI hote haiM taba vaha prathama kyoM? yadi kahoge ki usakA hetu darzanamoha pahale hotA hai pIche cAritramoha Adi hote haiM to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki AThoM karma sadA rahate haiM ? samAdhAna--sUtrakArane tattvArtha sUtrameM kahA hai-'mithyAdarzana avirati, pramAda, kaSAya aura yoga bandhake kAraNa haiN|' yahA~ unhoMne bandhake kAraNoMmeM mithyAtvako prathama sthAna diyA hai aura bandhapUrvaka saMsAra hotA hai ataH saMsArakA mUla kAraNa mithyAtva hai| vaha padArthako yathArtha rUpase jAnanekA guNa rakhane vAlI buddhiko bhI viparIta kara detA hai| __ anya AcArya aisA vyAkhyAna karate haiM-sunanekI icchA, sunanA, grahaNa karanA aura dhAraNa karanA Adi buddhike guNa haiM / aisI guNayukta buddhiko bhI mithyAtva viparIta kara detA hai / / 723 / / . jo vastu jisa rUpa nahIM hai use jJAna usa rUpa kaise dikhalAtA hai ? aisI AzaMkA hone para AcArya kahate haiM ki mithyAtva rUpa nimittake sadbhAvameM jJAna viparIta bhI hotA hai gA0--sUrya kI kiraNeM pRthvIkI USmAse milakara jalakA bhrama utpanna karatI haiM use mRga1. evaM sAmAnyataH sU0-A0 mu0 / Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 462 bhagavatI ArAdhanAM iba narA api / 'asanbhUdaM sambhUdaMti bhaNNaMti moheNa' atattvamapi tattvamityavagacchanti darzanamohena hetunA / / 724 // parihara taM micchattaM sammattArAhaNAe daDhacitto / hodi NamokkArammi ya NANe vadabhAvaNAsu dhiyA / / 725 // mithyAtvajanyamohamAhAtmyaprakhyApanAyAha micchattamohaNAdo dhatturayamohaNaM varaM hodi / vaDDhedi jammamaraNaM dasaNamoho du Na du idaraM / / 726 / / 'micchattamohaNAdo' mithyAtvajanyAnmohAt / 'dhattUrayamohaNaM' unmattarasasevAjanitamohanaM / 'varaM hodi' zobhanaM bhavati / kathaM ? 'vaDaDhedi' vardhayati / 'jammamaraNaM' janmamaraNaM ca vicitrAsU yoniSu / ki ? 'dasaNamoho' darzanamohajanyaH kalaGkaH / 'Na du idaraM jammamaraNaM vaDDhedi' naiva dhattUrakamohanaM janmamaraNaparamparAM Anayati katipayadinabhAvimohasampAdanodyatA-(-ta) anantakAlativaparItyajananakSamamohanaM atizayena nikRSTamiti bhAvaH / tato janmaraNapravAhabhIruNA bhavatA tyAjyaM mithyAtvaM iti / / 726 / / nanu prAgeva parityaktaM mithyAtvaM tatkathaM idAnIM tattyAgopadeza ityatrAzaGkAyAmidamucyate jIvo aNAdikAlaM pavattamicchattabhAvido sNto| Na ramijja hu sammatte ettha payattaM khu kAdavvaM / / 727 / / 'jIvo aNAdikAlaM pavattamicchattabhAvido santo' jIvo'nAdikAlapravRttamithyAtvabhAvitaH san / 'Na ramijja khu' naiva rameta / 'sammata samyaktve, 'ettha' atra samyaktve / 'payattaM' prayatnaH 'kAdavvaM khu' kartavya eva / tRSNA kahate haiN| jaise pyAsase pIr3ita mRga use pAnI jAnate haiM vaise hI manuSya bhI darzanamohake kAraNa atattvako bhI tattva jAnatA hai / / 724 // __gA0-ataH he kSapaka, samyaktvakI ArAdhanAke dvArA usa mithyAtvako dUra kara / aisA karanese paMcapameSThoke namaskArameM jJAna aura vratoMkI bhAvanAmeM citta dRr3ha hotA hai / / 725 / / mithyAtvase utpanna hue mohakA mAhAtmya kahate haiM gA0-TI0-mithyAtvake udayase utpanna hue mohase dhatUreke sevanase utpanna huA moha (mUrchA) uttama hai; kyoMki darzana mohase utpanna huA moha nAnA yoniyoMmeM janmamaraNako bar3hAtA hai kintu dhatUreke sevanase utpanna huA moha janmamaraNakI paramparAko nahIM bddh'aataa| ataH kucha dinoMke lie moha utpanna karane vAle dhatUrake madase ananta kAlake lie viparIta vuddhi utpanna karane meM samartha mithyAtvakA moha atyanta burA hai| ataH janmamaraNakI paramparAse bhIta Apako mithyAtvakA tyAga karanA cAhie / / 726 / / __ yahA~ yaha zaMkA hotI hai ki mithyAtvakA tyAga to pahale hI kara diyA yahA~ usake tyAgakA upadeza kyoM ? isakA uttara dete haiM. gA0-yaha jIva anAdi kAlase cale Ate hue mithyAtvase bhAvita hotA AyA hai isase Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 463 anantakAle paribhAvitaM mithyAtvaM dustyajaM tadeva duHkhatyAjyaM / yathoragazciraparicitaM chidraM nivAryamANo'pi balAtpravizati iti kartavyaM samyaktve dADhayaM // 727 // aggivisakiNhasappAdiyANi dosaM Na taM karejjaNhU / jaM kuNadi mahAdosaM tivvaM jIvassa micchattaM / / 728 / / 'aggivisakiNhasappAdiyANi' agniviSaM kRSNasarpa ityAdIni / 'dosaM Na taM kareNhU' doSaM taM na kuryuH| 'jaM kuNadi' yaM karoti / 'mahAdosaM' mahAntaM doSaM / 'jIvassa' jIvasya / "tinvaM' tIvra / kiM ? 'micchattaM' mithyAtvaM azraddhAnaM // 728 // aggivisakiNhasappAdiyANi dosaM karaMti eyabhave / micchattaM puNa dosaM karedi bhavakoDikoDIsu / / 729 / / agnyAdibhiH kriyamANasya alpatAM mithyAtvena saMpAdyasya ca mahattAM darzayatyuttaragAthayA / agnyAdInyekabhavaduHkhadAni mithyAtvaM punardoSaM karoti bhavAnAM koTAkoTISu / / 729 / / micchattasallavidvA tivvAo vedaNAo vedaMti / visalittakaMDaviddhA jaha purisA NippaDIyArA // 730 // 'micchattasallaviddhA' mithyAtvAkhyena zalyena viddhAH 'tivvAo vedaNAo' tIvA vedanAH / 'vedaMti' anubhavanti / 'visalittakaMDaviddhA' viSaliptena zareNa viddhAH / 'jaha' yathA / 'purisA' puruSAH / 'NippaDIyArA' niSpratIkArAH // 730 // acchINi saMghasiriNo micchattaNikAcaNeNa paDidAI / kAlagado vi ya saMto jAdo so dIhasaMsAre // 731 / / 'acchoNi' akSiNI / 'saMghasiriNo' saGghazrIsaMjJitasya / "micchattaNikAcaNeNa' mithyAtvaprakarSaNa / 'paDidANi' patite / 'ihaiva' janmani / 'kAlagado viya saMto' mutvApi / 'jAdo so' jAto'sau / 'dIhasaMsAre' - dIrghasaMsAre // 731 // samyaktvameM vaha nahIM ramatA / isalie samyaktvameM prayatna karanA hI cAhie / ananta kAlameM acchI bhAyA gayA mithyAtva bar3e kaSTase chUTatA hai| jaise sarpa rokane para bhI apane cira paricita bilameM balapUrvaka ghusa jAtA hai / ataH samyaktvameM dRr3hatA kartavya hai // 727 // gA0-Aga, viSa, kAlA sarpa Adi jIvakA utanA doSa nahIM karate jaisA mahAdoSa tIvra mithyAtva karatA hai // 728 // ___ AgekI gAthAse Aga Adike dvArA kiye gaye doSakI alpatA aura mithyAtvake dvArA kiye gaye doSakI mahattA batalAte haiM * gA0-Aga Adi to eka bhavameM hI duHkha dete haiN| kintu mithyAtva karor3o bhavoMmeM duHkha detA hai // 729 // gA0-mithyAtva nAmaka zalyase bIMdhe gaye jIva tIvra vedanA bhogate haiM / jaise viSaile bANase chede gaye manuSyoMkA koI pratIkAra nahIM hotA / arthAt ve avazya mara jAte haiM // 730 // Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 464 bhagavatI ArAdhanA yadi nAma upagatamithyAtvo'smi tathApi durdharaM cAritramanuSThitaM mayA tadasmAnnistaraNe samarthamityAzA na kartavyeti nidarzayati kaDugammi aNivvalidammi duddhie kaDugameva jaha khIraM / hodi NihidaM tu Nivaliyammi ya madhuraM sugaMdhaM ca / / 732 // 'kaDugammi duddhie' kaTukAlAbvAM / 'aNimvalidammi' azuddhAyAM / "NihidaM khIra' nikSiptaM kSIraM / 'jahA kaDugameva hodi' yayA kaTukarasameva bhavati / evakAreNa mAdhuryavyAvRttiH kriyate / 'Ninvalidammi ya' zuddhAyAmalAbvAM / 'NihidaM' nikSiptaM kSIraM 'jaha madhuraM hodi sugaMdhaM ca yathA madhuraM bhavati surabhi ca // 732 // taha micchattakar3agide jIve tavaNANacaraNaviriyANi / NAsaMti vaMtamicchattammi ya saphalANi jAyaMti // 733 // 'taha' tathA 'micchattakaDugide' mithyAtvena kaTUkRte jIve / 'tavaNANacaraNaviriyANi' tapo, jJAnaM, cAritraM: vIryamityetAni 'NAsaMti' nazyanti 'samyakarUpavinAzAta / samIcInaM tapo, jJAnaM, caraNaM, vIryAnigahanaM ca maktyapAyo na tapaHprabhatimAtraM / sa ca samyakazraddhAbalenaiva naanythaa| 'vaMtamicchammi' nirastamithyAtve jIve / saphalAni phalasamanvitAni tapaHprabhRtIni / 'jAyanti' jaaynte| [kira tapasaH phalaM? abhyudayasukhaM, niHzreyasasukhaM vaa| miHchattassa ya vamaNaM ityetadvyAkhyAtaM / micchattaM ] // 733 // __sammattaM bhAvaNA ityetadvayAcaSTe mA kAsi taM pamAdaM sammatte savvadukkhaNAsayare / sammattaM khu padiTThA NANacaraNavIriyatavANaM / / 734 // gA0-saMghazrI nAmaka rAjamantrIkI A~kheM tIvra mithyAtvake kAraNa phUTa gaI aura vaha mara kara bhI dIrgha saMsArI huA // 731 // zAyada kSapaka vicAre ki yadi maiM mithyAdRSTi hU~ taba bhI maiMne durdhara cAritrakA pAlana kiyA hai ataH maiM saMsAra samudrako pAra karane meM samartha hU~ ? AcArya kahate haiM ki aisI AzA nahIM karanA gA0-jaise azuddha kaDuvI tUmbImeM rakhA dUdha kaTuka hI hotA hai aura zuddha tUmbImeM rakhA dUdha mIThA tathA sugandhita hotA hai // 732 // gA0-vaise hI mithyAtvase dUSita jIvameM tapa, jJAna, cAritra, vIrya, ye saba naSTa ho jAte haiM kyoMki samyak rUpa nahIM hote / samIcIna tapa, jJAna, cAritra aura vIrya muktike upAya haiM, kevala tapa Adi mAtra muktikA upAya nahIM hai| aura samIcIna tapa Adi zraddhAke balase hI hote haiM, zraddhAke abhAvameM nahIM hote| ataH mithyAtvako dUra kara dene vAle jIvameM tapa Adi saphala hote haiN| tapakA phala sAMsArika sukha athavA mokSakA sukha hai| isa prakAra mithyAtvake vamanakA kathana kiyA / 733 / / aba samyaktyakI bhAvanAkA kathana karate haiM 1. samyaksvarUpavinAzAt-mUlArA0 mu0| 2. [ ] etadantargataH pAThaH 'a' pratI nAsti / 3, kiM tyetadvyAcaSTe-a0 ! Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 465 ' mA kAsi' mA kArSIH / 'taM' bhavAn / 'pamAdaM' pramAdaM / 'sammatte' samyaktve / 'savvaduHkhaNAsaNage' sarvaduHkhanirmUlanodyate / kathaM samyaktvaM sarvaduHkhanAzakAri ? nanu jJAnAdInyapi sarvaduHkhanivRttinimittAni ityata Aha- 'sammattaM khu' zraddhAnameva tattvasya / 'padiTThA' AdhAraH / ' NANacaraNavIriyatavANaM' jJAnasya, caraNasya, vIryAcArasya, tapasazca / nanu sarva eva pariNAmaH pariNAmidravyAdhAro na parasparamadhikaraNatAM yAti tataH kathamucyate samyaktvamAdhAra iti / yathA pariNAmidravyamantareNa jJAnAdInAmanavasthitirevaM samIcInatA teSAM na darzanaM vineti darzanasyAdhAratA ||734 || garassa jaha duvAraM muhassa cavakhU tarussa jaha mUlaM / taha jANa susammattaM NANacaraNavIriyatavANaM || 735 || 'nagarassa jaha duvAre' nagarasya dvAramiva nagarapravezanopAyo yathA dvAraM 'tahA' tathA 'sammattaM' samyaktvaM dvAraM / 'NANacaraNavIriyatavANaM' jJAnAdInAM / evaM hi jJAnAdInyanupraviSTo bhavati jIvo yadi pariNato bhavetsamyaktve tadantareNa samyagjJAnAdyanupravezasyAsaMbhavAt / na hi sAtizayamavadhyAdi, yathAkhyAtaM cAritraM, bahutara nirja - rAnimittaM vA tapaH pratilabhate jantuH samyaktvaM vinA / 'muhassa cakkhU jahA' mukhasya cakSuryathA zobhAvidhAyi tAtha jJAnAdInAM samyaktvaM vidhatte zraddhAnaM / 'tarussa mUlaM yathA' tarormUlaM yathA sthitinibandhanaM, tathA samyaktvaM jJAnAdisthitinimittaM // 735 // bhAvAnurAgapemANurAgamajjANurAgaratto bvA / dhammANurAgaratto ya hohi jiNasAsaNe NiccaM // 736 // gA0 - TI0 - sava duHkhoM ko jar3amUlase ukhAr3ane meM tatpara samyaktva ke viSaya meM Apa pramAda na kareM / 'samyaktva hI saba duHkhoMkA nAza karane vAlA kaise hai ? jJAna Adi bhI to saba duHkhoMko dUra karanemeM nimitta haiM ? aisA koI kahe to AcArya kahate haiM - jJAna, cAritra, vIryAcAra aura tapakA AdhAra tattvakA zraddhAna hI hai / zaMkA- saba pariNAma pariNAmI dravyake AdhAra se rahate haiM / ve paraspara meM eka dUsareMke AdhAra nahIM hote| taba Apa samyaktvako jJAnAdikA AdhAra kaise kahate haiM ? samAdhAna - jaise pariNAmI dravyake binA jJAnAdi nahIM rahate vaise hI ve samyagdarzanake binA samIcIna nahIM hote / isalie samyagdarzana unakA AdhAra hotA hai ||734|| gA0-TI0--jaise nagarameM praveza karanekA upAya usakA dvAra hotA hai vaise hI jJAna, cAritra, vIrya aura tapakA dvAra samyaktva hai / yadi jIva samyaktva rUpase pariNata hotA hai to vaha jJAnAdimeM praveza kara sakatA hai / samyaktvake binA jJAnAdimeM praveza sambhava nahIM hai / samyaktvake vinA jIva sAtizaya avadhi jJAna Adi, yathAkhyAta cAritra athavA vahuta nirjarAmeM nimitta tapako prApta nahIM kara sakatA / tathA jaise netra mukhako zobhA pradAna karate haiM vaise hI samyaktvase jJAnAdi zobhita hote haiM / tathA jaise jar3a vRkSakI sthiti meM kAraNa hai vaise hI samyaktva jJAnAdikI sthiti meM nimitta hai || 735|| gA0 - isa jagat meM loga parapadArthoM meM anurAga rUpa haiM, snehI jano meM premAnurAgI haiM / koI 1 59 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 466 bhagavatI ArAdhanA dasaNabhaTTo bhaTTo daMsaNabhaTTassa patthi NivvANaM / sijjhanti cariyabhaTTA daMsaNabhaTTA Na sijhaMti // 737 / / daMsaNabhaTTo bhaTTo Na hu bhaTTo hoi caraNabhaTTo hu / daMsaNamamuyattassa hu parivaDaNaM Natthi saMsAre // 738 / / 'dasaNamaTTo bhaTTo' darzanAbhraSTo bhraSTatamaH / 'caraNabhaTTo vi' cAritrabhraSTo'pi darzanAdabhraSTaH / 'Na hu' na vA / 'bhaTTo hoditti' vAkyazeSaM kRtvA saMvandhaH / na tu tathA bhraSTo bhavati cAritrabhraSTaH yathA darzanA bhraSTaH / 'dasaNaM' zraddhAnaM / 'amuyattassa' atyajataH / cAritrAddhRSTasyApi 'parivaDaNaM saMsAre Nasthi khu' paripatanaM saMsAre nAstyeva / asaMyamanimittAjitapApasaMhaterastyeva saMsAraH / kimucyate paripatanaM nAstIti ? ayamabhiprAyaH-pari samantAtsarvAsu gatiSu catasRSu saMcaraNaM nAstIti / svalpatvAtsaMsAraH sannapi nAstIti vyavahiyate / tathA hi svalpadraviNo'dhana ityucyate / darzanAttu prabhraSTasya ardhapudgalaparivartanaM bhavatyatimahatsaMsAra- . miti nikRSTatamo darzanAdmaSTaH // 738 // eka kasya darzanasya mAhAtmyaM kathayati suddhe sammatte avirado vi ajjedi titthayaraNAmaM / jAdo du seNigo AgamasiM aruho avirado vi ||739 / / 'zuI zuddhe / 'sammatte' samyaktve / zaGkAdyaticArAbhAvAt / 'avirado vi' apratyAkhyAnAvaraNakrodhamAnamAyAlobhAnAmudayAt hiMsAdinivRttipariNAmarahito'pi / 'titthayaraNAmakammaM tIrthakaratvasya kAraNaM karma majjAnurAgI haiM / kintu tuma jinazAsanameM rahakara sadA dharmAnurAgI raho // 736 / / - gA-jo samyagdarzanase bhraSTa hai vaha bhraSTa hai kyoMki samyagdarzanase bhraSTakA anantAnanta kAlameM bhI nirvANa nahIM hotaa| jo cAritrase bhraSTa hai kintu samyagdarzanase bhraSTa nahIM hai usakA kacha kAlameM nirvANa hogaa| paranta jisake samyagdarzana nahIM hai usakA nirvANa ananta kAlameM bhI nahIM hogA // 737 // mA0-To0-jo samyagdarzanase bhraSTa hai vaha atyanta bhraSTa hai / kintu cAritrase bhraSTa hone para bhI samyagdarzanase bhraSTa nahIM hai vaha bhraSTa nahIM hai| samyagdarzanase bhraSTa jaisA hotA hai cAritrase bhraSTa vaisA nahIM hotaa| cAritrase bhraSTa hokara bhI jo samyagdarzanako nahIM tyAgatA usakA sasArameM patana nahIM hotaa| zaMkA-asaMyamake nimittase upArjita pApa karmake honese usakA saMsAra rahatA hI hai / Apa kaise kahate haiM ki usakA saMsArameM patana nahIM hotA ? __samAdhAna hamAre kathanakA abhiprAya yaha hai ki usakA cAroM gatiyoMmeM bhramaNa nahIM hotaa| yadyapi saMsAra rahatA hai kintu svalpa rahatA hai ataH 'nahIM rahatA' aisA kahane meM AtA hai jaise svalpa dhana vAleko nirdhana kahA jAtA hai / kintu jo samyagdarzana pAkara usase bhraSTa ho jAtA hai usakA saMsAra ardhapudgala parAvartana pramANa rahanese mahAn saMsAra hotA hai / ataH cAritra bhraSTase darzana bhraSTa ati nikRSTa hotA hai / / 738 / / gA-To0-ekAkI samyagdarzanakA mAhAtmya kahate haiM---apratyAkhyAnAvaraNa krodha mAna Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 467 arjayati / vinayasaMpannatAdirapi tIrthakaranAmakarmaNo hetureva tataH ko'tizayo darzanasya iti cet darzane satyeva teSAM tIrthakaranAmakarmaNaH kAraNatA, nAnyatheti manyate / 'jAdo kha' jAtaH khalu / 'seNigo' zreNikaH / 'Agamesi' bhaviSyati kAle / aruho arhana 'aviravo vi' asaMyato'pi san / nanu zreNiko bhaviSyatyahana na tvaha tasyAtItaM tena kathamucyate jAta iti ? bhaviSyadahattvaM na niSpannaM iti yuktamucyate jAta iti // 739 / / kallANaparaMparayaM lahaMti jIvA visddhsmmttaa| sammasaNarayaNaM Nagyadi sasurAsuro loo // 740 // 'kallANaparaMparayaM' kalyANaparamparAM indratvaM, sakalacakralAMchanatAM, ahamindratvaM, tIrthakRttvamityAdika pA: / 'vizuddhasammattA' vizuddhasabhyaktvAH / 'sammaiMsaNarayaNaM' samyagdarzanaratnaM 'Nagyadi sasurAsuro loo' sakalo loko mUlyatayA dIyamAno'pi na labhate samyaktvaratnamityarthaH / / 740 / / sammattassa ya laMbhe telokkassa ya havejja jo laMbho / sammadasaNalaMbho varaM khu telokkalaMbhAdo / / 741 / / laghRNa vi telokkaM parivaDadi hu parimideNa kAleNa / laghRNa ya sammattaM akkhayasokkhaM havadi mokkhaM / / 742 / / spaSTArthatayA na vyAkhyAyate gAthAdvayam anantaraM sammatte bhAvaNA ityetadvayAkhyAtaM / sammattaM // 742 // mAyA lobhake udayase hiMsA AdikI nivRtti rUpa pariNAmoMse rahita avirata bhI zaMkA Adi aticAroMse rahita zuddha samyaktvake hone para tIrthaMkara padake kAraNabhUta karmakA upArjana karatA hai| zaMkA-vinaya sampannatA Adi bhI tIrthaMkara nAma karmake AsravameM kAraNa hote haiM tava unase samyagdarzanakI kyA vizeSa samAdhAna-samyagdarzanake hone para hI vinaya sampannatA Adi tIrthaMkara nAma karmake kAraNa hote haiM, usake abhAvameM kAraNa nahIM hote / dekho, asaMyamI bhI zreNika bhaviSyameM tIrthaMkara huaa| zaGkA-zreNika tIrthakara hogA, bhaviSyakAlameM, abhI vaha humA nahIM hai, phira use 'huA' kyoM kahA? samAdhAna-zreNikakA arhantapanA Age hogA, abhI huA nahIM hai isalie 'bhaviSyameM huA' aisA kahA hai / / 739 // gA0--vizuddha samyagdRSTI jIva indrapada, cakravartipada, ahamindrapada, tIrthakarapada Adi kalyANaparamparAko prApta karate haiN| mUlyake rUpameM samastaloka denepara bhI samyaktvaratna prApta nahIM hotA / / 740|| gA0-samyaktvakI prAptike badalemeM yadi tInoM loka prApta hote hoM to trailokyakI prAptise samyagdarzanakI prApti zreSTha hai / / 741 / / gA0-tInoM loka prApta karake bhI kucha kAla bItanepara ve chUTa jAte haiM / kintu samyaktvako prApta karake avinAzI sukhavAlA mokSa prApta hotA hai / / 742 / / samyaktvabhAvanAkA kathana samApta huaa| Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA parA bhattI ityetadvacAkhyAnAya pravandha uttaraH arahaMtasiddhacediyapavayaNaAyariyasavvasAhUsu / tibvaM karehi bhattI NinvidigiccheNa bhAveNa // 743 // 'arahatAsiddhacediyapacayaNaAyariyasavvasAhUsu' arhatsidbhasu tatpratibimbepu, pravacane, AcAryeSu sarvasAdhupu ca / kivvaM atti karehi tIvAM bhakti kurviti / 'NinvidigicheNa' vicikitsArahitena / 'bhAveNa' paripAAmena // 4 // cinaktimAhAtmyaM kathayanti saMvegajaNidakaraNA NissallA maMdarovva nnikkNpaa| jassa daDhA jiNabhattI tassa bhayaM Natthi saMsAre // 744 // 'saMvegamathidakaraNA' saMsArabhorutayA utpaaditaatmlaabhaa| "NisallA' mithyAtvena, mAyayA, nidAnena, ca rahitA / saMdarogya zikkaMppA' mandara iva nishclaa| 'jassa daDhA jiNabhattI' yasya daDhA jinabhaktiH / 'tassa saMsAre mayaM Natyi' tasma saMsAranimittaM bhayaM nAsti // 744 // eyA ni sA samatthA jiNabhattI duggaiM NivAredi / pugNANi ya pUredUM AsiddhiparaMparasuhANaM / / 745 / / vaha siddhacedie pavayaNe ya AiriyasavvasAdhUsu / bhacI hodi samatthA saMsArucchedaNe tivvA / / 746 // cijjA vi bhattivaMtassa siddhimuvayAdi hodi saphalA ya / kiha puNa NivvRdibIjaM sijjhahidi abhattimaMtassa ||747|| binjA' vidyApi / 'bhattivaMtassa' bhaktimataH / "siddhimuvayAdi' siddhimupayAti / 'hodi saphalA ya' phalavato ca bhavati / 'kiva puSa' kathaM punaH / "NivvudibIja' nirvRterbIjaM ratnatrayaM 'sijjhahidi' setsyati / aba 'parA bhakti' kA vyAkhyAna karate haiM pAo-he kSapaka ! glAnirahita bhAvase arhanta, siddha, unake pratibimba, pravacana, AcArya aura sarvasAdhuoMmeM sovra bhakti karo // 743 / / jina bhaktikA mAhAtmya kahate haiM mA0--saMsArake bhayase utpanna huI, mithyAtva mAyA aura nidAna zalyoMse rahita tathA sumerukI taraha nizcala dRr3ha jinabhakti jisakI hai use saMsArakA bhaya nahIM hai / / 744 / / . gA0-eka hI jinabhakti durgatikA nivAraNa karane meM, puNyakarmoko pUrNa karanemeM aura mokSaparyanta sukhoMko paramparAko dene meM samartha hai / / 745 / / gA-tathA siddha, parameSThI; unake pratibimba, pravacana, AcArya aura sarvasAdhuoMmeM tIvrabhakti saMsArakA vinAza karanemeM samartha hai / / 746 / / Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'abhattimaMtassa' bhaktirahitasya kva ? ahaMdAdiSu / / 747 // tesiM ArAdhaNaNAyagANa Na karijja jo Naro bhatti / dhattiM pi saMjamaMto sAliM so Usare kvadi / / 748 // 'tesi ArAdhaNaNAyagANaM' ahaMdAdInAM ArAdhanAyA nAyakAnAM / 'Na karijja jo garo bhatti' yo naro bhakti na karoti / so tti pi saMjamaMto' nitarAM saMyama udyato'pi zAlInaSare deze vapati / USare zAlivapanaM aphalaM yathA kaH karotyevaM duzcaraM saMyamaM caratyayaM ahaMdAdiSu bhaktirahito mithyAdRSTiH sanniti bhAvaH // 748 // bIeNa viNA sassaM icchadi so vAsamanbhaeNa viNA / ArAdhaNamicchanto ArAghaNabhattimakaraMto // 749 // 'bojeNa viNA sassa' zasyamicchati bojena vinA / 'vAsamanbhaeNaviNA' varSa vAJchati abhraNa vinA / kAraNena vinA kAryamicchatIti yAvat / 'ArAdhaNaM" ratnatrayasaMsiddhi icchati akurvannArAdhanAbhakti hetubhUtAM / / 749 // vidhiNA kadassa sassassa jahA NippAdayaM havadi vAsaM / taha arahAdigamatI NANacaraNadaMsaNatavANaM // 750 // 'vidhiNA kadassa' vidhIyate janyate kAryamaneneti kAraNasaMdoho vidhiH / tena kAraNakalApena kRtasyoptasya / 'sassassa' sasyasya / 'vAsaM jahaNippAdayaM havadi' varSa yathA phalaniSpatti karoti / 'taha tathaiva / 'ArAhagabhatto' ArAdhakepa ahaMdAdipu 'bhattI' bhaktiH / 'NANacaraNadaMsaNatavANaM' jJAnasya, darzanasya cAritrasya. tapasazca niSpAdikA bhavati / / 750 // gA0--vidyA bhI bhaktimAnakI hI siddha aura saphala hotI hai| taba jo arhanta AdimeM bhakti nahIM rakhatA usake mokSakA bIja ratnatraya kaise siddha prApta ho sakatA hai ? // 747 / / gA0-darzana Adi ArAdhanAoMke nAyaka arhanta AdikI jo manuSya bhakti nahIM karatA vaha saMyamameM atyanta tatpara hote hue bhI dhAnyako Usara bhUmimeM botA hai // 648 // vizeSArtha-isakA bhAva yaha hai ki Usara bhUmi meM kauna dhAna botA hai| kyoMki usakA koI phala nahIM hai / usI prakAra yaha arhanta AdimeM bhakti rahita arthAt mithyAdRSTi hote hue kaThina saMyamakA AcaraNa kare to vaha niSphala hai / / 748 // gA0-ArAdhanAke nAyakoMkI bhakti na karake jo ArAdhanA arthAt ratnatrayakI siddhi cAhatA hai vaha bIjake vinA dhAnya cAhatA hai aura bAdaloMke vinA varSA cAhatA hai |749|| gA.---jisase kArya kiye jAte haiM use vidhi kahate haiM ataH vidhikA artha hotA haikAraNoMkA smuuh| usa vidhise boye gaye dhAnyako varSA jaise utpanna karatI hai usI prakAra arhanta * Adiko bhakti jJAna, darzana, cAritra, aura tapakI utpAdaka hoto hai // 750 // 1. NimmAvagaM-a0 A0 / Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA bhaktimAhAtmyaM phalAtizayopadarzanena kathayitukAmo'thAkhyAnamupakSipati gAthAyAm vaMdaNabhattImitteNa mihilAhio ya pumrho| deviMdapADiheraM patto jAdo gaNadharo ya // 751 // 'vaMdaNabhattImitteNa' vandanAnurAgamAtreNa caiva / 'mihilAhio ya paumaraho' mithilAnagarAdhipatiH padmaratho nAma / 'deviMdapADiheraM pattoM' devendrakRtAM pUjAM prAptavAn / 'jAdo gaNadharo ya' gaNadharazca jAtaH / bhattI // 751 // ArAdhaNApurassaramaNaNNahidao visuddhlessaao| saMsArassa khayakara mA mocIo NamokkAraM // 752 // 'ArAdhaNApurassaraM NamokkAraM mA mocIoM' ArAdhanAyA agrasaraM namaskAraM mA muzca / kIdRgbhUtaM ? 'saMsArassa khayakara' saMsArasya paJcavidhaparivartamAnasya kssykrN| 'aNaNNahidao' ananyagatacittaH san / 'visuddhalessAo' vizaddhalezyayA pariNataH / tatra namaskAraH nAmasthApanAdravyabhAvavikalpena caturdA vyavasthitaH / tatra nAma namaskAro nAma yasya kasyacinnamaskAra iti kRtA saMjJA idamasya nAmadheyaM yathA syAditi niyujyamAnaM padaM savaM sarvatra pravartate / evaM namaskaraNavyApRto jIvastasya kRtAJjalipuTasya yathAbhUtenAkAreNAvasthApitA mUrtiH sthApanAnamaskAraH / namaskAraprAbhUtaM nAmAsti granthaH yatra nayapramANanikSepAdimukhena namaskAro nirUpyate, taM yo vetti na ca sAmprataM tannirUpye'rthe upayukto'nyagatacittatvAt sa namaskArayAthAtmyagrAhizrutajJAnasya kAraNatvAdAgamadravyanamaskAra ityucyate / no AgamadravyanamaskArastrividhaH, jJAyakazarIrabhAvitadvayatiriktabhedAt / namaskAra viziSTa phalake dvArA bhaktikA mAhAtmya kahanekI icchAse granthakAra udAharaNa upasthita karate haiM gA0-tIrthaMkarakI vandanAke anurAgamAtrase mithilA nagarakA svAmI padmaratha devendrake dvArA pUjita huA aura vAsupUjya tIrthakarakA gaNadhara huA / / 751 // vizeSArtha-mithilAkA rAjA padmaratha bhagavAn vAsupUjya tIrthakarakI vandanAke lie gyaa| mArgameM do devoMne usakI parIkSAke lie ghora upasarga kiyaa| kintu vaha vicalita nahIM huaa| devoMne usakI dRr3habhaktise prasanna hokara usakI pUjA kii| aura vaha bhagavAn vAsupUjyake samavazaraNameM jAkara dIkSA grahaNa karake unakA gaNadhara bana gayA // 751 // gA0-namaskAra mantra ArAdhanAkA agresara hai, namaskAramantrapUrvaka hI ArAdhanA kI jAtI hai| pA~ca parAvartanarUpa saMsArakA kSaya karanevAlA hai / saba orase manako haTAkara vizuddha lezyApUrvaka namaskAra mantrakI ArAdhanA kara / ise chor3anA nahIM / / 752 / / / TI0-nAma, sthApanA, dravya aura bhAvake bhedase namaskAra cAra prakArakA hotA hai| jisa kisIkA namaskAra nAma rakhanA nAma namaskAra hai| isakA yaha nAma hai isa prakArakA vyavahAra sarvatra calatA hai| isI prakAra namaskAra karate hue jIvakI donoM hAthoMko jor3e hue AkArakI sthApita mUrti sthApanA namaskAra hai| namaskAra prAbhRta nAmaka granthameM naya, pramANa, nikSepa Adike dvArA namaskArakA kathana hai| jo use jAnatA hai kintu vartamAnameM usameM kahe hue arthameM upayukta nahIM hai, usakA mana anyatra lagA hai| vaha vyakti namaskArake yathArtha svarUpako grahaNa karanevAle zrutajJAnakA kAraNa honese Agamadravya namaskAra kahAtA hai| no Agamadravya namaskArake tIna bheda Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 471 prAbhUtajJasya yaccharIraM trikAlagocaraM tadapyantareNa zrutajJAnaM nopajAyate iti zarIramapi kAraNaM tatrApi namaskArazabdo vartate / yat tad bhatazarIraM trivikalpaM cyutaM, cyAvitaM, tyavatamiti / AyuSo niHzeSagalanAdAtmanazcyutaM ekaM / cetanasya vA upasargasya balAd cyAvitaM cyAvitazabdenocyate / AyuSo'bhAvamavetya Atmanaiva yattyaktaM tattyaktazabdenocyate / tattrivikalpaM bhaktapratyAkhyAnaM, prAyopagamana, iGginImaraNaM iti / teSvanyatamena tyaktaM vidhinA kAyakaSAyasallekhanApuraHsaraM pradrajyAtaHprabhRti niryApakagurusamAzrayaNa divasamantyaM kRtvA madhye pravRttAn jJAnadarzanacAritrANAM aticArAnAlocya tadabhimataprAyazcittAnusAriNaH dravyabhAvasallekhanAmupagatasya trividhAhArapratyAkhyAnAdikrameNa ratnatrayArAdhanaM bhaktapratyAkhyAnaM / iGgiNImaraNaprAyopagamane vkssymaannlkssnne| taiH parityaktaM tyaktamucyate / yadeva tatsati jIve namaskAropayogavati jIvavadeva kAraNamAsInnamaskAropayogasya tadevedamiti tatrApi namaskArazabdaH pravartate / namaskAropayogarUpeNa yo bhaviSyati sa bhAvIti bhaNyate / sthApanA arhadAdInAM no AgamadravyavyatiriktanokarmanamaskArazabdenocyate / AgamanaskArajJAnaM AgamabhAvanamaskAraH / namaskriyamANAhadAdiguNAnurAgavataH mukulIkRtakarakamalasya, praNAmo no AgamabhAvanamaskAra iha gRhyate / nirdezasvAmitvasAdhanAdhikaraNasthitividhAnaranayogadvArainirUpyate / ahaMdAdiguNAnurAgavataH Atmano vAkkAyakriyAstavanazirovanatirUpo nmskaarH| samyagdRSTioM AgamabhAvanamaskArasya svAmIti / matizruta haiM-jJAyakazarIra, bhAvi, tadvayatirikta / namaskAra prAbhUtake jJAtAkA jo trikAlavartI zarIra hai, usake vinA bhI zru tajJAna nahIM hotA, isalie zarIra bhI kAraNa hai ataH use bhI namaskAra zabdase kahate haiN| unameMse jo bhUta zarIra hai usake tIna bheda haiM--cyuta, cyAvita, tyakta / Ayukarmake pUrNarUpase samApta honepara chUTA zarIra cyuta kahAtA hai| upasargake kAraNa chUTA zarIra cyAvita kahAtA hai| AyukA abhAva jAnakara svayaM hI tyAga kiyA zarIra tyakta kahAtA hai| usa tyakta zarIrake tIna bheda haiM-bhaktapratyAkhyAna, prAyopagamana, iMginImaraNa / unameMse kisI eka vidhise zarIra aura kaSAyakI sallekhanApUrvaka chor3A gayA zarIra tyakta hai| dIkSA grahaNa karanese lekara niryApaka guruke pAsa Azraya leneke antima dinataka lage jJAna darzana aura cAritrake aticAroMkI AlocanA karake garuke dvArA diye gaye prAyazcittako svIkAra karake dravyasallekhanA aura bhAvasallekhanApUrvaka tIna prakArake AhArake tyAga Adike kramase ratnatrayakI ArAdhanA karanA bhaktapratyAkhyAna hai| iMginImaraNa aura prAyopagamanakA kathana Age kreNge| ina tInoMke dvArA tyAgA gayA zarIra tyakta kahAtA hai| jaba zarIrake rahanepara jIva namaskArameM upayoga lagAtA thA taba jIvakI taraha hI zarIra bhI namaskArameM upayoga lagAne meM kAraNa thaa| vahI yaha zarIra hai isa prakAra zarIrameM namaskAra zabdakI pravRtti hotI hai| jo bhaviSyameM namaskArameM upayogarUpase pariNata hogA use bhAvi kahate haiN| arhanta AdikI sthApanAko noAgamadravya vyatirikta nokarma namaskAra zabdase kahate haiN| namaskAra viSayaka Agamake jJAnako AgamabhAva namaskAra kahate haiN| jina arhanta Adiko namaskAra karatA hai unake guNoMmeM anurAgapUrvaka donoM hAthoMko jor3a namaskAra karanevAlekA jo namaskAra hai vaha noAgamabhAva namaskAra hai / ___ nirdeza, svAmitva, sAdhana, adhikaraNa, sthiti aura vidhAna ina anuyoga dvAroMse namaskArakA kathana karate haiN| arhanta Adike guNoMmeM anurAgI AtmAkA vacanake dvArA stavana aura kAyake dvArA sirako Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 472 bhagavatI ArAdhanA jJAnAvaraNakSayopazamaH, darzanamohopazamaH, kSayaH, kSayopazamazca bAhyaM sAdhanaM, abhyantara AtmA pratyAsannabhavyaH / Atmani vartate namaskAraH / antamuhUrtasthitikaH / ahaMdAdinamaskAryabhedena paJcavidhaH / ahaMdAdInAM pratyekamaneka vikalpatvAt namaskAro'pi tAvaddhA bhidyate / / 752 / / maNasA guNapariNAmo vAcA guNamAsaNaM ca paMcaNhaM / kAeNa saMpaNAmo esa payattho NamokkAro // 753 // atra namaskArasUtreNa 'Na mo loe savvasAdhUNaM' ityatra lokagrahaNaM ca sarvagrahaNaM pratyekamabhisambadhyate / Namo loe savvesi arahatANaM, Namo loe savvesi siddhANaM, Namo loe savvesi AiriyANaM, Namo loe savvesi uvajjhAyANaM' iti / arahaMtANamityAdi bahuvacananirdezAdeva sarveSAmahadAdInAM grahaNaM siddhamato na kartavyaM sarvazabdopAdAnaM iti cet / arddhatRtIyadvIpagatabharateSu, airAvateSu videheSu ca ye arhantaH, siddhA, AcAryA, upAdhyAyAH, sAdhavazvAtItA, vartamAnA, bhaviSyantazca teSAM grahaNArtha sarvazabda upAttaH / sAdaravizeSakhyApanArtha pratyekaM namaHzabdopAdAnaM / / 753 / / arahaMtaNamokkAro ekko vi havijja jo maraNakAle / so jiNavayaNe diTTho saMsArucchedaNasamattho // 754 // 'arahaMtaNamokkAroM' arhatAM namaskAraH / 'jo maraNakAle bhavejja ekko vi' yo maraNakAle bhavedeko'pi / 'so' saH / jiNavayaNe diTTho' jinavacane dRSTaH / 'saMsArocchedaNasamatyo' saMsArocchedanasamarthaH // 754 // jhukAnA namaskAra hai| noAgamabhAva-namaskArakA svAmI samyagdRSTI hotA hai| matijJAnAvaraNa aura zru tajJAnAvaraNakA kSayopazama tathA darzanamohakA upazama, kSaya aura kSayopazama usakA bAhya sAdhana hai aura nikaTa bhavya AtmA abhyantara sAdhana hai| namaskAra AtmAmeM rahatA hai| uzakI sthiti antamuhUrta hai| namaskAra karaneyogya arhanta siddha AcArya upAdhyAya aura sAdhuke bhedase namaskArake pA~ca bheda haiN| arhanta Adimese pratyekake aneka bheda honese namaskArake bhI utane hI bheda hote haiM / / 752 // gA0-arahanta Adi pA~coMkA manase guNAnusmaraNa, vacanase guNAnuvAda aura kAyase namaskAra yaha namaskAra padakA artha hai // 753 To0- namaskAra mantrameM Aye 'Namo loe savvasAhaNaM' meM jo loka aura sarvazabdakA grahaNa kiyA hai unheM pratyekake sAtha lagAnA caahie| lokake saba arhantoMko namaskAra ho / lokameM saba siddhoMko namaskAra ho / lokake AcAryoMko namaskAra ho / lokake saba upAdhyAyoMko namaskAra ho / zaGkA-'arahatANaM' ityAdi meM bahuvacanake nirdezase hI saba arhantoMkA grahaNa siddha hai ataH sarvazabdakA grahaNa ucita nahIM hai ? samAdhAna-ar3hAIdvIpake bharata, airAvata aura videha kSetroMmeM jo arhanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu atItakAlameM hue, vartamAnameM hai aura bhaviSya meM hoMge unake grahaNake lie sarva zabda grahaNa kiyA hai| aura vizeSa Adara batalAneke lie pratyekake sAtha 'Namo' zabda lagAyA hai / / 753 / / gA0-marate samaya yadi eka vAra bhI arhantoMko namaskAra kiyA to use jinAgamameM Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA nanu samyaktvajJAnacAritratapAMsi saMsAramucchindanti yadyapi na syAnnamaskAra ityAzaMkAyAmAha - jo bhAvanamokkAreNa viNA sammattaNANacaraNatavA / Na hu te hoMti samatthA saMsArucchedaNaM kAdu // 755 || 'jo bhAvaNa mokkAreNa viNA' yo bhAvanamaskAreNa vinA samyaktvaM jJAnaM, cAritraM, tapazca / 'khu' zabda evakArArthaH / 'Na hu te saMsArucchedaNaM kADu samasyA hoMti' na te saMsArocchedanaM kartuM samarthA bhavanti / / 755 / / yadyevaM 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArga' iti sUtreNa virudhyate / namaskAramAtrameva karmaNAM vinAzane upAya ityekamuktimArgakathanAdityAzaGkAyAmAha - caduraMgAe seNAe NAyago jaha pavattao hodi / taha bhAvaNamokkAro maraNe tavaNANacaraNANaM // 756 // 'caturaMgAe seNAe NAyago' caturaGgAyAH senAyA nAyako / 'jaha pavattago hojja' yathA pravartako bhavati / 'taha bhAvaNamokkAroM' tathA bhAvanamaskAraH / ' maraNe' maraNagocaraH / 'tavaNANacaraNANaM' tapojJAnacaraNAnAM / kSAyikasamyavatvajJAnadarzanavIryaguNAtmakA arhanta ityevaM zraddhAnAtmako bhAvanamaskAraH samyagdarzanatvAt samIcInaM tapo, jJAnaM, cAritra ca pravartayati / na hyAptaguNazraddhAnaM vinA zabdazrutasya prAmANyamayaM vyavasthApayitumIzaH / vaktRprAmANyAdvinA vacanaprAmANyAsiddheH / na 'hyatIndriyaviSayajJAnamayathArthamidametadyathArthamiti vA vivektu N zakyate asmadAdinA / arthayAthAtmyavedino vItarAgadveSasya ca yato vacastato yathArthameva vijJAnaM janayati, nAyathArthamiti samIcInajJAnasya samyagjJAnapurassaratayA caraNaM tapazca samIcInaM satkarmApanode nimittaM saMsArakA uccheda karanemeM samartha kahA hai ||754 // namaskAra ke vinA bhI samyaktva jJAna aura cAritra saMsArakA uccheda karate haiM ? aisI AzaMkA meM uttara dete haiM 473 gA0 - bhAva namaskAra ke vinA jo samyaktva jJAna aura cAritra hote haiM ve saMsArakA uccheda karane meM samartha nahIM haiM / / 755 / / yadi aisA hai to 'samyagdarzana samyagjJAna samyak cAritra mokSakA mArga hai' isa sUtra ke sAtha virodha AtA hai kyoMki Apa namaskAra mAtrako hI karmoMke vinAzakA upAya mAnakara muktikA eka hI mArga kahate haiM ? isakA uttara dete haiM gA0 - TI0 - jaise caturaMga senAkA nAyaka pravartaka hotA hai vaise hI marate samaya bhAva namaskAra - kSAyika samyaktva, kSAyika jJAna, kSAyika darzana, kSAyika vIrya guNa vAle arhanta haiM' isa prakAra zraddhAna rUpa bhAva namaskAra samyagdarzana rUpa honese samIcIna jJAna tapa aura cAritrakA pravartaka hotA hai / Aptake guNoMke zraddhAnake vinA zabdarUpa zrutake prAmANyakI vyavasthA nahIM kI jA sakatI, kyoMki vakta ke prAmANyake vinA vacanoMkA prAmANya siddha nahIM hotA / atIndriya viSayoMkA jJAna ayathArtha hai aura 'yaha' Adi jJAna yathArtha hai, aisA viveka hama loga nahIM kara sakate / yataH arthakre yathArtha svarUpako jAnane vAle aura rAga dveSase rahita AptakA vacana yathArtha jJAnako hI utpanna karatA hai, ayathArtha jJAnako nahIM, isa prakArake sacce jJAnIkA samyagjJAna pUrvaka samyak 1. hIndriya-A0 mu0 / 60 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 474 bhagavatI ArAdhanA nAnyatheti pravartakatA bhAvanamaskArasya tataH 'pradhAnatvAdbhAva namaskAraH saMsArocchedakArIti vyapadizyate / / 756 / / ArAdhaNApaDAyaM gehatarasa hu karo nnmokkaaro| mallassa jayapaDAyaM jaha hattho ghettukAmassa / / 757 / / ArAdhanApatAkAM grahItukAmasya bhAvanamaskAra eva karo jayapatAkAM grahItukAmasya mallasya hasta ivetyuttaragAthArthaH / / 757 // aNNANI vi ya govo ArAdhittA mado NamokkAraM / caMpAe seDikule jAdo patto ya sAmaNNaM // 758|| arhadguNajJAnarahito'pi gopI dravyanamaskAramArAdhya mRtazcampApure zreSThikule jAtaH zrAmaNyaM ca prAptavAn iti ca dravyanamaskAro'pyevaM vipulaM prayacchati phalaM kiM na kuryAd bhAvanamaskAra iti bhaavH| bhAvanamaskAro vyAkhyAtaH / NamokkAraM // 758 / / NANovaogarahideNa Na sakko cittaNiggaho kaauN| NANaM aMkusabhUdaM mattassa hu cittahatthissa // 759 // NANuvaogaM ityetadvayAkhyAnAyottaraH prabandhaH-'gANovogarahideNa' jJAnapariNAmarahitena puNsaa| 'Na sakko cittaNiggaho kAu' cittanigrahaH kartumazakyaH / kasmAt jJAnamantareNa na zakyazcittanigrahaH kartumityArekAyAM-jJAnaM nigrahakaraNe sAdhakatamaM tatastadantareNa na bhavati cittanigraha ityAcaSTe / 'NANaM aMkusabhUdaM cAritra aura samyak tapa vidyamAna karmoM ko dUra karane meM nimitta hotA hai, anyathA nahIM hotaa| isalie bhAva namaskAra jJAna cAritra aura tapakA pravartaka honese pradhAna hai aura saMsArakA uccheda karane vAlA kahAtA hai // 756|| gA0-jaise vijaya patAkAko grahaNa karaneke abhilASI mallake lie hAtha hai| hAthase hI vaha jaya patAkA grahaNa karatA hai| vaise hI ArAdhanA patAkA (dhvajA) ko grahaNa karaneke icchuka ArAdhakakA hAtha bhAva namaskAra hai| bhAva namaskAra pUrvaka hI vaha ArAdhanAmeM saphalatA pAtA hai // 757|| gA0-subhaga nAmakA gvAlA ajJAnI thA, use arhantake guNoMkA jJAna nahIM thaa| vaha dravyanamaskArakI ArAdhanA karake arthAt mukhase Namokara mantrakA japa karate hue marA aura campA nagarImeM eka zreSThIke vaMzameM utpanna huaa| tathA muni padako dhAraNa kara mukta huaa| isa prakAra dravyanamaskArase bhI vipula phalakI prApti hotI hai| taba bhAvanamaskArakA to kahanA hI kyA hai| isa prakAra bhAvanamaskArakA kathana samApta huA ||758|| aba jJAnopayogakA kathana karate haiMgA0-TI0-jJAnopayogase rahita manuSya apane cittakA nigraha nahIM kara sktaa| zaGkA-jJAnake binA cittakA nigraha kyoM nahIM kara sakatA? samAdhAna-jJAna cittakA nigraha karanemeM sAdhakatama hai ataH usake vinA cittakA nigraha 1. prabhAvatvA-A0 mu0 / Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 475 mattassa hu cittahatyissa' jJAnamaGkazabhUtaM mattasya cittahastinaH / idamatra codyate-iha cittazabdena kimucyate ? anyatra sacittazItasaMvRta ityAdI cittaM caitanyamiti gRhItaM / ihApi yadi tadeva tasya nigraho nAma kaH? atrocyate-viparyayajJAnamayA azubhadhyAnalezyAtayA vA pariNatiH' prANabhRto yasya tasya nirodho yathArthajJAnapariNAmena kriyate / pariNAmo hi pariNAminaM niruNaddhi, pariNAmo'smAdviruddhastvayA nAdAtavyaH iti / yathA matto hastI na kvacidavatiSThate bandhanamardanAdikaM vinA taccittahastyapi yatra kvacanAzubhapariNAme pravartate iti / / 759 / / vijjA jahA pisAyaM suTTa pauttA karedi purisavasaM / NANaM hidayapisAyaM suTTa pauttA karedi purisavasaM / / 760 / / 'vijjA suTTha pauttA jahA pisAyaM purisavasaM karedi' vidyA suSThu prayuktA samyagArAdhitA yathA pizAcaM puruSasya vazyaM karoti / 'taha NANaM suThThavajuttaM vasaM karevi hidayapisAyaM' / tathA jJAnaM suSThu prayuktaM vazaM karoti kiM ? hRdayapizAcaM / cittaM pizAcavadayogyakAritayA jJAnaM samIcInaM asakRtpravartamAnaM zubhe zuddha vA pariNAme pravartayati cetanAmiti yAvat // 760 // uvasamai kiNhasappo jaha maMteNa vidhiNA pautteNa / taha hidayakiNhasappo suTTavajutteNa gANeNa / / 761 / / 'uvasamadi kiNhasappo' upazAmyati kRssnnsrpH| 'jaha' ythaa| 'maMteNa suppajutteNa' svAhAkArAntA vidyA niHsvAhAkAro mantrazabdenocyate / mantraNa suSThu prayuktena / 'taha' tathaiva / 'hidayakiNhasappo uvasamadi' hRdayakRSNasarpa upazAmyati / 'suThThavajutteNa NANeNa' suSThu pravRttena jJAnapariNAmena / azubhanigrahahetutA jJAnasya nahIM hotA, yaha kahate haiM-madonmata cittarUpI hAthIke lie jJAna aMkuza rUpa hai / zaGkA-yahA~ citta zabdase kyA liyA hai ? tattvArtha sUtrameM 'sacitta zIta saMvRta' ityAdi sUtrameM cittase caitanyakA grahaNa kiyA hai / yahA~ bhI yadi caitanya hI liyA hai to usakA nigraha kaisA? samAdhAna-jisa prANIkI pariNati viparIta jJAna rUpa yA azubha dhyAna aura azubha lezyA rUpa hoto hai usakA nirodha yathArtha jJAnarUpa pariNAmase kiyA jAtA hai| pariNAma pariNAmIko rokatA hai jaise tumheM hamAre viruddha pariNAma nahIM karanA caahie| ataH jaise matta hAthI bandhana mardana Adike vinA vazameM nahIM hotA vaise hI cittarUpI hAthI bhI jisa kisI bhI azubha pariNAma meM pravRtta hotA hai / / 759 // gA0-jaise samyak rItise sAdhI gaI vidyA pizAcako puruSake vazameM kara detI hai| vaise hI samyak rUpase ArAdhita jJAna hRdaya rUpI pizAcako vazameM karatA hai| ayogya kAma karanese citta pizAcake samAna hai| bAra-bAra prayukta samyagjJAna cetanAko zubha athavA zuddha pariNAmameM pravRtta karatA hai / / 760 // gA-jaise vidhipUrvaka prayoga kiye gaye maMtrase kRSNa sarpa zAnta ho jAtA hai| vaise hI acchI tarahase bhAvita jJAnase hRdayarUpI kRSNa sarpa zAnta ho jAtA hai| prathama gAthA (759) se . 1. tiM prAkRta yasya nirodhaH a0 / 2. smadvi-a0 mu0| 3. dyA iti svA-A0 mu0 / / Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA AdyayA gaathyoktaa| dvitIyayA cittasya svavazakAritvaM jJAnabhAvanayoktaM / anayA tu azubhapariNAmaprazAntikAritA jJAnabhAvanayA nirUpyate // 761 / / AraNNavo vi mano hatthI Niyamijjade varattAe / jaha taha Niyamijjadi so NANavarattAe maNahatthI / / 762 / / 'AraNNavo vi matto hatthI' araNyacArI matto hastI / "Niyamijjade varattAe' niyamyate nirudhyate varatreNa yathA / tathA 'maNahatthI Niyamijjade' manohastI niyamyate / 'NANavarattA' jJAnavaratreNa / prANinAmahitakAritayA, durnivAratayA ca mano hastIveti manohastIti bhaNyate / jJAnamazubhapravAhaM niruNaddhi / ityanayocyate // 762 // jJAnavaratrAniyamitasya manaso vyApAra nirUpayatyuttaragAthA jaha makkaDao khaNamavi majjhattho atthidu Na sakkei / taha khaNamavi majjhattho visaehiM viNA Na hoi maNo / / 763 / / 'makkaDao khaNamavi majjhattho atyidu jahA sakkadi' markaTakaH kSaNamapi madhyastho nirvikAraH san sthAtuM na zaknoti / 'tahA maNo visaehi viNA majjhattho khaNamavi Na hodi' tathA mano viSayaH zabdAdiviSayanimittA rAgAdaya iha viSayazabdavAcyA viSayakAryatvAt / tato'yamarthaH, atra rAgadveSI vinA madhyasthaM mano bhavati / jJAnabhAvanAyAmasatyAM rAgadveSayovRttireva manaso vyApAra ityarthaH / etayA jJAnaM manaso mAdhyasthaM karotItyAkhyAyate / yasmAnna manaso mAdhyasthyamasti saMnihitamanojJAmanojJaviSayarAgadveSasahacAritayA / / 763 / / tamhA so uDDahaNo maNamakkaDao jiNovaeseNa / rAmedavvo NiyadaM to so dosaM Na kAhidi se / / 764 / / jJAnako azubhakA nigraha karanemeM hetu khaa| dUsarI gAthAse jJAna bhAvanAke dvArA citta apane vazameM hotA hai yaha khaa| isa gAthAse jJAna bhAvanAke dvArA azubha pariNAmoMkI zAnti hotI hai yaha kahA // 761 // gA0-jaise camar3eke kor3ese jaMgalI bhI masta hAthI vazameM kiyA jAtA hai| vaise hI jJAna rUpI carmadaNDase mana rUpI hAthI vazameM kiyA jAtA hai| prANiyoMkA ahitakArI tathA durnivAra honese manako hAthIkI taraha kahA hai| jJAna azubha pravAhako rokatA haiM yaha isa gAthAse kahA hai // 762 / / Age jJAnarUpI carmadaNDase vazameM kiye gaye manakA vyApAra kahate haiM gA0-jaise bandara eka kSaNa bhI nirvikAra hokara Thahara nahIM sakatA, vaise hI mana eka kSaNa bhI viSayoMke vinA nahIM rhtaa| yahA~ viSaya zabdase zabda Adike nimittase hone vAle rAgAdiko liyA hai kyoMki ve viSayoMse utpanna hote haiM / isalie aisA artha hotA hai ki rAgadveSake vinA mana madhyastha nahIM hotA hai / arthAt jJAna bhAvanAke abhAva meM rAgadvaSameM pravRtti karanA hI mana kA vyApAra haiM / isa gAthAse kahA hai ki jJAna manako madhyastha karatA hai| nikaTavartI priya aura apriya viSayoMmeM rAgadvaSa karanese mana madhyastha nahIM hotA // 763|| Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 477 'tamhA' tasmAt / 'so maNamakkaDao' manomarkaTaH / 'uDDahaNo' itastata ullaMghanaparaH / 'rAmedavvo Niya' sarvakAlaM ramayitavyaH / kva 'jiNovadesammi' jinAgame / 'to' tato jinAgabharateH / 'so' manomarkaTaH / 'dosaM' rAgadveSAdikaM / 'Na kAhidi' na kariSyati / 'se' tasya jJAnAbhyAsakAriNaH // 764 // yasmAjjJAnAbhyAse sati manomarkaTako doSaM azubhapariNAmaM na karoti - tamhA NANuvaogo khavayassa visesado sadA bhaNido / jaha vighaNovaogo caMdayavejjhaM karaMtassa || 765 || 'tamhA NANuvaogo' tasmAjjJAnapariNAmaH / khavagassa visesadoM sadA bhaNido' kSapakaraya vizeSataH sadA nirUpitaH / 'jaha vidhaNovaogo' yathA vyadhanAbhyAso vizeSato bhaNitaH / kasya ? 'caMdayavejjhaM karaMtassa' candrakavedhaM kurvataH / / 765 / / NApadIo pajjalai jassa hiyae vizuddhalessassa / jimiokkhamagge paNAsaNabhayaM Na tassatthi // 766 // 'NANapadIo' dhyAnapradIpaH / 'pajjalai' prajvalati / yasya vizuddhalezyasya hRdaye / tasya saMsArAvarte patitvA vinaSTo'smIti vinAzabhayaM nAsti / 'jiNadiTThamokkhamagge' jinadRSTe zrute / ratnatrayavRttirapi mokSamArgazabda iha zrutavRttirgrAhyaH // 766 // jJAnaprakAzamAhAtmyaM kathayati NAjjovo jovo NANujjovassa Natthi paDighAdo | dIves khettamappaM sUro NANaM jagamasesaM // 767 // 'NANujjovo' jJAnodyota eva dyoto'tizayitaH / kastasyAtizaya ityatra Aha- ' NANujjovassa Natthi paDaghAdo' jJAnodyatasya nAsti pratighAtaH / 'dIvedi ' prakAzayati / 'khettamappaM ' svalpaM kSetraM / kaH ? 'sUro' gA0 - isaliye idhara-udhara kUdane vAle manarUpI bandarako jinAgamameM sadA lagAnA cAhie / jinAgamameM lage rahane se vaha manarUpI bandara usa jJAnAbhyAsa karane vAlemeM rAgadveSa utpanna nahIM kara sakegA ||764 // gA0--yataH jJAnAbhyAsa karane para manarUpI bandara azubha pariNAmarUpa doSa utpanna nahIM karatA / isaliye kSapakake liye sadA jJAnopayoga vizeSa rUpase kahA hai / jaise candraka yaMtrakA vedha karane vAleke liye sadA bIMdhanekA abhyAsa vizeSa rUpase kahA hai ||765 || gA0-jisa vizuddha lezyA vAleke hRdaya meM jJAnarUpI dIpaka jalatA hai usako jina bhagavAnke dvArA kahe gaye AgamameM pravRtta rahate hue 'maiM saMsArakI bha~vara meM girakara naSTa hoU~gA', aisA bhaya nahIM rahatA ||766 // jJAnarUpI prakAzakA mAhAtmya kahate haiM gA0 - jJAnarUpa prakAza hI yathArtha prakAza hai; kyoMki jJAnarUpI prakAza meM rahanevAlekA 1. jJAnapra-A0 / Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 48 AdityaH / ' gANaM jagamasesaM' jJAnaM jagadazeSaM / 'dIvedi prakAzayati / samastavastuvyApijJAnavadanyaH prakAzo nAstItyarthaH // 767 // ANaM payAsao sodhao tavo saMjamo ya guttiyaro | tirapi samAoge mokkho jiNasAsaNe diTTho ||768 || 'gANaM pagAsagaM' jJAnaM prakAzayati 'saMsAraM ' saMsArakAraNaM, 'mukti' muktikAraNaM ca // 'soghavo tavo' .narjarAnimittaM tapaH / ' saMjamo ya guttiyaro' saMyamazca guptikaraH / 'tirahaMpiM trayANAmapi / 'samAoge' saMyoge / 'mokkho' mokSa: / 'jiNasAsaNe diTTho' jinazAsane dRSTaH ||768 // ANaM karaNavihUNaM liMgaggahaNaM ca daMsaNavihUNaM / saMjamahINa ya tavo jo kuNadi NiratthayaM kuNadi || 769 || viNA jo icchadi mokkhamaggamuvagaMtuM / NAjjo gaMtuM kaDillamicchadi aMghalao aMdhayArammi ||770|| 'NANujjoeNa viNA' jJAnodyotena vinA / 'jo icchadi' yo vAMchati / 'mokkhamaggamuvagaMtuM' cAritraM tapazca iha mokSamArga ityucyate cAritraM tapazcopagantuM / 'gaMtuM kaDillamicchadi' gantuM durgamicchati / kaH ? 'aMdhalao' andhaH / 'aMdhayArammi' andhakAre tamasi / yathA vRkSatRNagulmAdinicite pradeze gamanaM atiduSkaraM aprakAze sati / tadvaddhisAdiparihAro jIvanikAyAkule duSkara iti manyate // 770 // jaidA khaMDasilogeNa jamo maraNAdu pheDido rAyA / patto ya sAmaNNaM kiM puNa jiNauttasuteNa // 771 // 'jaidA khaNDasilogeNa' yadi tAvatkhaNDena zlokasya / 'jamo rAyA maraNAdo pheDido' yamo rAjA maraNApatana nahIM hotA / sUrya to alpakSetrako hI prakAzita karatA hai kintu jJAna samasta jagatko prakAzita karatA hai / Azaya yaha hai samasta vastuoMmeM vyApta jJAnake samAna anya prakAza nahIM hai // 767 // gA0 - jJAna saMsAra saMsArake kAraNa, mokSa aura mokSake kAraNoMko prakAzita karatA hai / nirjarAkA kAraNa hai / saMyama guptikAraka hai / ina tInoMke milanepara jinAgamameM mokSa kahA hai ||768|| gA0 - AcaraNahIna jJAna, zraddhAnake vinA muni dIkSAkA grahaNa aura saMyama ke vinA tapa jo karatA hai vaha saba nirarthaka karatA hai ||769 || gA0--jJAnarUpa prakAzake vinA mokSamArgako jo prApta karanA cAhatA hai, yahA~ cAritra aura tapako mokSamArga kahA hai ataH jo jJAnake vinA cAritra aura tapako prApta karanA cAhatA hai vaha andhA andhakArameM durgapara jAnA cAhatA hai / jaise prakAzake abhAvameM vRkSa, tRNa, jhAr3I Adi se bhare pradeza meM jAnA ati kaThina hai vaise hI jIvoMse bhare pradezameM hiMsA AdikA bacAva kaThina hai ||770 // Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 479 dapasAritaH / 'patto ya susAmaNNa' prAptazca zobhanaM zrAmaNyaM / "kiM puNa jiNauttasutteNa' kiM punajinoktasUtreNa prApyaphale Azcarya / vAcyamatrAkhyAnakaM ca / taduktaM 'bhavatyandhenAjJena jIvitArthinA yatkiciduktaM vacanaM zrutvA hAsyapareNa rAjJA bhAvyamAnaM yadyApadapasAraNe nimittaM vizvavedinAM vaco bhAgyamAnaM kimabhilaSitaM na prApayati / / 771 // svalpasyApi zrutasya bhAvanA maraNakAle mahAphalaM dadAtItyevaM tatkathayati daDhasuppo mUladaho paMcaNamokkArametta sudnnaanne| uvajutto kAgado devo jAvo mahaDDhao // 772 // 'daDhasuppo sUladaho' dRDhasUrpo nAma cauraH zUlamArUDhaH / 'paMcaNamokkArametta sudaNANe uvajutto kAlagado' paJcanamaskAra eva zrutajJAne upayuktaH san kAlagataH / 'mahaDDhigo devo jAdo' mahaddhiko devo jAtaH // 772 / / Na ya tammi desayAle savvo bArasavidho sudakkhaMgho / satto aNuciMcedu baliNA vi samatthacitteNa // 773 / / 'savvo bArasavidho vi sudakvaMdho tammi desayAle Na ya sakko aNucite, baliNA vi samatthacittaNa' sarvo dvAdazavidho'pi zrutaskaMdhastasminmaraNe deze kAle ca naiva zakyo'nusmartuM nitarAmapi samarthacittena / bahuzrutasyApi na dhyAnAlambanaM samastaM zrutaM kiM tu kiMcideva sUtraM / tathA hayuktaM 'ekAgracintAnirodho dhyAnamiti' [ta0 sU0 9 / 45] // 773 // ekkammi vi jammi pade saMvegaM vIdarAyamaggammi / gacchadi Naro abhikkhaM taM maraNaMte Na mottavyaM // 774 // __ gA0-To0-yadi zlokake eka khaNDake pAThase rAjA yama mRtyuse bacA aura zobhanIya munipadako prApta huA to jinabhagavAnke dvArA pratipAdita sUtrakI svAdhyAyase prApta honevAle phalameM kyA Azcarya hai / isa viSayameM hariSeNakRta vRhat kathAkozameM yamamuni kI kathA hai / kahA bhI hai jIvanake arthI ajJAnI andheke dvArA kahe gaye anargalavacanako sunakara rAjAne ha~sImeM use grahaNa kiyA aura vaha usakI Apatti dUra karane meM nimitta huA to sarvajJake vacanakA abhyAsa kisa icchita vastuko nahIM detA ? arthAt saba detA hai // 771 / / Age kahate haiM ki thor3e se bhI zAstra kI bhAvanA marate samaya mahAphala detI hai gA0-dRr3hasUrpa nAmaka corako sUlI para car3hAyA gayA to vaha paMca namaskAra mantra-mAtra zru tajJAnameM upayoga lagAkara marA arthAt paMca namaskAra maMtra kA pATha karate hue marA aura marakara mahAna RddhikA dhArI deva huA // 772 / / gA0-marate samaya balavAna bhI sAmarthyasampanna manuSya samasta dvAdazAMga zru ta skandhakA anucintana nahIM kara sakatA / bahuta zAstroMkA jJAtA bhI samasta zrutakA dhyAna marate samaya nahIM kara sktaa| kintu kisI eka kA hI dhyAna sambhava hai| kahA bhI hai-eka viSayameM cintAke nirodha ko dhyAna kahate haiM // 773 / / 1. bhavetpAMthenAjJena-A0 / Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 480 bhagavatI ArAdhanA 'teNa ekammi vi jammi pave' yasminnekasminnapi pade yuktaH / 'saMvegaM gacchadi' ratnatraye zraddhAmupaiti / 'abhikravaM' punaH punaH / 'ta' tatpadaM / 'maraNaMte' zarIrAdviyogakAle / 'Na mottavvaM' na moktavyaM / NANuvaMoga ityetadvayAkhyAtaM / NANaM gadaM // 774 // paJcamahavvadarakkhA ityetadvayAciMkhyAsurAdyamahiMsAvrataM pAlayeti kathayati parihara chajjIvaNikAyavahaM maNavayaNakAyajogehiM / jAvajjIvaM kadakAridANumodehiM uvajutto / / 775 / / 'parihara chajjIvaNikAyavaha' SaNNAM jIvanikAyAnAM vadhaM mA kRthA manovAkkAyayogaiH pratyeka kRtakAritAnumatavikalpaiH / kAlapramANamAha-'jAvajjIva' yAvajjIvaM / sarvajIvaviSayasarvaprakArahiMsAparihArarUpatvAt sarvasminneva bhavaparyAyakAle pravRttatvAdahiMsAvratasya mahattA niveditaa| 'chajjIvaNikAya' ityatra vyaktayo jIvanikAyAnAM parigRhItAH / 'maNavayaNakAyajogehi kadakAridANumodehi ityanena hiMsAvikalpA: saMgrahItAH / 'jAvajjIvamityanena niravazeSamanujajIvitakAlagrahaNaM / 'uvajutto samidIsu' iti zeSa upayuktaH samitiSu samAhitacittaH / iha vA sAvajjakiriyAparihAre iti zeSaH / saavdykriyaaprihaarprnnihitcittH||775|| jaha te Na piyaM dukkhaM taheva tesipi jANa jIvANaM / evaM NaccA appovamivo jIvesu hodi sadA // 776 // 'jaha te Na piyaM duHvaM' yathA tava na priyaM duHkhaM / 'tadheva tesi pi jIvANaM duHkhAM na piyaMtti' tathaiva teSAmapi jIvAnAM na duHkhaM priyamiti / 'jANa' jAnIhi / 'evaM gaccA' evaM jJAtvA / appovamivo AtmopamAnaH / 'sadA hohi jIvesu' sadA bhava jIvesu / parajIvaduHkhApriyo bhaveti yAvata / / 776 // gA0-ataH jisa eka bhI padameM mana lagAnese manuSyameM ratnatrayake prati zraddhA utpanna hotI haiM usa padako bAra-bAra vicAranA cAhiye aura marate samaya bhI nahIM chor3anA cAhiye / / 774 // __ 'paMca mahAvrata rakSA' kA vyAkhyAna karaneke icchuka granthakAra ahiMsAvatake pAlanakA kathana karate haiM gA0-TI-mana vacana kAya aura unameM se pratyekake kRta kArita aura anumata bhedoMke sAtha chaha kAyake jIvoM kI hiMsA jIvana paryanta mata kro| kyoMki saba jIvoMko saba prakArakI hiMsAkA tyAga ahiMsA mahAvata hai sabhI bhavoMmeM isakA pAlana karanA, Avazyaka hai| isase ahiMsAvatakI mahattA sUcita kI hai / 'chaha jIva nikAya' padase jova nikAyoMke saba jovoMkA grahaNa kiyA hai| mana vacana kAya aura kRta kArita, anumodanAse hiMsAke bhedoMkA grahaNa kiyA hai arthAt hiMsA nau prakAra se hotI hai, 'yAvajjIvana' padase manuSyakA sampUrNa jIvana kAla grahaNa kiyA hai| 'upayukta' padase samitiyoM meM sAvadhAna citta vyaktikA grahaNa kiyA hai / jo vyakti sAvadha kAryoM ke parihArameM dattacitta hai vahI jIvana paryanta chaha kAya ke saba jIvoMko mana vacana kAya aura kRta kArita anumodanA se hiMsA nahIM karatA / / 775 // gA0-jaise tujhe duHkha priya nahIM hai vaise hI una jIvoMko bhI duHkha priya nahIM hai| aisA jAnakara apanI hI taraha sadA jIvoMmeM vyavahAra karo arthAt kisI ko duHkha mata do // 776 / / Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 481 taNhAchuhAdiparidAvido vi jIvANa ghAdaNaM kiccA / paDiyAraM kAdu je mA taM ciMtesu labhasu sadi / / 777 // 'taNhAchuhAdiparidAvido vi' tRSA, kSudhA, rogeNa, zItena, Atapena bAdhito'pi san / 'jIvANaM ghAdaNaM kiccA' jIvAnAmapaghAtaM kRtvA / 'paDigAraM kAhU~ je' tuDAdInAM pratikAraM kartuM / 'taM mA citehi' mA kArSIzcittaM / 'labhasa sadi' labhasva smRti / pibAmi himazotalaM jalaM karpUrakSodavAsitaM / agAdhaM vA saraH surabhitarotpalarajovagaMThitaM pravizya madAndhasindhura iva nimajjanonmajjane karomi / lalATe, zirasi, pRthule corasthale karakaprakaranipAto yadi syAdbhadraM bhavet / kalhArasikatAdhikapallavazayanAdilAbhe vA jIvAmi iti vA / Atapati vA divAnizaM tarSa / apasAritatIkSNakarakaranikuruMbamiti vyajanatAlavRntasamupanItazItamArutApAtena zramamazeSamapAkurvantu bhavantaH / himAnI patatu / vAntu vA mAtarizvAna iti vA / bhrASTrapakvAnapUpAnsurabhighRtArdvAn bhakSayAmIti / samyak kvathitaM kSIraM zarkarAmithaM sukhoSNaM pibAmIti vA / dhagadhagAyamAnaM khAdiramagni kUta / zItena sphuTanti mamAGgagAni ityevamAdikA pratikriyA manasi na kAryetyarthaH / asada dyodayA sanau mahati nipatati, ko nu tasya pratIkAraH ? tadupazamakAlabhAvina eva bAhyadravyasaMpAdyAH pratIkArA iti mano nidhehi // 777 // radiaradiharisabhayaussugattadINattaNAdijutto vi / bhogaparibhogahedu mA hu viciMtehi jIvavahaM // 778 // 'radiaradiharisabhayaussugattadoNatANAdijutto'vi' / zabdAdiviSayA :prItI ratiH / amanojJaviSayasannidhAne yA vimukhatA sA aratiH / hAsyakarmodayanimittaH pariNAmo hrssH| bhayaM, utsukatA, dInatetyevamAdibhiryukto'pi / 'bhogaparibhogahernu' bhogopabhogArtha vA jIvavadhaM mA kRthA manasi // 778 // gA0-To0-bhUkha, pyAsa, roga, zIta athavA Atapase pIr3ita hone para bhI jIvoMkA ghAta karake pyAsa AdikA pratIkAra karanekA vicAra mata kro| maiM kapUrake cUrNase suvAsita tathA barphase zItala jalakA pAna karUM? athavA ati sugandhita kamalako rajase vyApta gahare tAlAbameM ghusakara madonmatta hAthI kI taraha DubakiyA~ luuN| mastaka, sira aura vizAla chAtI para yadi oloMkI varSA ho to uttama ho / athavA yadi kamala bAlu aura komala pallavoM AdikI zayyA mile to maiM jIvita raha sakU~ / rAta dina pyAsa satAtI hai / sUryakI kiraNeMke samUha ko dUra karake paMkhekI zItala vAyu se merI saba thakAna Apa dUra kare / barpha gire| zItala pavana bahe / sugandhita ghImeM aMgAra para pake puoM ko khAU~gA / athavA samyak rUpase ubAle gaye aura zakkara milAye tathA sukhakara uSNatA ko liye dUdhako pIU~ / khairakI lakaDIko dhak dhak karato huI Aga jalAo, mere aMga ThaMDase ThiThura rahe haiM / isa prakArakA pratikAra manameM nahIM lAnA caahiye| yaha ukta kathanakA Azaya hai / mahAn asAtA vedanIya rUpa vajrapAta hone para usakA kyA pratIkAra ho sakatA hai ? usakA upazamana kAla Ane para hI bAhya dravyoMke dvArA pratIkAra saMbhava hai. aisA manameM vicAra honA cAhiye ||777|| gA0-TI-zabda Adi viSayoMmeM prItiko rati kahate haiM / apriya viSayoMke prApta honepara unase vimukha honeko arati kahate haiM / hAsyakarmake udayake nimittase jo bhAva hotA hai use harSa kahate haiN| 1. dayaH sa no mahAniti-A0 ma0 / Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 482 bhagavatI ArAdhanA mahukarisamajjiyamahuM va saMjamaM thovathovasaMgaliyaM / telokkasavvasAraM No vA pUrehi mA jahasu / / 779 / / 'mahakarisamajjayamahuM va' madhukarIbhiH samajitaM madhviva / 'saMjama' cAritraM / 'thovayovasaMgalidaM' stokastokenopacitaM / 'telokkasavvasAraM' trailokyasya sarvasAraM viSTapatraye yadatizayavat sthAnaM, mAnaM, aizvaryaM sukhaM vA tasya kAraNatvAt trailokyasarvasAraM / 'mA jahasu' mA tyAkSIH // 779 // dukkheNa labhadi mANussajAdimadisavaNadaMsaNAcarittaM / dukkhajjiyasAmaNNaM mA jahasu taNaM va agaNaMto / / 780 / / 'duvakheNa labhadi mANussajAdimadisavaNadaMsaNacarittaM' duHkhena labhate manuSyajanma jaMtuH / sUtre yadyapi maNussajAdizabdaH sAmAnyavAcyupAttastathApi vizeSa'matrAso vadati iti grAhyaM / manujA hi catuHprakArA: karmabhUmisamutthAzca bhogabhUmibhavAstathA / aMtaradvIpajAzcaiva tathA sammacchimA iti // asimaSiH kRSiH zilpaM vANijyaM vyavahAritA / iti yatra pravartate nnnaamaajiikyonyH|| prapAlyasaMyama yatra tapaHkarmaparA nraaH| surasaMgatIva siddhi prayAMti hatazatravaH // etAH karmabhuvo jJeyAH pUrvoktA daza paJca ca / yatra saMbhUya paryApti yAnti te karmabhUmijAH // madyatUryAmbarAhArapAtrAbharaNamAlyavaiH / ina rati, arati, harSa, bhaya, utsukatA, dInatA Adi bhAvoMse yukta hone para bhI apane bhoga athavA upabhogake liye manameM jIva hiMsAkA vicAra mata karo // 778 // gA-madhu-makkhiyA~ jisa prakAra thor3A-thor3A karake madhukA saMcaya karatI haiM usI prakAra thor3A-thor3A karake saMcita kiyA gayA saMyama tInoM lokoMmeM jo sAtizaya sthAna mAna aizvarya athavA sukha hai usa sabakA kAraNa honese sArabhUta hai / use yadi pUrNa nahIM kara sakate to usakA tyAga to mata karo ||779|| gA-TI--prANI bar3e duHkhase manuSya janma pAtA hai| gAthAmeM yadyapi manuSya jAti zabda sAmAnya vAcI hai tathApi yaha vizeSa manuSyako kahatA hai, aisA artha lenA caahiye| manuSya cAra prakArake hote haiM-karma bhUmimeM utpanna hue, bhoga bhUmimeM utpanna hue, antarvIpoMmeM utpanna hue tathA sammUrchana janmase utpanna hue| jahA~ manuSya asi, maSi, kRSi, zilpa, vyApAra aura sevAke dvArA jIvana yApana karate haiM, tathA jahA~ manuSya saMyamakA pAlana karake tapasyAmeM tatpara hokara devagati prApta karate haiM athavA karma zatruoMko mArakara mokSa jAte haiM ve karmabhUmiyA~ haiN| ve karmabhUmiyA~ pandraha haiN| unameM janma lekara ve karmabhUmija manuSya paryAptiyA~ pUrNa karate haiN| aura 1. SamavasAdayati iti A0 |-ssmvsaayyti iti mu0 / 2. saMgativat si-A0 |-sNgti vA si-mu0 / Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 483 gahadIpajyotiSAkhyastarubhistatra jIvikAH // puragrAmAdayo yatra na nivezA na cAdhipAH / na kulaM karma zilpAni na varNAzramasaMsthitiH / / yatra nAryo narAzcaiva maithunIbhUya niirujaaH| ramante pUrvapuNyAnAM prApnuvantaH paraM phalaM // yatra prakRtibhadratvAt divaM yAnti mRtA api / tA bhogabhUmayazcoktAstatra spurbhogabhUmijAH // abhASakA ekorukA lAgalikaviSANikAH / AdarzamukhAhastyazvavidhudulkamukhA api // hayakarNA gajakarNAH karNaprAvaraNAstathA / ityevamAdayo jJayA antaradvIpajA nraaH|| samudradvIpamadhyasthAH kndmuulphlaashinH| vedayante manuSyAyuste mRgopamaceSTitAH / / karmabhUmiSu cakrAstrahalabhRdbharibhUbhujAM / skaMdhAvArasamUheSu prasrAvoccArabhUmiSu / / zukrasiMghANakazleSmakarNadantamaleSu ca / atyantAzucidezeSu sadyaHsammurchanena ye // bhuutvaamulsyaasNkhyeybhaagmaatrshriirkaaH| Azu nazyantyaparyAptAste syuH sammUcchimA narAH // eteSu karmabhUmijamAnavAnAM eva ratnatrayapariNAmayogyatA netareSAM iti tadeva manujajanma gRhyate / labdhe'pi jahA~ manuSya madya, tUrya, vastra, AhAra, pAtra, AbharaNa, mAlA, ghara, dIpa aura jyoti pradAna karane vAle dasa prakArake kalpa vRkSoMse jIvana yApana karate haiM, jahA~ pura grAma Adi nahIM hote, na rAjA hote haiM na kula, na karma aura na. zilpa hotA hai, na varNa aura AzramakA calana hotA hai, jahA~ strI aura puruSa niroga rahakara pati patnI kI taraha ramaNa karate hue pUrva janmameM kiye puNya karmakA phala bhogate haiM, aura jo svabhAvase hI bhadra honeke kAraNa marakara bhI svargameM jAte haiM ve bhogabhUmiyA~ kahI haiN| unameM janma lene vAle manuSya bhogabhUmija hote haiN| abhASakA-jo bhASA nahIM jAnatemUka rahate haiM, ekorukA-jinake eka paira hotA hai, lAMgUlikA jinake pUcha hotI hai, viSANikAjinake sIMga hote haiM, AdarzamukhA-jinakA mukha darpaNa kI taraha hotA hai, hastimukhA-hAthI kI taraha mukha vAle, azvamukha-ghor3ekI taraha mukhavAle, vidyunmukha, vijalIkI taraha mukhavAle, ulkAmukha, hayakarNa-ghor3ekI taraha kAnavAle, gajakarNa-hAthIkI taraha kAna vAle, karNa prAvaraNa-kAna hI jinakA AvaraNa hai, ityAdi antarvIpaja manuSya hote haiN| ye samudrake dvIpoMke madhyameM rahate haiM, kandamala phala khAte haiM, tathA hiranoMkI taraha ceSTA karate hae manuSyAya bhogate haiN| ke cakravartI, baladeva, rAjAoMkI senAke par3AvoMmeM malamUtra tyAganeke sthAnoMmeM, vIrya, nAkake mala, kafa, kAna aura dA~toMke malameM aura atyanta gande pradezoMmeM zIghra hI sammUrchana janmase utpanna hokara tatkAla hI aparyApta dazAmeM maraNako prApta honevAle sammUrchana manuSya hote haiM / unakA zarIra aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hotA hai / ina cAra prakArake manuSyoMmeMse karmabhUmi manuSyoMmeM hI ratnatraya Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 484 bhagavato ArAdhanAM tasmin jJAnAvaraNodayAddhitAhitaparIkSAyAM samarthA buddhirna sulabhA / tayA vinA labdhamapi manujajanma viphalameva dRSTirahitamivAyataM locanaM, draviNasaMpadaM vinA kulInatvamiva, subhagatAsantareNa rUpamiva, yathArthatArahitaM vacanamiva, satyAmapi matI yadi nAptAnAM vacaH zruNuyAt sApi viphalaiva saroja rahitA sarasIva / ihApi zravaNaM Aptavacanagocarameva gRhItaM, zravaNamapi zraddhAnarahitaM sulabhameva / idaM yathA yena pratipAditaM tathaiveti zraddhAnaM durlabhaM darzanamohodayAt / satyapi zraddhAne cAritramohodayAt jJAte'bhirucite mArge pravRttirdulabhA / evaM 'duravajjidasAmaNNaM' duHkhenArjitazrAmaNyaM / mA jahasu mA tyAkSIH / 'taNaM va agaNito' tRNamiva agaNayan // 780 // jIvaghAtadoSamAhAtmyaM kathayati gAthAdvayena telokkajIvidAdo varehi ekkadaramatti devehiM / bhaNido ko telokkaM varijja saMjIvidaM muccA // 781 / / jaM evaM telokkaM Nagdhadi. savvassa jIvidaM tamhA / jIvidaghAdo jIvassa hodi telokkaghAdasamo // 782 / / trailokyajIvitayorekaM gRhANeti devaizvoditaH kastralokyaM vRNIte 'svajIvitaM tyaktvA, jIvanameva grahItu vAJchati / yasmAdevaM trailokyasya malyaM jIvitaM srvpraanninstsmaajjiivitghaato| jIvasya [jIvitasya / jIvAdanyatrAvRtterjIvasyehavacanamanarthakamiti cenna, uttareNa sambandhAt / jIvasya haMtustrailokyaghAtasamo mahAndoSo bhavatIti yAvat / / 781 / / rUpa pariNAmoM kI yogyatA hoto hai, zeSa tIna meM nahIM hotii| isaliye yahA~ usI manuSya janmakA grahaNa hotA hai| usa manuSya janmako prApta karake bhI jJAnAvaraNa karmake udayase hita ahitakA vicAra karanemeM samartha buddhi sulabha nahIM hai| usake vinA prApta bhI manuSya janma usI prakAra vyartha hai jaise dekhanekI zaktise rahita lambI A~kheM, dhana sampattike binA kulInatA, saubhAgyake binA rUpa, aura yathArthatAse rahita vacana vyartha haiN| buddhike honepara bhI yadi Apta puruSoMkA vacana na sune to vaha buddhi bho kamaloMse rahita sarovarakI taraha niSphala hI hai| yahA~ zravaNa bhI Aptake vacana viSayaka hI grahaNa kiyA hai| zraddhAna rahita sunanA bhI sulabha hI hai / 'jisane jaisA kahA hai vaisA hI hai' isa prakArakA zraddhAna darzana mohake udayameM durlabha hai| zraddhAna hone para bhI cAritra mohake udayase jAne hue aura rucane vAle mArgameM pravRtti durlabha hai| isa prakAra bar3e kaSTase prApta munidharmako tRNakI taraha mAnakara tyAganA nahIM // 780 // To0-Age do gAthAoMse jIvaghAtase hue doSakA mahattva batalAte haiM gA0-tInoM loka aura jIvanameMse ekako svIkAra karo ? aisA devoMke dvArA kahe jAnepara na prANI apanA jIvana tyAgakara tInoM lokoMko grahaNa karegA? ata: isa prakAra saba prANiyoMke jIvanakA mUlya tInoM loka hai ataH jIvakA ghAta karanevAloMko tInoM lokoMkA ghAta karaneke samAna doSa hotA hai| zaGkA-jIvitapanA jIvako chor3akara anyatra nahIM rahatA ata: 'jIvassa' yaha vacana vyartha hai ? samAdhAna-gAthAmeM Aye jIvassakA sambandha Ageke kathanase hai-jIvake ghAtakako tInoM lokoMke ghAtake samAna doSa hotA hai / / 781-782 / / 1. te jIvasya jI-mu0 / 2. syaiva va-a0 / Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1485 vijayodayA TokA ahiMsAvratamahattAM nivedayanti Natthi aNUdo appaM AyAsAdo aNUNayaM Natthi / jaha jaha jANa mahallaM Na vayamahiMsAsamaM asthi / / 783 / / 'Nathi aNUdo appaM' nAstyaNoralpaM anyatkicidravyaM / 'AyAsAdo aNUNayaM Natthi' / AkAzAdvA anyanmahannAsti yathA tathAnyadvataM ahiMsAto mahannAsti // 783 // jaha pavvadesu merU uccAvo hoi savvaloyammi / taha jANasu uccAyaM sIlesu vadesu ya ahiMsA // 784 // 'jaha paJcadesu' sarvasmilloke parvatebhyo meruyaMthAccaistathA ahiMsA zIleSu vrateSu ca unnatatameti jAnIhi / / 784 // vratAnAM, zIlAnAM, guNAnAM ca adhiSThAnamahiMseti vadanti savvo hi jahAyAse logo bhRmIe savvadIudadhI / taha jANa ahiMsAe vadaguNazIlANi tiTThati / / 785 / / yathA sarvaloka UrdhvAdharitaryagvikalpaH AkAzAdhikaraNaH / bhUmau ca samavasthitAH sarve dvIpA udadhayazca / tathaiva 'jANa' jAnIhi / vrataguNazIlAnyahiMsAyAM tiSThanti iti // 785 / / kuvvaMtassa vi jattaM tuMbeNa viNA Na ThaMti jaha arayA / araehiM viNA ya jahA NaTuM NemI du cakkassa ||786 / / 'kuvvaMtassa vi jattaM' yatnaM kurvato'pi / tumbamantareNa yathA na tiSThantyarANi / araivinA nemyavasthAnaM cakrasya yathA nAsti // 786 // taha jANa ahiMsAe viNA Na sIlANi ThaMti savvANi / tisseva rakkhaNaThaM sIlANi vadIva sassassa / / 787 / / 'taha jANa' tathaiva jAnIhi / ahiMsAM vinA sarvANi zIlAni na tiSThanti iti / ahiMsAyA eva rakSArtha zIlAni vRtiriva sasyasya // 787 / / gA0-jaise aNuse choTA koI anya dravya nahIM hai aura AkAzase bar3A koI nahIM hai vaise hI ahiMsAse mahAn koI anya vrata nahIM hai // 783 / / gA0--jaise saba lokameM meru saba parvatoMse U~cA hai vaise hI zIloM aura vratoMmeM ahiMsA sabase U~cI hai // 784 // ahiMsA vratoM zIloM aura guNoMkA adhiSThAna hai, aisA kahate haiM gA0-jaise Urdhvaloka, adholoka aura madhyalokake bhedase saba loka AkAzake AdhAra haiM aura saba dvIpa aura samudra bhUmike AdhAra haiM vaise hI vrata guNa aura zIla ahiMsAke AdhAra rahate haiM / / 785 // gA0-lAkha prayatna karanepara bhI jaise cakeke Are tumbIke vinA nahIM Thaharate aura AroMke vinA nemi nahIM ThaharatI, vaise hI ahiMsAke vinA saba zIla nahIM Thaharate / usIkI rakSAke lie zIla haiM jaise dhAnyakI rakSAke lie bAr3a hotI hai / / 786-787 / / Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA ahiMsAvratamantareNetareSAM naSphalyamAcaSTe zIlaM vadaM guNo vA NANaM NissaMgadA suhccaao| jIve hiMsaMtassa hu savve vi NiratthayA hoMti // 788 / / zIlAdIni hi saMvaranirjarAM coddizyAnuSThIyante / hiMsAyAM tu satyAM na staH phalabhUte saMvaranirjare muktyupAyabhUte iti niSphalatA manyate // 788 / / savvesimAsamANaM hidayaM gabbho va savvasatthANaM / savvesiM vadaguNANaM piMDo sAro ahiMsA hu / / 789 // 'savesimAsamANaM' sarveSAmAzramANAM hRdayaM zAstrANAM garbhaH / sarveSAM vratAnAM guNAnAM ca piNDIbhUtasAro bhavatyahiMsA // 789 / / jamhA asaccavayaNAdiehiM dukkhaM parassa hoditti / tapparihAro tamhA savve vi guNA ahiMsAe // 790 // 'jamhA asaccavayaNAdihi' yasmAdasatyavacanena, adattAdAnena, mathunena, parigraheNa ca parasya duHkhaM bhavati / tasmAtteSAM asatyavacanAdInAM parihAra iti sarve'pi ahiMsAyA guNAH / gobaMbhaNitthivaghametaNiyatti jadi have paramadhammo / paramo dhammo kiha so Na hoi jA savvabhUdadayA // 791 // 'gobaMbhaNitthivadhamettaNiyatti' gavAM, brAhmaNAnAM, strINAM ca vadhamAtranivRttiryadi bhavedutkRSTo dharmaH paramo dharmaH kathaM na bhavati yA sarvajIvadayA / / 791 // hiMsAnivRtti upAyena kArayanti kRtApakArAnapi vAndhavAnsnehAnna mArayitumIhate jnH| 'tavapurasaahiMsAvatake vinA zIla AdikI niSphalatA batalAte haiM gA0-jIvoMkI hiMsA karanevAleke zIla, vrata, guNa, jJAna, niHsaMgatA aura viSaya sukhakA tyAga ye sabhI hI nirarthaka hote haiM / / 788 // vizeSArtha-zIla Adi saMvara aura nirjarAke uddezase kiye jAte haiN| hiMsAke hote hue muktike upAyabhUta saMvara nirjarArUpa phala nahIM hote / isalie niSphala kahA hai / / 788 / / __gA0-saba AzramoMkA hRdaya, saba zAstroMkA garbha aura saba vratoM aura guNoMkA piNDIbhUta sAra ahiMsA hI hai / / 789 / / gA0--yataH asatya bolanese, vinA dI huI vastuke grahaNase, maithunase, aura parigrahase dUsaroMko duHkha hotA hai / isalie una sabakA tyAga kiyA jAtA hai / ataH ve saba satya, acaurya, brahmacarya aura aparigraha ahiMsAke hI guNa haiM ||790 // gA0-yadi gau, brAhmaNa aura striyoMke vadhamAtrase nivRtti utkRSTa dharma hai to saba prANiyoMpara dayA paramadharma kyoM nahIM hai ? |791 / / loga sAvadhAnIpUrvaka hiMsAse bacate haiN| apakAra karanevAle bhI bandhu-bAndhavoMko snehavaza 1. tava purassAudhara sa-A0 / Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA kRjjanmAntare pitRputrAdibhAvamupAgatAnAM mAraNamayuktaM iti vadati - savve viya saMbaMdhA pattA savveNa savvajIvehiM / to mArato jIva saMbaMdhI caiva mArei || 792 / / 'savve vi ya' sarve'pi ca / 'saMbaMdhA' sambandhAH prAptAH / 'savveNa' sarveNa jIvena / 'savvajIva hi' sarva jIvai: / 'to' tasmAt / jIvo mAraNodyataH sambandhina eva ghAtayati // 792 // tacca samvandhinanaM loke atininditaM - jIaast apvaho jIvadayA hoi appaNo hu dayA / visakaMTaova hiMsA parihariyavvA tado hodi // 793 // 'jIvavaho appavaho' jIvAnAM ghAta AtmaghAta eva / jIvAnAM kriyamANA dayA Atmana eva kRtA bhavati / sakRdekajIvaghAtanodyataH svayamanekeSu janmasu mAryate / kRtaikajIvadayo'pi svayamanekeSu janmasu paraM rakSyate / iti viSaliptakaNTakavat parihAryA hiMsA duHkhabhIruNA / / 793 // hiMsAdoSamihaiva janmani darzayati mArasIlo kuNadi hu jIvANaM rakkhasuvva uvvegaM / saMbaMdhiviNaya vissaMbhaM mAritae jaMti // 794 // 487 'mAraNasIlo hu' mAraNazIlaH parahananodyataH / rAkSasa iva jIvAnAmudvegaM karoti / sambandhino'pi na visrambhaM upayAnti tasminvadhake // 794 // vaghabaMgharoghadhaNaharaNajAdaNAo ya veramiha ceva / nivvisayamabhojittaM jIve mAraMtago labhadi // 795 / / mAranA nahIM cAhate / taba pUrva nAnA janmoMmeM pitA putra Adi sambandha jinake sAtha rahA hai, una jIvoMko mAranA anucita hai, yaha kahate haiM gA0 - saba jIvoMke sAtha saba jIvoMke saba prakArake sambandha pUrvabhavoMmeM rahe haiM / ata. unako mAranevAlA apane sambandhIko hI mAratA hai aura sambandhIko mAranA lokameM atyanta nindita mAnA jAtA hai ||792 || gA0 - TI0 - jIvoMkA ghAta apanA hI ghAta hai / aura jIvoMpara kI gaI dayA apanepara hI kI gaI dayA hai / jo eka bAra eka jIvakA ghAta karatA hai vaha svayaM aneka janmoMmeM mArA jAtA hai / aura jo eka jIvapara dayA karatA hai vaha svayaM aneka janmoMmeM dUsare jIvoMke dvArA rakSA kiyA jAtA hai / isalie duHkhase DaranevAle manuSyako viSaile kA~TekI taraha hiMsA se bacanA cAhie ||793 // isI janma meM hiMsA ke doSa dikhalAte haiM gA0 - jo dUsaroMkA ghAta karanemeM tatpara hotA hai usase prANI vaise hI Darate haiM jaise rAkSasase / usa hiMsakakA vizvAsa sambandhIjana bhI nahIM karate // 794|| Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA vadha bandha utkoTakAdikaM vadhaM bandhaM mAraNaM / rodhanaM dhanaharaNaM / yAtanAzca vairaM viSayAdvADanaM abhojyatAM ca roSAdbrAhmaNAdihananAt / 'mAreMtago' hantA / 'labhadi' labhate ||795 // ruTTho paraM vadhittA sayapi kAleNa marai jaMteNa / hadaghAdayANa Natthi viseso muttUNa taM kAlaM ||796 | haTThI paraM badhittA' - ruSTaH paraM badhitvA / svayamapi kAlena janteNa - gacchatA kAlena / maradinRtimupaiti / 'hadaghAdagANaM' - hRtasya ghAtakasya ca / Natthi viseso - nAsti vizeSaH / taM kAlaM muttUNa - taM kAlaM muktvA / pUrvamasau mRtaH pazcAtsvayamiti // 796 // 488 appAugaro gidayA virUvadAvigaladA avaladA ya / dummehavaNNarasagaMdhadAya se hoi paraloe || 797 / / 'appA ugarogidayA viruvadAvigaladA avaladA ya' alpajIvitarogitA virUpatA, vikalendriyatA durbalatA / 'dummeghavaNNarasagaMdhadAya' durmedhatA, durvarNatA, dUrasadurgandhatA ca / 'se' tasya / 'hodi' bhavati / 'paraloe' janmAntare / / 797 / / mAredi emavi jo jIvaM so bahusu jammakoDIsu / avaso mArijjato maradi vidhANehiM bahuehiM / / 798 / / 'mAredi' hanti / ' egamavi' ekamapi / 'jo jIvaM' yo jIvaM / 'so' saH / 'bahusu jammakoDIsu' bahvISu janmakoTISu / 'avaso maradi mArijjato' paravazo marati mAryamANo / 'vidhANehi bahurgoha' bahubhiH prakAraimaryamANaH // 798 // jAvayAI dukhAiM hoMti loyammi cadugadigadAI | savvANi tANi hiMsAphalANi jIvassa jANAhi ||799 / / gA0 - mAranevAlA isI janma meM vadha, bandha, bhAraNa, dhanaharaNa, aneka yAtanAe~, baira, deza niSkAsana tathA krodha meM Akara brAhmaNa AdikI hatyA karanepara jAtibahiSkArakA daNDa pAtA hai / / 795|| gA0 - krodhI manuSya dUsare ko mArakara samaya Anepara svayaM bhI mara jAtA hai | ataH maranevAle aura mAranevAlemeM kAlake sivAya anya bheda nahIM hai / pahale vaha jise mAratA hai vaha maratA hai aura pIche svayaM bhI maratA hai || 796 || gA0 - hiMsaka paraloka arthAt janmAntarameM alpAyu, rogI, kurUpa, vikalendriya, durbala, mUrkha, burerUpa, burerasa aura durgandhayukta hotA hai ||797|| gA0 - jo eka bhI jIvako mAratA hai vaha karor3oM janmoMmeM paravaza hokara aneka prakArase mArA jAkara maratA hai || 798 || 1. vadhaM mAraNaM, baMdhaM bandhanaM, rodhaM utkaTAdikaM, rodhanaM dhanaharaNaM rikthoddAlanaM yAtanAzca kadarthanAni vairaM-A0 mu0 1 2. 'kruddho paraM vadhittA' kruddhaH san paramanyaM badhitvA svayamapi gacchatA kAlena mriyate hataghAtakayornAsti vizeSaH -A0 mu0 / Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 489 'jAvadiyAI' yAvanti / 'dukkhAI' duHkhAni / 'hRti' bhavanti / 'caduggadigavAI' gaticatuSTayaM gatAni / 'savvANi tANi' hiMsA phalANi' sarvANi tAni hiMsAphalAni / 'jovassa jANAhi' jIvasyeti jAnIhi ||799|| kA hiMsA nAma yasyA ime doSA nirUpyante ityAcaSTe hiMsAdo aviramaNaM vahapariNAmo ya hoi hiMsA hu / tamhA pamatta jogo pANavvavarovao NiccaM // 800 // 'hiMsAdo aviramaNaM' hiMsAto'viratihiMseti sambandhanIyaM / prANAn prANino' na vyaparopayAmIti saMkalpAkaraNaM hiMsA ityarthaH / 'vadhapariNAmo vA' hanmIti evaM pariNAmo vA hiMsA / 'tamhA' tasmAt / 'pamattayogo' pramattatA sambandhaH / pANavvavarovao prANAnapanayati / 'Ninca' nityaM / vikathA, kaSAya ityevamAdayaH paJcadazapariNAmA Atmano bhAvaprANAnAM parasya ca dravyabhAvaprANAnAM viyojakA iti hiMsetyucyate / tathA coktam rato vA duTTho vA mUDho vA jaM payuMjadi paogaM / . hiMsA vi tattha jAyadi tamhA so hiMsago hoi // [ ] rakto dviSTo mUDho vA san yaM prayogaM prArabhate tasminhisA jAyate / na prANinaH prANAnAM viyojanamAtreNa / Atmani rAgAdInAmanutpAdakaH so'bhidhIyate ahiMsaka iti / yasmAdrAgAdyutpattireva hi~sA / na hi jIvAntaragatadezatayA anyatamaprANaviyogApekSA hiMsA, tadabhAvakRtA vA ahiMsA, kintu Atmaiva hiMsA AtmA caiva ahiMsA / pramAdapariNata Atmaiva hiMsA apramatta eva ca ahiMsA / uktaM ca- attA ceva ahiMsA attA hiMsatti Nicchao samaye ya ! jo hodi appamatta ahiMsago hiMsago idarI // 1 gA0--isa lokameM cAroM gatiyoM meM jitane duHkha hote hai ve saba usa jIvakI hiMsAke phala jAno // 729|| jisake ye doSa kahe haiM vaha hiMsA kise kahate haiM, yaha batalAte haiM gA0 - TI0 - hiMsA se virata na honA hiMsA hai / arthAt 'maiM prANIke prANoMkA ghAta nahIM karU~gA' aisA saMkalpa na karanA hiMsA hai / athavA 'maiM mArUM' aisA pariNAma hiMsA hai / isalie pramAdIpanA nitya prANoMkA ghAtaka hai / arthAt vikathA kaSAya ityAdi pandraha pramAdarUpa pariNAma apane bhAva prANoMke aura dUsareke dravyaprANa tathA bhAvaprANoMke ghAtaka honese hiMsA kahe jAte haiM / kahA bhI hai rAgI, dveSI aura mohI hokara jo kArya karatA hai usameM hiMsA hotI hai / prANiyoMke prANoMkA ghAta ho jAne mAtrase hiMsA nahIM hotI / jo apane rAgAdi bhAvoMko nahIM karatA, use ahiMsaka kahate haiM, kyoMki rAgAdikI utpatti hI hiMsA hai / anya jIvake kisI prANake ghAtakI apekSA hiMsA aura usakA ghAta na honA ahiMsA nahIM hai / kintu AtmA hI hiMsA aura AtmA hI ahiMsA hai / pramAdabhAvase yukta AtmA hI hiMsA hai aura apramAdI AtmA hI ahiMsA hai / kahA hai nizcayase AgamameM AtmAko hI ahiMsA aura AtmAko hI hiMsA kahA hai| jo apramAdI AtmA hai vaha ahiMsaka hai aura jo pramAdabhAvase yukta hai vaha hiMsA hai ! 1. no vyaparopayAmIti saMkalpaka-A0 mu0 / 62 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 490 bhagavatI ArAdhanA jIvapariNAmAyatto bandho jIvo mRtimupaitu nopeyaadaa| tathA cAbhANi 'ajjhavasideNa baMdho satto du marejja No marijjettha / eso baMdhasamAso jIvANaM NicchayaNayassa // [-samaya0 262 ] jovAstadIyAni zarIrANi zarIragrahaNasthAnaM yonisaMjJitaM yo ca varovago vetti tatsambhavakAlaM tatpIDAparihArecchurazaThastapaHkriyAyAM lobhasatkArAdyanapekSya pravRtto bhavatyahiMsakaH / uktaM ca-- NANI kammassa khayatthamuTThido NoThThido ya hiNsaae| adadi asaDho hi yatthaM appamatto avadhago so|| [ ] zubhapariNAmasamanvitasyApyAtmanaH svazarIranimittAnyaprANiprANaviyogamAtreNa bandhaH syAnna kasyacinmuktiH syAt / yoginAmapi vAyukAyikavadhanimittabandhasadbhAvAt / abhANi ca jadi suddhassa ya baMdho hohidi baahirNgvtthujogenn|| patthi du ahiMsago NAma hodi vAyAdivaghahedu // [ ] tasmAnnizcayanayAzraye Na prANyantaraprANaviyogApekSA hiMsA // 800 // hiMsAgatakriyAbhedAnnirUpayati pAdosiya adhikaraNiya kAyiya paridAvaNAdivAdAe / ede paMcapaogA kiriyAo hoMti hiMsAo / / 801 / / jIva mare yA na mare, jIvake pariNAmoMke adhIna bandha hotA hai kahA hai jIva mare yA na mare hiMsAyukta pariNAmase bandha hotA hai| nizcayanayase yaha jIvake bandhakA sAra hai| jIva, unake zarIra, zarIra grahaNa karaneke sthAna jise yoni kahate haiM, unakA utpattikAla, ina sabako jo jAnatA hai aura unakI pIDAko dUra karanA cAhatA hai tathA lobha sanmAna Adiko apekSA na karake mAyAcAra rahita tapameM lIna hai vaha ahiMsaka hai / kahA hai jJAnI karmake kSayake lie udyata hotA hai, hiMsAke lie udyata nahIM hotaa| vaha mAyAcArase rahita hotA hai| ataH apramatta honese vaha ahiMsaka hai| zubhapariNAmase yukta AtmAke bhI yadi apane zarIrake nimittase anya prANiyoMke prANoMkA ghAta ho jAnemAtrase bandha ho to kisI mukti hI na ho| kyoMki yogiyoMke bhI vAyukAyika jIvoMke ghAtake nimittase bandhakA prasaMga AtA hai ve bhI zvAsa lete haiM aura usase vAyukAyika jIvoMkA ghAta hotA hai / kahA hai yadi bAhya vastuoMke sambandhase zuddhapariNAmavAle jIvake bhI bandha hotA ho to koI ahiMsaka ho hI nahIM sakatA, kyoMki zuddhapariNAmIke zvAsase vAyukAyika jIvoMkA badha hotA hai / isalie nizcayanayakI dRSTise dUsare prANiyoMke prANoMke ghAtakI apekSAmAtrase hiMsA nahIM hotI / / 800 // hiMsA sambandhI kriyAoMke bhedoMkA kathana karate haiM1. ajjhavasido ya baddho-A0 mu0| 2. rasakRttapaH-A0 mu0 / Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'pAdosiyAdhikaraNiya kAyiya paridAvaNAdivAdAe' pAdosiya zabdeneSTadAravittaharaNAdinimittaH kopaH praTepa ityucyate / pradveSa eva prAdveSiko yathA vinaya eva vainayikamiti / hiMsAyA upakaraNamadhikaraNamityucyate / hiMsopakaraNAdAnakriyA AdhikaraNikI / duSTasya sataH 'kAyena vA calanakriyA kAyikI / paritApo duHkhaM duHkhotpattinimittA kriyA paaritaapikii| AyurindriyabalaprANAnAM viyogakAriNI prANAtipAtikI / 'ede paMca paogA' ete paJca prayogAH / "hiMsAkiriAo' hiMsAsambandhinyaH kriyAH // 801 // tihiM caduhiM paMcahiM vA kameNa hiMsA samappadi hu tAhiM / baMdho vi siyA sariso jai sariso kAiyapadoso / / 802 // 'tihiM cahi paMcahi vA' tribhirmanovAkkAyaiH, catubhiH krodhamAnamAyAlobhaH, paJcabhiH sparzanAdibhirindriyairvA / 'kameNa hiMsA samappadi khu' krameNa hiMsA samAptimupaiti / tAbhirmanasA pradvaSo vacasA dviSTo'smIti vacanaM vAgdvapaH / kAyena mukhavaivAdikaraNaM kAyadvaSaH / manasA hiMsopakaraNAdAnaM, vAcA zastraM upagRhAmIti hastAditADanaM iti adhikaraNamapi trividhaM / manasA uttiSThAmIti cintA kaaykriyaa| vacasA uttiSThAmi iti, hantuM tADayitamiti uktiH / kAyena calanaM kaayikii| manasA duHkhamutpAdayAmIti cintA, duHkhaM bhavataH karomi iti uktirvAcA pAritApikI kriyA / hastAditADanena duHkhotpAdanaM kAyena pAritApikI kriyA / prANAnviyojayAmIti cintA manasA prANAtipAta:, hanmIti vacaH vAkprANAtipAtaH / kAyavyApAraH kAyikaprANAtipAtaH krodhanimittA kasmezcidapIti, mAnanimittA. mAyAnimittA, lobhanimittA, krodhAdinA zastragrahaNa gA0-'pAdosiya' zabdase iSTa strI, dhana harane Adike nimittase honevAlA kopa pradveSa kahalAtA hai| pradveSa hI prAdveSika hai jaise vinaya hI vainayika hai| hiMsAke upakaraNako adhikaraNa kahate haiN| hiMsAke upakaraNoMkA lena-dena adhikaraNikI kriyA hai| duSTatApUrvaka halana-calana kAyikI kriyA hai| paritApakA artha daHkha hai| da:khakI utpattimeM nimitta kriyA pAritApikI hai| Ayu indriya aura bala prANoMkA viyoga karanevAlI kriyA prANAtipAtikI hai| pA~ca prakArakI prayoga hiMsAse sambandha rakhanevAlI kriyAe~ haiM / / 801 // gA0-Tro0-mana vacana kAya ina tInase, krodha mAna mAyA lobha ina cArase aura sparzana Adi pA~ca indriyoMse kramase hiMsA hotI hai| manase dvaSa karanA, vacanase maiM dvaSayukta hU~ aisA kahanA vacanadvaSa hai| zarIrase mukhako vikRta Adi karanA kAyadvaSa hai| manase hiMsAke upakaraNa svIkAra karanA, vacanase maiM zastra grahaNa karatA hU~ aisA kahanA, kAyase hAtha Adi bhAMjanA ye adhikaraNake tIna bheda haiN| manase vicAranA 'maiM mAraneke lie uThU' vacanase kahanA maiM mAraneke lie uThatA huuN| aura kAyase halana-calana ye tIna kAyikI kriyA hai| manameM cintA karanA 'maiM duHkha dUM' yaha mAnasika pAritApikI kriyA hai| Apako duHkha dUM aisA kahanA vAcanika pAritApikI kriyA hai / hAtha Adike dvArA tAr3ana karanese duHkha denA kAyika pAritApikI kriyA hai / maiM prANoMkA viyoga karU~ aisA cintana karanA mAnasika prANAtipAta hai / maiM ghAta karatA hU~ aisA kahanA vAcanika prANAtipAta hai / zarIrase vyApAra karanA kAyika prANAtipAta hai| yaha kisImeM krodhake nimittase, kisImeM mAnake nimittase, kisImeM mAyAke nimittase aura kisImeM lobhake nimittase hotA hai / krodha Adi 1. kAye bhavA cA-A0 / 2. straM nop-a0| Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 492 bhagavatI ArAdhanA krodhAdinimittaH kAyaparispandaH / krodhAdinimittaparaparitApakaraNaM, prANAtipAto vA krodhAdinA bhavati / sparzanAdIndriyanimitto vA pradveSaH, indriyasukhArtha vA phalapallavAsUnAdichedananimittasAdhanopAdAnaM, tatsukhArthameva viSayapratyAsattimabhipretya yataH kAyaparispandaH / parasya vA gADhAliGgagananakhakSatAdinA santApakaraNaM, mAMsAdyarthaM vA prANiprANaviyojanamiti / kimetAbhihiMsAbhiH saMpAdyaH karmabandhaH samAna uta nyUnAdhikabhAvo bandhasyetyAzaGkAyAmAcaSTe 'baMdho'pi' karmabandho'pi 'siyA sariso' syAtsadazaH / kathaM ? 'jadi sariso' yadi sadRzaH / 'kAyikapadoso' kAyikI kriyA pradveSazca yadi samaH syAtkAraNasAmAnyAtkAryasyApi bandhasya sAdRzyaM, anyathA na sadazatA / tIvramadhyamaMndarUpAH pariNAmAH tIvaM, madhyaM, mandaM ca bandhamApAdayanti iti bhAvaH // 802 // adhikaraNabhedaM nirUpayati vIsaM paliyA paMcettha modayA cAri paMca dasa pliyaa| tiNi cadu paMca sattamodaya tesi pi samo have baMdho / / : vIsa: pala tiNi modaya paNNaraha palA taheva cacAri / bAraha paliyA paMca du tesi pi samo have baMdho // 803 / / jIvagadamajIvagadaM samAsado hodi duvihamadhikaraNaM / aThThattarasayabhedaM paDhamaM vidiyaM cadubbhedaM / / 804 / / ke vazameM hokara zastra grahaNa karanA krodhAdi nimittase hone vAlA kAya parispanda hai / krodha Adike nimittase dUsaroMko duHkha denA athavA prANoMkA ghAta karanA krodha Adise hotA hai / athavA sparzana Adi: indriyoMke nimittase pradvaSa hotA hai / indriya sukhake lie phala, patra, phUla Adi tor3aneke lie usake sAdhana grahaNa kiye jAte haiN| indriya sukhake lie hI viSayoMko svIkAra kiyA jAtA hai, zarIrase halana-calana kiyA jAtA hai, gAr3ha AliMgana tathA nakha dvArA nocanA Adise dUsaroMko saMtApa diyA jAtA hai / athavA mAMsa Adike liye prANIke prANoMkA ghAta kiyA jAtA hai| . isa prakAra prAdeSikI kriyA, AdhikariNikI kriyA, kAyiko kriyA, pAritApikI kriyA aura prANAtipAtikI kriyA mana vacana kAya, krodha mAna mAyA lobha aura sparzana rasana ghrANa, cakSu zrotrase hotI haiN| * zaGkA-ina kriyAoMse hone vAlA karmabandha samAna hotA hai yA hInAdhika hotA hai ? samAdhAna-yadi kAyikI kriyA aura pradvaSa samAna hotA hai to samAna karmabandha hotA hai| kyoMki kAraNameM samAnatA honese kArya bandhameM bhI samAnatA hotI hai, anyathA samAnatA nahIM hotii| tIvra madhya yA mandarUpa pariNAmoMse tIvra madhya yA manda bandha hotA hai // 802 // adhikaraNake bheda kahate haiM_ [gAthA 803 do rUpoMmeM milatI hai kintu usakA bhAva spaSTa nahIM hotaa| paM. sadAsukhajIne bhI aisA hI likhA hai| ataH inakA artha nahIM kiyaa| kisI TIkAkArane bhI isakI vyAkhyA nahIM kii|] 1] 1. A0 prati meM donoM gAthAyeM haiM naM0 donoM para 96 hI hai| Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 493 vijayodayA TokA 'jIvagadamajIvagadaM iti' jIvagata iti jIvaparyAya ucyate / na hi jIvadravyatvamAtrameva hiMsAyAM upakaraNaM bhavati / kintu jIvasya paryAyaH Asravasya hiMsAderjIvapariNAmo yukto'bhyantarakAraNaM / ajIvagataH paryAyaH dravyatvAkhyaH sadA sannihitakAryaH syAtkAdAcitkatAM kathamiva sampAdayati / paryAyastu svakAraNasAnnidhyAkadAcideveti / yadA svayaM santi sannihitasahakArikAraNAstadaiva svakArya kurvanti nAnyadeti yuktA kAdAcitkatA kAryasyeti bhAvaH / 'samAsado duvidhamadhikaraNaM saMkSepato dvividhaM hiMsAdhikaraNaM 'aThuttarasayabhedaM' aSTottarazatabhedaM / 'paDhama jIvagadamadhikaraNaM' prathamaM jIvagatamadhikaraNaM / 'vidiyaM' dvitIyaM ajIvagatamadhikaraNaM 'cadubbhedaM' caturvikalpaM // 804 // prathamasya bhedAnnirUpayati- . . saMraMbhasamAraMbhAraMbhaM jogehiM taha kasAehiM / kadakAridANumodehiM tahA guNidA paDhamabhedA // 805 / / 'saraMbhasamAraMbhAraMbhajohi taha kasAehi' prANavyaparopaNAdI pramAdavataH sNrmbhH| sAdhyAyA hiMsAdikriyAyAH sAdhanAnAM samAhAraH samArambhaH / saJcitahiMsAdhupakaraNasya AdyaH prakrama ArambhaH / yogazabdena manovAkkAyavyApArA ucyante / etaiH saMrambhasamArambhArambhayogaH / 'tadhA' tathA 'kasAehi kaSAyaiH 'kadakAridANamodehi' kRtakAritAnumoditaH / 'tahA guNidA' tathA gunnitaaH| 'paDhamabhedA' jIvAdhikaraNabhedAH / prayatnapUrvakatvAccetanAvato vyApArasyAdau saMraMbhasya vacanaM / anupAyA sAdhyasiddhirna bhavati prayatnavato'pi tataH sAdhanasamAharaNaM prayatnAdanantaramiti samArambho yuktaH / sAdhyaM punaH upasAdhanasaMhatau satyAM prakramate kriyAmiti ArambhaH gA0-To0-adhikaraNake do bheda haiM-jIvagata aura ajIvagata / jIvagatakA artha hai jIvaparyAya / kevala jIvadravya hiMsAmeM sahAyaka nahIM hotA kintu jIvako paryAya hotI hai| hiMsA Adise yukta jIvakA pariNAma hiMsAkA abhyantara kAraNa hotA hai| isI taraha ajIvagatase ajIvaparyAya lenA cAhie; kyoMki ajIvadravya to sadA rahanese sadA kAryakArI rahatA hai ataH kArya sadA hotA rahegA / kintu paryAya to apane kAraNoMke hone para hI hotI hai ataH kadAcit hotI hai| jaba sahakArI kAraNa hote haiM tabhI apanA kArya karate haiM, anya kAlameM nahIM karate / ataH kArya sadA na hokara kadAcit hotA hai| isa taraha saMkSepase adhikaraNake do bheda haiN| unameMse prathama jIvAdhikaraNake eka sau ATha bheda haiM aura dUsare ajIvAdhikaraNake cAra bheda haiM / / 805 / / jIvAdhikaraNake bheda kahate haiM gA0-TI0-prANoMke ghAta AdimeM pramAda yukta vyakti jo prayatna karatA hai vaha saMraMbha hai| sAdhya hiMsA Adi kriyAke sAdhanoMko ekatra karanA samAraMbha hai / hiMsA Adike upakaraNoMkA saMcaya ho jAne para hiMsAkA Arambha karanA Arambha hai| yoga zabdase mana vacana aura kAyakA vyApAra liyA gayA hai / ina saMraMbha, samArambha, Arambhako, yoga, kaSAya aura kRta kArita anumodanAse guNA karane para jIvAdhikaraNake bheda hote haiN| cetana jIvakA vyApAra prayatnapUrvaka hotA hai isalie prathama saMrambha kahA hai| prayatna karanepara bhI upAyoMke binA kAryasiddhi nahIM hotI, ataH saMrambhake pazcAt samArambha kahA hai / sAdhanoMke ekatra honepara kArya prArambha hotA hai| ataH samArambhake pazcAt Arambhako rakhA hai / jIvake dvArA Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 494 bhagavatI ArAdhanA pazcAdupanyastaH / svAtantryaviziSTena AtmanA yat kriyate tata kRtaM / parasya prayogamapekSya siddhimupayAti yattatkAritaM / svayaM na karoti na ca kArayati, kintvabhyupaiti yattadanumananaM abhyupagamaH / tatra saMraMbhastAvaducyate krodhanimittaM svatantrasya hiMsAviSayaH prayatnAvezaH krodhakRtakAyasaMrambhaH / mAnakRtakAyasaMrambhaH, mAyAkRtakAyasaMrambhaH, lobhakRtakAyasaMrambhaH / krodhakAritakAyasaMrambhaH, mAnakAritakAyasaMrambhaH mAyAkAritakAyasaMrambhaH, lobhakAritakAyasaMrambhaH / krodhAnumatakAyasaMrambhaH, mAnAnumatakAyasaMrambhaH, mAyAnumatakAyasaMrambhaH, lobhAnumatakAyasaMrambhaH / iti dvAdazadhA saMrambhaH / krodhakRtakAyasamArambhaH, mAnakRtakAyasamArambhaH, mAyAkRtakAyasamArambhaH, lobhkRtkaaysmaarmbhH| krodhakAritakAyasamArambhaH, mAnakAritakAyasamArambhaH / mAyAkAritakAyasamArambhaH, lobhakAritakAyasamArambhaH / krodhAnumatakAyasamArambhaH, mAnAnumatakAyasamArambhaH, mAyAnumatakAyasamArambhaH, lobhAnumata kAyasamArambhaH iti dvAdazadhA samArambhaH / krodhakRtakAyArambhaH, mAnakRtakAyArambhaH, mAyAkRtakAyArambhaH, lobhkRtkaayaarmbhH| krodhakAritakAyArambhaH mAnakAritakAyArambhaH, mAyAkAritakAyArambhaH, lobhkaaritkaayaarmbhH| krodhAnumatakAyArambhaH, mAnAnumatakAyArambhaH, mAyAnumatakAyArambhaH, lobhAnumatakAyArambhazca / ityevaM Arambho'pi dvAdazadhA / evaM saMviditAH kAyArambhAH SaTtriMzat / ete sapiNDitAH jIvAdhikaraNAsravabhedA aSTottarazatasaMkhyA bhavanti // 805 // saMraMbho saMkappo paridAvakado have samAraMbho / AraMbho uddavao savvavayANaM visuddhANaM / / 806 / / svatantratA pUrvaka jo kiyA jAtA hai vaha kRta hai| jo dUsareke dvArA siddha hotA hai vaha kArita hai| na svayaM karatA hai na karAtA hai kintu jo karatA hai use svIkAra karatA hai vaha anumata hai| inameMse saMrambhake bheda kahate haiM krodhake nimittase svatantratA pUrvaka hiMsA viSayaka prayatna karanA krodha kRta kAya saMrambha hai / isI taraha mAna kRta kAya saMrambha, mAyAkRta kAya saMrambha, lobhakRta kAya saMrambha, krodha kArita kAya saMrambha. mAna kArita kAya saMrambha. mAyA kArita kAya saMrambha, lobha kArita kAya saMrambha / krodhAnumata kAya saMrambha, mAnAnumata kAya saMrambha, mAyAnumata kAya saMrabha, lobhAnumata kAya saMrambha isa taraha bAraha prakArakA saMrambha hai / krodhakRta kAya samArambha, mAnakRta kAya samArambha, mAyAkRta kAya samArambha, lobha kRta kAya samArambha / krodha kArita kAya samArambha, mAna kArita kAya samArambha, mAyA kArita kAya samArambha, lobha kArita kAya samArambha / krodhAnumata kAya samArambha, mAnAnumata kAya samArambha, mAyAnumata kAya samArambha, lobhAnumata kAya samArambha | isa taraha bAraha prakArakA samArambha hai / krodhakRta kAya Arambha, mAnakRta kAya Arambha, mAyAkRta kAya Arambha, lobhakRta kAya Arambha, krodha kArita kAya Arambha, mAna kArita kAya Arambha, mAyA kArita kAya Arambha, lobha kArita kAya Arambha, krodhAnumata kAya Arambha, mAnAnumata kAya Arambha, mAyAnumata kAya Arambha, lobhAnumata kAya Arambha / isa prakAra Arambha bhI bAraha prakArakA hai| ye milakara kAyArambhake chattIsa bheda hote haiN| chattIsa hI bheda vacana sambandhI Arambhake aura chattIsa hI bheda mana sambandhI Arambhake hote haiN| ye saba milakara jIvAdhikaraNa sambandhI Asravake eka sau ATha bheda hote haiM / / 805 / / gA0-saMkalpako saMrambha kahate haiN| saMtApa deneko samArambha kahate haiM aura Arambha saba Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 495 AjIvAdhikaraNasya caturo bhedAnAcaSTe Nikkhevo Nivvatti tahA ya saMjoyaNA Nisaggo ya / kamaso cadu duga duga tiya bhedA hoMti hu vidiyassa / / 807 // "Nikkhevo Nivvatti tahA ya saMjoyaNA Nisaggo ya' nikSepo nirvartanA saMyojanA nisarga iti / 'kamaso' yathAsaMkhyena / 'cadu duga duga tiya bhedA' nikSepazcatuHprakAraH / nirvartanA dviprakArA / saMyojanA dviprakArA / nisargastrividha iti sambadhyate // 807 / / nikSepasya caturo vikalpAnAcaSTe sahasANAbhogiya duppamajjida apaccavekkhaNikkhevo / deho va duppautto tahovakaraNaM ca Nivvatti // 808 // 'sahasANAbhogiyaduppamajjida appaccavekkhaNikkhevo' sahasAnikSepAdhikaraNaM, anAbhoganikSepAdhikaraNaM, duHpramaSTanikSepAdhikaraNaM, apratyavekSitanikSepAdhikaraNaM ceti / nikSipyate iti nikSepaH / upakaraNaM pustakAdi, zarIraM, zarIramalAni vA sahasA zIghra nikSipyamANAni bhayAt kutazcitkAryAntarakaraNaprayuktena vA tvaritena SaDjIvanikAyavAdhAdhikaraNatAM pratipadyante / asatyAmapi tvarAyAM jIvAH santi na santIti nirUpaNAmantaraNa nikSipyamANaM tadevopakaraNAdikaM anAbhoginikSepAdhikaraNamucyate / duSpramuSTamupakaraNAdi nikSipyamANaM duSpramuSTanikSepAdhikaraNaM sthApyamAnAdhikaraNaM vA duSpramRSTa nikSepAdhikaraNaM / pramArjanottarakAle jIvAH santi na santIti apratyavekSitaM yannikSipyate tadapratyavekSitanikSapAdhikaraNaM / nivartanAbhedamAcaSTe-'deho ya duppajutto' duHprayuktaM zarIraM hiMsopakaraNatayA nirvaya'te iti nirvartanAdhikaraNaM bhavati / upakaraNAni ca sacchidrANi yAni jIvabAdhA wwwwww vizuddha vratoMkA ghAtaka hai // 806|| . ajIvAdhikaraNake cAra bhedoMko kahate haiM gA0-ajIvAdhikaraNake cAra bheda haiM-nikSepa, nirvatanA, saMyojanA aura nisrg| kramAnusAra nikSepake cAra bheda haiN| nirvartanAke do bheda haiN| saMyojanAke do bheda hai aura nisargake tIna bheda haiM / / 807|| nikSepake cAra bheda kahate haiM gA0-TI0-nikSepake cAra bheda haiM--sahasAnikSepAdhikaraNa, anAbhoganikSepAdhikaraNa, duHpramRSTanikSepAdhikaraNa aura apratyavekSita nikssepaadhikrnn| rakhaneko nikSepa kahate haiN| upakaraNa, pustaka Adi, zarIra athavA zarIrake mala bhayase athavA kisI anya kAraNAntarase sahasA zIghra rakhanese tyAganese chahakAyake jIvoMkI bAdhAke AdhAra ho jAte hai / yaha sahasAnikSepAdhikaraNa hai| jaldI nahIM honepara bhI 'pRthvI Adipara jantu haiM yA nahIM' yaha dekhe vinA hI upakaraNa Adiko rakhanA anAbhoganikSepAdhikaraNa hai / upakaraNa Adiko asAvadhAnatAse yA duSTatAse sApha karake rakhanA athavA jisa sthAnapara unheM rakhanA hai usa sthAnakI duSTatAse saphAI karanA, jisase jIvoMko kaSTa pahuMce, duSpramRSTa nikSapAdhikaraNa hai| sthAnakI saphAI karaneke pazcAt vahIM jIva haiM yA nahIM yaha dekhe vinA upakaraNAdi rakhanA apratyavekSita nikSepAdhikaraNa hai| duSprayukta zarIra-zarIrakI asAvadhAnatApUrvaka pravRtti hiMsAkA kAraNa hotI hai use nirvatanAdhikaraNa kahate haiN| chidravAle Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavato ArAdhanA nimittAni nirvaya'nte tAnyapi nirvartanAdhikaraNaM / yasminsauvIrAdibhAjane praviSTA niyante // 808 // saMjoyaNamuvakaraNANaM ca tahA pANabhoyaNANaM c| dudRNisiTThA maNavacikAyA bhedA Nisaggassa // 809 / / 'saMjojaNamuvakaraNANaM' upakaraNAnAM picchAdInAM anyonyena sNyojnaa| zItasparzasya pustakasya kamaNDalvAdervA AtapAditaptena picchena pramArjanaM ityAdikaM / 'tahA' tathA / 'pANabhojaNANaM ca' pAnabhojanayozca pAnaM pAnena, pAnaM bhojanena, bhojanaM bhojanena, bhojanaM pAnenetyevamAdikaM saMyojanaM yasya sammUrchana sambhavati sA hiMsAdhikaraNatvenAtopAttA na sarvA / 'duNisiTThA maNavacikAyA' duSTapravRttA manovAkkAyaprabhedA nisargazabdenocyante // 809 / / ahiMsArakSaNopAyamAcaSTe jaM jIvaNikAyavaheNa viNA iMdiyakayaM suhaM patthi / tamhi suhe NissaMgo tamhA so rakkhadi ahiMsA // 10 // 'jaM jIvaNikAyavaheNa' yasmAjjIvanikAyaghAtaM vinA / 'iMdiyasuha' indriyasukhaM nAsti / strIvastragandhamAlyAdisevA vicitrA jIvanikAyapIDAkAriNI ArambheNa mahatopArjanIyatvAt / tasminnindriyasukhe / NisaMgo yassa pAtyahiMsAM nendriyasukhArthI / tasmAndindriyasukhAdaraM mA kRthA ityupadizati sUriH // 810 // upakaraNa jo jIvoMko vAdhA pahuMcAte haiM unakI nirvartanA-racanA karanA bhI nirvartanAdhikaraNa hai| jaise kAMjI Adi rakhaneke aise sachidrapAtra banAnA jisameM praviSTa jIva mara jAte haiN| vizeSArtha-sarvArthasiddhimeM pUjyapAda svAmIne nirvartanAdhikaraNake do bheda kahe haiM eka mUlaguNanirvartanA, eka uttaraguNa nirvrtnaa| zarIra vacana mana, ucchvAsa nizvAsakI racanA mUlaguNa nirvartanA hai / lakar3Ike paTTapara citrakarma Adi racanA karanA uttara guNanirvartanA hai / ina kriyAoMse jIvoMko kaSTa pahu~catA hai / citrakarmameM chedana-bhedanakI bhAvanA utpanna hotI hai / / 808 / / saMyojanAdhikaraNa aura nisargAdhikaraNakA svarUpa kahate haiM gA0-TI0-picchI Adi upakaraNoMko parasparameM milaanaa| jaise zItasparzavAlI pustaka athavA kamaMDalu Adiko dhUpase tapta pIchIse sApha karanA upakaraNa saMyojanA hai| eka jalameM dUsarA jala milAnA, eka bhojanameM dUsarA bhojana milAnA athavA bhojanameM peya milAnA Adi bhaktapAna saMyojanA hai| yahA~ itanA vizeSa jAnanA ki jisa peya yA bhojanameM sammUrchana jIva hote haiM use hI hiMsAkA adhikaraNa svIkAra kiyA hai, sabako nhiiN| duSTatApUrvaka mana vacana kAyakI pravRttiko nisargAdhikaraNa kahate haiM / / 809|| ahiMsAkI rakSAke upAya kahate haiM gA0-TI0-yataH chahakAyake jIvoMkI hiMsAke vinA indriyajanya sukha nahIM hotaa| vicitra prakArake strI, vastra, gandha, mAlA AdikA sevana jIvoMko pIr3A karanevAlA hotA hai kyoMki bahuta Arambhase usakI prApti hotI hai| ataH jo indriyajanya sukhameM Asakta nahIM hai vahI ahiMsA kI rakSA karatA hai| jo indriya sukhakA abhilASI hai vaha nahIM rakSA krtaa| ataH AcArya kahate haiM ki indriyasukhakA Adara mata karo // 810 // Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 427 vijayodayA TIkA. hiMsA kaSAyaiH pravartyate, tato'hiMsAmicchatA ete parihartavyA ityuttarasUtrArtham jIvo kasAyabahulo saMto jIvANa ghAyaNaM kuNai / so jIvavaha pariharai sayA jo NijjiyakasAo / / 811 / / pramAdo hisAyAH pravartakaH sa parityAjyo'hiMsAvatArthinA iti gAthArtha: AdANe Nikkheve vosaraNe ThANagamaNasayaNesu / savvattha appamatto dayAvaro hoi hu ahiMso / / 812 // kAesu NirAraMbhe phAsugabhojimmi NANaraiyammi / maNavayaNakAyaguttimmi hoi sayalA ahiMsA hu / / 813 / / parityaktArambhe ya prAsukabhojini jJAnabhAvanAvahitamanasi guptitrayopete sampUrNA bhavatyahiMsA iti sUtrArthaH / / 813 // AraMbhe jIvavaho appAsugasevaNe ya annumodo| / AraMbhAdIsu maNo NANaradIe viNA carai / / 814 // pRthivyAdiviSayo vyApAra ArambhaH / tasminsati tadAzrayaprANyupadrava iti jIvavadho bhavati / udgamAdidoSopahatasya AhArasya bhojane jIvanikAyavadhAnumodo bhavati / jJAnaratimantareNa Arambhe kaSAye ca manaH pravartate / / 814 // tamhA ihaparaloe dukkhANi sadA aNicchamANeNa / uvaogo kAyanvo jIvadayAe sadA muNiNo // 815 / / hiMsA kaSAyase hotI hai| ataH ahiMsAke abhilASIko kaSAya tyAganA cAhie, yaha kahate haiM gA0-jo jIva kaSAyakI adhikatA rakhatA hai vaha jIvoMkA ghAta karatA hai| aura jo kaSAyoMko jIta letA hai vaha sadA jIvoMkI hiMsAse dUra rahatA hai| ataH pramAda hiMsAkA kAraNa hai / ahiMsAvratake abhilASIko pramAdako tyAganA cAhie // 811 // gA0-upakaraNoMko grahaNa karanemeM, rakhane meM, uThane baiThane, calane aura zayanameM jo dayAlu sarvatra yatnAcArapUrvaka pravRtti karatA hai vaha ahiMsaka hotA hai / / 812 / / ___ gA0 . jo ArambhakA tyAgI hai, prAsuka bhojana karatA hai, jJAnabhAvanAmeM manako lagAtA hai aura tIna guptiyoMkA dhArI hai vahI sampUrNa ahiMsAkA pAlaka hai yaha ukta gAthAsUtrakA artha hai // 813 / / gA0-TI0-pRthivI Adike viSayameM jo khodanA Adi vyApAra kiyA jAtA hai use Arambha kahate haiM / usake karane para pRthivI AdimeM rahane vAle jIvoMkA ghAta hotA hai| udgama Adi doSoMse yukta AhAra grahaNa karane para jIva samUhake vadhakI anumodanA hotI hai, jJAnameM lInatA na hone para Arambha aura kaSAyameM manakI pravRtti hotI hai / / 814|| Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 498 bhagavato ArAdhanA tamhA tasmAt / Arambho bhavatA tyAjyaH, prAsukabhojanaM bhojyaM, jJAne aratizca apAkAryA iti kSapakazikSA / ahiMsA jIvadayA tasyAH phalamupadarzayati-tamhA ityanayA ubhayalokagataduHkhaparihAramicchatA dayAbhAvanA kAryA iti kathayati kSapakasya / / 815 // svalpakAlavartyapi ahiMsAvrataM karotyAtmano mahAntamupakAramityAkhyAnaM kathayati pANo vi pADiheraM patto chUDho vi suMsumArahade / egeNa ekkadivasakadeNa: hiMsAvadaguNeNa ||816 // 'pANo vi' caNDAlo'pi 'pADiheraM' prAtihAyaM 'patto' prAptaH / 'suMsumArahade chUDho' zizumArAkule nhade nikSipto'pi / 'ekkeNa hisAvadaguNeNa' ekenaiva ahiMsAvatAkhyena guNena / 'appakAlakadena' alpakAlakRtena / ahiMsA // 816 // dvitIyavratanirUpaNAya uttaraprabandhaH parihara asaMtavayaNaM savvaM pi caduvidhaM payareNa / dhattaM pi saMjamitto bhAsAdoseNa lippadi hu / / 817 // 'parihara' parityaja / 'asaMtavayaNaM' asad azobhanaM vacanaM / yatkarmabandhanimittaM vacastadazobhanaM / tathA coktaM-'asadabhidhAnamantaM [ta. sU07] / nanu vacanamAtmapariNAmo na bhavati / dravyAntaraM hi tatpudgalAkhyaM, AtmapariNAmo hi parityAjyo yo bandhasya bandhasthitervA nimittabhUto mithyAtvamasaMyamaH kaSAyo yoga ityevNprkaarH| tasmAdasadvacanaparihAropadezo'nupayogI kasmAtkRta iti atrocyate- asaMyamo hi triprakAraH kRtaH gA0-ataH isa loka aura paralokameM duHkhako nahIM cAhane vAle munijanoMko sadA jIva dayAmeM upayoga lagAnA cAhie aura usake lie Arambha tyAganA cAhie, prAsuka bhojana karanA cAhie aura jJAnameM mana lagAnA caahie| AcArya kSapakako yaha upadeza karate haiM / / 815 / / thor3e samayake lie pAlA gayA bhI ahiMsA vrata AtmAkA mahAn upakAra karatA hai yaha dRSTAnta dvArA kahate haiM - gA0--yamapAla caNDAla bhI eka caturdazIke dina kisoko phA~sI na deneke eka ahiMsAvatake guNase magaramacchoMse bhare tAlAbameM pheka die jAne para prAtihAryako prApta huA-devoMne usakI pUjA kI // 816 // ahiMsAvratakA kathana samApta huaa| . dUsare satyavratakA kathana Age karate haiM gA0-TI0-asat arthAt azobhana vacana mata bolo| jo vacana karmabandhameM nimitta hotA haiM use azobhana kahate haiM / kahA hai-asat vacana bolanA asatya hai| . zaMkA-vacana AtmAkA pariNAma nahIM haiM, pudgala nAmaka anya dravya hai| karmabandha yA karma sthitike bandhameM nimitta mithyAtva, asaMyama, kaSAya yoga, isa prakArakA AtmapariNAma tyAgane * yogya hai / ataH asat vacanake tyAgakA upadeza upayogI nahIM hai use kyoM kahA? Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 499 kArito'numatazca / imamasminnasaMyame pravartayAmi anena vacanena pravRttaM vAnujAnAmi / ityabhisandhimantareNa' tasya vacanasyApravattestadvacanakAraNabhUto'bhisandhirAtmapariNAmo bhavati karmanimittamiti parihAryastasya parihAre tatkAyaM vacanamapi parihRtaM bhavati / na hyasati kAraNe kAryapratipattirityasadvacanaparihAro'nena krameNopanyasta iti / svayamasadvacanaikadezaparihAre'pyapahRtamasadvacanaM bhavati ityAzaGkAM pariharati sarvamiti caturvidhamiti tadIyabhedopanyAsaH / 'payatteNeti' tatra apramattatAmupadizati / 'dhattaM pi saMjamaMto' nitarAmapi saMyamamAcarannapi / 'bhAsAdoseNa' bhASAvacanaM tannimittatvAdvAgyogAkhya AtmapariNAmo bhASAzabdenocyate / bhASAduSTaH bhASAdoSaH / vAgyogena duSTena nimittena jAtaM yatkarma tena / "lippadi' lipyata eva saMbadhyata eva AtmA / etena karmabandhanimittatAdoSakathanena asadvacanaparihAre dADhayaM karoti kSapakasya // 817 // pratijJAtaM cAturvidhyaM vyAcaSTe paDhamaM asaMtavayaNaM saMbhUdatthassa hodi paDiseho / patthi Narassa akAle maccutti jadhevamAdIyaM // 818 / / 'paDhamaM asaMtavayaNaM' catuSaM AdyamasadvacanaM 'saMbhUdatthassa hodi paDiseho' sato'rthasya pratiSedhaH / satAM sato na. vacanaM asadvacanamityeko'rthaH / tasyodAharaNamAha-'patthi parassa akAle maccutti' evamAdikaM nAstyakAle manuSyasya mRtiriti evamAdikaM vacanaM / AyuSaH sthitikAla : kAla ityucyate / tasmAtkAlAdanyaH kAlo'kAlaH / tasminnakAle / nanu ca bhogabhUminarANAmanapavartyamAyurataH akAle maraNaM nAstyeva ato yuktamucyate Natthi Narassa samAdhAna-asaMyamake kRta kArita aura anumatake bhedase tIna prakAra haiN| isa puruSako isa asaMyamameM pravatta karatA hai athavA asaMyamameM pravatta puruSakI isa vacanake dvArA anumodanA karatA hai| isa abhiprAyake binA usa prakArakA vacana nahIM bolA jAtA / ataH usa prakArake vacanameM kAraNabhUta AtmapariNAma karmabandhameM nimitta hotA hai ataH tyAgane yogya hai| usa pariNAmake tyAgane para usakA kArya vacana bhI tyAgA jAtA hai, kyoMki kAraNake abhAvameM kArya nahIM hotaa| isalie asat vacanakA tyAga kahA hai / yadi koI asat vacanake eka dezakA tyAga kare taba bhI asat vacanakA tyAga ho jAtA hai kyA ? aisI AzaMkAkA parihAra karate haiM ki cAroM hI prakArake asatya vacanakA tyAga pramAda chor3akara karanA caahie| kyoMki atizaya yukta saMyamakA AcaraNa karatA huA bhI bhASAdoSase karmase lipta hotA hai / yahA~ nimitta honese bhASA zabdase vacana yoga rUpa AtmapariNAma kahA hai / duSTa bhASAko bhASA doSa kahate haiN| ataH duSTa vacanayogake nimittase jo karma bandha hotA hai usase AtmA lipta hotA hai| isase asatya vacanako karmabandhameM nimitta honekA doSa baMtalAkara usake tyAgameM kSapakako dRr3ha karate haiM / / 817 / / __ asatya vacanake cAra bheda kahate haiM gA0-To0-cAra bhedoMmeM sadbhUta arthakA niSedha karanA prathama asatya vacana hai| jaise manuSyakI akAlameM mRtyu nahIM hotI ityAdi vcn| Ayuke sthiti kAlako kAla kahate haiN| usa kAlase anya kAlako akAla kahate haiM / usameM maraNa nahIM hotaa| aisA kahanA sadbhUtakA niSedha rUpa . asatyaM vacana hai| zaGkA-bhogabhUmike manuSyoMkI Ayu anapavartya hotI hai ataH manuSyoMkA akAlameM maraNa 1. Na vAsya-A0 mu0| 2. satAM sadetat vacanaM sadvacanami-A0 / satAM sato namasa-a0 / Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 500 bhagavatI ArAdhanAM akAle maccutti / narazabdasya sAmAnyavAcitvAtsarvana raviSayaH akAlamaraNAbhAvo'yuktaH keSucitkarmabhUmijeSu sya sato niSedhAdityabhiprAyaH / / 818 // ahavA sayabuddhIe paDisedhe khetakAlabhAvehiM / avicAriya Natthi iha ghaDotti taha evamAdIyaM / / 819 / / 'athavA vivAdabuddhIe paDisedhe khettakAlabhAvahiM avicAriya bhAvamiti zeSaH' / svabuddhayA kSetrakAlabhAvairabhAvamavicAryamANaM atra nAsti idAnIM na vidyate, zaklaHkRSNo na vetyanirUpya ghaTasya bhAva itthaM anenaprakAreNa 'Natthi ghaDo jaha evamAdigaM nAsti ghaTa ityevamAdikaM / sato ghaTasya avizeSeNa asaMtavacanaM asadvacanamityudAharaNAntaramidaM // 819 / / jaM asabhUdubbhAvaNamedaM vidiyaM asaMtavayaNaM tu / asthi surANamakAle maccutti jahevamAdIyaM / / 820 / / _ 'jaM asabhUdubbhAvaNamedaM vidiyaM asaMtavayaNaM tu' yadasadudbhAvanaM dvitIyaM asadvacastasyodAharaNamuttaraM / 'asthi surANamakAle maccutti jahevamAdIyaM' surANAmakAle mRtyurastItyevamAdikaM yathA asadeva akAlamaraNamanenocyate ityasadvacanam / / 820 / / nahIM hotA ataH ukta kathana ucita hI hai| samAdhAna-gAthAmeM Agata 'nara' zabda sAmAnyavAcI honese sabhI manuSyoMke akAlamaraNakA abhAva kahanA ayukta hai| kinhIM karmabhUmija manuSyoMmeM akAla maraNa hotA hai ata: satkA niSedha karanese ukta kathanako asatya kahA hai / / 818|| gA0-athavA kSetrakAlabhAvase abhAvakA vicAra na karake -ghaTa yahA~ nahIM hai, isa samaya nahIM hai, yA sapheda athavA kRSNarUpa nahIM hai, aisA na vicArakara apanI buddhise ghaTakA sarvathA abhAva kahanA asatya vacana hai / / 819|| vizeSArtha-kisI vastukA niSedha yA vidhi dravya kSetra kAla aura bhAvakI apekSAse hotI hai| na to vastukA sarvathA niSedha hotA hai aura na sarvathA vidhi hotI hai| pratyeka vastu apane dravya kSetra kAla aura bhAvakI apekSA astirUpa hai aura paradravya kSetrakAlabhAvakI apekSA astirUpa hai jaise ghaTa apane dravyakI apekSA astirUpa hai aura anya ghaToMkI apekSA nAstirUpa hai| tathA jisa kSetrameM vaha ghaTa hai usa kSetrameM astirUpa hai, anya ghaToMke kSetra meM nAstirUpa hai| jisa kAlameM hai usa kAlameM astirUpa hai, anyakAloMmeM nAstirUpa hai| jisa bhAvameM sthita hai usa bhAvase astirUpa hai anyabhAvakI apekSA nAstirUpa hai| aise dravya kSetra kAla bhAvakA vicAra kiye vinA yaha kaha denA ki ghaTa nahIM hai yaha asatyavacanakA dUsarA udAharaNa hai / / 819|| gA0-jo nahIM hai use 'hai' kahanA dUsarA asatyavacana hai| jaise devoMke akAlameM maraNa hotA hai aisA khnaa| kintu devoMmeM akAlamaraNa nahIM hotaa| ataH yaha asatkA udbhAvana karanese asatyavacana hai / / 820 / / 1. zukla kRSNo bhavatyanirUpya-A0 / ___ Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 501 ahavA jaM ubbhAvedi asaMtaM khetakAlabhAvahiM / avicAriya asthi iha ghaDotti jaha evamAdIyaM / / 821 / / athavA 'jaM umbhAvedi' yadvacanaM udbhAvayati / asantaM ghttN| kathamasantaM ? khettakAlabhAvehi kSetrAntarasambandhitvena (a) santaM ihatyaM ghaTaM kAlAntarasambandhana atIte anAgate vA asanbhAvAntarasambandhitvena kRSNatvAdinA'santaM / 'avicAriya' avicArya itthaM sat itthamasata iti asti dhaTa ityevamAdikaM sarvathAstitvamasadbhAvayatIti asadvacanaM / / 821 // tadiyaM asaMtavayaNaM saMtaM jaM kuNadi aNNajAdIgaM / avicArittA goNaM assotti jahevamAdIyaM // 822 // 'tadIyaM asaMtavayaNaM' tRtIyamasadvacanaM / 'saMtaM jaM kuNadi aNNajAdIgaM' sadyatkaroti anyajAtIyaM / 'avicArittA goNaM assotti jhevmaadiigaa'| azvamityevamAdikaM / sato balIvaItvAta azvatvaM asattasya vacanaM // 822 // caturthamasadacanamAcaSTe jaM vA garahidavayaNaM jaM vA sAvajjamaMjudaM vayaNaM / jaM vA appiyavayaNaM asalavayaNaM cautthaM ca / / 823 // 'jaM vA garahidavayaNaM' yadvA gahitaM vacanaM / 'jaM vA sAvajjasaMjudaM vayaNaM' yadvA sAvadyasaMyutaM vacanaM / 'jaM vA appiyavayaNaM' yadvA apriyavacanaM / 'tat cautthaM caturtha asaMtavayaNaM asadvacanaM // 823 // teSu vacaneSu garhitavacanaM vyAcaSTe gA0--athavA jo vacana kSetra kAla bhAvakI apekSA asat ghaTakA vicAra na karake 'ghaTa hai' aisA kahatA hai vaha asatyavacana hai / / 821 / / vizeSArtha-yaha pahale kahA hai ki koI vastu na sarvathA sat hai aura na sarvathA asat hai / jo svadravya kSetra kAla bhAvakI apekSA sat hai vahI para dravya kSetra kAla bhAvakI apekSA asat hai| jaise jo ghaTa isa kSetrakI apekSA sat hai vahI anya kSetrakI apekSA asat hai| jo isa kAlakI apekSA sat hai vahI atIta aura anAgatakAlakI apekSA asat hai, jo svabhAvakI apekSA sat hai vahI bhAvAntarakI apekSA asat hai| ataH ghaTa isa rUpase sat hai aura isa rUpase asat hai aisA vicAra na karake 'ghaTa hai' isa taraha ghaTako sarvathA sat kahanA asatkA udbhAvana honese asatya vacana hai / / 821 / / gA0-eka jAtikI vastuko janya jAtikI kahanA tIsarA asatya vacana hai| jaise vinA vicAre bailako ghor3A kahanA // 822 / / . caturtha asatya vacanako kahate haiM gA0-jo gahita vacana hai, sAvadyayukta vacana hai, apriya vacana hai vaha caturtha asatya vacana hai // 823 // ___ unameMse gahita vacanako kahate haiM Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 502 bhaMgavatI ArAdhanA kakkassavayaNaM NiThuravayaNaM pesuNNahAsavayaNaM ca / jaM kiMci vippalAvaM garahidavayaNaM samAseNa / / 824 / / 'kakkasavayaNaM' karkazavacanaM nAma sagarvavacanamiti kecidvadantyanye asatyavacanamiti / "NiThTharavayaNaM' niSThuravacanaM / 'pesuNNahAsavayaNaM ca'paradoSasUcanaparaM vacanaM paizanyavacanaM hAsAvahaM vacanaM / 'jaM kiMci vippalAvaM' patkicitpralapanaM ca mukharatayA / 'garahidavayaNaM' gahiMtavacanaM / 'samAseNa' saMkSepeNa / / 824 / / sAvadhavacanaM nirUpayati jatto pANavadhAdI dosA jAyaMti sAvajjavayaNaM ca / avicArittA theNaM theNatti jahevamAdIyaM / / 25 / / 'jatto pANavadhAdI dosA jAyaMtIti' yasmAdvacanAddhetoH prANavadhAdayo doSA jAyante / 'sAvajjavayaNaM taM' sAvadhaM vacanaM pRthivIM khana', mahiSI vohaka (?) payasA, prasUnAni cinu / ityevamAdikAni 'avicArittA' avicArya kimevaM vaktu yuktaM na veti / athavA doSo'nena vacasA na veti aparIkSya cauraM cauro'yamiti kathanaM / / 825 // parusaM kaDuyaM vayaNaM veraM kalahaM ca jaM bhayaM kuNai / uttAsaNaM ca hIlaNamappiyavayaNaM samAseNa / / 826 // hAsabhayalohakohappadosAdIhiM tu me pyttnn| evaM asaMtavayaNaM pariharidavvaM viseseNa / / 827 / / 'hAsabhaya' hAsyena, bhayena, lobhana, krodhena, pradoSeNetyevamAdinA kAraNena / 'evaM asaMtavayaNaM' etadasadvacanaM / 'tuma' tvayA / 'patteNa' prayatnena / 'pariharidavvaM' parihartavyaM / 'viseseNa' vizeSeNa / / 827 / / evamasadvivAdaM parihAryamupadarya satyavacanalakSaNamuktAsadvacanavilakSaNatayA darzayati gA0-karkaza vacana arthAt ghamaNDayukta vacana, niSThura vacana, dUsareke doSoMkA sUcana karanevAle vacana, hAsyavacana aura jo kucha bhI bakavAda karanA, ye saba saMkSepameM gahita vacana haiM / / 824 // sAvadya vacana kahate haiM gA-jisa vacanase prANoMkA ghAta Adi doSa utpanna hote haiM vaha sAvadhavacana hai| jaise pRthvI khodo| nAMdakA pAnI bhaiMsane pI liyA use pAnIse bhro| phUla cuno Adi / athavA aisA kahanemeM doSa hai yA nahIM, yaha vicAra na karake corako cora kahanA sAvadha vacana hai / / 825 / / : gA-kaThora vacana, kaTuka vacana, jisa vacanase vaira, kalaha aura bhaya paidA ho, ati trAsa denevAle vacana, tiraskAra sUcaka vacana ye saMkSepameM apriyavacana haiM / / 826 / / - gA-hAsya, bhaya, lobha, krodha aura dvaSaM Adi kAraNoMse bole jAnevAle asatya vacanoMko he kSapaka, tumheM prayatnapUrvaka vizeSa rUpase nahIM bolanA cAhie / / 827 / / / isa prakAra asatyavacanoMko tyAgane yogya batalAkara ukta asatyavacanoMse vilakSaNa satyavacanoMkA lakSaNa kahate haiM 1. khana / prahiM pItodakaM payasA pUraya-A0 / khana / mahiSIM pItodakAM payasA prapUraya, mu0 / 2. mameti-A0 mu0| Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 503 tavvivarIdaM saccaM kajje kAle midaM savisae ya / bhattAdikahArahiyaM bhaNAhi taM ceva ya suNAhi / / 828 / / 'tavivarIdaM' asadvacanaviparItaM / 'sacca' satyaM / 'bhaNAhi' bhnn| 'kajje' kArye jJAnacAritrAdi zikSAlakSaNe, asaMyamaparihAre parasya vA snmaargsthaapnaaruupe| kAle AvazyakAdInAM kAlAdanyaH kAla ityakAlazabdenocyate / athavA kAlazabdena prastAva ucyate / 'midaM' parimitaM vacana / 'savisae ya' bhavato jJAnasya viSaye pravRttaM vacanaM / 'bhaNAhi bhaNa / jJAnameva vacanAnIti yAvat / bhattAdikathArahidaM bhaktacorastrIrAjakathAdirahitaM / 'taM ceva ya' tathAbhatameva satyameva vacanaM / 'suNAhi' zruNu / ayamayogyaM na bravIti etAvatA satyavrataM pAlitamiti . AzA na kaaryaa| pareNocyamAnamasadvacanaM zRNvato mano'zubhatayA ca karmabandho mahAniti bhAvaH // 828 // . satyavacanaguNaM hRdayanirvANaM khyApayati gAthottarA spaSTA jalacaMdaNasasi muttAcaMdamaNI taha Narassa NivvANaM / Na karaMti kuNai jaha atthajjuyaM hidamadhuramidavayaNaM / / 829 / / na satyamityetAvatA vacanaM vaktavyaM, satyameva sadeva vaktavyameva neti bravIti aNNassa appaNo vA vi dhammie viddavaMtae kajje / jaM pi apucchijjaMto aNNohiM ya pucchio jaMpa ||830 / / 'aNNasya appaNo vApi' anyasya Atmano vA dhArmike kArye vinazyati sati apRSTo'pi brUhi / anatipAtini kArye pRSTa eva vada nApRSTaH ityarthaH // 8.30 // gA0-TI0-he kSapaka, jJAna cAritra AdikI zikSArUpa kAryameM, asaMyamakA tyAga karAne yA dUsareko sanmArgameM sthApita karaneke kAryameM, Avazyaka Adike kAla se bhinnakAlameM, aura jJAnake viSayameM asatyavacanase viparIta satyavacana bolo| tathA bhaktakathA, strIkathA, corakathA aura rAjakathAse rahita vacana bolo--ina kathAoMkI carcA mata kro| tathA isI prakArake satya vacanoMko suno / amuka-vaktA ayogya bAta nahIM bolatA ataH yaha satyavratakA pAlaka hai aisI AzA mata kro| dUsareke dvArA kahe asatyavacanako jo sunatA hai usakA mana burA hotA hai aura manake bure honese mahAn karmabandha hotA hai / / 828 // Age satyavacanakA guNa hRdayako sukha denA hai, yaha kahate haiM gA0--arthase bhare hitakArI parimita madhura vacana isa jIvako jaisA sukha dete haiM vaisA sukha jala, candana, candramA, motI aura candrakAntamaNi bho nahIM dete / / 829 // Age kahate haiM ki satya honese bolanA cAhie aisI bAta nahIM hai aura sadA satya bolanA hI cAhie aisI bhI bAta nahIM hai gA0-apanA yA dUsaroMkA dhArmika kArya naSTa hotA ho to vinA pUche bhI bolanA caahie| kintu yadi kArya naSTa na hotA ho to pUchanepara hI boloM, vinA unake dvArA pUche jAnepara mata bolo / / 830 // 1. muttAmaNimAlA taha-A0 / Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 504 bhagavatI ArAdhanA saccaM vadaMti risao risIhiM vihidAu savva vijjAo / micchassa vi sijjhati ya vijjAo saccavAdissa || 831 // 'saccaM vadaMti risao' satyaM vadanti yatayaH / 'risohi vihidAo' yatibhivihitAH sarvavidyA: / 'micchasavi' mlecchasyApi / 'sijjhaMti' sidhyanti / 'vijjAo' vidyA: / 'saccavAdissa' satyavAdinaH // 831 // hadi aggI sacceNa NaraM jalaM ca taM Na buDDei / saccavaliyaM khu purisaM Na vahadi tikkhA giriNadI vi || 832 || 'Na Dahadi aggI NaraM' na dahatyagniH satyena naraM / 'jalaM ca tanna buDDhedi' jalaM ca tanna nimajjati / 'saccabaliyaM' satyameva balaM tadyasyAsti taM 'na vahati' nAkarSayati / tikkhA girinadIvi' tIvravegA girinadyapi ||832 // sacceNa devadAvo NavaMti purisassa ThaMti ya vasammi / sacceNa ya gahagahidaM moei kareMti rakkhaM ca // 833 // 'sacceNa devadAo NamaMti' satyena devatA namasyanti / 'purisassa ThaMti ya vasammi' puruSasya ca vaze tiSThanti / 'gahagahidaM sacceNa moei pizAcagrahaNaM mocayanti satyena / 'kareti sacceNa rakkhaM ca kurvanti satyena grahAdirakSAM // 833 // mAyA va hoi vissassaNijjo pujjo guruvva logassa / puriso hu saccavAI hodi hu 'saNiyallao va pio || 834 || 'mAdA va hodi vissassaNijjo' mAteva bhavati vizvasanIyaH / ' pujjo guruvva logassa' pUjyo guruvallokassa / kaH ? 'saccavAdI puriso' satyavAdI puruSaH / 'pio hodi saNiyallaova' priyo bhavati bandhuriva / / 834 || saccaM avagadadosaM vuttUNa jaNassa majjhayArammi | pIdiM pAvadi paramaM jasaM ca jagavissudaM lahai ||835 || gA0-- RSigaNa satya bolate hai / RSiyoMne hI saba vidyAoMkA vidhAna kiyA hai / satyavAdI yadi mleccha bhI ho to use vidyAe~ siddha hotI haiM ||831 || " gA0 -- satyavAdI manuSyako Aga nahIM jalAtI / pAnI use nahIM DubAtA / jisake pAsa satyakA bala hai use tIvra begavAlI nadI bhI nahIM bahAtI ||832 || 10- gA0-- satyase devatA namaskAra karate haiM / satyase devatA puruSake vazameM hote haiM / satyase pizAca pakar3A huA manuSya bhI chUTa jAtA hai aura usakI rakSA deva karate haiM ||833 || gA0-- satyavAdI mAtAke samAna vizvAsayogya, guruke samAna pUjya, aura bandhuke samAna lokapriya hotA hai ||834|| 1. suNi-A0 / Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 505 'saccaM vRttUNa' satyavacanamuktvA / kIdagbhUtaM ? 'avagavavosaM' doSarahitaM / kva? 'jaNassa majjhayArammi' janamadhye / 'podi pAvadi' paramAM prItiM prApnoti, parAM 'jasaM labhadi' yazazca labhate / 'jagavissudaM' jagati vizrutaM / / 835 / / saccammi tavo saccammi saMjamo taha vase sayA vi guNA / saccaM NibaMdhaNaM hi ya guNANamudadhIva macchANaM // 836 // 'saccammi saMjamo' satyAdhArI tapaHsaMyamI, zeSAzca guNAH / 'saccaM NibaMdhaNaM guNANaM' guNAnAM nibandhanaM satyaM / 'macchANaM udadhIva' matsyAnAmudadhiriva / / 836 // sacceNa jage hodi pamANaM aNNo guNo jadi vi se patthi / adisaMjado ya moseNa hodi purisesu taNalahuo // 837 // 'sacceNa jage hodi' satyena jagati bhavati / 'pamANaM' pramANaM / yadyapyanyo guNo nAsti / atIva saMyato'pi satAM madhye tRNavallaghurbhavati mRSAvacaneneti gAthArthaH / / 837 // hodu sihaMDI va jaDI muMDI vA jaggao va 'cIradharo / jadi bhaNadi aliyavayaNaM vilaMbaNA tassa sA savvA // 838 // . 'hodu sihaMDI' bhavatu nAma zikhAvAn / 'jaDI muDI vA' nagnazcIvaradharo vA yadyalIkaM vadati tasya sA sarvA vilambanA // 838 / / jaha paramaNNassa visaM viNAsayaM jaha va jovvaNassa jarA / . taha jANa ahiMsAdI guNANa ya viNAsayamasaccaM / / 839 // 'jaha paramaNNassa' yathA paramAnnasya vinAzakaM viSaM / yathA vA jarA yauvanasya, tathA jAnIhi ahiMsAdiguNAnAM vinAzakaM asatyaM / / 839 // gA0-janasamudAyake bIca meM doSarahita satyavacana bolanese manuSya janatAkA prema tathA jagatmeM prasiddha utkRSTa yaza pAtA hai / / 835 / / . gA0-tapa, saMyama tathA anyaguNa satyake AdhAra haiN| jaise samudra magaramacchoMkA kAraNa hai usameM magaramaccha paidA hote aura rahate haiM vaise hI satya guNoMkA kAraNa hai / / 836 / / - gA0-yadi manuSyameM anya guNa na hoM taba bhI vaha eka satyake kAraNa jagameM pramANa mAnA jAtA hai| ati saMyamI bhI manuSya yadi asatya bolatA hai to sajjanoMke madhyameM tRNase tuccha hotA hai / / 837 / / gA-bhale hI manuSya zikhAdhArI ho, jaTAdhArI ho, sira mur3Ae ho, naMgA rahatA ho yA cIvara dhAraNa kiye ho, yadi vaha jhUTha bolatA hai to yaha saba usakI viDambanAmAtra hai / / 838 // ___ gA-jaise viSa uttamottama bhojanakA vinAzaka hai, bur3hApA yauvanakA vinAzaka hai vaise hI asatya vacana ahiMsA Adi guNoMkA vinAzaka hai / / 839 // . 1. cIvara-mu0 / Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA mAdAe vi veso puriso alieNa hoi ekkeNa / kiM puNa avasesANaM Na hoi alieNa satta vca / / 840 / / 'mAdAe vi ya' mAturapyavizvAsyo bhavatyalIkena ekena puruSaH / zepANAM punarna kiM bhavedalIkena zatruriva // 840 // aliyaM sa ki pi bhaNiyaM ghAdaM kuNadi bahugANa saccANaM / adisaMkido ya sayamavi hodi aliyabhAsaNo puriso // 841 / / 'aliyaM sa kipi bhaNiyaM' sakRdapyuktaM alokaM satyAni bahUni nAzayati / alIkavAdI puruSaH svayamapi zaGkito bhavati nitarAM // 841 / / appaccao akittI bhNbhaardiklhverbhysogaa| vadhabaMdhabheya' dhaNaNAsA vi ya mosammi saNNihidA // 842 / / _ 'apaccao' apratyayaH / akItiH, saMklezaH, aratiH, kalaho, vairaM, bhayaM, zokaH, vadho, bandhaH, svajanabhedaH, dhananAzazcetyamI doSAH sannihitA mRSAvacane / / 842 // . pApassAsavadAraM asaccavayaNaM bhaNaMti hu jiNiMdA / hidaeNa apAvo vi hu moseNa gado vasU NirayaM / / 843 // 'pAvassAgamadAraM' pApasyAgamadvAramiti vadantyasatyaM jinendrAH / hRdaye apApo'pi mRSAmAtreNa vaturgato naraka ityAkhyAnakaM vAcyaM / / 843 // paralogammi vi dosA te ceva havaMti aliyavAdissa / mosAdIe dose jaNa vi pariharaMtassa / / 844 / / gA0-eka asatya vacanase manuSya mAtAkA bhI vizvAsa-bhAjana nahIM rhtaa| tava asatya bolanese zeSajanoMko vaha zatruke samAna kyoM nahIM pratIta hogA / / 840 // gA0-eka bAra bhI bolA gayA jhUTha bahuta bAra bole gaye satyavacanoMkA ghAta kara detA hai| loga usake satyakathanako bhI jhUTha mAnane lagate haiN| jhUTha bolanevAlA manuSya svayaM bhI atibhIta rahatA hai / / 841 / / gA0-asatya bhASaNameM avizvAsa, apayaza, saMkleza, arati, kalaha, vaira, bhaya, zoka, vadha, bandha, kuTumbameM phUTa, dhanakA nAza ityAdi doSa pAye jAte haiM / / 842 / / gA0--jinendradeva asatyako pApAsravakA dvAra kahate haiM, usase pApakA Agamana hotA hai / rAjA vasu hRdayase pApI nahIM thA phira bhI jhUTha bolanese narakameM gyaa| isakI kathA kathAkozameM hai // 843 / / 1. yaNaNAsA-A0 |-bhednnaannaa sabve mo-mu0 / Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA 507 'paralogammi vi dosA' parabhave'pi doSAsta eva apratyayAdaya eva bhavantyalokavAdinaH / yatnenApi pariharataH / kiM ? ' mosAdige dose' mRSAdikAndoSAn / mRSA AdiryeSAM steyAbrahmaparigrahANAM te mRSAdayaH / adguNasaM vijJAno bahuvrIhiratra grAhyaH / steyAdidoSAnpariharato'pItyarthaH // 844 // bhavatu nAma apratyayatvAdikA mRSAvAdasya doSAH karkazavacanAdinA parabhave iha vAtha ke doSA ityatrA caSTe dosA je hoMti aliyavayaNassa / seite paralo kakkasavadaNAdaNa vi dosA te ceva NAdavvA ||845 || 'ihalogiga paralogiga dosA' asmiJjanmani paratra ca ye doSA bhavanti alIkavAdinaH / karkazavacanAdInAmapi ta eva doSA iti jJAtavyAH // 845 // upasaMhAragAthA desi dosANaM mukkI hodi aliAdivacidose | pariharamANo sAdhU tavvivarIde ya labhadi guNe || 846 || etebhyo doSebhyo mukto bhavati vyalIkAdivacanadoSAnyaH pariharati sAdhuH labhate 'nApi ? doSapratipakSabhUtAnpratyayitatvAdiguNAn / pratyayaH kIrtiH, asaMkleza, ratiH, kalahAbhAvaH, nirbhayatAdikazca / 'saccaM' ||846 // vyAkhyAya satyavrataM tRtIyavrataM nigadati- mAkuNasu tumaM buddhi bahumappaM vA parAdiyaM ghettuM / daMtaMtarasodhaNayaM kaliMdameta pi avidiNNaM ||847|| gA0 - asatya, corI, kuzIla aura parigraharUpa doSoMkA prayatnapUrvaka tyAga karanevAle bhI asatyavAdIke paralokameM bhI avizvAsa Adi doSa hote haiM / arthAt asatyavAdI marakara bhI ina doSoM kA bhAgI hotA hai ||844|| asatya bhASaNase avizvAsa Adi doSa bhale hI hote hoM, kintu karkaza Adi vacana bolane se isa bhava yA parabhavameM kyA hAni hai ? isakA uttara dete haiM gA0 - isa loka aura paralokameM asatyavAdI jina doSoMkA pAtra hotA hai, karkaza Adi vacana bolanevAlA bhI unhIM doSoMkA pAtra hotA hai || 845 || gA0 - jo sAdhu asatya bhASaNa Adi doSoMko dUra kara detA hai vaha Upara kahe doSoMse mukta hotA hai-- usameM ve doSa nahIM hote / tathA una doSoMse viparIta vizvAsa, yaza, asaMkleza, rati. kalahakA abhAva, nirbhayatA Adi guNoMkA bhAjana hotA hai ||846 || satya mahAvratakA kathana samApta huA / satya vratakA kathana karake tIsare vratakA kathana karate haiM 1. te tadviparIteneti nApi -A0 mu0 / Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 508 bhaMgavatI ArAdhanA 'mA kuNasu tumaM buddhi' mA kRthAstvaM buddhiM / kIdRzIM ? 'parAdiyaM ghetuM' parakIyaM vastu grahItu / parakIyavastu vizeSaNamAcaSTe-'bahumappaM vA' mahadalpaM vA / alpadravyaparimANamabhidadhAti-taMtarazodhaNagaM kalidamettaMpi' dantAntarazuddhikAri tRNazalAkAmAtramapi / 'avidiNNaM' adatta // 847 / / jaha makkaDao ghAdo vi phalaM daTTaNa lohidaM tassa / dUratthassa vi Devadi jai vi ghittaNa chaMDedi / / 848 // 'jaha makkaDago' yathA markaTo vAnaraH / 'dhAdo vi' tRpto'pi / 'daThUNa phalaM' dRSTvApiM phalaM / 'lohida' raktaM / 'tassa dUratyassa vi Devadi' dUrasthamapi phalamuddizyollaMghanaM karoti / 'javi vi cittUNa chaMDedi' yadyapi gRhItvA tyajati // 848 // dArTAntike yojayati evaM jaM jaM passadi davvaM ahilasadi pAvid taM taM / savvajageNa vi jIvo lobhAiTTho na tippedi / / 849 // 'evaM jaM jaM passadi' evaM yadyatpazyati dravyaM / 'taM taM pAvidumahilasadi' tattadrvyaM prAptumabhilaSati / 'sadhvajageNa vi' sarveNApi jagatA / 'lobhAiTTho jIvo Na tippedi' jIvo lobhAviSTo na tRpyati / / 849 / / jaha mAruo pavaDDai khaNeNa vittharai anbhayaM ca jahA / jIvassa tahA lobho maMdo vi khaNeNa vittharai / / 850 / / 'jaha mAruo pavaDDhai' yathA mArutaH pravarddhate / 'khaNa' kSaNena / 'vittharadi' vistIrNo bhavati / 'abhayaM ca jahA' yathA caan| 'jIvassa' jIvasya / 'taha' tathA / lobho mando'pi kSaNenaiva vistIrNatAmupayAti // 850 // __ bAhyadravyasannidhimapapekSya lobhakarmaNa udayo jAyate tasya lobhazca vaddhate tadvRddhau cAyaM doSa iti vyAcaSTe lome pavaDhide puNa kajjAkajja Naro Na ciMtedi / to appaNo vi maraNaM agaNito sAhasaM kuNai / / 851 / / gA0-he kSapaka ! tuma parAI bahuta yA alpa vastuko bhI grahaNa karanekI bhAvanA mata karo / dA~takA mala zodhaneke lie eka tinakA bhI vinA diyA mata grahaNa karo // 847|| gA0-jaise bandara peTa bharA honepara bhI lAla pake phalako dekhakara dUrase hI phala grahaNa karaneke lie kUdatA hai, yadyapi vaha use phira chor3a detA hai / / 848 / / / gA0-vaise hI manuSya jo jo vastu dekhatA hai usa usako prApta karanekI icchA karatA hai / lobhase ghirA manuSya samasta jagatko pAkara bhI santuSTa nahIM hotA / / 849 / / gA0---jaise manda vAyu bar3hakara kSaNabharameM phaila jAtI hai yA megha bar3hate-bar3hate AkAzameM phaila jAte haiM / vaise hI jIvakA thor3A-sA bhI lobha kSaNabharameM bar3ha jAtA hai / / 850 / / Age kahate haiM ki bAhya dravyakA sAnnidhya pAkara lobhakarmakA udaya hotA hai usase manuSya Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 'lobhe paDDhive puNa' lobhe prakarSeNa vRddhimupagate punaH / 'kajjAkajaM Naro Na cidedi' kArya akArya ca na manasA nirUpayati / idaM kartuM yuktaM na veti / 'to' tataH yuktAyuktavicAraNAbhAvAt / 'appaNo maraNamapi agaNittA' Atmano mRtyumapyagaNayya / 'coriyaM kuNadi' cauyaM karoti / bandIgrahaNatAloddhATanasaMpravezAdika ca bhayaM mRtyoH kaSTataramavasthitamapi na gaNayati narazcaurye pravRtta iti bhAvaH // 851 // na kevalamAtmana evopadravakAri caurya api tu pareSAmapi mahatImAnayati vipadamiti kathayati savvo uvahidabuddhI puriso atthe hide ya savvo vi / sattippahAraviddho va hodi hiyayaMmi adiduhido ||852 / / 'savvo uhidabuddhI' sarvo janaH upahitabuddhiH sthApitacittaH / kva ? 'atthe' vastuni idaM bhavatviti / 'atthe hive ya samvo vi' sarvo'pi jano arthe hRte / 'atihido' atIva duHkhito bhavati / kimiva ? 'sattippahAraviddhova hidaya' zaktyAkhyena zastreNa hRdaye viddha iva // 852 // atthammi hide puriso ummatto vigayaceyaNo hodi / maradi va hakkArakido attho jIvaM khu purisassa / / 853 / / 'atyammi hive' arthe hRte pareNAtmIye 'puriso' puruSaH / 'ummatto vigadaceyaNo hovi' unmatto vigatacetano bhavati / cetanAvizeSe jJAnaparyAye cetanAzabdo vartate naSTajJAno bhavatIti yAvat / anyathA caitanyaraya vinAzAbhAvAt / 'maradi va' mriyeta vA arthe hRte / atthe hakkArakido arthe 'hAkAraM kurvan / 'atyo jIvaM khu purisassa' puruSasya jIvitamarthaH / / 853 / / kA lobha bar3hatA hai / lobha bar3hanepara yaha doSa hotA hai-- gAo-TI0-lobha bar3hanepara manuSya 'yaha karanA yogya hai aura yaha yogya nahIM hai' isa prakAra manameM kArya aura akAryakA vicAra nahIM krtaa| yukta ayuktakA vicAra na karanese apanI mRtyukI paravAha na karake corI karatA hai-tAle toDakara gharoMmeM praveza karatA hai, jela jAtA hai| isa prakAra corImeM lagA manuSya mRtyukA kaThora bhaya upasthita hote hue bhI usako avahelanA karatA hai // 851 // __ Age kahate haiM ki corI kevala corI karanevAlepara hI vipatti nahIM lAtI kintu dUsaroMpara bhI mahatI vipadA lAtI hai gA0-sabhI manuSya dhanAsakta haiM-unakA mana dhanameM lagA rahatA hai| ataH dhana curAnepara sabhI jana hRdayameM zakti nAmaka astrase AghAta honekI taraha atyanta duHkhI hote haiM / / 852 / / gA0-TI0-dUsareke dvArA apanA dhana hare jAnepara manuSya pAgala ho jAtA hai, usakI cetanA naSTa ho jAtI hai| yahA~ cetanA zabda cetanAke bheda jJAnaparyAyameM prayukta huA hai ataH usakA jJAna naSTa ho jAtA hai aisA artha lenA cAhie, kyoMki cetanAkA to vinAza hotA nahIM / tathA hAhAkAra karake mara jAtA hai / Thoka hI kahA hai-dhana manuSyakA prANa hai / / 853 / / 1. hAravaM-A0 mu0 / Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 510 bhagavatI ArAdhanA aDaIgiridarisAgarajuddhANi ati atthalobhAdo | piyabaMdhu cevi jIvaM pi NarA payahaMti ghaNahetuM // 854 || 'aDaIgirivarisAgara' aTavIM, darI, giri, sAgaraM yuddhaM pravizanti artha lobhAt / priyAnbandhUn jIvitaM ca narA jahati dhananimittaM / sarvebhyo dhanaM priyatamaM yatastadarthinaH sarvaM tyajanti iti bhAvArtho gAthAyAH / / 854 || atthe saMtammi suhaM jIvadi saphalataputtasaMbaMdhI / atthaM haramANeNa ya hiMdaM havadi jIvidaM tesiM / / 855 / / 'atthe saMtammi suhaM' arthe sati sukhaM 'jovadi sakalattaputta sambandhI' jIvati saha kalatrairbhAryAbhiH putraibaMdhubhizca / arthaM haratA teSAM kalatrAdInAM jIvitameva hRtaM bhavati // 855 / / corasa Natthi oire dayA ya lajjA damo va vissAso | corassa atthahetuM Natthi akAdavvayaM kiM pi / / 856 // 'corassa Natthi hiyae' caurasya nAsti hRdaye / dayA, lajjA, damo, vizvAso vA / caurasya nAsti akartavyaM kicit / arthArthina iti bhAvArthaH // 856 // logammi atthi pakkho avaraddhaMtassa aNNamavarAdhaM / yallayA vipakkhe Na hoMti corikkasIlassa ||857 || 'loyammi asthi pakkho' loke'sti pakSo'nyamaparAdhaM hiMsAdikaM kurvato bandhavo'pi na pakSatAM pratipadyante ye cauryakAriNaH // 857 // aNaM avarajjhatassa diti Niyaye gharammi ogAsaM / mAyAviya ogAsa Na dei corikkasIlassa || 858 || 'aNNaM avarajjhatassa' anyaM aparAdhaM kurvataH dadati svAvAse avakAzaM / mAtApyavakAzaM na dadAti curAyAM pravRttasya ||858|| gA0--dhanake lobhase manuSya jaMgala, parvata, guphA aura samudrameM bhaTakatA hai, yuddha karatA hai / dhanake lie manuSya priyajanoMkA aura apane jIvanakA bhI tyAga karatA hai / sArAMza yaha hai ki manuSyako dhana sabase priya hai usake lie vaha sabako chor3a detA hai || 854 // gA0 - dhanake honepara manuSya strI putra aura bandhu bAndhavoMke sAtha sukhapUrvaka jIvana yApana karatA hai / dhanake hare jAnepara una strI AdikA jIvana hI hara liyA jAtA hai ||855 / / gA0 - corake hRdaya meM dayA, lajjA, sAhasa aura vizvAsa nahIM hote / cora dhanake lie kucha bhI kara sakatA hai usake lie na karane yogya kucha bhI nahIM hai ||856 || gA0 - hiMsA Adi anya aparAdha karanevAle ke pakSa meM to loga rahate hai kintu corI karanevAleke pakSameM bandhu bAndhava bhI nahIM hote || 857 // gA0---anya aparAdha karanevAleko loga apane gharameM Azraya dete haiM / kintu corI karanevAleko mAtA bhI Azraya nahIM detI || 858|| - Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 511. vijayodayA TIkA paradabaharaNamedaM AsavadAraM khu uti pAvassa / sogariyavAhaparadAriehi coro hu pApadaro // 859 // 'paradavvaharaNamedaM' paradravyApaharaNametat pApasyAsravadvAraM bruvanti / zaukarikAt, vyAdhAt, paradAraratipriyAcca cauraH pApIyAn // 859 // sayaNaM mittaM AsayamallINaM pi ya mahallae dose / pADedi coriyAe ayase dukkhammi ya mahalle // 860 // 'sayaNaM mittaM' bandhUnmitrANi AzrayabhUtaM samIpasthaM ca mahati doSe bandhavadhadhanApaharaNAdike pAtayati cauryaM / mahatyayazasi duHkhe ca nipAtayati // 860 // baMdhavadhajAdaNAo chAyAghAdaparibhavabhayaM soyaM / pAvadi coro sayamavi maraNaM savvassaharaNaM vA / / 861 / / 'baMdhavadhajAdaNAo' bandhaM, vadhaM, yAtanAzca, chAyAghAtaM, paribhavaM, bhayaM, zokaM prApnoti / svayamapi cauro maraNaM sarvasvaharaNaM vA / / 861 / / NiccaM diyA ya rattiM ca saMkamANo Na Niddamuvalabhadi / teNaM tao samaMtA ubviggamao ya picchaMto / / 862 // 'NiccaM diyA ya ratti ca saMkamANo' nityaM divArAtri zaGkamAnaH na nidrAmupalabhate cauraH / samantAtprekSate udvignahariNa iva / / 862 // uMdurakadapi sadaM succA privevmaannsvvNgo| sahasA samucchidabhao unviggo dhAvadi khalaMto / / 863 // 'udurakadaMpi saI' mRSakacalanakRtamapi zabdaM zrutvA prasphuratsarvagAtraH sahasotyabhayodvigno dhAvati skhalapade pade / / 863 // gA0-yaha paradravyakA haraNa pApake AnekA dvAra kahA jAtA hai| mRga pazu pakSiyoMkA ghAta karanevAle aura parastrIgamanake premIjanoMse cora adhika pApI hotA hai // 859 / / gA-corIkA. vyasana vandhu, mitra, apane Azrita, aura nikaTameM rahanevAloko bhI vadha, bandha, dhanakA haranA Adi doSoMmeM DAla detA hai ve bhI aise bure kAma karane lagate haiN| tathA ve mahAn .apayaza aura duHkhake bhAgI hote haiM / / 860 // ___yA0-cora svayaM bhI bandha, vadha, kaSTa, tiraskAra, bhaya, zoka, maraNa aura sarvasva haraNakA bhAgI hotA hai / / 861 // 1|| .. . . gA0--cora dina rAta pakar3e jAnekI AzaMkAse sotA nahIM hai aura bhayabhIta harinakI taraha cAroM ora dekhA karatA hai / / 862 // gA0-cUheke dvArA bhI kiye zabdako sunakara usakA sarvAMga tharathara kA~pane lagatA hai, ekadama bhayase bhIta ho, ghabarAkara daur3atA hai aura pada-padapara giratA uThatA hai.||863|| .... . For Private & Personal use only. Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA ghatti pi saMjamaMto ghettUNa kiliMcamettamavidiNNaM / hodi hu taNaM va lahuo appaccaio ya coro vva // 864 // 'rdhAta pi saMjamaMto' nitarAmapi saMyamaM kurvan / adattaM tRNamAtramapi gRhItvA tRNavallaghurbhavati, apratyayitazcora iva // 864 // 512 paralogammiya coro karedi Nirayammi appaNo vasadi / tivvAo vedaNAo aNubhava hidi tattha suciraMpi ||865 || 'paralogammi ya coro karedi' paraloke cauraH karotyAtmano narake vasati / kIdRgbhUto yatra narakeSu suciraM dIrghakAlaM pacyamAnaH tIvravedanA anubhavati ||865 // tiriyagadIe vi tahA coro pAuNadi tivvadukkhANi / pAeNa NIyajoNIsu caiva saMsaraha suciraMpi ||866 // 'tiriyagadIe vi tahA' tiryaggatAvapi cauraH prApnoti tIvrANi duHkhAni / prAyeNa nIcayoniSveva saMsarati suciramapi // 866 || mANusa va atthA hidA va ahidA va tassa NassaMti / Naya se ghaNamuvacIyadi sayaM ca oladRdi ghaNAdo || 867 || 'mANusabhave vi' manuSyabhave'pi tasya arthA nazyanti hRtA vA ahRtA vA / na copayAti saMcayaM dhanaM, tasya upacite'pi dhane svayaM tasmAdapayAti dhanAt ||867 // paradavvaharaNabuddhI siribhUdI NayaramajjhayArammi | ho hado pado patto so dIhasaMsAraM // / 868 / / 'paradavvaharaNabuddhI' paradravyaharaNabuddhiH / 'siribhUdI' zrIbhUtirnagaramadhye tADitaH prahatazca bhUtvA dIrghasaMsAraM prAptaH // 868 // gA0--mahAn saMyamakA dhArI sAdhu bhI vinA diyA tRNamAtra bhI grahaNa karake avizvasanIya corakI taraha tinakeke samAna laghu ho jAtA hai || 864|| gA0-- - cora marakara bhI narakameM vAsa karatA hai aura vahA~ cirakAlataka tIvra kaSTa bhogatA hai / / 865 / / gA0 - tathA cora tiryaJcagatimeM bhI tIvra du:kha pAtA hai / vaha prAyaH cirakAlataka nIca yoniyoMmeM hI janmamaraNa karatA hai ||866 || gA0-- manuSyabhava meM bhI usakA dhana kisIke dvArA harA jAkara athavA vinA hare naSTa ho jAtA hai / vaha dhanakA saMcaya nahIM kara pAtA / dhanakA saMcaya huA bhI to vaha svayaM usa dhanase vaMcita ho jAtA hai || 867|| gA0---paradravyako haranemeM Asakta zrIbhUtinAmaka brAhmaNa nagarake madhya meM mArA gayA aura marakara dIrgha saMsArI huA isakI kathA kathAkozameM hai || 868 || Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 513 adattAdAnadoSAnupadarya datta yogyaM gRhANeti vyAcaSTe ede savve dosA Na hoMti paradavvaharaNaviradassa / tavvivarIdA ya guNA hoti sadA dattabhoissa // 869 / / deviMdarAyagahavaidevadasAhammi uggahaM tamhA / uggahavihiNA diNNaM geNhasu sAmaNNasAhaNayaM / / 870 / / 'deviMdarAjagahavai' devendrANAM, rAjJAM, gRhapatInAM, rASTrakUTAnAM, devatAnAM, sadharmaNAM ca parigrahaM / 'uggaha vihiNA' avagrAhyavidhinA / "diNNaM' dattaM / 'giNhasu' gRhANa / 'sAmaNNasAhaNayaM' zrAmaNyasAdhanaM jJAnasaMyamasya vA sAdhanaM / adattaM / / 870 // caturtha vrataM nirUpayati rakkhAhi babhaceraM abdhaMbhaM dasavidhaM tu vjjittaa| . __ NiccaM pi appamatto paMcavidhe itthiveragge // 871 / / 'rakkhAhi baMbhaceraM' pAlaya brhmcry| abrahma dazaprakAramapi varjayitvA nityamapramattaH paJcavidhe strIvairAgya // 871 / / brahmacarya pAlayetyuktaM tadeva na jJAyate ityArekAyAM tadvayAcaSTe jIvo baMbhA jIvammi ceva cariyA havijja jA jdinno| taM jANa baMbhacaraM vimukkaparadehatattissa / / 872 / / 'jIvo baMbhA' brahmazabdena jIvo bhaNyate / jJAnadarzanAdirUpeNa varddhate iti vA / yAvallokAkAzaM vardhate lokapuraNAkhyAyAM kriyAyAM iti vA / 'jIvammi ceva' brahmaNyeva caryA / jIvasvarUpamanantaparyAyAtmakameva nirUpa adattAdAnake doSa batalAkara yogya dattavastako grahaNa karanekI preraNA karate haiM-- gA0--jo paradravya haranekA tyAgI hotA hai use ye saba doSa nahIM hote| tathA jo dattavastukA hI upabhoga karatA hai usameM ukta doSoMse viparIta guNa sadA hote haiM / / 869 / / gA0--he kSapaka / devendra, rAjA, gRhapati, devatA aura sAdharmI sAdhuoMke dvArA vidhipUrvaka dI gaI parigrahako, jo jJAna aura saMyamakI sAdhaka ho, grahaNa kara / / 870 // adattavirata vratakA kathana samApta huaa| caturtha vratakA kathana karate haiM gA0-he kSapaka ! dasa prakArake abrahmako tyAga kara brahmacaryakI rakSA kara / aura pAMca prakAra ke strI vairAgyameM sadA sAvadhAna raha / / 871 / / brahmacaryake pAlana karaneko to kahA / kintu brahmacarya kyA hai yahI nahIM jaante| isake lie kahate haiM gA0-TI0-brahma zabdase jIva kahA jAtA hai| athavA 'bRha' dhAtuse brahma zabda banA hai usakA artha hotA hai bddh'naa| jJAna darzana Adi rUpase bar3haneko brahma kahate haiN| athavA jaba sayoga kevalI jina lokapUraNa samuddhAta karate haiM to unake Atma pradeza lokAkAza pramANa bar3hakara phaila Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 514 bhagavatI ArAdhanA yato vattiryA 'taM' tAM 'jANa' jaaniihi| 'baMbhacariyaM brahmacarya / 'vimuttaparadehatattissa' vimaktaparadehavyApArasya // 872 // . manasA vacasA zarIreNa parazarIragocaravyApArAtizayaM tyaktavataH dazavidhAbrahmatyAgAt dazavidhaM brahmacarya bhavatIti vaktukAmI brahmabhedamAcaSTe itthivisayAbhilAso vatthivimokkho ya paNidarasasevA / - saMsattadavvasevA tadidiyAloyaNaM ceva // 873 / / 'ithivisayAbhilAso' strIsambandhino ye indriyANAM viSayAstAsAM rUpa, tadIyo'dhararasaH, tAsAM vaktraprabhavo gandhaH tAsAM kalaM gItaM, hAso, madhuraM vacaH, madusparzazca tatra abhilASaH / AtmasvarUpaparijJAnapariNatilakSaNaM brahmacarya 'vahatIti AtmA brahma tato'nyo vAmalocanAzarIragato rUpAdiparyAyaH so'tra bhaNyate'brahmazabdena tatra caryA nAmAbhilASapariNatiH / 'vasthivimokho mehanavikArAnivAraNaM / 'paNidarasasevA' vRssyaahaarsevnaa| 'saMsattadavvasevA' strIbhiH saMsaktAnAM sambaddhAnAM zayyAdInAM sevA tadaGgasparzavadeva kAminAM tanuprAptadravyasparzo'pi prIti janayati / 'tadidiyAloyaNaM ceva' tAsAM varAGgAvalokanaM ca // 873 // sakkAro saMkAro adIdasumaraNamaNAgadabhilAso / iTThavisayasevA vi ya abbaMbhaM dasavihaM edaM / / 874 // 'sakkAro' satkAraH sanmAnanA / sa ca tanurAgapravartitaH / 'saMkAroM' saMskAraH tAsAM vastramAlyAdibhiH / jAte haiM / isa prakArase jo baDhatA hai vaha brahma jIva haiM usa brahmameM hI caryA brahmacarya hai| parAye zarIra sambandhI vyApArase arthAt strI ramaNAdise virata muni ananta paryAyAtmaka jIva svarUpa kA hI avalokana karate hue jo usImeM ramaNa karatA hai vaha brahmacarya hai // 872 // mana vacana kAyase para zarIra sambandhI vyApAra vizeSako jisane tyAga diyA hai usake dasa prakArake abrahmakA tyAga karanese dasa prakArakA brahmacarya hotA hai yaha kahanekI icchAse AcArya abrahmake bheda kahate haiM gA0-TI0-strI sambandhI jo indriyoMke viSaya haiM-unakA rUpa, unake adharakA rasa, unake mukhakI sugandha, unakA manohara gAyana, hAsa, madhura vacana aura komala sparza, unakI abhilASA karanA abrahmakA prathama bheda hai / AtmAke svarUpako jAnakara usImeM lIna honA brahmacarya hai / usako vahana karanese AtmA brahma hai| usase anya strIke zarIra sambandhI jo rUpa rasAdi haiM unheM yahA~ abrahma zabdase kahA hai| usameM caryA arthAt abhilASA rUpa pariNati abrahmacarya hai| liMgameM hue vikArako dUra na karanA dUsarA abrahmakA bheda hai| indriyamada kAraka AhAra karanA tIsarA bheda hai / striyoMse sambaddha zayyA AdikA sevana caturtha bheda hai| striyoMke zarIrake sparzakI hI taraha unake zarIrase sambaddha vastuoMkA sparza bhI kAmI janoMko rAgakAraka hotA hai| striyoMke uttama aMgoMkA avalokana pA~cavA~ bheda hai / / 873 / / gA0-striyoMkA sammAna karanA chaThA bheda hai| vastra mAlA Adise unheM AbhUSita karanA 1. vihrti-a0| 2. kAranivA-a0 A0 / Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 515 'adIdasumaraNaM' atItakAlavRttiratikrIDAsmaraNa / 'aNAgadabhilAso' bhaviSyati kAle evaM tAbhiH krIDAM kari Ami iti ratyabhilASaH / 'iTThavisayasevA vi ya' iSTaviSayasevApi ca / 'abbaMbhaM dasavidhaM evaM' dazaprakAramabrahmatat / akSINarAgasya paradravyopayogAdrAgadveSau bhavataH / tena saMvRttyopayogaM, paradravyAlambanaM vItarAgatAdiSu caraNaM brahmacarya tato'nyadidaM dazavidhamabrahmeti nirUpitaM / / 874 / / evaM visaggibhUdaM abbabhaM dasavihaMpi NAdavvaM / AvAde madhuramiva hodi vivAge ya kaDuyadaraM / / 875 / / 'evaM visaggibhUdaM' viSAgninA sadRzaM etadabrahma dazaprakAra miti jJAtavyaM / ApAte madhuramiva bhavati vipAke tu kaTukatamaM / / 875 / / strIviSayo rAgo'brahma sa ca tatpratipakSabhUtavairAgyena nAzayitu zakyate iti matvA vairAgyopAyakathanAyAcaSTe kAmakadA itthikadA dosA asucittavuDDhasevA ya / saMsaggAdosA vi ya karaMti itthIsu veraggaM / / 876 / / 'kAmakadA itthikadA' kAmakRtAH strIkRtAzca doSAH / azucitvaM, vRddhasevA, saMsargadoSAzca kurvanti strISu vairAgyaM // 876 / / kAmakRtadoSanirUpaNA prabandhana uttareNa kriyate jAvaiyA kira dosA ihaparaloe duhAvahA hoti / savve vi Avahadi te mehuNasaNNA maNussassa // 877 / / 'jAvadiyA kira dosA' ityAdinA yAvantaH kila janmadvaye, 'duhAvahA' duHkhAvahA bhavanti doSA hiMsAdayastAnsarvAnapi Avahati maithunasaMjJA manuSyasya / / 877 // sAtavA bheda hai / atIta kAlameM kI gaI rati krIDAkA smaraNa karanA AThavA~ bheda hai| bhaviSya kAlameM maiM unake sAtha isa prakAra krIr3A karU~gA isa prakAra anAgata ratimeM abhilASA nauvA~ bheda hai| iSTa viSayoMkA sevana dasavA~ bheda hai / isa prakAra abrahmake ye dasa bheda haiM / / 874 // . gA0-isa prakAra viSa aura Agake samAna abrahmake dasa bheda jAnanA / yaha prArambhameM madhura pratIta hotA hai kintu pariNAmameM atyanta kaTu hotA hai / / 875 / / strI viSayaka rAga abrahma hai| vaha apane virodhI vairAgyase hI naSTa kiyA jA sakatA hai| aisA mAnakara vairAgyake upAyoMkA kathana karate haiM gA0-kAma vikArase utpanna hue doSa, striyoMke dvArA kiye gaye doSa, zarIrakI azucitA, vRddha janoMkI sevA, strIke saMsargase utpanna hue doSa, inake cintanase striyoMmeM vairAgya utpanna hotA hai / / 876 // Age kAmajanya doSa kahate haiMgA0-isa loka aura paralokameM duHkhadAyI jitane bhI doSa haiM manuSyakI maithuna saMjJAmeM ve 1. naM jJAnaM zraddhA-A0 mu0 / Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 516 bhagavatI ArAdhanA soyadi vivadi paritapadI ya kAmAduro visIyadi ya / ratiidiyA ya NiddaM Na lahadi pajjhAdi vimaNo ya || 878 || 'soyadi vivadi' zocate, vilapati / paritapyate / 'kAmAduro visIyadi ya' kAmAturo viSIdati ca / naktaM dinaM nidrAM na labhate / pajjhAdi vimanasko bhavati // 878 // sayaNe jaNe ya sayaNAsaNe ya gAme ghare va raNNe vA / kAmapisAyaggahido Na ramadi ya taha bhoyaNAdI ||879 || 'sayaNe jaNe ya' svajane parajane, zayane, Asane, grAme, gRhe, araNye, bhojanAdikriyAsu ca na ramate kAmapizAcagRhItaH / / 879 // kAmAdurassa gacchadi khaNo vi saMvaccharo va purisassa / sIdaMtiya aMgAI hodi a ukkaMThio puriso ||880 || 'kAmAdurasa gacchadi khaNo vi' kAmavyAdhitasya gacchati kSaNo'pi saMvatsara iva / aGgAni ca sIdanti / bhavatyutkaNThitazca puruSaH // 880 // pANidaladharidagaMDo bahuso ciMtedi kiM pi dINamuho / sIde viNivAijjai vevadi ya akAraNe aMgaM // 881 // 'pANidaladharivagaMDo' pANitaladhRtagaMDa:, 'bahuso citevi' bahuzazcitAM karoti / kimapi dInamukhaH / zIte'pi svidyate / vepate ca aGgaM kAraNamanyadantareNa // 881 // kAmu matto saMto aMto ujjhadi ya kAmaciMtAe / pIdo va kalakalo so radaggijAle jalaMtammi ||882|| 'kAmu matto' kAmonmattaH / kAmacintayA ciraM dahyate / pItatAmradrava iva / aratyagnejvalAsu jvalantISu // 882 // saba doSa vartamAna haiM // 877 // gA0 - kAmase pIr3ita manuSya zoka karatA hai, vilApa karatA hai, paritApa karatA hai, viSAda karatA hai, rAta dina nahIM sotA / iSTa strI AdikA smaraNa karatA hai aura anyamanaska hokara dharma karma bhI bhUla jAtA hai ||878 // gA0 - kAmarUpI pizAcake dvArA pakar3e gaye manuSyakA mana svajanameM, anya manuSyoM meM, zayanameM, Asana meM grAmameM, gharameM vanameM aura bhojana AdimeM nahIM ramatA || 879 || gA0 - kAmase pIr3ita manuSyakA eka kSaNa bhI aMga vedanAkAraka hote haiM / aura vaha utkaNThita hotA hai pAna meM nahIM lagatA / vaha use rucatA nahIM ||880 // eka varSakI usakA mana gA0--vaha apanI hathelIpara gAla rakhakara dInamukhase bahuta-sI vyarthaM cintA kiyA karatA hai / zItakAla meM bhI pasInese bhIMga jAtA hai / vinA kAraNa hI usake aMga kA~pate haiM ||881|| taraha bItatA hai / usake usImeM lagA rahatA hai khAna * Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA kAmAduro Naro puNa kAmijjate jaNe hu alahaMto / dhattadi mariduM bahudhA maruppavAdAdikaraNehiM // 883 // 'kAmAduro' kAmAturo naraH / svAbhilaSite jane alabhyamAne ceSTate bahudhA tu / parvatodadhinipAtena taruzAkhAvalambanena, agnipravezAdinA vA // 883 // | saMka paMDayajAdeNa rAgado sacalajamalajIheNa / visaya bilavAsiNA radimuheNa ciMtAdiroseNa ||884|| 'saMkappaMDayajAdeNa' saMkalpANDaprasUtena / rAgadveSacalayamalajihvena / viSayavilavAsinA ratimukhena cintAtiroSeNa ||884 | kAmabhujageNa daTThA lajjANimmogadappadADheNa / saMtarA avasA aNeyadukkhAvahaviseNa ||885|| 517 'kAmabhujaMgeNa' kAmasarpeNa / lajjAtvaknirmocanakArisadarpadraSTreNa daSTA anekaduHkhAvahaviSeNAvazA narA nazyanti ||885 // AsIviseNa avaruddhassa vi vegA havaMti satteva / dasa hoMti puNo vegA kAmabhuaMgAvaruddhassa // 86 // 'AsIviseNa' AzIviSeNa sarpAgraNinA daSTasyApi saptava vegA bhavanti / kAmabhujaGgena daSTasya dazavegA bhavanti // 886 // tAndazApi vegAnkrameNa darzayati- gA0 - kAmase unmatta puruSa antaraMga meM kAmakI cintAse jalA karatA hai / jaise Agase tapA tAmbekA drava pIkara manuSya antaraMga meM jalatA hai vaise hI vaha icchita strIke na milanepara antaraMgameM jalatI huI aratirUpa AgakI jvAlAmeM jalatA hai ||882 // gA0-- kAmase pIr3ita manuSya apanI icchita strIke na milanepara prAyaH parvatase girakara yA samudrameM DUbakara yA vRkSakI zAkhAse laTakakara athavA AgameM kUdakara maranekI ceSTA karatA hai ||883 // gA0 - kAmarUpa sarpa mAnasika saMkalparUpa aNDese utpanna hotA hai| usake rAgadveSarUpa do jihvAe~ hotI haiM jo sadA calA karatI haiM / viSayarUpI bilameM usakA nivAsa hai / rati usakA mukha hai / cintArUpa atiroSa hai / lajjA usakI kAMcalI hai use vaha chor3a detA hai / mada usakI dAr3ha hai / aneka prakArake duHkha usakA jahara haiM / aise kAmarUpa sarpase Da~sA huA manuSya nAzako prApta hotA hai ||884-885 / / gA0-- saba sarpoM meM pramukha AzIviSa sarpa hotA hai / usake dvArA ise manuSyake to sAta hI vega hote haiM / kintu kAmarUpI sarpake dvArA ise manuSyake dasa vega hote haiM | 886 // una dasa vegoMko kramase kahate haiM Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 518 bhagavatI ArAdhanA paDhame soyadi vege daTTu taM icchade vidiyavege / ssidi tadiyavege Arohadi jaro cautthammi ||887 || 'paDhame soyadi vege' prathame vege zocati / dvitIye vege sa taM draSTumicchati / niHzvasiti ca tRtIye vege / Arohati jvarazcaturthe vege ||887 // ujjhadi paMcamavege aMgaM chaTThe Na rocade bhattaM / ummatto hoi aTTamae ||888|| mucchijjadi sattama 'ujjhadi paMcamavege' paJcamavege'GgaM dahyate / bhaktAruciH SaSThe vege / saptamavege mUrcchati / unmatto bhavatyaSTame // 888|| navame Na kiMci jANadi dasame pANehiM muccadi madaMdho / saMkappavaseNa puNo vegA tivvA va maMdA vA // 889 // navame nAtmAnaM vetti / dazame vege prANaivimucyate / madAndhasya saMkalpavazena punastIvrA mandA vA bhavanti vegAH ||889 || jeTThAmUle johe sUro vimale hammi majjharahe | Na Dahadi taha jaha purisaM Dahadi vivaMtao kAmo // 890 // 'jeTThAmUle' jyeSThamAse zuklapakSe vimale nabhasi madhyAhne raviH sa na dahati tathA yathA puruSaM dahati pravarddha mAnaH kAmaH // 890 // sUraggI Dahadi divA ratiM ca diyA ya Dahaha kAmaggI / sUrasa asthi ucchAgAro kAmaggaNo Natthi // 891 / / 'sUraggI Dahadi diyA' sUryAgnirdahati divA, naktaM divA dahati kAmAgniH / sUryasyAcchAdanakArI chatrAdikamasti na kAmAgneH // 891 // gA0 - kAmake prathama vegameM socatA hai jisako dekhA yA sunA usake bAremeM cintA karatA hai / dUsare vegameM use dekhanekI icchA karatA hai / tIsare vegameM dIrgha nizvAsa letA hai / caturtha vegameM zarIrameM jvara car3ha jAtA hai ||887|| gA0 - pA~caveM vegameM aMga jalane lagate haiN| chaThe vegameM bhojana nahIM rucatA / sAtaveM vegameM mUrcchita ho jAtA hai / AThaveM vegameM unmatta ho jAtA hai ||888|| gA0 - nauveM vegameM apaneko bhI nahIM jAnatA / dasaveM vegameM mara jAtA hai / isa prakAra kAmAndha puruSake saMkalpavaza tIvra yA manda vega hote haiM // 889 // gA0--jyeSThamAsake zuklapakSa meM madhyAhnakAlameM AkAzake nirmala rahate hue sUrya vaisA nahIM jalAtA jaisA puruSako prajvalita kAma jalAtA hai ||890 // -sUrya agni to kevala dinako hI jalAtI hai kintu kAmAgni rAta dina jalAtI hai / sUryake tApase bacane ke upAya to chAtA Adi haiM kintu kAmAgnikA koI upAya nahIM hai ||891 // -oll Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 519 vijayodayA TIkA vijjhAyadi sUraggI jalAdiehiM Na tahA hu kAmaggI / sUraggI Dahai tayaM abbhaMtarabAhiraM idaro / / 892 // "vijjhAyadi sUraggI' vidhyAti sUryajanitastApo jalAdibhirna tathA jalAdibhiH kAmAgniH prazAmyati / sUryasyoSNatvaM tvacaM dahati / kAmAgnirantarbahizca dahati // 892 / / jAdikulaM saMvAsaM dhammaM NiyabaMdhavammi agaNittA / kuNadi akajja pariso mehuNasaNNApasaMmaDho // 893 / / 'jAdikulaM' mAtRpitRvaMzaM / 'saMvAsa' 'sahavasataH / dharma bAndhavAnapi avagaNayya puruSo'kArya karoti maithunasaMjJAmUDhaH // 893 // kAmapisAyaggahido hidamahidaM vA Na appaNo muNadi / hoi pisAyaggahido va sadA puriso aNappavaso // 894 // 'kAmapisAyaggahido' kAmapizAcagRhItaH hitamahitaM vA na vetti, pizAcena gRhItaH puruSa iva sadA anAtmavazo bhavati // 895 / / NIco va Naro bahugaM pi kadaM kulaputtao vi Na gaNedi / kAmummatto lajjAluo vi taha hodi Nillajjo / / 895 / / 'Noco va garo' nIca iva naraH kRtamapi bahumupakAraM na gaNayati / kulaputro'pi sankAmonmatto, lajjAvAnapi pUrva vigatalajjo bhavati / / 895 // kAmI susaMjadANa vi rUsadi coro va jaggamANANaM / picchadi kAmagghattho hidaM bhaNaMte vi sana va / / 896 / / 'kAmI susaMjadANa vi' kAmI susaMyatAnAmapi ruSyati / jAgratAM cora iva kAmagrastaH, prekSate hitaM pratipAdayataH zatruriva // 896 // gA0-sUryase utpanna huA tApa to jala Adise zAnta ho jAtA hai kintu kAmAgni jalAdise zAnta nahIM hotii| sUryakI garmI to carmako hI jalAtI hai kintu kAmAgni zarIra aura AtmA donoMko jalAtI hai // 892 // gA0-maithuna saMjJAse mUr3ha huA manuSya mAtRvaMza, pitRvaMza, sAthameM rahanevAle mitrAdi, dharma, aura bandhu bAndhavoMkI bhI paravAha na karake akArya karatA hai / / 893 // gA0-kAmarUpI pizAcake dvArA pakar3A gayA manuSya apane hita ahitako nahIM jAnatA / pizAcake dvArA pakar3e gaye manuSyakI taraha apane vazameM nahIM rahatA / / 894 / / gA0--jaise nIca manuSya kiye gaye upakArako bhulA detA hai vaise hI kulIna vaMzakA bhI vyakti kAmase unmatta hokara pUrvameM lajjAvAna hote hue nirlajja ho jAtA hai // 895 // gA0-jaise cora jAgate hue vyaktiyoMpara roSa karatA hai vaise hI kAmI saMyamIjanoMpara roSa 1. sahavasanaM-A0 mu0| saMvAsaM sahavasato janAn mitrAdon-mUlArA0 / Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 520 bhagavatI ArAdhanA AyariyauvajjhAe kulagaNasaMghassa hodi paDiNIo / kAmakaNilA hu ghattho dhammiyabhAvaM payahidaNaM / / 897 / / 'AyariyauvajjhAvaga' AcAryANAM adhyApakAnAM, kulasya guruziSyavargasya, gurudharmabhrAtRziSyANAM vA cAturvarNyasya vA saMghasya ca bhavati pratikUlaH kAmakalinA grastaH dhArmikatvaM vihAya / / 897 / / kAmagdhattho puriso tiloyasAraM jahadi sudalAbhaM / telokkapUidaM pi ya mAhappaM jahadi visayaMdho / 898 // 'kAmagghattho' kAmagrastaH / trailokyasarvasAramapi zrutalAbhaM jahAti / trailokyena pUjitamapi mAhAtmyaM tyajati viSayAndhaH / / 898 / / taha visayAmisaghattho taNaM va tavacaraNadaMsaNaM jahai / visayAmisagiddhassa hu Natthi akAyavvayaM kiMci // 899 / / 'taha visayAmisaghatyo' viSayAmiSalaMpaTaH / tRNamiva tapazcaraNaM darzanaM ca jahAti / viSayAmiSalaMpaTasya nAstyakArya kiJcit / / 899 // arahaMtasiddha Ayariya uvajjhAya sAhu savvavaggANaM / kuNadi avaNNaM NiccaM kAmummatto vigayaveso // 900 // arahaMtasiddhaApariya' arhatA, siddhAnAM, AcAryANAM, upAdhyAyAnAM, sarveSAM yatInAM cAvarNavAdaM karoti nityaM vikRtaveSaH // 900 / ayasamaNatthaM duHkhaM ihaloe duggadA ya paraloe / saMsAraM pi aNaMtaM Na muNadi visayAmise giddho / / 901 / / karatA hai / tathA kAmI hitakArI bAta kahanevAleko zatruke samAna dekhatA hai / / 896 / / gA0-kAmarUpI kalikAlase grasta manuSya dhArmika bhAvako tyAga AcArya, upAdhyAya, kula-gurukA ziSya samudAya, gaNa-guruke dharmabandhuoMkA ziSya samudAya aura caturvidha saMghakA virodhI bana jAtA hai / / 897|| gA0-kAmase grasta manuSya tInoM lokoMke sArabhUta zrutajJAnake lAbhako bhI chor3a detA hai / vaha viSayAndha hokara tInoM lokoMse pUjita mAhAtmyako bhI chor3a detA hai arthAt use zAstra svAdhyAyameM rasa nahIM rahatA aura kAmake pIche apanA mahattva bhI bhulA detA hai / / 898 / / gA0-tathA viSayarUpI mAMsameM Asakta hokara tapa cAritra aura samyagdarzanako tinakekI taraha tyAga detA hai / ThIka hI hai viSayarUpI mAMsake lobhIke lie kucha bhI akArya nahIM hai, vaha saba kucha anartha kara sakatA hai / / 899 / / gA0-kAmase unmatta sAdhu sAdhurUpako tyAgakara arhanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura saba sAdhujanoMkA avarNavAda karatA hai, unapara mithyA doSAropaNa karatA hai // 900 // gA0--viSayarUpI mAMsakA lobhI manuSya anarthakArI apayaza, isa lokake duHkha, paralokameM durgati aura bhaviSyameM saMsArakI anantatAko nahIM jaantaa| arthAt vaha isa bAtako bhulA detA hai Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 521 'ayasamaNatthaM' ayazaH anarthaM / duHkhaM cehaloke paraloke duSTAM gati, saMsAramapyanantaM bhAvinaM na vetti viSayAmiSe gRddhaH // 901 // Nicca pi visayaheduM sevadi ucco vi visayaluddhamadI / bahugaM piya avamANaM visayaMgho sahai mANIvi // 902 // 'NiccaM pi visayahetu' jJAnakulAdibhiratIva nyUnamapi sevate kulIno buddhimAnapi viSayalubdhamatiH / paribhavaM mahAntamapi dhanibhiH kriyamANaM sahate viSayAndhaH || 902 // NIca pi kuNadi kammaM kulaputtaduguMDiyaM vigadamANo | 'vara ovi kammaM akAsi jaha laMdhiyAheduM // 903 // 'NIcaM pi kuNadi' nIcamapi karoti karma ucchiSTabhojanAdikaM kulInaninditaM vinaSTAbhimAnaH / vAratigo nAma yatiratigarhitaM karma kRtavAn tathA kulInaH strInimittaM // 903 // sUro tikkho mukkho vi hoi vasio jaNassa sadhaNassa / visayAmisamma giddha mANaM rosaM ca mottUNaM // 904 // 'sUro tikkho mukkho vi hoi' sUrastIkSNo mukhyo'pi dhanino janasya vazavartI bhavati / vipayAbhilASe lubdhaH gRddhaH abhimAnaM roSaM muktvA // 904 // maNI va arissavi cayammaM kuNadi Niccamavilajjo / mAdA padare dAsaM vAyAe parassa kA to // 905 // 'mANI vi asarisassa vi' mAnI asadRzasyApi cATu karoti / vAcA AtmIyAM mAtaraM pitaraM vA dAsyamApAdayati / tavAhaM dAso gRhe bhavAmIti vadanparaM kAmayamAnaH / / 905 / / ki viSayAsaktikA phala saMsAra meM apayaza, isa loka meM kaSTa, paralokameM durgati hai tathA saMsArakA anta honA duSkara hai || 901 || * gA0 - viSayoMkA lobhI manuSya kulIna aura vuddhimAn hote hue bhI viSaya sevanake lie jJAna aura kula Adise atyantahIna kI bhI sevA karatA hai / vaha viSayAndha dhanI puruSoMke dvArA kiye gaye mahAn tiraskArako bhI sahana karatA hai ||902 || gA0 - vaha apanA sanmAna khokara kulIna puruSoMke dvArA nindita ucchiSTa bhojana Adi nIca karma karatA hai / jaise vAratraka nAmaka kulIna yatine nartakI ke lie atyanta nindita kAma kiyA // 903 // gA0-1 0 - viSayarUpI mAMsakA lobhI manuSya abhimAna aura roSa tyAgakara sUravIra, asahanazIla aura pramukha hote hue bhI dhanI manuSyake vazameM ho jAtA hai ||904 || gA0 - abhimAnI bhI nirlajja hokara apanese nIca puruSakA nitya cATukarma-paira dabAnA Adi karatA hai / apane mAtA pitAko usakA dAsa dAsI kahatA hai aura kahatA hai ki maiM tumhAre 1. vArattio A0 mu0 / vArattao vAratrako nAma yatiH - mUlArA0 / 66 Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 522 bhagavatI ArAdhanA vayaNapaDivattikusalattaNaM pi NAsai Narassa kAmissa / satthappahavva tikkhA vi madI maMdA tahA havadi / / 906 / / 'vayaNapaDiyattakusalattaNaM pi' vacane pratipattau ca kuzalatApi nazyati kAmino narasya / zAstra prahatA zAstre ghaTitA atitIkSNApi mati kuMThA bhavati // 906 // hodi sacakkhU vi acakkhu va vadhiro vA vi hoi suNamANo / duTThakareNupasatto vaNahatthI ceva saMmUDho / / 907 / / 'hodi sacakkhU vi acakkhu va' cakSuSmAnapi acakSuriva bhavati / paraM samIpasthamapi yato na pazyati / 'bahiro vA vi hodi' badhira iva bhavati / 'suNamANoM' zRNvannapi avyaktazravaNAta / 'dudu kareNupasatto' duSTakariNIprasaktaH / 'vaNahattho ceva' vanahastIva / 'saMmUDhaH // 907 // salilaNivaDhovva Naro bujhaMto vigayaceyaNo hodi / dakkho vi hoi maMdo visayapisAovahadacitto / / 908 / / 'salilaNivuDho bujhaMto garovva' salilanimagnaH pravAhaNohyamAno naro yathA / 'vigayaceyaNo' vigatacaitanyo bhavati / 'dakkho vi hodi maMdo' dakSo'pi sarvakAryeSu pravINo'pi jaDo bhavati / 'visayapisAovahadacitto' viSayapizAcopahatacittaH viSayA rUpAdayazcetovibhramahetutvAtpizAcA iveti viSayAH pizAcA ityuktAH // 908 // bArasavAsANi vi saMvasittu kAmAduroM Na NAsIya / pAdaMguTThamasaMtaM gaNiyAe gorasaMdIvo // 909 / / 'bArasavAsANi' dvAdazavarSamAtraM sahoSitvApi / 'kAmAduropi' kAmAturo'pi / na jJAtavAngorasaMdIpaH / ki ? gaNikAyAH pAdAMguSThamasantaM // 909 // gharameM dAsa banakara rahU~gA / / 905 / / gA0-kAmI manuSyakI vacana. kuzalatA aura samajhadArI naSTa ho jAtI hai| zAstrameM praviSTa ati tIkSNa bhI buddhi manda ho jAtI hai // 906 // gA0-duSTa hathanImeM Asakta jaMgalI hAthIkI taraha mUr3ha kAmI puruSa netravAlA hokara bhI andhA hotA hai kyoMki use samIpakI vastu bhI nahIM dikhAI detii| tathA kAnavAlA hokara bhI baharA hotA hai / / 907 // gA0-jaise jalameM DUbA aura pravAhameM bahatA manuSya cetanArahita hotA hai| vaise hI jisakA citta viSayarUpI pizAcake dvArA gRhIta hai vaha manuSya saba kAryoM meM pravINa hote hue bhI * manda hotA hai| yahA~ viSayoMko pizAca kahA hai kyoMki rUpAdi viSaya cittako mohameM DAla dete haiM isalie ve pizAcake samAna haiM // 9.08 / / gA0-gorasaMdIpa nAmaka kAmapIr3ita manuSya bAraha varSa taka gaNikAke sAtha rahakara bhI yaha nahIM jAna sakA ki gaNikAke paira meM aMgUThA nahIM hai // 909 / Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA mIdaM uNhaM taNhaM khuhaM ca dussejja bhatta paMthasamaM / sukumAro vi ya kAmI sahai vahai bhAra mavi garuyaM / / 910 // 'sIdaM uNhaM taNhaM' zItaM, uSNaM, tRSNAM, kSudhAM, duHzayanaM, durAhAraM kRtaM, adhvagamanazramaM ca sahate / kAmI sukumAro'pi gurumapi bhAraM vahati / / 910 / / gAyadi Naccadi dhAvadi kasai vavadi lavadi taha malei garo / .. tuNNei vuNai jAcai kulammi jAdo vi visayavaso / / 91 / / 'gAyadi Naccadi' gAyati, nRtyati, dhAvati, kRSati, vapati, lunAti, maI yati, sIvyati, paTTavastrAdivayanaM karoti / yAcate kulaprasUto'pi sanviSayamupagata AtmAnaM bhAryA ca poSayituM // 911 // sevadi NiyAdi rakkhadi gomahisimajAviyaM hayaM hatthi / vavaharadi kuNadi sippaM siNehapAseNa daDhabaddho // 912 / / 'sevati NiyAdi' sevati sasyAntargataM tRNAdikameva / nijati, rakSati gAM, mahiSIM, ajAH, Avirka, hayaM, hastino vaa| vANijyaM karoti / samastanaipuNyaM atIva tatkarmAdikaM karoti kAminIgatasnehabhAvena dRDhabaddhaH // 912 // veDhei visayahe, kalattapAsehiM dunvimoehiM / koseNa kosiyAruvva dummadI Nicca appANaM / / 913 / / 'veDhei visayahe,' veSTayati viSayahetanimittaM / AtmAnaM kalatrapArzarmocayitumazakyaiH kozena kozakArakITa iva durmatiH // 913 // ___ gA0-sukumAra bhI kAmI puruSa sardI, garmI, pyAsa, bhUkha, khoTI zayyA, kharAba bhojana, mArgameM calanekA zrama sahatA hai aura bhArI bojhA DhotA haiM // 910 // ___ gA0-uccakulameM janmA bhI manuSya viSayAsakta hokara gAtA hai, nAcatA hai, daur3atA hai, kheta jotatA hai, anna botA hai, khetI kATatA hai, anAja nikAlatA hai, kapar3e sItA hai, bunatA hai ? yaha saba kAma viSaya paravaza hokara apane aura apanI patnIke bharaNapoSaNake lie karatA hai // 911 // gA0-strIke snehajAlameM dRr3hatApUrvaka ba~dhA manuSya rAjA AdikI sevA karatA hai, dhAnake khetameM lagI ghAsako upADatA hai / gAya, bhaiMsa, bakarI, bher3e, ghor3A, hAthI Adi pAlatA hai| vyApAra karatA haiM / zilpakarma-citrakalA Adi karatA hai / / 912 // ___ gA0-jaise rezamakA kIr3A apane hI mukhameMse tAra nikAlakara usase apaneko bA~dhatA hai| vaise hI durbuddhi manuSya viSayoMke lie strIrUpa pAzake dvArA, jisakA chUTanA azakya hai, nitya * apaneko bA~dhatA hai / / 913 / / 1. -madhigabhayaM a0 j0| Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 524 bhagavaMto ArAdhanI rAgo doso moho kasAyapesuNNa saMkileso ya / IsA hiMsA mosA sUyA teNikka kalaho ya || 914 || 'rAgo doso' rAgo dveSaH, ajJAnaM, kaSAyAH, paradoSasaMstavanaM saMklezaH, IrSyA, hiMsA, mRSA, paraguNAsahanaM, stanyaM kalahazca // 114 // jaMpaNaparibhavaNiyaDiparivAdaripurogasogaghaNaNAso | visayAulammi sulahA savve dukkhAvahA dosA / / 995 / / 'jaMpaNaparibhava' jalpanaM paribhavaH vaMcanA parokSe'pavAdaH / zatruH, rogaH zoko, dhananAza ityAdayaH / visayAjalammi sulahA' viSayAkule sulabhAH sarve'pi duHkhAvahA doSAH // 915 // na kevalamAtmana eva upadravaH api tu paropadravamapi karoti kAmIti vadati avi ya vaho jIvANaM mehuNasevAe hoi bahugANaM / tilaNAlIe tattA salAyaveso va joNIe // 916 / / 'avi ya vaho jIvANaM' api ca bahUnAM jIvAnAM vadho bhavati / maithunasevayA / 'joNoe' yonyAM tilai: pUrNAyAM nAlikAyAM taptAyaH zalAkApraveza iva / / 916 / / kAmu matto mahilaM gammAgammaM puNo aviNNAya / sulahaM dulahaM iNDiyamaNicchiyaM cAvi patthedi // 997 // 'kAmu matto' kAmonmatto / striyaH zarIramAtmanazca' gamyaM bhogyaM utasvidagamyamabhogyamiti avijJAya idamitthamazuci iti / sulabhAM durlabhAM AtmanyabhilASavatIM ca prArthayate // 997 // gA0 - rAga, dva eSa, moha, kaSAya, paizunya - dUsareke doSa kahanA, saMkleza, IrSyA, hiMsA, pITha jhUTha, asUyA -dUsare ke guNoM ko sahanA, corI, kalaha, vRthA bakavAda, tiraskAra, ThaganA, pIche burAI karanA, zatru, roga, zoka, dhananAza ityAdi saba duHkhadAyI doSa viSayAsakta vyaktimeM sulabha hote haiM // 914 -915 // Age kahate haiM ki kAmI puruSa kevala apanA hI ghAta nahIM karatA, dUsaroMkA bhI ghAta karatA hai gA0-- jaise tiloMse bharI nalikAmeM tapAye hue lohekI salAIke pravezase tiloMkA ghAta hotA hai vaise hI maithuna sevanase yoni meM sthita bahutase jIvoMkA ghAta hotA hai || 916 || gA0- kAmase unmatta puruSa yaha strI bhogane yogya hai yA ayogya hai, sulabha hai yA durlabha hai, mujhe cAhatI hai yA nahIM cAhatI, ityAdi jAne binA usakI yAcanA karatA hai // 997 // 1. zca gamyaM bhogyaM utasvidagamyamabhogya miti avi-mu0 / gammAgammaM striyAH zarIramAtmanazca gamyaM bhogyaM utasvidagamyamabhogyamiti TIkAkAraH / anye tu gammAgammamityapi mahilAvizeSaNamAhuH / tathA ca tadgranthaH 'kAmonmatto gamyAmagamyarUpAM ca durlabhAM sulabhAm / ajJAtvA prArthayate bhoktuM secchAmathAnicchAm' / --mUlArA0 / Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA . 525 daLUNa parakalattaM kihidA patthei NigghiNo jIvo / Na ya tattha kiM pi sukkhaM pAvadi pAvaM ca ajjedi / / 918 'daLUNa parakalattaM' pareSAM kalatraM dRSTvA / kathaM tAvat prArthayate jIvo nirastalajjo mameyaM bhavatIti / etasyAM prArthanAmAtrAdhigatAyAM duHkhaM prApnoti / pApaM niyogenArjayati / / 918 / / AhaTTidUNa ciramavi parassa mahilaM labhittu dukkheNa / uppitthamavIsatthaM aNinvudaM tArisaM ceva // 919 // 'AhaTridUNa ciramavi' cirakAlamabhilaSyApi / 'parassa mahilaM' parasya mahilAM parasya striyaM / 'dukkheNa labhittu' klezena labdhvA / 'uppitthaM' vyAkulavadavizvastamanivRtaM caraNaM iti kriyAvizeSatvena neyaM / 'tAriso ceva' yathA tadaivAprApteH pUrvamatRptahRdayaH pazcAdapi tathaivAtRptahRdayatvAttAdRza ityucyate // 919 // kahamavi tamaMghayAre saMpatto jattha tattha vA dese / kiM pAvadi raisukkaM bhIdo turido vi ullAvo // 920 // 'kathamapi tamaMdhakAre' kenacitprakAreNa paravaJcanaM jJAtvA / aMdhakAraM saMprAptaH / tAM yatra tatra vA deze, zUnyagRhe zUnyAyatane, aTavyAM ca kiM prApnoti ? ratisaukhyaM / prakAze svAbhilaSitAnavayavAMstasyAH pazyato mRduni zayanatale vigatamanovyAkulasya sukhaM bhavati / nAnyatheti bhAvaH / kiM prApnoti ratisukhaM bhItaH san rAjapuruSebhyastasya vA saMbandhibhyaH / pazyanti mAM pare, baghnanti mA, parapatnInivAsaM bhASaNaM api tayA tvaritaM kiM punA ratam // 920 // paramahilaM sevaMto veraM vadhabaMdhakalahadhaNanAsaM / pAvadi rAyakulAdo tisse NIyallayAdo vA // 921 / / gA0--para strIko dekhakara kAmAndha puruSa lajjA tyAga kaise prArthanA karatA hai ki yaha merI hove : usameM use kucha bhI sukha nahIM ulTe, pApakA hI upArjana karatA hai // 918 / / gA0-cirakAla taka abhilASA karanepara kadAcit bar3e kaSTase parastrIkA lAbha bhI ho jAye to usake milanese pUrva vaha jaisA vyAkula, avizvasta aura atRpta rahatA hai milanepara bhI vaisA hI rahatA hai // 919 // gA0-TI-kisI prakAra dUsaroMko dhokhA dekara andhakArameM kisI zUnya gharameM yA jaMgalameM use pAkara bhI kyA rati sakha pAtA hai vaha kaamii| prakAzameM komala zayyApara manakI vyAkulatAke abhAvameM usa nArIke icchita aMgoMko dekhate hue sukha hotA hai, anyathA nahIM hotaa| kintu rAjapuruSoMse athavA usa nArIke sambandhiyoMse bhayake hote hue ki mujhe koI dekhe nahIM, koI bA~dhe nahIM, ki.para patnIke sAtha nivAsa karatA hai, aisI sthiti meM bhASaNa karanekI bhI jaldI rahatI hai, ramaNa karanekI to bAta hI kyA ? taba kyA sukha mila sakatA hai ? // 920 / / A0-annakAla j0| 3. nIti vA 1. kRtvA-A0 / 2. anvakAlaM-a0 / andhakAlaM saMbhA0-A0 mu0| Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 526 * bhagavatI ArAdhanA 'paramahilaM sevaMto' parastriyaM sevamAnaH, vairaM, vadhaM, vandhaM, kalaha, dhananAzaM ca prApnoti 'rAjamUlAt tasyAH svajanAdvA / / 921 / / jadi dA jaNei mehuNasevA ppavaMsa dArammi / aditivvaM kaha pAvaM Na hujja paradArasevissa // 922 / / 'jadi tA jaNei' yadi tAvajjanayati maithunakamasevA / kiM ? pApaM svabhAryAyAM / atitIvra kathaM pAeMga bhavet 'paradArasevissa' parastrIsevinaH adattAdAnamabrahmeti dvau yato doSau // 922 // mAdA dhUdA bhajjA bhagiNIsu pareNa vippayammi kade / jaha dukkhamappaNo hoi tahA aNNassa vi Narassa / / 923 // 'mAdA dhUdA' mAtari duhitari bhaginyAM pareNa vipriye kRte karmaNi yathA duHkhamAtmano bhavati / tathA'nyasyApi narasya duHkhaM bhavati / tanmAtrAdiviSaye asadvyavahAre sati // 923 // evaM parajaNadukkhe hiravekkho dukkhabIyamajjedi / ' NIyaM godaM itthINauMsavedaM ca aditivvaM / / 924 // 'evaM parajaNaduHkhe' evamanyajanaduHkhe nirapekSaH paradAraratipriyo duHkhabIjaM saMcinoti / kiM ? asadvedyaM karma, nIcairgotraM, strItvaM, napuMsakatvaM ca / / 924 // jamaNicchaMtI mahilaM avasaM paribhaMjade jahicchAe / taha ya kilissai jaM so taM se paradAragamaNaphalaM // 925 // 'jamaNicchaMtI mahilaM' yannecchantI pumAMsaM strItvena avazA yathecchayA paribhujyamAnA yaklizyati tattasyA janmAntarAcaritaparadAragamanaphalaM // 925 / / gAo-parastrIkA sevana karane vAle ke sava vairI hote haiN| vaha rAjAke puruSoMse athavA usa strIke sambandhiyoMse badha, vandhana, kalaha aura dhana nAzakA kaSTa pAtA hai / / 921 / / gA0-yadi apanI patnImeM bhI maithuna sevanase pApa karmakA bandha hotA hai to parastrI sevIko ati tIvra pApakA vandha kyoM nahIM hogA; kyoMki usameM corI aura abrahma sevana do doSa haiM // 922 / / gA0-apanI mAtA, putrI aura bahinake prati yadi koI apriya vyavahAra kare to jaise hameM duHkha hotA hai vaise hI dUsaroMkI mAtA Adike viSayameM asad vyavahAra karane para dUsaroM ko bhI duHkha hotA hai / / 923 // ___ gA0-isa prakAra dUsaroM ke duHkhakA dhyAna na rakhanevAlA parastrIgAmI puruSa duHkhake bIja nIcagotra, strIveda aura napuMsaka vedakA ati tIvra bandha karatA hai / / 924 // gA0--isa janmameM jo strI paravaza hokara aise puruSake dvArA, jise vaha nahIM cAhatI, yatheccha bhogI jAtI aura kaSTa pAtI hai yaha usake pUrvajanmameM kiye gaye para strI-gamanakA phala hai / / 925 // 1. rAjakulAt-A0 / 2. vA pAvaM sagammi dArammi-A0 mu0 / Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 527 mahilAvesavilaMvI jaNIcaM kuNai kammayaM pariso / taha viNa pUrai icchA taM se paradAragamaNephalaM // 926 // 'mahilAvesavilaMbI' strIveSavilambanAparaH puruSo yannIcaM karma karoti / tathApi na pUryate icchA tattasya paMDhatvaM paradAragamanaphalam / / 926 // bhajjA bhagiNI mAdA sudA ya bahuesu bhavasayasahassesu / ayasAyAsakarIo hoti visIlA ya NiccaM se // 927 / / 'bhajjA bhagiNI mAdA' bhAryA bhaginI mAtA sutA ca bahuSu bhavasahasreSu ayazaH AyAsaM kurvantyo bhavanti nityaM vizIlAssadA tasya // 927 // hoi sayaM pi visIlo puriso adidubbhago parabhavesu / pAvai vaghabaMdhAdi kalahaM NiccaM adoso vi // 928 / / hodi sayaM pi' bhavati svayamapi vizIlaH, puruSo durbhagazca prApnoti nityaM ca vadhabandhaM AtmA sakalahaM ca adoSo'pi // 928 // ihaloe vi mahallaM dosaM kAmassa vasagado patto / kAlagado vi ya pacchA kaDArapiMgo gado NirayaM // 929 // 'ihaloe vi mahallaM kaDArapiMgo' ihaloke'pi mahAntaM doSaM prAptaH kaamvshnggtH| kAlaM kRtvA pazcAnnarake praviSTaH kaDArapiGgaH / vAcyamatrAkhyAnakam // 929 // . ede savve dosA Na hoMti purisassa baMbhacArissa / tavivarIyA ya guNA havaMti bahugA virAgissa // 930 // vizeSArtha-paM0 AzAdharajIne apanI TIkAmeM 'anye' kahakara isakA dUsarA artha isa prakAra likhA hai-jo puruSa use na cAhanevAlI nArIko balapUrvaka yatheccha bhogatA hai aura bhogate hue bhI sukha nahIM pAtA, yaha usake parastrI bhogakA phala hai jo kaSTarUpa hai // 925 / / gA-strIkA veza dhAraNa karanevAlA jo puruSa (napuMsaka) nIca karma karatA hai, aura yahA~ vahA~ kAma krIr3A karake bhI santuSTa nahIM hotA, usakA yaha napuMsakapanA parastrIgamanakA phala hai / / 926 / / gA-parastrIgAmIkI bhAryA, bahana, mAtA, putrI, lAkhoM janmoMmeM apayaza aura duHkha denevAlI sadA vyabhicAriNI hotI haiM / / 927 / / gA0-parastrIgAmI svayaM bhI parabhavoMmeM (AgAmI janmoMmeM) durAcArI aura abhAgA hotA hai aura vinA aparAdhake bhI kalahapUrvaka nitya badha, bandha AdikA kaSTa uThAtA hai // 928 // gA0-kAmake vazIbhUta hokara kaDArapiMga isI janmameM mahAn doSakA bhAgI huaa| pIche marakara narakameM gayA // 929|| 1. bhavasahassesu-A0 / 2. pareSu-a0 A0 / Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 528 bhagavatI ArAdhanA 'ede save' ete sarve doSA na bhavanti brahmacAriNaH puMsaH / tadviparItAzca guNA bhavanti bahavo virAgasya // 930 // kAmaggiNA dhagadhagateNa ya ujjhaMtayaM jagaM savvaM / picchai picchayabhUdo sIdIbhUdo vigadarAgo // 931 // 'kAmaggiNA' kAmAgninA / dhagadhagAyamAnena dahyamAnena / dahyamAnaM jagatsavaM prekSate prekSakabhUtaH svayaM viratIbhUtaH / kaH ? vItarAgaH // 931 // itthikathA ityetadvyAkhyAnAyottaraH prabandhaH / kAmakadA mahilA kulaM savAsaM padi sudaM mAdaraM ca pidaraM ca / visayaMdhA agaNaMtI dukkhasamuddammi pADei // 932 / / mahilA duHkhasamudre pAtayati viSayAMcA agnnyntii| kiM ? kulaM sahavAsinaH pati, sutaM, mAtaraM ca pitaraM ca // 932 // mANuNNayassa purisadumassa NIco vi Aruhadi sIsaM / mahilANisseNIe NisseNIe vva dIhadumaM // 933 // 'mANugNayassa' mAnonnatasya puruSadrumasya zira Arohati nIcapuruSo'pi mahilAniHzreyiNyA nizreNyA dIrghamiva drumaM // 933 / / pavvadamittA mANA puMsANaM hoMdi kulabaladhaNehiM / baliehiM vi akkhohA girIva logappayAsA ya // 934 // 'pavvadamittA mANA' bhavanti mAnAni puruSANAM kulabaladhanaiH / balibhiH akSobhyANi girivalloke prakAzabhUtAni ca // 934 / / vizeSArtha-kaDArapiMgakI kathA somadevake upAsakAdhyayanameM AI hai| gA0-brahmacArI puruSake ye saba doSa nahIM hote| pratyuta virAgIke ina doSoMse viparIta bahutase guNa hote haiM / / 930 // gA-virAgI muktAtmAkI taraha prajvalita kAmAgnise jalate hue saba jagatko eka prekSakake rUpameM dekhatA hai / arthAt vaha kevala draSTA hI rahatA hai usake kaSTase svayaM pIr3ita nahIM hotA // 9 Age 'itthI kathA'-strI kathAkA vyAkhyAna karate haiM. gA0-viSayase andhI huI strI kisIkI paravAha na karake apane kulako, sAthameM rahane vAle pati, putra, mAtA aura pitAko duHkhake samudra meM girA detI hai / / 932 / / gA0-jaise nasainIke dvArA choTA AdamI bhI U~ce vRkSa para car3ha jAtA hai vaise hI mahilA rUpI nasainIke dvArA nIca puruSa bhI mAnase unnata puruSa rUpI vRkSake sira para car3ha jAtA hai arthAt strIke kAraNa nIca puruSake dvArA garvonnata manuSyakA bhI sira nIcA ho jAtA hai / / 933 / / gA0-kula bala aura dhanase puruSoMkA ahaMkAra sumeruparvatake samAna jagatmeM vikhyAta hai| Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 529 te tArisayA mANA omacchijjaMti duTThamahilAhiM / jaha aMkuseNa NissAijja hatthI adivalo vi / / 935 / / 'te tArisaNA mANA' tAni tathAbhUtAni mAnAni avamathyante duSTastrIbhiH / yathA aGkazena niSadyA .kAryate hasto atibalo'pi / / 935 / / .. AsIya mahAjuddhAiM itthihernu jaNammi bahugANi / bhayajaNaNANi jaNANaM bhAraharAmAyaNAdINi / / 936 // 'AsIya mahAjuddhANi' AsanmahAyuddhAni jagati strInimittAni bahUni bhayajananAni janAnAM bhAratarAmAyaNAdIni / / 936 / / mahilAsu Natthi vIsaMbhapaNayaparicayakadaNNadA ho / lahu meva paragayamaNA tAo sakulaMpi jahati // 937 / / 'mahilAsu' strISu na santi visrabhaH praNayaH, paricayaH, kRtajJatA, snehazca / sahasA paragatacittAstAH svakulaM jahati // 937 // parisassa du vIsaMbhaM karedi mahilA bahuppayArehiM / mahilA vIsaMmedaM bahuppayArehiM vi Na sakkA / / 938 // 'purisassa du vIsaMbha' puruSasya visrambhaM janayanti striyo bahubhiH prakArairyuvatIvisrambhaM netuM na zaktAH pumAMsaH // 938 // adilahuyage vi dose kadammi sukadassahassamagaNaMtI / pai appANaM ca kulaM dhaNaM ca NAsaMti mahilAo / / 939 / / 'adilahuyage vi dose' svalpe'pi doSe kRte sukRtazatamapyagaNayya pati, AtmAnaM, kulaM, dhanaM ca nAzayanti yuvatayaH // 939 // use balavAna bhI nahIM hilA sakate / / 934|| gA0--kintu isa prakArake ahaMkAra bhI duSTa striyoMke dvArA naSTa kara diye jAte haiN| jaise aMkuzase ati balavAna hAthI bhI baiThA diyA jAtA hai / / 935 / / gA0-strIke kAraNa isa jagatmeM bhArata rAmAyaNa AdimeM varNita aneka mahAyuddha hue jo logoMke liye bhayakAraka the / / 936|| gA0--striyoM meM vizvAsa, sneha, paricaya, kRtajJatA nahIM hai| ve para puruSapara Asakta honepara zIghra hI apane kulako athavA kulIna bhI patiko chor3a detI haiM / / 937|| - gA0-strI aneka prakAroMse puruSameM vizvAsa utpanna karatI haiM kintu puruSa aneka upAyoMse bhI strImeM vizvAsa utpanna karane meM samartha nahIM hotA / / 938 / / gA0-thor3A-sA bhI aparAdha honepara strI saikar3oM upakAroMko bhulAkara apanA, patikA, 1. NisiyAvijjAdi-mUlArA0 / 2. NAo-A0 mu0 / Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 530 bhagavatI ArAdhanA AsIviso vva kuvidA tAo dUreNa 'NihudapAvAo / ruTTho caMDo rAyA va tAo kuvvaMti kuladhAdaM // 940 // 'Asoviso vva' AzIviSa iva kupitastA dUreNa DhaukituM na zakyAH / ruSTazcaNDo rAjeva tAH kurvanti kulaghAtaM // 940 // akadammi vi avarAdhe tAoM viistthmicchmaanniio| kuvvaMti vahaM padiNo sudassa sasurassa piduNo vA / / 941 // ..'akavammi vi' akRte'pi / 'avarAdhe' aparAdhe / 'tAo' tAH / 'vosatyamicchamANIo' svecchApravRttimabhilaSantyaH / 'padiNo vadhaM kuvaMti' patyurvadhaM kurvanti, 'sudassa' sutasya, 'sasurassa' zvazurasyApi / "piduNo vA' piturvA vadhaM kurvanti / / 941 / / sakkAraM uvakAraM guNaM va suhalAlaNaM ca Neho vaa| madhuravayaNaM ca mahilA paragadahidayA Na ciMtei / / 942 / / 'sakkAra' satkAraM sanmAnaM / 'uvayAra' upakAraM, 'guNaM' kularUpayauvanAdikaM guNaM ca patyuH / 'suhalAlaNaM' sukhena poSaNaM ca / 'ho vA' snehaM ca 'mahuravayaNaM ca' madhuravacanaM ca / 'mahilA' yuvatiH / 'paragadahidayA' prpurussaanurktcittaa| 'Na citei' na cintayati // 942 / / sAkedaparAdhivadI devaradI rajjasukkhapanbhaTTo / paMgulahe, chUDo NadIe rattAe devIe // 943 // 'sAkedapurAdhivado' sAketapurasya svAmI / 'devaravI' devaratisaMjJitaH / 'rajjasokkhapanbhaTTo' rAjyena saukhyena ca nitarAM bhraSTaH / 'paMgulahedu' paGgulanimittaM gandharvapravINena paGgunA saha jIvitumabhilaSantyA / 'chuDo' vikSiptaH / 'gadIe' nadyAM / 'rattAe devIe' raktAnAmadheyayA devyA // 943 / / kulakA aura dhanakA nAza kara detI hai // 939 / / gA0-kruddha sarpakI taraha una striyoMko dUrase hI tyAganA caahie| ruSTa pracaNDa rAjAkI taraha ve kulakA nAza kara detI haiM / / 940 // / ___ gA0-ve svacchanda pravRttiko icchAse vinA kisI aparAdhake pati, putra, zvasura athavA pitAkA ghAta kara detI haiM // 941 / / gA0-parapuruSameM jisakA citta laga jAtA hai vaha strI apane patike, sanmAna, upakAra, kula, rUpa, yauvana Adi guNa, sneha, sukhapUrvaka lAlana-pAlana aura madhura vacanoMkA bhI vicAra nahIM karatI // 942 // gA0-ayodhyA nagarIkA svAmI deva rati rAjya sukhase vaJcita ho gayA usako ravatA nAmakI rAnIne gAna-vidyAmeM pravINa eka lagar3e vyaktipara Asakta hokara apane patiko nadImeM pheMka diyA // 943 / / 1. dUreNa aNadiappAvo-a0 .. Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 531 IsAluyAe govavadIe 'gAmakUDadhUyiyA ceva / chiNNaM pahado sIsaM bhalleNa pAse sIhabalo / / 944 // 'IsAluyAe' IrSyAvatyA / kovavadIe' kopavatInAmadheyA tayA / 'gAmakUTadhUdigA eva' grAmakUTasya. duhituH / 'sosaM chiNNaM' zirazchinnaM / 'pahado' prahatastathA / 'bhallaeNa' shktyaa| 'pAsammi' pArzvadeze / 'sIhabalo' siMhabalasaMjJitaH // 944|| vIramadIe sUlagadacoradaTThoDigAe vaanniyo| pahado datto ya tahA chiNNo oTThotti Alavido / / 945 / / 'vIravadIe' viirptiisNjnyikyaa| 'sUlagadacoraTThodvigAe' shuulsthcordssttaadhryaa| 'vANiyago' vaNiksutaH / 'pahado' prahataH / 'datto ya' dattazca / 'tahA' tathA / 'chiNNo oTrotti' oSThacchedo'nena kRtaH iti ca / 'Alavido' bhaNitaH // 945 // vagghavisacoraaggIjalamattagayakaNhasappasattusu / so vIsaMbhaM gacchadi vIsaMbhadi jo mahiliyAsu / / 946 / / 'vagyavisacoraaggIjalamattagayakiNhasappasattUsu' vyAghra, viNe, core, agnI, jale, mattagaje, kRSNasarpa, zatrau ca / 'so vissaMbhaM gacchadi' sa visrambhaM gacchati / 'vissaMbhadi jo mahiliyAsu' visrambhaM yaH karoti vanitAsu / / 946 / / vagghAdIyA ede doso Na Narassa taha karejjaNhU / jaM kuNai mahAdosaM duTThA mahilA maNussassa / / 947 // gA0-IrSyAlu kopavatIne grAmakUTakI putrIkA sira kATa diyA aura siMhabalakI kokhameM bhAlA bhoMka diyA // 944 / / vizeSArtha - devarati aura siMhabalakI kathA bRhatkathAkozameM 85-86 nambarapara haiN| usameM gomatI nAma hai / / 944 / / gA0-vIramatI eka corase phaMsI thii| use sUlI dI gaI to vaha usase milane gii| corane kahA-apane mukhakA pAna do| isa bahAne corane usakA oTha kATa liyaa| usane kahA ki mere pati dattane merA oTha kATa liyA // 945 / / vizeSArtha-bRhatkathAkozameM vIravatIkI kathAkA kramAGka 87 hai // 945 / / gA0-jo striyoMkA vizvAsa karatA hai vaha vyAghra, viSa, cora, Aga, pAnI, matta hAthI, kRSNa sarpa, aura zatrukA vizvAsa karatA hai arthAt strIpara vizvAsa aisA hI bhayAnaka hai jaisA inapara vizvAsa karanA bhayAnaka hai / / 946 / / 2. govavadIe 1.""gAmakUDadhudiyA siisN| chiNNaM pahado tadha bhallaeNa pAsammi"-ma0 / gopavatI-mu0 / govavadIe gopavatI saMjJayA-mUlArA0 / 3. vIramatI-A0 / Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA vyAghrAdiSu visrambhagamanAtpApIyo visrambhagamanaM vanitAsviti kathayatyuttaragAthA / 'vagghAdIyA' vyAghraviSAdayaH pUrvasUtranirdiSTA: / 'dosaM' doSaM / 'narasya' narasya / 'Na karijjaNhU' na kuryuH / 'jaM kurNAdi mahAdosaM ' yaM karoti mahAntaM doSaM / 'duTThA mahilA' duSTA vanitA / 'maNussassa ' manuSyasya // 947 // 532 pAusakAlaNadIvovva tAo NiccaMpi kalusahidayAo / dhaNaharaNakadamadIo corovva sakajjaguruyAo || 948 // 'pAusakA laNadIvovva' prAvRTkAlasya nadya iva / 'tAo' tAH / 'NiccaM pi' nityamapi / 'kalussahidayAo' kaluSahRdayAH / strISu hRdayazabdena cittamucyate / nadISvabhyantaraM / rAgeNa, dveSeNa, mohena, IyayA, asUyayA, mAyayA vA kaluSIkRtameva cittaM tAsAM / 'corogva' cora iva / 'sakajjagurugAo' svakArye gurvyaH / 'dhaNaharaNakadamavIo' dhanApaharaNe kRtabuddhayaH / caurA api kathamasmAbhiridametadIyamAtmasAtkRtaM bhavatIti kRtabuddhayaH / tA api madhuravacanena ratikrIDAnukUlatayA vA puruSasya dravyamAhattumudyatAH // 948 // rogo dAridda vA jarA va Na uvei jAva purisassa / tAva pio hodi Naro kulaputtIe vi mahilAe / / 949 / 'rogo dAriddaM vA' vyAdhirdAridryaM vA / jarA vA / 'Na uvadi' na Dhaukate yAvatpuruSaM / 'tAva pio hovi ' tAvatpriyo bhavati naraH / 'kulaputtIe vi' kulaputryA api / mahilAe kAntAyAH / kulaputrISu vAnyAH " kimasti sAdhyo hi prAyeNa kulaputryaH patimeva devateti manyamAnAH priyaM tyajantIti // 949 // juNNo va darido vA rogI so ceva hoi se veso | NippIlio ucchU mAlAva milAya gadagaMdhA // 950 // vyAghrAdimeM vizvAsa karanekI apekSA striyoM meM vizvAsa karanA adhika khataranAka hai yaha kahate haiM gA0 To - pUrva gAthA meM kahe gaye vyAghra Adi manuSyakA utanA ahita nahIM karate, jitanA mahAn ahita duSTa strI karatI hai ||947 || gA0 - TI0 - varSAkAlakI nadiyoMkI taraha striyoMkA hRdaya bhI nitya kaluSita rahatA hai / striyoMke pakSa meM hRdaya zabdakA artha citta hai aura nadiyoMke pakSa meM abhyantara hai| rAga, dveSa, moha, IrSyA, paranindA athavA mAyAcAra se striyoMkA citta sadA kaluSita rahatA hai / corakI taraha ve bho apanA kArya karanemeM tatpara rahatI hai aura unakI buddhi manuSyakA dhana haranemeM rahatI hai| cora bhI yahI vicArate rahate haiM ki kaise hama inakA dhana haraNa kreN| striyA~ bhI moThe vacanoMse athavA ratikrIr3A meM anukUla banakara puruSakA dravya harane meM tatpara rahatI hai // 948 // gA - kulIna mahilAe~ prAyaH patiko hI devatA mAnakara apane priyako chor3a detI haiM / kintu kulIna nAriyoMkA bhI manuSya tabhI taka priya rahatA hai jaba taka use roga yA dAridraya, bur3hApA nahIM satAtA ||949|| 1. vAcyaH ja0 / Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 533 'juNNo' vRddho vA 'dariddo' daridraH / 'rogido' vyAdhitaH / 'so ceva' sa eva yuvatve dhanitve nIrogatve vA ya: priyaH sa eva hodhi' bhavati / 'se' tasyAH / 'veso' deSyaH / gippIlidovva' niSpIDita iva 'uccha' ikSuH / 'mAlAva milAya gadagaMdhA' mAleva mlAnA naSTagandhA / apahRtarasa ikSuH zobhArahitanirgandhamAlA ca yathA'priyA / yauvanaM, dhanaM, zaktizca puMso'tizayastadapAye navAsAviSyate strIbhiH / / 950 / / mahilA purisamavaNNAe ceva vaMcai NiyaDikavaDehiM / mahilA puNa purisakadaM jANai kavaDaM avaNNAe // 951 / / 'mahilA purisamavaNNAe' vanitA puruSamanAdareNaiva vaJcayati / nikRtyA kapaTatayA ca strIbhiH kRtAM nikRti vazcanAM zaThatAM ca na jAnanti pumAMsaH / 'mahilA puNa' vAmalocanA punaH 'jANadi' jAnAti / ki ? kapaTazataM 'purisakadaM' puruSeNa kRtaM / 'avaNNAe' avajJayA audAsInyenaiva aklezeneti yAvat // 951 // naro hyevaM manyate priyo'hametasyA iti na' ca sA ityAcaSTe jaha jaha maNNei garo taha taha paribhavai taM paraM mahilA / jaha jaha kAmei garo taha taha purisaM vimANei / / 952 / / 'jaha jaha maNNei garo' yathA yathA mAnayati naraH tathA tathA paribhavati taM naraM yuvatiH / 'jaha jaha kAmedi garo' yathA yathA kAmayate manuSyastathA tathA 'purisaM vimANedi' tathA tathA puruSaM vimAnayati // 952 // matto gauvva NiccaM pi tAu madavibhalAo mhilaao| dAseva sage purise kiM pi ya Na gaNaMti mahilAo // 953 // 'matto gaovda' mattagaja iva / 'Nicca' nityaM / 'tAo madavibhalAo' madena vihvalA yuvatayaH / 'dAse va sage purise' dAse vA svapuruSe vaa| "kiMcivi' kiJcidapi vizeSajAtaM / 'Na gaNaMti' naiva gaNayanti / kulIno'yaM mAnyo bhartA svAmI mama / dAsyAH putro'yaM jaghanyaH ahamasya 'svAminIti vivekaM (na) karoti // 953 // gA0-TI0-yuvAvasthAmeM, dhanI avasthAmeM athavA nIroga avasthAmeM jo manuSya striyoMko priya hotA hai vahI manuSya vRddha, daridra athavA rogI hone para rasa nikAlI huI IkhakI taraha athavA gandha rahita malina mAlAkI taraha apriya hotA hai| arthAt rasa nikAlI huI Ikha aura zobhA rahita gandhahIna mAlA jaise apriya hotI hai vaise hI yauvana dhana aura zakti puruSa kI vizeSatAe~ haiM, unake na rahane para use striyA~ pasanda nahIM karatIM // 950 // gA0-strI puruSako chala kapaTake dvArA anAyAsa hI Thaga letI hai, puruSa striyoMke chala kapaTako jAna bhI nahIM paataa| kintu puruSake dvArA kiye gaye kapaTako strI turanta jAna letI hai use usake liye kucha bhI kaSTa uThAnA nahIM hotA // 951 / / / puruSa samajhatA hai ki maiM isako priya hU~ kintu strI aisA nahIM samajhatI, yaha kahate haiM gA0-jaise jaise puruSa strIkA Adara karatA hai vaise vaise strI usakA nirAdara karatI hai| jaise jaise manuSya usakI kAmanA karatA hai vaise vaise vaha puruSako avajJA karatI hai // 952 / / gA0--matta hAthIko taraha striyA~ madase unmatta rahatI haiN| ve apane dAsameM aura patimeM kucha 1. na cAsau priya i-A0 m0| 2. svAmI neti-ja0 / Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA aNihudaparagadahidayA tAvo vagdhIva duTThahidayAo / purisassa tAva sattU va sadA pAvaM vicitaMti // 954 / / 'aNihadaparagadahidayA tAo' anibhRtaM paragataM hRdayamAsAmiti anibhRtaparagatahRdayA bhavanti / anivAritaparAsaktacittatAdoSAH / 'vagdhIva duTThahidayAo' duSTahRdayamAsAM akRte'pyapakAre yathA vyAghrI paraM mArayitumeva kRtacitteti duSTahRdayA evamimA api / 'purisassa tAva' puruSasya tAvat / 'sattU va sadA pAvaM vicitaMti' zatruriva sadA pApameva azubhameva cetasi kurvanti / yathA yo ripuH kazcitkasyacitsarvadA dhanamasya 'vinazyatu, vipado'sya bhavantviti cittaM karoti tathaiva tA api / / 954 / / saMjhAva garesu sadA tAo hu~ti khaNamettarAgAo / vAdova mahiliyANa hidayaM adicaMcalaM NiccaM // 955 / / 'saMjhAva garesu sadA tAo hoMti' saMdhyA iva nareSu sadA tA bhavanti / 'khaNamittarAgAo' alpakAlarAgAH / asthirarAgatA nAma doSaH prakaTitaH / yathA saMdhyAyA raktatA vinaashinii| 'mahiliyANaM hidayaM adicaMcalaM NiccaM' strINAM hRdayaM aticaJcalaM nityaM / kimiva ? 'vAdo va' vAta iva // 955 / / jAvaiyAI taNAI vIcIo vAligAva romAiM / loe havejja tatto mahilAciMtAI bahugAiM // 956 // 'jAvaiyAI' yAvanti tRNAni, 'vocayaH', vAlukAH, romANi' ca jagati tato yuvatInAM cintA baDhyaH / / 956 // AgAsa bhUmi udadhI jala merU vAuNo vi parimANaM / mArnu sakkA Na puNo sakkA itthINa cittAI // 957 / / bhI antara nahIM krtiiN| yaha merA mAnya kulIna pati hai aura yaha dAsIkA putra nIca hai, maiM isakI svAminI hU~ yaha bheda nahIM karatI / / 953 / / gA0 TI0-unakA citta nirantara para puruSameM rahatA hai| tathA vyAghrIkI taraha unakA hRdaya duSTa hotA hai| jaise vyAghrI koI apakAra na karane para bhI dUsareko mAranekA hI vicAra rakhatI hai usI taraha ye striyA~ bhI hotI haiN| ve zatruke samAna sadA puruSake azubhakA hI cintana karatI haiN| jaise kisIkA koI zatru sadA cittameM socatA rahatA hai-isakA dhana naSTa ho jAye, isa para vipattiyA~ AyeM, vaise hI striyA~ bhI sadA burA vicArA karatI haiM / / 954 // gA0-sandhyAkI taraha striyoMkA rAga bhI alpa kAla rahatA hai| jaise sandhyAkI lAlimA vinAzIka hai vaisI hI striyoMkA anurAga bhI vinAzIka hai| isase asthira rAgatA nAmaka doSa prakaTa kiyA hai / tathA mahilAoMkA hRdaya vAyu ko taraha sadA ati caMcala hotA hai // 955 / / gA0--lokameM jitane tRNa haiM, (samudrameM) jitanI lahareM haiM, bAluke jitane kaNa haiM tathA jitane roma haiM, unase bhI adhika striyoMke manovikalpa haiM / / 956 / / 1. vinazyati-a0 A0 / 2. bhavantIti-a0 A0 / Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 535 'AgAsabhUmi' AkAzasya bhUmerudadherjalasya, merorvAyozca parimANamasti / strINAM cittaM punarmAtuna zakyamasti // 957 // ciTThati jahA Na ciraM vijjujjalabuvvudo va ukkA vA / taha Na ciraM mahilAe ekke parise ivadi pIdI // 958 // 'jahA Na ciraM ciTThati' yathA na ciraM tiSThanti vidyutaH / jalabudbudA ulkAzca tathA vanitAnAM na kasmiMzcitpuruSa prItizciraM tiSThati // 958 / / paramANU vi kahaMcivi Agacchejja gahaNaM maNussassa / Na ya sakkA ghettu je cittaM mahilAe adisaNhaM // 959 / / paramANurapi kathaMcinmanuSyasya grahaNamAgacchet / vanitAnAM cittaM punaH grahItuM na zaknatisUkSma // 959 // kuvido va kiNhasappo duTTho sIho gao madagalo vA / sakkA havejja ghettu Na ya cittaM duTThamahilAe // 960 // 'kuvido va' kupitaH kRSNasarpaH duSTaH siMho, madagajo vA grahItu zakyate / na tu grahItuM zakyate duSTavanitAcittam // 960 // sakkaM havijja daTTha vijjujjoeNa rUvamacchimmi / Na ya mahilAe cittaM sakkA adicaMcalaM NAdu // 961 // 'sakkaM havejja' vidyudyotena akSisthaM rUpaM draSTuM zakyaM na punayuvaticittamaticapalaM avagantuM zakyam / / 961 // gA0-AkAzakI bhUmi, samudrake jala, sumeru aura vAyukA bhI parimANa mApanA zakya hai kintu striyoMke cittakA mApanA zakya nahIM hai / / 957|| gA-jaise bijalI, pAnIkA bulabulA aura ulkA bahuta samaya taka nahIM rahate, vaise hI striyoMkI prIti eka puruSameM bahuta samaya taka nahIM rahatI // 958 // . . gA-paramANu bhI kisI prakAra manuSyakI pakar3ameM A sakatA hai| kintu striyoMkA citta pakar3ameM AnA zakya nahIM hai vaha paramANuse bhI ati sUkSma hai // 959|| gA0-kruddha kRSNa sarpa, duSTa siMha, madonmata hAthIko pakar3anA zakya ho sakatA hai kintu duSTa strIke cittako pakar3a pAnA zakya nahIM hai // 960 // .. . gA0-bijalIke prakAzameM netrameM sthita rUpako dekhanA zakya hai kintu striyoMke ati caMcala cittako jAna lenA zakya nahIM hai // 961 / / Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 536 bhagavatI ArAdhanA 'aNuvattaNAe guNavayaNehi ya cittaM haraMti purisassa / mAdA va jAva tAo rattaM parisaM Na yANaMti // 962 // aliehi hasiyavayaNehiM aliyaruyaNehi aliyasavahehiM / purisassa calaM cittaM haraMti kavaDAo mahilAo / / 963 / / mahilA purisaM vayaNehiM haradi pahaNadi ya pAvahidaeNa / vayaNe amayaM ciTThadi hiyae ya visaM mahiliyAe // 964 // 'mahilA purisaM vayaNehi' vanitA puruSaM vacanaharati / hanti ca pApena hRdayena / vAkye madhu tiSThati / hRdaye viSaM yuvatInAm / / 964 // to jANiUNa rattaM purisaM cammaTTimaMsaparisesaM / uddAhaMti vaghaMti ya baDisAmisalaggamacchaM va // 965 // udae pavejja hi silA aggI Na Dahijja sIyalo hojja | Na ya mahilANa kadAI ujjuyabhAvo garesu have // 966 / / 'udae pavejja khu' udake taredapi zilA, agnirapi na dahet, zItalo vA bhavet / naiva vanitAnAM kadAcinnareSu Rju bhavati manaH / / 966 // ujjayabhAvammi asanayammi kiMdha hodi tAsu vIsaMbho / vissaMbhammi asaMte kA hojja radI mahiliyAsu // 967 / / gA-jaba taka ve puruSako apanemeM anurakta nahIM jAnatI taba taka ve puruSake anukUla vartanake dvArA tathA prazaMsA paraka vacanoMke dvArA puruSake manako usI prakAra AkRSTa karatI haiM jaise mAtA bAlakake manako AkRSTa karatI hai / / 962 / / gA0-banAvaTI hAsya vacanoMse, banAvaTI rudanase, jhUThI zapathoMse kapaTI striyA~ puruSake caMcala cittako haratI haiM / / 963 // gA0-strI vacanoMke dvArA puruSako AkRSTa karatI hai aura pApapUrNa hRdayase usakA ghAta karatI hai / strIke vacanoMmeM amRta bharA rahatA hai aura hRdayameM viSa bharA hotA hai // 964 // gA0-jaba ve jAnatI haiM ki hamAremeM anurakta puruSake pAsa cAma haDDI aura mAMsa hI zeSa hai to use vaMzomeM lage mAMsake lobhase pha~se matsyakI taraha saMtApa dekara mAra DAlatI haiM // 965 / / gA0-zilA pAnImeM tira sakatI hai| Aga bhI na jalAkara zItala ho sakatI hai kintu strIkA manuSyake prati kabhI bhI sarala bhAva nahIM hotA // 966|| ___ gA0-sarala bhAvake abhAva meM kaise unameM vizvAsa ho sakatA hai| aura vizvAsake abhAvameM striyomeM prema kaise ho sakatA hai / / 967|| 1-2. ete dve api gAthe TIkAkAro necchati / 3. etAM TIkAkAro necchati / Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 537 'ujjugabhAvammi' RjubhAve asati kathaM bhavati tAsu visrambhaH / asati visrambhe kA vanitAsu ratiH // 967 // gacchijja samuddassa vi pAraM puriso tarittu oghblo| mAyAjalamahilodadhipAraM Na ya sakkade gaMtuM // 968 / / 'gacchijja' gacchet samudrasya api paraM pAraM tIrkhA mahAbalaH / mAyAjalavanitodadhipAraM naiva gantuM zaknoti // 968 // radaNAulA savagdhAvaguhA gAhAulA ca rmmnndii| madhurA ramaNijjAvi ya saDhA ya mahilA sadosA ya // 969 // 'radaNAulA' ratnasaMkIrNA savyAghrA guheva ramyA nadI grAhAkuleva madhurA ramyA zaThA sadoSA ca vanitA // 969 / / dilR pi sabbhAvaM paDijjadi NiyaDimeva uddedi / godhANulukkamicchI karedi purisassa kulajAvi / / 970 // 'viTTha pi' dRSTamapi na pratipadyate sadbhAva nikRtimevopanyasyati // 970 // purisaM vadhamuvaNeditti hodi bahugA NiruttivAdammi / dose 'saMghAdidi ya hodi ya itthI maNussassa // 971 / / 'purisaM badhamuvaNeditti' puruSaM vadhamupanayatIti vadhUriti nirucyte| manuSyasya doSAnsaMhatAnkarotIti strIti nigadyate // 971 / / gA0-mahAbalazAlI manuSya samudrako bhI pAra karake jA sakatA hai| kintu mAyArUpI jalase bhare strIrUpI samudrako pAra nahIM kara sakatA // 968|| ___gA0-ratnoMse bharI kintu vyAghra ke nivAsase yukta guphA aura magaramacchase bharI sundara nadIkI taraha strI madhura aura ramaNIya hote hue bhI kuTila aura sadoSa hotI hai // 969|| gA0-dUsarene strImeM doSa dekhA ho to bhI strI yaha svIkAra nahIM karatI ki meremeM yaha doSa hai / pratyuta yahI kahatI hai ki merA yaha doSa nahIM hai yA maiMne aisA nahIM kiyA hai| isa viSayameM dRSTAnta kahate haiM-jaise goha jisa bhUmiko pakar3a letI hai, balapUrvaka chur3Ane para bhI use nahIM chodd'tii| usI prakAra strI bhI apane dvArA gRhIta padako nahIM chodd'tii| anya bhI artha TIkAkAroMne kiyA hai-jaise goha puruSako dekhakara usase apaneko chipAtI hai usI prakAra strI bhI puruSako dekhakara apaneko chipAtI hai ki yaha mujhe na dekha skeN| athavA dUsarene koI acchA kArya kiyA aura strIne use dekhA bhI, phira bhI vaha use svIkAra nahIM karatI, balki vyaMga rUpase usako burA hI kahatI hai / / 970 // gA0-strI vAcaka zabdoMkI niruktike dvArA bhI strIke doSa prakaTa hote haiM-puruSakA vadha karatI hai isaliye use vadhu kahate haiN| manuSyameM doSoMko ekatra karatI hai isaliye strI kahate haiM / / 971 / / 1. saMghADetti-mUlArA / 68 Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA tArisao Natthi arI Narassa aNNotti uccade NArI | purisaM sadA pamattaM kuditti ya uccade pamadA // 972 // 'tArisao' tAdRganyo narasya nArirastIti nArItyucyate / puruSaM sadA pramattaM karotIti pramadeti nirucyate // 972 // 538 'galae lAyadi purisassa aNatthaM jeNa teNa vilayA sA | jodi raM dukkheNa teNa juvadI ya josA ya // 973 // avalati hodijaM se Na daDhaM hidayammi ghidivalaM asthi / kummaraNopAyaM jaM jaNayadi to uccadi hi kumArI // 974 // AlaM jaNedi purisassa mahallaM jeNa teNa mahilA sA / eyaM mahilANAmANi hoMti asubhANi savvANi // 975 // froo kalIe aliyamsa Alao aviNayassa AvAso / AyasassAvasagho mahilA mUlaM ca kalahassa || 976 // 'jilao kalIe' kalenilayaH / vyalIkasyAlayaH / avinayasyAkaraH / AyAsasyAvakAzaH / kalahasya ca mUlaM yuvatiH // 976 // sogassa sarI verassa khaNI Nivaho vi hoi kohassa / Nicao NiyaDINaM Asavo mahilA akittIe // 977 // 'sogassa sarI' ' zokanimnagAthA nadI / vairasya khaniH / nivahaH kopasya / nicayo nikRtInAM / akIrte rAzrayo yuvatiH // 977 // gA0 - manuSyakA aisA 'ari' zatru dUsarA nahIM hai isalie use nArI kahate haiM / puruSako sadA pramatta karatI hai isaliye use pramadA kahate haiM ||972 // gA0 - puruSake galemeM anartha lAtI hai / athavA puruSako dekhakara vilIna hotI hai isalie vilayA kahate haiM / puruSako duHkhase yojita karatI hai isase yuvatI aura yoSA kahate haiM ||973 // gA0--usake hRdayameM dhairyarUpI bala nahIM hotA ataH vaha abalA kahI jAtI hai / kumaraNakA upAya utpanna karanese kumArI kahate haiM || 974 // gA0 - puruSa para Ala - doSAropa karatI hai isalie mahilA kahate haiM / isa prakAra striyoMke saba nAma azubha hote haiM / / 975 // T gA0 - strI rAgadva eSakA ghara hai / asatyakA Azraya hai / avinayakA AvAsa hai, kaSTakA niketana hai aura kalahakA mUla hai ||976 || gA0 - zokako nadI hai / vairakI khAna hai / krodhakA puMja hai / mAyAcArakA Dhera hai / apayazakA Azraya hai || 977 // 1-2-3. etad gAthAtrayaM TIkAkAro necchati / 4. zokasya nadI, vairasyAvaniH- A0 mu0 / Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 539 NAso atthassa khao dehassa ya duggadIpamaggo ya / AvAho ya aNatthassa hoi pahavo ya dosANaM // 978 / / 'NAso atthassa' arthasya nAzaH / dehasya kSayaH / durgatermArgaH / anarthasya kulyA / doSANAM prabhavaH // 978 // mahilA vigyo dhammassa hodi pariho ya mokkhamaggassa / dukkhANa ya uppattI mahilA sukkhANa ya vipattI' // 979 / / 'mahilA vigyo' vanitA vighno bhavati / 'dhammassa' dharmasya / 'parighoM' mokSamArgasya / duHkhAnAM cotpattiH / saukhyAnAM ca vipattiH // 979 // pAso va baMghidaM je chettaM mahilA asIva purisassa / sillaM va vighiduje paMkova nimajjidu mahilA // 980 // 'pAso va baMdhidu je' pAza iva baMdhitu / sugamA gAthA iti nAdaro vyAkhyAne // 980 // mUlo iva bhittuM je hoi pavoDhuM tahA giriNadI vA / purisassa khuppadukaddamova macuvva mariduje / / 981 // aggIvi ya Dahidu je madova purisassa mujjhidu mahilA / mahilA Nikattidu karakacova kaMDUva pauledu // 982 // pADedu parasU vA hodi taha muggaro va taaddedu| avahaNaNaM pi ya cuNNedu je mahilA maNussassa // 983 // ___ gA0-dhanakA nAza karane vAlI hai / zarIrakA kSaya karatI hai / durgatikA mArga hai / anarthake lie pyAU hai aura doSoMkA utpatti sthAna hai / / 978 / / gA0-strI dharmameM vighnarUpa hai| mokSamArgake lie argalA (sAkala) hai, duHkhoMkI utpattikA sthAna hai aura sukhoMke lie vipatti hai / / 979 // gA0-strI puruSako bA~dhaneke lie pAzake samAna hai| manuSyako kATaneke lie talavArake samAna hai / bIghaneke liye bhAleke samAna hai aura DUbaneke liye paMkake samAna hai // 980 // gA0-strI manuSyake bhedaneke lie zUlake samAna hai| saMsAra rUpI samudra meM giraneke lie nadIke samAna hai / khapAneke lie daladalake samAna hai| mAraneko mRtyuke samAna hai / / 981 / / gA0-jalAneko Agake samAna hai| madahoza karaneke lie madirAke samAna hai| kATaneke lie Areke samAna hai / pakAneke lie halavAIke samAna hai / / 982 / / gA0--vidAraNa karaneke lie pharasAke samAna hai| tor3aneke lie mudgarake samAna hai, cUrNa karaneke lie luhArake ghanake samAna hai / / 983 / / 1. viktI-mu0, mUlArA0 / Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 540 bhaMgavato ArAdhanA caMdo havijja uNho sIdo saro vi thaDDamAgAsaM / Na ya hojja adosA bhaddiyA vi kulabAliyA mahilA / / 984 / / ee aNNeya bahudose mahilAkade vi ciMtayado / mahilAhito vicittaM ubviyadi visaggisarasIhiM / / 985 / / vagghAdINaM dose NaccA pariharadi te jahA puriso / taha mahilANaM dose da? mahilAo pariharai // 986 // mahilANaM je dosA te purisANaM pi huMti NIyANaM / tatto ahiyadarA vA tesiM balasacijuttANaM // 987 / / jaha sIlarakkhayANaM purisANaM NididAo mahilAo / taha sIlarakkhiyANaM mahilANaM NididA purisA // 988 / / kiM puNa guNasahidAo ithio asthi vitthaDajasAo / NaralogadevadAo devehiM vi vaMdaNijjAo / / 989 // titthayaracakkadharavAsudevabaladevagaNadharavarANaM / jaNaNIo mahilAo suraNaravarehiM mahiyAo // 990 / / gA0-kadAcit candramA uSNa ho jAya, sUrya zItala ho jAya, AkAza kaThora ho jAya, kintu kulIna strI bhI nirdoSa aura bhadra pariNAmI nahIM hotii||984|| gA0-striyoMke ina tathA anya bahutase doSoMkA vicAra karane vAle puruSoMkA mana viSa aura Agake samAna striyoMse vimukha ho jAtA hai / / 985 / / gA0-jaise puruSa vyAghra Adike doSa dekhakara vyAghra Adiko tyAga detA hai unase dUra rahatA hai, vaise hI striyoM ke doSa dekhakara manuSya striyoMse dUra ho jAtA hai // 986 / / gA0--striyoM meM jo doSa hote haiM ve doSa nIca puruSoMmeM bhI hote haiM athavA manuSyoMmeM jo bala aura zaktise yukta hote haiM unameM striyoMse bhI adhika doSa hote haiM // 987 // gA0-jaise apane zIlakI rakSA karane vAle puruSoMke lie striyA~ nindanIya haiN| vaise hI apane zIlakI rakSA karane vAlI striyoM ke lie puruSa nindanIya haiM / / 988 / / gA0-jo guNasahita striyA~ haiM, jinakA yaza lokameM phailA huA hai, tathA jo manuSya lokameM devatA samAna haiM aura devoMse pUjanIya haiM unakI jitanI prazaMsA kI jAye, kama hai / / 989 / / gA0-tIrthaMkara, cakravartI, vAsudeva, baladeva aura zreSTha gaNadharoMko janma dene vAlI mahilAe~ zreSTha devoM aura uttama puruSoMke dvArA pUjanIya hotI hai / / 990 / / Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 541 vijayodayA TokAM egapadivvaikaNNAvayANi dhAriti kittiA mahilAo / vedhavvativvadukkhaM AjIvaM Niti kAo vi // 991 / / sIlavadIvo succaMti mahIyale pattapADiherAo / sAvANuggahasamatthAo vi ya kAovi mahilAo // 992 / / oggheNa Na bUDhAo jalaMtaghoraggiNA Na daDDhAo / sappehiM 'sAvadehi ya pariharidAova kAo vi // 993 / / savvaguNasamaggANaM sAhUNaM purisapavarasIhANaM / caramANaM jaNaNittaM pattAo havaMti kAo vi // 994 // mohoMdayeNa jIvoM savvo dussIlamailido hodi / so puNa savvo mahilA purisANaM hoi sAmaNNo // 995 / / tamhA sA pallavaNA paurA mahilANa hodi adhikiccA / sIlavadIo bhaNide dose kiha NAma pAvaMti / / 996 // itthigadA / / 996 / / strIgatAndoSAnabhivAdya azucinirUpaNArthaM uttaraprabandhaH dehassa biiynnippttikhetaahaarjmmvuddddhiio| avayavaNiggamaasuI picchasu vAdhI ya adhuvattaM // 997 / / gA0--kitanI hI mahilAe~ eka pativrata aura kaumAra brahmacarya vrata dhAraNa karatI haiN| kitanI hI jIvana paryanta vaidhavyakA tIvra duHkha bhogatI haiM // 991 // aisI bhI kitanI zIlavatI striyA~ sunI jAtI haiM jinheM devoMke dvArA sanmAna Adi prApta huA tathA jo zIlake prabhAvase zApa dene aura anugraha karane meM samartha thIM / / 992 / / kitanI hI zIlavatI striyA~ mahAnadIke jala pravAhameM bhI nahIM DUba sakI aura prajvalita ghora AgameM bhI nahIM jala sakI tathA sarpa vyAghra Adi bhI unakA kucha nahIM kara sake / / 993 / / kitanI hI striyA~ sarva guNoMse sampanna sAdhuoM aura puruSoMmeM zreSTha carama zarIrI puruSoMko janma dene vAlI mAtAe~ huI haiM / / 994 / / saba jIva mohake udayase kuzIlase malina hote haiM / aura vaha mohakA udaya strI-puruSoMke samAna rUpase hotA hai / / 995 // gA0-ataH Upara jo striyoMke doSoMkA varNana kiyA hai vaha strI sAmAnyakI dRSTise kiyA hai / zIlavatI striyoMmeM Upara kahe doSa kaise ho sakate haiM // 996 / / isa prakAra striyoMke guNa-doSoMkA varNana sampUrNa huaa| striyoMke doSoMko kahaneke pazcAt azucitvakA kathana karate haiM 1. kittimAlAo iti pAThAntaraM mUlArA0 / 2. sAvajjehi vi haridA khaddhANa kAovi-A0ma0 / 3.paNNavaNA A0 / Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 542 bhagavatI ArAdhanA dehasya bIja ityAdikaH / dehasya bIjaM, niSpattiH, kSetraM, AhAraH, janma, vRddhiH, avayavaH, nirgamaH, . azuciH, vyAdhiradhra vatetyetAnpazyeti sUribravIti kSapakaM // 997 / / dehasya bIjamityetadvyAkhyAnAyottaragAthA dehassa sukkasoNiya asuI pariNAmikAraNaM jamhA / deho vi hoi asuI amejjhaghadapUrao va tado // 998 // 'dehasya bIja' manujAnAM zukrazoNitaM / azuci zukraM puMsaH, zoNitaM ca vanitAyAH pariNAmi kAraNaM / 'jamhA' yasmAt / pariNAmikAraNaM zarIratvena tadubhayaM pariNamati tasmAtpariNAmikAraNaM / 'dehovi asui' zarIramapi azuci tata eva / 'amejhagharapUragoM va' amedhyaghRtapUraka iva / yadazucipariNAmi kAraNaM tadazuci yathAsmedhyaghRtapUrakaH azucipariNAmakAraNaM ca zarIraM iti sUtrArthaH // 998 // dadruvi amejjhamiva vihiMsaNIyaM kudo puNo hojja / ojjigghidumAladhuM paribhottuM cAvi taM bIyaM // 999 / / _ 'baTuM vi ya' draSTumapi / 'vihiMsaNIya' jugupsanIyaM / 'amejmamiva' amedhyamiva / 'kudo puNo hojja ojjigghidu" kutaH punrbhvedaaghraatu| 'Aladhu' aalinggitu| 'paribhottuM cAvi' paribhoktu cApi / 'taM bIja' tat zukrazoNitAkhyaM bIjaM / tatpariNAmatvAccharIramapi tadeva bIjamidaM zarIramiti matvA bIjamiti uktaM // 999 // pariNAmikAraNazuddhayA tatpariNAmarUpaM kArya zuddhaM bhavati zarIraM na tatheti kathayati samidakado ghadpuNNo sujjhadi suddhattaNeNa samidassa / asucimmi tammi bIe kaha deho so have suddho // 1000 / gA0-he kSapaka ! brahmacarya vratakI siddhike lie manuSyoMke zarIrake bIja, utpatti, kSetra, AhAra, janma, janmake pazcAt hone vAlI vRddhi, avayava, kAna Adi aMgoMse nikalane vAlA mala, azucitA, vyAdhi aura adhruvapanako dekho| aisA AcArya kahate haiM // 997|| gA0-To0-manuSyoM ke zarIrakA bIja raja aura vIrya hai jo azuci hai| vahI pariNAmikAraNa hai| puruSakA vIrya aura strIkA raja ye donoM zarIra rUpase pariNamana karate haiM isalie ye donoM pariNAmikAraNa haiN| isIse zarIra bhI azuci haiM jaise malase banA ghevara azuci hotA hai / jisakA pariNAmikAraNa azuci hotA hai vaha azuci hotA hai| jaise malina vastuse banA ghevara / zarIrakA pariNAmikAraNa raja aura vIrya azuci hai isalie zarIra azuci hai| yaha isa gAthA sUtrakA abhiprAya hai // 998 // gA-jo viSTAkI taraha dekhanemeM bhI glAnike yogya hai vaha raja aura vIrya nAmaka bIja sUMghane, AliMgana karane aura bhoganeke yogya kaise ho sakatA hai ? raja aura vIrya rUpa bIja zarIrakA pariNAmikAraNa hai ataH zarIrako bIja mAnakara 'bIja' zabdase zarIrakA nirdeza kiyA hai / / 999 / / Age kahate haiM ki pariNAmikAraNake zuddha honese usakA pariNAma rUpa kArya zuddha hotA haigA0-jaise 'samida' arthAt gehU~ke cUrNase banA ghevara zuddha hotA hai kyoMki usakA pariNAmi Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 543 'samidakado ghadapuNNo sujjhavi' kaNikAkRtaM ghRtapUrNakaM 'sujjhadi' zuddhayati / 'suddhattaNeNa' zuddhatayA / 'samidassa' kaNikAdravyasya / 'asucimmi bIe' azucibIje tasminsthite / 'kaha deho so have suddho' dehaH pariNAmaH kathaM zuddhayati / bIyaM // 1000 // zarIraniSpattikramanirUpaNArtha uttaraprabandhaH kalalagadaM dasarattaM acchadi kalusIkadaM ca dasarattaM / thirabhUdaM dasarattaM acchadi gabbhammi taM bIyaM // 1001 // 'kalalagadaM' kalalatvaM nAma paryAyaH taM gataM prAptaM bIjaM daza dinamAtraM / 'acchadi' Aste / 'kalusIkadaM' ca kaluSIkRtaM ca / daza rAtramAtraM avatiSThate / 'thirabhUdaM dasarattaM' sthirabhUtaM yAvaddazadinamAtraM / 'acchavi' Aste / 'gabbhammi' garne / 'taM bIja' tabIjaM // 1001 / / tatto mAsaM bubbudabhUdaM acchadi puNo vi ghaNabhUdaM / jAyadi mAseNa tado maMsappesI ya mAseNa // 1002 // 'tatto' sthirabhAvottarakAlaM / 'mAsaM bubudabhUtaM acchadi' mAsamAtra budbuda iva aaste| 'puNo vi ghaNabhUdaM' punarapi dhanabhUtaM / 'jAyadi mAseNa' jAyate mAsena tato'pi dhanabhAvAduttarakAlaM / 'mAseNa' mAsena / 'maMsappesIya' mAMsapezI bhavati // 1002 / / mAseNa paMca pulagA tatto hu~ti hu puNo vi mAseNa / aMgANi uvaMgANi ya parassa jAyaMti gambhammi // 1003 / / 'mAseNa paMca pulagA' mAsena paJca pulakA bhavanti / 'puNo vi mAseNa' punaruttareNa mAsena / 'aMgANi uvaMgANi ya' aGgAnyupAGgAni ca / 'Narassa jAyaMti ganbhambhi' narasya jAyante garbhe // 1003 // mAsammi sattame tassa hodi cammaNaharomaNippattI / phaMdaNamaTThamamAse Navame dasame ya NiggamaNaM // 1004 // kAraNa gehU~kA cUrNa zuddha hai| kintu jisakA bIja azuddha hai usase banA zarIra zuddha kaise ho sakatA hai // 1000 // zarIrakI racanAkA krama kahate haiM gA0-garbhameM sthita mAtAkA raja aura pitAkA vIryarUpa bIja dasa dinataka kalalarUpameM rahatA hai / phira dasa dina taka kAlimArUpa hotA hai phira dasa dina taka sthira rahatA hai / / 1001 / / gA0--sthira honeke pazcAt eka mAsa taka bulavulekI taraha rahatA hai / punaH eka mAsa taka dhanabhUta arthAt kaThorarUpa rahatA hai| phira ekamAsameM mAMsake piNDarUpa hotA hai / / 1002 / / gApA~caveM mAsameM usa mAMsapiNDameMse do hAtha, do paira aura sirake rUpameM pA~ca aMkura ugate haiM / chaThe mAsameM usa bAlakake aMga aura upAMga banate haiM // 1003 / / vizeSArtha-do paira, do hAtha, eka nitamba, eka chAtI, eka pITha, eka sira ye ATha aMga haiM / aura kAna, nAka, gAla, oTha, A~kha, a~guli Adi upAMga haiM // 1003 / / Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 544 bhagavatI ArAdhanA 'mAsammi sattame' saptame mAse / 'tassa' tasya garbhasthasya / 'cammaNaharomaNippattI hodi' carmanakharomaniSpattirbhavati / 'phaMdaNamaTTamamAse' spaMdanamISaccalanaM aSTame mAse / 'Navame dasame ya NiggamaNaM' navame dazame codarAnnirgamanaM bhavati // 1004 / / savvAsu avatthAsu vi kalalAdIyANi tANi savvANi / asuINi amijjhANi ya vihiMsaNijjANi Niccapi // 1005 / / 'savvAsu avatthAsu.vi' sarvAsvapyavasthAsu zukrazoNitayoH / 'kalalAdiyANi' kalalamabudamityAdikAni / 'sanvANi asuINi' sarvANi azucIni / 'amejjhANiva' amedhyamiva / 'vihiMsaNijjANi' jagapsanIyAni / NiccaM pi' nityamapi // 1005 // Nippatti gdN| garbhe'vasthAnakrama azubhaM kathayatyuttaragAthayA AmAsayammi pakkAsayassa uvari amejjhamajjhammi / vatthipaDalapacchaNNo acchai gabbhe hu NavamAsaM // 1006 // 'AmAsayammi' AmAzaye / Amamucyate bhuktamazanamudarAgninA apakvaM tasya AzayaH sthAnaM tasmin / 'pakkAsayassa uvari' jAThareNa agninA pakva AhAraH pakvaM tasya AzayaH sthAnaM / tata upri| 'amejjhamajjhammi' amedhyayoH pakvApakkayormadhye / 'ganbho acchadi' Aste garbhaH / kIdRk 'vatthipaDalapacchaNNo' vitataM mAMsazoNitaM jAlasaMsthAnIyaM vatthipaDalazabdenocyate tena praticchannaH / kiyantaM kAlamAste ? NavapAsaM upalakSaNaM navamAsagrahaNaM dazamAsamAtramapyavasthAnAt / / 1006 / / azucisthAne avasthitaH svalpakAlaM yadi jugupsyate cirakAlAvasthitaH kathamayaM na jugupsanIya ityAcaSTe vamidA amejjhamajjhe mAsaMpi samakkhamacchido puriso / hodi hu vihiMsaNijjo jadi vi sayaNIyallaoM hojja // 1007 / / gA0-sAtaveM mAsameM usa garbhastha piNDapara carma, nakha aura roma banate haiN| AThaveM mAsameM usameM halana-calana hone lagatA hai / nauveM athavA dasave mAsameM usakA janma hotA hai / / 1004 // gA0-raja aura vIryakI saba avasthAoMmeM ve saba kalila Adi azuci aura viSTAkI taraha sadA glAnikAraka hote hote haiM // 1005 // Age garbhakA sthAna aura usakI azucitA kahate haiM gAo-AmAzayase nIce aura pakvAzayase Upara ina donoM azuci sthAnoMke madhya meM garbhAzaya hotA hai| usameM vastipaTalase veSThita hokara prANI naumAsa taka rahatA hai // 1006 // TI0-khAyA huA bhojana, udarAgnike dvArA pakatA nahIM hai use Ama kahate haiM usake sthAnako AmAzaya kahate haiM / aura udarAgnike dvArA pake AhArako pakva kahate haiN| usake sthAnako pakvAzaya kahate haiN| ina apakva aura pakvake madhyameM garbhasthAna hotA hai| usameM zizu nau mAsa taka rahatA haiN| nau mAsa to upalakSaNa hai ataH dasa mAsamAtra bhI rahatA hai| rudhira aura mAMsake jAlako vastipaTala kahate haiN| usase garbhastha bAlaka cAroM orase veSThita rahatA hai // 1006 // - Age kahate haiM ki apavitra gande sthAnameM thor3e samayake lie bhI yadi rahanA par3e to glAni hotI hai taba nau dasa mAsa taka aise sthAnameM rahanevAlA glAnikA pAtra kyoM nahIM hai ? Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 545 'vamidA amejjhamajjhe' vAntasya amedhyasya ca madhye | 'mAsaMpi' mAsamAtramapi 'samakkha macchido' svapratyakSatayA sthitaH puruSaH / khu zabda evakArArthaH sa ca kriyApadAtparo draSTavyaH / 'vihiMsaNijjo' ityataH parataH / 'vihasaNIo hodi' iti jugupsanIya eva bhavati nAjugupsya iti yAvat / 'javi vi sayaNIyallao hojja' yadyapi bandhurbhavet / / 1007 // kiha puNa NavadasamAse usido vamigA amejjhamajjhami / hojja Na vihiMsaNijjo jadi vi saya NIyallao hojja || 1008|| 'kiha puNa' kathaM punaH / 'na hojja vihitaNijjo' na bhavejjugupsanIyaH / 'NavadasamAsaM usido' navamAsaM dazamAsaM vAvasthitaH / 'vamigA amejjhamajjhammi' mAtrA upayukta AhAro vamigAzabdenocyate / zeSaH sugamaH // 1008 || khittaM gadaM / yenAhAreNAsAvupacitazarIro jAtastamAcaSTe - daMtehiM cavvidaM vIlaNaM ca siMbheNa melidaM saMtaM / mAyAhAriyamaNaM juttaM pitteNa kaDueNa || 1009 // 'daMtehi cavvidaM' daMtaizcUrNitaM / 'bolaNaM' picchilaM / kathaM 'siMbheNa melidaM saMtaM' zleSmaNA mizritaM sat / 'mAdAhAridamaNaM' mAtrA bhuktamannaM / 'kaDueNa pitteNa juttaM' kaTukena pittena yuktaM / 1009 // ani amejhasarisaM vAdaviojidarasaM khalaM ganbhe / AhAredi samaMtA uvariM thippaMtagaM NiccaM // 1010 // 'vamigaM' vAntaM / 'amijjhasarisaM amedhyena sadRzaM / 'vAdaviyojidarasaM khalaM' vAtena pRthakkRtaM rasaM khalabhAgaM / 'gabbhe AhAredi Ninca' nityaM garbhastho bhuGkte / 'samaMtA' samantAt / 'uvariM' upari / 'thippaMtagaM' vigaladvindukaM / etenAntaraM samAhArayatIti jJAyate // 1010 // to sattamammi mAse uppalaNAlasarisI havai NAhI / tatto bhUdi pAe vamiyaM taM AhAredi nAhIe ||1011 / / gA0-- gande vamanake madhya meM ekamAsa paryanta pratyakSarUpase rahanevAlA puruSa, yadi apanA iSTamitra bhI ho to bhI glAnikA hI pAtra hotA hai || 1007 // gA0-taba mAtAke dvArA khAye gaye vamanarUpa AhArako khAkara gande sthAnameM nau dasa mAsa rahanevAlA glAnikA pAtra kyoM nahIM hai, bhale hI vaha apanA nikaTa bandhu ho / 1008 || usakA zarIra banA use kahate haiM- mAtA ke dvArA khAyA huA anna phira kaphake sAtha milakara cikanA huA phira kaTuka pittase yukta gA0 - jisa AhArase pahale dA~toM se cabAyA gayA / huA / / 1009 // gA0 - aisA honepara vaha vamanake mamAna gandA hotA hai / vAyuke dvArA usakA rasa bhAga alaga ho jAtA hai aura khalabhAga alaga / usameMse giratI huI bUdako sarvAgase garbhasthapiNDa nitya grahaNa karatA hai / isase yaha jJAta hotA hai ki vaha annakA rasa grahaNa karatA hai // 1010 // 2. dimAye va-A0 / tatto pAe mu0, mUlArA0 / 1. etenAnnarasamAharatIti mu0, mUlArA0 / 69 Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA ... teSAM mAsAnAM 'rattaM sattamammi mAse' raktaM saptameM mAse / 'uppalaNAlasarisI nAhI havaI' utpalanAlasadRzInAbhirbhavati / 'tato' nAbhiniSpattyuttarakAlaM / 'vamigaM taM AhArevi NAbhoe' vAntamAhArayati nAbhyA // 1011 // vamiyaM va amejhaM vA AhAridavaM sa kiM pi sasamakkhaM / hodi hu vihiMsaNijjo jadi vi ya NiyallaoM hojja // 1012 / / 'vamigaM va amijjhaM vA' vAntamamedhyaM vA / 'AhAridavaM' bhuktavAn / 'sa kiM pi' sakRdapi ekavAraM / 'sasamakkhaM' svapratyakSa / 'hodi khu vihiMsaNijjo' bhavati jugupsanIyo / 'yadi vi ya Niyallio hojja' yadyapi bandhurbhavet / / 1012 // kiha puNa NavadasamAse AhAredRNa taM Naro vamiyaM / hojja Na vihiMsaNijjo jadi vi ya NIyallao hojja // 1013 / / spaSTottarA gAthA / AhAragadaM sammattaM / AhAro nirUpitaH // 1013 / / janmanirUpaNAyottaragAthA asuciM apecchaNijjaM duggaMdhaM muttasoNiyaduvAraM / vottu pi lajjaNijja poTTamuhaM jammabhUmI se // 1014 // 'azuciM' azuci / 'apecchaNijja' aprekSaNIyaM / 'duggaMdha' durgandhaM / 'muttasoNiyaduvAraM' mUtrasya zoNitasya ca dvAraM / 'vottu pi lajjaNijja' vaktumapi svanAmnA lajjanIyaM / 'poTTamuhaM' udaramukhaM varAGga / 'jammabhUmI se' janmabhUmistasya // 1014 // jadi dAva vihiMsajjai vatthIe muhaM parassa AleT ttu| kaha so vihiMsaNijjo Na hojja sallIDhapoTTamuho // 1015 / / gA0-isake pazcAt sAtaveM mAsameM kamalakI nAlake samAna nAbhi hotI hai| nAbhike bananeke pazcAt usa vamana kiye AhArako nAbhike dvArA grahaNa karatA hai // 1011 / / gA0-yadi koI apane sAmane eka bAra bhI vamana kiye gaye AhArako yA gande viSTAko khAtA hai to apanA priya bandhu bhI yadi ho to usase glAni hotI hai // 1012 / / gA0-taba jo manuSya nau dasa mahIne usa vamana tulya AhArako khAtA hai vaha glAnikA pAtra kyoM nahIM hogA, bhale hI vaha apanA priyabandhu ho // 1013 / / isa prakAra AhArakI azucitAkA kathana huaa| Age janmakA kathana karate haiM gA0-udarakA mukha yoni usakA janmasthAna hai| vahIMse usakA janma hotA hai| vaha sthAna azuci hai, dekhane yogya nahIM hai, durgandhayukta hai, mUtra aura raktake nikalanekA dvAra hai| usakA nAma lenemeM bhI lajjA AtI hai // 1014 / / gA0-yadi dUsareke vastimukha-gudA athavA yoniko dekhane meM bhI glAni hotI hai to jo usakA AsvAdana karatA hai vaha glAnikA pAtra kyoM nahIM hai // 1015 / / Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA 547 'jadi dAva vihiMsajjadi' yadi tAvajjugupsyate / 'vatthIe muhaM' vastimukhaM / 'parassa AlaTTu " parasya draSTuM / 'kidha so vihiMsaNijjo Na hojja' kathamaso na jugupsanIyo bhavet / 'sallIDhapoTTamuho AsvAditavarAGgaH / / 1015 // janmavRddhi nirUpayati bAla vihiMsaNijjANi kuNadi taha ceva lajjaNijjANi / mejjhAmejjhaM kajjAkajjaM kiMcivi ayANaMto / / 1016 | 'bAlo vihiMsaNijjANi kuNadi' vAlo jugupsanIyAni karmANi karoti / 'tathA ceva lajjaNijjANi' tathA caiva lajjanIyAni / 'mejjhAmejjhaM' zucyazuci ca / 'kajjAkajjaM kiM ci vi ayANaMto' kAryAkAryaM kiMcidapyajAnan // 1016 // aNNassa appaNI vA siMhANayakhelamuttapurisANi / cammaTTivasAyAdINiya tuMDe sage chubhadi // 1017 / / 'aNNassa appaNo vA' anyasyAtmano vA / siMghANagaM zleSmANaM / mUtra, purISaM, 'cammaTTivasApUryANi ' carma asthi vasAM pUyAdikaM vA / 'sage tuMDe chubhadi' AtmIye mukhe kSipati // 1017 | jaM kiM ci khAdijaM kiM ci kuNadijaM kiM ciM jaMpadi alajjo / jaM kiM ci jattha tattha vi vosaradi ayANago vAlo || 1018 / / 'jaM kiM ci khAdi' yatkicidatti, yatkicitkaroti, yatkicijjalpatyalajjaH / 'jaM kiM ci jattha tatya vi' yatkicidyatra tatra vA zucAvazucau vA deze / 'vosaradi' vyutsRjati / 'ajANago bAlo' bAlaH // 1018 // ajJo cAlattaNe kadaM savvameva jadi NAma saMbharijja tado / appANammi vigacche NivvedaM kiM puNa paraMmi // 1019 || 'bAlattaNe kadaM' vAlatve kRtaM / sarvameva yadi smarettataH Atmanyapi gacchennirvedaM ki punaranyasmin / uDDhi // 1019 // janmake pazcAt zarIrakI vRddhikA kathana karate haiM gA0- bAlaka zuci azuci aura kArya akAryako kucha bhI nahIM jAnatA / tathA nindanIya aura lajjA ke yogya kArya karatA hai // 1016 // gA0--apanA athavA dUsarekA kapha, mUtra, viSThA, camar3A, haDDI, carvI, pIva, Adi apane. mukhameM rakha letA hai // 1017 || gA0--anajAna bAlaka jo kucha bhI khA letA hai, jo kucha bhI karatA hai, nirlajja hokara jo kucha bhI bolatA hai / jisa kisI bhI pavitra yA apavitra sthAnameM TaTTI pezAva kara detA hai / / 1018 / / gA0--yadi bacapana meM kiye gaye saba kAryo ko yAda kiyA jAye to dUsarekI to vAta hI kyA, apane se hI vairAgya ho jAya || 1019 || Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 548 bhagavatI ArAdhanoM kuNimakuDI kuNimehiM ya bharidA kuNimaM ca savadi savvatto / 'tANaM va amejjhamayaM amejjhabharidaM sarIramiNaM // 1020 // 'kuNimakuDI' kuthitA kuTI, . 'kuNimehi bharidA' kathitaibharitA / 'kuNimaM ca savadi savvatto' kuthitaM sarvataH sravati samantAta / 2tANaM va amejjhamayaM' tArNamiva amedhyamayaM / 'amejjhabharidaM' amedhyapUrNa / 'sarIramimaM' zarIramidaM // 1020 // vRddhikramaM nirUpya zarIrAvayavAnAcaSTe aTThINi huMti tiNNi hu sadANi bharidANi kunnimmjjaae| savvammi ceva dehe saMdhINi havaMti tAvadiyA // 1021 / / 'aTThINi huti tiNNi hu savANi' trizatAnyasthIni / 'bharidANi kuNimamajjAe' pUrNAni kuthitena majjAsaMjJitena / 'sammi ceva dehammi' sarvasminneva zarIre / 'saMdhINi havaMti tAvadigA' sandhipramANamapi trizatameva // 1021 // NhArUNa NavasadAI sirAsadANi havaMti satteva / dehammi maMsapesINa huMti paMceva ya sadANi // 1022 / / 'NhArUNa NavasadAi' snAyanAM navazatAni / 'sirAsadANi ya havaMti satteva' sirANAM saptazatAni / 'dehammi maMsapesINa havaMti paMceva ya sadAni' paMcazatAni zarIre mAMsapezyaH // 1022 // cattAri sirAjAlANi huMti solasa ya kaMDarANi tahA / chacceva sirAkuccA dehe do maMsarajjU ya / / 1023 // 'cattAri sirAjAlANi' catvAri zirAjAlAni shiraasNghaataaH| 'solasa ya kaMDarANi tahA' SoDaza kaNDarasaMjJitAni tathA / 'chacceva sirAkuccA' SaDeva zirAmUlAni / 'dehe do maMsarajjU ya' zarIre mAMsarajjUdvayaM // 1023 // gA0-yaha zarIra kuthita arthAt malina vastuoMkI kuTI hai aura malina vastuoMse hI bharI hai| saba taraphase mahAmalina mala hI usase bahatA rahatA hai| malase bhare pAtrake samAna yaha zarIra malase bharA honese malamaya hI hai // 1020 / / zarIrakI vRddhikA krama kahakara zarIrake avayavoMko kahate haiM gA0-isa zarIrameM tIna sau haDDiyA~ haiM jo kuthita majjAse bharI haiM / tathA sampUrNa zarIrameM tIna sau hI sandhiyA~ haiM / / 1021 // gA0-nau sau snAyu haiM / sirAe~ sAta sau haiM / pA~ca sau mAMsa peziyA haiM 1022 / / gA0-cAra zirAjAla haiM ! solaha raktase pUrNa mahAzirAe~ hai| chaha zirAoMke mUla haiN| do mAMsa rajju hai eka pITha aura eka peTake Azrita haiM ||1023 / / 1, 2, 3. bhANaM A0 / Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TI satta tayAo kAlejjayANi satteva hoMti dehama | dehammi romakoDINa hoMti 'asIdi sadasahassA || 1024 || 'satta tayAo' sapta tvacaH / 'kAlejjagANi satteva hoMti dehammi' saptaiva kAleyakAni dehe / 'dehammi romakoDoNa asodi sadasahassA' zarIre romakoTInAM azItizatasahasrANi // / 1024 || pakkAmayAsayatthA ya aMtaguMjAo solasa havaMti / kuNimassa AsayA satta huMti dehe maNussassa || 1025 // 'pakkAmAsayatthA' pakvAzaye AmAzaye avasthitAH / 'aMtaguMjAo' antrayaSTayaH / 'solasa havaMti' poDazaiva bhavanti / 'kuNimassa AsayA' kuthitasya AzrayA sapta bhavanti dehe manujasya // / 1025 / / thUNAo tiNi dehami hoMti satcuttaraM ca mammasadaM / Nava hoMti vaNamuhAI NiccaM kuNimaM savaMtAI // / 1026 // 'thUNAo tiSNi dehammi hoMti' sthUNAstisro bhavanti dehe / 'sattuttaraM ca mammasadaM' marmaNAM zataM saptAdhikaM / 'Nava hoti vaNamuhAI' vraNamukhAni nava bhavanti / 'NiccaM kuNimaM' nityaM kuthitaM sravanti yAni // 1026 // dehammi macchuliMgaM aMjali mittaM sayappamANeNa / aMjalimitto medo ujjovi ya tattio ceva // 1027 // 'dehammi' zarIre / 'macchuliMgaM' mastiSkaM / 'aMjali mitto sagappamANeNa' svAJjalipramANaM paricchinnaM / medo'pyaJjalipramANaM / 'ojovi tattigo ceva' zukramapi tAvanmAtrameva // / 1027 // 549 tiNi ya vasaMjalIoM chacceva ya aMjalIo pittassa / saMbho pittasamANo lohidamaddhADhagaM hodi // / 1028 // 'tiSNi ya vasaMjalIo' tisro vasAJjalayaH / ' chacceva ya aMjalIo pittassa' SaDJjalayaH pittasya / 'sibhI pittasamANI' zleSmA pittapramANaH / 'lohidamaddhADhagaM hodi' lohito'pyardhADhakaM bhavati // 1028|| gA0 - sAta tvacAe~ haiM / sAta kAleyaka mAMsakhaNDa haiM / aura assI lAkha karor3a roma haiM // 1024 // gA0 - pakvAzaya aura AmAzayameM solaha Ate haiM / tathA manuSya ke zarIra meM sAta malasthAna haiM ||1025 || gA0--zarIrameM vAta pitta kapha ye tIna thUNAe haiM / eka sau sAta marmasthAna hai / nau vraNamukha-maladvAra haiM jinase sadA mala bahatA rahatA hai ||1026 // gA0 - tathA apanI eka aMjulIpramANa mastiSka hai / eka aMjulipramANa meda hai aura eka aMgulipramANa vIrya haiM |1027 // gAo - tIna aMjulipramANa basA - carbI hai| chaha aMju lipramANa pitta hai / pitta pramANa ho kafa hai / rudhira Adhe AThaka yA battIsa pala pramANa hai || 1028 // 1. sIdi A0 mu0 / 2. sIdI A0 mu0 / Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 550 bhagavatI ArAdhanA muttaM ADhayamettaM uccArassa ya havaMti chappacchA / vIsaM NahANi daMtA battIsaM hoMti pagadIe // 1029 // 'muttaM ADhayamettaM' mUtra ADhakamAtra / 'uccArassa ya havaMti chappacchA' SaTprasthapramANa uccAraH / 'vIsaM NahANi' viMzatisaMkhyA nakhAnAM / 'daMtA battIsaM hoMti' dvAtriMzadbhavanti dantAH / 'pagadIe' prakRtyA // 1029 / / kimiNo va vaNo bharidaM sarIraM kimikulehiM bahugehiM / savvaM dehaM apphadidUNa vAdA ThidA paMca // 1030 // "kimiNo va vaNo' saMjAtakrimivraNavat / 'bahurgehi kimikulehi bharidaM sarIramiti' sambandhaH / bahubhiH krimINAM kulabharitaM / 'savvaM dehaM apphaMvidUNa vAtA ThiTA paMca' samastaM zarIraM vyApya paJca vAyavaH sthitAH // 1030 // evaM sabve dehammi avayavA kuNimapuggalA ceva / ekkaM pi Natthi aMgaM pUyaM suciyaM ca jaM hojja // 1031 // 'evaM' uktena prakAreNa / 'dehammi savve avayavA' zarIrAdhArAH sarve avayavAH / 'kuNimapuggalA ceva' azubhapudgalA eva / 'ekkaM pi Natyi aMga' eko'pi nAstyavayavaH / jaM pUrva suciyaM ca hojja' yo'vayavaH pUtaH zucirvA bhavet // 1031 // paridaDDhasavvacammaM paMDuragattaM muyaMtavaNarasiyaM / suTTha vi daidaM mahilaM daTThapi Naro Na icchejja // 1032 // 'paridaDDhasavvacamma' parito dagdhasarvatvakpaTalaM / 'paMDuragattaM' pANDuratarnu / 'mayaMtavaNarasiyaM' vigaladrasaM 'suThTha vi daidaM mahilaM' priyatamAmapi vanitAM / 'daDupi garo Na icchejja' draSTumapi naro na vAJchati // 1032 / / jadi hojja macchiyApattasarasiyAe No 'thagidaM / ko NAma kuNimabhariyaM sarIramAladhumicchejja // 1033 / / gA0-mUtra eka AThaka pramANa hai| viSTA chaha prastha pramANa hai| svAbhAvikarUpameM vIsa nakha aura battIsa dA~ta hote haiM // 1029 / / _____gA-jaise ghAvameM kIr3e bhare rahate haiM vaise hI zarIra vahutase kIDoMse bharA hai| samasta zarorako ghere hue pA~ca vAyu haiM / / 1030 / / gA.-isa prakAra zarIrake saba avayava azubha pudgalarUpa hI haiN| eka bhI avayava aisA nahIM hai jo pavitra aura sundara ho // 1031 // gA0--jisakI saba camar3I jala jAnese zarIra sapheda varNakA ho gayA hai, aura usase pIva bahatA hai aisI nArI atipriya bhI ho to use manuSya dekhanA bhI nahIM cAhatA / / 1032 / / 1. pihidaM-a0 A0 / Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'javi hojja tayAe Na thagidaM' yadi tvacA na sthagitaM bhavet / kIdRzyA ? 'macchigApattasarisiyAe' makSikAditi / tadA ko nAma icchejja kuNimabharidaM sarIraM' ko nAma vAJchet ? ki kuthitapUrNaM zarIraM / 'Ala spraSTuM / avayavAH ||1033 / / hot kaNNadho jAyadi acchI cikkaNaMsUNi / NAsAdho siMghANayaM ca NAsApuDesu tahA || 1034 // 'kaNNe su' karNayoH / ' kaNNagUdho' karNagUthaH / 'jAyadi' jAyate / 'acchI su' akSNoH / 'cikkaNaMsUNi' malamazrubindavazca | 'NAsAgUgho' nAsikAmalaM / 'siMghANagaM ca' siMghANakaM ca 'NAsApuDesu' nAsApuTayoH // 1034 // khelo patto siMbho vamiyA jinbhAmalo ya daMtamalo / lAlA jAyadi 'tuMDammiNiccaM muttapurisasukkamudarattha' // 1035 // spaSTArthottaragAthA - sedo jAyadi sileso va cikkaNo savvaromakUvesu / jAyaMti jU likkhA chappadiyAso ya sedeNa // 1036 // 'sedo jAyadi' svedo jAyate / 'sileso va cikkaNo' carmakArazleSmavaccikkaNaH / 'savvalomakUrva su' sarvalomakUpeSu / 'jAyaMti' jAyante / 'jUkA' yUkA: / 'likkhA' likSAzca / 'chappavigAo ya' carmayUkAzca / 'seveNa' svedena hetunA / etAvatA prabandhena zarIrAvayavA vyAkhyAtAH // 1036 // NiggamaNaM / nirgamanavyAkhyAnAyAcaSTe-- 551 arguNo bhiNNo va ghaDo kuNimaM samaMtado galai / pUdiMgAlo kimiNova vaNo pUdiM ca vAdi sadA ||1037|| gA0-- yadi zarIra makkhIke paMkhake samAna tvacAse veSTita na ho to malase bhare zarIrako kauna chUnA pasanda karegA || 1033 // gA0--- kAnoMse kAnakA mala utpanna hotA hai| A~khoMmeM A~khakA mala aura A~sU rahate haiN| tathA nAka nAkakA mala aura siMghAr3e rahate haiM ||1034 || -oll - mukhameM khakhAra, pitta, kapha, vamana, jIbhakA mala, dantamala aura lAra utpanna hote haiN| aura udarameM mUtra, viSTA tathA vIryaM utpanna hote haiM ||1035|| gA0 - zarIra ke saba romakUpoMse camArake siresake samAna cipacipA pasInA nikalatA hai / aura pasIne ke kAraNa lIkha aura jUM utpanna hote haiM / isa prakAra zarIrake avayavoMkA kathana huA ||1036 // aba malake nikalanekA kathana karate haiM gA0 - jaise viSTAse bhare aura phUTe hue ghar3ese cAroM orase gandagI bahatI hai athavA jaise kRmiyoMse bhare ghAvase durgandhayukta pIva bahatI hai vaise hI zarIrase nirantara mala bahatA hai || 1037|| nirgamanakA kathana samApta huA / 2. midaratthaM - ja0 mR0 / idaratthe mehana yoni 1. mmi mUtta purisaM ca su-A0 mu0 | gudayoH - mUlArA0 ! Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vita 552 bhagavatI ArAdhanA 'viThApuNNo' viSTAbhiH pUrNaH / 'bhiNNo va ghaDo' bhinnaghaTa iva / 'kuNima' kathitaM / 'samaMtado' samantAt / 'galadi' kSarati 'pUiMgAlovvavaNo' galatpUtinicitakrimivraNavat / 'pUdi ca vAdi sadA' durabhivAti sadA / 'NiggamaNaM sammattaM' // 1037 // iMgAlo dhovaMte Na sujjhadi jahA payatteNa / savvehiM samuddehimmi sujjhadi deho Na dhuvvaMto // 1038 / / siNhANubbhaMguvvaTTaNehiM mahadaMtaacchidhuvaNehiM / Niccapi ghovamANo vAdi sadA pUdiyaM deho // 1039 // 'siNhANunbhaMguThavaTThaNehiM ya' snAnena, abhyaGgena, udvartanena / 'muhadaMtaacchidhuvaNehi' mukhasya dantAnAmakSNozca prakSAlanena / "NicaMpi dhuvvamANo' nityamapi kriyAmANazIcaH / 'vAti sadA pUdigaM deho' durabhigandhatAM na tyajati dehaH // 1039 / / pAhANaghAduaMjaNapuDhavitayAchallivallimUlehiM / muhakesavAsataMbolagaMdhamallehiM dhUvehiM // 1040 / / - pAhANaMghAduaMjaNapuDhavitayAchallivallimUhi' pASANazadvena ratnAnyucyante / dhAturjalaM / aJjaNaM aJjanaM maSI ca / 'puDhavI' mRttikA / 'tayA' tvak / 'mukhavAsaH' / mukhaM vAsyate mukhaM gandhatAM nIyate yenAso mukhavAsaH / kezAH surabhitAM prApnuvanti yenAsau kezavAsaH, etaiH pASANAdibhiH // 1040 // abhibhUdadunvigaMdhaM paribhujjadi mohiehiM paradehaM / khajjati pUiyamaM saMjuttaM jaha kaDugabhaMDeNa // 1041 / / _ 'abhibhUdadunvigaMdho' nirastAzubhagandhaH / 'paradehaM saMjuttaM' parasya dehaH saMyuktaH / 'mohidehi' mUDhaH / paribhujyate / 'khajjadi' bhujyte| 'pUiyagaM mAMsaM' yathA yuktaM saMskRtaM / 'kaDugabhaMDeNa' maricaihiMgvAdibhizca // 1041 // gA-jaise koyaleko saba samudrake jalase prayatnapUrvaka dhonepara bhI vaha ujalA nahIM hotA, usameMse kAlApana hI nikalatA hai, vaise hI zarIrako bahuta jalAdise dhonepara bhI vaha zuddha nahIM hotA, usameMse mala hI nikalatA hai // 1038 // _ gA0-snAna, itra phulela, ubaTana Adise tathA mukha dA~ta aura A~khoMko dhonese nitya hI svaccha karanepara bhI zarIra sadA durgandha detA hai, vaha use chor3atA nahIM // 1039 / / / gA0-TI0-pASANa zabdase ratnoMko kahA hai| dhAtuse jala liyA hai| pRthvIse miTTIkA grahaNa kiyA hai| tvacAse madhyakI tvacA lI hai aura chAlase UparakI chAla lI hai| ataH ratna, jala, aMjana, miTTI, tvacA, chAla dela aura jar3ase tathA mukhako suvAsita karanevAle tAmbUla Adi aura kezoMko sugandhita karanevAle gandhamAlA dhapa Adise parake zarIrakI durgandha dUra karake mar3hajana mohita hokara parAye zarIrako bhogate haiN| jaise mirca, hIMga Adi masAleM milAkara, durgandhayukta 1. jaha mahApayatteNa-A0 mu0 / Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 553 abbhaMgAdIhiM viNA sabhAvado ceva jadi sarIramimaM / somejja moradehavva hojja to NAma se sobhA // 1042 / / 'abbhaMgAdrohiM viNA' sugandhatailena mrakSaNaM, udvartanaM, snaanmaalepnmityaadibhivinaa| 'sabhAvado ceva yadi sobhejja imaM zarIraM' svabhAvata eva yadi zobheta idaM zarIraM / 'moradehunva' mayUradehavat / 'hojja to NAma se sobhA' bhavettat sphuTaM dehasya zobhA // 1042 // jadi dA vihiMsadi Naro Ala paDidamappaNo khelaM / kadhadA Nipibejja budho mahilAmuhajAyakuNimajalaM // 1043 / / 'jadi dA vihiMsadi Naro Aladhu paDidamappaNo khelaM' yadi tAvannaro jugupsate spraSTumAtmano'pi kAsaM / 'kadhadA Nipivejja budho' kathamidAnI pivedbudhaH / 'mahilAmuhajaNidakuNimajalaM' yuvatimukhasamudbhavamazuvijalaM / / 1043 // aMto bahiM ca majjhe va koi sAro sarIrage Natthi / eraMDago va deho NissAro savvahiM ceva // 1044 // 'aMto bahiM ca majjhe' antarbarmidhye / 'ko vi sAro sarIrage Natthi' zarIre'Gge sArabhUtaM na kiMcidasti / 'eraMDako vA NissAro sahiM ceva' sArarahitaH sarvatra caiva / / 1044 / / camarIbAlaM khaggivisANaM gayadaMtasappamaNigAdI / diTTho sAro Na ya atthi koi sAro maNuyassadehammi / / 1045 / / 'camarIbAlaM' camarINAM romANi / 'khaggivisANaM' khaGginAM mRgANAM viSANaM / gajAnAM dantAH / sarpANAM ratnAdikaM ca dRSTaM sArabhUtaM / 'Na ya atthi koi sAro maNussadehammi' nAsti kiJcitsAraM manuSyadehe // 1045 // mAMsako mAMsabhojI jana khAte haiM vaise hI kAmIjana strIke durgandhayukta zarIrako tela phulela Adise suvAsita karake bhogate haiM // 1040-1041 // gA-jaise morakA zarIra svabhAvase hI sundara hotA hai vaise hI yadi sugandhayukta telase mAliza, ubaTana, snAna, Adike vinA svabhAvase yaha zarIra zobhAyukta hotA to use sundara kahanA ucita hotA // 1042 // gA0-yadi manuSya bAharameM par3e apane kaphako bhI chUnemeM glAni karatA hai to jJAnIpuruSa yuvatI strIke mukhase utpanna huI durgandhayukta lArako kaise pIvegA // 1043 // __gA0-antarameM, bAharameM aura madhyameM zarIrameM kucha bhI sAra nahIM haiN| airaNDake vRkSakI taraha zarIra pUrNarUpase niHsAra hai // 1044 / / gA0-camarI gAyakI pU~cha ke bAla, gaiDe vA hiranake soMga, hAthIke dA~ta, sarpakI maNi, Adi zabdase mayUrake paMkha, mRgakI kasturI Adi avayava to sArabhUta dekhe gaye haiM arthAt ina sabake zarIroMmeM to kucha sAra hai kintu manuSyake zarIrameM koI sAra nahIM hai // 1045 / / Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 554 bhagavatI ArAdhanA chagalaM muttaM duddhaM goNIe royaNA ya goNassa / suciyA diTThA Na ya asthi kiMci suci maNuyadehe // 1046 // asui // 1046 // vyAdhi ityadvayAcaSTe prabandhenottareNa vAiyapittiyasiMbhiyarogA taNhA chuhA samAdI ya / NiccaM tavaMti dehaM addahidajalaM va jaha aggI // 1047 / / 'vAiyapittiyasibhiyarogA' doSatrayaprabhavA vyAdhayaH / tRSNAkSudhAzrama ityAdayazca / dehaM nityaM tapanti jvalito'gnirjalamiva cullyuparisthitabhAjanagataM // 1047 // jadidA rogA ekkammi ceva acchimmi hoti chnnnnudii| savvammi' dAI dehe hodavvaM kadihiM rogehiM / / 1048 // 'jadidA rogA ekammi ceva acchimmi hoMti chaNNavadI' yadi tAvadrogA ekasminneva netre SaNNavatisaMkhyA bhavanti / 'savammi dAI dehe' samaste idAnIM zarIre / 'hodavvaM kadihiM rohiM' katibhirvyAdhibhirbhavitavyam ||vaadhigdN||1048|| adhruvatAmuttarayA gAthayAcaSTe pINattharNiduvadaNA jA puvvaM NayaNadaidiyA Ase / sA ceva hodi saMkuDidaMgI virasA ya parijuNNA // 1049 / / 'pINaNiduvadaNA' pInastanabhAgAsampUrNacandrAnanA / 'jA puvvaM' yA pUrva / 'NayaNadayidiyA' nayanaballabhA gA0-bakarekA mUtra, gAyakA dUdha, bailakA goracana lokameM pavitra mAne gaye haiM parantu manuSyake zarIrameM kiJcit bhI zucitA nahIM hai // 1046 / / isa taraha zarIrakI azucitAkA kathana kriyA, Age vyAdhikA kathana karate haiM gA0-jaise Aga cUlheke Upara sthita pAtrake jalako tapAtI hai vaise hI vAta pitta aura kaphase utpanna hue roga tathA bhUkha pyAsa zrama Adi zarIrako sadA tapAte haiM duHkha dete haiM // 1047 / / gA0-yadi eka netrameM hI chiyAnabe roga hote haiM to samasta zarIrameM kitane roga hoMge // 1048 // AgekI gAthAse adhruvatvakA kathana karate haiM gA0-isa zarIrakA svarUpa to dekho| jo strI pUrva yauvana avasthAmeM puSTastanavAlI, sampUrNa candramAke samAna mukhavAlI aura netroMko priya thI vahI strI vRddhAvasthAmeM saMkucita 1. mmi ceva de-a0| 2. isa gAthAke pazcAt AzAdharane nIce likhI gAthA dI hai paMceva ya koDIo bhavaMti taha attttsttttilkkhaaii| NavaNavariM ca sahassA paMcasayA hoMti culasIdI // pAMca karor3a ar3asaTha lAkha, ninyAnabe hajAra pA~ca sau caurAsI roga zarIrameM hote haiM / Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA jItA / 'sA ceva hodi saMkuDidaMgI' saiva bhavati saMkuTitatanuH / 'virasA' kAmarasarahitA / 'parijaNNA' parito jIrNA jaratkuTIva // 1049 / / jA savvasuMdaraMgI savilAsA paDhamajovvaNe kaMtA / 'sA ceva madA saMtI hodi hu virasA ya bIbhacchA / / 1050 // 'jA savvasuMdaraMgI' yasyAH sarvANi aGgAni sundarANi / 'savilAsA' vilAsasahitA / 'paDhamajovaNA' prathamayauvanA / 'katA' kaantaa| 'sA ceva madA saMtI' saiva mRtA satI / 'hohi hu virasA' bhavati virasA / 'bIbhacchA' jugupsanIyA // 1050 // zarIrasampado'dhruvatA vyAkhyAtA gAthAdvayena / dampatyoH saMyogasyAdhruvatAM vyAcaSTe maradi sayaM vA puvvaM sA vA punvaM marijja se kaMtA / jIvaMtassa va sA jIvaMtI harijja baliehiM / / 1051 / / 'maradi sayaM vA puvvaM' mriyate svayaM vA pUrva pumAn / 'sA vA pUrva mriyeta' / 'se' tasya punaH kAntA / 'jIvaMtassa' jIvato vA, sA jIvantI hriyate 'balihi' balibhiraparaH / itthaM saMyogasya bahudhA'nityatA // 1051 // sA vA have virattA mahilA aNNeNa saha palAejja / apalAyaMtI va tagI karijja se vemaNassANi // 1052 // 'sA vA hojja virattA' sA bhavedviraktA puruSa tathApi tayoH saMgatiH / 'mahilA aNNeNa vA saha palAejja' sA viraktA yuvatiranyena vA saha palAyanaM kuryAta / 'apalAyantI' apalAyamAnA thaa| 'tagI' saa| 'karejja se vemaNassANi' kuryAttasya cetodaHkhAni // 1052 / / zarIrasyAdhruvatAmAcaSTeaMgavAlI, zRGgAra hAsya Adi kAma rasase rahita atyanta jIrNa jhopar3IkI taraha dikhAI detI hai // 1049 / / gA0-jo strI yauvanake prArambhameM sarvAMgasundara tathA vilAsase pUrNa thI vahI maranepara virasa aura glAniyogya dikhAI detI hai // 1050 // isa prakAra do gAthAoMse zarIrakI sundaratAko asthAyI kahA / aba pati-patnIke saMyogako asthAyI kahate haiM gAla-pahale pati mara jAtA hai athavA pahale patnI mara jAtI hai| athavA patike jIvita rahate hue anya balavAn puruSa usakI jIvita patnIko harakara le jAte haiN| isa prakAra pati-patnIsaMyoga anitya hotA hai // 1051 / / ___gA0-athavA patnI patise virakta ho jAtI hai aura virakta hokara vaha dUsareke sAtha bhAga jAtI hai| na bhI bhAge to patike cittako duHkha denevAle kArya karatI hai / / 1052 // aba zarIrakI asthiratA batalAte haiM Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA rUvANi kaTThakammAdiyANi ciTThatti sAraveMtassa / ghaNidaM pi sAravaMtassa ThAdi Na ciraM sarIramimaM // 1053 // 'rUvANi kaTThakammAdiyANi' kASThe utkIrNAni rUpANi strINAM puMsAM anyeSAM ca Adizabdena zilAdantAdirUpaparigrahazciraM 'ciThThatti sAravattassa' ciraM tiSThanti saMskurvataH / 'dhaNidaM pisAraveMttassa' nitarAmapi saMskurvataH / 'ThAdi Na ciraM zarIramimaM na tiSThati ciraM zarIramidaM // 1053 / / na ca kevalaM zarIrameva anityamapi tvanyadapi iti vyAcaSTe meghahimapheNaukkAsaMjhAjalabubbudo va maNugANaM / iMdiyajovvaNamadirUvateyabalavIriyamaNiccaM // 1054 // 'meghahimapheNaukkAsaMjhAjalabubbudova' meghavaddhimavatphenavadulkAvatsandhyAvajjala bubudavacca / 'maNuyANaM' mnujaanaaN| 'iMdiyajovvaNamadirUvatejabalavIriyamaNiccaM' indriyANi, yauvanaM, matiH, rUpaM tejo, balaM vIrya, cAnityaM // 1054 // jhaTiti zarIrasampadvayAvartate ityAkhyAnakaM darzayati sAdhu paDilAhedugadassa surayassa aggamahisIe / NaTuM sadIe aMga koDheNa jahA muhutteNa // 1055 // 'sAdhu paDilAhedu gadassa' sAdhorAhAradAnAthaM gatasya / 'surayasya' suratanAmadheyasya rAjJaH / 'aggamahisIe' agramahiSyAH / 'savIe' satyAH zobhanAyAH / 'aMgaM ' zarIraM naSTa / 'koDheNa' kuSThena / 'jahA mahatteNa' yathA muhUrtena // 1055 // vajjho ya NijjamANo jaha piyai suraM ca khAdi taMbolaM / kAleNa ya NijjatAM visae sevaMti taha mUDhA / / 1056 / / . gA0-sAra samhAla karanepara kASTha, pASANa, hAthI dA~ta AdimeM aMkita kiye gaye strI puruSoMke rUpa cirakAla taka rahate haiM / kintu yaha zarIra ati samhAla karanepara bhI cirakAla taka nahIM rahatA // 1053 // __ Age kahate haiM ki kevala zarIra hI anitya nahIM hai kintu vastue~ bhI anitya haiM-- gA-manuSyoMke indriyA~, yauvana, mati, rUpa, teja, bala aura vIrya ye saba megha, barpha, phena, ulkA, sandhyA aura jalake bulabulekI taraha anitya haiM // 1054 // zarIrarUpa sampadA jhaTa naSTa ho jAtI hai yaha eka kathA dvArA kahate haiM gA0-rAjA surata sAdhuko AhAra dene gyaa| itane meM hI usakI paTarAnI satIkA zarIra eka muhUrtameM hI kor3hase naSTa ho gayA // 1055 / / gA0-jaise mAraneke lie koI kisI puruSako le jAye aura vaha puruSa maranekI cintA na karake zarAba piye aura pAna khAye / vaise hI mUr3ha manuSya mRtyukI cintA na karake viSayoMkA sevana karate haiM / / 1056 // Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 557 'vajjho ya NijjamANo' hantuM niyamAnaH / 'jaha piyai' yathA surAM pibati / 'khAvi taMbolaM' tAmbUlaM bhakSayati / tathA 'kAleNa ya NijjaMtA' mRtyunA nIyamAnA muuddhaaH| 'visae sevaMti' viSayAnanubhavanti // 1056 / / vagdhaparaddho laggo mUle ya jahA sasappabilapaDido / paDidamadhubiMducakkhaNaradio mUlammi chijjate // 1057 // 'vagyaparaddho' vyAghraNAbhidrutaH / 'laggo' lagnaH / 'mUlammi' latAyAH mUle / 'sasappavilapaDido' sasarpavati bile patitaH / 'paDidamadhubiMducakkhaNaradioM' sa svasRkvasthAnapatitamadhubindrAsvAdanaratikaH / 'mUlammi 'chijjate' mUle chidyamAne mUpikAbhiryathA // 1057 // taha ceva maccuvagdhaparaddho bahudukkhasappabahulammi / saMsArabile paDido AsAmUlammi saMlaggo / / 1058 / / ___'taha ceva' tathaiva / 'maccuvagdhaparaddho' mRtyuvyAghraNa'upadrutaH / 'saMsArabile paDido' saMsAra eva bilaH tasminpatitaH / kIdRgbhUte ? bahuduHkhasarpAkule AzAmUle / 'saMlaggo' samyaglagnaH / / 1058 // bahuvigghamUsaehiM AzAmUlammi tammi chijjate / lehadi tahavi alajjo appasuhaM visayamadhubiMdu // 1059 / / 'bahuvigghamUsahiM ya' bahubhirvighnamUSakaH / 'AzAmUlammi tammi chijjate' AzAkhye mUle tasmiMzcchidyamAne / 'lehadi' khAdati / 'vibhayavilajjo' nirbhayo nirlajjazca / 'appasuhaM visayamadhubiMdu' alpasukhaM viSayamadhubinduM / alpasukha nimittatvAdalpasukhamityucyate / viSayamadhubinduM viSayazabdena rUpAdaya ityucyante / teSu puro'vasthitaM pudgalaskaMdhasya vartamAnAH katipayAH paryAyA atisvalpAsta eva madhuvindavaH / adhuvattaM // 1059 / / gA0-TI0-jaise pIche lage vyAghrake bhayase bhAgatA huA koI manuSya eka aise kUpameM girA jisameM sarpa rahatA thaa| usa kUpakI dIvArameM eka vRkSa ugA thaa| usakI jar3ako pakar3akara vaha laTaka gyaa| usa jar3ako cUhe kATa rahe the| kintu usa vRkSapara madhumakkhiyoMkA eka chattA lagA thA aura usameMse madhakI ba~da Tapakakara usake oThoMmeM AtI thii| vaha saMkaTa bhala usI ma binduke svAdameM Asakta thA // 1057 / / gA.-usI manuSyakI taraha mRtyurUpI vyAghrase bhIta prANI aneka duHkharUpI soMse bhare saMsAra kUpameM par3A hai aura AzArUpI jar3ako pakar3e hue hai // 1058 / / . gA0-To0-kintu usa AzArUpa jar3ako bahutase vighnarUpI cUhe kATa rahe haiN| phira bhI vaha nirlajja nirbhaya hokara kSaNika sukhameM nimitta viSayarUpI madhukI bUMdake AsvAdameM DUbA huA hai| yahA~ viSaya zabdase rUpa Adiko kahA hai| usake sAmane vartamAna jo pudgala skandhakI kucha thor3I-sI paryAyeM haiM ve hI madhukI bUMda hai / usImeM vaha Asakta hai // 1059 // isa prakAra saMsArakI anityatAkA kathana kiyaa| 1. Na abhidrutaH-A0 mu0| 2. di vibhayavila-A0 mu0 / Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 558 bhagavatI ArAdhanAM vAlo amejjhalitto amejjhamajjhammi ceva jaha ramadi / taha ramadi Naro mUMDho mahilA mejjhe sayamamejjho || 1060 // 'bAlo amejjhalitto' bAlo'medhyena liptaH / 'amejjhamajjhammi ceva' amedhyamadhye eva / 'jaha ramai' yathA ramate prItimupaiti / 'tathA ramadi Naro mUDho' tathA ramate mUDhaH naraH / 'mahilAmejjhe' yoSideva anekAzucipUrNazarIratayA amedhyaza dvenocyate / sayamamejjho svayamamedhyabhUtaH // 1060 // kuNimarasakuNimagaMdhaM sevittA mahiliyAe kuNimakuDI / jaM hoMti socayattA evaM hAsAvahaM tesiM // 1061 // 'kuNimarasakuNimagaMdha' azucirasamazucigandhaM / 'sevitA' sevamAnAH / 'mahiliyAe' mahilAyA yuvatyAH / ' kuNimakuDi' azucizarIrakuTi / 'jaM hodi soyavattA' yadbhavanti zaucavantaH / ' evaM hAsAvahaM ' etacchocavatvaM hAsyAvahaM / 'tesi' teSAM // 1061 // evaM ede atthe dehe ciMtaMtayassa purisassa / paradehaM paribhottuM icchA kaha hojja saghiNassa || 1062 / / 'evaM ede atthe' evametAnarthAn / 'dehe' zarIraviSayAn / 'ciMtaMtayasya' cintayataH / ' purisassa' puruSasya / 'paradehaM parasya zarIraM / 'paribhotta' parito bhoktuM / 'icchA kiha hojja' icchA kathaM bhavet / 'sadhiNassa' lajjAvataH // 1062 // ede atthe sammaM dosaM picchaMtao Naro saghiNo / sasarIre vi virajjai kiM puNa aNNassa dehammi || 1063 || 'ede atthe dehassa bIjaNippattikhetta' ityetatsUtra nirdiSTAnetAnarthAn / 'dehe' zarIre / 'picchitago' samyaG nirUpayan / 'sasarIre vi virajjai' Atmano'pi zarIre viraktatAmupaiti / 'kiM puNa aNNassa dehammi' kiM punaranyazarIre viraktatAM nopeyAt / 'azuci' azucitvaM vyAkhyAtaM // 1063 // TITO- - jaise malase lipta vAlaka malameM hI ramatA hai vaise hI mUr3ha manuSya svayaM atyanta malina hai aura malinatA bhare strIke zarIrameM ramaNa karatA hai ||1060 // gA0 - yuvatIkA zarIra azuci rasa aura durgandhase pUrNa hai / aise azuci zarIrako sevana karatA huA kAmI puruSa apaneko zuci- pavitra mAnatA hai usakI yaha pavitratA hAsyAspada hai // 1061 // gA0 - isa prakAra zarIra ke viSaya meM vicAra karanevAle puruSako zarIrase glAni ho jAtI hai taba use strI zarIrako bhoganekI icchA kaise ho sakatI hai // 1062|| * gA0 - zarIrakA bIja, usakI niSpatti Adiko samyakrUpase nirIkSaNa karanevAlA lajjAzIla manuSya apane zarIrase bhI virakta ho jAtA hai tava anyake zarIrameM kyoM virakta nahIM hogA ||1063 || isa prakAra zarIrakI azucitAkA kathana huA / Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 559 vRddhasevAnirUpaNAya uttaraH prabandhaH therAvA taruNA vA ityAdikaH / zIlavRddhatA bhavati na kevalena vayasA ityAcaSTe therA vA taruNA vA vuDaDhA sIlehiM hoMti vuDDhIhiM / therA vA taruNA vA taruNA sIlehiM taruNehiM / / 1064|| 'therA vA taruNA vA' sthavirAstaruNAzca / 'vuDDhA hoMti' vRddhA bhavanti / 'solehiM vuDDhehi' zIlaiH pravRddhaH / kSamA, mArdavaM, RjutvaM, santoSa ityAdikaM zIlazadvenocyante / 'therA vA taruNA vA' sthavirAstaruNAzca / taruNA eva / 'solehi tahi' taruNaH zIlaiH / etena zIlavRddhA iha vRddhazabdena gRhItAH / eteSAM sevA vRddhaseveti kathitaM bhavati / vRddhaguNAnAM sevAtaH svayamapi guNotkarSamupaitIti manyate // 1064 / / api 'cehavatyAdinAmavayovRddhAnAmapi saMsargo guNavAnyataste'pi vayasaiva' mandIbhUtakAmaratidarpakrIDA iti vadati jaha jaha vayapariNAmo taha taha Nassadi Narassa balarUvaM / maMdA ya havadi kAmaradidappakIDA ya lobhe ya // 1065 / / 'jaha jaha vayapariNAmo' atikrAmati yathA yathA vayaHpariNAmo yuvatvamadhyamatvasaMjJitaH / 'Narassa pariNAmo' prANinaH pariNAmaH nazyati / 'tadha tadha se tathA tathA tasya 'maMdA havaMti' mandA bhavanti / 'kAmaradidappakoDA' kAmyanta iti kAmA viSayAstatra ratidarpaH, krIDA, 'lobho ya' lobhazca / mandaviSayaratyAdipariNAmena vRddhena saha saMvAsAt svayamevApi mandakAmAdipariNAmo bhavatIti bhAvaH // 1065 // khobhedi pattharo jaha dahe paDato pasaNNamavi paMkaM / khobhei tahA mohaM pasaNNamavi taruNasaMsaggI // 1066 / / Age vRddhasevAkA kathana karate hue kahate haiM ki kevala avasthAse vRddhatA nahIM hotI gA0-To0-avasthAse vRddha ho athavA taruNa ho, jisake zIla arthAt kSamA, mArdava, Arjava, santoSa Adi bar3he hue haiM ve vRddha haiN| tathA avasthAse vRddha hoM athavA taruNa hoM jinake zIla taruNa haiM-vRddhiko prApta nahIM haiM ve taruNa haiN| ataH yahA~ jo zIlase vRddha haiM vRddha zabdase unakA grahaNa kiyA hai| unakI sevA vRddha sevA hai, yaha kathanakA abhiprAya hai / guNoMse vRddha puruSoMkI sevA karane meM svayaM bhI manuSya guNoMmeM utkarSako prApta hotA hai / / 1064 // ___Age kahate haiM ki avasthAse vRddhoMkA saMsarga bhI lAbhakArI hai kyoMki avasthAke kAraNa hI unakA kAmajvara Adi manda huA hai gA0-jaise-jaise manuSyako yuvAvasthA, madhyAvasthA bItatI jAtI hai vaise-vaise usakI kAmaviSayaka rati, mada, lobha Adi manda hote jAte haiN| isakA bhAva yaha hai ki jisakA kAmabhAvarUpa pariNAma manda hotA hai usa vRddhake sAtha rahaneseM manuSya svayaM bhI manda kAmabhAva Adise yukta hotA hai // 1065 // 1. ceha yatyAdInAmapi saMsargoM guNavAnyatastepi tapasava-A0 mu0 / 2. tapasaiva samyagbhUta kaam-j0|| Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'khobhedi' kSobhayati / 'pattharo' zilA mahatI / 'jaha' yathA / 'dahe' hade 'paDato' patan / 'pasaNNamavi paMka' prazAntamapi paGkaM / 'khobhedi' cAlayati / ' tathA mohaM' | 'pasaNNamavi' prazAntamapi / 'taruNa saMsagI' taruNagoSThI // 1066 // 560 kalusIkadapi udagaM acchaM jaha hoi kadayajoeNa / kaluso vi tahA moho uvasamadi hu buDDhasevAe ||1067 // 'kalusIkadapi udagaM' kaluSIkRtamapyudakaM / 'kadagajoeNa' katakaphalasambandhena / 'acche' svacchaM / 'jagha hodi' yathA bhavati / 'kaluso'pi' kaluSito'pi / 'moho' mohaH / 'uvasamadi' upazAmyati / 'vuDDhasevAe' vRddhasevayA // 1067 / vimaTTiyA udIradi jalAsayeNa jaha gaMdho / lINo udIradi re moho taruNAsayeNa tahA || 1068 || 'loNo vi' lIno'pi / 'maTTiyAe' mRttikAyAH / 'gaMdho' gandhaH / yathA 'jalAsayeNa' jalAzrayeNa / 'udIradi' udayamupaiti / 'loNo vi moho' lIno'pi nare mohaH / 'udIradi' udayamupanIyate / 'taruNAsaeNa ' taruNAzrayeNa tathA // 1068 // saMto vi maTTiyAe gaMgho lINo havadi jaleNa viNA / jaha taha guTThIe viNA Narassa lINo havadi moho / 1069 / / 'saMto vi' sannapi mRttikAyA gandhaH / jalena vinA lIno bhavati yathA tathA goSThyA vinA moho narasya lIno bhavati / / 1069 // taruNo vi vuDDhasIlo hodi Naro buDDhasaMsio acirA / lajjAsaMkAmANAvamANabhayadhammabuddhIhiM // 1070 // gA0--jaise tAlAba meM girakara patthara usakI talase baiThI huI paMkako ubhArakara nirmala jalako malina kara detA hai, vaise hI taruNAMkA saMsarga prazAnta puruSake bhI mohako udrikta kara detA hai ||1066 || gA0-- aura jaise katakaphala DAlane se gadalA pAnI bhI nirmala ho jAtA hai vaise hI vRddha puruSoM kI sevAse kaluSita moha bhI zAnta ho jAtA hai ||1067 // gA0--jaise miTTI meM chipI huI gandha jalakA Azraya pAkara prakaTa ho jAtI hai / vaise hI taruNoMke saMsargase manuSya meM chipA huA moha udayameM A jAtA hai // 1068 || gA0--aura jaise miTTImeM vartamAna hote hue bhI gandha jalake binA miTTI meM hI lIna rahatI hai / vaise hI taruNoMke saMsargake vinA manuSyakA moha usImeM lIna rahatA hai, bAhara meM prakaTa nahIM hotA // 1069 || gA0 - vRddha puruSoMke saMsargase taruNa bhI zIghra hI lajjAse, zaMkAse, mAnase, apamAnake bhaya aura dharmabuddhise vRddhazIla ho jAtA hai // 1070 // Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 561 _ 'taruNo vi' taruNo'pi / vRddhazIlo bhavati / vRddhaM saMzrito'cirAt lajjayA, zaMkayA, mAnena, apamAnabhayena dharmabuddhayA ca / / 1070 // vaDDho vi taruNasIlo hoi Naro taruNasaMsio acirA / vIsaMbhaNivvisaMkoM samohaNijjo ya payaDIe / / 1071 / / / 'vuDhDho vi' vRddho'pi taruNazIlo bhavati taruNasaMzritaH kSipraM / 'vissaMbhaNivvisaMko' vibhaMbhena niviMzakaH 'samohaNijjo ya' saha mohanIyena vartamAnaH / 'payaDIe' prakRtyA / / 1071 / / suMDayasaMsaggIe jaha pAdusuMDao'bhilasadi suraM / visae taha payaDIe saMmoho taruNagoTThIe // 1072 // 'suDayasaMsaggIe' yathA zauMDagoSThayA / 'jaha pAdu suramabhilasadi' yathA pAtu surAmabhilaSati / tathA 'payaDIe saMmoho' tathA prakRtyA saMmohaH / 'taruNagoTThIe visae abhilasadi' taruNagoSThyA viSayAnabhilaSati // 1072 // taruNehiM saha vasaMto caliMdio calamaNo ya vIsattho / acireNa sairacArI pAvadi mahilAkadaM dosaM // 1073 / / 'taruNehi' taruNaiH saha vasan calendriyazcalacittaH, suSThu vizvastaH acireNa svaracArI / 'pAvadi' prApnoti / 'mahilAkavaM dosaM' vanitAviSayaM doSaM // 1073 // purisassa appasattho bhAvo tihiM kAraNehiM saMbhavai / 'virahammi aMghayAre kusIlasevAe sasamakkhaM // 1074 / / 'purisassa' puruSasya aprazasto bhAvastribhiH kAraNaiH saMbhavati / ekAnte, andhakAre, kusIlasevAdarzanena ca pratyakSam / / 1074 / / gA0-tathA taruNa puruSoMkI saMgatise vRddha puruSa bhI zIghra hI vizvAsake kAraNa nirbhaya honese aura svabhAvase hI mohayukta honese taruNazIla taruNoMke svabhAvavAlA ho jAtA hai / / 1071 / / gA0-jaise madya pInevAloMke saMsargase madyapI madyapAna karanekI abhilASA karane lagatA hai vaise hI svabhAvase hI mohI jIva taruNoMke saMsargase viSayoMkI abhilASA karatA hai / / 1072 / / gA0-jo taruNoMkI saMgatimeM rahatA hai usakI indriyA~ caMcala hotI haiM, mana caMcala hotA hai, aura pUrA vizvAsI hotA hai| phalataH zIghra hI svacchanda hokara strIviSayaka doSoMkA bhAgI hotA hai / / 1073 // puruSameM (aura strImeM bhI) tIna kAraNoMse aprazastabhAva arthAt kAma sevanakI abhilASA yuktabhAva hotA hai ___ gA0-ekAntameM strIke sAtha puruSakA aura puruSake sAtha strIkA honA, andhakArameM tathA strI puruSake kAma sevanako pratyakSa dekhanepara // 1074 / / 1. viyadammi mu0, mUlArA0 / Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 562 bhagavatI ArAdhanA pAsiya succA va suraM pijjaMtaM suMDao bhilasadi jahA / visae ya taha samohA pAsiya soccA va bhilasa || 1075 || 'pAsiyA succA va suraM' surAM pIyamAnAM dRSTvA vA zrutvA vA zauMDo'bhilaSati / yathA tathA samoho viSayAnabhilaSati dRSTvA zrutvA vA // 1075 / / jAdo khu cArudatto goTTIdoseNa taha viNIdo vi / gaNiyAsatto majjAsatto kuladUsao ya tahA ||1076 // 'jAdo khu cArudatto' vinIto'pi cArudatto goSThIdoSeNa gaNikAsakto jAtaH madyAvasaktaH kula dUSakazca // 1076 // taruNassa vi veraggaM paNhAvijjadi Narassa buddhehiM / pahAvijjara pADacchIvi hu vacchassa pharuseNa // 1077 // 'taruNassa vi' taruNasyApi vairAgyaM janyate jJAnavayastapovRddhaH / vatsasya sparzena yathA goH prastutakSIrA kriyate // 1077 // pariharai taruNagoTThI visaM va buDhAule ya AyadaNe / jo vasa kuNa guruNi saM so Niccharaha baMbhaM // 1078 // 'pariharai taruNagoThThI' pariharati taruNaiH saha goSThIM viSamiva yaH, vRddhaM rAkIrNe cAyatane yo vasati / karoti ca gurvAjJAM sa nistarati brahmacaryamiti saMkSepopadezaH / bRddhasevA gatA // 1078 // strIsaMsargakRtadoSAvekSaNaM svamanasA saMsaggIdosAvi ya ityasya sUtrapadasyArthaH sAdhyAhAratayA sUtrANAM picchijjaMtA iti vAkyazeSAt -- gA0- - jaise madyapI kisIko madya pIte dekhakara athavA sunakara madyapAnakI abhilASA karatA hai / vaise hI mohI manuSya viSayoMko dekhakara athavA sunakara viSayoM kI abhilASA karatA hai // 1075 // gA0 - vinayavAna bhI cArudatta seTha saMgatike doSase gaNikA meM Asakta huA, madyapAna meM Asakta huA aura apane kulakA dUSaka huA || 1076 // gA0 - jJAna, vaya aura tapase vRddha puruSoMkI saMgati taruNapuruSoM meM bhI vairAgya utpanna karatI hai jaise bachar3e ke sparzase gauke stanoMmeM dUdha utpanna hotA hai || 1077 || gA0 - jo taruNoMkI saMgatiko viSakI taraha jAnakara chor3a detA hai aura jJAna tapa zIlase vRddha puruSoMke vAsasthAnameM rahatA hai vaha gurukI AjJAkA pAlana karatA hai aura brahmacaryako pAlatA hai // 1078 // vRddha saMgatikA prakaraNa samApta huA / aba strIke saMsargase honevAle doSoM ko kahate haiM Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA ___ 563 AloyaNeNa hidayaM pacaladi purisassa appasArassa / pecchaMtayassa bahuso itthIthaNajahaNavadaNANi // 1079 / / AlogaNeNa Alokanena / 'hidayaM' hRdayaM pracalati / 'alpadhRtikasya puMsaH prekSamANasya bahuzo yuvatInAM vadanapayodharapRthujaghanAni // 1079 // lajjaM tado vihiMsaM parijayamadha NivvisaMkidaM ceva / lajjAluo kameNAruhaMtao hodi vIsattho // 1080 // 'lajja tado vihisa' tato hRdayacalanottarakAlaM lajjAM vinAzayati / vinaSTalajjaH paricayamupaiti / tAbhirdarzanasamIpagamanahasanAdikaM karotIti yAvat / pazcAgnivizaMko bhavatIti mAmanayA saha sthitaM pazyanti iti yA zaMkA tAmapAkaroti / lajjAvAnapi naraH krameNa abhihitA avasthA upArohana, vizvasto bhavati // 1080 // vIsatthadAe puriso vIsaMbhaM mahiliyAsu uvayAdi / vIsaMbhAdo paNayo paNayAdo radi havadi pacchA // 1081 / / 'vIsatyadAe' vizvastatayA manasaH vizraMbhamupayAti yuvatiSu / vizraMbhAtpraNayaH praNayAdratirbhavati // 1081 // ullAvasamullAvaehiM cA vi alliyaNapecchaNehiM tahA / mahilAsu sairacArissa maNo acireNa khunbhadi hu / / 1082 / / 'ullAvasamullAhiM' saMbhASaNaprativacanaiH, Dhokanena, prekSaNena, tathA vanitAbhiH svecchAcArI tasya zIghra manazcalati / / 1082 // ThidigadivilAsavinbhamasahAsaceTThidakaDakkhadiTThIhiM / lIlAjudiradisammelaNokyArehi itthINaM // 1083 / / gA0-yuvatI striyoMkA mukha, stana aura sthUla nitamboMko barAbara tAkate rahanese caMcala citta manuSyakA hRdaya vicalita ho jAtA hai / / 1079 / / gA0-TI-hRdayake vicalita honeke pazcAt usakI lajjA jAtI rahatI hai| nirlajja honeke pazcAt vaha una striyoMko dekhanA, unake samIpa jAnA, unase ha~sI ThaTholI karanA Adike dvArA paricaya prApta karatA hai| pIche usakA yaha bhaya jAtA rahatA hai ki loga mujhe inake sAtha dekheNge| isa taraha lajjAzIla manuSya bhI kramase kahI gaI avasthAoMko prApta karatA huA striyoMke viSayameM vizvasta ho jAtA hai ki yaha mujhase anurAga karatI hai aura kisIse yaha kahegI nahIM Adi // 1080 // gA0-apane manameM aisA vizvAsa honese vaha striyoMmeM bhI vizvAsa karane lagatA hai aura premase Asakti bar3hatI hai // 1081 / / gA0-Asakti bar3hanese parasparameM vArtAlApa hone lagatA hai| bAra-bAra milanA aura paraspara dekhanA hotA hai / isase striyoMke sambandhameM svecchAcArI manuSyakA citta zIghra hI vicalita ho jAtA hai / / 1082 / / Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 564 bhagavatI ArAdhanA _ 'Thidigadi'-strINAM sthityA, gatyA vibhrameNa, nartanAbhiprAyeNa, nigRhanena, kaTAkSAvalokanena, zobhayA, ityA, krIDayA, sahagamanAsanAdinA upacAreNa ca / / 1083 / / / hAsovahAsakIDArahassavIsatthajaMpiehiM tahA / lajjAmajjAdINaM meraM puriso adikkamadi // 1084 / / 'hAsopahAsakIDA' hAsena pratihAsena ca, krIDayA, ekAnte vizvastalpitena ca lajjAmaryAdayoH sImAtikramaM karoti naraH // 1084 // ThANagadipecchidullAvAdI savvesimeva itthINaM / savilAsA ceva sadA purisassa maNoharA huMti / / 1085 / / 'ThANagadi' sthAnaM, gatiH, prekSitamullApamatyAdayaH sarvAsAmeva strINAM savilAsAH puruSasya manaH sadApaharanti / / 5085 // saMsaggIe purisassa appasArassa laddhapasarassa / aggisamIve' va ghayaM maNo lahumeva hi vilAi // 1086 / / 'saMsaggoe' sahagamanena, gamanena, Asanena ca puruSasya alpasArasya labdhaprasarasya mano dravobhavati / agninikaTasthitA lAkSeva // 1086 / / saMsaggIsammUDho mehuNasahido maNo hu dummero / puvAvaramagaNato 'laMghejja susIlapAyAraM // 1087 / / 'saMsaggIsammUDho' strIsaMsargasaMmUDhaH mano mithunakarmapariNataM nimaryAdaM pUrvAparamagaNayadullaMghayecchI laprAkAraM / / 1087 // gA0-To0-tathA striyoMke khar3e hone, gamana karane netroMke anurAga, kaTAkSa kSepa, hAsyapUrNa ceSTA, zobhA, kAnti, krIr3A, sAtha-sAtha calanA, baiThanA Adi upacAroMse, hrAsa upahAsase, tathA ekAntameM vizvAsayukta vArtAlApase puruSa lajjA aura maryAdAkI sImAkA ullaMghana karatA hai // 1083-1084 // gA0-saba hI striyoMkA vilAsa sahita khar3A honA, gamana karanA, dekhanA, volanA Adi sadA puruSoMke manako haratA hai // 1085 // gA0--nirbala citta aura svecchAcArI manuSyakA mana striyoMke saMsargase unake sAtha uThane vaiThane aura Ane jAnese Agake pAsameM rakhe ghI yA lAkhako taraha dravIbhUta ho jAtA hai / / 1086 / / gA0-isa prakAra strIke sahavAsase mUr3ha-mohita huA mana maithuna saMjJAse pIr3ita hokara nirmaryAda ho jAtA hai aura Age pIche na dekhate hue sundara zIlarUpI parikoTako lA~gha jAtA hai // 1087 // 1. ve lakkheva ma-bhu0 / 2. Nimmero-mUlArA0 / 3. uTTha vadi ullaMghayati-mUlArA0 / Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA iMdiyakasa yasaNNAgAravaguruyA sabhAvado sacve / saMsaggiladdhapasarassa te udIraMti acireNa || 1088|| 'iMdiya kasAya saNNAgAra va gurukA' iMdriyaiH kaSAyaiH saMjJAbhirAhAra bhaya maithunaparigrahaviSayAbhiH RddhirasasAtagauravaizca gurukAH / svabhAvAt sarve eva prANabhRtaH saMsarga labdhaprasarasya atIva azubhapariNAmA acirAdevItpadyante || 1088 // mAdaM sudaM ca bhagiNImegaMte alliyaMtagassa maNo / khumbha rassa sahasA kiM puNa sesAsu mahilAsu || 1089 / / spaSTArthA / / 1089 // uttarA juNNaM poccalamaDalaM rogiyabIbhassadaMsaNavirUvaM / mehuNapasii pacchedi maNo tiriyaM ca khu Narassa || 1090 / / 'juNNaM' jIrNatarAM / 'poccalamaila' niHsAramalinAM / 'rogidabIbhassadaMsaNavirUvaM' vyAdhitAM vIbhatsa - locanAM virUpAmapi striyaM / 'mehuNapaDigaM ' maithunakarmanimittaM 'pacchedi' prArthayate / 'maNo' manaH 'tiriyaM khu' tirazcoM vA dRSTvA hi tIvrakAmAvezAt tiryakSvapi narANAM pravRttiH // 1090 // diTThAnubhUdasudavisayANaM abhilAsasumaraNaM savvaM / sA vi hoi mahilAsaMsaggI itthivirahammi / / 1091 // 565 'diTThANubhUdasudavisayANaM' dRSTAnAM, anubhUtAnAM zrutAnAM ca viSayANAM / 'abhilAsasumaraNaM' abhilASasmaraNaM / savvaM esovi hodi mahilAsaM saggI' eSo'pi bhavati yuvatisaMsargaH / ' itthivira he' strIvirahe // 1091 // thero bahussudo' vA paccaI o taha gaNI tavassitti / acireNa labhadi dosaM mahilAvaggammi vIsattho / / 1092 / / gA0--svabhAvase hI saba prANI indriya, kaSAya, AhAra bhaya maithuna aura parigraha viSayaka saMjJA tathA Rddhigaurava, rasagaurava aura sAtagauravase yukta hote haiM / ataH strIkI saMgatikA sAhAyya pAkara ve indriyAdirUpa azubha pariNAma tatkAla pravala ho uThate haiM | 1088|| gA0-- ekAnta meM mAtA, putrI aura bahanako pAkara jaba manuSyakA mana sahasA caMcala ho uThatA hai tava zeSa striyoMke sambandhameM to kahanA hI kyA hai || 1089|| gA0 - manuSyakA mana ati vRddhA, sArahIna, mailI, kucailI, rogI, dekhane meM bhayAnaka kurUpa strIko bhI maithuna karaneke lie cAhatA hai / tathA tIvra kAmake AvezameM pazuoM ke sAtha bhI manuSya maithuna karma karatA hai || 1090 // anya prakArase strI saMsarga dikhalAte haiM gA0--strIke abhAvameM dekhe hue, bhoge hue, sune hue viSayoMkI abhilASA karanA, smaraNa karanA, ye saba bhI strI saMsarga hI hai // 1091 // 1. do paccaI pamANaM gaNI-mu0 / Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'thero' sthaviraH, bahuzrutaH, pratyayitaH, pramANabhUtaH gaNadharaH, tapasvItyevaM prakAraH / 'acireNa' cirakAlamantareNa | 'labhadi dosaM' ayazo labhate / 'mahilAvaragammi' yuvativarge / 'vIsattho' vizvastaH // 1092 // kiM puNa taruNA abahussudA ya saharA ya vigadavesA ya / mahilAsaMsaggIe NaTThA acireNa hohati // 1093 / / 566 'kiM puNa taruNA' sayauvanAH, abahuzrutAH, svairacAriNaH, vikRtaveSAzca yuvatisaMsargeNa jhaTiti naSTA na bhavanti ? kiM punarbhavantyeveti yAvat // 1093 // gahu iNigAe saMsaggIe du caraNapabbhaTTho / gaNiyA saMsaggIya ya kUvavAro tahA NaTTo || 1094 // 'sagaDo hu~' sagaDA nAmadheyaH / 'jaiNigAe saMsaggIe' jaiNigAsaMjJAyAH saMsargeNa / 'caraNapanbhaTTho' cAritrAbhraSTaH / ' gaNikAsaMsaggIe' gaNikAgoSThadhA / 'kUvayAro vi' kUpAranAmaka: / 'tahA gaTThI' tathA cAritrAnnaSTaH // 1094 // vat parAsaro saccAIya rAyarisi devaputto ya / mahilArUvAloI TThA saMsattadiTThIe || 1095 / / 'ruddo parAsaro' rudraH parAzaraH sAtyakiH, rAjarSirdevaputrazca yuvatirUpAvalokinaH / saMsaktayA dRSTyA naSTAH // 1095 // jo mahilAsaMsaggI visaMva daTThUNa pariharai NiccaM / Nittharai baMbhaceraM jAvajjIvaM akaMpA so // / 1096 // jo mahilAyAH strINAM saMsarga viSamiva dRSTvA nityaM pariharati / asau brahmacaryaM udvahati yAvajjIvaM nizcalaH || 1096 // gA0 - vRddha, bahuzruta, sabakA vizvAsa bhAjana, sabake lie prANabhUta, gaNadhara aura tapasvI manuSya bhI yadi striyoMke viSaya meM vizvasta hai unase saMsarga rakhatA hai to vaha bhI zIghra hI apayazakA bhAgI hotA hai // 1092|| gA0 - taba jo taruNa haiM, alpajJAnI haiM, svacchanda aura vikAra paidA karanevAlA veSa rakhate haiM ve striyoMke saMsargase zIghra hI naSTa kyoM na hoMge ? avazya hI hoMge // / 1093 // gA0-- zakaTa nAmaka muni jainikA nAmaka brAhmaNI ke saMsargase cAritrase bhraSTa hue / aura kUpAra nAmaka muni vezyAkI saMgatike kAraNa cAritra se bhraSTa hue / / 1094|| gA0 - rudra, pArAzara RSi, sAtyaki muni, rAjarSi, aura devaputra ye strIke rUpako dekhane meM Asakta hokara bhraSTa hue / 1095 || gA0-- jo puruSa strIke saMsargako viSakI taraha dekhakara nitya hI usase bacatA hai vaha nizcala hokara jIvanaparyanta brahmacarya kA pAlana karatA hai / / 1096 || Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 567 savvammi iMtthivaggammi appamatto sadA abIbhattho / baMbhaM niccharadi vadaM carittamUlaM caraNasAraM / / 1097 // 'savvammi' sarvastrovarge / apramattaH sadA avizvastaH, brahmavratamuddahati cAritrasya mUlaM sAraM ca // 1097 // ki me jaMpadi kiM me passadi aNNo kahaM ca vaTTAmi / idi jo sadANupekkhai so daDhavabhavvado hodi // 1098 / / 'ki me jaMppadi' kiM jalpati mAM jano'nyaH / kiM pazyati, kIdRzI vA mama vRttiriti yaH sadAnuprekSate asau dRDhabrahmacaryavrato bhavati / / 1098 // majjhaNhatikkhasUraM va itthirUvaM Na pAsadi ciraM jo / khippaM paDisaMharadi diDhi so Niccharadi baMbhaM // 1099 / / 'majjhaNhatiksasUraM va' madhyAnhe sthitaM tIkSNamAdityamiva strINAM rUpaM ciraM yo na pazyati / kSipramupasaMharati dRSTi yaH sa nistarati brahmacarya / / 1099 // evaM jo mahilAe sarve rUve taheva saMphAse / ___Na ciraM jassa sajjadi dumaNaM khu Niccharadi so baMbhaM // 1100 // 'evaM jo mahilAe' evaM yo yuvatizabde, rUpe, saMsparza ca ciraM mano na saMdhatte'sau brahma nistarati / 'saMsaggI' // 1100 // iha paraloe jadi de mehuNavissuttiyA have jaNhu / to hohi tamuvautto paMcavidhe itthiveragge / / 1101 / / 'iha paraloe' iha paraloke ca yadi maithunapariNAmo bhavet / paMcavidhe strIvairAgye tvamupayukto bhava / tadupayogAdvinazyatyasAvazubhatamaH pariNAma iti sUrerupadezaH // 1101 / / gA0-jo puruSa sampUrNa strI vargameM pramAda rahita hai aura sadA striyoMkA vizvAsa nahIM krtaa| vaha brahmacarya vratakA pAlana karatA hai jo brahmacarya vrata cAritrakA mUla aura usakA sAra hai / / 1097 / / gA0-anya loga mere sambandhameM kyA kahate haiM ? mujhe kisa dRSTise dekhate haiM ? merI pravRtti kaisI hai ? aisA jo sadA vicAra karatA hai usakA brahmacaryavrata dRr3ha hotA hai / / 1098 // gA0--jo madhyAhnakAlake tIkSNa sUryakI taraha strIke rUpakI aura dera taka nahIM dekhatA aura zIghra hI apanI dRSTiko usakI orase haTA letA hai vaha brahmacaryakA nirvAha karatA hai // 1099 / / gA0--isa prakAra strIke zabda, rUpa aura sparzameM jisakA mana cirakAla taka nahIM ThaharatA, vaha brahmacaryakA pAlaka hotA hai // 1100 // isa prakAra strI saMsargake doSoMkA kathana kiyaa| gA0-To0--he kSapaka ! yadi isa loka aura paralokameM tumhAre maithuna sevanake pariNAma hoM to pA~ca prakArake strI vairAgyameM manako lgaao| arthAt strIkRta doSa, maithunake doSa, strI Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA udaya jAyavaDDhi udaeNa Na lippade jahA paumaM / taha visaehiM Na lippadi sAhU visaesu usio vi / / 1102 / / 'udayammi jAyavaDhiya' udake jAtaM parivRddhaM ca yathA padmaM udakena na lipyate / tathA na lipyate viSayaH sAdhurviSayeSu vartamAno'pi / / 1102 / / uragAhiMtassudadhiM accheramaNollaNaM jaha jaleNa / taha visayajalamaNomaccheraM visayajalahimmi | 1103 / / 'oggAhaMtassudadhi' avagAhamAnasyodadhi AzcaryaM yathA jalenAsparzanaM / tathA viSayajalenArdracittatA AzcaryaM viSayajaladhimadhyamadhyAsInasya // / 1103 // 568 mAyAgahaNe bahudosamAtrae aliyadumagaNe bhIme / asutapille sAhU Na viSpaNassaMti itthavaNe ||1104 / / 'mAyAgahaNe' yathA gahanaM pareSAM duHpravezaM evaM mAyApi parairduradhigameti mAyApi gahanamityucyate / mAyAgahanaM yasminvane tanmAyAgahanaM tasmin / 'baDhdosasAvade' vahavo dopA bahudopAH asUyA, pizunatA, capalatA, bhIrutA, nitarAM pramattatA cetyevamAdayaste zvApadA yasmin / 'aligadumagaNe' yathA drumo mahAnanekazAkhopazAkhAkulazca tadvadvyalIkatA drumagaNo yasmin / bhIme bhayaMkare / 'azucita Nille' azucitRNakule / yatayo na vipraNazyanti strIvane // / 1104 / / siMgArata raMgAe vilAsavegAe jovvaNajalAe / vihasiyapheNAe muNI NAriNaIe Na bujjhati // 1105 / / saMsarga ke doSa, zarIra kI azucitA aura vRddhasevAkA cintana kro| aisA karanese tumhAre ati azubha pariNAma naSTa hoMge // 1101 // gA0 - jaise jala meM utpanna huA aura jalameM hI bar3hA kamala jalase lipta nahIM hotA / vaise hI viSayoMke madhyameM rahate hue bhI sAdhu viSayoMse lipta nahIM hotA / / 1102 // gA0--jaise samudrakA avagAhana karake bhI samudrake jalase zarIrakA nirlipta rahanA AzcaryakArI hai | vaise hI viSayarUpI samudrake madhyameM rahakara viSayarUpI jalase cittakA na bhIMganA AzcaryakArI hai // 1103 // gA0 - TI0 - - yaha strI rUpI vana mAyAcArase gahana hai / jaise gahana vanameM dUsaroMkA praveza karanA kaThina hotA hai vaise hI mAyAko bhI jAnanA kaThina hai isalie mAyAko gahana kahA hai / ataH strIrUpI vanameM mAyA hI gahanavela Adi jhAr3iyoMkA samUha hai / vanameM hiMsaka jantu rahate haiM / strIrUpa vanameM paranindA, cugalI, caMcalatA, bhIrutA, pramattapanA Adi bahudoSarUpI hiMsaka jantuoMkA AvAsa hai / vanameM vRkSa hote haiM jo aneka zAkhA upazAkhAoMse phaile rahate haiM / strIrUpI vanameM jhUTharUpI vRkSa apane bheda prabhedoMke sAtha rahatA hai / vanakI taraha strIrUpa vana bhI bhayaMkara hai / vanameM ghAsa phU~sa rahatA hai / strI rUpI vanameM azuci zarIra ke aMga-upAMga hI ghAsa phUsa haiM / aise strIrUpI vanameM sAdhu nahIM bhaTakatA // 1104 || Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 569 "siMgArataraMgAe' zRGgArataraGgayA, vilAsavegayA, yauvanajalayA, vihasitaphenayA, nArInadyA muni!hyate // 1105 // te adisUrA je te vilAsasalilamadicavalaradivegaM / jovvaNaNaIsu tiNNA Na ya gahiyA itthigAhehiM // 1106 / / __ 'te adisUrA' te atizUrAH / ye vilAsasalilAmaticapalarativegAM yauvananadImuttINaH, na ca guhItA yuvatigrAhaiH // 1106 / / mahilAvAhavimukkA vilAsapuMkkhA kaDakkhadiTTi marA / jaNNa vadhaMti sadA visa yavaNacaraM so havai dhaNNo // 1107 // 'mahilAvAhavimukkA' yuvativyAdhavimuktAH / vilAsapRSatkAH, kaTAkSadRSTizarAH / yaM na ghnanti sadA viSayavane carantaM bhavati sa dhanyaH / / 1107 // vivvogatikkhadaMto vilAsa khaMdho kaDakkadiviNaho / pariharadi jovaNavaNe jamitthivagyo tago ghaNo // 1108 / / "vivogatikkhadaMto' vilAsakhandho / vibhramatIkSNadanto vilAsaskandhaH kaTAkSadRSTinakhaH pariharati yauvanavane yaM yuvativyAghraH sa dhanyaH // 1108 // tellokkADa viDahaNo kAmaggI visayarukkhapajjalio / jovvaNataNillacArI jaMNa Dahai so havai dhaNNo / / 1109 / / gA0--strI eka nadIke samAna hai| usameM zRGgArarUpa taraMge haiN| vilAsarUpa vega hai| yauvanarUpa jala hai tathA manda-manda ha~sanA hI jhAga hai / aisI strIrUpI nadI muniko nahIM vahA sakatI ||1105 // gA0--yaha yauvanarUpa nadI vilAsarUpa jalase pUrNa hai. ati caMcala ratirUpa isakA pravAha hai| jo isa yauvanarUpa nadIko pArakara gaye aura strIrUpI magaramacchoMne jinheM nahIM pakar3A ve isa jagatameM ati zUravIra haiM arthAt javAnImeM bhI jinheM strIkI cAhane nahIM gherA ve hI sacce zUravIra haiM // 1106|| gA0-TI0-viSayarUpI banameM vicaraNa karane vAle jisa puruSako strIrUpI zikArIke dvArA chor3e gaye kaTAkSadRSTirUpI bANoMne nahIM bIMdhA vaha dhanya hai| ina bANoMmeM lagA paMkha strIkA vilAsa hai / vilAsake sAtha kaTAkSa dRSTirUpI bANa strIrUpI zikArI viSayarUpI vanameM vicaraNa karane vAloM para calAtA hai / jo usase bace rahate haiM ve dhanya haiM / / 1107 / / / gA0-strI vyAghrake samAna hai bhRkuTi vikAra usake tIkSNa dA~ta hai| vilAsarUpI kandhA hai / kaTAkSadRSTi usake nakha hai / yauvanarUpI banameM vicaraNa karane vAle jisa puruSako yaha strIrUpI vyAghra nahIM pakar3atA, vaha dhanya hai / / 1108 / / gA0-tInoM lokarUpo banako jalAne vAlI aura viSayarUpI vRkSoMse prajvalita yaha kAmarUpa Aga yauvana rUpI tRNoM para calane meM catura jisa manuSyako nahIM jalAtI vaha dhanya hai // 1104|| 72 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 570 bhagavatI ArAdhanA 'tellokkADaviDahaNo' trailokyATavidahanaH / kAmAgniviSayavRkSe prajvalite yauvanataNasaJcaraNacaturaM yanna dahatyasau dhanyaH // 1109 / / visayasamudaM jovvaNasalilaM hasiyagaipekkhidummIyaM / dhaNNA samuttaraMti hu mahilAmayarehiM acchikkA // 1110 // 'visayasamudde' viSayasamudraM / 'yauvanasalilaM' hasanagamanaprekSaNataraGganicitaM / dhanyAH samyuguttaranti yuvatimakarairaspRSTAH / / caturtha vrataM vyAkhyAtaM / / cadutthaM // 1110 / / paJcamamahAvratanirUpaNAyottarapravandhaH-- - abhaMtarabAhirae savve gaMthe tumaM vivajjehi / kadakAridANumodehiM kAyamaNavayaNajogehiM // 1111 / / 'anbhaMtarabAhirage' abhyantarAnvAhyAMzca / 'samve gaMthe' sarvAngranthAn / 'tumaM vivajjehi' varjaya bhavAn / 'kadakAridANumohi' kRtakAritAnumananaiH / 'kAyamaNavayaNajohi' kAyena manasA vAcA vA // 1111 // tatrAbhyantaraparigrahabhedaM nirUpayati gAthA micchattavedarAgA taheva hAsAdiyA ya chaddosA / cattAri taha kasAyA caudasa abbhaMtarA gaMthA // 1112 / / 'micchattavedarAgA' vastuyAthAtmyAzraddhAnaM mithyAtvaM, vedazabdena strIpunnapuMsakavedAkhyAnAM karmaNAM grahaNaM / tajjanitAH syAdInAM anyonyaviSayarAgAH / striyaH puMsu rAgaH, puMso yuvatiSu, napuMsakasyobhayatra / 'hassAdigA ya chaddosA' hAsya, ratiraratiH zoko, bhayaM jugupseti / ete paDdopAH / 'cattAri taha kasAyA coddasa abhaMtarA gaMthA' catvArastathA kaSAyAzcaturdazaite abhyantarAH parigrahAH // 1112 // bAhirasaMgA khettaM vatthu ghaNaghaNNakuppabhaMDANi / dupayacauppaya jANANi ceva sayaNAsaNe ya tahA // 1113 // gA0-isa viSayarUpa samudra meM yauvanarUpa jala hai, strIkA ha~sanA calanA dekhanA usake lahareM haiM / aura strIrUpa magaramaccha hai jo ina magaramacchoMse achUte rahakara isa samudrako pAra karate haiM ve dhanya haiM // 1110 // isa prakAra caturtha brahmacarya vratakA vyAkhyAna huaa| paMcama mahAvratakA kathana karate haiM gA0-he kSapaka ? kRta kArita anumodanA aura mana vacana kAyase tuma saba antaraMga aura bahiraMga parigrahakA tyAga karo // 1111 / / mithyAtva, veda rAga, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA aura cAra kaSAya ye caudaha antaraMga parigraha haiM // 1112 / / TI0-vastuke yathArtha svarUpakA zraddhAna na karanA mithyAtva hai| veda zabdase strIveda, puruSaveda aura napuMsakaveda nAmaka karmoMkA grahaNa kiyA hai| unake udayase utpanna strI Adike pArasparika rAgako yahA~ antaraMga parigraha kahA hai| striyoMkA puruSoMmeM rAga, puruSoMkA striyoMmeM rAga aura napuMsakoMkA donoMmeM rAga pArasparika rAga hai // 1112 / / Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 571 'bAhirasaMgA' vAhyaparigrahAH / 'khettaM' karSaNAdyadhikaraNaM / 'vatthu" vAstu gahaM / 'dhaNaM' suvarNAdi / 'dhaNNa' dhAnyaM vrIhyAdi / 'kuppa' kupyaM vastraM / 'bhaMDa' bhANDazabdena hiGgamaricAdikamucyate / dupadazabdena dAsadAsIbhRtyavargAdi / 'cauppaya' gajaturagAdayazcatuSpadAH / 'jANANi' zibikAvimAMnAdikaM yAnaM / 'sayaNAsaNe' zayanAni AsanAni ca / / 1013 / / bAhyamalamanirAkRtyAbhyantarakarmamalaM jJAnadarzanasamyaktvacAritravIryAvyAbAdhatvAnAmAtmaguNAnAM chAdane vyApRtaM na nirAkartuM zakyate ityetaddRSTAntamukhenAcaSTe jaha kuMDao Na sakko sodheduM taMdulassa satusassa / taha jIvassa Na sakkA mohamalaM saMgasattassa // 1114 // 'jaha kaMDao Na sakkA' tuSasahitasya tandulasyAntarmalaM bAhye tuSa'napanIte yathA zodhayitumazakyaM / tathA bAhyaparigrahamalasaMsaktasyAbhyantarakarmamalaM azakyaM zodhayitumiti gAthArthaH / saparigrahasya kasmAnna karmavimokSo? jIvAjIvadravye bAhyaparigrahazabdanocyate / tau ca sarvadA sarvatra sannihitAviti bandhaka evAyamAtmA syAditi / evaM ca muktyagAva iti codite, na tayoH sambandhaheturapi tu lobhAdayaH pariNAmAH / lobhAdipariNAmahetakaM bAhyadravyagrahaNaM // 1014 // ato yo vAhya mupAdatte'bhyantarapariNAmamantareNa naMvAdatta iti vadati- . rAgo lobhI moho saNNAo gAravANi ya udiNNA / to taiyA ghettuje gaMthe buddhI garo kuNai // 1115 / / gA0-khetI AdikA sthAna kSetra, makAna, suvarNa Adi dhana, jau Adi dhAnya, kupya arthAt vastra, bhANDa zabdase hIMga mirca Adi, dupada zabdase dAsa dAsI sevaka Adi, hAthI ghor3e Adi caupAye, pAlakI vimAna Adi yAna tathA zayana Asana Adi ye dasa bAhya parigraha haiM // 1113 / / vAhya parigrahake tyAga kiye vinA jJAna, darzana, samyaktva, cAritra, vIrya aura avyAvAdhatva nAmaka Atma guNoMko DhA~kane vAle abhyantara karmamalako dUra nahIM kiyA jA sakatA, yaha dRSTAnta dvArA kahate haiM gA0-TI0-~-jaise tuSa sahita cAvalakA tuSa dUra kiye binA usakA antarmalakA zodhana karanA zakya nahIM hai| vaise hI jo bAhya parigraharUpI malase sambaddha hai usakA abhyantara karmamala zodhana karanA zakya nahIM hai| zaMkA-parigraha sahita vyaktikA karmabandhanase chuTakArA kyoM nahIM hotA / jIva dravya aura ajIva dravya vAhya parigraha kahe jAte haiN| aura ve donoM sadA sarvatra jIvake samIpa rahate haiM ataH AtmA sadA karmakA bandhaka hI rahegA / aura use kabhI mukti nahIM hogii| samAdhAna-aisA nahIM hai, una jIva dravya aura ajIva dravyake nikaTa rahate hue bhI lobhAdirUpa pariNAma unase sambandhameM kAraNa hote haiM / lobhAdirUpa pariNAmoMke kAraNa jIva vAhya dravyako grahaNa karatA hai / / 1114 // ___ ataH jo abhyantara lobhAdi pariNAmake vinA bAhya dravyako grahaNa karatA hai, vaha grahaNa nahIM karatA, yaha kahate haiM Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 572 bhagavatI ArAdhanA rAgo lobhomoho' mamedaM bhAvo rAgaH, dravyagataguNAsaktirlobhaH, parigrahecchA moho| mamedaM bhAvaH saMjJA / kizcita mama bhavati zobhanamiti icchAnugataM jJAnaM / tIvo'bhilASo yaH parigrahagataH sa gauravazabdenocyate / ete yadoditA pariNAmAstadA granthAnbAhAna grahItuM manaH karoti naanythaa| tasmAdyo vAhyaM gRhNAti parigrahaM sa niyogato lobhAdyazubhapariNAmavAneveti karmaNAM bandhako bhavati / tatastyAjyA parigrahAHH // 1115 / / sa ca parigrahatyAgo na svamanISikAcacito'pi tu nizcayena kartavya'tayopadiSTa ityAcaSTe celAdisavvasaMgaccAo paDhamo hu hodi Thidikappo / ihaparaloiyadose savve Avahadi saMgo hu / / 1116 // 'celAdisavvasaMgaccAgo iti' dazavidhA hi sthitikalpA nirUpitA acelatAdayaH / tatra AcelakyaM nAma celamAtratyAgo na bhavati / kintu celAdisarvasaMgatyAgaH prathamaH sthitikalpo dshaanaamaadhH| 'ihaparalogigadose' aihikAmuSmikAMzca doSAnAvahati parigraho, yasmAttasmAjjanmadvayagatadoSaparihAreNAdaravatA sakalaH parigrahastyAjyaH / iti bhAvaH // 1116 // zrutaM celaparityAgameva sUcayati Acelakkamiti na itaratyAgamityAzaGkAyAmAcaSTa desAmAsiyasutta AcelakkaMti taM khu Thidikappe / . luttottha Adisaho jaha tAlapalaMbasuttammi / / 1117 / / 'desAmAsigasuttaM' parigrahaikadezAmarzakArisUtraM 'Acelaparkati' Ace lakyamiti / 'taM khu' tat / 'Thidi gA0-TI0-'yaha merA hai' aise bhAvako rAga kahate haiN| dravyake guNoMmeM Asaktiko lobha kahate haiN| parigrahakI icchAko moha kahate haiN| mere pAsa kucha hotA to acchA hotA, isa prakArake mamatva bhAvako saMjJA kahate haiN| parigrahaviSayaka tIvra abhilASAko gArava yAvdase kahate haiN| ye pariNAma java utpanna hote haiM taba bAhya parigrahako grahaNa karanekA mana hotA hai, unake abhAvameM nahIM hotA / ataH jo bAhya parigraha grahaNa karatA hai vaha niyamase lobha Adi rUpa azubha pariNAma vAlA honese karmakA bandha karatA hai / ataH parigraha tyAjya hai / / 1115 / / ____ Age kahate haiM ki yaha parigraha tyAga hamane apanI buddhise nahIM kahA, kintu nizcayase AgamameM isake pAlanekA upadeza hai gA0-AgamameM dasa prakArakA sthitikalpa kahA hai| usameM pahalA kalpa Acelakya hai / AcelakyakA artha kevala vastra mAtrakA tyAga nahIM hai kintu vastra Adi sarva parigrahakA tyAga hai| yaha dasa kalpoMmeMse pahalA sthitikalpa hai| yataH parigraha isa loka aura paraloka sambandhI doSoMko lAtI hai ataH jo donoM loka sambandhI doSoMse bacanA cAhatA hai use saba parigraha chor3anA caahie| yaha isa gAthAkA bhAva hai / / 1116 / / koI AzaMkA karatA hai ki AgamameM vastra mAtrake tyAgakI sUcanA hai anyake tyAgakI nahIM? isakA uttara dete haiM gA0-TI0-sthitikalpakA kathana karate hue jo 'Acelakya' Adi sUtra kahA hai vaha dezA1. vyaH tathopa-a0 A0 / Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 573 kappe' sthitikalpe vAcye pravRttaM sUtraM niyogato mumukSUNAM yatkartavyatayA sthitaM tatsthitamucyate sthitakalpaH sthitaprakAraH / etaduktaM bhavati celagrahaNaM parigrahopalakSaNaM tena sakalagranthatyAga AcelakyazabdasyArtha iti / tApalaM Na kampaditi sUtre tAlazabdo na taruvizeSavacanaH kintu vanaspatyekadezastaruvizeSa upalakSaNAya vanaspatInAM gRhItaH / tathAcoktaM kalpe- haritataNosahigucchA gummA vallIladA ya rukkhA ya / evaM vadIo tAloseNa AdiTThA // iti // tAdi daledittiva taleva jAdetti ussido vatti / tAlAdiNo taruttiyavaNapphadINaM havadi NAmaM // pralambaM dvividhaM mUlapralamvaM ca, agrapralamvaM ca kandamUlaphalAkhyaM, bhUmyanupravezitamUlapralambaM, aMkurapravAlaphalapatrANi agrapralambAni / tAlasya pralamvaM tAlapralambaM vanaspateraMkurAdikaM ca labhyate iti yathA sUtrArthastathehApIti manyate / athavA 'luptotha Adizabdo' luptotha sUtre AdizabdaH / acelAditvamiti prApte / yathA 'tAlapalaM - sutafmma' yathA tAlapralambasUtraM / tAlAdIti zabdaprayogamakRtvA tAlapalamvamityuktaM / tathAcoktaM siddhAntAditi / nizcayenaiva sUtrakAreNa dezAmarzakasUtraM hyetatkRtaM / Adizabdalopo'tra tAlapralabhvasUtre na tu dezAmarzaka bhavatIti // 1117 // marzaka hai / mamukSuoM ko jo niyamase karanA cAhie use sthita kahate haiM aura usake bhedoMko sthitikalpa kahate haiM / usameM 'cela' zabda parigrahakA upalakSaNa hai / ataH Acelakya zabdakA artha sarva parigrahakA tyAga hai | jaise 'tAlapalaMba Na kappadi' isa sUtra meM tAla zabda vRkSa vizeSa tAr3akA vAcaka nahIM hai, kintu vanaspatikA eka deza vRkSa vizeSa saba vanaspatiyoMke upalakSaNake liye rakhA hai / kalpasUtrameM kahA hai-- 'tAla zabda se harita tRNa, auSadhi, gucchA, bela, latA, vRkSa ityAdi vanaspatiyoMkA kathana kiyA hai / ' 'tAla zabda tala dhAtuse niSpanna huA hai| tala zabdakA artha U~cAI bhI hai / jo skandha rUpase U~cA vRkSa vizeSa hotA haiM vaha tAla vRkSa hai / tAlAdimeM Adi zabdase vRkSa phUla pattA Adi vanaspati lenA cAhie / pralambake do prakAra haiM-- mUla pralamba aura agrapralamba / kandamUla phala jo bhUmimeM rahate haiM ve mUla pralamba haiM / aura aMkura, pravAla, phala, patte agrapralamba haiM / tAlake pralambako tAla pralamba kahate haiN| isase vanaspatike aMkura AdikA grahaNa hotA hai / ataH jaise tAlapralambasUtrameM tAla pralambase anya vanaspatiyoMkA grahaNa kiyA hai vaise hI Acelakyase anya parigrahakA bhI grahaNa kiyA hai / athavA sUtrameM acelatvAdikA Adi zabda lupta ho gayA hai| jaise tAlapralamba sUtra meM 'tAlAdi' zabdakA prayoga na karake 'tAlapralamba' kahA hai / Acelakya Adi sUtrako sUtrakArane dezAmarzaka sUtrarUpase banAyA hai arthAt parigrahake eka deza vastrakA grahaNa na karanekA nirdeza karake samasta parigrahakA tyAga batalAyA hai / kintu tAla pralamba sUtrameM Adi zabdakA lopa hai ataH vaha sUtra - dezAmarSaka nahIM hai // 1117 // vizeSArtha - dasa sthitakalpoM meM pahalA sthitikalpa Acelakya hai / celakA artha vastra hai / ataH koI zaMkA karatA hai ki Acelakyase kevala vastrakA hI tyAga kahA hai / saba parigrahakA 1. tAviti / Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 574 bhagavatI ArAdhanA Na ya hodi saMjado vatthamittacAgeNa sesasaMgehiM / tamhA AcelakkaM cAo savvesi hoi saMgANaM // 1118 // 'Na ya hodi saMjado' naiva saMyato bhavati iti vastramAtratyAgena zeSaparigrahasamanvitaH / vastrAdanyaH zeSaH ityucyate / Acelakkamityatra celatyAgamAtrameva yadi nirdiSTaM syAccelAdanyaparigrahaM gahana saMyataH sa na bhavati yasmAttasmAdAcelakyaM nAma sarvasaMgaparityAgo'tra mantavyaH iti yaktirupanyastA calazabdasya parigrahopalakSaNatAyAM / kiM ca mahAvratopadezapravRttAni ca sUtrANi jJApakAni sarvasaMgatyAgaH Acelakkamityatra nirdiSTa ityasya // 1118 // kathaM yadi celamAtrameva tyAjyaM syAnnetaraM ahiMsA divratAni na syuH ityetadvayAcaSTe uttaragAthAyAM saMgaNimittaM mArei aliyavayaNaM ca bhaNai teNikkaM / bhajadi aparimidamicchaM sevadi mehuNamavi ya jIvo // 1119 / / 'saMgaNimittaM mAredi' parigrahanimittaM prANino hinasti SaTakarmapravRtteH / atha dravyaM parakIyaM grahItukAmastaM hinasti, bhaNatyalokaM, karoti stanyaM, bhajate aparimitAmicchAM, maithune ca pravartate / satyevamahiMsAdi tyAga nahIM khaa| isake samAdhAnameM do bAteM kahIM haiN| prathama yaha sUtra dezAmarSaka hai-eka deza celake dvArA saba parigrahakA tyAga kahA hai| dUsare, isameM Adi zabdakA lopa ho gayA hai AcelakyAdikI jagaha Acelakya kahA hai ataH Adi zabdase saba parigrahakA tyAga batalAyA hai| apane isa kathanako puSTi meM granthakArane tAla pralamba sUtrakA udAharaNa diyA hai| kalpasUtrameM pahalA sUtra hai'no kappai niggaMthANa vA niggaMthINa vA Ame tAlapalaMbe abhinne paDigAhittae / ' arthAt nirgrantha sAdhu aura sAdhviyoMko tAla pralamba grahaNa nahIM karanA caahie| isake bhASyameM kahA hai ki tAlavRkSake phalako tAla kahate haiM use agrapralamba kahate haiN| aura usake AdhArabhUta vRkSako tala kahate haiN| aura pralamba mUlako kahate haiN| yahA~ yadyapi sUtrameM tAlapralamba jo kaccA ho aura TUTA na ho usake grahaNakA niSedha kiyA hai| tathApi tAlaphalase nAriyala, lakuca, kaitha, Amra Adi sabhI lie haiN| isI taraha AcelakyameM bhI kevala vastrakA hI tyAga nahIM kahA kintu sarvaparigrahakA tyAga kahA hai / / 1117 / / ___gA0-To0-kevala vastramAtrakA tyAga karanese aura zeSa parigraha rakhanese sAdhu nahIM hotaa| yadi 'Acelakya' se vastramAtrakA tyAga hI kahA hotA to vastrake sivAya anya parigrahako grahaNa karanevAlA sAdhu nahIM ho sktaa| ataH AcelakyakA artha sarvaparigrahakA tyAga mAnanA caahie| 'cela zabda parigrahakA upalakSaNa hai' isake sambandhameM yaha yukti dI gaI hai| tathA mahAvatakA katha karanevAle sUtra isa bAtake jJApaka haiM ki AcelakyameM sarvaparigrahakA tyAga kahA hai / / 1118 / / Age kahate haiM ki yadi sAdhuke lie kevala vastramAtra hI tyAjya hai, anya parigraha tyAjya nahIM hai to ahiMsAdivrata nahIM ho sakate gAo-TI0-parigrahake lie asi masi kRSi Adi SaTkarma karake manuSya prANiyoMkA ghAta karatA hai| parAye dravyako grahaNa karanekI icchAse usakA ghAta karatA hai, jhUTha bolatA hai, corI Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 575 vratAni na syuH / parigrahasya ca tyAge tiSThanti nizcalAnyahiMsAdIni // 1119 // api cAzabhapariNAmasaMvaraNamantareNa pratyagrakarmopacayaH kathaM nivAryate / pratyagrakarmopacayena karmaNAM saivAnantakAlA saMsRtirityetaccetasi kRtvA parigrahagrahaNabhAvino'zubhAnpariNAmAnAcaSTe saNNAgAravapesuNNakalahapharusANi NiTTharavivAdA / saMgaNimittaM IsAsUyAsallANi jAyaMti // 1120 / / 'saNNAgAravapesuNNa' parigrahasaMjJA 'tatsannidhauravaM ca jAyate saparigrahasya / pizunayati sUcayati paradoSAniti pizunastasya karma paizunyaM / parigrahavAnAtmanaiva svadhanaparipAlanecchuH parasya doSAnprakAzya tadIyaM dhanaM hArayati, kalaha vA karoti / dhanArtha puruSaM vaco vadati vivAda vA kuryAt, ISyAsUyAzalyAni ca jAyante / ayametasmai prayacchati na mahyaM iti saGkalpa IrSyA / parasya dhanavattAsahanamasUyA // 1120 // kodho mANo mAyA lobho hAsa rai aradi bhayasogA / saMgaNimittaM jAyai duguccha taha rAdibhattaM ca // 1121 / / 'tahA kodho mANo' krodhaH parigrahataratasya pariNAmo dAne jAyate / dhanyo'hamiti gavito bhavati / paro dhanaM dRSTvA galAtIti tannigrahanakaraNAnmAyA ca bhavati / kAkaNilAbhe kApaNaM vAJchati / tallabdhyA kArSApaNasahasrAdikamiti lobhasya heturdravyalAbhaH / nirdraviNaM loko hasatIti hAsasyApi kAraNaM / dravyamAtmIyaM pazyataH tatrAnurAgo ratiH / tadvinAze aratiH / tadanye haranti iti bhayaM / zoko vaa| jugupsate karatA hai, aparimita tRSNA rakhatA hai aura maithuna karatA hai / aisA karanepara ahiMsA Adi vrata nahIM ho sakate / kintu pagrihakA tyAga karanepara ahiMsAdivrata sthira rahate haiM // 1119 / / . ___ tathA azubha pariNAmoMke saMvarake vinA navIna karmoMkA saMcaya kaise rokA jA sakatA hai ? aura navIna karmoMkA saMcaya honese vahI anantakAlIna saMsAra hai| aisA cittameM sthira karake granthakAra parigrahake grahaNase honevAle azubha pariNAmoMko kahate haiM gA-To0-parigrahIke parigraha saMjJA aura parigrahameM Asakti hotii| vaha dUsareke doSoMko idhara-udhara kahatA hai| parigrahI puruSa dUsarekA dhana leneke lie dUsaroMke doSa prakaTa karake usakA dhana haratA hai| kalaha karatA hai| dhanake lie kaThora vacana bolatA hai, jhagar3A karatA hai| IrSA aura asUyA karatA hai| yaha vyakti amukako to detA hai mujhe nahIM detA, isa prakArake saMkalpako IrSA kahate haiM / dUsareke dhanI honeko na sahanA asUyA hai // 1120 // gA-TI0-dUsareke dvArA apanA dhana grahaNa kiye jAne para krodha hotA hai| maiM dhanADhya hai aisA garva hotA hai / dUsarA vyakti merA dhana dekhakara use le legA, isa bhayase use chipAtA hai ataH mAyA hotI hai / eka kaur3IkA lAbha hone para eka rupayA AdikA lAbha cAhatA hai / yA dhanakA lAbha honese lobha hotA hai| dhanI nirdhanako dekhakara ha~satA hai ataH parigraha hAsyakA bhI kAraNa hai| apanA dravya dekhakara usase anurAga hotA hai| ataH parigraha ratikA kAraNa hai| dravya kA nAza hone para arati hotI hai| use dUsare hara leMge yaha bhaya hotA hai / dhana hara lene para zoka hotA hai| 1. sNdhigaur-j0| 2. pariNAmAdAne ja0 / pariNAmo'dAne mu0 / Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 576 bhagavatI ArAdhanA vA virUpaM parigrahaM / parigrahaparipAlanArthaM rAtrAvapi bhuGkte madIyaM bhojanaM pare dRSTvArthino bhavanti iti manyamAnaH // 1121 // gaMtho bhayaM narANaM sahodarA eyaratthajA jaM te / aNNoSNaM mAredu atthaNimittaM madimakAsI // 1122 // 'gaMtho bhayaM narANAM' grantho narANAM bhayaM / nanu bhayasaMjJasya karmaNaH udayAdupajAtaH pariNAma Atmano bhayaM na vAstukSetrAdiko granthaH tathAbhUtastataH kimucyate grantho bhayamiti, bhayahetutvAdbhayamiti na doSaH / 'sahodarA' kodaraM prasavA api santaH 'eyaratyajA' ekaradhyanagare jAtAH / 'jaM' yasmAt / 'te aNNoSNaM mAredu' anyonyaM hantuM / 'atthaNimittaM' vasunimittaM 'madimakAso' buddhi kRtavantaH // 1122 / / atthanimittamadibhayaM jAdaM corANamekkame kehi | majje se ya visaM saMjoiya mAriyA jaM te / / 1123 / / 'atyaNimittaM' dhananimittaM / 'adibhayaM jAdaM' atIva bhayaM jAtaM / 'corANaM ekkamevakehiM caurANAmanyonyaiH saha / 'majje maMse ya visaM saMjoiya' madye mAMse ca viSaM saMyojya / 'mAridA jaM te' yasmAttaM mAritAH / / 1123 // saMgo mahAbhayaM jaM viheDido sAvageNa saMteNa / putreNa caiva atthe hidammi Nihidellae sAhuM / / 1124 // 'saMgo mahAbhayaM parigraho mahadbhayaM / 'jaM' yasmAt / 'viheDido' bAdhitaH ! 'sAvageNa saMteNa zrAvakeNa satA / 'putreNa ceva' putreNaiva / 'Nihidallage atthe hidaMhi' nikSipte'rthe te sAdhu // 1124 / / virUpa parigraha hone para glAni hotI hai / merA bhojana dekhakara dUsare mA~gege isalie rAta meM bhI bhojana karatA hai / athavA mAlikakI sevA meM rahanese rAta meM bhojana karatA hai / isa taraha parigrahake kAraNa krodha, mAna, mAyA, lobha, hAsya, rati, arati, bhaya, zoka, jugutsA aura rAtri bhojana hote haiM / / 1121 // gA0 - TI0 -- parigraha manuSya meM bhaya utpanna karatA hai / zaGkA - bhaya nAmaka karmake udayase utpanna huA AtmAkA pariNAma bhaya hai| ghara kheta Adi parigraha bhaya nahIM hai taba Apa parigrahako bhaya kaise kahate haiM ? samAdhAna - parigraha bhayakA kAraNa honese bhaya kahI jAtI haiN| eka hI mAtAke udarase utpanna hue aura eka hI nagara meM utpanna hue bhI dhanake lie parasparameM mAranekA bhAva karate haiM / / 1122 // gA0 - dhanake kAraNa coroMko paraspara meM eka dUsarese bhaya utpanna huA / aura unhoMne madya aura mAMsa meM viSa milAkara eka dUsareko mAra DAlA // 1123 // gA0 - parigraha mahAbhayarUpa hai kyoMki jamIna meM gAr3e gaye dhanako apanA putra hI le gayA aura satpuruSa zrAvakako bhI yaha sandeha huA ki mere isa pRthvImeM gar3e dhanako sAdhu jAnatA thA / so kahIM isI sAdhune merA dhana harA ho / aisA sandeha karake usa zrAvakane sAdhupara kathAoMke dvArA apanA sandeha prakaTa kiyA ||1124 // Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 577 vijayodayA TIkA dao baMbhaNi vagyo loo hatthI ya taha ya rIyasuyaM / pariyaNaro vi ya rAyA suvaNNarayaNassa' akkhANaM // 1126 / / vaNNaraNaulo vijjo vasaho tovasa taheva racUdavaNaM / / rukkhasivaNNIDuDuha medajja muNissa akkhANaM / / 1126 / / sIduNhAdavavAdaM varisaM tahA chuhAsamaM paMthaM / dussejjaM dujjhatta sahai vahai bhAramavi guruyaM / / 1127 / / gAyadi Naccai dhAvai kasai kvai lavadi taha malei nnro| tuNNadi vaNai yAcai kulammi jAdo vi gaMthatthI // 1128 // 'gAyadi' gAyati, nRtyati, dhAvati, kRSati, vapati, kaNizacchedaM karoti, mardanaM karoti, sIvyati, vayati, yAcate kule jAto'pi parigrahArthaM // 1128 // sevai NiyAdi rakkhai gomahisimajAviyaM hayaM hathi / vavaharadi kuNadi sippaM aho ya rattI ya gayaNido // 1129 / / gA0-TI0-ye kathAe~ isa prakAra haiN| pahale zrAvaka jinadattane dUta aura bandarakI kathA khii| phira sAdhune brAhmaNI aura nevalekI kathA khii| phira zrAvakane vyAghra aura vaidyakI kathA khii| taba sAdhune baila aura logoMkI khii| phira zrAvakane hAthI aura tApasakI kathA kahI / taba sAdhune rAjA aura Amravanako kathA khii| phira zrAvakane pArthaka manuSya aura zivanivRkSakI kathA kahI / tava sAdhune rAjA aura sarpakI kathA khii| taba zrAvakane eka cora aura seThakI kathA kahI / antameM sAdhune maNipAlaka aura metAryamunikI kathA kahI / / 1125-1126 / / vizeSArtha-ina donoM gAthAoMmeM usa zrAvaka aura sAdhuke madhyameM huI kathAoMke pAtroMke nAma diye haiN| ye dasa kathAe~ bRhatkathAkozameM jinadatta kathAnaka 102 ke avAntarameM dI gaI haiN| dasavIM kathAke antameM dhana curAnevAlA putra prabuddha hokara pitAko dhana arpita karake una sAdhuke samIpa dIkSA grahaNa karatA hai| ina donoM gAthAoMpara na to aparAjita sUrikI TIkA hai| na AzAdharako aura na amitagatike saMskRta padya hI haiM // 1125-1126 / / / gA0-parigrahakA icchuka manuSya garmI, sardI, ghAma, vAyu, varSA, pyAsa, bhUkha, zrama, mArga calanA AdikA dussaha kaSTa sahana karatA hai aura apanI zaktise bhI adhika bhAra DhotA hai // 1127 // __ gA0-tathA zreSThakulameM janma lekara bhI dhanake lie gAtA hai, nAcatA hai, daur3atA hai, khetI karatA hai, bIja botA hai, dhAnya kATatA hai, mAliza karatA hai, kapar3e sItA hai, kapar3e bunatA hai, aura bhIkha mA~gatA hai / / 1128 // gA0-rAta dina na sokara sevA karatA hai, ghara chor3akara dezAntara jAtA hai / gAya, bhaiMsa, 1. Narathassa-a0 / NayArassa-A0 mu0 / 2. rUvavaNaM-a0 ja0 / 3. etAM TIkAkAro necchati / Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA AudhavAsassa uraM dei raNamuhammi gaMthalobhAdo / magarAdibhImasAvadabahulaM adigacchadi samuddhaM // 1130 // 'AuthavAsassa uraM deva' AyudhavarSasya uro dadAti / 'raNamuhe' raNamukhe / 'gaMthalohAdo' granthalobhAt makarAdibhImaM zvApadabahulaM pravizati samudraM // 1130 // 578 jadi so tattha marijjo gaMtho bhogA ya kassa te hojja / mahilA vihiMsaNijjo lusidadeho va so hojja // 1131 // 'jadi so tattha marijjo' yadyasau raNamukhe mRtimiyAt / granthA bhogAzca te tAvatkasya bhaveyuH / vanitAbhirnindyaH vinaSTakaracaraNAdyavayavo bhavedyadyapi na mRtaH / / 1131 // gaNimattamadIdiya guhAo bhImAo taha ya aDavIo / gaMthaNimittaM kammaM kuNai akAdavvayaMpi Naro // 1132 / / 'gaMthanimittamadIdiya' granthanimittaM pravizati guhAM tathA bhImAzcATavIH / granthanimittaM karma akartavyamapi karoti naraH // 1132 // sUro tikkho mukkho vi hoi vasio jaNassa saghaNassa / arita ass gaMthaNimittaM bahuyaM pi avamANaM / / 1133 // 'sUro tikkho mukkho vi' zUrastIkSNo mUrkhazca vazavartI bhavati janasya sadhanasya / abhimAnavAnapi sahate granthanimittaM mahAntaM api paribhavaM // 1133 // gaMthaNimittaM ghoraM paritAvaM pAvidUNa kaMpille / lallakkaM saMpatto NirayaM piNNAgagaMdho khu / / 1134|| 'atyaNimittaM' vasunimittaM mahat duHkhaM prApya / 'kaMpilye' kampillanagare / 'lallakaM' lallakanAmadheyaM saMprApto narakaM piNyAkagandhasaMjJaH // 1134 // bakarI, bher3a, hAthI, ghor3e pAlatA hai / lena-dena karatA hai / zilpakarma karatA hai // 1129 // gA0 - parigraha ke lobhase yuddhabhUmimeM apanI chAtIpara AyudhoMkI varSA sahatA hai / magaramaccha Adi bhayaMkara jantuoM se bhare samudrameM praveza karatA hai ||1130 // gA0 - yadi kadAcit dhanakA lobhI raNameM mara jAve to parigraha aura bhoga kauna karegA / yadi na bhI mare aura hAtha paira kaTa jAye to bhI striyoMke dvArA tiraskRta hogA // 1131 // gA0 - parigrahake nimitta bhayAnaka guphA meM praveza karatA hai, bhayAnaka jaMgalameM jAtA hai / isa prakAra manuSya parigrahake lie nahIM karane yogya kAma bhI karatA hai ||1132 || gA0 - parigrahake nimitta zUravIra, asahanazIla aura mUrkha puruSa bhI dhanI manuSyake vaza meM hotA hai aura abhimAnI bhI bahuta apamAna sahatA hai / 1133|| gA0- - parigrahake nimittase kaMpilA nagarImeM piNyAkagandha nAmakA lobhI puruSa ghora duHkha sahakara marakara lallaka nAmaka naraka bilameM utpanna huA ||1134 || Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 579 vijayodayA TIkA 579 evaM ceTuMtassa vi saMsaido ceva gaMthalAho du / Na ya saMcIyadi gaMtho suireNavi maMdabhAgassa / / 1135 / / 'evaM ceTuMtassa vi' evaM ceSTamAnasyApi saMzayita eva granthalAbhaH / na ca saMcayamupayAti granthaH / sucireNApi mandabhAgyasya // 1135 // jadi vi kahaMci vi gaMthA saMcIejaNha taha vi se Natthi / tittI gaMthehiM sadA lobho lAmeNa vaDadi khu // 1136 / / 'jadi vi' yadyapi kathaMcitkenacit prakAreNa granthAH saMcayamupeyuH / tathApi tasya tRptirnAsti granthaiH / sadA lobho lAbhena vardhate / / 1136 // jadha iMdhaNehiM aggI lavaNasamuddo NadIsahassehiM / taha jIvassa Na tittI atthi tiloge vi laddhammi // 1137 // 'jagha iMdhaNehi' indhanairyathAgniH, yathA vA samudro nadIsahasraH / tathA parigraharna tRpyati jIvastralokye labdhe'pi // 1137 / / paDahatthassa Na tittI AsI ya mahAdhaNassa luddhassa / saMgesu mucchidamadI jAdo so dIhasaMsArI // 1138 // 'paDahatthassa' paTahastanAmadheyasya vaNijaH na tRptirAsIttathA mahAdhanasya lubdhasya / parigraha mUcchitamatirasau jAto dIrghasaMsAraH // 1138 // tittIe asaMtIe hAhAbhUdassa ghaNNacittassa / kiM tattha hojja sukkhaM sadA vi paMpAe gahidassa // 1139 / / "tittIe asaMtoe' tRptAvasatyAM / 'hAhAbhUdasya' lampaTacittasya kiM tatra sukhaM bhavet / AzayA gRhItasya // 1139 // gA0-isa prakAra nAnA ceSTAe~ karanepara bhI parigrahakI prAptimeM sandeha hI rahatA hai| kyoMki abhAge puruSako cirakAla prayatna karanepara bhI dhanakI prApti nahIM hotI / / 1135 // gA0-yadi kisI prakAra dhana mila bhI jAye to usase santoSa nahIM hotA; kyoMki dhanalAbha honese lobha bar3hatA hai / / 1136 // gA0-jaise IMdhanase AgakI tRpti nahIM hotI, aura hajAroM nadiyoMke milanese lavaNasamudrakI tRpti nahIM hotii| vaise hI tInoM loka mila jAnepara bhI jIvakI parigrahase tRpti nahIM hotI // 1137 // gA0--paTahasta nAmaka vaNikke pAsa bahuta dhana thaa| kintu vaha bar3A lobhI thaa| use santoSa nahIM thaa| ataH parigrahameM Asakta rahate hue usakA maraNa huA aura vaha dIrghasaMsArI huA / / 1138 // ___gA0-parigrahase tRpti nahIM honepara hAya-hAya karanevAle parigrahake lampaTIko, jo sadA tRSNAse vyAkula rahatA hai, parigrahase kyA sukha ho sakatA hai // 1139 / / Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 580 bhagavatI ArAdhanA hammadi mArijjadi vA bajjhadi raMbhadi ya aNavarAdho vi / Amisahernu ghaNNo khajjadi pakkhIhiM jaha pakkhI // 1140 / / 'hammadi' Ahanyate / 'mArijjadi' mAryate, badhyate rudhyate cAnaparAdho'pi / AmiSanimittaM lampaTaH khAdyate yathA pakSibhiH pakSI gRhItAhAraH / / 1140 // / mAdupiduputtadAresu vi puriso Na uvayAi vIsaMbhaM / gaMthaNimittaM jaggai rakkhaMto savvarattIe // 1141 / / 'mAdupiduputtadAresu vi' vizvasanoyeSvapi mAtrAdiSu vizraMbhaM nopayAti / jAgati sarvarAtrIH pAlayan // 1141 // savvaM pi saMkamANo gAme Nayare ghare va raNe vA / AdhAramaggaNaparo aNappavasio sadA hoi // 1142 / / 'savvaM pi saMkamANoM' sarvamapi zaGkamAnaH grAme, nagare, gRhe, araNye vA, AdhArAnveSaNaparo'nAtmavazaH sadA bhavati // 1142 / / gaMthapaDiyAe luddho dhIrAcariyaM vicittamAvasadhaM / Necchadi bahujaNamajjhe vasadi ya sAgArigAvasae // 1143 / / 'gaMthapaDigAe luddho' granthanimittaM lubdho dhorairvAcaritaM viviktamAvasathaM necchati / bahujanamadhye vasati / gRhasthAnAM vA vezmani // 1143 // sodUNa kiMci sadaM saggaMtho hoi uDhido sahasA / savvatto picchaMtto parimasa da palAdi mujjhadi ya / / 1144 / / gA0-jaise mAMsake lie mAMsakA lobhI pakSI dUsare mAMsa le jAte pakSIko mAratA kATatA hai vaise hI lobhI dhanADhya manuSya vinA aparAdhake hI dUsaroMke dvArA dhAtA jAtA hai, mArA jAtA hai aura pakar3A jAtA hai // 1140 / / gA0-parigrahake kAraNa manuSya mAtA, pitA, putra aura patnIkA bhI vizvAsa nahIM krtaa| aura rAtabhara jAgakara parigrahakI rakhavAlI karatA hai / / 1141 / / gA0-vaha sabako zaMkAkI dRSTise dekhatA hai ki ye merA dhana haranevAle haiN| aura gA~va, nagara, ghara athavA vanameM kisIkA Azraya khojatA phiratA hai isa taraha vaha sadA parAdhIna rahatA hai // 1142 / / gA0-vaha parigrahakA lobhI dhIra puruSoMke rahane yogya ekAnta sthAnameM rahanA pasanda nahIM karatA / vaha bahuta janasamudAyake madhya gRhasthoMke gharameM rahanA pasanda karatA hai // 1143 / / gA0 --kiMcit bhI zabda sunakara parigrahI ekadama uThakara saba ora dekhatA hai, apane dhanako TaTolatA hai aura lekara bhAgatA hai athavA mUrchita ho jAtA hai // 1144 / / 1. kakkhaMto-A0 mu0| 2. pralayan-A0 mu0 / Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 581 'sodUNa kiMci saI' zrutvA kaJcana zabdaM parigrahavAnsahasotthitaH sarvA dizaH prekSamANaH parAmRzati svaM dravyaM, palAyate, muhyati vA // 1144 / / teNabhaeNArohai taruM giri uppaheNa va palAdi / pavisadi ya 'dahaM duggaM jIvANa vahaM karemANo // 1145 // 'teNabhaeNa' stenabhayena / 'Arohadi' Arohati taruM giri vA / unmArge vA dhAvati / pravizati vA hradaM durga vA sthAnaM jIvAnAM ghAtanaM kurvan // 1145 / / taha vi ya corA cArabhaDA vA gacchaM harejja avasassa / geNhijja 'dAiyA vA rAyANo vA vilaMpijja / / 1146 // tathApi palAyanadhAvanAdikaM kurvato dravyaM haranti corA vA cArabhaTA vA / paravazasya dAyAdAH vA gRhNanti rAjAno vA vilumpanti // 1146 / / saMgaNimittaM kuddho kalahaM rolaM karijja varaM vA / pahaNejja va mArejja va marijejja va taha ya 'hammejja / / 1147 / / 'saMgaNimittaM kuddho' ruSTaH parigrahanimittaM kalaI vairaM vA karoti hanti, tADayati / paraM svayaM prANAnviyojayati vA pareNa vA tADayate bhAryate vA paraiH // 1147 / / ahavA hoi viNAso gaMdhassa jalaggimUsayAdIhiM / NaDhe gaMthe ya puNo tivvaM puriso lahadi. dukkhaM // 1148 / / 'athavA hojja viNAso' athavA granthasya vinAzo bhavet agnijalamUSakAdibhiH / naSTe punargranthe tIvra duHkhaM labhate manuSyaH / / 1148 / / soyai vilavai kaMdai NaTe gaMthammi hoi visnnnno| pajjhAdi NivAijjai vevai ukkaMThio hoi // 1149 / / gA0-corake bhayase vRkSa athavA pahAr3apara car3ha jAtA hai / athavA mArgase na jAkara kumArgase jAtA hai aura jovoMkA ghAta karate hue tAlAba yA kile meM chipa jAtA hai / / 1145 / / gA0-isa prakAra daur3a-dhUpa karanepara bhI cora athavA balavAn manuSya use paravaza karake usake dravyako hara lete haiM / athavA bhAI vagairaha le lete haiM yA rAjA lUTa letA hai / / 1146 / / gA0-parigrahake kAraNa manuSya krodha karatA hai, kalaha karatA hai, vivAda karatA hai; vaira karatA hai, mArapITa karatA hai, dUsaroMke dvArA mArA jAtA hai, pITA jAtA hai, yA svayaM mara jAtA hai / / 1147 / / gA0-athavA Agase, jalase aura mUSakoM Adise parigrahakA vinAza ho jAtA hai taba vinAza honepara manuSyako tIvra duHkha hotA hai / / 1148 / / 1. hdN-mu0| 2. yAsiyA vA-a0 / vAsiyA-vA0 A0 / kAmejjA-a0 A0 / Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 bhagavatI ArAdhanA 'soyadi vilavadi' zocati, vilapati, krandati naSTe parigrahe viSaNNazca bhavati / cintAM karoti / pibatyantassantApAjjalAdikaM, vepate utkaNThito bhavati // 1149 // Dajjhadi aMto puriso appiye gaDhe sagammi gaMthammi / vAyAvi ya akkhippaDa buddhI viya hoi se mUDhA // 1150 // 'Dajjhavi' dahyate antaH puruSa AtmIye naSTe parigrahe / vAgapi nazyati buddhirapi mandA bhavati / / 1150 / / ummatto hoi Naro paDe gathe gahovasiTTho vA / ghaTTadi maruppavAdAdiehiM bahudhA garo mariduM // 1151 / / 'ummatto hoi Naro' unmatto bhavati nrH| naSTe parigrahe grahagRhIta iva ceSTate marutpratApAdibhirmatuM // 1151 // celAdIyA saMgA saMsajjaMti vivihehiM jaMtUhiM / AgaMtugA vi jaMtU havaMti gaMthesu saNNihidA / / 1152 / / 'celAdigA' saMgAzcelaprAvaraNAdayaH parigrahAH / 'saMsajjati' sanmUrcchanAmupayAnti / 'vivihehi jaMtUhi' nAnAprakArairjantubhiH / 'AgaMtugA vi jaMtU' AgantukAzca jantavaH / 'gaMthesu saNihidA bhavaMti' grantheSu sannihitA bhavanti yUkApipIlikAmatkuNAdayaH / dhAnyeSu koTAdayaH guDapUpAdiSu rasajAH teSAmAdAne // 1152 // AdANe Nikkheve 'saremaNe cAvi tesi gaMthANaM / ukassaNe vekasaNe phAlaNapapphoDaNe ceva / / 1153 / / AdAne, nikSepe, saMskaraNe, bahirnayane, bandhane, mocane, teSAM granthAnAM pATane vidhUnane ca // 1153 // chedaNabaMdhaNaveDhaNaAdAvaNadhovvaNAdikiriyAsu / saMghaTTaNaparidAvaNahaNaNAdI hodi jIvANaM // 1154 / / gA0-vaha zoka karatA hai, vilApa karatA hai, cillAtA hai, kheda-khinna hotA hai / cintA karatA hai / antaraMgameM santApa honese jalAdi pItA hai, kA~patA hai, utkaMThita hotA hai / / 1149 / / gA0 .. apane parigrahake naSTa honepara puruSa andara hI andara jalA karatA hai| usakI vANI naSTa ho jAtI hai tathA buddhi bhI mUr3ha ho jAtI hai / / 1150 / / gA-parigrahake naSTa honepara manuSya pizAcase pakar3e hue manuSyakI taraha unmatta ho jAtA hai / aura prAyaH parvata Adise girakara maranekI ceSTA karatA hai // 1151 / / gA0-vastrAdi parigrahameM nAnA prakAra sammUrcchana jIva utpanna ho jAte haiN| bAharase Akara bhI jUM, cIMTI, khaTamala vagairaha basa jAte haiN| dhAnyameM kIr3e laga jAte haiN| gur3a Adi saMcaya karanepara usameM bhI jIva paidA ho jAte haiM // 1152 / / gA0-parigrahake grahaNa karane, rakhane, saMskAra karane, bAhara le jAne, bandhana kholane, 1. pasAraNe-a0 A0 / 2. phaMsaNa-a0 A0 / Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 583 chedaNa chedane, bandhane, veSTane, zoSaNe prakSAlane c| sammardane paritApanahananAdikaM bhavati jIvAnAM // 1154 // jadi vi vikiMcadi jaMtU dosA te ceva huMti se laggA / hodi ya vikiMcaNe vi hu tajjoNiviojaNA NiyayaM // 1155 / / 'javi vi vivicadi' yadyapi nirAkriyante jIvAsta eva saMghaTTAdayo doSA bhavanti / bhavati ca pRthakkaraNe teSAM tadyoniviyojanA nizcayena // 1155 / / evamacittaparigrahagatadoSamabhidhAya sacittaparigrahadoSamAcaSTe saccittA puNa gaMthA vaghaMti jIve sayaM ca dukkhaMti / pAvaM ca taNNimittaM parigiNhaMtassa se hoI // 1156 // 'saccittA puNa gaMthA badhaMti jIve' parigrahAH dAsIdAsagomahiSyAdayo mnanti jIvAnsvayaM ca duHkhitA bhavanti / karmaNi niyujyamAnAH kRSyAdike pApaM ca svaparigRhItajIvakRtAsaMyamanimittaM tasya bhavati / / 1156 // iMdiyamayaM sarIraM gaMthaM geNhadi ya dehasukkhatthaM / iMdiyasuhAbhilAso gaMthaggahaNeNa to siddho // 1157 / / 'iMdiyamayaM sarIraM' indriyamayaM shriirN| sparzanAdipaJcendriyAdhAratvAt / parigrahaM ca celaprAvaraNAdikaM indriyasukhArthameva gRhNAti vAtAtapAdyanabhimatasparzaniSedhAya / AtmazarIre vastrAlaGkArAdibhiralaMkRte parAbhilASamutpAdya tadaGgAsaMgajanitaprItyathitayA abhimata mApAdayati / sevanAdyathaM ca tat indriyasukhAbhilASo granthaM gRhNataH sidhyati // 1157 // phAr3ane, jhAr3ane, chedane, bA~dhane, DhA~kane, sukhAne, dhone, malane AdimeM jIvoMkA ghAta Adi hotA hai // 1153-54 // ___ gA0-yadi vastrAdi parigrahase jantuoMko alaga kiyA jAye taba bhI ve hI doSa lagate haiN| kyoMki una jantuoMko dUra karanepara unakA yonisthAna chUTa jAtA hai aura isase unakA maraNa ho jAtA hai // 1155 // isa prakAra acitta parigrahake doSa kahakara sacitta parigrahake doSa kahate haiM gA0-dAsI-dAsa, gAya-bhaiMsa Adi sacitta parigraha jIvoMkA ghAta karate haiM aura svayaM dukhI hote haiN| tathA unheM khetI Adi kAmoMmeM lagAnepara ve jo pApAcaraNa karate haiM usakA bhAgI unakA svAmI bhI hotA hai // 1156 / / / ___ indriya sukhakI abhilASA karmabandhameM nimitta hotI hai ataH mumukSuko use chor3anA caahie| parigraha svIkAra karanepara indriya sukhakI abhilASA avazya hotI hai, yaha kahate haiM gA0-TI-zarIra indriyamaya hai kyoMki sparzana Adi pAMca indriyoMkA AdhAra hai| vastra or3hanA Adi parigraha manuSya indriyajanya sukhake lie hI grahaNa karatA hai| aisA vaha havA dhUpa Adike aniSTa sparzase bacaneke lie karatA hai| tathA vastra alaMkAra Adise apane zarIrako 1. vivicadi-a0 A0 mu0 / 2, mataM vyAghAtAraH sevanA-a0 ja0 / Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA svAdhyAyadhyAnAkhyayostapaso vighnakArI parigrahastadubhayaM cAntareNa na saMvaranirjare / tayorabhAve kuto niravazeSakarmApAyo bhavatIti kathayati - 584 gaMthassa gahaNarakkhaNasAravaNANi NiyadaM karemANo / vikkhittamaNo jjhANaM uvedi kaha mukkasajjhAo / / 1158 / / 'gaMthassa gaNarakkhaNa' parigrahAdAnaM, tadrakSaNaM, tatsaMskAraM ca nityaM kurvan vyAkSiptacittaH kathaM zubhadhyAnaM kuryAt vimuktasvAdhyAyaH / etaduktaM bhavati vyAkSiptacittasya na svAdhyAyaH asati tasminvastuyAthAtmyAviduSaH dhyeyaikaniSThaM dhyAnaM kathamiva vartate // 1158 / / parabhavavyApyaM doSaM parigrahamukhAyAtamupadarzayati- the ghaDidadio hoi darido bhavesu bahuge / hodi kuNato NiccaM kammaM AhArahedummi / / 1159 / / 'gaMthesu ghaDidahidao' granthAsaktacittaH bahuSu bhaveSu daridro bhavati / AhAramAtramuddizya nIcakarmakArI bhaviSyati / zivikodvahanaM, upAnadvecanaM, purISamUtrAdyapanayanaM ityAdikaM nIcaM karma // 1159 / / vivihAo jAyaNAo pAvadi parabhavagado vi dhaNaheduM / luddho paMpAgahido hAhAbhUdo kilissadi ya / / 1160 // 'vivihAo jAyaNAo pAvadi' vividhA yAtanAH prApsyati / parabhavagato'pi dhananimittaM lubdhaH AzayA bhUSita karake manuSya dUsaremeM abhilASA utpanna karatA hai aura isa taraha usake zarIrake saMsargase utpanna anurAgakA icchuka hokara usakA sevana karatA hai ataH parigrahako svIkAra karanevAleke indriya sukhakI abhilASA siddha hotI hai / / 1157 / / parigraha svAdhyAya aura dhyAna nAmaka tapameM vighna paidA karatA hai tathA svAdhyAya aura dhyAnake vinA saMvara aura nirjarA nahIM hotI / aura saMvara nirjarAke abhAva meM samasta karmo kA vinAza kaise ho sakatA hai ? yaha kahate haiM gA0 - TI0 - parigrahako grahaNa, rakSaNa aura usake sAra samhAlameM sadA lagA rahanevAle puruSakA mana uso meM vyAkula rahatA hai / taba vaha svAdhyAya chUTa jAnese zubhadhyAna kaise kara sakatA hai / kahanekA abhiprAya yaha hai ki jisakA cita vyAkula rahatA hai vaha svAdhyAya nahIM kara sktaa| aura svAdhyAyake abhAva meM vastuke yathArthasvarUpako na jAnate hue dhyeyameM ekaniSTha dhyAna kaise ho sakatA hai / / 1158 // parigrahase utpanna huA doSa bhava bhava meM duHkha detA hai yaha kahate haiM. gA0-jisakA citta parigraha meM Asakta hotA hai vaha bhava bhava meM daridra hotA hai / kevala peTa bharane ke lie use pAlakI uThAnA, jUte becanA, TaTTI pezAba sApha karane AdikA nIca kAma karanA par3atA hai | 1159|| gA0 - parigraha meM Asakta puruSa para bhava meM bhI dhanake lie aneka kaSTa uThAtA hai / lobhake Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 585 prakRSTayA gRhIto hA mama klezazataM kurvato'pi mama dhanaM na bhavati, jAtaM vA naSTamiti kRtahAhAkAraH klizyati / / 1160 // edesiM dosANaM mucai gaMthajahaNeNa savvesiM / tavivarIyA ya guNA labhadi ya gaMthassa jahaNeNa / / 1161 // 'edesi dosANaM muMcaI' pUrvoktAnparigrahagrahaNagatAndoSAnazeSAMstyajediti doSapratipakSabhUtAnguNAnapi labhate / / 1161 / / gaMthaccAo iMdiyaNivAraNe aMkuso va hathissa / Nayarassa khAiyA vi ya iMdiyaguttI asaMgattaM / / 1162 / / 'gaMthaccAo' grnthtyaagH| 'iMdiyanivAraNe' ityayamindriyazabda upayogendriyaviSayaH saptamI ca nimittlkssnnaa| tenAyamarthaH-indri yajJAnasya rAgadveSamUlasya nivAraNe nimittabhUtoM'kuza iva hastino nivAraNe utpathayAnAt / 'nagarassa khAdigA vi ya' nagarasya khAtikA iva / 'asaMgattaM' nissprigrhtaa| 'iMdiyagutto' indriyaguptirindriyarakSA rAgotpattinimittendriyajJAnarakSA // 1162 // sappabahulammi raNe amaMtavijjosaho jahA puriso / hoi daDhamappamatto taha NiggaMtho vi visaesu // 1163 / / 'sappabahulammi' sarpabahale / 'raNe' araNye / 'amaMtavijjosaho' mantreNa, vidyayA auSadhena ca rahitaH pumAn / 'daDhamappamatto hodi' nitarAM apramatto bhavati / tathA nirgrantho'pi kSAyikazraddhAnakevalajJAnayathAkhyAta vazIbhUta ho tRSNAmeM par3akara hAhAkAra karatA hai ki itanA kaSTa uThAnepara bhI mujhe dhanakI prApti nahIM hotI yA prApta huA dhana bhI naSTa ho gayA / aura isa prakAra duHkhI hotA hai // 1160 / / __gA0-parigrahakA tyAga karanese ye saba doSa nahIM hote| tathA inake viparIta guNoMkI prApti hotI hai / / 1161 // gA0-TI0- 'iMdiyaNivAraNe' meM Aye indriya zabdakA artha upayogarUpa indriya arthAt indriyajanyajJAna hai / tathA saptamI vibhaktikA artha nimitta hai / ataH usakA artha hotA hai parigrahakA tyAga indriyajJAnako rokane meM nimitta hai jaise aMkuza hAthIko rokane meM nimitta hai| arthAt jaise aMkuza hAthIko unmArgapara jAnese rokatA hai vaise hI parigrahakA tyAga indriyoMko viSayoM meM jAnese rokatA hai| indriyA~ hI rAgadveSakI mUla haiN| athavA jaise khAI nagarako rakSA karatI hai vaise hI parigrahakA tyAga rAgakI utpattimeM nimitta indriyoMse rakSA karatA hai // 1162 // gA0-To0-jaise maMtra, vidyA aura auSadhIse rahita puruSa sA~se bhare jaMgala meM atyanta sAvadhAna rahatA hai| vaise hI nirgrantha sAdhu bhI jo kSAyika samyagdarzana kevalajJAna aura yathAkhyAta 1. tathA nirgrantho'pi viSayeSvapramatto bhavati indriyajayo apramattatAyA upAyaH aparigrahatApItyanena gAthAdvayenAkhyAtaM -ja0 / 74 Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA cAritramantravidyaSadhirahito viSayAraNye rAgAdisa bahule sAvadhAno'pi bhavet // 1163 / / rAgo have maNuNe gaMthe doso ya hoi amaNuNNe / gaMthaccAraNa puNo rAgaddosA have cattA // / 1164 // 586 rAgadveSayoH karmaNAM mUlayornimittaM parigrahaH, parigrahatyAge rAgadveSau eva tyaktau bhavataH / bAhyadravyaM manasA svIkRtaM rAgadveSayorbIjaM, tasminnasati sahakArikAraNe na ca karmamAtrAdrAgadveSavRttiryathA satyapi mRtpiNDe daNDAdyananta kAraNavaikalye na ghaTotpattiryatheti manyate // / 1164 // karmaNAM nirjaraNe upAyaH parISahasahanaM / tathA coktaM 'pUrvopAttakarmanirjarArthaM pariSoDhavyAH parISahA H ' [ta0sU0 98] te ca parISahAH SoDhA bhavanti granthacelaprAvaraNAdikaM tyajateti vyAcaSTesI hadasamasayAdiyANa diNNo parIsahANa uro / sIdAdinivAraNae gaMthe niyayaM jahaMteNa // / 1165 / / "sIduNhadaM samasayAdiyANa' / nanu ca duHkhopanipAte saMklezarahitatA parISahajayaH, na tu zItoSNAdayo / te AtmapariNAmAH / anAtmapariNAmAzca bandhasaMvara nirjarAdInAmupAyo na bhavanti / yo'nAtmapariNAmo cAritrarUpa maMtra vidyA aura auSadhise rahita hai arthAt jise ina sabakI prApti abhI nahIM huI hai vaha rAgadva eSarUpa sarpoM se bhare viSayarUpa vanameM sAvadhAna rahatA hai ||1163 // vizeSArtha - isakA bhAva yaha hai ki manameM bAhya dravyake prati anurAga rAgadveSako utpanna karanevAle mohanIyakarmakA sahakArI kAraNa hai tyAga karanepara rAgadveSarUpa pravRtti nahIM hotI / usake abhAva meM navIna karmabandha ataH parigrahakA tyAga hI mokSakA upAya hai ||1163 // ataH usakA nahIM hotA / gA0 - manojJa viSaya meM rAga hotA hai aura amanojJa viSayameM dva eSa hotA hai / ataH parigrahakA tyAga karanese rAga-dveSakA tyAga ho jAtA hai | 1164 || TI0 - karmabandhake mUla rAgadva eSa haiM aura rAgadveSakA nimitta parigraha hai / parigrahako tyAgane para rAgadveSakA tyAga ho jAtA hai / bAhya dravyako manase svIkAra karanA hI rAgadva eSakA bIja hai / usa sahakArI kAraNake abhAva meM kevala karmamAtrase rAgadva eSa nahIM hote / jaise miTTI ke hone para bhI daNDa Adi sahAyaka kAraNoMke abhAva meM ghaTakI utpatti nahIM hotI // / 1164|| parISoMkA sahanA karmoMkI nirjarAkA upAya hai| kahA bhI hai- pUrva meM bA~dhe gaye karmoMkI nirjarAke lie parISaha sahanA caahie| vastrAdi parigrahakA tyAga karanese una parISahoMkA sahanA hotA hai, yaha kahate haiM gA0 - TI0 - zIta AdikA nivAraNa karane vAle vastra Adi parigrahoM ko jo niyamase tyAga detA hai vaha zIta, uSNa, DAMsa macchara Adi parISahoMko sahaneke lie apanI chAtI Age kara detA hai / zaMkA - duHkha Ane para saMkleza na karanA parISaha jaya hai / zIta uSNa Adi parISaha jaya nahIM haiM, kyoMki ve AtmAke pariNAma nahIM haiM / aura jo AtmAke pariNAma nahIM haiM ve bandha, saMvara, 1. visae A0 mu0 / Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ farrier tri 587 nAsau nirjarAhetuH yathA pud galadravyagatarUpAdayaH / anAtmapariNAmAzca zItAdayaH kSutpipAsAdayo duHkhahetavaH, na tu duHkhaM, tat kimucyate kSutpipAsAdayaH parIpahA iti / naiva doSaH / kSudAdijanyaduHkhaviSayatvAt kSudAdizabdAnAM / tena kSutpipAsAzItoSNa dazamazakanAgnyAdInAM parISahavAcoyukti naM virudhyate / 'sIduNhadaM samasayAdiyANa' zItoSNadaMsamazakAdInAM / 'parissahANaM uro diSNo' parISahANAM uro dattaM / kena ? 'sodAdinivAraNage' zItAdInAM niSedhakAn / 'gaMthe niyadaM jahaMteNa' granthAnniyataM tyajatA // / 1165 / / deha AdaraH sarvasya hiMsAderasaMyamasya mUlaM parityakto bhavati parigrahaM tyajate tyAcaSTe - jamhA NiggaMtho so vAdAdavasIdadaMsamasayANaM / sahadi ya vividhA bAghA teNa sadehe aNAdaradA // / 1166 || 'jamhA' yasmAt / 'NiggaMtho so' niSparigrahAM'sau 'vAdAdava sodadaMsamasayANaM' vividhAM bAdhAM vAtAtapazItadaMzamazakAnAM vividhaM duHkhaM 'sahadi' sahate / 'teNa' sahanena / 'sadehe' svadehe 'aNAdaradA' AdarAbhAvaH / zarIre akRtAdarazca jahAtyazeSaM hisAdikaM tapasi ca svazaktyanigUhanaMna prayatate // 1156 / / saMgaparimaggaNAdI NissaMge Natthi savvavikkhevA | jhaNajhaNANi tao tassa aviggheNa vacca'ti / / 1167 / / 'saMgaparimaggaNAdI' parigrahAnvepaNAdi parigrahasya svAbhilaSitasya astitvagaveSaNe klezamastIti / tathA tatsvAminAM kossya 'svAmitvaM vA svAsI avatiSThate iti punaryAJcA ? lAbhe santoSAM, alAbhe dInamanaskatA, nirjarA Adike upAya nahIM hote / jo AtmAkA pariNAma nahIM hai vaha nirjarAkA kAraNa nahIM hai / jaise pudgala dravyake rUpAdi / zIta Adi AtmAke pariNAma nahIM haiM / tathA bhUkha pyAsa Adi duHkhake kAraNa haiM kintu svayaM duHkharUpa nahIM haiM / taba Apa kaise kahate haiM ki bhUkha pyAsa Adi parISaha haiM ? samAdhAna - ukta doSa ThIka nahIM hai kyoMki bhUkha Adi zabdoMkA arthaM bhUkha Adise hone vAlA duHkha hai / ata: bhUkha, pyAsa, zIta, uSNa, DAMsa-macchara, nAgnya Adiko parISaha kahane meM koI virodha nahIM hai / ataH jo ina parISahoM ko dUra karaneke upAyoMko tyAga detA hai vaha zIta AdikA kaSTa hone para bhI apane manameM koI saMkleza nahIM karatA ||1965 | samasta hiMsA Adi asaMyamakA mUla zarIrameM AdarabhAva hai / parigrahako tyAgane para vaha bhI tyAga diyA jAtA hai, yaha kahate haiM gA0--yataH parigrahakA tyAgI nirgrantha vAyu, dhUpa, zIta, DAMsamacchara Adike aneka kaSToMko sahatA hai / usa sahanase usakA zarIrameM anAdarabhAva prakaTa hotA hai / aura zarIrakA Adara na karane vAlA samasta hiMsA Adiko chor3a detA hai aura apanI zaktiko na chipAkara tapakA prayatna karatA hai | 1166 // gA0 - TI0 -- apaneko iSTa parigrahako khojane meM usake svAmIko khojanameM kaSTa hotA hai ki vaha kahA~ 1. svAmitva ca na kvA-a0 / kaSTa hotA hai / tathA vaha mila bhI jAye to rahatA hai / svAmI mila jAye to usase Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 588 bhagavatI ArAdhanA tadAnayanaM tatsaMskaraNaM, tadrakSaNaM ityAdikaM Adizabdena gRhItaM / 'niHsaMge' saGgarahite 'Nasthi samvavikkhevA' na santi sarve vyAkSepAH / 'jjhANajjhaNANi' dhyAnaM adhyayanaM ca / 'tado' vyApAbhAvAta cetasi / 'tassa' aparigrahasya / 'aviggheNa baccaMti' vighnamantareNa vartate / sarveSu tapassu pradhAnayonisvAdhyAyayorupAyo aparigrahatA ityAkhyAtamanayA gAthayA // 1167 / / gaMthaccAeNa puNo bhAvasisuddhI vi dAvidA hoi / Na hu saMgaghaDidabuddhI saMge jahiduM kuNadi buddhI // 1168 // 'saMgaccAeNa puNo' saGgatyAgena punaH / 'bhAvavisuddhI vi dAvidA hodi' pariNAmasya vizuddhirdAzitA bhavati / 'Na hai saMgaghaDidabuddhI' nava parigrahaghaTitabuddhiH / 'saMge jahidu kuNadi buddhI' parigrahAMstyaktuM karoti buddhi / / 1168 // yA ca prakrAntA sallekhanA kaSAyaviSayA sA ca parigrahatyAgamUleti kathayati NismaMgo ceva sadA kasAyasallehaNaM kuNadi bhikkhU / saMgA hu udIrati kasAya aggIva kahANi / / 1169 / / NissaMgo ceva' niSparigrahazcaiva sadA kaSAyapariNAmAMstanana karoti na saparigrahaH / kathaM iti tadAcaSTe-'saMgA khu udoreMti' parigrahA udIrayanti / 'kasAe' kaSAyAn / 'aggIva' agniriva 'kaTThANi' kASThAni // 1169 // savvattha hoi lahugo rUvaM vissAsiyaM havadi tassa / gurugo hi saMgasatto saMkijjai cAvi savvattha / / 1170 / / yAcanA karanI hotI hai| yAcanA karane para mila jAye to santoSa hotA hai, na mile to manameM dInatAkA bhAva rahatA hai| milane para usako lAnA, usakA saMskAra karanA, usakI rakSA karanA 'Adi' zabdase liyA hai| isa taraha parigrahake nimitta ye saba karanA par3atA hai| kintu parigrahakA tyAga karake nirgrantha bana jAne para ye saba parezAniyAM nahIM hotii| taba citta meM kisI prakArakI AkulatA na honese usa nirgrantha sAdhukA dhyAna aura svAdhyAya binA vighnake calate haiN| ataH isa gAthAke dvArA kahA hai ki saba tapoMmeM dhyAna aura svAdhyAya pradhAna haiM aura parigrahakA tyAga unakA upAya hai / / 1167 / / gA0-parigrahake tyAgase pariNAmoMkI nirmalatA bhI prakaTa hotI hai; kyoMki jisakI mati parigrahameM Asakta hotI hai vaha parigrahako chor3anekA vicAra nahIM rakhatA // 1168 / / . Age kahate haiM ki yahA~ jisa kaSAya viSayaka sallekhanAkA prakaraNa calA hai usakA mUla parigrahatyAga hI hai gA0-jo parigrahase rahita hai vahI sadA kaSAya rUpa pariNAmoMko kRza karatA hai parigrahI nahIM / kyoMki jaise lakar3I DAlanese Aga bhar3akatI hai vaise hI parigrahase kaSAya bhar3akatI hai // 1169 / / 1. diividaa-mu0| 2. ddhirdIpinA drshitaa-mu0| 3. tanUkaroti-A0 mu0 / Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 582 vijayodayA TIkA 'savvastha hoi' sarvatra bhavati gamane Agamane ca 'laghugo' laghaH / 'rUvaM vesAsigaM rUpaM vizvAsakAri ca bhavati / 'tassa' nirgranthasya / vastraprAvaraNAdikapracchAditazastro'smAkamupadravaM karoti dhanaM vA svena cIvarAdinA pracchAdya nayatIti zaGkAM kurvanti parigrahaM dRSTvA // 1170 // savvattha appavasio NissaMgo Nibbhao ya savvattha / hodi ya Nippariyammo NippaDikammo ya savvattha // 1171 / / 'satvattha appavasigo' sarvatra grAma, nagare, araNye ca AtmavazakaH / 'NissaMgo' niSparigrahaH / 'savvatya yaNinbhao' sarvatra nirbhayazca / 'hodi ya Nipparikammo' bhavati ca nirvyApAraH kRSyAdikriyAprArambharahitaH / 'NippaDikammA ya' idaM pUrvakRtaM idaM paratrAvaziSTa kAryamityetaccAsya na vidyate // 1171 // sukhAthino mahatsukhaM bhavati saMgaparityAgeneti vadati bhArakkaMto puriso bhAraM Uruhiya Nivvudo hoi / / jaha taha payahiya gaMthe NissaMgo Nivvudo hoi / / 1172 / / 'bhArakkaMto puriso' bhArAkrAntaH puruSaH / 'bhAraM Uruhiya' bhAramavatArya / 'Nivvudo hodi' sukhI bhavati / yathA tathA 'NissaMgo Nivvudo hodi' niSparigrahaH sukhI bhavati / 'gaMthe payahiya' granthAnparityajya / bAdhAbhAvalakSaNaM hi sukhaM sarvameva / tathAhi-azanAdinA kSudhAdAvapagate jAtaM svAsthyameva sukhamiti 'loke manyate // 1172 // yasmAdevaM parigrahaNe'tibahavo janmadvayabhAvino doSAzca tamhA savve saMge aNAgae vaDhamANae tIde / taM savvattha NivArahi karaNa kArAvaNANumodehiM // 1173 / / gA0--aparigrahI sarvatra jAne AnemeM halkA rahatA hai / usakA rUpa nagna digambara vizvAsakArI hotA hai / aura parigrahI parigrahake bhArase bhArI hotA hai| aura usake parigrahako dekhakara loga zaGkA karate haiM ki yaha apane vastroMmeM zastra chipAye hue hai koI upadrava na kare / athavA yaha apane cIvara AdimeM chipAkara dhana to nahIM le jAtA ? // 1170 / / gA0-jo aparigrahI hotA hai vaha sarvatra gA~va, nagara aura vanameM svAdhIna rahatA hai / use kisIkA Azraya lenA nahIM hotaa| aura vaha sarvatra nirbhaya rahatA hai / use kRSi Adi kAma karanA nahIM hotaa| tathA itanA kAma pahale kara liyA, itanA karanA zeSa hai, ityAdi cintA use nahIM rahatI // 1171 // Age kahate haiM ki sukhake abhilASIko parigrahake tyAgase mahAn sukha hotA hai gA0-jaise bhArase ladA huA manuSya bhArako utArakara sukhI hotA hai vaise hI parigrahako tyAgakara parigraharahita sAdhu sukhI hotA hai| sarvatra sukhakA lakSaNa bAdhAkA abhAva hai| lokameM bhI bhojanake dvArA bhUkha pyAsa cale jAne para utpanna huI svasthatAko hI sukha mAnA jAtA hai // 1172 / / 1. loko-A0 mu0 / Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 590 bhagavatI ArAdhanA __ 'tamhA' tasmAt / 'sanve saMge' sarvAnparigrahAn / 'aNAgade' anAgatAn / 'vaTTamANage tode' vartamAnAnatItAMzca 'taM' bhavAn / 'savvattha NivArehi' sarvathA nivAraya / karaNakArAvaNANuSNAhiM' kRtakAritAbhyAmanumodanena / kathaM atIto bhAvI vA parigraho bandhakAraNaM yena nivAryate? ayamabhiprAyaH atItasvasvAmisambaMdhe'pi vastUni mamedaM vastvAsIditi tadanusmaraNAnurAgAdinA azubhapariNAmena bandho bhavatIti mA kRthAstadanusmaraNaM anurAgaM vA / evaM bhaviSyati itthabhUtaM mama draviNaM iti // 1173 / / jAvaMti kei saMgA virAdhayA tivihakAlasaMbhUdA / tehiM tiviheNa virado vimuttasaMgo jaha sarIraM // 1174 / / 'jAvaMti kei saMgA' yAvantaH kecana parigrahAH / 'virAdhagA' vinAzakAH / kasya ? ratnatrayasya / 'tividhakAlasaMbhUdA' kAlatrayapravRttAH / 'tehi tividheNa virado' temyo manovAkkAyavirataH san 'vimuttasaMgo' vimuktasaGgaH / 'jaha sarIraM' tyaja zaroraM // 1174 / / evaM kadakaraNijjo tikAlativiheNa ceva savvattha / AsaM taNhaM saMgaM chiMda mamattiM ca mucchaM ca // 1175 / / 'evaM kadakaraNijjo' evaM kRtakaraNIyaH / yatkartavyamArAdhanAM vAMchatA AhArazarIratyAgAdikaM sa evaM bhUtaH / 'tikAle vi' kAlatraye'pi / 'tividheNa' trividhena / 'samvattha' sarvaviSayAM sukhasAdhanagocarAM / 'AsaM' AzAM / 'taNhaM' tRSNAM / 'saMga' parigrahabhUtAM / "chida matti' mamedamiti saMkalpaM chiddhi / 'mucchaM' mohamiti yAvat / / 1175 / / gA0-TI0-yataH parigraha rakhane para isa loka aura paralokameM bahutase doSa hote haiM ataH he kSapakaH tuma saba anAgata, vartamAna aura atIta parigrahoMko kRtakArita anumodanAse sarvathA dUra kro| zaMkA-atIta aura bhAvi parigraha bandhakA kAraNa kaise haiM jisase usakA tyAga karAte ho ? samAdhAna-isakA yaha abhiprAya hai yadyapi atIta vastuke sAtha jo svAmI sambandha thA vaha jAtA rahA, phira bhI usameM 'mere pAsa amuka vastu thI' isa prakArake smaraNa aura anurAga AdirUpa azubha pariNAmoMse bandha hotA hai isalie usakA smaraNa vA anurAga mata kro| isI prakAra 'mere pAsa AgAmImeM amuka dhana Adi hogA' aisA cintana karanese bhI karmakA bandha hotA hai / / 1173 / / gA0-ataH he kSapaka ! tInoM kAloMkA jitanA bhI parigraha ratnatrayakA vinAzaka hai usa sabako mana vacana kAyase chor3akara aparigrahI bano aura tava zarIrakA tyAga karo // 1174 // ___ gA0-isa prakAra ArAdhanAke icchukakA AhAra zarIra AdikA tyAga rUpa jo kartavya hai vaha jisane kara liyA hai aise tuma he kSapaka ! tIna kAloMke parigrahoMmeM mana vacana kAyase AzA, tRSNA, saMga, mamatva aura mUrchAko dUra karo // 1175 / / TI0-ye isa prakArake viSaya mujhe cirakAla taka prApta hoM yaha AzA hai| ye kabhI bhI mujhase alaga nahIM hoM isa prakArakI abhilASA tRSNA hai| parigrahameM Asakti saMga hai| ye mere bhogya haiM meM inakA bhoktA hUM aisA saMkalpa mamatva hai / atyAsakti mUrchA hai / / 1175 // . Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA parigrahasya tyAgajanyasukhAtizayamiha janmani prApyaM nirdizatyuttaragAthAsavvaggaMtha vimukko sIdIbhUdo pasaNNacitto ya / jaM pAvai pIyisuhaM Na cakkavaTTI vi taM lahai / / 1176 / / 'savvagaMthavikko' parityaktAzeSavAhyAbhyantaragranthaH / 'sodIbhUvo' zItIbhUtaH / 'pasaNNacitto ya' prasannacittaH san / 'jaM pAvadi pIdisuhaM' yatprApnoti prItyAtmakaM sukhaM / 'na cakkavaTTI vi taM labhadi' cakravartyapi tanna labheta / / 1176 // cakravartisukhasya svalpatAyAH kAraNamAcaSTe - rAgavivAgasataNNAdigiddhi avititti cakkavaTTisuhaM / NissaMgaNivvuisuhassa kahaM agghai anaMtabhAgaM pi / / 1177 / / rAgavivAgasata0hAigiddhi avititti cakkavaTTisuhaM / rAgo vipAkaH phalamasyeti rAgavipAkarUpaM viSayasukhamAsevyamAnaM raJjayati viSayeSviti rAgo vipAkaH phalaM sukhasyetyucyate / saha tRSNayA vartate iti satRSNaM, atizayena gRddhi kAGkSAM janayati iti atigRddhi / na vidyate tRptirasminnityatRpti / yadevaMbhUtaM cakravatisukhaM 'nisaMgaNadisukhassa' niHsaMgasya yannirvRtisukhaM 'tasyAnantabhAgamapi na prApnoti // 1177 // 4/ mahAvratasaMjJA ahiMsAdInAM anvarthA iti darzayati paJcamahavvayaM / 591 sAdheMti jaM mahatthaM AyaridAI ca jaM mahallehiM / jaM ca mahallAI sayaM mahavvadAI have tAI // / 1178 / / 'sArdheti jaM mahatthaM' sAdhayanti yasmAnmahAprayojanaM asaMyamanimittapratyagrakamaM kadambaka nivAraNaM mahatprayo Age kahate haiM ki parigrahake tyAgase atizaya sukha isI janma meM prApta hotA hai gA0 - samasta bAhya aura abhyantara parigrahako tyAgakara jo zItIbhUta hotA hai arthAt parigraha sambandhI saba prakArakI cintAoMse mukta honese atyanta sukhamaya hotA hai tathA prasannacitta hotA hai vaha jisa prItirUpa sukhako prApta karatA hai vaha sukha cakravartIko bhI prApta nahIM hotA // 1176 // cakravartIkA sukha kama kyoM hai isakA kAraNa kahate haiM gA0 - cakravartIke sukhakA phala rAga hai kyoMki viSaya sukhakA sevana puruSako viSayameM anurakta karatA hai / tathA vaha tRSNAko bar3hAtA hai / atyanta gRddhiko lampaTatAko utpanna karatA hai / usameM tRpti nahIM hai / ataH cakravartIkA sukha aparigrahIko jo parigrahakA tyAga karane para sukha hotA hai, usake anantaveM bhAga bhI nahIM hai // 1177 // haMsA AdikA mahAvrata nAma sArthaka hai, yaha kahate haiM ---- gA0-yataH ye asaMyamake nimittase hone vAle navIna karma samUhakA nivAraNa rUpa mahAn 1. syAsaMkhyabhA-a0 / Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 592 bhagavatI ArAdhanA janaM sampAdayantIti mahAvratAni / 'AyaridAIca jaM mahallehi yasmAdAcaritAni mahaddhiH tasmAnmahAvratAni iti niruktiH / 'jaM ca' yasmAt 'mahallANi' svayaM mahAnti tato mahAvratAni sthUlasUkSmabhedasakalahiMsAdivirUpatayA vA mahAnti // 1178 / / tesiM ceva vadANaM rakkhaTuM rAdibhoyaNaNiyattI / aTTappavayaNamAdAo bhAvaNAo ya savvAo / / 1179 / / 'tesiM ceva vadANaM' teSAmevAhiMsAdivratAnAM / 'rakkhatthaM rakSaNArtha / 'rAdibhoyaNaNiyattI' rAtribhojanAnnivRttiH / rAtrI yadi bhikSArthaM paryaTati trasAnsthAvarAMzca hanyAdurAlokatvAt / na ca dAyakAgamanamArga, tasyAnnAvasthAnadezaM, Atmano vA ucchiSTasya vA nipAtadezaM, dIyamAnaM vAhAraM yogyaM na veti virUpayitumayaM kathaM samarthaH ? divApi duHparihArAn jAnAti rasasUkSmAnayaM kathaM pariharet / 'kaDunchugaM karaM vA' dAyikAyAH bhAjanaM vA kathaM zodhayati / padavibhAgikA vA eSaNAsamityAlocanAM samyagaparIkSitaviSayAM kurvataH kathamiva / satyavratamavatiSThate ? suptena svAmibhatenAdattamapyAhAraM galato'dattAdAnaM syAta / kvacidabhAjane divaiva sthApitaM, AtmavAse bhujAnasyAparigrahavatalopaH syAt / rAtribhojanAtta vyAvatteH sakalAni vratAnyavatiSThante sampUrNAni / 'aThThappavayaNamAvAo' aSTau pravacanamAtRkAzca savrataparipAlanAyAM / evaM paJca samitayaH tisro prayojanako sAdhate haiM, isalie mahAvrata haiM / yataH mahAn puruSoMke dvArA inakA AcaraNa kiyA jAtA hai isalie mahAvrata haiN| aura yataH ye svayaM mahAn haiM-sthala aura sUkSmake bheda rUpa hiMsA AdikA isase tyAga hotA hai ataH inheM mahAvrata kahate haiM / / 1178 / / vizeSArtha-ahiMsA Adi mahAvrata hiMsA Adise viratirUpa honese zuddha cidrUpa haiM / noAgamabhAva vratakI apekSA cAritramohake kSayopazama upazama athavA kSayase jIvake hiMsAdi nivRtti rUpa riNAma-maiM jIvana paryanta hiMsA nahIM karU~gA, asatya nahIM bolaMgA, vinA dI haI vastu grahaNa nahIM karU~gA, maithana nahIM karU~gA aura na parigraha svIkAra karUMgA. mahAvata haiM // 1178 / / gA0-TI0-unhIM ahiMsA Adi vratoMkI rakSAke lie rAtri bhojanakA tyAga kahA hai| yadi muni rAtrimeM bhikSAke lie bhramaNa karatA hai to trasa aura sthAvara jIvoMkA ghAta karatA hai kyoMki rAtrimeM unako dekha sakanA kaThina hai / denevAleke AnekA mArga, usake anna rakhanekA sthAna, apane ucchiSTa bhojanake giranekA sthAna, diyA jAnevAlA AhAra yogya hai athavA nahIM, ye saba vaha kaise dekha sakatA hai ? dinameM bhI jinakA parihAra kaThina hai una rasaja atisUkSma jIvoMkA parihAra rAtrimeM kaise kara sakatA hai| karachala, athavA denevAlIkA hAtha athavA pAtrako dekhe vinA kaise zodhana kara sakatA hai| ina sabakI samyakrUpase parIkSA kiye vinA padavibhAgI athavA eSaNA samiti AlocanA karanepara sAdhukA satyavrata kaise raha sakatA hai ? dAnakA svAmI soyA huA ho aura usake dvArA na diye gaye AhArako kisI anyake hAthase lenepara adattAdAna-vinA dI huI vastukA grahaNa khlaayegaa| kisI bhAjaname dinameM lAkara rakhe aura rAtrimeM bhojana kare to aparigrahavatakA lopa hogaa| kintu rAtri bhojanakA tyAga karanese saba vrata sampUrNa rahate haiM / ATha pravacana mAtA mahAvratakI rakSaka haiN| pA~ca samitiyA~ aura tIna guptiyA~ ye ATha 1. zrutena a0 A0 / Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 593 guptayazca pravacanamAtRkAH / ratnatrayaM pravacanaM tasya mAtara ivemAH / ka upamArthaH? yathA mAtA putrANAM apAyaparipAlanodyatA evaM guptisamitayo'pi vratAni pAlayanti / 'bhAvaNAo ya samvAo' bhAvanAzca sarvAH / vIryAntarAyakSayopazamacAritramohopazamakSayopazamApekSeNAtmanA bhAvyate'sakRtpravartyate iti bhaavnaa| atha kimidaM vrataM nAma ? yAvajjIvaM na hinasmi, nAnRtaM vadAmi, nAdattamAdade, na mithunakarma karomi, na parigrahamAdade / ityevaMbhUta AtmapariNAma utpannaH kathaMcittathaiva avatiSThate uta vinazyati vA ? avasthAnamanubhavaviruddhaM / jIvAditattvaparijJAne tasya zraddhAne vA pravRttasya itthamupayogAbhAvAt / atha vinazyati ? pariNAmAntarotpattI asati kA rakSA ? sato jhapAyaparihAro rakSA tataH kimucyate vratAnAM rakSAya rAtribhojanaviratiriti / yadA na hinasmItyupayogo na tadA nAnRtaM vadAmItyevamAdayaH santi pariNAmAH / kiM punaH pariNAmAntare vAcyam / atrocyate nAmAdivikalpena caturvidhAni vratAni / tatra nAmavrataM kasyacidvatamiti kRtA saMjJA / hiMsA dinivRttipariNAmavata AtmanaH zarIrasya bandhaM pratyekatvAt AkAraH sAmAyike pariNatasya sadbhAvasthApanAvataM / bhAvivratatvagrAhijJAnapariNatirAtmA aagmdrvyvtN| vratajJasya zarIraM trikAlagocaraM, jJAyakazarIraM vrataM / cAritramohasya upazamAt kSayAtkSayopazamAdvA yasminnAtmani bhaviSyanti viratipariNAmAH sa bhAvivrataM / upazame kSayopazame vAvasthitaH cAritramoho no AgamadravyavyatiriktaM karma vrataM / na hinasmItyAdiko jJAnopayogo vavratamiti / no AgamabhAvavrataM nAma cAritramohopazamAta kSayopazamAta kSayAdA pravatto hiMsAdi pravacana mAtA haiM / ratnatrayarUpa pravacanakI ye mAtAke samAna haiN| jaise mAtA putroMkI rakSA karatI hai vaise hI gupti aura samitiyAM vratoMkI rakSA karatI haiN| tathA saba bhAvanAeM mahAvratoMkI rakSaka haiM / vIryAntarAyakA kSayopazama aura cAritramohake upazama athavA kSayopazamakI apekSA jo AtmAke dvArA bhAI jAtI haiM bArabAra kI jAtI haiM ve bhAvanA haiM / zaGkA-maiM jIvana paryanta hiMsA nahIM karUMgA, jhUTha nahIM bolUMgA, vinA dI huI vastu grahaNa nahIM karU~gA, maithuna karma nahIM karU~gA, na parigraha rakhU gA, isa prakArakA pariNAma utpanna hone para. kyA aisA hI banA rahatA hai. yA naSTa ho jAtA hai ? vaisA hI banA rahanA to anubhava viruddha hai kyoMki jIvAdi tattvoMko jAnane meM athavA unake zraddhAnameM pravRtti karane para isa prakArakA upayoga nahIM rhtaa| yadi naSTa ho jAtA hai to jaba anya pariNAma utpanna hue aura mahAvrata rUpa pariNAma nahIM rahe taba unakI rakSA kaisI ? jo vidyamAna hotA hai usako vinAzase bacAnA rakSA hai| taba yaha kaise kahA ki vratoMkI rakSAke lie rAtri bhojana virati hotI hai| jisa samaya 'maiM hiMsA nahIM karatA' aisA upayoga hotA hai usa samaya 'maiM jhUTha nahIM bolatA' ityAdi pariNAma nahIM hote| taba anya pariNAmoMke hone para to mahAvrata rUpa pariNAma kaise raha sakate haiM ? samAdhAna-nAma, sthApanA, dravya aura bhAvake bhedase vratake cAra bheda haiM / kisIkA nAma vrata honA nAmavrata hai| AtmA aura zarIra pArasparika sambandhakI dRSTise eka haiM ataH hiMsA Adise nivRtti rUpa pariNAma vAlA AtmA jaba sAmAyikameM lIna hotA hai taba usakA AkAra sadbhAva sthApanA vrata hai / bhaviSyameM vratako grahaNa karane vAle jJAna rUpase pariNata AtmA Agama dravya vrata hai| vratake jJAtAkA trikAla gocara zarIra jJAyaka zarIra vrata hai| cAritra mohake upazama, kSaya yA kSayopazamase jisa AtmAmeM Age vrata hoMge vaha AtmA bhAvivrata hai| upazama athavA kSayopazama rUpa pariNata cAritramoha karma noAgama dravya vyatirikta karma vrata hai| 'maiM hiMsA nahIM karatA' ityAdi / rUpa jJAnopayoga AgamabhAva vrata hai| cAritra mohake upazama, kSayopazama athavA kSayase hone vAlA Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 594 bhagavatI ArAdhanA pariNAmAbhAvaH ahiMsAdivataM / prANinAM viyojane prANAnAM, asadabhidhAne, adattasyAdAne, mithunakarmavizeSe, mUrchAyAM vA'pariNatiriti yAvat / tathA coktaM-"hiMsAnUstateyAbrahmaparigrahebhyo virativratamiti' [ta0sU0 7 / 1] hiMsAdayaH kriyAvizeSA AtmanaH pariNAmAstebhyo Atmano vyAvRttihiMsAdiSvapariNativratamiti suutraarthH| hiMsAdivyAvRttatvaM nAma yadupaM jIvasya vratasaMjJitaM tatparipAlyate rAtribhojananivRttyA pravacanamAtakAbhizca / yasminvA'sati tadvinazyati sati ca na vinazyati tattatpAlayati yathA durgo rAjAnaM / satyAM rAtribhojananivRttau pravacanamAtRkAsu bhAvanAsu vA satISu hiMsAdivyAvRttatvaM bhavati, na tAsvasatISu iti yuktamuktaM sUtrakAreNa // 1179 // tesiM paMcaNhaM pi ya aMhayANamAvajjaNaM va saMkA vA / AdavivattI ya have rAdIbhattappasaMgammi // 1180 // 'tesi paMcaNDaM piya aMhayANamAvajjaNaM' teSAM paJcAnAM hiMsAdInAM prAptiH / 'saMkA vA' zaGA vAma hiMsAdayaH kiM saMvRttA na veti / 'have' bhavet / 'rAdobhattappasaMgammi' rAtrAvAhArAprasaMge sati na kevalaM hiMsAdiSu pariNatiH / 'vivattI ya havijja' Atmanazca yateH svasyApi vipadbhavet sthANusarpakaNTakAdibhiH // 1180 // hiMsAdi pariNAmoMkA abhAva rUpa ahiMsAdi vrata noAgamabhAva vrata hai| isakA matalaba hai prANiyoM ke prANoMke dhAtameM, jhUTha bolanemeM, vinA dI huI vastuke grahaNameM, maithuna rUpa vizeSa karmameM tathA mamatva bhAvameM pariNatikA na honaa| tattvArtha sUtrameM kahA bhI hai-hiMsA, asatya, corI, abrahma aura parigrahase virati vrata hai|' hiMsA Adi kriyA vizeSa AtmAke pariNAma haiN| unase AtmAkI nivRtti arthAt hiMsAdi rUpa pariNatikA na honA vrata hai| yaha sUtrakA artha hai| jIvakI hiMsA Adise vyAvRtti rUpa jo avasthA hai usakA nAma vrata hai| rAtri bhojana tyAga aura pravacana mAtAoMke dvArA jIvake usa rUpakA saMrakSaNa hotA hai| jisake nahIM hone para jo naSTa ho jAtA hai aura jisake hone para jo naSTa nahIM hotA vaha usakA rakSaka hotA hai| jaise durga rAjAkA rakSaka hai| rAtri bhojanase nivRtti aura pravacana mAtA tathA bhAvanAoMke hone para hiMsAdise nivRtti hotI hai aura unake nahIM hone para nahIM hotI hai / ataH gAthA sUtrakArane ThIka hI kahA hai ki ye vratoMkI rakSaka haiM / Azaya yaha hai ki jIvana paryanta hiMsA Adise nivRtti rUpa pariNata AtmAkA kathaMcit usI rUpase bane rahanA hI yahA~ vivakSita hai / pariNAmoMmeM parivartana hote hue bhI nivRtti rUpa pariNAma tadavastha rahatA hai / / 1179|| - gA0-rAtrimeM AhAra karane para una hiMsA Adi pAMcoM pApoMkI prApti hotI hai athavA yaha zaMkA rahatI hai ki hiMsA Adi pApa hue to nahIM ? isake sivAya sAdhuko svayaM bhI DhUMTha, sarpa, kaNTaka Adise vipattikA sAmanA karanA par3a sakatA hai / / 1180 // 1. isa gAthAke pazcAt mudrita pratimeM nIce likhI gAthA hai jisapara AzAdharakI TIkA hai kintu yaha kisI pratimeM nahIM hai| paM0 jinadAsajI ne bhI na to isakA artha kiyA hai aura na isapara pRthak kramAMka diyA hai aNhayadAroparamaNadarassa gattIo honti tiNNava / ceTThidukAmassa puNo samidIo paMca diTThAo // Asravake dvArako rokane meM Asakta bhikSuke tIna guptiyAM hotI haiN| aura gamana tathA bolane AdikI ceSTA karane para pAMca samitiyA~ kahI Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA pravacanamAtRkAvyAkhyAnAyottaraprabandhastatra manogupsiM vAggutiM vyAkhyAtumAyAtottaragAthA - jA rAgAdiNiyattI maNassa jANAhi taM maNoguttiM / aliyAdiNiyattI vA moNaM vA hoi vaciguttI // 1181 // 'jA rAgAdiNiyattI maNassa jANAhi taM maNoguti' yA rAgadveSAbhyAM nivRttirmanasastAM jAnIhi manogupti / atredaM parIkSyate / manaso guptiriti yaducyate ki pravRttasya manaso guptirathApravRttasya ? pravRttaM cedaM zubhaM manaH tasya kA rakSA / apravRttaM yadi tathApi asataH kA rakSA ? sato'pyapAyaparihAropayuktatetyucyate ? kiM ca manaH zabdena kimucyate dravyamana uta bhAvamanaH ? manodravyavargaNA manazcet taraya ko'pAyo nAma yasya parihAro rakSA syAt ? kiM ca dravyAntareNa tena rakSitenAsya jIvasya phalaM ya AtmanaH pariNAmo'zubhamAvahati / tatoyuktA rakSAtmanaH / atha no indriyamatijJAnAvaraNakSayopazamasaMjAtaM jJAnaM mana iti gRhyate tasya apAyaH kaH ? yadi vinAzaH sa na parihartuM zakyate yato'nubhavasiddho vinAzaH / anyathA ekasminneva jJAne pravRttirAtmanaH syAt / jJAnAnIha vIcaya ivAnAratamutpadyante na cAsti tadavinAzopAyaH / api ca indriyamatirapi rAgAdivyAvRttiriSTava kimucyate rAgAdiNiyattI maNassa iti / atra pratividhIyate -- no indriyamatiriha manaH zabdenocyate / sA rAgAdipariNAmaiH saha ekakAlaM Atmani pravartate / na hi viSayAvagrahAdijJAnamantareNAsti rAgadveSayoH pravRttiH, anubhavasiddhaivAsti nAparA yuktiH anugamyate / vastutatvAnuyAyinA mAnasena jJAnena samaM rAgadveSo na vartete ityetadapyAtmasAkSikameva / tena manasasta 595 Age pravacana mAtAoMkA vyAkhyAna karate haiM / unameM se prathama manogupti aura vacanaguptikA vyAkhyAna karate haiM gA0 - TI0 - manakI jo rAgAdise nivRtti hai use manogupti jAno / zaMkA--yahA~ yaha vicAra karate haiM ki yaha jo Apa manakI gupti kahate haiM so yaha gupti pravRtta kI hai yA apravRtta manakI hai ? pravRtta mana to zubha rUpa hotA hai usakI rakSA kaisI ? yadi mana apravRtta hai to vaha asat huA, usakI rakSA kaisI / pravRtta manakI apAyase bacAva karanemeM upayogitA hotI hai / tathA mana zabdase dravyamana lete haiM yA bhAvamana ? yadi dravyavargaNA rUpa mana lete haiM to usakA apAya kyA, jisase vacanese usakI rakSA ho / tathA dravyavargaNA rUpa mana to bhinna dravya hai / usakI rakSA karanese isa jIvako kyA lAbha jo AtmAke azubha pariNAma karatA hai / ataH AtmAkI rakSAkI bAta yukta nahIM hai / yadi noindriya matijJAnAvaraNake kSayopazamase utpanna hue jJAnako mana zabdase grahaNa karate haiM to usakA apAya kyA hai ? yadi apAyase matalaba vinAza hai to usakA parihAra zakya nahIM hai kyoMki vinAza to anubhavase siddha hai / yadi jJAnakA vinAza na ho to AtmAkI pravRtti sadA eka hI jJAnameM rahe / kintu jJAna to taraMgoMkI taraha nirantara utpanna hote rahate haiM / unake vinAza na honekA koI upAya nahIM hai / tathA indriyajanya matikI bhI rAgAdise vyAvRtti mAnya hai taba 'manakI rAgAdise nivRtti' kyoM kahate haiM ? samAdhAna- yaha mana zabda se noindriya janya mati kahI hai / vaha AtmAmeM rAgAdi parimoMke sAtha eka hI kAlameM pravRttizIla hai / viSayoMkA avagrahAdijJAna hue vinA rAgadveSameM pravRtti nahIM hotI, yaha bAta anubhava siddha hai / isameM anya koI yukti nahIM hai / jo mAnasa jJAna vastutattvake anusAra hotA hai usa jJAnake sAtha rAgadveSa nahIM hote yaha bAta AtmasAkSika hai / ataH tattva 75 Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 596 bhagavatI ArAdhanA tvAvagrAhiNo rAgAdibhirasahacAritA yA sA manoguptiH / manograhaNaM jJAnopalakSaNaM tena sarvo bodho nirastarAgadveSakalaGko manoguptiranyathA indriyamatau zrute, avadhI, manaHparyaye vA pariNamamAnasya na-manoguptiH syAt / iSyate ca / athavA manaHzabdena manute ya AtmA sa eva bhaNyate tasya rAgAdibhyo yA nivRttiH rAgadvaSarUpeNa yA apariNatiH sA manoguptirityucyate / athavaM brUSe samyagyoganigraho guptiH dRSTaphalamanapekSya yogasya vIryapariNAmasya nigraho rAgAdikAryakaraNanirodho manoguptiH / 'aliNAviNiyattI vA moNaM vA hoi vaciguttI' viparItArthapratipattihetutvAtparaduHkhotpattinimittatvAccAdharmAdyA vyAvRttiH sA vaagguptiH| nanu ca vAcaH pudgalatvAt viparItArthapratipattihetutvAdibhyo vyAvRttiheturvAco dharmo na cAsau saMvaraNe heturanAtmapariNAmatvAt / zabdAdivat / evaM tahi vyalIkAtparuSAdAtmaprazaMsAparAt paranindApravRttAtparopadravanimittAcca vacaso vyAvRttirAtmanastathAbhUtasya vacasopravartikA vAgguptiH / yAM 'vAcaM pravartayan azubhaM karma svIkarotyAtmA tasyA vAca iha grahaNaM vAgguptirityatra tena vAgvizeSasyAnutpAdakatA vAcaH parihAro vAgguptiH / maunaM vA sakalAyA vAco yA parihRtiH sA vAgguptiH / ayogyavacanepravRttiH prekSApUrvakAritayA yogyaM tu vakti vA na vaa| bhASAsamitistu kA grahaNa karane vAle manakA rAgAdi bhAvake sAtha sAhacarya na honA manogupti hai / 'mana' zabda jJAnakA upalakSaNa hai / ataH rAgadvaSako kAlimAse rahita jJAnamAtra manogupti hai| yadi aisA na mAnA jAya to jaba AtmA indriya jJAna, zrutajJAna, avadhijJAna athavA manaHparyayajJAna rUpase pariNata ho usa samaya manogupti nahIM ho skegii| kintu usa samaya bhI manogupti mAnI jAtI hai| athavA jo AtmA 'manute' arthAt padArthoM ko jAnatA hai vahI mana zabdase kahA jAtA hai / usakI jo rAgAdise nivRtti hai athavA rAgadvaSase pariNamana karanA vaha manogupti kahI jAtI hai| aisA hone para 'samyak rUpase yogakA nigraha gupti hai' aisA kahane meM bhI koI virodha nahIM hai / samyak arthAt kisI laukika phalakI apekSA na karake vIrya pariNAma rUpa yogakA nigraha arthAt rAgAdi kArya karanese rokanA manogupti hai| __ tathA viparIta arthako pratipattimeM kAraNa honese aura dUsaroMko duHkhakI utpattimeM nimitta honese jo adharma mUlaka vacanase nivRtti hai vaha vacana gupti hai| zaGkA-vacana to paudgalika hai ataH viparIta arthakI pratipattimeM hetu Adi honese vyAvRtti vacanakA dharma hai aura vaha saMvarameM kAraNa nahIM hai kyoMki vaha to pudgalakA pariNAma hai, AtmAkA pariNAma nahIM hai jaise zabda vagairaha pudgalake pariNAma haiN| ___ samAdhAna-mithyA, kaThora, apanI prazaMsA aura parakI nindA karane vAle tathA dUsaroMmeM upadrava karAne vAle vacanase AtmAkI nivRtti, jo isa prakArake vacanoMkI pravRttiko rokatI hai vaha vacana gupti hai| vacana guptimeM vacana zabdase jisa vacanako sunakara pravRtti karatA huA AtmA azubha karma karatA hai usa vacanakA grahaNa hai| ataH vacana vizeSako utpanna na karanA vacanakA parihAra hai aura vahI vacana gupti hai| athavA samasta prakArake va vanoMkA parihAra rUpa mauna vacanagupti hai| ayogya vacanameM apravRtti vacanagupti hai| prekSApUrvakArI honese vaha yogya vacana bole yA na bole| kintu yogya vacana bolanA-unakA kartA honA bhASAsamiti hai| ataH gupti aura 1. vAcAM-a0 A0 j0| Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 597 yogyavacasaH katA tato mahAnbhedo guptisamityoH / maunaM vAggaptiratra sphuTataro vacobhedaH / yogyasya vacasaH pravartakatA / vAcaH kasyAzcittadanutpAdakateti // 1181 / / kAyakiriyANiyattI kAussaggo sarIrage guttI / hiMsAdiNiyattI vA sarIraguttI havadi diTThA // 1182 // 'kAyakiriyANiyattI' kAyasyaudArikAdeH zarIrasya yA kriyA tasyA nivRttiH 'sarIraMge guttI' zarIraviSayA guptiH kAyaguptiriti yAvat / AsanasthAnazayanAdInAM kriyAtvAta tAsAM cAtmanA 'pravartitvAt kathamAtmanaH kAyakriyAbhyo vyAvRttiH / atha mataM, kAyasya paryAyaH kriyA, kAyAccAntaramAtmA tato dravyAntaraparyAyAta dravyAntaraM tatpariNAmazUnyaM tathA'pariNataM vyAvRttaM bhavatIti kAyakriyAnivattirAtmano bhaNyate / sarveSAmevAtmanAmitthaM kAyaguptiH syAt na ceSTeti / atrocyate-kAyasya sambandhinI kriyA kAyazabdenocyate / tasyAH kAraNabhUtAtmanaH kriyA kAyakriyA tasya nivRttiH / 'kAussaggo' kAyotsargaH zarIrasyAzucitAmasAratAmApannimittatAM cAvetya tadgatamamatAparihAraH kAyaguptiH / anyathA zarIramAyuH zRGkhalAvabaddhaM tyaktuM na zakyate ityasambhavaH kAyotsargasya / dhAtUnAmanekArthatvAt guptinivRttivacanaM iheti sUtrakArAbhiprAyo'nyathA 'kAyakiriyANivattI sarIrage guttI' iti kathaM brUyAt / kAyotsargagrahaNena nizcalatA bhaNyate / yadyevaM kAyakiriyANivattI iti na vaktavyaM, kAyotsargaH kAya samitimeM mahAn antara hai| mauna vacana gupti hai aisA kahane para gupti aura samitikA bheda spaSTa ho jAtA hai / samiti yogya vacanameM pravRtti karAtI hai| aura gupti kisI vacanakI utpAdaka nahIM hai // 1181 // gA0-To0-kAya arthAt audArika Adi zarIrakI jo kriyA hai usakI nivRtti kAyagupti hai| zaGkA-baiThanA, ThaharanA, sonA Adi kriyAe~ haiM / aura ve kriyAeM AtmAke dvArA pravartita haiN| taba AtmA kAyakI kriyAoMse kaise nivRtta ho sakatA hai| yadi kahoge ki kriyA kAyakI paryAya hai aura kAyase AtmA bhinna hai| ataH dravyAntara kAyakI paryAyase dravyAntara AtmA usa paryAyase rahita honese kAyakI paryAyarUpa pariNata nahIM hotA ataH usase vaha nivRtta hai aura isIko AtmAkI kAyakI kriyAoMse nivRtti kahI hai| to isa prakArase sabhI AtmAoMke kAyaguptikA prasaMga AtA hai| __ samAdhAna-kAyazabdase kAyasambandhI kriyA kahI hai| usakI kAraNabhUta AtmAkI kriyA kAyakriyA hai aura usakI nivRtti kAyagupti hai| athavA kAyotsarga arthAt zarIrakI apavitratA, asAratA aura ApattimeM nimittapanA jAnakara usase mamatva na karanA kAyagupti hai| anyathA zarIra to AyukI sAMkalase ba~dhA hai| jaba taka Ayu hai zarIrakA tyAga nahIM kiyA jA sktaa| yadi zarIra tyAgako kAyotsarga kaheMge to kAyotsarga asambhava ho jaaygaa| dhAtuoMke aneka artha hote haiM ataH yahA~ guptikA artha nivRtti hai aisA gAthAsUtrakAra AcAryakA abhiprAya hai| yadi aisA na hotA to 'kAyakriyA nivRtti zarIra gupti hai' aisA kaise kahate / 1. pravatarkatvAt kathamAtmanaH kAryA kriyAmyo-A0 mu0 / Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 598 bhagavatI ArAdhanA guptirityetadeva vAcyaM iti cet na kAryAviSayaM mamedaMbhAvarahitatvamAtramapekSya kAyotsargasya pravRtteH dhAvanagamanalaGghanAdikriyAsu pravRttasyApi kAyaguptiH syAnna ceSyate / atha kAryakriyAnivRttirityetAvaducyate mUrcchAparigatasyApi aparispandatA vidyate iti kAyaguptiH syAt / tata ubhayopAdAnaM vyabhicAranivRttaye / karmAdAnanimittasakalakAyakriyAnivRttiH kAyagocaramamatAtyAgaparA vA kAyaguptiriti sUtrArtha: / 'hiMsAdiNiyattI vA sarIraguttI havadi diTThA' hiMsAdinivRttIrvA zarIraguptiriti dRSTA jinAgame, prANiprANaviyojanaM, adattAdAnaM, mithunakarma zarIreNa parigrahAdAnamityAdikA yA viziSTA kriyA seha kAyazabdenocyate / kAyikopakRterguptirvyAvRttiH kAyaguptiriti vyAkhyAtaM sUriNA // 1182 / chettassa vadI Nayarassa khAiyA ahava hoi pAyAro / taha pAvassa girohe tAo guttIo sAhussa ||1183 // 'chettassa vadI' kSetrasya vRti: 'nagarasya khAtikA athavA pAgAroM athavA prAkAro bhavati nagarasya / 'taghA pAvassa NirodhI' pApasya nirodha upAya: / 'tAo guttIo' tA guptayaH sAdhoH / / 1183 / tamhA tivihevi tumaM maNavacikAyappaogajogammi | hohi susamAhidamadI niraMtaraM jjhANasajjhAe // / 1184 // 'tamhA tividheNa maNavacikAyapaogajogammi' manovAkkAyaviSaye prakRSTe yoge / 'tumaM' tvaM / 'susamA - zaGkA - yadi kAyotsargase nizcalatA kahI jAtI hai to 'kAya kriyAnivRtti kAyagupti hai' aisA nahIM kahanA cAhie / kintu kAyotsarga kAyagupti hai aisA hI kahanA cAhie / samAdhAna - aisA kahanA ThIka nahIM hai kyoMki kAya meM 'yaha merA hai' isa bhAvake na hone mAtrakI apekSAse kAyotsargaM zabdakI pravRtti hotI hai / kintu yadi kAyagupti yahI hai to daur3anA, jAnA, lAMghanA Adi kriyAoMko karate hue bhI kAya gupti ho skegii| kintu aisA nahIM mAnA jAtA / aura 'kAryakriyAkI nivRtti kAyagupti hai' itanA hI kahA jAtA hai to mUrchita avasthA meM bhI kAya kriyAkI nivRtti honese kAyaguptikA prasaMga AtA hai / isalie vyabhicAra doSakI nivRttike lie donoMkA grahaNa gAthAmeM kiyA hai / ataH karmake grahaNa meM nimitta samasta kAyakI kriyAoMse nivRtti aura kAryAviSayaka mamatvakA tyAga kAya gupti hai, yaha gAthAsUtrakA artha hai | athavA Agama meM hiMsA Adise nivRttiko kAyagupti kahA hai / yahA~ kAya zabdase prANiyoMke prANoM kA ghAta, vinA dI huI vastukA grahaNa, zarIrase maithuna karma aura parigrahakA grahaNa ityAdi viziSTa kriyA kahI gaI hai / kAyika kriyAoMse gupti arthAt vyAvRtti kAya gupti hai aisA AcAryane vyAkhyAna kiyA hai / / 1182 / / gA0--jaise khetakI bAr3a aura nagarakI khAI athavA cAradivArI hotI hai vaise hI pApako rokane meM sAdhukI guptiyA~ hotI haiM ||1183 || gA0 - isalie he kSapaka ! tuma nirantara dhyAna aura svAdhyAya meM lage rahakara mana vacana kAya viSayaka tIna prakArake prakRSTa yogameM sAvadhAna rho| kyoMki dhyAna aura svAdhyAyake vinA tayA~ nahIM ThaharatIM // 1184 // Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA hivamavI hohi' suSTu samAhitamatirbhava / kathaM ? 'NiraMtaraM jjhANasajjhAe' nirantarapravRttadhyAnasvAdhyAye / na hi dhyAnasvAdhyAyAvantareNa guptayo'vatiSThanta iti bhAvaH // 1184 // samitivyAkhyAnAyottaraprabandhastatrairyAsamitinirUpaNAyottarA gAthA maggujjovapaogAlaMbaNasuddhIhiM iriyado muNiNo / sunANuvIci bhaNidA iriyAsamidI pavayaNammi // 1185 / / 'maggujjovupaogAlaMbaNasuddhIhiM' mArgazuddhiH, udyotazuddhirupayogazuddhizcAlambanazuddhiriti catasraH zuddhayastAbhiH karaNabhUtAbhiH / 'iriyado' gacchataH / 'mRNiNo' muneH / 'suttANuvIci' sUtrAnusAreNa / 'bhaNidA' kathitA / 'iriyAsamidI' IryAsamitiH / 'pavayaNammi' pravacane / tatra mArgasya zuddhirnAma apracurapipIlikAditrasatA, bIjAGkaratRNaharitapalAzakardamAdirahitatA / sphuTataratA vyApitA ca udyotazuddhiH / nizAkaranakSatrAdInAmasphuTaH prakAzaH, avyApI pradIpAdiprakAzaH / 'pAdoddhAranikSepadezajIvapariharaNAvahitacetastA upayogazuddhiH / gurutIrthacaityayativandanAdikamapUrvazAstrArtha grahaNaM, saMyataprAyogyakSetramArgaNaM, vaiyAvRtyakaraNaM, aniyatAvAsasvAsthyAsampAdane zramaparAjayaM, nAnAdezabhASAzikSaNaM, vineyajanapratibodhanaM ceti prayojanApekSayA AlambanAzuddhiH / kiM tat sUtrAnusArigamanaM, adrutaM, nAtivilambitaM, puro yugamAtradarzanapravRttiH, avikRSTacaraNanyAsaM, bhayavismayAvantareNAsalIla manatyutkSepaM, parihRtalaGghanadhAvanaM pravilambitabhujaM, nirvikAraM, acapalamasaMbhrAntamanUrdhvatiryakprekSaNaM, hastamAtraparihRtataruNatRNapallavaM, akRtapazupakSimRgodva janaM, viruddhayonisaMkramaNajAtabAdhAvyudAsAya Age samitikA vyAkhyAna karate haiN| prathama IryAsamitikA kathana karate haiM gA0-TI0-mArgazuddhi, udyotazuddhi, upayogazuddhi aura Alambana zuddhi, ina cAra zuddhiyoMke dvArA sUtrake anusAra gamana karate hue munike pravacanameM IryAsamiti kahI hai| mArgameM cIMTI Adi trasa jIvoMkI adhikatAkA na honA tathA bIja, aMkura, tRNa, hare patte aura kIcar3a AdikA na honA mArgazuddhi hai / sUryake prakAzakA spaSTa phailAva aura usakI vyApakatA udyotazuddhi hai| candramA nakSatra AdikA prakAza aspaSTa hotA hai aura dIpaka AdikA prakAza vyApaka nahIM hotaa| paira uThAne aura rakhaneke dezameM jIvoMkI rakSAmeM cittakI sAvadhAnatA upayoga zuddhi hai| guru, tIrtha, caitya aura yatikI vandanAke lie gamana karanA Adi kisIke pAsa zAstrakA apUrva artha yA apUrva zAstrake arthakA grahaNa karaneke lie gamana karanA, muniyoMke yogya kSetrakI khojake lie gamana karanA, vaiyAvRtya karaneke uddezase gamana karanA, aniyata AvAsake uddezase gamana karanA. svAsthya lAbhake lie gamana karanA. zramapara vijaya pAneke lie gamana karanA. nAnA dezoMkI bhASA sokhaneke lie gamana karanA, ziSya samudAyakA pratibodhana karaneke lie gamana karanA, ityAdi prayojanoMko apekSA gamana karanA Alambana zuddhi hai| sUtrAnusAra gamana isa prakAra hai-na bahuta jaldI aura na bahuta vilambase sAmane yugamAtra bhUmi dekhakara calanA, pAdanikSepa adhika dUra na karanA, bhaya aura Azcaryake vinA gamana karanA. lIlApUrvaka gamana na karanA, paira adhika U~cA na uThAte hue gamana karanA, lAMghanA daur3anA Adi nahIM, donoM bhujA laTakAkara gamana karanA, vikAra rahita, capalatA rahita, Upara tiryak avalokana 1. pAdoparivi-a0A0 / 2. mnkssep-a0| mananyatrakSepaM A0 / manatyutkSapaM-mulArA0 / Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 600 bhagavato ArAdhanA kRtAsakRtpratilekhana, apratisAritapratimArgAyAyisaMghaTTanaM duSTadhenubalIvaIsArameyAdiparihRticaturaM, parihRtabusatuSamaSobhasmAgomayataNanicayaja'lopalaphalakaM, dUrIkRtacorIkalaha, anArUDhasaMkramaM nirUpayato yaterIryAsamitiH // 1185 / / bhASAsamitinirUpaNArthottaragAthA saccaM amaccamosaM aliyAdIdosavajjamaNavajjaM / vadamANassaNuvIcI bhAsAsamidI havadi suddhA / / 1186 / / caturvidhA vAk-satyA, mRSA, satyasahitA mRSA, asatyamaSA ceti / satAM hitA satyA / na satyA na ca muSA yA sA asaccamosA / dviprakArAM vAcamitthaMbhatAM / 'aligAdidosavajja' vyalIkatA arthAbhAvaH, pAruSyaM, paizunyamityAdidoSarahitaM / 'aNavajja' pApAsravo na bhavati ityanavadyaM / 'badamANassa' vyAharataH / 'aNuvIci' sUtrAnusAreNa 'bhAsAsamidI suddhA havadi' bhASAsamitiH zuddhA bhavati // 1186 / / satyavacanabhedaM nirUpayati jaNavadasaMmadiThavaNA NAme ruve paDuccavavahAre / saMbhAvaNavavahAre bhAveNopammasacceNa / / 1187 // 'jaNavavasaMmadi' nAnAjanapadaprasiddhA susaMketAnuvidhAyinI vANI janapadasatyaM / gacchati iti gauH, garja rahita gamana karanA, taruNa tRNa patroMse eka hAtha dUra rahate hue gamana karanA, pazu pakSI aura mRgoMko bhayabhIta na karate hue gamana karanA, viruddha yonivAle jIvoMke madhyase jAnepara unako honevAlI bAdhAko dUra karaneke lie pIchIse apane zarIrakI bArabAra pratilekhanA karate hue gamana karanA, sAmanese Ate hue manuSyoMse na TakarAte hue gamana karanA, duSTa gAya, duSTa baila, kuttA Adise caturatApUrvaka bacate hue gamana karanA, bhusa, tuSa, masI, gIlA gobara, tRNasamUha, jala, pASANa aura lakar3Ike takhtase bacakara gamana karanA, corI aura kalahase dUra rahanA aura pulapara na car3hanA / ye sava karate hue gamana karanA IryAsamiti hai / / 1185 / / Age bhASAsamitikA kathana karate haiM gA0-vacanake cAra prakAra haiM-satya, asatya, satyasahita asatya aura asatyamRSA / sajjanoMke hitakArI vacanako satya kahate haiN| jo vacana na satya hotA hai aura na asatya use asatyamRSA kahate haiN| isa prakAra satya aura asatyamRSA vacanako bolanA tathA asatya, kaThoratA, cugalI Adi doSoMse rahita aura anavadya arthAt jisase pApakA Asrava na ho aisA vacana sUtrAnusAra bolanevAleke zuddha bhASAsamiti hotI hai // 1186 / / satyavacanake bheda kahate haiM gA0-janapada satya, sammati satya, sthApanA satya, nAmasatya, rUpasatya, pratItyasatya, sambhAvanA satya, vyavahAra satya, bhAva satya aura upamA satya isa prakAra satyavacanake dasa bheda haiM / To0-vibhinna janapadoMmeM jo usa usa janapadake saMketake anusAra pracalita vANI hai vaha 1. yadalo-a0 2. anUr3ha-a0 / Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 601 tIti gaja ityevamAdikA avayavArthAnugamAbhAve'pi vivakSitArthapravRttinimittabhUtA / sammadizabdena saMsthAnAmyupagama ucyate / gajendrI narendra ityAdikAH zabdAH zubhalakSaNayogAt keSAzcit svato lakSaNatvA'nAmIzvaratvenAmyupagamamAzritya kvacidgaje mAnave vA prayujyamAnAH sammatisatyazabdenocyante / ahaMnnindraH skandaH ityevamAdayaH sadbhAvAsadbhAvasthApanAviSayA sthApanAsatya / arihananaM, rajohananaM, indanaM ityevamAdInAM kriyANAM tatrAbhAvAvyalIkatA nAzaGkanIyA AkAramAtra paramArthatvAtsarvabhAvAnAM / tasya ca sthApanAyAM vastvAstitvAd buddhiparigraheNa vA sadbhAvAt / indrAdisaMjJA svapravRttinimittajAtiguNakriyAdravyanirapekSA tacchabdAbhidheyasambandhapariNatimAtreNa vastunaH pravRttA nAmasatyaM / rUpagrahaNaM upalakSaNaM pravRttinimittAnAM nIlamutpalaM, dhavalo hi mRgalAJchana ityevamAdikaM rUpasatyaM / sambandhyantarApekSAbhivyaMgyaM ca vastusvarUpAlambanaM dI? hrasva ityevamAdikaM pratItyasatyaM / vastuni tathA'pravRtte'pi tathAbhUtakAryayogyatAdarzanAt sambhAvanayA vRttaM sambhAvanAsatyaM / api do| samudraM taret, zirasA parvataM bhindyAt ityAdi / vartamAnakAle sa pariNAmo yadyapi nAsti tathApyatItAnAgata janapada satya hai / jaise gamana kare vaha gAya hai garjana kare vaha gaja-hAthI hai / yadyapi gamanarUpa aura garjanarUpa artha nahIM honepara bhI ina arthoMkI pravRttimeM nimittabhUta vANI janapada satya hai| arthAt jaise gAya aura gajazabda gamana aura garjana arthako lekara niSpanna hue haiM aura unakA saMketa gAya aura gajameM kiyA gayA hai / gAya baiThI ho taba bhI use gAya kahate haiN| isa prakAra pratyeka dezakI bhASAmeM zabda janapada satya haiN| sammati zabdase AkAra vizeSakI svIkRti kaho jAtI hai| jaise gajendra narendra ityAdi zabda zubhalakSaNake yogase vyavahRta hote haiN| kinhIM meM svayaM zubhalakSaNa pAye jAnese unheM indra yA Izvarake rUpameM svIkAra karake kisI gajako gajendra yA manuSyako surendra kahanA sammati satya hai / kisI tadAkAra yA atadAkAra vastumeM arhanta, indra yA skandakI sthApanA karake use arhanta Adi kahanA sthApanA satya hai| mUrtimeM sthApita arhanta yA indrameM arhantazabdakA artha ari-karmazatrukA hanana karanA yA karmarajakA hanana karanA aura indra zabdakA artha indana kriyA nahIM pAI jAtI, isalie usameM asatyapanekI AzaMkA nahIM karanI caahie| kyoMki sabhI padArtha AkAramAtrameM paramArtha mAne jAte haiN| aura vaha AkAra tadAkAra sthApanAmeM vasturUpase rahatA hai athavA atadAkAra sthApanAmeM usameM usa prakArakI buddhi kara lI jAtI hai| ___ indrAdi nAmoMkI pravRttimeM nimitta jAti, guNa, kriyA aura dravyakI apekSA na karake jo usa zabdakA apane vAcyArthake sAtha sambandha hai kevala usI dRSTise rakhA vastukA indrAdi nAma nAmasatya hai| rUpakA grahaNa zabdako pravRttike nimittoMkA upalakSaNa hai| jaise kamalakA nIlA rUpa dekhakara nIlakamala kahanA yA candramA sapheda kahanA rUpa satya hai| anya vastuke sambandhase byakta honevAlA vastukA svarUpa pratItya satya hai jaise kisIko lambA yA ThiganA khnaa| vastumeM vaisA nahIM hone para bhI usa prakArake kAryakI yogyatA dekhakara jo saMbhAvanA mUlaka vacana hai vaha saMbhAvanA satya hai| jaise kahanA amuka vyakti hAthoMse samudra pAra kara sakatA hai yA sirase parvata tor3a sakatA hai / ityAdi / yadyapi vartamAna kAlameM vastumeM vaha pariNAma nahIM hai tathApi 1. Natvamo-A0 / NatvAdI-mu0 / NAvAmI-mUlArA0 / Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 602 bhagavato ArAdhanA pariNAmA' idameva dravyamiti kRtvA pravRttAni vacAMsi odanaM paca, kaTaM kurvityevamAdIni vyavahArasatyaM / ahiMsAlakSaNo bhAvaH pAlyate yena vacasA tadbhAvasatyaM nirIkSya svaprayatAcAro bhavetyevamAdikaM / palyopamasAgaropamAdikamupamA satyam // 1187 // mRSAdivacanatrayalakSaNaM kathayanti tanvivarIdaM mosaM taM ubhayaM jattha saccamosaM taM / tagvivarIyA bhAsA asaccamosA have diTThA // 1188 / / 'tamvivarI' satyaviparItaM / 'mosaM' mRSA / 'asadabhidhAnamanRtaM' [ta0 sU0 71] iti vacanAt / mithyAjJAnamithyAdarzanayorasaMyamasya vA nimittaM vacanamasadabhidhAnaM aprazastaM tatsatyaviparItaM / 'taM ubhayaM' ttstymn| ca ubhayaM / 'jattha' yasmin vAkye / 'taM tadvAkyaM / 'saccamosaM' satyamaSetyucyate / 'tanvivarIdA bhAsA' satyAdanRtAnmizrAcca pRthagbhUtA / 'bhAsA' bhASA vacanaM 'asaccamosA' asatyamRSeti / 'have' bhavet / "dihA' dRSTA pUrvAgameSu / ekAntena na satyA nApi mRSA nobhayamizrA kiMtu jAtyantaraM yathA vastu naikAntena nityaM nApi anityaM nApi sarvathA ekAntayoH samuccayaM kiMtu kathaMcidrUpAnnityAnityAtmakaM / evamiyaM bhAratI // 1188 / / sA navaprakArA tasyAzca bhedA iyanta iti gAthAdvayenAcaSTe AmaMtaNi ANavaNI jAyaNi saMpucchaNI ya paNNavaNI / paccakkhANI bhAsA bhAsA icchANulomA ya // 1189 // atIta aura anAgata pariNAma rUpa yahI dravya hai aisA mAnakara kiyA gayA vacana vyavahAra satya hai jaise bhAta pakAo yA caTAI buno| ye donoM pariNAma vartamAnameM nahIM haiM kyoMki cAvala pakane para bhAta banegA aura bunane para caTAI hogii| phira bhI anAgata pariNAmakI apekSA inakA vyavahAra hotA hai| jisa vacanake dvArA ahiMsA rUpa bhAva pAlA jAtA hai vaha vacana bhAva satya hai| jaise dekhakara sAvadhAnatApUrvaka pravRtti karo Adi / palyopama, sAgaropama AdikA jo kathana AgamameM kahA hai vaha upamA satya hai / / 1187 / / asatya Adi tIna vacanoMkA lakSaNa kahate haiM gA0-TI.-satyase viparIta vacana asatya hai| tattvArtha sUtrameM kahA hai 'asat kahanA jhUTha hai|' jo vacana mithyAjJAnameM, mithyAzraddhAnameM aura asaMyamameM nimitta hotA hai vaha vacana asat kathana rUpa honese aprazasta hai / ataH satyase viparIta hai| jo vacana satya aura asatya donoM rUpa hotA hai vaha vacana satyamaSA hai / jo vacana satya, asatya aura satya asatyase viparIta hotA hai use pUrva AgamoMmeM asatyamRSA kahA hai / vaha vacana na to ekAntase satya hotA hai na ekAntase asatya hotA hai aura na satyAsatya hotA hai kintu jAtyantara hotA hai| jaise vastu na to ekAntase nitya hai, na anitya hai aura na sarvathA nitya aura sarvathA anitya hai, kintu kathaMcit nityAnitya hai| usI prakAra yaha asatyamRSA vacana bhI hotA hai // 1188 // usa asatyamRtA vacanake nau bheda do gAthAoMse kahate haiM1. mAnprati id-mu0| bhidheyAMga-A0 mu0| 2. dA yata iti-pa0 / dA ya iti-A0 / Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 603 'AmaMtaNI' yayA vAcA paro'bhimukhIkriyate sA aamntrnnii| he devadatta ityAdi / agRhItasaMketaM nAbhimukhI karoti iti na satyaikAntena gRhItamabhimukhI karoti tena na mRSA gRhItAgRhItasaMketayoH pratItinimittamanimittaM ceti yAtmakatA / svAdhyAyaM kuruta, viramatAsaMyamAt ityAdikA anuzAsanavANI ANavaNI / coditAyAH kriyAyAH karaNamakaraNaM vApekSya naikAntana satyA na maSaiva vaa| 'jAyaNI' jJAnopakaraNaM picchAdikaM vA bhavadbhirdAtavyaM ityAdikA yAcanI / dAturapekSayA pUrvavadubhayarUpA / nirodha' vedanAsti bhavatAM na veti praznavAk 'saMpucchaNo' / yadyasti satyA na ceditarA iti / vedanAbhAvAbhAvamapekSya pravRtterubhayarUpatA / 'paNNavaNI' nAma dharmakathA / sA bahU nnirdizya pravRttA kaizcinmanasi karaNamitarairakaraNaM cApekSya dviruupaa| 'paccakkhANI' nAma kenacidgurumananujJApya idaM kSIrAdikaM iyantaM kAlaM mayA pratyAkhyAtaM ityukta kAryAntaramuddizya tatkurvityuditaM guruNA pratyAkhyAnAvadhikAlo na pUrNa iti naikAntataH satyatA guruvacanAtpravRtto na doSAyeti na mRSakAntaH / 'icchAnulomA ya' jvaritena puSTaM ghRtazarkarAmidhaM kSIraM na zobhanamiti / yadi paro brUyAt zobhanamiti mAdhuryAdi gA0-AmantraNI, ANavaNI, yAcanI, saMpucchaNI, prajJApanI, pratyAkhyAnI aura icchaanulomaa| TI0-jisa vacanase dUsareko bulAyA jAtA hai vaha AmaMtraNI bhASA hai| jaise he devadatta ! yaha vacana jisane saMketa grahaNa nahIM kiyA use bulAne vAleke abhimRkha nahIM karatA arthAt vaha bulAne para nahIM AtA / isalie yaha vacana satya bhI nahIM hai aura jisane sarvathA saMketa grahaNa kiyA hai use abhimukha karatA hai isalie asatya bhI nahIM hai| isa taraha yaha vacana gRhIta saMketa vAleko to pratIti karAne meM nimitta hotA hai kintu jisane saMketa grahaNa nahIM kiyA usako pratIti karAne meM nimitta nahIM honese do rUpa hai| 'svAdhyAya karo, asaMyamase virata hoo,' ityAdi anuzAsana vacana ANavaNI hai| jo kAma karanekI preraNA kI gaI hai vaha karane yA karanekI apekSA yaha ekAntase satya hai aura na ekAntase asatya hai| Apa mujhe jJAnake upakaraNa athavA pIchI Adi pradAna kareM, ityAdi vacana yAcanI bhASA hai| yaha bhI dAtAkI apekSA pahalekI taraha na to sarvathA satya hai aura na sarvathA asatya hai kyoMki mA~gane para dAtA de bhI sakatA hai aura nahIM bhI de sktaa| ApakI vedanA-kaSTa rukA yA nahIM? yA nirodha-jelameM Apako kaSTa hai yA nahIM? isa prakAra pUchanA saMpRcchanI bhASA hai| yadi vedanA hai to satya hai, nahIM hai to mithyA hai / isa prakAra vedanAke bhAva aura abhAvakI apekSAse pravRtta honese yaha vacana ubhayarUpa hai| dharmakathAko paNNavaNI yA prajJApanI kahate haiN| yaha bahutase zrotAoMko lakSa karake hotI hai ataH kucha to apane manameM usakA pAlana karanekA vicAra karate haiM aura kucha nahIM krte| isa apekSA yaha bhI ubhayarUpa hai| pratyAkhyAnI bhASA isa prakAra haiM-kisIne guruse nivedana kiye vinA yaha dUdha Adi maiMne itane kAlataka tyAgA' aisA niyama kiyaa| kisI anya kAryako lakSa karake gurune kahA aisA kro| usake tyAga karanekI maryAdAkA kAla pUrA nahIM huA, isalie usakA pratyAkhyAna sarvathA satya nahIM hai aura garukI AjJAse usane tyAgI haI va isalie doSa bhI na honese sarvathA asatya bhI nahIM haiN| icchAnulomA bhASA isa prakAra hai-kisI jvarake rogIne pUchA-ghI aura zakkara milA 1. dho vedanAyA asti-A0 / nirodho vedanAsti-ja0 2. zya tadguruhitaM-ja0 zya taruhivaMgu - a0 / zya tadgahitaM g2a-A0 / 3. kAlena pUrva iti-a / kAlo na pUrva iti-j| Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 604 bhagavatI ArAdhanA prazasyaguNasadbhAvaM jvaravRddhinimittatAM cApekSya na zobhanamiti vaco mRSakAntato nApi satyameveti dvayAtmakatA // 1189 // saMsayavayaNI ya tahA asaccamosA ya aTThamI bhAsA / NavamI aNakkharagadA asaccamosA havadi NeyA // 1190 / / 'saMsayavayaNI' kimayaM sthANuruta puruSa ityAdikA dvayorekasya sadbhAvamitarasyAbhAvaM cApekSya dviruuptaa| 'aNakkharagadA' aGgalisphoTAdidhvaniH kRtAkRtasaMketapuruSApekSayA pratItinimittatAmanimittatAM ca pratipadyate ityubhayarUpA // 1190 // uggamauppAyaNaesaNAhiM piMDamuvaghi sejjaM ca / sodhitassa ya muNiNo visujjhae esaNAsamidI // 1191 / / 'uggamauppAdaNaesaNAhi' udgamotpAdaneSaNAdoSarahitaM bhaktamupakaraNaM vasati ca gRhNata eSaNAsamitirbhavatIti sUtrArthaH / dazavakAlikaTIkAyAM zrIvijayodayAyAM prapaJcitA udgamAdidoSA iti neha pratanyante // 1191 // AdAnanikSepraNasamitinirUpaNA gAthA-- sahasANAbhogidaduppamajjiya apaccavesaNA doso / pariharamANassa have samidI AdANaNikkhevo // 1192 // 'sahasaNAbhogiva' AlokanapramArjane kRtvA AdAna nikSepa ityeko bhnggH| anAlokya pramArjanaM kRtvA dUdha uttama nahIM hai ? yadi dUsarA kahe ki mAdhurya Adi prazasta guNoMkI apekSA to uttama hai kintu jvarako bar3hAnevAlA honese uttama nahIM hai to isa prakArake vacana na sarvathA asatya haiM aura na sarvathA satya haiM kinta donoM rUpa honese ubhayAtmaka haiN| yahA~ ubhayAtmakase ina vaca asatyarUpa nahIM samajhanA caahie| kintu satya bhI nahIM aura asatya bhI nahIM arthAt anubhayarUpa samajhanA cAhie // 1189|| gA-AThavIM asatyamRSA bhASA saMzaya bacano hai| jaise yaha sthANu hai yA puruSa / donoMmeMse ekake sadbhAva aura dusareke abhAvakI apekSA yaha vacana ubhayarUpa hai| aura nauvIM asatyamaSA bhASA anakSarAtmaka bhASA hai| jaise aMguli caTakAne AdikA zabda / jisa puruSane saMketa grahaNa kiyA hai use to dhvanise pratIti hotI hai dUsareko nahIM hotii| isa taraha yaha vacana ubhayarUpa hai // 1190 // aba eSaNA samitikA kathana karate haiM yA0-udgama, utpAdana aura eSaNA doSoMse rahita bhojana, upakaraNa aura vasatiko grahaNa karanevAle munikI eSaNA samiti nirmala hotI hai // 1191 / / / AdAnanikSepaNa samitikA kathana karate haiMgA0-TrI0-vinA dekhe aura vinA pramArjana kiye pustaka AdikA grahaNa karanA yA rakhanA Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 605 AdAnaM nikSepo veti dvitIyo bhaGgaH / Alokya duHpramRSTaM iti tRtIyaH / AlokitaM pramRSTaM ca na punarAlokitaM zuddhaM na zuddhaM veti caturtho bhaGgaH / etaddoSacatuSTayaM pariharato bhavati AdAnanikSepaNasamitiH // 1192 // edeNa ceva padiTThAvaNasamidIvi vaNiyA hodi / vosaraNijjaM davvaM thaMDille vosaritassa ||1193 / / 'edeNa ceva' AdAnanikSa paviSayayatnakathanena / 'padiTThAvaNasamidIvi vaNNidA hodi' pratiSThApanasamitivaNitA bhavati / 'vosaraNijja' parityaktavyaM mUtrapurISAdikaM malaM / 'thaMDille vosaritassa' sthaMDile nirjantuke, nizcchidre, same vyutsRjataH // 1193 // edAhiM sadA jutto samidIhiM jagammi viharamANo hu / ' hiMsAdIhiM Na lippai jIvaNikAyAule sAhU // 1194 // 'edAhiM samidIhi' etAbhiH / 'sadA jutto' sadA yuktaH / 'jagammi viharamANo du' jagati vicarannapi / kIdRzau ? 'jIvaNikAyAule' SaDjIvanikAyAkIrNe / "hiMsAdohiM' hiMsAdibhiH / 'Na lippadi' na lipyate sAdhuH / AdigrahaNena paritApanaM, saMghaTTanaM, aGganyUnatAkaraNAdiparigrahaH / samitiSu pravartamAnaH pramAdarahitaH / 'pramattayogAtprANavyaparopaNaM hiNsetyucyte'| hiMsAdisahitAni karmANi hiMsAdizabdenocyante / kArya kAraNazabdapravRttiH 'pratItataratvAt // 1194 / / yadyapi vivarjananimittaguNAnvitaM tatra pravartamAnamapi tena na lipyate yathA snehaguNAnvitaM tAmarasapatraM sahasA nAmaka prathama doSa hai| vinA dekhe pramArjana karake pustaka Adiko grahaNa karanA yA rakhanA anAbhogita nAmaka dUsarA doSa hai| dekhakara bhI sabhya pratilekhanA na karake pustaka Adiko grahaNa karanA yA rakhanA duSpramRSTa nAmaka tIsarA doSa hai| dekhA bhI aura pramArjana bhI kiyA kintu yaha zuddha hai yA azuddha, yaha nahIM dekhA yaha caturtha apratyavekSaNa nAmaka doSa hai| ina cAroM doSoMko jo dUra karatA hai usake AdAna nikSepaNa samiti hotI hai / / 1192 / / pratiSThApana samiti kahate haiM gA0-AdAna aura nikSepa viSayaka sAvadhAnatAkA kathana karanese pratiSThApana samitikA kathana ho jAtA hai / tyAgane yogya mUtra viSTA Adiko janturahita aura chidrarahita samabhUmimeM tyAganA pratiSThApana samiti hai // 1193 / / gA0-TI0-ina pA~ca samitiyoMkA sadA pAlana karanevAlA muni cha prakArake jIvanikAyoMse bhare hue lokameM gamanAgamana Adi karatA huA bhI hiMsA Adise lipta nahIM hotaa| 'Adi' zabdase chahakAyake jIvoMko kaSTa denA, unakA parasparameM saMghaTana karanA, unake aMga upAMgoMko chinnabhinna karanA Adi pApoMse lipta nahIM hotaa| samitiyoMmeM pravRtti karate hue muni pramAdase rahita hotA hai / aura pramattayogase prANoMke ghAtako hiMsA kahA hai| hiMsA Adise sahita karma hiMsA Adi zabdase kahe jAte haiN| kyoMki kAryameM kAraNazabdakI pravatti ati prasiddha hai| AdAna nikSepameM nimitta guNoMse yukta muni pravRtti karate hue bhI hiMsA Adi pApase lipta nahIM hotA // 1194 / / jaise cikkaNaguNase yukta kamala nIlamaNike samAna nirmala jalameM sadA rahate hue bhI 1. pratItimAgacchat / yadapi-A0 / Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA kAcanIlanIranirantaravayapi nAmbunA lipyate / nirantaranicitajIvanikAyAkule'pi jagati saJcarannapi muni lipyate' apramattatayA pravRttaH paJcesu samitiSviti kathayati-- paumaNipattaM va jahA udayeNa Na lippadi siNehaguNajuttaM / taha samidIhiM Na lippai sAdhU kAesu iriyaMto // 1195 // 'paumaNipattaM' ityanayA gAthayA-padmapatraM yathA nodakena vilipyate snehaguNasamanvitaM / tathA kAyesu zarIreSu prANabhRtAM pravartamAno'pi na lipyate sAdhuH samitibhihetubhUtAbhiH // 1195 / / saravAse vi paDate jaha daDhakavaco Na vijjhadi sarehiM / taha samidIhiM Na lippai sAdhU kAesu iriyaMto // 1196 / / 'saravAse vi paDate' zaravarSe'pi patati sati ca raNAGgaNe yathA dRDhakavaco na zaraibhidyate, yathA samitibhirhetubhUtAbhinaM lipyate kAyeSu vartamAno muniH // 1196 // jattheva carai bAlo parihAraNhU vi carai tattheva / bajjhadi puNa so bAlo parihAraNhU vi muccai so // 1197 / / 'jattheva carai bAlo' yauva kSetre carati jIvaparihArakramAnabhijJaH / parihArahU bi' jIvabAdhAparihArakramajJo'pi tatraiva carati / tathApi 'bajjhadi so puNa bAlo' badhyate punarasau jJAnabAlazcAribAlazcAsau / 'parihAraNhU' parihArajJaH / 'muccaI' mucyata karmalepAt // 1117 // uktamarthamupasaMharatyuttaragAthayA tamhA ceTThidukAmo jaiyA taiyA bhavAhi taM smido| samido hu aNNamaNNaM NAdiyadi khavedi porANaM // 1198 // jalase lipta nahIM hotaa| pAMcoM samitiyoM meM apramAdIrUpase pravRtti karanevAlA muni bhI nirantara jIva nikAyoMse bhare hae jagata meM gamanAgamana karate hue pApase lipta nahIM hotaa| yaha kahate haiM gA0-jaise sneha guNase yukta kamalapatra jalase lipta nahIM hotaa| usI prakAra prANiyoMke zarIroMke madhyameMse gamanAgamana karate hue bhI sAdhu samitikA pAlana karanese pApase lipta nahIM hotA // 1195 // gA0-jaise dRDha kavacase yukta yoddhA yuddhabhUmimeM bANoMkI varSA hote hue bhI bANoMse nahIM chidtaa| usI prakAra SaTakAyake jIvoMke madhyameM vicaraNa karatA huA bhI samitiyoMke kAraNa hiMsA Adise lipta nahIM hotA // 1196 // gA0-jIvoMkI hiMsAse bacaneke upAyoMko na jAnanevAlA jisa kSetrameM vicaraNa karatA hai, jIvoMkI hiMsAse bacaneke upAyoMko jAnanevAlA bhI usI kSetrameM vicaraNa karatA hai / tathApi vaha jJAna aura cAritrameM bAlakake samAna ajJa to pApase baddha hotA hai kintu upAyoMko jAnanevAlA pApase lipta nahIM hotA balki usase mukta hotA hai // 1197 / / Age ukta kathanakA upasaMhAra karate haiM1. pyate atha pramattatayA pramattaH paM-A0 ja0 / Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 607 yasmAtsamitiSu pravartamAno na badhyate, pApena mucyate / asamitastu mahatA badhyate karmasamUhena 'tamhA' tasmAt / 'ceTTidukAmo' gamanabhASaNAdyabhilASI / 'jaiyA taiyA' yadA tdaa| 'taM' bhavAn 'samido bhavAhi samitiparo bhaveti niryApakasUrirAha kSapakaM / 'samido khu' samitaH samyakpravRttaH IryAdiSu / 'aNNamaNNaM karma' anyat anyat / pratyagraM / 'NAdiyavi' naivAdatte / 'svavedi porANaM' prAktanaM ca karma kSapayati nirjarati // 1198 // edAo aTThapavayaNamAdAo NANadaMsaNacarinaM / rakkhaMti sadA muNiNo mAdA puttaM va payadAo // 1199 / / 'edAo aThThapavayaNamAdAgo' etA aSTapravacanamAtRkAH 'payadAo' prayatAH / 'gANadaMsaNacarittaM rakvaMti' samIconajJAnadarzanacAritrANi pAlayanti sadA muneH / 'mAdA puttaM va jadhA' jananI putraM yathA / prayatA mAtA putraM pAlayatyapAyasthAnebhyaH // 1199 // . vatabhAvanAnirUpaNAyottaraprabandhaH / trayodazA.vadhaM cAritraM akhnnddmaaraadhytshcaaritraaraadhnaa| tatra vratAnAM sthairya sampAdayit bhAvanA ekaikasya paJca paJcAbhihitAstatremA ahiMsAvatabhAvanA iti bodhayati / eSaNAsamitinirUpyate-- esaNaNikkhevAdANiriyAsamidI tahA maNoguttI / AloyabhoyaNaM vi ya ahiMsAe bhAvaNA hoti // 1200 / / 'esaNaNikkhevAdANiriyAsamidI' esaNasamidI eSaNAsamitirAdAnanikSepaNAsamitiH, IryAsamitistathA manoguptiH / 'AloyabhojaNaM ca' AlokabhojanaM ca / 'ahiMsAe' ahiMsAvatasya / 'bhAvaNA' bhAvanAH / 'hoti' bhavanti / bhikSAkAlaH, bubhukSAkAlo'vagrahakAlazceti kAlatrayaM jJAtavyaM / grAmanagarAdiSu iyatA kAlena AhAra gA0-TI0-yataH samitiyoMkA pAlaka pApase lipta nahIM hotA kintu usase chUTatA hai aura samitikA pAlana na karanevAlA mahAn karmasamUhase ba~dhatA hai ataH jaba tuma gamana karanA yA bolanA cAho to samitimeM tatpara rho| aisA niryApakAcArya kSapakase kahate haiN| kyoMki IryA AdimeM samyak pravRtti karanevAlA navIna-navIna karmo kA bandha nahIM karatA aura pUrvameM bA~dhe karmo kI nirjarA karatA hai // 1198 / / gA0-jaise sAvadhAna mAtA putrakI aniSToMse rakSA karake usakA pAlana karatI hai| vaise karUpase pAlita ye ATha pravacana mAtAyeM munike samyagjJAna samyagdarzana aura samyakcAritra kI rakSA karatI haiM // 1199 // Age vratoMkI bhAvanAoMkA kathana karate haiM / jo teraha prakArake cAritrakI nirdoSa ArAdhanA karatA hai usake cAritrArAdhanA hotI hai| unameMse vratoMko sthira karaneke lie eka-eka vratakI pAMca-pA~ca bhAvanA kahI haiN| unameMse ahiMsAvratakI bhAvanA kahate haiM ___ gA0-TI-eSaNA samiti, AdAna nikSepaNa samiti, IyAsamiti, manogupti aura Aloka bhojana ye pA~ca ahiMsAvratakI bhAvanA haiN| unameMse eSaNA samiti kahate haiM-bhikSAkAla, bubhukSAkAla aura avagrahakAla ye tIna kAla jAnanA cAhie / amuka mAsoMmeM grAma nagara AdimeM amuka Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 608 bhagavatI ArAdhanA niSpattirbhavati, amISu mAseSu, asya vA kulasya vAyaM bhojanakAla icchAyAH pramANAdinA bhikSAkAlo'vagantavyaH / kSudadya mama tIvrA mandA veti svazarIravyavasthA ca parIkSaNIyA / ayamavagrahaH pUrvaM gRhItaH evaMbhUta AhAro mayA na bhoktavyaH iti / adyAyamavagraho mameti mImAMsA kAryA / tadanantaraM purato yugAntaramAtrabhUbhAgAvalokanarataH adrutaM, avilambitaM, asaMbhrAntaM vrajet pralambabAhuravikRSTacaraNanyAso nirvikAra ISadavanatottamAGgaH akardamenAnudakena atrasaharitabahulena vartmanA / dRSTvA tu kharAn, karabhAn, balobaTan, gajAnsturagAnmahiSAnsArameyAnkalahakAriNo vA manuSyAndUrataH pariharet / pakSiNo mRgAzcAhArakAlodyatA vA yathA na bibhyati, yathA vA svamAhAraM muktvA na vrajanti tathA yAyAt / mRdunA pratilekhanena kRtapramArjano gacchedyadi nirantarAsusamAhitaphalAdikaM vAgato bhavet mArgAntaramasti bhinnavarNA vA bhUmi pravizanstadvarNabhUbhAga eva aGgapramArjana kuryAt / tuSagomayabhasmabusapalAlanicayaM, dalopalaphalAdikaM ca pariharet / nindyamAno na krudhyet, pUjyamAno'pi na tuSyet / na gItanRtyabahulaM, uchitapatAkaM vA gRhaM pravizet / tathA mattAnAM gRhaM na pravizet / surApaNyAGganAlokahitakUlaM vA, yajJazAlAM, dAnazAlAM, vivAhagRhaM, vAryamANAni, rakSyamANAni: amaktAni ca gRhANi parihareta / daridrakUlAni utkramADhayakulAni na pravizet / jyeSThAlpamadhyAni samamevATeta / dvAramargalaM kavATa vA noddhATayet / bAlavatsaM elakaM, zuno vA nollaGghayet / puSpaH phala:jaivikIrNA bhUmi varjayet tadAnImeva avaliptAM / bhikSAcarepu pareSu lAbhArthiSu sthiteSu tadgehaM na pravizet / tathA kuTumbiSu vyagraviSaNNadInamukheSu ca samaya bhojana banatA hai, athavA amuka kulakA yA amuka muhAlakA amuka samaya bhojanakA hai| isa prakAra icchAke pramANa Adise bhikSAkA kAla jAnanA caahie| tathA merI bhUkha Aja manda hai yA tIvra hai isa prakAra apane zarIrako sthitikI parIkSA karanI caahiye| maiMne pahale yaha niyama liyA thA ki isa prakArakA AhAra meM nahIM la~gA aura Aja merA yaha niyama hai isa prakAra vicAra karanA cAhie | usake pazcAt Age kevala cAra hAtha pramANa jamIna dekhate hue na adhika zIghratAse, na ruka-rukakara kisI prakArake vegake vinA gamana karanA caahie| gamana karate samaya hAtha laTakate hue hoM, caraNa nikSepa adhika antarAlase na ho, zarIra vikArarahita ho, sira thor3A jhukA huA ho, mArgameM kIcar3a aura jala na ho tathA trasajIvoM aura haritakAyakI bahulatA na ho| yadi mArgameM gadhe, UMTa, baila, hAthI, ghor3e, bhaiMse, kutte athavA kalaha karanevAle manuSya hoM to usa mArgase dUra ho jAye / pakSI aura khAte pIte hue mRga bhayabhIta na hoM aura apanA AhAra chor3akara na bhAgeM, isa prakArase gamana kare / Avazyaka honepara pIchose apane zarIrakI pratilekhanA kare / yadi mArgameM Age nirantara idhara udhara phalAdi par3e hoM, yA mArga badalatA ho yA bhinna varNavAlI bhUmimeM praveza karanA ho to usa varNavAle bhUmibhAgameM hI pIchIse apane zarIrako sApha kara lenA cAhiye / tuSa, gobara, rAkha, bhusa, aura ghAsake Dherase tathA patte, phala, patthara Adise bacate hue calanA cAhiye, inapara para nahIM par3anA caahiye| koI nindA kare to krodha na kare aura pUjA kare to prasanna na ho / jisa gharameM gAnA nAcanA hotA ho, jhaNDiyA~ lagI hoM usa gharameM na jAve / tathA matavAloMke gharameM na jaave| zarAbI, vezyA, lokameM nindita kula, yajJazAlA, dAnazAlA, vivAhavAlA ghara tathA jina gharoMmeM jAnekI manAI ho, Age rakSaka khar3A ho, saba koI na jA sakatA ho aise gharoMmeM nahIM jAye / daridrakuloMmeM aura AcArahIna sampannakuloMmeM bhI praveza na kre| bar3e choTe aura madhyama gRhoMmeM eka sAtha hI bhramaNa kare / dvArapara yadi sAMkala lagI ho yA kapATa banda hoM to unheM kholeM nhiiN| bAlaka, bachar3A, mer3hA aura kutteko lA~ghakara na jaave| jisa bhUmimeM puSpa, phala aura bIja phaile hoM usaparase na jAve / tatkAlakI lipI bhUmipara na jaave| jisa gharapara anya bhikSArthI Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 609 vijayodayA TIkA satsu no tiSThet / bhikSAcara bhikSAmArgaNabhUmimatikramya na gacchet / yAJcAmavyaktasvanaM vA svAgamananivedanAthaM na kuryAt / vidyudiva svAM tanuM ca darzayet ko'malabhikSAM dAsyatIti abhisaMdhi na kuryAt / rahasyagRhaM, vanagaha, kadalIlatAgulmagRha, nATyagAndharvazAlAzca abhinandyamAno'pi na pravizeta / bahajanapracAre prANirahite azucyaparoparodhavajite, anirgamanapravezamArge gRhibhiranujJAtastiSThet / same vicchidre, bhUbhAge caturaGgulapAdAntaro nizcala: kuDyastambhAdikamanavalambya tiSThet / chidradvAraM kavATaM, prAkAraM vA na pazyet cora iva / dAturAgamanamArga avasthAnadezaM, kaDucchakabhAjanAdikaM ca zodhayet / stanaM prayacchantyA, gabhiNyA vA dIyamAnaM na gRhNIyAt / rogiNA, ativRddhena, bAlenonmattena, pizAcena, mugdhenAndhena, mUkena, durbalena, bhItena, zaGkitena, atyAsannena, dUreNa, lajjAvyAvRtamukhyA, AvRtamukhyA, upAnaduparinyastapAdena vA janenonnatadezAvasthitena vA dIyamAnaM na gRhNIyAt / na khaNDena bhinnena vA kaDakacchukena dIyamAnaM kapAlocchiSTabhAjane padmakadalIpatrAdibhAjane nikSipya dIyamAnaM vA mAMsaM, madha, navanItaM, phalaM adAritaM, mUlaM, patraM, sAGkaraM, kandaM ca varjayet / tatsaMspRSTAni siddhAnyapi vipannarUparasagandhAni, kathitAni, puSpitAni, purANAni, jantusaMspRSTAni ca na dadyAnna khAdet, na spRzecca / udgamotpAdanaiSaNAdoSaduSTaM nAbhyavaharet / navakoTiparizuddhAhAragrahaNameSaNAsamitiH / bhikSAke lie khar3e hoM usa gharameM praveza na kre| jisa gharake kuTumbI ghabarAye hoM, unake mukhapara viSAda aura donatA ho vahA~ na tthhre| bhikSArthiyoMke lie bhikSA mAMganekI jo bhUmi ho, usa bhUmise Age na jaave| apanA Agamana batalAneke lie yAcanA yA avyakta zabda na kre| bijalIkI taraha apanA zarIramAtra dikhalA de| kauna mujhe nirdoSa bhikSA degA aisA bhAva na kare / ekAnta gharameM, udyAna gharameM, kele latA aura jhAr3iyoMse bane gharameM, nATyazAlA aura gAyanazAlAmeM AdarapUrvaka Atithya pAnepara bhI praveza na kre| jahA~ bahutase manuSyoMkA AnA jAnA ho, jIva hita, apavitratA rahita. dasareke dvArA roka-Tokase rahita tathA jAne Aneke mArgase rahita sthAnameM gRhasthoMkI prArthanAse tthhre| sama aura chidrarahita jamInapara donoM pairoMke madhyameM cAra aMgulakA antara rakhakara nizcala khar3A ho aura dIvAra stambha AdikA sahArA na le| corakI taraha dvArameM lage kapAToMke chidra athavA cAra dIvArIke chidrameMse na dekhe / dAtAke Aneke mArga, usake khar3e honeke sthAna aura karachula Adi bhAjanoMkI zuddhatAkI ora dhyAna rkhe| jo strI bAlakako dUdha pilAtI ho yA bhiNI ho, usake dvArA diye gaye AhArako grahaNa na kre| rogI, ativRddha, bAlaka, pAgala, pizAca, mUDha, andhA, gUMgA, durbala, Darapoka, zaMkAlu, ati nikaTavartI, dUravartI manuSyake dvArA, jisane lajjAse apanA mukha phera liyA yA mukhapara ghUghaTa DAlA hai aisI strIke dvArA, jisakA paira jUtepara rakhA hai yA jo U~ce sthAnapara khar3A hai aise vyaktiyoMke dvArA diye gaye AhArako grahaNa nahIM kare / TUTe hue yA phUTe hue karachula Adise diyA huA AhAra grahaNa na kre| tathA kapAlameM, jUThe pAtrameM, kamala kele Adike patte AdimeM rakhakara diyA huA AhAra grahaNa na kre| mAMsa, madhu, makkhana, vinA kaTA phala, mUla, patra, aMkurita tathA kanda grahaNa na kare / inase jo bhojana chU gayA ho use bhI grahaNa na kre| jisa bhojanakA rUpa gaDa gayA ho, dargandha AtI ho, phaphanda A gaI ho, purAnA ho gayA ho aura jIvajantu jisameM par3e hoM use na to kisIko denA cAhiye, na svayaM khAnA cAhiye aura use chUnAtaka 1. tanu na ca-a0 j0| 2. nnena adUre-a0 ja0 mu| 3. phalAI haritaM-a0 / 4. carAda-a0 / ca dInAda-ja0 / Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 610 bhagavatI ArAdhanA yanikSipyate yatra yadAdIyate yatastadubhayaM pratilekhanAyogyaM na veti vilokya pazcAtkRtamArjanaM punaravalokya nikSiped gRhIyAhA / eSA AdAnanikSepaNasamitiH / IryAsamitinirUpitaiva tathA manoguptizca / sphuTataraprakAzAvalokitasya annasya bhojanamityahiMsAvatabhAvanAH paJca // 1200 / / dvitIyavratabhAvanA ucyante koghabhayalobhahassapadiNNA aNuvIcibhAsaNaM ceva / vidiyassa bhAvaNAo vadassa paMceva tA hoti / / 1201 / / kroghabhayalobhahAsyAnAM pratyAkhyAnAni catasraH / 'aNuvIcibhAsaNaM ceva' sUtrAnusAreNa ca bhASaNaM / satyA, mRSA, satyamRSA, asatyamRSA ceti catasro vAcaH / tatra satyA asatyabhUSA vA vyavaharaNIyA netaradadvayaM / krodhAdInAmaptatyavacanakAraNAnAM pratyAkhyAne asatyAvAkparihRtA bhavati nAnyathA // 1201 // tRtIyavratabhAvanA ucyante aNaNuNNAdaggahaNaM asaMgabuddhI aNuNNavittA vi / edAvaMtiyauggahajAyaNamadha uggahANussa // 1202 / / 'aNaNuNNAdaggahaNaM' tasya svAmibhirananujJAtasya agrahaNaM jJAnopakaraNAdeH / 'asaMgabuddhI aNuNNa vittA vi' parAnujJAM sampAdya gRhIte'pi asaktabuddhitA / 'edAvaMtiya 'uggahajAyaNaM' etatparimANamidaM bhavatA dAtavyamiti prayojanamAtraparigrahaH yAvadyAcito yAvadgRhNAmi iti na buddhiH kAryA / 'uggahANussa' grAhyavastujJasya idaM nahIM caahiye| jo bhojana udgama, utpAdana aura eSaNA doSase duSTa hai use nahIM khAnA cAhiye / isa taraha nau koTiyoMse zuddha AhAra grahaNa karanA eSaNA samiti haiN| jo vastu jisa sthAnapara rakhI jAya aura jo vastu jisa sthAnase uThAI jAye ve donoM pratilekhanAke yogya haiM yA nahIM, yaha dekhaneke pazcAt pIchIse unako jhAr3akara punaH dekhe aura taba rakhe yA grahaNa kre| yaha AdAna nikSepaNa samiti hai| IryAsamiti pahale kahI hai aura manogupti bhI kahI hai| ati spaSTa prakAzameM dekhe gaye annakA bhojana Alokabhojana hai / ye pA~ca ahiMsAvatakI bhAvanA haiM / / 1200 // dUsare satyavratakI bhAvanA kahate haiM gA0-krodhakA tyAga, bhayakA tyAga, lobhakA tyAga, hAsyakA tyAga aura sUtrake anusAra bolanA ye pA~ca satyavratakI bhAvanA haiN| vacanake cAra bheda haiM-satya, asatya, satya asatya tathA na satya na asatya / inameMse satya aura anubhaya vacana bolane yogya haiN| zeSa do nahIM bolane caahiye| krodha Adi jhUTha bolane meM kAraNa hote haiN| unako tyAga dene para asatya vacanakA tyAga ho jAtA hai anyathA nahIM hotA // 1201 / / / tIsare vratakI bhAvanA kahate haiM gA0-To0-jJAnopakaraNa Adike svAmIkI svIkRtike binA jJAnopakaraNa Adiko svIkAra na karanA, svAmIkI svIkRti milane para svIkAra kI gaI vastumeM bhI Asakti na honA, 'Apako itanA denA cAhiye' isa prakAra jitanese prayojana ho utanA hI grahaNa karanA, jitanA mA~gA hai utanA hI grahaNa karU~gA aisI buddhi nahIM rakhanI cAhiye / jo grahaNa karane yogya vastuko Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 611 jJAnasaMyamayoranyatarasya sAdhanamantareNa jJAnaM cAritraM vA mama na sidhyatIti tasya grahaNaM nAnupayogi no 'yAcatazca te // 1202 // vajjaNamaNaNNuNAdagihappavesassa goyarAdIsu / uggahajAyaNamaNuvIcie tahA bhAvaNA taie // 1203 / / 'vajjaNamaNaNuNNAdagihappavesassa' gRhasvAmibhirananujJAtagRhapravezavarjanaM bhaavnaa| 'goyarAdIsu' gocarAdiSu idaM vezma praviza, atra vA tiSTheti yo'nanujJAto dezastasya apravezanaM / 'uggahajAyaNaaNuvIcie' avagrahayAcanA sUtrAnusAreNa tRtIye bhAvanAH // 1203 // mahilAloyaNapuvvaradisaraNasaMsattavasahivikahAhiM / paNidarasehiM ya viradI bhAvaNA paMca baMbhassa // 1204 // 'mahilAloaNapunvaradisaraNasaMsattavasadivikahAhi' strINAmAlokanaM, pUrvaratasmaraNaM, strIbhirAkulA yA vasatiH zRGgArakathA ityetadviratayaH / 'paNidarasehi ya virado' baladarpakarebhyo viratizceti paJca vratabhAvanA: // 1204 // apaDiggahassa maNiNo saddapharisarasarUvagaMdhesu / rAgaddosAdINaM parihAro bhAvaNA huMti // 1205 / / ___ 'apariggahassa' parigraharahitasya / 'muNiNo' muneH / saddapharisarasarUvagaMdhesu' zabdasparzarasarUpagandheSu / manojJAmanojJeSu / 'rAgaddosAdINaM' rAgadvaSayoH parihAro viSayabhedAtpazcaprakArabhAvanAH paJcamasya / / 1025 / / jAnatA hai ki yaha vastu jJAna aura saMyamameMse ekakI sAdhana hai isake binA mujhe jJAna athavA cAritrakI siddhi nahIM hogI aura usIko grahaNa karatA hai, anupayogI vastuko grahaNa nahIM krtaa| usIke ye bhAvanA hotI hai / / 1202 / / gA0-gocarI AdimeM gRhasvAmIke dvArA anujJA nahIM diye gharameM praveza na karanA arthAt isa gharameM praveza kareM, athavA yahA~ ThahareM isa prakArase jahA~ gRhasvAmIkI anujJA prApta na ho usa dezameM praveza na kare aura zAstrake anusAra grahaNa karane yogya vastukI yAcanA karanA, ye pAMca adattAdAnaviramaNavrata kI bhAvanA haiM // 1203 / / ___gA0-striyoMkI ora dekhanA, pUrva meM bhoge hue bhogoMkA smaraNa, striyoMse yukta vasatikA, zRGgArakathA aura indriyoMmeM mada aura bala paidA karanevAle rasa, ina sabase virata honA brahmacaryavrata kI pA~ca bhAvanAe~ haiM / / 1204 // ___ gA0-parigraha rahita munikA manojJa zabda, sparza, rasa, rUpa aura gandhameM rAga aura dveSakA tyAga arthAt manojJase rAga aura amanojJase dvoSa na karanA viSayoMke bhedase pA~ca prakArako bhAvanA pA~caveM aparigraha vrata kI haiM / / 1205 / / 1. no yAcyana syante-a0 / no yogya labhyate-jA / grahaNaM, ityasya agre pATho nAsti A0 / 77 Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 612 bhagavatI ArAdhanA bhAva mAhAtmyaM kathayati Na karedi bhAvaNAbhAvido khu pIDaM vadANa svvesi| sAdhU pAsutto samuhado va kimidANi vedaMto // 1206 / / 'Na karedi khu' na karotyeva / kaH ? 'bhAvaNAbhAvido' bhAvanAbhirbhAvitaH / 'pIDaM' pIDAM / 'vadANaM' vratAnAM / 'sarvesi' sarveSAM / 'sAdhU' sAdhuH / 'pAsutto' prakarSeNa nidrAmupagataH / 'samuhado va' samuddhAtaM gato vA / 'kimidANi' kimidaaniiN| 'vevito' cetayamAnaH // 1206 // edAhiM bhAvaNAhiM hu tamhA bhAvehi appamatto taM / acchiddANi akhaMDANi te bhavissaMti hu vadANi // 1207 // 'evAhi' etAbhiH / 'bhAvaNAhiM' bhAvanAbhiH / 'tamhA' tasmAt / 'bhAvehi' bhAvaya / 'appamatto taM' apramattastvaM / 'acchiddANi' acchidrANi / nairantaryeNa pravRttAni / 'akhaMDAni' sampUrNAni tava bhaviSyanti vratAni // 1207 // vratapariNAmopaghAtanimittAni zalyAni tatastadvarjanaM kAryamityAcaSTe. Nissallasseva puNo mahavvadAiM havaMti savvAiM / vadamuvahammadi tIhiM du NidANamicchattamAyAhiM // 1208 / / "jissallasseva' zalyarahitasyaiva / zRNAti hinastIti zalyaM zarakaNTakAdi zarIrAdipravezi tena tulyaM yatprANino bAdhAnimittaM, antaniviSTaM pariNAmajAtaM tacchalyamiha gRhItaM / 'mahamvadAi" mahAvratAni bhavanti / zalyaM kasyacideva vratasyopaghAtakaM, yathA eSaNAsamityabhAvo ahiMsAvratasyetyAzaGkAM nirasyati sarvazabdo / nana ca mahattvena vratamavazeSyaM / mithyAtvAdizalyaM aNuvratAnyapi hantyeva / satyaM prstuttvaanmhaavrtaanaamitthmukt| bhAvanAkA mAhAtmya kahate haiM gA0-bhAvanAoMse bhAvita sAdhu gaharI nIMdameM sotA huA bhI athavA mUrchita huA bhI saba vratoMmeM doSa nahIM lagAtA / taba jAgate hue kI to bAta hI kyA hai // 1206 // __gA0-isaliye he kSapaka ! tuma pramAda tyAgakara ina bhAvanAoMse apaneko bhAvita kro| isase tumhAre vrata nirantara bane raheMge aura sampUrNa hoMge / / 1207 / / ___zalya vratarUpa pariNAmoMke ghAtameM nimitta hote haiN| ataH unako tyAganA cAhiye, yaha kahate haiM gA-To0-zalyarahitake hI saba mahAvrata hote haiN| 'zRNAti' arthAt jo kaSTa detA hai vaha zalya haiN| jaise zarIra AdimeM ghusanevAlA bANa, kA~TA aadi| unake samAna jo anta pariNAma prANIko kaSTa pahu~cAne meM nimitta hai use yahA~ zalya zabdase kahA hai| jaise eSaNAsamitikA abhAva ahiMsA vratakA ghAtaka hai vaise hI zalya kisI eka vratakA ghAtaka hai kyA ? isa AzaMkA ko dUra karaneke liye sarva zabdakA prayoga kiyA hai| zaMkA-mithyAtva Adi zalya aNuvratoMkA bhI ghAta karate haiM / yahA~ unheM mahAvratoMkA ghAtaka kyoM kahA? Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 613 atra codyaM -- hiMsAdibhyo viratipariNAmamAtrANi vratAni / zalye mithyAtvAdike sati kiM na bhavanti / yenaivamucyate niHzalyasyaiva mahAvratAni bhavanti iti ? etatpratividhAnAyAha-- 'vadamuvahammadi' vratamupahanyate / 'tohi Tu' tisRbhiH / 'NidANamicchattamAyAhiM' nidAnamidhyAtvamAyAbhiH / alpActaratvAnmAyAzabdasya pUrvanipAta iti cenna--mithyAtvaM vratavighAtaM prakarSeNa karotIti pradhAnaM tato mithyAtvaM mAyA ceti dvipade dvandva midhyAtvazabdasya pUrvanipAtaH pazvAnnidAnazabdena dvandvaH tasyAlpActaratvAtpUrvanipAtaH / samyak cAritramiha mokSamArgatvena prastutaM, tacca nAsatoH samyagdarzanajJAnayorbhavati / sati mithyAtve virodhini na te staH samocInajJAnadarzane' / ratnatrayatvAnmukteH anantajJAnAdikAccAnyatra cittapraNidhAnaM idametatphalaM syAditi nidAnaM / tacca samyagdarzanAdiparamparayA vratopaghAtakAri / manasA svAticAranigUhanalakSaNA mAyA ca vratamupahantIti manyate // 1208 // tatthaM NidANaM tivihaM hoi pasatthApasatthabhogakadaM / tividhaM pi taM NidANaM paripaMtho siddhimaggassa || 1209 // 'tatya' teSu zalyeSu / 'NidANaM' nidAnAkhyaM zalyaM / 'tividhaM' trividhaM / 'hodi' bhavati / 'pasatyamappasatyabhogakadaM' prazasta nidAnamaprazasta nidAnaM, bhoganidAnaM ceti / 'tividhaM pi tannidAnaM' triprakAramapi nidAnaM / ' paripaMtho' vighnaH / 'siddhimaggassa' ratnatrayasya / / 1209 // samAdhAna- ApakA kahanA satya hai kintu yahA~ mahAvratakA prakaraNa honese mahAvratoMkA ghAtaka kahA hai / zaMkA - vrata to hiMsA Adise viratirUpa pariNAma mAtra haiM / ve mithyAtva Adi zalyake hone para kyoM nahIM hote, jisase yaha kahA gayA hai ki niHzalyake hI mahAvrata hote haiM ? samAdhAna - isa zaGkAkA nirAkaraNa karaneke liye kahate haiM-nidAna, mithyAtva aura mAyA ina tInoMke dvArA vratakA ghAta hotA hai / zaMkA- mAyA zabda alpa acvAlA hai ataH use pahale rakhanA cAhiye ? samAdhAna- nahIM, kyoMki mithyAtva vratakA ghAta prakarSa rUpase karatA hai ataH pradhAna hai / taba 'mithyAtva aura mAyA' aisA dvandva samAsa karane para mithyAtva zabdakA pUrva nipAta hotA hai / phira nidAna zabdake sAtha dvandva karane para nidAna zabdakA pUrva nipAta hotA hai kyoMki vaha alpa acvAlA hai / yahA~ mokSake mArga rUpase samyakcAritrakA kathana hai / vaha samyakcAritra samyagdarzana aura samyagjJAnake abhAva meM nahIM hotA / kyoMki virodhI mithyAtvake rahate hue samyagjJAna aura samyagdarzana nahIM hote / ratnatrayarUpa athavA ananta jJAnAdirUpa muktise anyatra cittakA upayoga lagAnA ki isakA yaha phala mujhe mile, nidAna hai / vaha samyagdarzana AdikI paramparAse vratakA ghAtaka hai / tathA manase apane doSoMko chipAne rUpa mAyA bhI vratakA ghAta karatI hai / vizeSArthaM - nidAnase samyagdarzana meM aticAra lagatA hai aura vratakA mUla samyagdarzana hai / tathA nidAnase vratoMkA ghAta hotA hai || 1208 || gA0--una zalyoM meM nidAna nAmaka zalyake tIna bheda haiM- prazasta nidAna, aprazasta nidAna aura bhoga nidAna / tInoM hI prakArakA nidAna mokSake mArga ratnatrayakA virodhI hai / / 1209 / / 1. rzanacAritraratna - A0 mu0 / 2. nAni pa-A0 / Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 614 bhagavatI ArAdhanA prazastanidAnanirUpaNArthottaragAthA saMjamaheduM puristtsblviriysNghdnnbuddhii| sAvaabaMdhukulAdINi NidANaM hodi hu pasatthaM // 1210 / / 'saMjamahedu' saMyamanimittaM / 'purisattasattabalaviriyasaMghaDaNabuddhI' puruSatvamutsAhaH, balaM zarIragataM dADhayaM, vIrya vIryAntarAyakSayopazamajaH pariNAmaH / asthibandhaviSayA vajaRSabhanArAcasaMhananAdiH / etAni puruSatvAdoni saMyamasAdhanAni mama syuriti cittapraNidhAnaM prazastanidAnaM / 'sAvayabaMdhukulAdinidAnaM' zrAvakabandhunidAnaM / 'adaridrakule, avandhukule vA utpatti prArthanA prazastanidAnaM // 1210 // aprazastanidAnamAcaSTe mANeNa jAikularUvamAdi AiriyagaNadharajiNattaM / / sobhaggANAdeyaM patthaMto appasatthaM tu / / 1211 // 'mANeNa' mAnena hetunA / 'jAtikularUvamAdi' jAtirmAtRvaMzaH, kulaM pitRvaMzaH, jAtikularUpamAtrasya sulabhatvAtprazastajAtyAdiparigrahaH / iha 'AiriyagaNadharajiNattaM' AcAryatvaM, gaNadharatvaM, jinatvaM / 'sobhaggANAdejja' saubhAgyaM, AjJAM, AdeyatvaM ca / 'paccheto' prArthayataH / 'appasatthaM ta' aprazastameva nidAnaM mAnakaSAyadUSitatvAt // 1211 // prazasta nidAnakA kathana karate haiM gA0-saMyamameM nimitta honese puruSatva, utsAha, zarIragata dRr3hatA, vIryAntarAyake kSayopazama se utpanna vIryarUpa pariNAma, asthiyoMke bandhana vizeSa rUpa vajraRSabhanArAca saMhanana Adi, ye saMyama sAdhana mujhe prApta hoM, isa prakAra cittameM vicAra honA prazasta nidAna hai| tathA merA janma zrAvaka kulameM ho, aise kulameM ho jo daridra na ho, bandhu bAndhava parivAra na ho, aiso prArthanA prazasta nidAna hai // 1210 // vizeSArtha-eka pratimeM daridrakula tathA ekameM bandhukula pATha bhI milatA hai| dIkSA leneke liye daridrakula bhI upayogI ho sakatA hai aura sampanna ghara bhI upayogI ho sakatA hai| isI taraha bandhu bAndhava parivAravAlA kula bhI upayogI ho sakatA hai aura ekAkIpanA bhii| manuSyake manameM virakti utpanna hone kI bAta hai // 1210 // aprazasta nidAna kahate haiM gA0-mAnakaSAyake vaza jAti, kula, rUpa Adi tathA AcAryapada, gaNadharapada, jinapada, saubhAgya, AjJA aura Adeya AdikI prAptikI prArthanA karanA aprazasta nidAna hai // 1211 / / To0-mAtAke vaMzako jAti aura pitAke vaMzako kula kahate hai| jAti kula aura rUpa mAtra to sulabha haiM kyoMki manuSya paryAyameM janma lenepara ye tInoM avazya milate haiN| isaliye yahA~ jAti kula aura rUpase prazaMsanIya jAti Adi lenA caahiye| mAna kaSAyase dUSita honese yaha aprazasta nidAna hai / / 1211 / / 1. daridrakule-a0 / Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 615 kuddho vi appasatthaM maraNe patthei paravadhAdIyaM / jaha uggaseNaghAde kadaM NidANaM vasiDeNa // 1212 // 'kuddho vi' kruddho'pi / 'appasatyaM' paravadhAdikaM / 'maraNe' mrnnkaale| 'patthevi' prArthayate / 'jadhA' yathA 'uggaseNaghAve' ugrasenamaraNe / 'kadaM NidANaM' kRtaM nidAnaM 'vasiTreNa' vasiSThena yatinA // 1212 // bhoganidAnanirUpaNA devigamANusabhoge NArissarasidvisatthavAhattaM / kesavacakkagharattaM patthaMte hodi bhogakadaM // 1213 // 'devigamANusabhoge' deveSu manujeSu ca bhavAnbhogAn / 'patthete' abhilaSati / 'bhogakadaM' bhogakRtaM nidAnaM / 'NAristarasiddhisatyavAhattaM' nArItvaM, IzvaratvaM, zreSThitvaM, sArthavAhatvaM ca / 'kesavacakkadharataM' vAsudevatvaM sakalacakravartitvaM ca vAJchati bhogArtha / bhoganidAnaM bhavati // 1213 // saMjama saharArUDho ghoratavaparakkamo tigutto vi / / pagarijja jai NidANaM sovi ya vaDDhei dIhasaMsAraM // 1214 // 'saMjamasiharArUDho' saMyamaH zikharamiva durArohatvAdacalatvAdvA / etaduktaM bhavati / prakRSTasaMyamo'pi / 'ghoratavaparakammo' ghore tapasi parAkrama utsAho yasya so'pi durgharatapo'nuSThAyyapi / 'tigutto vi' guptitrayasamanvito'pi / 'pagarijja jai NivANaM' nidAnaM yadi kuryAt / "so viya' vyAvaNitaguNo'pi 'vaDDhei' vardhayati saMsAramAtmanaH / kimaparasminnidAnakAriNi vAcyam / / 1214 // . jo appasukkhahe, kuNai NidANamavigaNiyaparamasuhaM / so kAgaNIe vikkei maNiM bahukoDisayamollaM / / 1215 // gA0-krodha kaSAyake vaza hokara bhI koI marate samaya dUsarekA badha karanekI prArthanA karatA hai / jaise vaziSTha RSine ugrasenakA ghAta karanekA nidAna kiyA thA // 1212 / / vizeSArtha-vaziSTatApasane ugrasenako mAranekA nidAna kiyA thaa| isa nidAnake phalase vaha marakara ugrasenakA putra kaMsa huaa| aura usane pitAko jela meM DAlakara rAjyapada prApta kiyaa| pIche kRSNake dvArA svayaM bhI mArA gayA // 1212 / / bhogAnidAnakA kathana karate haiM gA0-devoM aura manuSyoMmeM honevAle bhogoMkI abhilASA karanA tathA bhogoMke lie nArIpanA, IzvarapanA, zreSThipanA, sArthavAhapanA, nArAyaNa aura sakala cakravartIpanA prApta honekI vAMchA karanA bhoganidAna hai / / 1213 / / gA0-TI0-saMyama parvatake zikharake samAna haiM kyoMki jaise parvatakA zikhara acala aura duHkhase car3hane yogya hai vaisA saMyama bhI hai| usa saMyamapara jo ArUDha hai arthAt utkRSTa saMyamakA dhArI hai, ghora tapa karane meM utsAhI hai arthAt durdhara tapa karatA hai aura tIna guptiyoMkA dhArI hai, vaha bhI yadi nidAna karatA hai to apanA saMsAra bar3hAtA hai, phira dUsare nidAna karanevAlekA to kahanA hI kyA hai // 1214 // For Private &Personal use only . Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavato ArAdhanA 'jo appasukkhahedu' yo'lpasukhanimittaM nidAnaM karoti parame muktisukhe anAdaraM kRtvA / sa kAkaNyA vikroNIte maNi bahukoTizatamalyam / / 1215 / / so bhiMdai lohatthaM NAvaM bhiMdai maNi ca suttatthaM / chArakade gosIraM Dahadi NidANaM kha jo kuNadi / / 1216 // 'so bhidai' sa bhinatti kIlalohArthaM nAvaM anekavastubhRtAM / bhinatti ratnaM ca sUtrArtha / gozIrSa candanaM dahati bhasmArtha yo nidAnaM karoti svalpArtha / sAravinAzasAdhAdabhedamAcaSTe-sapakAropari kathA yo nidAnakArI, tena nauprabhRtikaM vinAzitaM / arthAkhyAnakAni vAcyAni // 1216 // koDhI saMto laddha Na Dahai ucchu rasAyaNaM eso / so sAmaNNaM NAsei bhogahedUM NidANeNa / / 1217 / / 'koDhI saMto' kuSThI san rasAyanabhUtamiddhaM labdhvA dahati yaH samAnatAM nAzayati sarvadukhavyAdhivinAzanodyatAM bhogArthanidAnena // 1217 / / purisattAdiNidANaM pi mokkhakAmA muNI Na icchaMti / jaM purisattAimao bhavo bhavamao ya saMsAro // 1218 // 'purisattAdiNidANaMpi' puruSatvAdinidAnamapi mokSAbhilASiNo munayo na vAJchanti / yasmAtpuruSatvAdirUpo bhavaparyAyaH / bhavAtmakazca saMsAraH bhavaparyAyaparivartasvarUpatvAt // 1218 // dukkhakkhayakammakkhayasamAdhimaraNaM ca bodhilAbho ya / eyaM pattheyavvaM Na patthaNIyaM tao aNNaM // 1219 / / gA0-jo muktike utkRSTa sukhakA anAdara karake alpasukhake lie nidAna karatA hai vaha karor3oM rupayoMke mUlyavAlI maNiko eka kaur3Ike badale becatA hai / / 1215 / / gA0-jo nidAna karatA hai vaha lohekI kolake lie aneka vastuoMse bharI nAva kojo samudra meM jA rahI hai tor3atA hai, bhasmake lie gozIrSacandanako jalAtA hai aura dhAgA prApta karaneke lie maNinirmita hArako tor3atA hai| isa taraha jo nidAna karatA hai vaha thor3ese lAbhake lie bahuta hAni karatA hai| eka sUpakArane apanI mUrkhatAse apanI nAva naSTa kara DAlI thI / inakI kathAe~ ( kathAkozoMse ) jAnanA / / 1216|| ___ gA0--jaise koI kor3hI manuSya apane rogake lie rasAyanake samAna Ikhako pAkara use jalAkara naSTa karatA hai vaise hI bhogake lie nidAna karake mUrkha muni sarva duHkha aura vyAdhiyoMkA vinAza karanemeM tatpara muni padako naSTa karatA hai / / 1217 // gA0-mokSake abhilASI munigaNa 'maiM marakara puruSa hoU~' yA mere vajraRSabhanArAca saMhanana Adi ho, isa prakArakA bhI nidAna nahIM krte| kyoMki puruSa Adi paryAya bhavarUpa hai aura bhavaparyAyakA parivartana svarUpa honese saMsAra bhavamaya hai| arthAt nAnA bhavadhAraNa karane rUpa hI to saMsAra hai / / 1218 // 1. sUtrakAronparithA-a0 ja0 / Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 617 'dukkhakkhaya' duHkhAnAM zArIrANAM, AgantukAnAM svAbhAvikAnAM ca kSayo bhavatu / tathA karmaNAM tatkAraNabhUtAnAM ratnatrayasampAdanapuraHsaraM maraNaM, dIkSAbhimukho bodhilAbhazca etatprArthanIyaM nAnyat // 1219 // purisattAdINi puNo saMjamalAbho ya hoi paraloe / ArAdhayassa NiyamA tadatthamakade NidANe vi // 1220 // 'purisattAdINi' puruSatvAdikaM, saMyamalAbhazca bhaviSyati parajanmani / kasya ? kRtaratnatrayArAdhanasya nizcayena / tadarthamakRte'pi nidAne // 1220 // mANassa bhaMjaNatthaM ciMtedavvo sarIraNivvedo / dosA mANassa tahA taheva saMsAraNivvedo // 1221 // 'mANassa bhaMjaNatyaM' mAnabhaJjanArtha dhyAtavyaH zarIranirvedaH / tathA doSAzca mAnasya / tathaiva saMsAranirvedazca dhyAtavya iti kSapakaM niryApakasariH zikSayati / zarIrasya azucitvAdisvabhAvacintanataH / kiyetena . zarIreNeti zarIre anAdaraH zarIranirvedaH / sa kathaM mAnasya bhaJjane nimittaM / sa hi zarIrAnurAgameva vihanti tatpratipakSatvAt / atrocyate-mAnazabdaH sAmAnyavacano'pi rUpAbhimAnavipayo gRhItaH / sa ca zarIranidena bhajyate / mAnasya doSA nIcakuleSatpattirmAnyagaNAlAbhaH, sarvavidvaSyatA, ratnatrayAdyalAbha ityAdikAH / saMsArasya: dravyakSetrakAlabhAvabhavaparivartanarUpasya parAGmukhatA saMsAranirvedaH / tatropayuktasya ahaGkAranimittAnAM vinAzAt, / ____ gA0-hamAre zArIrika, Agantuka aura svAbhAvika duHkhoMkA nAza ho| tathA unake kAraNabhUta karmokA kSaya ho| ratnatrayakA pAlana karate hue maraNa ho aura jinadIkSAkI ora abhimukha karanevAle jJAnakA lAbha ho, itanI hI prArthanA karane yogya hai| inake sivAya anya prArthanA karanA yogya nahIM hai // 1219 / / gA0-jo ratnatrayakI ArAdhanA karatA hai use nidAna na karane para bhI AgAmI janmameM puruSatva Adi kA tathA saMyamakA lAbha nizcaya hI hotA hai / / 1220 // gA-TI0-niryApakAcArya kSapakako zikSA detA hai ki tumheM mAnakaSAyakA vinAza karaneke lie zarIrase nirvedakA, mAnake doSoM kA aura saMsArase nirvedakA cintana karanA caahiye| zarIrake azucitva Adi svabhAvakA cintana karanese 'isa zarIrase kyA lAbha' isa prakAra zarIrameM anAdara hotA hai use hI zarIra nirveda kahate haiN| zaGkA-zarIrakA cintana mAnakaSAyako dUra karanemeM nimitta kaise ho sakatA hai usase to zarIra meM anurAga kA hI ghAta hotA hai kyoMki zarIra nirveda usakA pratipakSI hai ? samAdhAna-yadyapi mAna zabda mAnasAmAnyakA vAcaka hai tathApi yahA~ rUpaviSayaka abhimAna liyA hai| vaha zarIrake nirvedase naSTa hotA hai| nIca kuloMmeM janma, AdaraNIya guNoMkA prApta na honA, sabakA apanese dveSa karanA, ratnatraya AdikA lAbha na honA, ye saba mAnakaSAyase honevAle doSa haiN| dravya, kSetra, kAla, bhAva aura bhavaparivartana rUpa saMsArase vimukha honA saMsAranirveda hai| saMsAranirvedameM upayoga lagAnese ahaMkArake nimittoMkA vinAza hotA hai| kyoMki 1. mevAvahati-A0 mu0| Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 618 bhagavatI ArAdhanA nindyAnAM ca guNAnAM vahUnAM asakRtpravRttiH anekaprANilabhyatvAt / svaprAptebhyo guNebhyo'tizayitAnAM guNAnAmanyarupalambhanAt // 1221 // kulAbhimAnanirAsopAyamAcaSTe NIco vi hoi ucco ucco NIcattaNaM puNa uvei / jIvANaM khu kulAI padhiyassa va vissamaMtANaM // 1222 / / 'Noco vi hodi' sthAnamAnaizvaryAdibhistirobhUto nIca ityucyate / sopi 'hodi' bhavati / 'ucco' tairevonntH| sa ucco atizayitasthAnamAnAdiko'pi 'nIyattaNaM' taiya'natAM / 'puNa urvadi' punaH upaiti / 'jIvAnAM khu' jIvAnAM khalu / 'kulAI' kulAni / kIdRgbhUtAnAM ? 'vissamattANaM' vizramatAM bahUni kulAni kulabahatvaprakaTanena kulAnityatA darzitA / aniyatakulasya kaH kUlagarvaH / 'pathikarasava' pathikasya yathA vidhAmasthAnaM na niyatamasti tadvadevAsyeti bhAvaH // 1222 // kiM ca garvo hyAtmano vRddhi parasya vA hAni vuddhayA saMkSepate tasya yukto'haMkAraH na cAsya vRddhihAnI sta iti kathayati uccAsu va NIcAsu va joNIsu Na tassa asthi jIvassa / vaDDhI vA hANI vA savvattha vi tittio ceva // 1223 // 'uccAsu va NIcAsu va' yatra sthita AtmA zarIraM niSpAdayati tadyonizabdenocyate / na tasya uccatA nIcatA vA tata: kimucyate uccAsu va NIcAsu pa iti / atrocyate-yonizabdena kulamevAtrocyate / tenaaymrthH| bhAnye kule gahirte vA utpannasya na tasya jIvasya vRsirhAnirvA sarvatra tatparimANa eva jJAnAdianeka nindanIya guNa, jo ahaMkArameM nimitta hote haiM, aneka prANiyoM meM pAye jAte haiN| tathA apaneko jo guNa prApta haiM unase bhI atizayazAlI guNa dUsaroMko prApta haiN| ataH unakA abhimAna kaisA ? ||1221|| kulakA abhimAna dUra karanekA upAya kahate haiM gA0TI0-sthAna, mAna, aizvarya Adise hIna vyaktiko nIca kahate haiN| jo sthAna, mAna, aizvarya Adise hIna hotA hai vahI nIca ho jAtA hai| jIvoMke kUla pathikake vizrAma sthAnakI taraha haiN| jaise pathikake vizrAma lenekA sthAna niyata nahIM hai vaise hI kula bhI niyata nahIM hai| taba aniyata kulakA garva kaisA ? 'kulAni' pada bahuvacanAnta honese kuloMkI bahutAyata prakaTa karatA hai| aura kuloMkI bahutAyatase kuloMkI anityatA dikhalAI hai / / 12221 // Age kahate haiM ki apanI vRddhi aura dUsareko hAnikI bhAvanAse garva hotA hai usakA ahaMkAra karanA yukta hai kintu ucca yA nIca kulameM janma lenese AtmAkI hAni vRddhi na gA0-TI0-zaMkA-jisameM rahakara jIva apane zarIrako racatA hai use yoni kahate haiM / yoni to ucca yA nIca hotI nhiiN| taba 'uccAsu va nIcAsu' kyoM kahA? ___samAdhAna-yahA~ yoni zabdase kulako hI kahA hai / ataH aisA artha hotA hai-mAnya kulameM athavA nindanIya kulameM utpanna hue jIvako vRddhi yA hAni nahIM hotii| sarvatra jIvakA parimANa 1. suprApyebhyo-A0 mu0| Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 619 guNAtizayAdeva utkRSTatA / ninditaguNaH kulIno'pi na pUjyatetarAmanyaiH / amAnye'pi kule sambhUto yadi guNI syAt / uktaM ca saMsAravAse bhramato hi jaMtorna cAtra kiMcitkulamasti nityaM / sa eva nIcottamamadhyajAtIH svakarmavazyaH samupaiti tAstAH // nRpazca dAsaH zvapacazca vipro daridravaMzazca samRddhavaMza: / corAgnidAvAhita yAcitA (2) ca saMjAyate karmavazAtsa eva // ko vAdhikAraH sukuleSu nRNAM kA vA vihisAnyakulaprasUtau / kAryo'dhikAro nanu dhamaM eva kAryA vihiMsApi ca duSkRteSu // [ kAmataM NIcAgodo hodUNa lahai sagimuccaM / joNImidarasalAgaM tAo vi gadA anaMtAo || 1224 || 'kAlamaNataM NIcAgodo hodUNa' anantakAlaM nIcairgotro bhUtvA / 'labhadi sagimuccaM joNi' labhate sakRducvairgotraM / kIdRzI 'idarasalAgaM' itarazalAkAM / itarA nIcairyonayaH zalAkA yasyA uccairyenestAM itarazalAkAM / 'tAo vi' tA api 'antarAle labdhA api uccairyonayaH / 'gadA anaMtAo' anantAH prAptA ekena jIvana || 1224 // ] // 1223 // utanA hI rahatA hai / jJAnAdi guNoMmeM atizaya honese hI utkRSTatA hotI hai / kulIna bhI yadi nindita guNa vAlA hotA hai to dUsare usakA Adara sammAna nahIM karate / aura anAdaraNIya kulameM utpanna hokara bhI yadi guNI hotA hai to dUsare usakA sanmAna karate haiN| kahA hai- saMsArameM bhramaNa karate hue prANIkA koI kula sthAyI nahIM hai / vahI jIva apane karmake adhIna hokara nIca, uttama athavA madhyama kuloMmeM janma letA hai / vahI jIva apane karmake vaza hokara rAjA aura dAsa, cANDAla yA brAhmaNa, daridra vaMza vAlA yA sampanna vaMza vAlA hotA hai tathA cora, Aga aura dAvAnalase pIr3ita tathA mA~gane vAlA hotA hai / ucca kuloMmeM manuSyoMko janma lenekA garva kaisA ? aura nIca kuloMmeM janma lene para ghRNA kaisI ? garva karanA ho to dharmameM hI karanA cAhie aura ghRNA bhI pApase karanI cAhie || 1223|| gA0 - TI0 - yaha jIva anantakAla taka nIca gotrameM janma lekara eka bAra ucca gotrameM janma letA hai / isa prakAra ucca gotrakI zalAkA nIca gotra hai / zalAkAse matalaba hai anantakAla nIca gotra meM janma lekara eka bAra ucca gotrameM janma / nIca gotroMke antarAla meM prApta ucca gotra bhI eka jIvane ananta bAra prApta kiye haiM ||1224 // vizeSArtha - yadyapi yaha jIva saMsArameM bhramaNa karate hue anantabAra nIca gotra meM janma letA hai taba kahIM eka vAra ucca gotrameM janma letA hai / tathApi ananta bAra nIca gotrameM janma lene pazcAt eka vAra ucca gotrameM janma lenekI paramparAko bhI isane ananta bAra prApta kiyA hai| arthAt isa kramase isane ucca gotra meM bhI ananta bAra janma liyA hai || 1224 || 1. antarAle antarAle labdhvA api-ja0 mUlArA0 / 78 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 620 bhagavatI ArAdhanA bahuso vi laddhavijaDe ko uccattammi vinbhao NAma / bahuso vi laddhavijaDe NIcatte cAvi kiM dukkhaM // 1225 / / 'evaM bahuso vi' bahuzo'pi, 'laddhavijaDe' labdhaparityakte ca / 'uccattammi' mAnyakulaprasUtatve / 'ko NAma vibhaoM ko nAma vismayaH / kadAcidalabdhapUrvamidAnImeva labdhamiti bhvedgrv:| 'bahaso 'lavijaDe' labdhaparityakte / 'NIcatte cAvi' nIcairgotraprasUtatve api / "ki dukkhaM' kimidaM duHkhaM // 1225 // uccattaNammi pIdI saMkappavaseNa hoi jIvassa / NIcattaNe Na dukkhaM taha hoi kasAyabahulassa // 1226 // 'uccattaNammi' mAnyakulatve / 'povo' prItiH / 'saMkappavaseNa' saMkalpavazena 'hodi jIvassa' bhavati jIvasya prazaste kule jAto'hamiti manonidhAnAt prIto bhavatyatyarthaM janaH netthaMbhUtaM saMkalpamantareNa sAmAnyakulatve satyapi prItirbhavati / nIcakulatvameva ca na duHkhasya nimittaM / api ca 'nIcattaNe ya' nIcargotratve ca duHkhaM 'tathA hodi' tathA bhavati / prItiriva paranimittakaM bhavati / kasya ? 'kaSAyabalassa' kasAyazabdaH sAmA vacano'pi mAnakaSAye vartate / tenAyamarthaH pracuramAnakaSAyo janayati duHkhamasya na nIcairgotratvameva / / 1226 // prItiparitApau saMkalpAyattAvityetatspaSTayatyuttaragAthayA uccattaNaM va jo NIcattaM picchejja bhAvado tassa / uccattaNe va NIcattaNe vi pIdI Na kiM hojja // 1227 / / 'uccattaNaM va' ucca rgotratvamiva 'jo NIcattaM pecchadi' yo nIcairgotraM prekSate idaM caNDAlatvaM varamiti / bhAvazabdo'nekArthavAcyapi iha cittvaacii| yat yena labdhaM tattasya zobhanaM / alabhyena zobhanenApi kiM teneti manasi karoti yadA tadA tatraiva prItirasya jAyate iti vadati 'uccattaNe vi' mAnyakulatva iva 'nIcattaNe'vi' nIcargotratve'pi / 'pIvI kiM Na hojja' prItiH kiM na bhavet bhavatyeveti yAvat / / 1227 / / gA0-isa prakAra ananta bAra prApta karake chor3e hue ucca kulameM janma lenekA garva kaisA? garva to taba hotA jaba abhI taka na pAneke bAda prathama bAra hI ise prApta kiyA hotA / tathA ananta bAra prApta karake chor3e hue nIca gotrameM janma lenekA duHkha kaisA // 1225 / / gA0-TI.--'maiM ucca kulameM janmA hUM' aisA manameM saMkalpa honese jIvakA uccakulameM atyanta anurAga hotA hai / isa prakArake saMkalpake binA sAmAnya kulameM janma hone para bhI anurAga nahIM hotA / tathA nIca kulameM janma lenA hI duHkhakA kAraNa nahIM hai| duHkhakA kAraNa hai mAnakaSAyakI bahutAyata / gAthAmeM kaSAya zabda sAmAnyavAcI hai tathApi yahA~ usakA artha mAnakaSAya lenA cAhie / mAnakaSAyakI bahutAyata jIvako duHkha detI hai, kevala nIca gotrameM janma hI duHkhakA kAraNa nahIM hotA // 1226 / / anurAga aura duHkha saMkalpake adhIna haiM, yaha kahate haiM gA0-TI0-gAthAmeM Aye bhAva zabdake yadyapi aneka artha haiM tathApi yahA~ usakA artha citta liyA hai| jo manase ucca gotrake samAna nIca gotrako dekhatA hai arthAt yaha cANDAla kulameM janma zreSTha hai aisA mAnatA hai| manameM vicAratA hai ki jo jisako prApta hai vahI usake lie uttama hai| jo prApta nahIM hai vaha zreSTha bhI ho to usase kyA? aisA vicAra karate hI ucca kulake samAna nIca Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 621 vijayodayA TIkA NIcattaNaM va jo uccattaM pecchejja bhAvado tassa / NIcattaNeva uccattaNe vi dukkhaM Na kiM hojja // 1228 // etdviprotaarthottrgaathaa| spaSTatayA' vastusthiti nApekSate / saGkalpAyattA prItiraprItirvetyanubhavasiddhametadakhilasya jagata iti vadati / yasmAduccagotratve'pi na sukhaduHkhayorbhAvAbhAvI ca bhavataH saMkalpAt / / 1228 // tamhA Na uccaNIcattaNAiM pIdiM kareMti duHkkhaM vaa| saMkappo se pIdI karedi dukkhaM ca jIvassa // 1229 / / 'tamhA' tasmAt / 'uccaNIcattaNANi' mAnyAmAnyakulatvAni / 'na kareMti podi dukkhaM vA' na kurutaH prItiM duHkhaM vA / 'saMkappo podi karedi' saMkalpo 'se' asya jIvasya tasmAt prItiM karoti dukhaM vA / sati saMkalpe bhAvAdasati abhAvAcca // 1229 // mAnakaSAyasAdhyo'yaM doSa iti kathayati kuNadi ya mANo NIyAgodaM purisaM bhavesu bahuesu / pattA hu NIcajoNI bahuso mANeNa lacchimadI // 1230 // 'kuNavi ya' karoti / 'mANo' ahaMkAraH / 'NIyAgodaM purisaM' nIcargotramasyeti nIcargotraM 'purisaM' AtmAnaM / 'bhavesu' janmasu / 'bahugeSu' bahaSu / 'pattA' prAptA / 'NIcajoNI khu' nIcairgotrameva / kA? 'lanchimadI' lakSmImatI / kena nimittena ? 'mANeNa' surUpA yauvanAnu kUlA kulInA ceti garveNa // 1230 // kulameM bhI anurAga kyoM nahIM hogA ? avazya hI hogA // 1227 / / AgekI gAthA meM isase viparIta kathana karate haiM gA-jo jIva bhAvase uccapaneko nIcapanekI taraha dekhatA hai usako nIcapanekI taraha uccapanAmeM kyA duHkha nahIM hotA? hotA hI hai / kisIse prIti yA aprIti to saMkalpake adhIna hai yaha bAta samasta jagatke anubhavase siddha hai| kyoMki saMkalpase ucca gotra hote hue bhI sukhakA bhAva aura duHkhakA abhAva nahIM hotA / / 1228 / / gA0-ataH ucca kula yA nIca kula sukha yA duHkha nahIM detaa| kintu jIvakA saMkalpa sukha yA duHkha karatA hai| saMkalpake hone para sukha duHkha hotA hai aura saMkalpake abhAvameM nahIM hotA // 1229 / / Age kahate haiM ki mAnakaSAyake kAraNa yaha doSa hotA hai gA0-mAnakaSAya arthAt ahaMkAra puruSako aneka janmoMmeM nIca gotrI banAtA hai| dekho, lakSmImatI, maiM sundara hU~, kulIna hU~ yauvanavatI hU~ isa garvake kAraNa aneka bAra nIca gotrameM utpanna huI // 1230 // vizeSArtha-bRhatkathA kozameM 108 nambarameM isakI kathA dI hai // 1230 // 1. spaSTAyA-a0! Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 622 bhagavatI ArAdhanA pUyAvamANarUvaviruvaM subhagattadunbhagattaM ca / ANANANA ya tahA bidhiNA teNeva paDisejja // 1231 // 'prayAvamANarUvaviruvaM' pUjA, avamAnaM paribhavaH / rUpazabdaH sAmAnyavacano'pi zobhanAzobhanarUpaviSayatayA iha virUpazabdasannidhAne prayujyamAno'tizayite rUpe prvrtte| tena saurUpyaM cetyrthH| 'subhagattadubbhagattaM ca' saubhAgyaM daurbhAgyaM ca sarveSAM priyatvaM dveSyat ceti yAvat / 'ANANANA ya tahA' AjJA AdezApratidhAtaH anAjJA ca tthaa| vidhinA' mAnaniSedhaprakAreNava / 'paDisejja' pratiSedhyAH / abhidheyavazAlligavacanapravRttiriti liMgyantareNa pUjAdizabdopanItena pratiSedhyazabdasyAbhisambandhaH / paribhavaM prApto'pi bahazaH kadAcitpUjyate / evamapi prAptA hyananteSu pUjAstatra ko'nurogo'sya / duHkhaM vA paribhavaprAptau / 'pUjyamAno'pi bahuSu punaH paribhavAnavApsyati / na cAtmanaH pUjAyAM kAcid vRddhiH paribhave vA hAniH / saGkalpavazAdevAtmano jAyete prItiparitApI na kevalaM pUjAparibhavAbhyAmeveti / uktaM ca yaH stUyate zuciguNairmadhuraivaMcobhiH sa niMdyate ca paruSarvacanai vicitraiH / hA citratAM kathamayaM bhavasaMkaTasthaH prApnotyanekavidhikarmaphalopabhogaM // bhUtvA manuSyapatayaH punareva dAsA honA bhavanti zucayo'zucayazca bhuuyH| kAntyA' ca ye yuvatibhiviSamAnurUpA dveSyA bhavantyasubhagatvamupetya bhUyaH // dRSTaH kvacitpravararatnavibhUSaNo yaH saMdRzyate vikalapuNyatayA dridrH| bhUyazca mitrabahubaMdhujanopagUDhaH saMlakSyate vyasanabhArabhUdeka eva // [ ___gA0-TI0-mAnakaSAyakA jaise niSedha kiyA hai vaise hI pUjA, apamAna, saurUpya, vairUpya, saubhAgya, durbhAgya, AjJA anAjJAkA bhI niSedha jaannaa| gAthAmeM Agata rUpazabda yadyapi sAmAnyavAcI honese sundara aura asundara donoM hI prakArake rUpakA vAcaka haiM tathApi virUpa zabdake sAthameM prayukta honese atizayarUpako kahatA hai| ata: usakA artha saurUpya aura vairUpya liyA gayA hai| saubhAgyakA artha hai sabako priya honA aura durbhAgyakA artha hai sabake dvArA tiraskRta honA / jisane aneka janmoMmeM tiraskAra pAyA hai vaha bhI kabhI pUjA jAtA hai| isI prakAra ananta janmoMmeM pUjA prApta karanevAlA bhI tiraskRta hotA hai| ataH unameM anurAga kaisA aura tiraskAra pAnepara duHkha kaisA? jo bahuta janmoMmeM pUjA jAtA hai vaha punaH tiraskArako prApta kregaa| pUjA honepara AtmAmeM vRddhi nahIM hotI aura tiraskAra honepara AtmAmeM koI hAni nahIM hotii| saMkalpake kAraNa hI prIti aura santApa hote haiM kevala pUjA aura tiraskArase nahIM hote / kahA bhI hai jo madhura vacanoMke dvArA apane nirmala guNoMke liye saMstuta hotA hai vahI nAnA prakArake kaThora vacanoMse nindAkA pAtra hotA hai| kaisA Azcarya hai ki saMsArarUpI saMkaTameM par3A huA yaha prANI aneka prakArake karmoMke phalako bhogatA hai| manuSyoMkA svAmI hokara unakA nIca dAsa ho jAtA hai| pavitra hokara punaH apavitra ho jAtA hai| jo yuvatiyoMke priya hote haiM ve hI durbhAgya Anepara dveSake pAtra banate haiN| jo manuSya kabhI utkRSTa ratnabhUSaNoMse bhUSita dekhA gayA hai vahI manuSya puNyahIna honepara daridra dekhA jAtA hai| jo bahutase mitroM aura bandhu-vAndhavoMse ghirA huA 1. puujaato'pi-a0| 2. narvadhitvA-a0 j0| 3. kAntA ca yeSu yuvatiH-ja0 viSamANarUpA deSyA bhavatyazubhabandhamupetya bhUyaH-A0 ja0 / 4. ka ye ca-a0 / Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 623 'iccevamAdi aviciMtayado mANo havejja purisassa / ede samma atthe pasado No hoi mANo hu // 1232 // jaidA uccattAdiNidANaM saMsAravaDDhaNaM hodi / kaha dIhaM Na karissadi saMsAraM paravadhaNidANaM // 1233 // 'jaidA' yadi tAvat / 'uccattAdiNidANaM' uccairgotratA, puruSatvaM, sthirazarIratA, adaridrakulaprasUtivandhatetyevamAdikaM maktaH paramparayA kAraNamapi citte kriyamANamapi / 'saMsAravaDaDhaNaM hodi' saMsAravaddhi karoti / 'kidhaNa karissavi' kathaM na kariSyati / 'dIhasaMsAraM' diirghsNsaarN| 'paravaNidANaM' paravadhe cittapraNidhAnaM // 1233 // AcAryagaNadharatvAdiprArthanA kathamazobhanA ratnatrayAtizayalAbhaprArthitA hi setyAzaGkAyAmucyate AyariyattAdiNidANe vi kade Natthi tassa tammi bhave / dhaNidaM pi saMjamaMtassa sijjhaNaM mANadoseNa // 1234 // 'AyariyattAdiNidANe vi kade' AcAryatvAdinidAne'pi kRte / 'patthi tassa' nAsti tasya / 'tammi bhave' tasminbhave nidAnakaraNabhave / 'dhaNidaM pi saMjamaMtassa' nitarAmapi saMyama kurvataH / kiM nAsti 'sijjhaNaM' sedhanaM muktiH / kena ? 'mANadoseNa' mAnakaSAyadoSeNa / sa hyAcAryatvAdiprArthanAM karoti / pRSTo bhaviSyAmIti saMkalpena, tato'pyahaMyutA // 1234 // bhogadoSacintAyAM satyAM nidAnaM tathA na bhavati iti kathayatihotA hai, vipattimeM par3anepara vahI ekAkI dekhA jAtA hai / / 1231 // gA0-ityAdi bAtoMkA vicAra na karanevAle puruSako mAna hotA hai| aura jo ina bAtoMko samyakapase dekhatA hai usako mAna nahIM hotA // 1232 // gA0-uccagotra, puruSatva, zarIrakI sthiratA, adaridrakulameM janma, bandhu-bAndhava Adi paramparAse muktike kAraNa haiM aisA cittameM vicArakara inakA nidAna karanA ki ye mujhe prApta hoM, yadi saMsArako bar3hAnevAlA hai to dUsareke badhakA cittameM nidAna karanA dIrgha saMsArakA kAraNa kyoM nahIM hai ? avazya hai / / 1233 // yahA~ koI zaMkA karatA hai ki ratnatrayameM atizaya lAbhakI bhAvanAse maiM AcArya gaNadhara Adi banUM aisI prArthanA kyoM burI hai ? isakA uttara dete haiM gA0-AcArya pada AdikA nidAna karanepara bhI jisa bhavameM nidAna kiyA hai usa bhavameM atyanta saMyamakA pAlana karanepara bhI mAnakaSAyake doSake kAraNa usakI mukti nahIM hotI, kyoMki vaha 'maiM pUjya hoU~' isa saMkalpase AcArya Adi honekI prArthanA karatA hai / isase usakA ahaMkAra * prakaTa hotA hai // 1234 // Age kahate haiM ki bhogoMke doSoMkA cintavana karanese bhogoMkA nidAna nahIM hotA1. etAM TIkAkAro necchati / 2. hi satItyA-A0 / Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 624 bhagavatI ArAdhanA bhogA ciMtedavyA kiMpAgaphalovamA kaDuvivAgA / mahurA va muMjamANA pacchA bahudukkhabhayapaurA / / 1235 / / 'bhogA citedavA' bhogAzcintyAH / 'kiMpAgaphalovamA' kimpAkaphalasadRzAH / 'kaDuvipAgA' kaTu aniSTaM vipAka: 'laM eSAmiti kaTuvipAkAH / 'madhurA va' madhurA iva / 'bhujamANA' bhujyamAnAH / 'majhe' madhye / 'bahudukkhabhayapaurA vicitraduHkhabhayAH // 1235 / / bhoganidAnadoSaM kathayati bhogaNidANeNa ya sAmaNNaM bhogatthameva hoi kadaM / 'sAhAlaMgA jaha atthido vaNe ko vi bhogatthaM // 1336 / / 'bhogaNidANeNa ya' bhoganidAnena vA / 'sAmaNNa' zrAmaNyaM / 'bhogatyameva hoi kadaM' bhogArthameva kRtaM na karmakSayAthaM bhavati / bhoganidAne sati rAgavyAkulitacittasya pratyagrakarmapravAhasvIkRtI udyatasya kA saMyatatA // 1236 // AvaDaNatthaM jaha osaraNaM mesassa hoi mesAdo / saNidANavaMbhaceraM abbabhatthaM tahA hoi // 1237 / / _ 'AvaDaNatthaM' abhighaataarth| 'jaha' ythaa| 'osaraNaM' apgmH| 'mesassa hodi' meSasya bhavati / 'mesAdo' meSAt / 'saNivANabaMbhaceraM' sanidAnasya ytebrhmcry| 'abbabhatyaM' maithunAtha / 'tahA hodi' tathA bhavati // 1237 // jaha vANiyA ya paNiyaM lAbhatthaM vikiNaMti lobheNa / mogANa paNidabhUdo saNidANo hoi taha dhammo // 1238 // ___ gA0-ye bhoga kiMpAkaphalake samAna haiN| jaise kiMpAkaphala khAte samaya mIThA lagatA hai kintu usakA pariNAma atikaTuka hotA hai| usako khAnevAlA mara jAtA hai / usI prakAra indriyoMke bhoga bhogane meM madhura lagate haiM kintu unakA phala atikaTu hotA hai pIchese jIvako bahuta duHkha aura bhaya bhoganA par3atA hai / / 1235 / / bhoganidAnake doSa kahate haiM gA0-To0-munipada dhAraNa karake bhogakA nidAna karanese to munipada bhogoMke lie hI dhAraNa kiyA khlaayegaa| karmakSayake liye nahIM khlaayegaa| kyoMki bhogakA nidAna karanepara citta rAgase vyAkUla rahatA hai aura aisA honese navIna karmokA bandha hotA hai taba usake manipada kaisA? jaise koI vanameM vRkSakI zAkhAmeM lage phaloMko khAne meM laga jAye to usake apane icchita sthAnapara pahuMcane meM vighna A jAtA hai vaise hI bhogakA nidAna karanevAle zramaNakI bhI dazA hotI hai / / 1236 / / gA-jaise eka mer3hA dUsare mer3hepara abhighAta karaneke liye pIche haTatA hai vaise hI bhogoMkA nidAna karanevAle yatikA brahmacarya bhI abrahma arthAt maithunake lie hI hotA hai / / 1237 / / 1. sAholaMbo-mu0, mUlArA0 / sAhAsaMgA-A0 / Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 625 'jaha vANiyA' yathA vaNijaH / 'paNiya' paNyaM / 'lAbhatthaM' lAbhArtha / 'vikkiNaMti' vikrINanti / 'lobheNa' lobhena / 'bhogANaM' bhogAnAM / 'paNido bhUdo' paNyabhUtaH / 'saNidANo' sanidAnaH / 'tahA dhammo hodi' tathA dharmo bhavati // 1238 // bhoganidAnavataH' zrAmaNyaM praNiMdyati sapariggahassa abbaMbhacAriNo aviradassa se maNasA / kAraNa sIlavahaNaM hodi hu NaDasamaNarUvaM va // 1239 / / 'sapariggahassa' saparigrahasya bhoganidAnavato vedajanito rAgo'bhyantaraH parigraha iti saparigrahaH / tasya / 'abbaMbhacAriNoM manasA maithunakarmaNi pravattasya / 'aviravassa' avyAvRttasya maithanAt / 'manasA' cittena / 'se' tasya kAyena kha zarIreNava / 'solavahaNaM' brahmavratavahanaM / 'hodi' bhavati / 'NaDasamaNarUvaM va' naTAnAM zramaNarUpamiva / kAyena bhAvazrAmaNyarahitaM yathA aphalamevamidamapi iti bhAvaH // 1239 // rogaM icchejja jahA paDiyArasuhassa kAraNe koI / taha aNNesadi dukkhaM saNidANo bhogataNhAe // 1240 // 'rogaM kaMkhejja' vyAdhimabhilaSati / 'jahA koi' yathA kshcit| kimartha ? 'paDiyArasuhassa kAraNe' auSadhasevAsukhAdhigamanAthaM / 'taha' tathA 'aviradassa' avyAvattasya / 'aNNesadi' anvesste| 'dukkha" duHkhaM / kaH ? 'saNivANo' sanidAnaH / 'bhogatahAe' bhogatRSNayA // 1240 // khaMdheNa AsaNatthaM vahejja garugaM silaM jahA koi / taha bhogatthaM hodi hu saMjamavahaNaM NidANeNa / / 1241 // 'khaMdheNa' skandhena / 'jahA koI' yathA kazcit / 'garugaM silaM' gurvI zilAM / 'vahejja' vahati / kimarthaM ? gA0-jaise vyApArI lobhavaza lAbhake liye apanA mAla becatA hai| vaise hI nidAna karanevAlA muni bhogoMke lie dharmako becatA hai // 1238 // bhogoMkA nidAna karanevAleke munipadakI nindA karate haiM gA0-TI0-bhogoMkA nidAna karanevAloMke abhyantarameM vedanita rAga rahatA hai ataH vaha parigrahI hai| tathA vaha manase maithuna karmameM pravRtta honese abrahmacArI hai aura manase maithunase nivRtta na honese avirata hai| vaha kevala zarIrase brahmacaryavrata dhAraNa karatA hai ataH vaha naTazramaNa hai / jaise naTa zramaNakA veza dhAraNa karatA hai vaise hI usane bhI zramaNakA veza dhAraNa kiyA hai / bhAvazrAmaNyake vinA kevala zarIrase muni bananA jaise vyartha hai usI taraha usa munikA munipada bhI vyartha hai / / 1239 / / gA0-jaise koI auSadhi sevanake sukhakI abhilASAse rogI honA cAhatA hai vaise hI nidAna karanevAlA bhogoMkI tRSNAse duHkha cAhatA hai / / 1240 / / ___gA0-maiM isake Upara sukhapUrvaka baiTheMgA, aisA mAnakara jaise koI bhArI zilAko kandhepara uThAtA hai aura usake uThAneke kaSTakI paravAha nahIM krtaa| vaise hI isa durdhara saMyamako dhAraNa 1. cataH amAnyaM praNigadati-A0 / Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 626 bhagavatI ArAdhanA 'AsaNatyaM' AsanArtha / asyA upari sukhenAse iti matvA sa yathA guruzilodvahanakhedaM nApekSate, svalpaM tasyA uparyAsanasukhamapekSate svabuddhayA / 'taha bhogatthaM khu' tathA bhogArthameva / 'hodi' bhavati / 'saMjamavahaNaM' durvahaM saMyamadhAraNaM / "NidANeNa' nidAnena saha // 1241 // bAhyavastujanitAdindriyasukhAttannimittavastuvinAze yajjAyate duHkhaM tadadhikatamaM ataH svalpasukhanimittaM ko nAma sacetano duHkhabhIrurduHkhAbdhI patediti darzayati bhogovabhogasokkhaM jaM jaM dukkhaM ca bhogaNAsammi / edesu bhogaNAse jAtaM dukkhaM paDivisiTuM // 1242 / / 'bhogovabhogasokkha" mRSTAzanatAmbUlAdikaiH strIvastrAlaGkArAdibhizca janitaM yatsukhaM / 'bhogaNAsammi' sukhasAdhanasya vastuno vinAze ca / 'jaM jaM dukkha ca' yadyaduHkhaM jAyate / "edesu' etayoH sukhaduHkhayoH 'bhoganAze' sukhasAdhanAnAM vinAze ca / 'jAtaM dukkha paDivisiTTha adhikatamamiti yAvat / / 1242 // dehe chuhAdimahide cale ya sattassa hojja kaha sokkhaM / dukkhassa ya paDiyAro rahassaNaM ceva sokkhaM khu // 1243 // 'dehe' zarIre manujAnAM / 'chuhAdimahide' kSudhA, pipAsayA, zItoSNena, vyAdhibhizca mathite / 'cale anitye ca / 'sattassa' Asaktasya / "kiM ca sukha hojja' kimatra sukhaM bhavet / 'dukkhassa ya paDigAroM' duHkhasya pratIkAraH / 'rahassaNaM ceva' -hasvakaraNaM eva 'sokkha" saukhyaM / khu zabdaH pAdapUraNe duHkhapratIkA'ro'lpatA vA duHkhasya sukhamityanenAkhyAtam // 1243 // ___ sukhamantareNApi asti duHkhaM, sukhaM punaraindriyakaM na jAyate duHkhaM vinA tataH sukhArthI duHkhameva prAgAtmakaranese mujhe bhogoMkI prApti ho isa nidAnake sAtha jo saMyama dhAraNa karatA hai usakA saMyama dhAraNa bhogoMke liye hai arthAt svalpasukhake lie bahuta duHkha uThAtA hai / / 1241 / / __ Age kahate haiM ki bAhya vastuse utpanna honevAle indriya sukhase usa sukhameM nimitta vastukA vinAza honepara jo duHkha hotA hai vaha adhika hai, ataH thor3ese sukhake liye kauna duHkhabhIru jJAnI duHkhake samudra meM giranA pasanda karegA ___ gA0-bhoga arthAt susvAdu bhojana pAna Adi aura upabhoga arthAt strI vastra alaMkAra Adise honevAlA sukha tathA sukhake sAdhanameM nimitta vastukA vinAza honepara honevAlA duHkha, ina donoM sukha aura duHkhameMse bhogake sAdhanoMkA vinAza honepara honevAlA duHkha bahuta adhika hotA hai / / 1242 // ____ gA0-yaha zarIra bhUkha, pyAsa, zIta, uSNa tathA rogoMse pIr3ita aura vinAzazIla hai| isameM jo Asakta hai use kyA sukha hotA hai ? vAstavameM duHkhakA pratIkAra athavA duHkhako kama karanA hI sukha hai| arthAt duHkhake pratIkArako yA duHkhakI kamIko hI sukha mAna liyA gayA hai| vAstavameM sukha nahIM hai // 1243 // __sukhake vinA bhI duHkha hotA hai kintu indriyajanya sukha duHkhake vinA nahIM hotaa| ataH 1. kArotpattau vA-A0 mu0 / | Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 627 no'bhilaSati na ca duHkhAbhilASaH prAjJasya yukta iti kathayati sokkhaM aNavekkhittA bAdhadi dukkhamaNugaMpi.jaha purisaM / taha aNavekkhiya dukkhaM Natthi suhaM NAma logammi // 1244 // 'sokvaM' saukhyaM / 'aNavaikhittA' anapekSya / 'bApati dukkhamaNugaM pi' bAdhate duHkhamaNvapi / 'jaha purisaM' yathA puruSaM / 'taha' tthaa| 'aNavekkhiya' anapekSya / 'dukvaM' duHkhaM / 'logammi patthi suha' loke nAsti sukhaM nAmandriyakaM / kSutpipAsAmyAM pIDita evAzanaM pAnaM vAnveSate / kaThorAtapatapta eva zItaM, zItasaMkucitatanureva prAvaraNAdika, vAtAtapAmbabhirevopadrato bhavanamabhilaSati / sthAnAsanopajAtazrama eva zayyAM kAmayate / pAdagamanajAtakhedavyapohanAyava zibikAdikaM, vairUpyanirAkRtaye eva vastrANi bhUSaNAni ca dorgandhyanAzanAyava turuSkakAlAgurvAdikaM, khedagamanAyava ramaNya iti sarva duHkhapratIkArameva / trividhavedodayajanitaH prANinAM liGgatrayavartinAM parasparAbhilASaH / sa teSAM parasparazarIrasaMsarge satyapi na vinazyati / abhilASanimittAnAM karmaNAM sadbhAvAt / na hi kAryamavikalakAraNasannidhau na bhavati / kAmo hi sevyamAno vedatrayaM pratyagramAkarSati / sato'pyanubhavamupahayate / kAraNasampatkiAryasampAdo nityamiti nirantarAbhilASadahanadahyamAnacetaso na kadAcinniva tirasti / apanIte tu vedatraye kAraNAbhAvAta kAryAbhAva iti niravazeSavedApagame svAsthyaM yadasya tadeva sukhamiti manyamAno. dRSTAntaM darzayati // 1244 / / jo indriya sukhakA abhilASI hai vaha pahale duHkha cAhatA hai kintu vidvAnake lie duHkhakI cAha yukta nahIM hai yaha kahate haiM gA-jaise sukhakI apekSAke vinA thor3A-sA bhI duHkha puruSako kaSTadAyaka hotA hai vaise hI lokameM indriyajanya sukha duHkhakI apekSAke vinA nahIM hai // 1244 // TI0-bhUkha aura pyAsase pIr3ita puruSa hI bhojana aura peyako khojatA hai| kaThora ghAmase pIr3ita zItala pradeza khojatA hai| zItase jisakA zarIra ThiThura gayA hai vahI oDhanA Adi khojatA hai| vAyu ghAma varSA Adise pIr3ita hI makAna khojatA hai| uThane baiThanemeM thakA huA hI zayyA cAhatA hai| paidala calanese hue kaSTako dUra karaneke lie hI savArI Adi cAhatA hai| virUpatA dUra karaneke lie hI vastra AbhUSaNa cAhatA hai| durgandha dUra karaneke lie hI sugandhita dravya lobAna Adi hote haiN| kheda dUra karaneke lie hI sundara striyA~ hotI haiN| isa taraha saba duHkhake pratIkArake lie haiN| strI liGgI, puruSa liGgI aura napuMsaka liGgI prANiyoMko strIveda puruSaveda aura napuMsakavedake udayase parasparameM ramaNa karanekI abhilASA hotI hai| kintu vaha abhilASA parasparameM zArIrika saMsarga honepara bhI naSTa nahIM hotI; kyoMki usa abhilASAmeM nimitta vedakarmakA sadbhAva hai| kAraNoMke avikala hote hue kArya avazya hotA hai| kAmakA sevana karanese navIna strIveda puruSaveda yA napuMsakavedakA bandha hotA hai| tathA sattAmeM sthita ina karmoke anubhAgameM vRddhi hotI hai kyoMki kAraNake honepara kArya ni ka kAraNaka honepara kArya nitya hI huA karatA hai| jinake citta nirantara abhilASArUpa Agase jalate haiM unheM kabhI bhI zAnti nahIM miltii| tInoM vedoMke cale jAnepara kAraNakA abhAva honese kAryakA bhI abhAva hotA hai / ataH vedoMkA pUrNarUpase abhAva honepara jo svAsthya hotA hai vahI sakha hai // 12441 // . .... Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 628 bhagavatI ArAdhanA jaha koDillo aggi tappaMto va uvasamaM labhadi / taha bhoge bhujaMto khaNaM pi No uvasamaM labhadi / / 1245 // 'jaha koDillo" yathA kuSThenopadrutaH / 'aggi tappaMto' agninA dahyamAnamUrtirapi / 'Neva ubasamaM labhavi' naiva vyAdharupazamaM labhate / na hyagnirupazAmakaH kuSThasyApi tu varddhakaH / yadyasya vRddhinimittaM na tattadupazamayati / yathA kuSThaM nopazamayati vahniH / vardhayati cAbhilASaM abalAdisaMgamaH 'taha tathA / 'bhoge bhujaMto' bhogAnubhavanodyataH / 'khaNaMpi No uvasamaM labhadi' kSaNamAtramapi nopazamaM labhate bhogAbhilASarogasya // 1245 // kacchu kaMDuyamANo suhAbhimANaM karedi jaha dukkhe / dukkhe suhAbhimANaM mehuNa AdIhiM kuNAda tahA // 1246 // 'kacchaM' kacchaM / 'kaMDuyamANo' nakhaimardayan / 'suhAbhimANaM karei' sukhAbhimAnaM karoti / 'jaha dukkha' yathA duHkhe / 'taha mehuNa AdIhiM' tathA maithunAdiduHkhai rabhasAliGgane, adharadazane, urastADane nanizitairaGgacchedane kacAkarSaNe / uktaM ca nagnaH preta ivAviSTaH svanannivi zavanniva / zvAsAyAsaparivAntaH sa kAmI ramate kila // 1 // iti // [ ] // 1246 / / ghosAdakI ya jaha kimi khaMto madharitti maNNadi vraao| taha dukkhaM vedaMto maNNai sukkhaM jaNo kAmI // 1247 // 'ghosAdakI' ghossaatkiiN| 'kimi' kRmiH / 'saMto' bhakSayan / 'mahA madhuritti' yathA madhuramiti manyate varAkaH / 'taha tathaiva / 'dukkha vevaMto' duHkhamanubhavan / 'maNNadi sokkhaM jaNo kAmI' manyate kAmijanaH sukhaM // 1247 // ise dRSTAnta dvArA batalAte haiM gA0--jaise kuSTha rogase pIr3ita vyaktikA zarIra AgameM jalane para bhI kuSTha roga zAnta nahIM hotA; kyoMki Aga kuSTha rogako zAnta nahIM karatI, balki bar3hAtI hai| aura jo jisako bar3hAtA hai vaha usako zAnta nahIM kara sktaa| jaise Aga kuSTha rogako zAnta nahIM krtii| usI prakAra strIkA saMgama strI viSayaka abhilASAko bar3hAtA hai| ataH jo bhogoMke bhoganemeM tatpara hai usakA bhogakI abhilASA rUpa roga eka kSaNake lie bhI zAnta nahIM hotA // 1245 / / gA0 TI0-jaise khAjako nakhoMse khujAne vAlA duHkhako sukha mAnatA hai| usI prakAra mathunake samaya vegapUrvaka AliMgana, oSTha kATanA, chAtI masalanA, tIkSNa nakhoMse zarIra noMcanA, keza khIcanA Adise hone vAle duHkhako kAmI sukha mAnatA hai| kahA bhI hai-kAmI puruSa pizAcase grahIta puruSakI taraha nagna hokara strIke sAtha ramaNa karatA hai aura zvAsa tathA thakAnase pIr3ita hokara zabda karate hue zvAsa letA hai // 1246 / / gA0-jaise becArA kITa ghoSA nAmaka latAko khAte hue use mIThI mAnatA hai usI prakAra kAmI jana duHkhakA anubhava karate hue use sukha mAnatA hai / / 1247 // Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 629 suTTha vi maggijjaMto kattha vi kayalIe patthi jaha saaro| taha patthi suhaM maggijjate bhogesu appaM pi // 1248 // _ 'suThTha vi' suSTu api / 'maggijjato' mRgyamANo'pi / sAraH kadalyAM kvacidapi mUle madhye'nte vA yathA nAsti tathA bhogeSvanviSyamANaM sukhaM na vidyate / / 1248 // Na lahadi jaha lehaMto sukkhallayamadviyaM rasaM sunnho| se sagatAlugaruhiraM lehaMto maNNae sukhaM // 1249 / / 'jadha suNago sukkhallagamaTThiyaM lehaMto rasaM jahA Na labhadi' zvA zuSkamasthi lihan san yathA rasaM na labhate / 'sagatAlugaruhiraM lehaMto so sokkhaM maNNade' tIkSNAsthichinnasvantAlugalitarudhiramAsvAdayansukhAbhimAnaM karoti / 'jaha taha' yathA tathA / 'puriso Na kici sukhaM labhaI' puruSo na kiMcitsukhaM labhate // 1249 / / mahilAdibhogasevI Na lahadi kiMcivi suha tathA puriso / so maNNade varAo sagakAyaparissama sukkhaM / / 1250 / / _ 'mahilAvibhogasevI' syAdibhogasevanodyataH / tathA 'puriso Na kiMci vi suhaM lahadi' tathA puruSo na kiMcidapi sukhaM labhate eva / 'so varAgo sagakAyaparissamaM soksAM maNNave' sa varAkaH svakAyazramaM saukhyaM manyate // 1250 // anubhavasiddhaM sukhaM kathaM nAstIti zakyate vaktuM ityAzakya asatyapi sukhe sukhajJAnaM jagato bhavati viparyastaM sukhakAraNasyeti dRSTAntopanyAsena vadati dIsai jalaM va mayataNhiyA hu jaha vaNamayassa tisidassa / bhogA suhava dIsaMti taha ya rAgeNa tisiyassa // 1251 // 'dosai vaNamayassa tisivassa jahA jalaM mayataNhiyA' vane mRgeNa hariNAdinA tRSAbhibhUtena jalakAMkSA gA0-jaise acchI taraha khojane para bhI keleke vRkSoM mUla madhya yA antameM kahIM bhI kucha sAra nahIM hai vaise hI khojane para bhI bhogoMmeM kucha bhI sAra nahIM hai // 1248|| gA0--jaise kuttA sUkhI haDDIko cabAte hue rasa prApta nahIM krtaa| kintu tIkSNa haDDIke dvArA kaTe apane tAluse jharate hue raktakA svAda lete hue sukha mAnatA hai // 1249 / / gA0-usI taraha puruSa strI Adi viSayabhogameM kizcit bhI sukha prApta nahIM karatA vaha becArA apane zarIrake zramako hI sukha mAnatA hai / / 1250 // viSayabhogameM sukha anubhavase siddha hai Apa kaise kahate haiM ki usameM sukha nahIM hai aisI AzaMkA karane para dRSTAnta dvArA kahate haiM ki sukhake nahIM hone para bhI sukhake kAraNameM viparIta buddhi honese jagatko sukhakA bodha hotA hai gA0-jaise banameM hariNa Adi jaba pyAsase vyAkula hokara jalakI icchA karate haiM to unheM marIcikA jalake samAna pratIta hotI hai kintu hariNake use jala mAnane para bhI vaha jala rUpa nahIM hotii| usI prakAra rAgake pyAseko bhoga sukhakI taraha pratIta hote haiM // 1251 // Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA vatA jalamiva dRzyate mRgatRSNikA / na sA mRgeNa jalatayopalabdhe'pi jalaM bhavati / tathA 'rAgeNa tisidassa bhogA suhaM va dIsaMti' rAgatRSitena bhogAH sukhamiva dRzyante // 1251 // vagyo sukhejja madayaM avagAseUNa jaha masANammi / taha kuNimadehasaMphaMsaNeNa abuhA suhAyaMti / / 1252 / / 'vagyo sukhejja' zmazAne vyAghro mRtakamavagrAsya tRpyati yathA tathA kuthitadehasaMsparzanenAbudhA sukhAdhigamaharSanirbharA bhavanti / / 1252 // bhavatu nAma sukhaM bhogastathApi tadatyalpamiti nivedayati taha appaM bhogasuhajaha ghAvaMtassa aThitavegassa / gimhe uNhAtattassa hojja chAyAsuha appaM // 1253 / / 'tathA appaM bhogasuhaM dhAvaMtassa aThitavegassa girbha uNhAtattassa jahA chAyAsuhaM appaM taha appaM bhogasuhaM' dhAvato'sthitavegasya grISme uSmAbhitaptasya yathA mArgasthakatarucchAyAsukhamalpaM bhogasukhaM tathA // 1253 / / ahavA appaM AsAsasuhaM saridAe uppiyaMtassa / bhUmicchikkaMguTThassa ubbhamANassa hodi sotteNa // 1254 / / 'ahavA' athavA / 'appaM' alpaM / 'AsAsasuhaM' AzvAsa eva sukhaM / 'saridAe' nadyAM / 'uppiyaMtassa' nimajjataH / 'bhUmicchikkaMguThassa' bhUmispRSTAGguSThasya / 'sotteNa ubbhamANassa' srotasA pravAhenohyamAnasya / alpaM AzvAsasukhaM tadvadindriyasukhamatyalpamityatikrAntena saMbandhaH / / 1254 / / indriyasukhAni yadyalabdhapUrvANi yukto vismayastava tAni sarvANi anantavAraparibhuktAna, teSu bhukteSu parityakteSu na yukto vismaya iti anAdaraM janayati teSu sUriH jAvaMti kei bhogA pattA savve aNaMtakhuttA te / ko NAma tattha bhogesu vibhao laddhavijaDesu / / 1255 / / gA0-jaise smazAnameM vyAghra murdeko khAkara sukhI hotA hai vaise hI durgandhita zarIrake AliMganameM ajJAnI sukha mAnakara harSase bhara jAte haiM // 1252 // Age kahate haiM ki bhogameM bhale hI sukha ho kintu vaha sukha ati alpa hai gA0-jaise grISma RtumeM atyanta vegase daur3ate hue aura madhyakAlake sUryako kiraNoMse saMtapta puruSako mArgameM sthita eka vRkSakI chAyAmeM jAnese thor3A-sA sukha hotA hai jaise hI bhogameM ati alpa sukha hai // 1253 // gA0-athavA nadImeM DUbate hue aura pravAhake dvArA bahAkara le jAte hue manuSyako bhUmise aMgUTheke chU jAne para jaisA alpa AzvAsa sukha hotA hai ki maiM taTa para laga jAU~gA, usI prakAra indriyajanya sukha ati alpa hotA hai / / 1254|| gA-yadi indriya sukha pUrva meM kabhI prApta na hue hote to unakI prAptimeM harSa honA 1. smazAne mRtaka zavaM bhuktvA vyAghrastupyati-A0 / Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'jAti ke bhogA' yAvantaH kecana bhogaaH| 'te savve pattA aNaMtakhuttA te' sarva prAptA anantavAraM tava / 'ko NAma tattha bhogesu' ko nAma teSu bhogeSu vismayaH labdhapUjjhiteSu // 1255 / / bhogatRSNA nirantaraM dahati bhavantaM, sevyamAnAH punarbhogAstAmeva tRSNAM varddhayanti tato bhogecchAM zithilatAM neyeti vadati-- jaha jaha bhujai bhoge taha taha bhogesu vaDDhade taNhA / aggIva iMdhaNAI taNhaM dIviti se bhogA // 1256 // 'jaha jaha bhujadi bhoge' yathA yathA bhogAnbhuGkte / 'taha taha' tathA tathA / 'bhogesu vaDDhade taNhA' bhogeSa vardhate tRSNA / 'aggi va' agni vA / yathA 'iMdhaNAI' indhanAni / 'dIviti' dIpayanti / 'tahA' tathA / 'taNha' tRSNAM dIpayanti / 'se' tasya bhokturbhogAH / tathA coktaMtRSNAcitaH parivahanti na zAntirAsAM / iSTendriyAvibhavaH parivRddhireva // [vRhatsvayaMbhU0] // 1256 // jIvassa patthi tittI ciraM pi bhoehiM bhujamANehiM / tittIe viNA cittaM unvUraM uvudaM hoi // 1257 // 'jIvassa' jIvasya / nAsti tRptizcirakAlamapi bhogAnanubhavataH palyopamatrayaM kAlaM bhogabhUmISu trayastrizatsAgaropamakAlaM amareSu / taptyA ca vinA cittaM / 'ugvaraM umbudaM' utpUra ucchrataM bhavatIti sUtrArthaH / / 1257 // jaha idhaNehi aggI jaha va samuddo NadIsahassehiM / taha jIvA Na hu sakkA tippedu kAmabhogehiM / / 1258 // 'jaha iMdhaNehi' yathendhanaragnirna tRpyati / yathA vA samudro nadIsahasraH / tathA jIvo na zakyo bhogaistapayituM // 1258 // ucita thA, kintu una sabako tumane ananta bAra bhogA hai| una bhogakara chor3e gaye viSayoMmeM harSa mAnanA ucita nahIM hai| isa prakAra AcArya viSayoMke prati anAdara bhAva utpanna karate haiM-jitane saMsArake bhoga haiM ve saba tumane ananta bAra prApta kiye haiM una prApta karake chor3e gaye viSayoMmeM Azcarya kaisA ? ||1255 // Age kahate haiM ki tumheM bhogoMkI tRSNA nirantara jalAtI hai| bhogoMkA sevana usI tRSNAko bar3hAtA hai ataH bhogoMkI icchAko kama karo gA0-jaise jaise bhogoMko bhogate ho vaise vaise bhogoMko tRSNA bar3hatI hai| jaise iMdhanase Aga prajvalita hotI hai vaise hI bhogoMse tRSNA bar3hatI hai / kahA bhI hai-yaha tRSNArUpI jvAlA sadA jalAtI hai, iSTa indriyoMke viSayoMse inakI tRpti nahIM hotI, balki bar3hatI hai // 1256 / / gA-tIna palya taka bhogabhUmimeM, tetIsa sAgara taka devoMmeM isa taraha cirakAla taka bhogoM ko bhogate hue bhI tRpti nahIM hotI aura tRptike vinA citta atyanta utkaNThita rahatA hai / / 1257 // ___gA0-jaise Idhanase AgakI tRpti nahIM hotii| athavA jaise hajAroM nadiyoMse samudrakI Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 632 bhagavatI ArAdhanA deviMdacakkavaTTI ya vAsudevA ya bhogabhUmIyA / bhogehiM Na tippati hu tippadi bhogesu kiha aNNo || 1259 || 'deviMda' devAnAmadhipatayaH, cakralAJchanA vAsudevA ardhacakravartinaH, bhogabhUmijAzca bhogenaM tRpyanti / kathamanyo janastRptimupeyAdbhogaiH / sulabhAmitabhogasAdhanA zcirajIvinaH svatantrAzcAmI / anye tu bhavAdRzA jaTharabharaNamAtramapi kartuM azaktAH svalpAyuSaH, parAdhInavRttayazca tRpyantIti kA kathA // 1259 // saMpattivivattIya ajjaNarakkhaNapariggahAdIsu / bhogatthaM hodi ro udghayacitto ya ghaNNo ya / / 1260 / / 'saMpattivivattIya' sampatsu vipatsu ca / 'ajjaNa rakkhaNapariggahAdIsu' dravyasthAlabdhasyArjane', puJjIkaraNe, rAzIkRtasya rakSaNe / para haste viprakIrNasya grahaNe / Adizabdena tadvayayakaraNe vA / bhogatthaM anubhavArthaM / arjanAdiSu pravRttaH / 'udhdudacitto ya Naro hovi' calacitta utkaNThAvAMzca bhavati naraH / dravyasampadi jAtAyAM rAgAccalacittaM bhavati / draviNAdivinAze kathaM jIvAmi punardravyAjanaM karomIti // 1260 // udghayamaNassa Na suhaM suheNa ya viNA kudo havadi pIdI / pIdIe viNA Na radI udghayacittasya ghaNNassa / / 1261 / / 'uddhabamaNassa' vyAkulacittasya 'Na suhaM' na sukhaM bhavati / 'suheNa ya viNA kuvo havadi podI' sukhena vinA kuto bhavati prItistRptiH / 'pIvIe viNA' prItyA vinA / 'Na ravI' na ratiH / 'udUdhudacittassa' vyAkulacetasaH / ' ghaNNassa' utkaNThADAkinyA gRhItasya // 1261 // tRpti nahIM hotI, vaise hI bhogoMse jIvakI tRpti nahIM hotI || 1258|| gA0 - TI0 - devoMke adhipati indra, cakravartI, vAsudeva arthAt ardhacakrI aura bhogabhUmiyA~ jIva bhI bhoMgoM tRpta nahIM hote / taba sAdhAraNa manuSya kaise bhogoMse tRpta ho sakatA hai ? arthAt inake lie bhogoMke aparimita sAdhana sulabha haiM, tathA inakI Ayu bhI bahuta honese cirakAlataka ye jIvita rahate haiM aura kisIke adhIna na honese svatantra hote haiM / Apa sarIkhe sAdhAraNa manuSya to peTa bharanemeM bhI asamartha aura thor3I AyuvAle tathA parAdhIna hote haiM / ataH unakI bhogoM se tRpti honekI to bAta hI kyA hai ? || 1259|| gA0 - sampatti honepara manuSya aprApta dravyake kamAne meM ekatra hue dravyake rakSaNameM, dUsareke hAthameM gaI sampattiko usase lenemeM aura Adi zabdase use kharca karanemeM, tathA bhoganemeM vyAkula rahatA hai aura vipattimeM arthAt dhana AdikA vinAza honepara kaise maiM jIvita rahU~gA ? kaise punaH dravya kamAU~gA isa utkaNThAse vyAkula rahatA hai | 1260 // gA0 - jisakA citta vyAkula rahatA hai use sukha nahIM hotA / sukhake vinA prIti nahIM hotI / prIti vinA rati nahIM hotI / isa taraha jisakA citta vyAkula rahatA hai aura jo utkaNThArUpI DAkinI se grasta hai use sukha kaise ho sakatA hai aura sukhake vinA prIti aura protike vinA rati sambhava nahIM hai / 1261 // 1. syAvarjanaM pu0 - A0 / Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA jo puNa icchadi ramidu ajjhappasuhammi Nivvudikara mmi | kudi rada uvasaMto ajjhaSpasamA hu Natthi radI / / 1262 / / 'jo puNa icchadi ramidu' yaH punA ramituM icchati / 'so kuNadi ravi' sa karotu rati / kva ? 'ajjhappasukhammi' adhyAtmasukhe / 'Nivvudikarammi' nivRtikare / 'uvasaMto' upazAntarAgakopaH / etaduktaM bhavati - manojJAmanojJaviSayasannidhAne svasaMkalpahetukau yau rAgadveSo to parityajya nivRttitRptikare adhyAtmasukhe ratiM karotu / 'ajjhampasamA AtmasvarUpaviSayA ratiradhyAtmazabdenocyate / tayA sadRzI ratiH / " Natthi khu' na vidyate eva / yasmAt bhogaratiradhyAtmano ratyA na sadRzI // 1262 // katham ? appAyattA ajjhaparadI bhogaramaNaM parAyataM / bhogarIe caido hodi Na ajjhapparamaNeNa // 1263 / / 'appAyattA' svAyattA / 'ajjhapparadI' AtmasvarUpaviSayA ratiH paradravyAnapekSaNAt / 'bhogaramaNaM' bhogaratiH 'parAyattaM' parAyattA paradravyAlambanatvAt / teSAM ca kathaMcideva sAnnidhyaM kvacideva kasyacideveti / etena svAyattatayA parAyattatayA cAsAmyamAkhyAtaM / prakArAntareNApi vaiSamyaM darzayati / 'bhogaradIe caido hodi' bhogaratyA cyuto bhavati / na pracyuto bhavati 'ajjhapparamaNeNa' adhyAtmaratyA // 1263 // 633 aneka vighnasahitA vinAzinI ca bhogaratiH, adhyAtmaratestu bhAvitAyA na nAzo nApi vighna iti kathayatyuttaragAthA- bhogaradIe NAso niyado vigghA ya hoMti adibahugA / ajhapparadIe subhAvidAe NAso Na viggho vA / / 1264 // gA0 - TI0 - he kSapaka ! jo tU ramaNa karanA cAhatA hai to rAgadveSakA zamana karake parama tRptikAraka adhyAtma sukhameM rati kara / kahanekA abhiprAya yaha hai ki iSTa aura aniSTa viSayoMke prApta honepara 'yaha acchA hai aura yaha burA hai' isa prakArake saMkalpake kAraNa jo rAgadveSa hote haiM unheM tyAgakara tRptikAraka adhyAtma sukhameM ramaNa kara / yahA~ adhyAtma zabdase AtmasvarUpa viSayaka rati kahI hai / usake samAna koI rati nahIM haiN| kyoMki bhogasambandhI rati adhyAtma viSayaka ratike samAna nahIM hai // 1262|| gA0 - TI0 - kyoMki AtmasvarUpa viSayaka rati apane adhIna hai usameM paradravyakI apekSA nahIM hai / kintu bhoga rati parAdhIna hai kyoMki usameM paradravyakA avalambana lenA hotA hai / aura paradravya kabhI-kabhI hI kisI kisIko hI thor3e bahuta prApta hote haiM / isase svAdhIna aura parAdhIna honese donoMmeM asamAnatA kahI / anya prakArase bhI donoMmeM viSamatA batalAte haiM-- I bhoga ratise to manuSya vaMcita ho jAtA hai kintu adhyAtma ratise nahIM hotA kyoMki Atma dravya sarvatra sarvadA aura sarvathA usake pAsa rahatA hai / / 1263 // bhoga ratimeM aneka vighna rahate haiM aura vaha naSTa hone vAlI hai kintu bhAvita adhyAtma ratikA kabhI nAza nahIM hotA aura na usameM vighna AtA hai, yaha Age kahate haiM Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 634 bhagavatI ArAdhanA 'bhogaravIe' bhogrtyaaH| "Niyavo NAsoM niyato vinAzaH / 'vigghA yati' vighnAzca bhavanti / 'avibahugA' atIva bahavaH / 'ajjhapparadIe' adhyAtmarateH / 'subhAvidAe' suSThu bhAvitAyAH / 'NAso' nAzo, na vidyate / "vigdhA vA' vighnA vA na santi / niyataM nazvaratayA'nazvaratayA vA bahu vighnatayA, nirvighnatayA ca tayo ratyorveSamyamiti bhAvaH // 1264 // indriyasukhaM zatrutayA saGkalpanIyaM tathA ca tatrAdaro jantonivRteH ato atIndriyasukhatvameva vItarAgatvahetuke saMvare iti matvA sUricUlAmaNirAha dukkha uppAditA purisA purisassa hoti jadi sattU / adidukkha kadamANA bhogA sattU kihuM Na huMtI // 1265 / / 'dukkha uppAditA' duHkhamutpAdya / 'jadi sattU hoti' yadi zatravo bhavanti / 'purisA purisassa' puruSAH puruSasya / 'adidukkha kuNamANA bhogA' atIva duHkhaM kurvanto bhogA indriyasukhAni / 'kipa sattU Na huti' kathaM zatravo na bhavanti bhavantyeveti / kathaM bhogAnAM duHkhahetutA evaM manyate ? indriyasukhaM nAma strIvastragandhamAlAdiparadravyasannidhAnajanyaM / tacca stryAdikaM durlabhatamaM nirdraviNasya, tena tadartha kRSyAdikarmaNi prayatitavyaM / tato mahAnAyAsaH / ihaiva bhavAnugAmI duHkhanimittaM ca karma hiMsAdiSu pravartamAno'rjayati / tadimaM durante saMsArAmbhodhau nimajjayati / tatra ca nimagnena katamaM duHkhamanena nAvApyate // 1265 / / zatrutamA bhogA iti kathayati ihaI paraloge vA sattU mittattaNaM puNamurveti / ihaI paraloge vA sadAvi duHkhAvahA bhogA / / 1266 // 'ihaI' asminneva janmani / 'paraloge vA' parajanmani vA / 'sattU' zatravaH / 'mittattaNaM' mitratAM / gA0-bhoga ratikA niyamase vinAza hotA hai tathA usameM vighna bhI bahuta haiM / kintu acchI rItise bhAvita adhyAtma ratikA na vinAza hotA hai aura na usameM koI vighna Ate haiN| isa taraha bhogarati niyamase nazvara aura bahuta vighna vAlI hai tathA adhyAtmarati nirvighna aura avinAzI hai isalie donoMmeM koI samAnatA nahIM hai / / 1264|| ___ AcArya kahate haiM ki indriya sukhako zatruke samAna maano| aisA karanese unameM jo AdarabhAva hai vaha dUra hogaa| tathA atIndriya sukha hI vItarAgatAkA kAraNa honese saMvara rUpa hai ___ gA0-TI0-yadi duHkha dene vAle puruSa puruSake zatru hote haiM to ati duHkha dene vAle bhoga arthAt indriya sukha zatru kyoM nahIM haiM ? avazya haiM / bhoga duHkhake kAraNa kyoM haiM yaha vicAra kreN| strI, vastra, gandhamAlA Adi paradravyake milanese jo hotA hai use indriya sukha kahate haiN| vaha strI Adi dhanahInake lie atyanta durlabha haiM / ataH dhanakI prAptike lie kRSi Adi karma karanA caahie| usase mahAn Arambha hotA hai / hiMsA AdimeM pravatti karane meM isI bhava tathA parabhavameM duHkha dene vAle karmakA upArjana karatA hai| aura vaha karma use aise saMsAra samudra meM DubAtA hai jisakA pAra pAnA atyanta kaThina hai / usa saMsAra samudra meM DUbakara yaha jIva kauna duHkha nahIM bhogatA // 1265 / / Age kahate haiM ki bhoga sabase bar3e zatru haiMgA0-isa janmameM athavA parajanmameM zatru zatrutAko chor3akara mitra bana jAte haiN| arthAt Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'puNamurveti' punaDhauMkante / zatravaH zatrutAmapi jAH / kAryavazAt, upakArAtizayasampAdanAnmitratAM vA yAnti ca / vAcA na sphuTatarA / ihaiva tathA paraloke vA 'savvadA dukkhAvahA bhogA' sarvadA duHkhAvahA bhogaaH| tataH zatrutamA iti bhAvanIyaM // 1266 / / egammi ceva dehe karejja dukkhaM Na vA karejja arI / bhogA se puNa dukkhaM karaMti bhavakoDikoDIsu // 1267|| 'egammi ceva dehe' ekasminneva dehe / 'karejja dukkha Na vA karejja arI' kuryAdduHkhaM na vA zatruH / 'bhogA puNa' bhogA punaH / 'se' tasya / 'duHkkha karaMti' duHkhaM kurvanti / 'bhavakoDikoDIsu' ananteSu bhaveSu / evaM bhogadoSAnavetyAtra nidAnaM tvayA na kAyaM ityupadiSTaM sUriNA // 1267 / / madhumeva picchadi jahA taDiolaMbo Na picchadi papAdaM / taha saNidANo bhoge picchadi Na hu dIhasaMsAraM / / 1268 // 'madhumeva picchadi' madhyeva pazyati yathA taTe'valambamAnaH / 'Na picchavi' na prekSate / 'papAda' prapAtamAtmanaH / 'taha' tathA 'saNidANo' nidAnasahitaH / 'bhoge picchadi' bhogAnprekSate / 'Na hu pecchadi' naiva prekSate / . 'dohasaMsAraM' dIrghasasAraM // 1268 // jAlassa jahA aMte ramaMti macchA bhayaM ayANaMtA / taha saMgAdisu jIvA ramaMti saMsAramagaNaMtA // 1269 // 'jAlassa' jAlasya / 'aMte' madhye / 'jahA macchA ramaMti' yathA matsyA ramante / 'bhayamayANaMtA' bhayamanavabudhyamAnAH / 'taha saMgAdisu' tathA parigrahAdiSu / 'jIvA ramaMti' jIvA ramante / 'saMsAramagaNaMtA' saMsAramagaNayantaH // 1269 // dukkheNa devamANusabhoge laddhaNa cAvi parivaDido / NiyadamadIdi kujoNI jIvo sagharaM pauttho vA / / 1270 // upakAra Adi karanese prabhAvita hokara zatru mitra bana jAte haiM vaha bhI kevala kahaneke lie nahIM kintu khule dilase mitra bana jAte haiM / kintu bhoga isa janmameM aura parajanmameM sadA hI duHkhadAyI hote haiM / isalie ve zatruse bhI bar3e zatru haiM // 1266 / / gA0-zatru eka hI bhavameM duHkha de yA na bhI de / kintu bhoga to ananta bhavoMmeM duHkha dete haiM // 1267|| ___ isa prakAra bhogoMke doSa jAnakara he kSapakaH tumheM nidAna nahIM karanA cAhie, aisA AcArya upadeza dete haiM gA-isa prakAra jaise kueMkI dIvArake eka ora laTakA huA manuSya Tapakane vAle madhukI bUMdoMko hI dekhatA hai kintu apane giraneko nahIM dekhatA / vaise hI nidAna karane vAlA bhogoMko to dekhatA hai kintu apane dIrgha saMsArako nahIM dekhatA // 1268 // gA0-jaise matsya bhayako na jAnate hue jAlake madhyameM uchalate-kUdate haiM, vaise hI jIva saMsArakI cintA na karake parigraha AdimeM Ananda mAnate haiM // 1269 / / Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 636 bhagavatI ArAdhanA 'dukkheNa laddha Na' klezena labdhvA / 'devamANusabhogeM' daivAnmAnuSAMzca bhogAn / 'parivaDido' paripatitaH pracyutastato bhogAjjIvaH / 'kujoNI NiyadamadIdi' kutsitAM yoni niyatamupaiti / kimiva ? 'sagharaM' svagRha, 'pauttho vA' pravAsIva // 1170 // jIvassa kujoNigadassa tassa dukkhANi vedayaMtassa / kiM te karaMti bhogA madova vejjo maraMtassa / / 1271 / / 'jIvassa kujoNigadassa' kuyonigatasya jIvasya / 'dukkhANi vedayaMtassa' duHkhAni vedayamAnasya / "ki te kareMti bhogA' kiM te kurvanti bhogAH strIvastrAdayaH / naiva kiJcidapi duHkhalavamapanetuM kSamAH / 'mavova vejjo' vaidyo mRto yathA / 'maraMtassa' mriyamANasya na kiJcitkatuM kSamaH // 1271 // jaha suttabaddhasauNo dUraMpi gado puNo va edi tahiM / taha saMsAramadIhi hu dUraMpi gado NidANagado // 1272 // 'jaha suttabaddhasauNo' yathA sUtreNa dIrpaNa baddhaH pakSI / 'dUraMpi gado' dUramapi gataH / 'puNo edi tahi' punarapyeti tameva dezaM / 'taha saMsAramadIdi khu' saMsArazabdAtparaH khu zabdo draSTavyaH, tato'yamarthaH-saMsAramevAdhigacchatIti / 'dUraM pi gado' mahaddhika svargAdisthAnamupagataH / "NidANagado' nidAnaM parabhavasukhAtizaye manaHpraNidhAnaM gataH // 1272 // __ kazcidruddhaH kArAgRhe iyatA kAlena tava draviNaM dAsyAmi bhavadIyameva tAvatprayaccheti gRhItvA dravyaM rodhakebhyaH pradAya svagRhe sukhaM vasannapi punaryathA taruttamaNairdhAryate tathava nidAnakArI svakRtena puNyena pariprAptasvargo'pi punaradhaH patatIti nigadati indriya sukha niyamase kuyoniyoM meM bhramaNa karanekA mUla kAraNa hai kyoMki atyadhika rAgadveSakI utpattimeM nimitta hai| una kuyoniyoMmeM utpanna hokara nAnA prakArake duHkhoMkA anubhava karane vAle jIvake duHkhoMko, devagati Adike bhoga vastra alaMkAra bhojana Adi dUra karane meM samartha nahIM haiM, aisA Age kahate haiM gA0-jaise dezAntarameM gayA vyakti sarvatra ghUmakara apane gharako hI jAtA hai vaise hI bar3e kaSTase prApta deva aura manuSya sambandhI bhogoMko bhogakara una bhogoMke naSTa ho jAne para niyamase kuyonimeM jAtA hai / / 1270 / / gAo-jaise marA huA vaidya marate huekI rakSA nahIM kara sktaa| vaise hI kuyonimeM jAkara usa duHkha bhogate hue jIvakA strI vastra Adi bhoga kyA kara sakate haiM ? ve usakA kizcit bhI duHkha dUra nahIM kara sakate // 1271 // gA-jaise lambe dhAgese baMdhA pakSI sudUra jAkara bhI punaH vahIM lauTa AtA hai| vaise hI parabhava sambandhI viSaya sukhameM mana lagAne vAlA nidAno mahAn vRddhise sampanna svargAdi sthAnoMmeM jAkara bhI saMsArameM hI lauTa AtA hai // 1272 // jaise koI jelakhAnemeM par3A vyakti, maiM itanA samaya bItane para tumhArA dhana tumheM lauTA dUMgA tuma mujhe dhana do, aisA vAdA karake dhana letA hai aura vaha dhana jelake rakSakoMko dekara apane gharameM sukhapUrvaka nivAsa karatA hai kintu use punaH karja dene vAle pakar3a lete haiM usI prakAra nidAna karane Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 637 dAUNa jahA atthaM rodhaNamukko suhaM ghare vasai / patte samae ya puNo ruMbhai taha ceva ghArAMNao // 1273 / / 'dAUNa' datvA / 'atyaM' artha / 'jaha' yathA / 'rodhaNamukko' rodhena muktaH / 'suhaM ghare vasadi khu' sukhena gRhe vasati / 'patte samaye ya' prApte cAvadhikAle / 'puNo bhai' pazcAcca ruMmyate / 'tathA ceva' pUrvavadeva / 'dhAraNIoM adhamaNaH // 1273 / / dAntike yojayati taha sAmaNNaM kiccA kilesamukkaM suhaM vasai sagge / saMsArameva gacchai tatto ya cudo NidANakado // 1274 // saMbhUdo vi NidANeNa devasukkha ca cakkaharasukkha / patto tatto ya cudo uvavaNNo 'tiriyavAsammi / / 1275 / / 'saMbhUdo vi NidANeNa' nidAnena saMbhUtaH kazcit / 'devasukkha" devasukhaM / cakkadharasokkha' cakradharasaukhyaM / 'patto' prAptaH / 'tatto ya cudo' tasmAtsukhAtpracyutaH utpannaH / 'uvavaNNo' upapannaH / tiriyavAsammi' utiryagAvAse // 1274|| - NaccA duraMtamaddhayamattANamatappayaM avissAyaM / bhogasuhaM to tamhA virado mokkhe madiM kujjA // 1276 // 'NaccA' jnyaatvaa| 'duraMta' duravasAnaduHkhaphalamiti yAvat / 'ardhavaM' anityaM / 'attANaM' atrANaM / 'atappagaM' atarpakaM / 'avissAyaM' asakRvRttaM / 'bhogasukhaM bhojyante, sevyante iti bhogAH stryAdayaH, tarjanitaM sukhaM / 'to' pazcAt / 'tamhA' tasmAt / bhogasukhAt, durantAdiduSTadoSAt / 'viravoM' vyAvRttaH / 'mokkhe' mokSe' vAlA apane dvArA kiye gaye puNyase svarga prApta karake bhI punaH giratA hai, yaha kahate haiM ___gA0-jaise dhana dekara kArAgArase mukta huA karjadAra sukhapUrvaka gharameM rahatA hai| kintu karja cukAnekA samaya Ane para punaH pakar3akara banda kara diyA jAtA hai / / 1273 // ____gA0-vaise hI munipada dhAraNa karake nidAna karane vAlA svargameM kleza rahita sukhapUrvaka rahatA hai aura vahA~se cyuta hokara saMsArameM hI bhramaNa karatA hai / / 1274 // ____ gA0-saMbhUta nAmaka vyakti nidAnake dvArA devagatike sukha aura cakravartIke sukhako prApta huA arthAt marakara saudharma svargameM utpanna huA aura vahA~se marakara brahmadatta cakravartI huA / usake pazcAt marakara tiryazcagati (naraka gati) meM utpanna huA // 1275 // gA0-jo bhoge jAte haiM una strI Adiko bhoga kahate haiN| unase hone vAlA sukha aisA duHkha detA hai jisakA anta honA duSkara hai, tathA vaha bhoga janya sukha anitya hai, arakSaka hai, usase tRpti nahIM hotI, anAdi saMsArameM use jovane aneka bAra bhogA hai| ataH usase manako haTAkara samasta karmoMke apAyarUpa mokSameM mana lagAnA caahie| arthAt cAritra aura tapakA pAlana karanese 1-2-3. nniry-mu0| Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 638 bhagavatI ArAdhanA niravazeSakarmApAye / 'madi kujjA' matiM kuryAt, anuSThIyamAnena cAritreNa tapasA vA karmakSayo'stIti mati kuryAt, na nidAnaM kuryAdityarthaH / / 1276 // nidAnadoSaM vistarata upadarya anidAnatve guNaM vyAcaSTe aNidANo ya muNivaro dasaNaNANacaraNaM visodhedi / to suddhaNANacaraNo tavasA kammakkhayaM kuNai / / 1277 / / 'aNivANo ya muNivaro' anidAno yativRSabhaH, 'daMsaNaNANacaraNaM' ratnatrayaM, visodhedi' vizodhayati, nidAnAbhAvAdanaticAraM samyagdarzanaM zuddhaM bhavati, tasminnirmale nirmalaM jJAnaM, nirmala vizuddhajJAnapurogaM cAritraM vizuddhaM bhavati, 'tavasA kammakkhayaM kuNadi' tapasA karmANi niravazeSANi viyojayatyAtmanaH // 1277 // iccevamedamaviciMtayado hojja hu NidANakaraNamadI / iccevaM passaMto Na hu hodi NidANakaraNamadI // 1278 / / 'iccevamedamavicitayadoM' ityevametadvastujAtaM avicintayataH / 'hojja hu' bhavedeva, NidANakaraNamado' nidAnakaraNe buddhiH, 'iccevaM passaMto' ityevametatpazyana, 'na khu hodi' naiva bhavati 'NidANakaraNamavI' nidAnakaraNamatiH / NidANaM // 1278 // mAyAsallassAloyaNAdhiyArammi vaNNidA dosA / micchattasalladosA ya punvamuvavaNiyA savve // 1279 / / 'mAyAsallassa' mAyAzalyasya, 'AloyaNAdhikArammi' AlocanAdhikAre 'vaNNidA dosA' vaNitA doSAH, 'micchattasalladosA' mithyAtvazalyadoSAzca / 'samve' sarve, 'punvamuvavaNNidA' pUrvameva vyAvaNitAH, zalyaprayagatadoSA bhavato vyAvaNitA ityanena sUriretatkathayati AbuddhadoSeNa zalyatrayaM tvayA tyAjyamiti / / 1279 // mAyAzalyAparityAgAtprAptadoSamarthAkhyAnena darzayatikarmakSaya hotA hai aisI mati karanA cAhie / nidAna nahIM karanA cAhie // 1276 / / vistArase nidAnake doSa batalAkara nidAna na karane meM guNa kahate haiM gA0--nidAna na karane vAle munivara samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritra rUpa ratnatrayako vizuddha karate haiN| arthAt nidAna na karanese niraticAra samyagdarzana zuddha hotA hai| samyagadarzanake nirmala hone para jJAna nirmala hotA hai| aura nirmala vizuddha jJAna pUrvaka cAritra vizuddha hotA hai| taba vizuddha jJAna cAritrase sampanna muni tapake dvArA saba karmoMkA kSaya karatA hai / / 1277 // __gA0-ukta prakArase jo vastusvarUpakA vicAra nahIM karatA usakI mati nidAna karane meM lagatI hai / aura jo usakA vicAra karatA hai usakI mati nidAna karane meM nahIM lagatI // 1278 / / . gA0-AlocanA adhikArameM mAyAzalyake doSa kaha Aye haiN| aura mithyAtva zalyake doSa pUrvameM hI kahe haiN| isa prakAra he kSapaka ! tInoM zalyoMke doSa Apase hamane kahe haiN| aba ina doSoMko jAnakara tumheM tInoM zalyoMkA tyAga karanA caahie| isase AcArya kSapakake prati aisA kahate haiM / / 1279 / / mAyAzalyakA tyAga na karane se prApta hue doSako dRSTAnta dvArA kahate haiM * Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA pabhaTThabodhilAbhA mAyAsalleNa Asi puudimuhii| dAsI sAgaradattassa pupphadaMtA hu viradA vi / / 1280 // 'panbhaTTabodhilAbhA' prabhraSTo vinaSTo dIkSAbhimukhabuddhilAbho yasyAH sA prabhraSTabodhilAbhA / 'AsI' AsIt / kA ? "pUdImuhI' pUtimukhIsaMjJitA / 'sAgaravattassa dAsI' sAgaradattavaizyasya dAsI / kena ? 'mAyAsalleNa' mAyAzalyena / 'pupphadaMtA hu viravA vi mAyAsalleNa panbhaTThabodhilAbhA AsI' iti padasambandhAH puSpadattAkhyA saMyatA ca mAyayA prabhraSTabodhilAbhA AsIt / mAyAzalyaM // 1280 // micchattasalladosA piyadhammo sAdhuvacchalo sNto| bahudukkhe saMsAre suciraM paDihiMDio marIcI // 1281 / / "micchattasalladosA' mithyAtvazalyadoSAt / 'piyadhammo' priyadharmaH / 'sAdhuvacchallo saMto' sAdhUnAM vatsalo'pi san marIciH / 'saMsAre suciraM paDihiMDio' saMsAre suciraM bhrAntaH, kIdRze ? 'bahudukkha' bahuduHkhe / mithyAzalyaM // 1281 // evaM niryApakeNa sUriNA saMstUyamAnaH sAdhuvargoM nirvANapuraM pravizatIti darzayati uttaraprabandhena iya panvajjAbhaMDiM samidibaillaM tiguttidiDhacakkaM / rAdiyabhoyaNauddhaM sammattakkha saNANadhuraM // 1282 / / "iya sAramijjaMto sAdhvaggasattho sAdhuvaNiyago saMsAramahAvitaraditti' pdghttnaa| vyAvaNitakrameNa saMskriyamANaH sAdhuvRndasArthaH saMsAramahATavIM tarati / 'pavajjAbhaMDimAruhiya pacchido' pravrajyAbhaNDimAruhya prasthitaH, 'samidivaillaM' samitibalIvahIM, 'tiguttidiDhacakkaM' triguptidRDhacakrAM, 'sammattakvaM' samyaktvAkSAM, 'saNANadhuraM' samIcInajJAnadhUrvatI // 1282 // gA0-puSpadantA nAmakI AryikA AryikA honepara bhI mAyAzalyake kAraNa dIkSAke abhimukha honekI buddhike lAbhase bhraSTa hokara sAgaradatta vaizyake gharameM pUtimukhI nAmakI dAsI huI // 1280 // vizeSArtha-isakI kathA vRhatkathAkozameM 110 nambarapara kahI hai // 1280 // mAyAzalyakA varNana huaa| gA0-dharmapremI aura sAdhuoMke prati vAtsalyabhAva rakhanevAlA marIcikumAra mithyAtvazalya doSake kAraNa bahu duHkhapUrNa saMsArameM bhramatA huA // 1281 / / vizeSArtha-yaha marIcikumAra bharatakA putra thA jo mahAvIra tIrthakara huaa| bhagavAn AdinAthake mukhase apanA tIrthaMkara honA sunakara yaha bhraSTa ho gayA thA // 1281 // Age kahate haiM ki isa prakAra niryApakAcAryake dvArA saMstuta sAdhuvargake sAtha kSapaka mokSanagarameM praveza karate haiM gA0-isa prakAra kSapakasAdhurUpI vyApArI dIkSArUpI gAr3Ipara sAdhuoMke saMghake sAtha car3hakara nirvANarUpI bhA~Dake lie siddhipurIkI ora prasthAna karatA hai| usa dIkSArUpI gAr3ImeM 1. 'iyasAramijjato sAdhuvRndasArthaH saMsAramahATavIM tarati'-A0 / Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA vadabhaMDabharidamAruhidasAdhusattheNa patthido samayaM / NivvANabhaMDahedu siddhapurI sAdhuvANiyao // 1283 / / 'vavabhaMDabharivaM' vratabhANDapUrNa / 'sAghusatyeNa patthido samagaM' sAdhusArthena saha prsthitH| kiM prati ? siddhipuraM / 'nivvANabhaMDahernu' nirvANadravyanimittaM / 'sAdhuvANiyago' kSapakasAdhuvaNik // 1283 / / AyariyasatyavAheNa NiccajutteNa saarvijjNto| so sAhuvaggasattho saMsAramahADaviM trhH||1284|| 'AyariyasatthavAheNa' AcAryasArthavAhena / 'NiccajutteNa' sarvadAnapAyinA / 'sAravijjato' 'saMsra yamANaH // 1284 // to bhAvaNAdiyaMtaM rakkhadi taM sAdhusatthamAuttaM / iMdiyacorehiMto kasAyabahusAvadehiM ca // 1285 / / 'to' tataH / 'bhAvaNAdiyaMtaM rakkhadi' bhAvanAdibhiH prayatna rakSati / 'taM sAdhusatyaM' taM sAdhusArtha / 'AutaM' AyuktaM AtmanA / kuto rakSati ityAzaGkAyAM uttaraM-'iMdiyacorehito' indriyacaurebhyaH / 'kasAyabahusAvadehi vA' kaSAyabahuzvApadebhyazca // 1285 // visayADavIe majjhe ohINo jo pamAdadoseNa / iMdiyacorA to se carittabhaMDaM vilupaMti // 1286 // "visayADavIe majhe' sparzarasarUpagandhazabdAdiviSayA aTavIva te duratikrAmaNIyAH / tasyA viSayATavyA madhye / 'jo ohINoM' yaH sAdhurapasRtaH / 'pamAvavoseNa' pramAdAkhyena doSeNa / 'iMdiyacorA' indriyAkhyAzcorAH / 'se' tasyApasRtasya sAdhuvaNijaH / 'carittabhaMDa' caritrabhANDaM / "vilupaMti' apaharanti / sannihitamanojJAmanojJaviSayajAH indriyamatyanuyAyino rAgadvaSAzcAritraM vinAzayanti pramAdinaH / AcAryastu dhyAne svAdhyAye pravartayan pramAdamapasArayatIti nendriyacaurarbadhyate iti bhAvaH // 1286 // samitirUpI baila jur3e haiM, tIna guptirUpI usake majabUta cakke haiN| rAtri bhojanase nivRttirUpa do dIrgha daNDe haiM / samyaktvarUpI akSa hai samIcInajJAnarUpI dhurA hai // 1282-83 // ___ gA0-AcArya usa saMghake nAyaka hai jo nirantara sAvadhAna haiN| unake dvArA bAra-bAra sanmArgameM lagAyA gayA vaha ArAdhaka sAdhu samudAya saMsArarUpI mahAvanako pAra karatA hai / / 1284 // gA0-vaha saMghapati AcArya apane dvArA bhAvanA AdimeM niyukta usa sAdhu samudAyakI indriyarUpI coroMse aura kaSAyarUpI aneka jaMgalI hiMsaka jAnavaroMse rakSA karatA hai // 1285 / / ___ gA0-TI0-sparza, rasa, rUpa, gandha, zabda Adi viSaya aTavIke samAna bar3e kaSTase lAMghe jAte haiM isalie unheM aTavI (ghora vana kI upamA dI hai| usa viSayarUpI aTavIke ma sAdhu pramAda doSase jAtA hai usake cAritrarUpI dhanako indriyarUpI cora curA lete haiM / arthAt prApta iSTa aniSTa viSayoMko lekara indriya buddhike anusAra utpanna hue rAgadveSa usa pramAdI munike cAritrako naSTa kara dete haiN| kintu AcArya dhyAna aura svAdhyAyameM lagAkara pramAdoMko dUra karatA 1. saMskriyamANa-mu0, mUlArA0 / Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 641 vijayodayA TokA ahavA tallicchAI kUrAi kasAyasAvadAI taM / khajjati asaMjamadADhAhiM saMkilesAdidaMsehiM // 1287 / / 'ahavA' athavA / tallicchAI' apasRtajanalipsAvantaH / 'kUrAI' krUrAH / 'kasAyasAvadAI' kaSAyavyAlamRgAH / taM apasRtaM / 'khujjati' bhakSayeyuH / 'asaMjamavADhAhiM' asaMyamadaMSTrAbhiH / 'saMkilesAdidaMsehi' saMklezAdidaMzazca / indriyANAM kaSAyANAM vA vaze nipatatyasati niryApake sUrAviti bhAvaH // 1287 // . tayorindriyakaSAyayoH pravRttiranekadoSamUleti kathayati osaNNasevaNAo paDisevaMto asaMjado hoi| siddhipahapacchidAo ohINo sAdhusatthAdo // 1288 // idiyakasAyagurugattaNeNa suhasIlabhAvidoM samaNo / karaNAlaso bhavittA sevadi osaNNasevAoM // 1289 / / 'idiyakasAyagurugattaNeNa' tIvendriyakaSAyapariNAmatayA / 'suhasIlabhAvido samaNo' sukhasamAdhibhAvitaH zramaNaH / 'karaNAlaso' trayodazavidhAsu kriyAsu alasaH / 'bhavittA' bhUtvA / 'sevadi' sevate / 'osaNNasevAoM' avasannasevAH bhraSTacAritrANAM kriyAsu pravartate iti yAvat / osaNNo / / 1289 / / keI gahidA iMdiyacorehiM kasAyasAvadehiM vA / paMthaM chaMDiya NijjaMti sAghusatthassa pAsammi // 1290 // _ 'keI gahidA iMdiyacorehi' kecidgRhItA indriyacauraH / 'kasAyasAvadehiM tahA' tathA kaSAyazvApadazca gRhItAH / 'sAdhusatthassa paMthaM chaMDiya' sAdhusArthasya panthAnaM tyaktvA / 'pAsammi NijjaMti' pAveM yAnti // 1290 // hai isalie indriya cora nahIM satAte, yaha ukta kathanakA bhAva hai / / 1286 / / ___gA0-athavA usa viSayarUpI aTavImeM phaMse hue logoMko khAneke icchuka krUra kaSAyarUpI siMhAdi usa Agata sAdhuko asaMyamarUpI dADhoMse aura rAgadveSa moharUpI dA~toMse khA jAte haiN| kahanekA bhAva yaha hai ki niryApakAcAryake abhAvameM kSapaka indriyoM aura kaSAyoMke phandemeM phaMsa jAtA hai // 1287|| Age kahate haiM ki indriya aura kaSAyakI pravRtti aneka doSoMkA mUla hai gA0-jo sAdhu cAritra bhraSTa sAdhuoMkI kriyA karatA hai vaha asaMyamI hokara sAdhuoMke saMghase bAhara ho jAtA hai aura mokSamArgase dUra ho jAtA hai / / 1288 // ____ gA0-indriya aura kaSAyarUpa tIvra pariNAma honese sukhapUrvaka samAdhimeM lagA sAdhu teraha prakArakI kriyAoMmeM AlasI hokara cAritra bhraSTa sAdhuoMkI kriyA karane lagatA hai aisA sAdhu avasanna kahalAtA hai / / 1289 / / gA0-koI sAdhu indriyarUpI coroM aura kaSAyarUpI hiMsaka jIvoMke dvArA pakar3e jAkara sAdhu saMghake mArgako chor3akara sAdhuoMke pArzvavartI ho jAte haiM / sAdhu saMghake pArzvavartI honese inheM pAsattha yA pArzvastha kahate haiM / / 1290 / / Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 642 bhagavatI ArAdhanA to sAghusatthapaMthaM chaMDiya pAsammi NijjamANA te / gAravagahiNakuDille paDidA pAveMti dukkhANi // 1291 // 'to sAghusatyapaMthaM' sAdhusArthasya panthAnaM / 'chaMDiya' tyaktvA / 'pAsammi' pArzve / 'NijjamANA te' nIyamAnAste / 'gArava gahiNa kuDille' ciraRddhirasasAtagauravasaJchanne gahane / 'paDidA' patitAH / 'pAveti' prApnuvanti / 'duvakhANi' duHkhAni // 1291 // sallavisakaMTaehiM viddhA paDidA paDaMti dukkhesu / visakaMTaya viddhA vA paDidA aDavIe egAgI // / 1292 / / 'salla visakaMTa ehi viddhA' mithyAtvamAyAnidAnazalyakaNTakairvA viddhAH 'paDivA' patitAH / 'dukkhesu paDaMti' duHkheSu patanti / 'visakaMTayaviddhA aDavIe egAgI paDidA iva' viSakaNTakena viddhA aTavyAmekAkinaH patitA yathA duHkheSu patanti tathaiveti dAntike yojanA // 1292 // paMthaM chaMDiya so jAdi sAghusatthassa ceva 'pAsAo / jo paDi sevadi pAsatthasevaNAo hu Niddhammo // 1293 // sAdhusArthasya panthAnaM tyaktvA kasya pArzve yAti yasyAmI doSA vyAvaNitAH - gauravagahane pAtaH zalyaviSakaNTakavedhAdayazcetyAzaGkAyAM vadati / 'paMthaM chaMDiya sAghusatyassa so jAdi' parityajya sAghusArthasya panthAnamasau yAti / 'pAsamma' pArzve / 'jo paDisevadi' yaH pratisevate, 'pAsatthasevaNAo du' pArzvasthasevanAH, 'Niddhammo ' dharmazcAritraM tasmAdapagataH, dharmAdapagataH sanpArzvasthAcaraNIyAsu kriyAsu pravartate // 1293 // saivaM kathaM nirdharmatA tasyetyAzaGkya vadanti - i diyakasAyagaruyattaNeNa caraNaM taNaM va passaMto / ddhimmo hu savittA sevadi pAsatthasevAo // 1294 / / 'iMdiyakasAyagurugattaNeNa' indriyakaSAyaviSayairgauravAcca rAgadveSapariNAmayoH krodhAdipariNAmAnAM ca gA0-- sAdhu samUhake mArgako chor3akara pArzvastha munipaneko prApta hue ve Rddhigaurava, rasagaurava aura sAtagauravase bhare gahana vanameM par3akara tIvra duHkha pAte haiM // 1291 // gA0 - athavA jaise viSaile kA~ToMse biMdhe hue manuSya aTavImeM akele par3e hue duHkha pAte haiM, vaise hI mithyAtva mAyA aura nidAnazalyarUpI kA~ToMse bIMdhe hue ve pArzvastha muni duHkha pAte haiM // 1292|| gA0 - vaha pArzvastha muni sAdhu saMghakA mArga tyAgakara aise munike pAsa jAtA hai jo cAritrase bhraSTa hokara pArzvastha muniyoMkA AcaraNa karatA hai || 1293 / / vaha muni cAritra bhraSTa kyoM hai ? isakA uttara dete haiM gA0 - TI0 - indriya, kaSAya aura viSayoMke kAraNa rAgadveSarUpa pariNAmoM aura krodhAdi 1. pAsammi - ja0 / Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA tIvratvAt / 'caraNaM' cAritraM, 'taNaM va' tRNamiva, 'passaMto' pazyan rAgAdayo'pyazubhapariNAmAstattvajJAnasya pratibandhakAstena sakaluSaM jJAnacAritraM nissAramiva pazyati. tata eva tatrAkRtAdaraH cAritrAdapaitIti nirddharmatAsya / tataH pArzvasthasevAsu prayatate / 'pAsattho' // 1294|| idiyacoraparaddhA kasAyasAvadabhaeNa vA keI / ummaggeNa palAyaMti sAdhusatthassa dUreNa // 1295 // 'idiyacoraparaddhA' indriyacorakRtopadravAH / 'kasAyasAvadabhaeNa vA keI' kaSAyavyAlamRgabhayena vA kecit / 'ummageNa' unmArgeNa 'palAyaMti' palAyanaM kurvanti / 'sAdhusatthassa dUreNa' sAdhusArthasya dUrAt // 1295 // to te kusIlapaDisevaNAvaNe uppadheNa dhAvaMtA / saNNANadIsu paDidA kilesasodeNa vuDhDhaMti // 1296 // 'to' tataH sAdhusArthAdUrAdapasRtAH, 'kusolapaDisevaNAvaNe' kuzIlapratisevanAvane, 'uppatheNa' unmArgeNa / 'ghAvaMtA' dhAvantaH / 'saNNANadIsu' saMjJAnadISu / 'paDidA' patitAH / 'kilesasodeNa' kleshsrotsaa| vuDhDhanti' te buDanti // 1296 // saNNANadIsu UDhA vuDhaDhA thAhaM kahaMpi alahaMtA / to te saMsArodadhimadaMti bahudukkhabhIsammi // 1297 / / 'saNNANavIsu UDhA' saMjJAnadIbhirAkRSTAH saMto nirmagnAH 'thAha' avasthAnaM 'kahipi' kvacidapi 'alahaMtA' alabhamAnAH / 'to' pazcAt / 'saMsArodadhimadaMti' saMsArasAgaraM pravizanti / 'bahudukkhabhIsammi' bahuduHkhabhISmaM // 1297 // AsAgiriduggANi ya adigamma tidaMDakakkhaDasilAsu / UloDidapabbhaTTA khuppaMti aNaMtayaM kAlaM // 1298 // pariNAmoMke tIvra honese vaha cAritrako tRNake samAna mAnatA hai| kyoMki rAgAdirUpa azubha pariNAma tattvajJAnake pratibandhaka hote haiN| ataH usakA jJAna dUSita honese vaha cAritrako sArahIna mAnatA hai / isIse vaha usameM AdarabhAva na rakhaneke kAraNa cAritrase cyuta hotA hai| isIse use cAritra bhraSTa kahA hai| cAritra bhraSTa hokara vaha pArzvastha muniyoMkI sevAmeM laga jAtA hai| yaha pArzvastha munikA kathana hai // 1294 / / ___ gA0-athavA koI muni indriyarUpI coroMse pIr3ita hokara kaSAyarUpa hiMsaka prANiyoMke bhayase sAdhu saMghase dUra hokara unmArgameM cale jAte haiM // 1295 / / gA0-sAdhu saMghase dUra hokara ve muni kuzIla pratisevanArUpa vanameM unmArgase daur3ate hue . AhAra bhaya maithuna parigraharUpa saMjJAnadImeM girakara kaSTarUpI pravAhameM par3akara DUba jAte haiM / / 1296 // gA0-saMjJArUpa nadImeM DUbanepara unheM kahIM bhI ThaharanekA sthAna nahIM milatA ata: ve bahuta duHkhoMse bhayAnaka saMsAra samudra meM praveza karate haiM // 1297 / / gA0-saMsAra samudrameM praveza karanepara AzArUpI pahAr3oMko lAMghate hue mana-vacana-kAyakI Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'AsAgiriduggANi ya' AzAgiridurgAzca / 'adigamma' atikramya / 'tidaMDakakkaDasilAsu' tridaNDakazazilAsu / 'UloDida' 'panbhaTTA' avaluNThitAH santaH prabhraSTAH 'khaveti' gamayanti / 'anaMtayaM kAlaM' anaMtaM kAlaM // 1298 // 644 bahupAvakammakaraNADavIsu mahadIsu viSpaNaTTA vA / googdipA bhamaMti suciraMpi tattheva / / 1299 // 'bahupAvakammakaraNADavIsu' bahuvidhAnyazubhakarmANyevATavyaH tAsu 'mahadosu' dIrghAsu / 'vippaNaThThA' vinanaSTAH / 'addivaNigvRdipadhA' adRSTanivRttimArgAH / 'bhamaMti' bhramanti / 'suciraMSi' suciramapi / 'tattheva' tatraiva / / 1299 / / dUreNa sAdhusatthaM chaMDiya so upadheNa khu palAdi / sevadi kusIlapaDi sevaNAo jo suttadiTThAo || 1300 || 'dUreNa sAdhusatthaM' dUrAtsAghusArthaM / 'chaMDiya' tyaktvA / 'so' saH / ' uppadheNa khu' unmArgeNa / 'palAdi' palAyate / 'sevadi kusIlapaDisevaNAo' sevate kuzIlapratisevanAH / 'jo' yaH / 'suttaNidiTThAo' sUtra nirdiSTAH ||1300 // i diyakasAya gurugattaNeNa caraNaM taNaM va passaMto / ghiso bhavittA sevadi hu kusIlasevAo || 1301 // 'i' diyakasAyagurugattaNeNa' indriyakaSAyapariNAmAnAM gurutvena / 'caraNaM taNaM va passaMto' caraNaM tRNamiva pazyan / 'NiddaMdhaso bhavittA' ahnIko bhUtvA / ' sevadi' sevate kuzIlasevAH / / kusIlA / / 1301 // siddhipuramuvallINA vi ke iMdiyakasAyacorehiM | paviluttacaraNabhaMDA uvahadamANA NivaTThati / / 1302 / / duSpravRttirUpa zilAoM para lur3hakate hue girakara anantakAla bitAte haiM || 1298 // vizeSArtha - pahale ve uttaraguNa chor3ate haiM phira mUlaguNa aura samyaktvase bhI bhraSTa hokara saMsArameM bhramaNa karate haiM / / 1298 / / gA0--aneka prakArake azubhakarmarUpa sudIrgha aTavImeM bhaTakate hue ve nirvANakA mArga kabhI dekhA na honese cirakAlataka vahIM bhramaNa karate rahate haiM || 1299 // gA0 - ve dUrase hI sAdhusaMgako tyAgakara kumArgameM dauDate haiM / aura AgamameM kahe kuzIla muni doSoM ko karate haiM / / 1300 || gA0 0 - indriya aura kaSAyarUpa pariNAmoMkI tIvratAke kAraNa cAritrako tRNake samAna mAnate haiM aura nirlajja hokara kuzIlakA sevana karate haiM // 1301 || isa prakAra kuzIla munikA kathana huA / gA0 - koI-koI muktipurIke nikaTa taka jAkara bhI indriya aura kaSAyarUpI coroMke dvArA cAritrarUpI dhana curAye jAnepara saMyamakA abhimAna tyAgakara usase lauTa Ate haiM ||1302 || Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'siddhipuramuvalloNA vi' siddhipuramupalInA api / 'keI' kecit / 'iMdiyakasAyacorehi' indriyakaSAyacoraiH / 'paviluttacaraNabhaMDA' aphRtcaaritrbhaannddaaH| 'uvahavamANA' upahatAbhimAnAH / 'nivati' nirvatante // 1302 // to te sIladariddA dukkhamaNaMtaM sadA vi pAvaMti / bahupariyaNo darido pAvadi tivvaM jaghA dukkhaM // 1303 / / 'to' pazcAt / 'te sIladaridA' te zIladaridrAH / 'dukkhaM' duHkhaM / 'aNaMta' antAtItaM / 'sadA vi pAvaMti' sadA prApnuvanti / 'bahuMpariyaNo' bhuprijno| 'darido' daridraH / 'pAvavi dukkha tivvaM' prApnoti duHkhaM tIvaM yathA // 1303 / / so hodi sAdhusatthAdu Niggado jo bhave jadhAchaMdo / ussuttamaNuvadiTuM ca jadhicchAe vikappaMto // 1304 // __ 'so hodi' sa bhavati / 'sAdhusatyAdu Niggayo' sAdhusAnnivRttaH / 'jo have jadhAcha do' yo bhavati svecchAvRttiH / 'ussuttaM' utsUtraM / 'aNuvadiTTa' anupadiSTaM ca sthaviraiH / 'jadicchAe vikappaMto' yathecchayA vikalpayan / / 1304 // jo hodi jadhAchaMdo tassa dhaNidaMpi saMjamiMtassa / patthi du caraNaM caraNaM khu hodi sammattasahacArI // 1305 // 'jo hovi jadhAI do' yo bhavati svecchAvRttiH / 'tassa dhaNipi saMjamitassa' tasya nitarAmapi saMyame pravartamAnasya / 'Nasthi du' nAstyeva / 'caraNaM' cAritraM / 'caraNaM khu hodi sammattasahacArI' samyaktvasahacAryeva yatezcAritraM / svacchandavRttastu yatkicitparikalpayataH sUtramananusarataH naiva samyagdarzanamasti / tadantareNa samyakcAritraM naiva bhavati // 1305 // iMdiyakasAyagurugattaNeNa suttaM pmaannmkrNto| parimANedi jiNutte atthe sacchaMdado ceva // 1306 // gA0-pazcAt ve zIlase daridra muni sadA ananta duHkha pAte haiN| jaise bahuta parivAravAlA daridra manuSya tIvra duHkha pAtA hai // 1303 // aba yathAcchanda munikA svarUpa kahate haiM gA0-sAdhusaMghase nikalakara jo pUrvAcAryoMke dvArA nahIM kahe Agama viruddha mArgakI apanI icchAnusAra kalpanA karatA hai vaha yathAcchanda muni hotA hai / / 1304|| gA0-TI0-jo svacchandacArI muni hotA hai vaha saMyamameM atyanta pravRtti bhI kare to bhI usakA cAritra cAritra nahIM hai kyoMki samyaktvake sAtha jo cAritra hotA hai vahI cAritra hotA hai| jo svacchandacArI hotA hai vaha to jo usakI icchA hotI hai tadanusAra AcaraNa karatA hai| AgamakA anusaraNa nahIM karatA, ataH usake samyagdarzana nahIM hai| aura samyagdarzanake vinA samyakcAritra nahIM hotA // 1305 / / Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 646 bhagavatI ArAdhanA 'iMdiyakasAyagurugattaNeNa' kaSAyAkSagurukRtatvena sUtramapramANayan / 'parimANedi' anyathA gRhNAti / "jiNutte atthe' jinoktAnAn / 'sacchaMdado ceva' svecchAbhiprAyeNeva / / jadhAchauMda // 1306 / / idiyakasAyadosehiM aghavA sAmaNNajogaparitaMto / jo uvvAyadi so hodi Niyatto sAdhusatthAdo // 1307 / / 'idiyakasAyadosehi' iMdriyakaSAyadoSaH / 'adhavA sAmaNNajogaparitaMto' athavA sAmAnyayogena dAntaH / 'jo uvvAyadi' yazcAritrAccyavate / 'so hodi' sa bhavati / 'Nayatto sAdhusatyAvo' nivRttaH sAdhusArthAt // 1307 // iMdiyakasAyavasiyA keI ThANANi tANi savvANi / pAvijjate dosehiM tehiM savvehiM saMsattA // 1308 // 'idiyakasAyavasigA' indriyakaSAyavazagAH / 'keI' kecit / 'ThANANi tANi savvANi' tAnyazubhasthAnapariNAmAni / 'pAvijjati' prApyante / 'dosehi tehiM sarvahiM saMsattA' doSastaiH sarvaiH saMsaktAH / saMsattA // 1308 // iya ede paMcavidhA jiNehiM savaNA duguMcchidA sutte / iMdiyakasAyaguruyattaNeNa NiccaMpi paDikuddhA // 1309 / / pAsatyattigadaM // 1309 // duTTA cavalA adidujjayA ya NiccaM pi samaNubaddhA ya / dukkhAvahA ya bhImA jIvANaM iMdiyakasAyA / / 1310 // 'duTThA' duSTA AtmopadravakAritvAt / 'capalA' anavasthitatvAt / 'adidujjayA ya' atIva durjayAH anupalabdhacAritramohakSayopazamaprakarSaNa jIvena duHkhena abhibhUyante iti / "giccaMpi' nityamapi / 'samaNubaddhA ya' gA0-indriya aura kaSAyoMkI prabalatAke kAraNa vaha Agamako pramANa nahIM mAnatA / aura apanI icchAke anusAra jinabhagavAnake dvArA kahe gaye arthako viparItarUpase grahaNa karatA haiM // 1306 // __ gA0-indriya aura kaSAyoMke doSase athavA sAmAnya yogase virakta hokara jo cAritrase gira jAtA hai vaha sAdhu saMgase alaga ho jAtA hai // 1307 / / aba saMsakta munikA svarUpa kahate haiM gA0-indriya aura kaSAoMke vazameM hue koI muni una saba doSoMmeM saMsakta hokara una saba azubha sthAna rUpa pariNAmoMko prApta hote haiM // 1308 / / gA0-isa prakAra ye pA~ca prakArake muni jina bhagavAnke dvArA AgamameM nindanIya kahe haiN| ye indriya aura kaSAyoMkI prabalatA honese nitya hI jinAgamase vimukha rahate haiM / / 1309 / / . gA0-To0-indriya aura kaSAyarUpa pariNAma bar3e duSTa haiM kyoMki ye AtmAmeM upadrava paidA karate haiM / anavasthita honese capala haiM / inako jItanA ati kaThina hai kyoMki jisa jIvake cAritra Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 647 samyaganubaddhAzcAritramohodayasya svakAraNasya sadA sadbhAvAt / nityAzcetkathaM capalAH / nityazabdo dhrauvye na prayuktaH kiMtvabhIkSNe muhurmuhuranubaddhA ityarthaH / capalatA tu pariNAmAnAM anavasthitatvaM ato na virodhaH / 'duHkhAvahAya' duHkhAvahAzca / 'jIvANaM' jIvAnAM / abhimatabhogAlAbhe prAptasya vA'pAye mahat duHkhamityanubhavasiddhameva sarvaprANabhRtAM / kAyAstu krodhAdayaH kaSAyanti' hRdayaM / athavA duHkhakAraNAsaTTedyArjana 'nimittatvAt duHkhAvahAH / indriyakaSAyavazago jIvAn hinasti / duHkhakaraNena vAstravatyasadvedyaM iti / yata eva duHkhAvahA ataeva bhImAH / 'i'diyakasAyA' indriyakaSAyapariNAmAH / / 1310 // marutellaMpi pito vattho jaha vAdi pUdiyaM gaMdhaM / dakkhido vii diyakasAyagaMdhaM vahadi koI / / 1311 // 'turuSkatailamapi' 'piyaMto' piban, 'battho' bastaH ajapotaH / 'jaha vAdi pUdiyaM gaMdhaM pUtigandhaM yathA vAti / prAkRtagandhaM yathA na jahAti saMzriyamANo'pi surabhiNA dravyeNa, 'tagha dikkhido vi' tathA dIkSito - 'pi parityaktAsaMyamo'pi / 'iMdiyakaSAyagaMdhaM vahadi' indriyakaSAya durgandhamudvahati iti yAvat / / 1311 // bhujato va subhoyaNamicchadi jagha sUyaro samalameva / ta dikkhidoM va iMdiyakasAyamaliNo havadi koi / / 1312 || 'bhu'jaMto vi subhoyaNaM' bhuJjAno'pi zobhanamAhAraM 'sUyaro jadha samalameva icchadi' sUkaro yathA samalamevAbhilaSati cirantanAbhyAsAt / 'taha' tathA 'dikkhido vi' dIkSito'pi kRtavrataparigrahasaMskAro'pi / 'koi' kazcit / 'iMdiyakaSAyamaliNo havadi indriyakaSAyAkhyAzubhapariNAmopanato bhavati / bhavyo'pi janaH mohake kSayopazamakA prakarSa nahIM hai vaha jIva bar3e kaSTase inheM vazameM kara pAtA hai / tathA inakA kAraNa cAritramohakA udaya sadA rahatA hai ataH ye nitya bane rahate haiM / zaGkA - yadi ye nitya haiM to capala kaise haiM ? samAdhAna - nitya zabdakA prayoga dhauvyake artha meM nahIM hai kintu bAra-bArake artha meM hai / aura pariNAmoM ke sthira na honeko capalatA kahate haiM ataH koI virodha nahIM hai / tathA ye jIvoMko duHkhadAyI haiM / iSTa bhogakI prApti na hone para athavA prApta bhogakA vinAza hone para mahAn duHkha hotA hai yaha sabhI prANiyoMko anubhavasiddha hai / krodhAdi kaSAya hRdayako saMtApa pahuMcAtI hai / athavA duHkhakA kAraNa jo asAtAvedanIya karma hai usake bandhameM nimitta haiM isalie duHkhadAyI haiM / jo indriya aura kaSAyake vazameM hotA hai vaha jIvoMkA ghAta karatA hai / jIvoMke duHkha denese asAtAvedanIya karmakA Asrava hotA hai / aura yataH ye indriya tathA kaSAya duHkhadAyI haiM, ataeva bhayaMkara haiM // 1310 // gA0--jaise bakarIkA baccA sugandhita tela bhI piye phira bhI apanI pUrva durgandhako nahIM chor3atA / usI prakAra dIkSA lekara bhI arthAt asaMyamako tyAgane para bhI koI koI indriya aura kaSAya rUpa durgandhako nahIM chor3a pAte || 1311 // jaise suara sundara svAdiSTa AhAra khAte hue bhI ciraMtana abhyAsa vaza viSTA hI khAnA pasanda karatA hai / usI prakAra vratoMko grahaNa karake bhI koI koI indriya aura kaSAyarUpa azubha 1. tapanti a0 / 2. dyAnAM ni-A0 mu0 / Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA gurupadezAdadhigataduHkhanivRttyupAyatayA parityaktendriyakaSAyo'pi gArhasthyaparityAgakAle punarapi tatrApatatIti // 1312 // 648 etad anekadRSTAntopanyAsena darzayati sUriruttara prabandhenavAhabhae palAdo jUhaM daTThUNa vAgurApaDidaM / sayameva mao vAguramadIdi jaha jUhataNhAe / / 1313 || 'vAhabhaeNa' vyAghabhayena / 'palAdo mago' kRtapalAyano mRgaH / ' vAgurApaDiDaM jUhaM daTThUNa' vAgurApatitaM svayUthaM dRSTvA / 'sayameva vAguramadIdi magoM' svayameva vAgurAM pravizati mRgaH 1 'jaha' yathA, kutaH / 'jUhataNhAe' tRSNayA / ' evaM ke vi gihavAsaM muccA' ityanayA gAthayA saMbandhaH kAryaH // 1313 // paMjaramuko sauNo suiraM ArAmaesa viharaMto / sayameva puNo paMjaramadIdi jagha NIDataNhAe || 1314 // 'paMjaramukko sauNo' paJjarAnmuktaH pakSI / 'suiraM ArAmaesu viharato' ArAmeSu svecchayA viharan / 'sayameva' svayameva / 'puNoM' punaH / 'paMjaramadIdi' paJjaramupaiti / 'jaha noDataNhAe' yathA nIDatRSNayA // 1314 // kalabho gaeNa paMkAduddharido duttarAdu balieNa | sayameva puNo paMke jalataNhAe jaha adIdi / / 1315 // 'kalabho' gajapotaH mahati kardame patitaH / 'gaeNa paMkAduddharidoM gajena pareNa paGkAduddhRto / 'duttarAvu' dustarAt paGkAt baliSvatizayavatA gajena / 'sagameva puNo paMkaM jaha adIdi' svayameva kalabho yathA pa mupaiti / 'jalataNhAe' jalatRSNayA // 1315 // aggiparikkhittAdo sauNo rukkhAdu uppaDittANaM / sayameva taM dumaM so NIDaNimittaM jagha adIdi // 1316 // pariNAma vAle hote haiM / bhavya jIva bhI guruke upadezase gRhasthAzramakA parityAga karate samaya duHkhakI nivRttikA upAya jAnakara indriya aura kaSAya rUpa pariNAmoMkA tyAga karatA hai kintu phira bhI vaha unhIMke cakrameM par3a jAtA hai || 1312 // Age AcArya aneka dRSTAntoMke dvArA isIko darzAte haiM gA0--jaise vyAdhake bhayase bhAgA huA hirana apane jhuNDako jAlameM pha~sA dekhakara jhuNDake mohase svayaM bhI jAlameM pha~sa jAtA hai vaise hI koI muni gRha tyAganeke bAda svayaM hI usameM pha~sa jAtA hai // 1313|| gA0 - jaise pIMjarese mukta huA pakSI udyAnoMmeM svecchApUrvaka vihAra karate hue svayaM hI apane AvAsake premavaza pIMjaremeM calA jAtA hai || 1314 || gA0- -- jaise mahatI kIcar3ameM pha~sA hAthIkA baccA balavAn hAthIke dvArA nikAlA gayA / kintu pAnIkI pyAsavaza vaha svayaM hI kIcar3a meM pha~sa jAtA hai || 1315 / / gA0 - jaise pakSI Aga se ghire vRkSase ur3akara svayaM hI apane ghoMsaleke kAraNa usa vRkSapara jA pahu~catA hai || 1316 / / Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 649 'rukkhAdo sauNo uppaDittANaM' vRkSAdutpatya zakunaH / kIdRgbhUtAt ? 'aggiparikkhittAdo' agninA samantAdveSTitAt / 'sayameva taM dumaM jaha adIdi' svayamevAsau pakSI agniparikSiptadrumamadhigacchati / 'goDaNimittaM' svAvAsanimittaM // 1316 // laMghijjato ahiNA pAsutto kor3a jaggamANeNa / udghavido taM ghettuM icchadi jagha kodugahaleNa || 1317 // 'laMbijjato ahiNA' laGghyamAno'hinA, 'koi pAsutto' kazcitprasuptaH, 'jaggamANeNa uTThavido' jAgratA utthApitaH / 'jaha taM ghettumicchati' yathA sarpa grahItumicchati, 'koDugahale ' kautUhalena // 1317 // sayameva vaMtamasaNaM Nillajjo NigghiNo sayaM ceva / lolo kiviNo bhuMjadi suNaho jadha asaNataNhAe // 1318 // 'sayameva vaMtamasaNaM' svayameva vAntamazanaM / 'suNaho pillajjo NigghaNo' zvA nirlajjaH nirghRNaH / 'jahA' yathA / 'sayameva bhujadi' svayameva bhRGkte / 'lolo' AsaktaH / 'kiviNoM' kRpaNaH / asaNataNhAe' azanatRSNayA / / 1318 / / evaM keI givAsa do samukkA vi dikkhidA saMtA / iM diyakasAya dosehi puNo te ceva giNhati / / 1319 // ' evaM kei evaM kecit / 'gihivAsa dosamukkA vi' gRhavAsebhyo ye doSAstebhyo muktA: / 'dikkhidA vi saMtA' dIkSitA api santaH / 'i'diyakasAyadose' indriyakaSAyadoSAn / 'te ceva' tAMzcaiva gRhavAsagatAn / 'gati' gRhNanti / kIgRggRhavAso yena duSTa iti bhaNyate / mamedaM bhAvAdhiSThAnaH anuparatamAyAlobhotpAdanapravINa jIvanopAyapravRttaH kaSAyANAmAkaraH pareSAM pIDAnugrahayorAbaddhaparikaraH pRthivyaptejovAyu vanaspatiSvanArata'vRttavyApAro, manovAkkAyaiH sacittAcittAne kANusthUladraviNagrahaNavarddhanopajAtAyAsaH yatra sthito jano'sAre sAratAM, anitye nityatAM, azaraNe zaraNatAM, azucau zucitAM duHkhe sukhitAM, ahite hitatAM, asaMzraye saMzrayaNIyatAM, gA0 - jaise kisI sote hue manuSyaparase sarpa jA rahA hai / use koI jAgatA huA manuSya uThAtA hai aura vaha uThakara kautUhalavaza usa sarpako pakar3anA cAhatA hai / / 1317 || gA0---- jaise koI nirlajja ghinAvanA kuttA apane hI vamana kiye bhojanako bhojanakI tRSNAvaza lolupatAse khAtA hai / / 1318 / / 10 gA0 - TI0 - vaise hI gRhavAsake doSoMse mukta koI dIkSA svIkAra karake bhI gRhavAsake unhIM indriya aura kaSAyarUpa doSoMko svIkAra karatA hai / gRhavAsako burA kyoM kahA yaha batalAte haiMgRhasthAzrama 'yaha merA hai' isa bhAvakA adhiSThAna hai, nirantara mAyA aura lobhako utpanna karanemeM dakSa jIvanake upAyoMmeM lagAnevAlA hai, kaSAyoMkI khAna hai, dUsaroMko pIr3A dene aura anugraha karanemeM tatpara rahatA hai, pRthivI jala Aga vAyu aura vanaspatimeM usakA vyApAra sadA calA karatA hai, mana vacana kAyase sacitta acitta aneka sUkSma aura sthUla dravyoM ke grahaNa aura bar3hAne ke lie usameM prayAsa karanA hotA hai / usameM rahakara manuSya asArameM sAratA, anitya meM nityatA, azaraNa meM zaraNatA, azucimeM zucitA, duHkhameM sukhapanA, ahitameM hitapanA, 1. rajavRttavyAvRttavyA-A0 mu0 / Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 650 bhagavatI ArAdhanA zatrubhUte mitratAM ca manyamAnaH paritaH paridhAvati / samayasazaGko'pi padamadhigacchati / duruttarakAlalohapaJjarodaragato haririva, vAgurApatitamRgakulamiva, anyAyakardamonmagno jaratkuJjara iva hatAzaH, pAzabaddho vihaga iva, cArakAvaruddhastaskara iva, vyAghramadhyamadhyAsIno'lpabalo mRga iva, tadantikopayAnajAtasaGkaTaH kuTapAMzAvakRSTo jalacara iva, yatrAvasthito janaH kaambhltmHpttlenaaviyte| rAgamahAnAgaMrupadrutaH cintADAkinIbhiH kavalIkriyate, zokavaranugamyate, kopapAvakena bhasmasAt kriyate, durAzAlatikAbhinizcalaM badhyate, priyaviprayogAzanibhiranizaM zakalIkriyate, prArthitAlAbhazarazataistUNIratAM nIyate, mAyAsthavirikayA gADhamAliMgyate, paribhavakaThinakuThArairvidAryate, ayazomalena lipyate, mohamahAvanavAraNena hanyate, pApaghAtakaravabodhaH pAtyate, bhayAyaHzalAkAbhistudyate, AyAsavAyasaH prativAsaraM 'bhakSyate, ImiSyA virUpatAM pariprApyate, parigrahagrahagRhyate / yatrAvasthito'saMyamAbhimukho bhavati / asUyAjAyAyAH priyatAM yAti, mAnadAnavAdhipatitAM anubhavati, vizAladhavalacAritrAtapatratrayachAyAsukhaM na labhate, saMsAracArakAdAtmAnaM nApanayati, karmanirmUlanAya na prabhavati, maraNaviSapAdapaM na dahati, mohaghanazRGgalAM na troTayati, vicitrayonimakhasaMcaraNaM na niSedhati / tata itthaMbhatAdagahavAsadoSAttyaktA santo'pi dIkSitA 'idiyakasAyadose hiM' indriyakaSAyadoSAn / hi zabdraH samuccayArthaH / tenaivamabhisaMbadhyate 'puNo hi' punarapi 'te caiva' tAneva / 'giDaMti' gRhNanti // 1319 // anAzrayameM AzrayapanA, zatrumeM mitratA mAnatA huA saba ora daur3atA hai| bhaya aura zaMkAse yukta hote hue bhI Azraya prApta karatA hai| jisase nikalanA kaThina hai aise kAlarUpI loheke pIjareke peTameM gaye siMhakI taraha, jAlameM phase hiraNoMkI taraha, anyAyarUpI kIcar3ameM phaMse bUr3he hAthIkI taraha, pAzase baddha pakSIkI taraha, jelameM banda corakI taraha, vyAghroMke madhyameM baiThe hue durbala hiraNakI taraha, jisake pAsameM jAnese saMkaTa AyA hai aise jAlameM phaMse magaramacchakI taraha, jisa gRhasthAzramameM rahanevAlA manuSya kAlarUpI atyanta gAr3he andhakArake paTalase AcchAdita ho jAtA hai| rAgarUpI mahAnAga use satAte haiN| cintArUpI DAkinI use khA jAtI hai| zokarUpI bher3iye usake pIche lage rahate haiN| koparUpa Aga use jalAkara rAkha kara detI hai| durAzArUpI latAoMse vaha aisA ba~dha jAtA hai ki hAtha paira bhI nahIM hilA paataa| priyakA viyogarUpI vajrapAta usake Tukar3e kara DAlatA hai| prArthanA karanepara na milanerUpI saikar3oM bANoMkA vaha tarakasa bana jAtA hai arthAt jaise tarakasameM bANa rahate haiM vaise hI gRhasthAzramameM vAMchita bastukA lAbha na honerUpI bANa bhare haiN| mAyArUpI bur3hiyA use jorase cipakAye rahatI hai| tiraskArarUpI kaThora kuThAra use kATate rahate haiN| apayazarUpI malase dhaha lipta hotA hai / mahAmoharUpI jaMgalI hAthIke dvArA vaha tA hai| pAparUpI ghAtakoMke dvArA vaha jJAnazanya kara diyA jAtA hai| bhayarUpI lohekI suiyoMse kocA jAtA hai| pratidina zramarUpI kauoMke dvArA khAyA jAtA hai| IrSArUpI kAjalase virUpa kiyA jAtA hai| parigraharUpI magaramacchoMke dvArA pakar3A jAtA hai| jisa gRhasthAzramameM rahakara asaMyamakI ora jAtA hai| asUyArUpI patnIkA pyArA hotA hai| arthAt dUsaroMke guNoMmeM bhI doSa dekhatA hai, apaneko mAnarUpI dAnavakA svAmI mAnane lagatA hai| vizAla dhavala cAritrarUpI tIna chatroMkI chAyAkA sukha use nahIM miltaa| vaha apaneko saMsArarUpI jelase nahIM chur3A paataa| karmokA jar3amUlase vinAza nahIM kara paataa| mRtyurUpI viSavRkSako nahIM jalA paataa| moharUpI majabUta sA~kalako nahIM todd'taa| vicitra yoniyoMmeM jAneko nahIM roka paataa| dIkSA 1. bhISyate A0 mu0 / 2. doSAnmuktAH A0 / Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 651 baMdhaNamukko punareva baMdhaNaM so aceyaNodIdi / iMdiyakasAyabaMdhaNamuvedi jo dikkhido saMto // 1320 // 'baMdhaNamukko' bandhanamuktaH / 'punareva baMdhaNaM' punarbandhanaM / 'adIdi' pratipadyate / 'so acedaNo' so'jJaH / kaH ? 'jo dikkhido saMto IdiyakasAyabaMdhaNamuvedi' yo dIkSitaH sannidriyakaSAyabandhamupaiti / indriyakaSAyapariNAmAH karmabandhanakriyAyAM sAdhakatamatayA iha bandhanazabdenocyante // 1320 // mukko vi Naro kaliNA puNo vi taM ceva maggadi kaliM so / jo dikkhido vi iMdiyakasAyamaiyaM kalimuvedi / / 1321 / / prasiddhArthA // 1321 // uttaragAthA so Nicchadi mottuM je hatthagayaM ummuyaM supajjaliyaM / so akkamadi kaNhasappaM chAdaM vagdhaM ca parimasadi // 1322 / / 'so Nicchadi' sa necchati / 'mottuM' moktuM / ki ? 'hatthagayaM' hastasthitaM hastagataM vA / 'ummukkaM saMpajjaliyaM' ulmakaM suSTha prajvalitaM / 'so kaNhasappamakkamadi' sa kRSNasarpamAnAmati / 'chAdaM vagdhaM ca parimasadi' kSudhopadrutaM vyAghraM ca spRzati // 1322 // so kaMThollagidasilo dahamatthAhaM adIdi annnnaannii| jo dikkhido vi iMdiyakasAyavasigo have sAdhU // 1323 / / 'so kaMThollagidasilo' sa kaNThAvalambitazilaH / 'dahamatthAhaM' hRdamagAdhaM / 'adIdi' pravizati / 'aNNANI' ajJaH / 'jo dikkhido viya' yo dIkSito'pi 'idiyakasAyavasigoM' indrikaSAyavazavartI sAdRzyAdabhedavyavahAraH // 1323 // dhAraNa karake isa prakArake gRhavAsa sambandhI doSoMse mukta hokara bhI punaH unhIM doSoMko svIkAra karatA hai // 1319 // gA0-jo dIkSita hokara indriya aura kaSAyoMke bandhanameM par3atA hai vaha ajJAnI bandhanase mukta hokara punaH bandhanako prApta hotA hai // 1320 // gA0-jo dIkSita hokara bhI indriya kaSAyamayI kaliko svIkAra karatA hai vaha manuSya kalikAlase mukta hokara bho punaH uso kaliko khojatA hai / / 1321 // gA0--jo sAdhu dIkSita hokara bhI indriya aura kaSAyoMke bandhanameM par3atA hai vaha hAthameM sthita jalate hue alAtako chor3anA nahIM cAhatA, vaha kAle sA~pako lA~ghatA hai aura bhUkhe vyAghrakA sparza karatA hai / / 1322 / / gA0-jo sAdhu dIkSita hokara bhI indriya aura kaSAyake adhIna hotA hai vaha ajJAnI apane gale meM patthara bAMdhakara agAdha tAlAbameM praveza karatA hai // 1323 / / Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 652 bhagavatI ArAdhanA idiyagahovasiTTho uvasiTTho Na du gaheNa uvasiTTho / kuNadi gaho eyabhave dosaM idaro bhavasadesu / / 1324 // 'idiyagahovasiTTho' indriyagrahagRhItaH / 'uvasiTTho' gRhItaH / 'Na du gaheNa uvasiTTho' naiva graheNopasRSTaH / kutaH ? yasmAt / 'kuNadi gaho eyabhave dosa' ekasminneva bhave graho buddhivyAmohalakSaNaM doSaM karoti / 'idaro bhavasadesu' indriyakaSAyagraho bhavazateSu doSaM karoti / / 1324 // hodi kasAummatto ummatto tadha Na pittaummatto / Na kuNadi pittummatto pAvaM idaro jadhummatto // 1325 / / 'hodi kasAummatto' atraivaM padaghaTanA / 'ummatto hodi' unmatto bhavati ythaa| kaH ? 'kasAyaummatto' kaSAyonmattaH / yathA 'ummatto Na hoditti' padaghaTanA tathA unmatto na bhavati / kaH ? 'pittaummatto pittonmattaH / etena pittakRtAdunmAdAt kaSAyakRtasyonmAdasya jaghanyatA khyAtA / kathaM? 'na kuNavi pittammattoM pApaM na karoti pittonmattaH / 'pApaM idaro jadhummatto' kaSAyonmatto yathA pApaM karoti, tathAbhUtaM na karoti / yataH ekaiko'pi krodhAdiH hiMsAdiSu pravartayani / karmaNAM sthitibandhaM dIrdhIkaroti / vivekajJAnameva tiraskaroti pittonmAdaH / tato'nayormahadantaraM iti bhAvaH // 1325 // idiyakasAyamaio NaraM pisAyaM karaMti hu pisAyA / pAvakaraNavalaMbaM pecchaNayakaraM suyaNamajhe // 1326 // 'idiyakasAyamaio' indriyakaSAyamayaH pizAcaH / 'garaM pisAyaM karevi' naraM pizAcaM karoti / kIdRgbhataM pizAcaM karoti ? 'sujaNamajhe pecchaNayakaraM' sUjanamadhye prekSaNikakAraNaM / 'pAvakaraNavalaMba' hiMsAdipApakriyAvilambanAM prekSaNIyatvena saMpAdayantaM pizAcaM karotIti yAvata // 1326 / / kulajassa jasamicchaMttagassa NighaNaM varaM khu purisassa / Na ya dikkhideNa iMdiyakasAyavasieNa jeduje / / 1327 / / gA0-jo indriyarUpI grahase pakar3A huA hai vahI graha pIr3ita hai| jo grahase pakar3A huA hai vaha grahapIr3ita nahIM hai| kyoMki graha to eka hI bhavameM kaSTa detA hai kintu indriyarUpI graha saikar3oM bhavoMmeM kaSTa detA hai / / 1324 // gA0-TI0-jo kaSAyase unmatta (pAgala) hai vahI unmatta hai| jo pittase unmatta hai vaha unmatta nahIM hai| isase pittake dvArA hae unmAdase kaSAyake dvArA hae unmAdako nikRSTa batalAyA hai| kyoMki kaSAyase unmatta puruSa jaisA pApa karatA hai pittase unmatta vaisA pApa nahIM krtaa| eka-eka bhI krodhAdi kaSAya hiMsA AdimeM pravRtta karatA hai| karmoke sthitibandhako bar3hAtA hai| kintu pittase huA unmAda kevala vivekamUlaka jJAnakA hI tiraskAra karatA hai| isalie ina donoMmeM bahuta antara hai // 1325 / / gA0-indriya aura kaSAyamaya pizAca manuSyako sujanoMke madhyameM dekhane yogya pApakriyAkI viDambanAoMko karanevAlA pizAca banA detA hai / / 1326 / / Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'kulajassa parisassa jasamicchaMttagassa' kulaprasUtasya paMsaH yazo'bhilASiNaH / 'NidhaNaM varaM' matiH zobhanA / 'Na du jIvije' nava varaM jIvanaM / dikkhideNa iMdiyakasAyavasieNa' dIkSitasyendriyakaSAyavazavartinaH jIvanaM na zobhanamityarthaH // 1327 // jadha saNNaddho paggahidacAvakaMDo radhI palAyaMto / Nidijjadi tadha iMdiyakasAyavasigo vi pavvajjido // 1328 // 'yathA radho palAyaMto Nidijjavi' yathA rathI palAyannindyate / kIdRk ? 'saNNaddho paggahidacAvakaMDo' sannaddhaH upagRhItacApakANDaH / tathA 'idiyakasAyavasigo vi pavvajjido' tathA indriyakaSAyavazavayapi pravajito nindyate // 1328 // jadha bhikkhaM hiMDaMto mauDAdi alaMkido gahidasattho / priMdijjai tagha idiyakasAyavasigo vi pavvajjido // 1329 / / 'jadha bhikkha hiDato' mukuTAdibhiralaMkRto gRhItazastro bhikSAM bhraman nindyate / tathA nindyate indriyakaSAyavazavartI pravrajitaH // 1329 / / idiyakasAyavasigo maDo jaggo ya jo maliNagatto / so cittakammasamaNovva samaNarUvo asamaNo hu // 1330 // 'iMdiyakasAyavasigo' indriyakaSAyavazIkRtaH, muNDo nagnazca yo malinagAtraH san / 'so samaNarUvo na samaNo' sa zramaNarUpo na zramaNaH 'sa cittakammasavaNo vva' sa citrakarmazramaNa iva / paramArthazramaNasadRzarUpo'pi yathA citrazramaNo na zramaNastadvadazubhapariNAmapravaNaH // 1330 // jJAnaM narasya doSAnapaharati indriyakaSAyajayamukhena yathA sattvavataH praharaNamAvaraNaM ca zatru nAzayatI gA0-kulIna aura yazake abhilASI puruSakA maranA zreSTha hai kintu dIkSita hokara indriya aura kaSAyake vazameM rahakara jInA zreSTha nahIM hai // 1327 // gA-jaise dhanuSa bANa lekara yuddhake lie taiyAra rathArohI yadi yuddhase bhAgatA hai to nindAkA pAtra hotA hai| usI prakAra dIkSita sAdhu yadi indriya aura kaSAyake vazameM hotA hai to nindAkA pAtra hotA hai // 1328 / / gA0-jaise mukuTa Adise suzobhita aura hAthameM zastra liye hue koI bhikSAke lie ghUmatA hai to nindAkA pAtra hotA hai| vaise hI dIkSita hokara indriya aura kaSAyake vazameM honevAlA bhI nindAkA pAtra hotA hai // 1329 // __gA0-TI0-jo muNDita nagna aura malina zarIravAlA hokara bhI indriya aura kaSAyake vazameM hotA hai vaha citrameM aMkita zramaNake samAna zramaNarUpakA dhArI honepara bhI zramaNa nahIM hai / arthAt jaise citrameM aMkita zramaNa vAstavika zramaNake samAna rUpavAlA honepara bhI zramaNa nahIM hai usI prakAra zramaNakA veSa dhAraNa karake bhI jisake pariNAma azubha haiM vaha zramaNa nahIM hai / / 1330 // __ Age kahate haiM ki indriya aura kaSAyako jItaneke dvArA jJAna manuSyake doSoMko dUra karatA Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 654 bhagavaMtI ArAdhanoM tyuttaragAthArthaH indriyakaSAyAjaye jJAnaM doSApahAritvAkhyaM atizayanaM na labhate yathA sattvahInasyAvaraNasannAhAkhyaM praharaNaM ca khaDgacakrAdikaM zatrujayatvamatizayaM nAsAdayati NANaM dose NAsidi Narassa idiyakasAyavijayeNa / AuharaNaM paharaNaM jaha NAsedi ariM sasattassa // 1331 // 'NANaM' jJAnaM 'dose' doSAn / 'NAsidi' nAzayati / 'Narassa' narasya / 'idiyakasAyavijayena' / 'jaha' yathA / 'AuharaNaM paharaNaM' AyuSo haraNaM praharaNaM zastraM / saha sattvena vartate iti sasattvastasya / 'ari ripuM / 'gAsedi' nAzayati / / 1331 // NANaMpi kuNadi dose Narassa iMdiyakasAyadoseNa / AhAro vi hu pANo Narassa visasaMjudo haradi // 1332 / / 'NANapi kuNadi doMse Narassa' jJAnaM doSAnapi karoti narasya / 'idiyakasAyadoseNa' indriyakaSAyapariNAmadoSeNa / upakAryapi anupakAritAmudahati parasaMsargeNa / yathA prANadhAraNanimitto'pyAhAro viSamizraH prANAvinAzayati / / 1332 // NANaM karedi purisassa guNe iMdiyakasAyavijayeNa / balarUvavaNNamAU karehi jutto jadhAhAro / / 1333 / / 'NANaM karedi' jJAnaM karoti / 'purisassa guNe' puruSasya guNAn / kathaM ? 'idiyakasAyavijaeNa' indriyakaSAyavijayena / 'balavaNNarUvamAU karedi' balaM, rUpaM, tejaH, Ayuzca karoti / 'jutto jadhAhAro' yuktaH zobhano yathAhAraH viSeNAmizritaH // 1333 // NANaM pi guNe NAsedi Narassa iMdiyakasAyadoseNa / appavadhAe satthaM hodi hu kApurisahatthagayaM / / 1334 / / hai| jaise sattvasampanna manuSyakA zastra aura kavaca zatrukA nAza karatA hai| tathA indriya aura kaSAyako na jItanepara jJAna doSoMko dUra karanerUpa atizayako prApta nahIM krtaa| jaise sattvahIna puruSakA kavaca aura talavAra cakra Adi zastra zatruko jItanerUpa atizayako nahIM prApta karatA // 1330 // gA0-indriya aura kaSAyako jItanese jJAna manuSyake doSoMko naSTa karatA hai| jaise sattvazAlIkA Ayuko haranevAlA zastra zatruko naSTa karatA hai / / 1331 / / gA0 indriya aura kaSAyarUpa pariNAmoMke doSase jJAna bhI manuSyoMmeM doSa utpanna karatA hai / dUsareke saMsargase upakArI bhI anupakArI ho jAtA hai| jaise AhAra prANa dhAraNameM nimitta hai kintu viSase milA AhAra prANoMkA ghAtaka hotA hai / / 1332 / / gA0-aura indriya tathA kaSAyoMko jItanese jJAna puruSameM guNa utpanna karatA hai| jaise viSase rahita uttama AhAra bala, rUpa, teja aura Ayuko bar3hAtA hai / / 1333 / / gA0-indriya aura kaSAyarUpa pariNAmoMke doSase jJAna bhI puruSake guNoMko naSTa karatA hai / jaise kAyara puruSake hAthameM gayA zastra usake hI badhameM nimitta hotA hai // 1334 // Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA jJAnamapi guNAnnAzayati narasya indriyakaSAyapariNAmadoseNa / AtmavadhAya bhavati zastraM kApuruSahastagataM iti / / 1334 // uttaragAthArtha: sabahussudo vi avamANijjadi iMdiyakasAya'doseNa / NaramAudhahatthaMpi hu madayaM giddhA paribhavaMti // 1335 / / 'suvahussudovi' suSThubahuzruto'pyavamanyate indriyakaSAyadoSeNa / gRhItAstramapi naraM mRtaM gRddhAH paribhavanti yathA // 1335 / / iMdiyakasAyavasago bahussudo vi caraNe Na ujjamadi / pakkhIva chiNNapakkho Na uppaDadi icchamANo vi / / 1336 // ____ 'iMdiyakasAyavasago' indriyakaSAyavazagaH bahuzruto'pi cAritre nodyamaM karoti / yathA chinnapakSaH pakSI notpatati icchannapi // 1336 Nassadi sagaM bahugaM pi NANamidiyakasAyasammissaM / visasammisidaduddhaM Nassadi jadha sakkarAkaDhidaM / / 1337 / / 'Nassadi sagaM bahugaMpi NANaM' nazyati svayaM bahvapi jJAnaM indriyakaSAyasaMmizraM / zarkarAkvathitaM dugdhaM viSamizramiva / mAdharyAtsAtizayatA dugdhasya zarkarAkvathitazabdena kathyate // 1337 / / iMdiyakasAyadosamaliNaM NANaM vaTTadi hide se / vaTTadi aNNassa hide khareNa jaha caMdaNaM UDhaM // 1338 // jJAnaM yadIyaM tasmai upakAritayA prasiddhamapi sannopakAri bhavati indriyakaSAyamalinaM, paropakArita bhavati khareNoDhaM candanAdikamiveti sUtrArthaH / / 1338 // gA0-indriya aura kaSAyoMke doSase acche prakArase bahutase zAstroMkA jJAtA bhI vidvAn apamAnakA pAtra hotA hai| jaise hAthameM astrake hote hue bhI mare manuSyako gRddha khA jAte haiM // 1335 // gA0-indriya aura kaSAyoMke vazameM huA bahuzruta bhI vidvAn cAritrameM udyoga nahIM karatA / jaise jisakA para kaTa gayA hai aisA pakSI icchA karate hue bhI nahIM ur3a sakatA / / 1336 / / gA0-indriya aura kaSAyake yogase bahuta bhI jJAna svayaM naSTa ho jAtA hai / jaise zakkarake sAtha kar3hA huA dUdha viSake milanese naSTa ho jAtA hai arthAt apane svabhAvako chor3a detA hai| yahA~ zakkarake sAtha kar3hAyA huA kahanese miThAsake kAraNa dUdhakI sAtizayatA batalAI hai| aisA dUdha bhI viSake melase hAnikara hotA hai / / 1337 // gA0--jisakA jJAna hotA hai usIkA upakArI hotA hai yaha bAta prasiddha hai kintu indriya aura kaSAyase malina jJAna jisakA hotA hai usakA upakAra nahIM karatA, dUsaroMkA upakAra 1. yajogeNa a0 / Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 656 bhagavatI ArAdhanA jJAnaM prakAzakatvamapi svaM jahAti indriyakaSAyapariNAmavazAditi nigadati-- . idiyakasAyaNiggahaNimIlidassa hu payAsadi Na NANaM / rattiM cakkhuNimIlassa jaghA dIvo supajjalido // 1339 / / 'iMdiyakasAyaNiggahaNimIlidassa' indriyakaSAyanigrahe nimIlitasyAtmano jJAnaM na prakAzakaM / 'rattiya' rAtrAviva / 'cakkhuNimilidassa' nimIlitacakSuSaH puMsaH / 'jaha dIvo supajjalidoM' yathA suprajvalitaH pradIpaH / / 13:9 // iMdiyakasAyamailo bAhirakaraNaNihudeNa veseNa / Avahadi ko vi visae sauNo vAdaMsageNeva / / 1340 // 'iMdiyakasAyamailo' indriyakaSAyapariNAmamalinaH / 'bAhirakaraNaNihudeNa veseNa' bAhyAyA gamanAgamanAdikAyAH kriyAyA nibhRtena veSeNa / 'koI visae Avahavi' kazcidviSayAnAvahati Atmano bhogAya / / 1340 // ghoDagaliMDasamANassa tassa abbhaMtarammi kudhidassa / bAhirakaraNaM kiM se kAhidi bagaNihudakaraNassa // 1341 // 'ghoDaliMDasamANassa' ghoTakaliMDasamAnasya yathA bahirmasRNatA na tadvadantarmasRNatA / tadvatkasyacidvAcaM caraNaM samIcInaM nAbhyantarAH pariNAmAH zuddhAH / sa evamucyate / 'bAhirakaraNaM ki kAhidi' bAhyakriyA anazanAdikA kiM kariSyati / 'abbhaMtarammi kuthidassa' antaH kuthitassa / indriyakaSAyasaMjJA'zubhapariNAmena naSTAbhyantaratapovRtteriti yAvat / 'bagaNihukkaraNassa' bakavannibhRtakriyasya // 1341 // karatA hai / jaise gadhepara ladA candana dUsaroMkA upakAra karatA hai // 1338 // __ Age kahate haiM ki indriya kaSAyarUpa pariNAmoMke doSase jJAna apane prakAzakatva dharmako bhI .chor3a detA hai gA-TI-indriya aura kaSAyoMkA nigraha karanemeM jo apanA upayoga nahIM lagAtA arthAta jo indriya aura kaSAyoMse prabhAvita hai, usakA jJAna vastasvarUpakA prakAzaka nahIM hotaa| jaise, jisane A~khe dI hai usake lie tIvratAse jalatA huA dIpaka padArthoMkA prakAza nahIM karatA // 1339 // gA0--jisakA pariNAma indriya aura kaSAyase malina hotA hai aisA koI sAdhu bAhya gamana Agamana Adi kriyAoMke dvArA apane vezako chipAkara apane bhogake liye viSayoMko grahaNa karatA hai jaise nizcala baiThA pakSI apanI coMcase apane zikArako grahaNa karatA hai // 1340 / / gA0-TI0-jaise ghor3ekI lIda Uparase cikanI aura bhItarase khuradarI hotI hai vaise hI kisIkA bAhya AcaraNa to samIcIna hotA hai kintu abhyantara pariNAma zuddha nahIM hote| use ghor3ekI lIdake samAna kahA hai| jisake abhyantara pariNAma zuddha nahIM haiM usakI bAhyakriyA anazana Adi kyA karegI ? arthAt indriya aura kaSAyarUpa azubha pariNAmake dvArA abhyantara tapovRtti jisakI naSTa ho cukI hai vaha bAhya anazana Adi tapa kare bhI to kyA lAbha hai| vaha to nadIke taTapara nizcala baiThe hue bagulekI taraha hai / / 1341 / / 1. SAyAni-A0 / 2. vIdaMsage-ja0, mu0, mUlArA0 / Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 657 bAhya tapaH karaNIyatayopadiSTaM tatsvaphala sampAdayatyeva kimucyate bAhyakriyA kiM karotItyAzakya surirAcaSTe bAhirakaraNavisuddhI abbhaMtarakaraNasodhaNatthAe / ___Na hu kuMDayassa soMghI sakkA satusassa kAIM je // 1342 / / 'bAhirakaraNavisuddhI' bAhyakriyAvizuddhiH / 'anbhaMtarakaraNazodhaNatthAe' abhyantarakriyANAM vinayAdInAM zuddhaye, abhyantaratapasAM laghveva bahutarakarmanirjarAkSamANAM parivRddhaye zrUyante bAhyAnyanazanAditapAMsi / tato'nvarthatayA bAhyAnyupadiSTAni / yaddhi yadarthaM tatpradhAnaM iti pradhAnatAbhyantaratapasaH tacca zubhazuddhapariNAmAtmakaM / tena vinA na nirjarAyai bAhyamalaM / uktaM ca-bAhyaM tapaH paramaduzcaramAcaraMstvamAdhyAtmikasya tapasaH paribahaNArtha / iti / 'Na khu kuDayassa sodhI sakkA kAdaM je' navAntarmalasya zuddhiH zakyA kartuM / kasya ? 'satusassa' satuSasya dhAnyasya / / 1342 / / abhaMtarasodhIe suddhaM NiyameNa bAhiraM karaNaM / abbhaMtaradoseNa hu kuNadi Naro bAhiraM dosaM // 1343 / / 'anbhaMtarasodhIe' abhyantarazuddhayA / 'suddhaM NiyameNa bAhiraM karaNaM' zuddha nizcayena bAhya karaNaM / . 'ambhaMtaradoseNa khu' antaHpariNAmadoSeNaiva indriyakaSAyapariNAmAdinA / 'kuNadi Naro bAhiraM dosa' karoti naro bAhyAndoSAnvAkkAyAzrayAn // 1343 // liMgaM ca hodi abbhaMtarassa sodhIe bAhirA sodhI / bhiuDIkaraNaM liMgaM jaha aMtojAdakodhassa // 1344 // - liMgaM ca hodi' cihna ca bhavati / 'abhaMtarassa pariNAmasodhIe' abhyantarasya pariNAmasya zuddhaH / 'bAhirA sodho' bAhyA zuddhirazanAditapoviSayA / 'bhiuDokaraNaM liMga' bhRkuTIkaraNaM liGgaM / 'jaha' yathA / yahA~ koI zaGkA karatA hai ki Upara bAhyatapa karanekA upadeza kiyA hai vaha apanA phala avazya detA hai| taba Apa kaise kahate haiM ki vAhyakriyA kyA karegI? isakA uttara AcArya dete haiM gAo-TI0-abhyantara kriyA vinaya AdikI zuddhike liye bAhyakriyAkI vizuddhi kahI hai / zIghra hI bahutase karmoMkI nirjarAmeM samartha abhyantara tapoMkI vRddhike lie bAhya anazana Adi tapa sune jAte haiN| isIlie unakA bAhya nAma sArthaka hai| jo jisake liye hotA hai vaha pradhAna hotA hai| isalie abhyantara tapakI pradhAnatA hai| vaha abhyantara tapa zubha aura zuddha pariNAmarUpa hotA hai| usake vinA bAhyatapa nirjarAmeM samartha nahIM hotaa| kahA bhI hai-'bhagavan ! Apane AdhyAtmika tapakI vRddhike lie atyanta kaThora bAhyatapa kiyaa|' ThIka hI hai, kyoMki chilakeke rahate hue dhAnyakI antaH zuddhi sambhava nahIM hai / / 1342 / / ___ gA0-niyamase abhyantara zuddhike honese hI bAhyazuddhi hotI hai| indriyakaSAya pariNAma Adi antaraMga pariNAma doSase hI manuSya vacana aura kAyasambandhI bAhya doSoMko karatA hai / / 1343 // gA0-TI0-anazana Adi tapaviSayaka bAhyazuddhi abhyantara pariNAmoMkI vizuddhikA Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 658 bhagavatI ArAdhanA 'aMtojAdakodhassa' antarjAtasya kopasya liGga liGgabhAvaH / bAhyAnAmabhyantarANAM caivaM bhavati yadi parasparAvinAbhAvitA syAdagnidhUmayoriva / prasiddhazca liGgaliGgibhAvaH kAryeNa bAhyena kAraNasyAbhyantarasyeti bhAvArthaH // 1344 // te ceva iMdiyANaM dosA savve havaMti NAdavvA / kAmassa ya bhogANa ya je dosA puvvaNidiTThA / / 1345 // 'te ceva iMdiyANaM dosA' ta evendriyANAM sarveSAM doSA bhavanti iti jJAtavyAH / ke ? 'ye dosA punva NihiTaThA' ye doSAH pUrvanidiSTAH / 'kAmassa ya bhogANa ya' kAmasya bhogAnAM ca saMbandhitayA nirdiSTAH doSAH // 1345 // mahulittaM asidhAraM tikkhaM lehijja jagha Naro koI / tagha visayasuhaM sevadi duhAvahaM ihahi paraloge / / 1346 // 'madhulittaM' madhunA liptAM / 'asidhAraM' ase/rAM / 'tiksa' tIkSNAM / 'jaha garo koI lehijja' yathA naraH kazcidAsvAdayati jihvayA / 'taha visayasuhaM sevadi' tathA viSayasukhaM sevate / 'duhAvahaM iha ya paraloe' duHkhAvahamatra janmani paratra ca, svalpasukhatayA bahuduHkhatayA ca sAmyaM dRSTAntadA ntikayoH // 1346 / / ekaikendriyaviSayavazavartibhimRgAdibhirupadravo hyAptaH, kiM punarazeSendriyaviSayalampaTairjanaiH prApye'narthe vAcyamiti matvAcaSTe saddeNa mao rUveNa padaMgo vaNagao vi phariseNa / maccho raseNa bhamaro gaMdheNa ya pAvido dosaM // 1347 // cihna hai| jaise krodha utpanna honekA cihna bhRkuTI car3hAnA hotA hai| isa prakAra bAhya aura abhyantarako agni aura dhUmakI taraha parasparameM avinAbhAvitA hai| arthAt jaise Agake honepara hI dhUma hotA hai ataH jahA~ dhUma hotA hai vahA~ Aga avazya hotI hai| isIko avinAbhAvitA kahate haiN| dhUma liMga hai Aga liMgI hai| isI prakAra bAhya kAryake sAtha abhyantara kAraNakA liMgaliMgI bhAva sambandha jAnanA // 1344 // gA-jo doSa pahale kAma aura bhogake sambandhameM kahe haiM ve hI saba doSa indriyoMke sambandhameM jAnanA // 1345 // gA0-TI0-jaise koI manuSya jihvAke dvArA madhuse lipta talavArako tIkSNa dhArako cATatA hai vaise hI manuSya viSaya sukhakA sevana karatA hai jo isa janmameM aura parajanmameM duHkhadAyA hai| jaise madhulipta talavArakI dhArako jihvAse cATanese prArambhameM madhuke kAraNa thor3A sukha hotA hai kintu jIbha kaTa jAnepara bahuta duHkha hotA hai usI prakAra viSaya bhogameM bhI sukha alpa hai duHkha bahuta hai / / 1446 // Age kahate haiM ki eka eka indriyake viSayameM Asakta hirana Adi kaSTa bhogate haiM taba samasta indriyoMke viSayoMmeM Asakta janoMke dvArA prApya anarthakA kyA kahanA hai-- Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 659 'saddeNa mao' zabdena mRgaH bASpacchedyasarasasurabhitRNAgragrAsena, mRdupavanAnItazaityasphaTikasaMkAzapAnIyapAnena ca puSTamUtirantaHkaraNamiva laghutaraprayANo hariNo vyAdhakalagItazravaNena sukhAkUNitalocanaH, duSTayamadaMSTrAsamAnanizitavizikhAvalIbhinnatanurjahAti priyatamAnprANAn / 'rUveNa padaMgo ca' ekakalikAkArapradIparUpeNa janitAnurAgaH pataMgo dIpAciSi bhasmasAddhAvamupayAti / 'vaNagajo vi phariseNa' vanagajazca vilAsinIhRdayamiva duSpravezAsu, saMsRtiriva mahatISu araNyAnISu, vipada iva duratikramaNIyAsu sallakItaruNataruzAkhAhAraH, ramyagirinadIvipula hadeSu, svecchApAnataruNanimajjanonmajjanarupagataprItiH, anukUlAne kakariNIkadambakenAnugamyamAno vAsitAvizAlajavanasparzanopanItaprItirmadakalo vicetano rAgabahalatimirapaTalAvaguNThitalocano mahati garte nipatitaH paraM vyasanamavagAhate / 'maccho' matsyaH yuvajanamanaH 'saronapAyivilAsinI vilocanavibhramavilambanodyataH svalpAhArarasalolupo vipadamAzvavazaH prayAti / vicitrasurabhiprasUnaprakararajo'GgarAgo bhramaraH viSapAdapakusumagandhenApahRtapriyatamaprANo bhavati / evamete doSAnprApitAH // 1347 // tirazcAM duHkhaM pratipAdya viSayarAgajanitaM manujagatau darzayati 'idi paMcahi paMca hadA sadarasapharisagaMdharUvahiM / ikko kaha Na hammadi jo sevadi paMca paMcehiM // 1348 // gA0-TI0-vanameM hiraNa mukhake vASpase TUTanevAle sarasa sugandhita tRNoMke agrabhAgoMko khAkara aura komala vAyuke dvArA zItala kiye gaye sphaTikake samAna svaccha jalako pIkara puSTa hotA hai| usakI gati manase bhI tIvra hotI hai| vaha vyAdhake manohara gItako sunakara sukhase apanI A~kheM mUMda letA hai| aura duSTa yamarAjakI dAr3hake samAna tIkSNa vizAla bANoMke dvArA chedA jAkara atyanta priya prANoMko tyAga detA hai| eka kalikAke AkAra dIpakake rUpase anurAga karanevAlA pataMgA dIpakako laumeM jalakara bhasma ho jAtA hai| vanakA hAthI strIke hRdayakI taraha jisameM praveza karanA kaThina hai, jo saMsArakI taraha mahAn hai aura vipattikI taraha jise lAMghanA azakya hai aise mahAn vanameM sallakIke taruNa vRkSoMkI zAkhA khAtA hai, ramaNIka pahAr3I nadI aura bar3e-bar3e tAlAboMmeM svecchApUrvaka jala pItA hai, avagAhana karatA hai, DubakI lagAtA hai, aneka anukUla hathiniyoMkA samaha usake pIche calatA hai. hathinIke vizAla jaghana bhAgake sparzanameM anurakta hokara madamatta ho, rAgakI adhikatArUpI andhakArake paTalase A~kheM banda kara letA hai aura mahAn gartameM girakara kaSTa bhogatA hai / yuvA puruSoMke manarUpI sarovarameM vilAsa karanevAlI striyoMke locanake hAvabhAvakA anukaraNa karanevAlA maccha thor3ese bhojanakI lolupatAvaza zIghra hI vipattimeM par3a jAtA hai / aneka prakArake sugandhita phUloMke samUhako rajase AveSThita bhauMrA viSavRkSake phUlakI gandhase prANa kho detA hai| isa prakAra eka eka indriyake vaza hokara ye kaSTa uThAte haiM // 1347 // tiryaJcoMkA viSayarAgase utpanna duHkha kahakara manuSya gatimeM kahate haiM gA0-isa prakAra zabda, rasa, sparza, gandha, rUpa ina pA~ca viSayoMke dvArA pA~ca jIva apane 'prANa ga~vAte haiN| taba jo eka hI puruSa pA~coM indriyoMke dvArA pA~coM viSayoMkA sevana karatA hai vaha prANa kyoM na gaMvAyegA // 1348 // 1. massAro-A0 / 2. etAM TIkAkAro necchati / 83 Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 660 bhagavatI ArAdhanA sarajUe gaMdhamitto ghANidiyavasagado viNIdAe / visapupphagaMdhamagghAya mado NirayaM ca saMpatto // 1349 // 'sarajUe' sarayvAM nadyAM / 'gaMdhamitto' gaMdhamitro nAma bhUpAlaH / 'mado' mRtaH / 'viNodAe' vinItApurIpatiH / 'ghANidiyavasagado' ghrANendriyavazaMgataH / "visagaMdhapupphamagghAya' viSacarNavAsitapuSpamAghrAya / 'mado' mRtaH / girayaM ca saMpatto narakaM ca saMprAptaH tIvraviSayarAgAjjAtena karmabhAreNa // 1349 // pADaliputte paMcAlagIdasadeNa mucchidA saMtI / pAsAdAdo paDidA gaTThA gaMdhavvadattA vi // 1350 // pATaliputre pAMcAlasya gItazabdena mUrchitA satI prAsAdAtpatitA naSTA gandharvadattA nAmadheyA gaNikA // 1350 // mANusamaMsapasatto kaMpillavadI tadheva bhImo vi / rajjabbhaTTo NaTTho mado ya pacchA gado NirayaM // 1351 / / 'mAnusamaMsapasatto' mAnuSamAMsaprasaktaH kAmpilyapurAdhipo bhImo rAjyabhraSTo naSTo mRtaH pazcAnnarakamupayAtaH / / 1351 // coro vi taha suvego mahilArUvammi rttdiddiio| viddho sareNa acchIsu mado NirayaM ca saMpatto // 1352 / / 'coro vi taha suvego' suveganAmadheyazcauro'pi yuvatirUpAkRSTadRSTiH zaraividdhakSaNe mRto narakamupagataH // 1352 // phAsidieNa gove sattA gihavadipiyA vi NAsakke / mAredUNa saputtaM dhUyAe mAridA pacchA / / 1353 / / 'phAsidieNa' sparzanendriyeNa hetunA / 'gove sattA' AtmIye gopAle AsaktA / 'gihavadipiyA' gA0-ayodhyApurIkA rAjA gandhamitra ghANendriyake vazameM hokara sarayU nadI meM viSaile phUlakI gandhako sUMghakara marA aura narakameM gayA // 1349 / / vizeSArtha-usake bar3e bhAIne bhayaMkara viSase phUlako suvAsita karake diyA thaa| isakI kathA bRhatkathAkozameM 113 nambara para hai| gA0-pATalIputra nagarameM gaMdharvadattA nAmaka gaNikA paMcAlake gItake zabda sunakara mUchita ho mahalase nIce girakara mara gaI // 1350 // vizeSArtha-isakI kathA bRhatkathAkozameM 114 nambara para hai| gA0-kaMpilA nagarIkA rAjA bhIma manuSyake mAMsakA premI thaa| vaha rAjyase nikAlA jAkara marakara narakameM gayA // 1353 / / vizeSArtha-vRhatkathAkozameM 115 nambara para isakI kathA hai| 1. vadi gihiNI-a0 A0 / Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 661 rASTrakUTabhAryA / 'NAsakke' nAsikye nagare / 'mAredUNa saputtaM' svaputraM hattvA / 'dhUdAe' duhitrA / 'pacchA pazcAt / 'maridA' mRti nItA // 1353 // iNdiyaa| evamindriyadoSAnupadazya kopadoSaprakaTanArtha prakramyate-- rosAiTTho NIlo hadappabho ardiaggisNstto| sIde vi NivAijjadi vevadi ya gahovasiTTho va // 1354 / / 'rosAviTTho' roSAviSTaH / nIlavarNo bhavati 'hadappabho' vinssttdiiptiH| 'aradiaggisaMtatto' aratyagnisaMtaptaH / 'sode vi NivAijjaI' zote'pi tRSito bhavati / 'vevadi' vepate ca / 'gahovasiTThova' graheNopasRS iva // 1354 // bhiuDItivaliyavayaNo uggadaNiccalasurattalukkhakkho / koveNa rakkhaso vA NarANa bhImo Naro bhavadi // 1355 / / 'bhiuDItivaliyavayaNo' bhRkuttiitrivlitvdno| 'uggadaNiccalasurattalukkhavakho' udgatanizcalasuraktarUkSekSaNaH / 'roseNa' roSeNa hetunA / 'rakkhaso' rAkSasa iva / 'NarANa bhImo Naro hodi' narANAM bhImo bhayAvaho bhavati naraH // 1355 / / jaha koi tattalohaM gahAya ruTTho paraM haNAmitti / puvvadaraM so Dajjhadi Dahijja va Na vA paro puriso // 1356 / / 'jaha koI' yathA kazcit 'tattalohaM gahAya' taptalohaM gRhItvA / kimartha ? 'ruTTho paraM haNAmitti' gA--suvega nAmaka cora yuvatI striyoMke rUpako dekhanekA anurAgI thaa| usakI A~khameM bANa lagA aura vaha marakara naraka gayA // 1352 / / vizeSArtha-bR0 ka0 ko0 meM isakI kathA 116 vIM hai| usameM suvegako mleccharAja kahA hai // 1352 // gA0-nAsika nagara meM gRhapati sAgaradattakI bhAryA nAgadattA sparzana indriyake kAraNa apane gvAle para Asakta thii| usane apane putrako mArA to usakI lar3akIne apanI mAMko mAra diyA / / 1553 // . vizeSArtha-isakI kathA usI kathAkozameM 117 nambara para hai // 1353 // isa prakAra indriyake doSa batalAkara krodhake doSa batalAte haiM gA0-To0-jo krodhase grasta hotA hai usakA raMga nIlA par3a jAtA hai, kAnti naSTa ho jAtI hai, aratirUpI Agase saMtapta hotA hai| ThaMDameM bhI use pyAsa satAtI hai aura pizAcase gRhIta kI taraha krodhase kA~patA hai / / 1354 // bhRkuTI car3hanese mastaka para tIna rekhAe~ par3a jAtI hai, lAla lAla nizcala A~kheM bAhara nikala AtI haiM / isa taraha krodhase manuSya dUsare manuSyoMke lie rAkSasakI taraha bhayAnaka ho jAtA hai // 1355 // mA0-jaise koI puruSa ruSTa hokara dUsarekA ghAta karaneke lie tapA lohA uThAtA hai| aisA karanese dUsarA usase jale yA na jale, pahale vaha svayaM jalatA hai / / 1356 // Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA ruSTaH paraM hanmIti / 'punvadaraM so Danjhadi' pUrvataraM sa eva dahyate tena taptena lohena gRhItena / 'ujjhijjha paro Na vA puriso' dahyate paraH puruSo na vA dahyate / / 1356 / / tadha roseNa sayaM puvvameva Dajjhadi hu kalakaleNeva / aNNassa puNo dukkhaM karijja ruTTho Na ya karijja // 1357 // 'tadha roseNa' tathA roSeNa svayaM pUrva dahyate dravIkRtalohasaMsthAnIyena / anyasya punaduHkhaM kuryAnna vA ruSTaH // 1357 // NAsedUNa kasAyaM aggI Nasadi sayaM jadhA pacchA / NAsedUNa tadha NaraM NirAsavo Nassade kogho // 1358 / / kodho sattaguNakaro NIyANaM appaNo ya mnnnnukro| paribhavakaro savAse roso NAsedi garamavasaM // 1359 // 'roso sattuguNakaro' roSaH zatroryo guNo dharmo'pakAritvaM nAma taM karoti / athavA zatrUNAM guNamupakAraM karoti roSaH / yato'sya hi roSadahanena dahyamAnaM taM dRSTvA te tuSyanti / kathamasya roSamutpAdayAma ityevamAdatAste sadApIti / 'NIyANaM appaNo vA' bAndhavAnAM Atmanazca zokaM karoti / 'paribhavakaro savAse' svanivAsasthAne paribhavamAnayati / 'roso NAsedi garamavasaM' roSo naramavazaM nAzayati // 1359 / / Na guNe pecchadi avavadadi guNe jaMpadi ajaMpidavvaM ca / roseNa ruddahidao NAragasIlo garo hodi // 1360 / / 'Na guNe pecchadi' guNaM na pazyati, yasmai kupyati / 'avavadati' nindati / 'guNe' guNAnapi tadIyAn / 'jaMpadi ajaMpidavvaM ca' vadatyavAcyamapi / 'roseNa ruddahidao' roSeNa raudrcittH| 'NAragasIlo Naro havadi' nArakazIlo bhavati naraH // 1360 // gA0-usI prakAra pighale hue lohekI taraha krodhase pahale vaha svayaM jalatA hai| dUsareko vaha duHkhI kare yA na kare // 1357 // - gA0-jaise Aga Idhanako naSTa karake pIche svayaM bujha jAtI hai usI prakAra krodha pahale krodhI manuSyako naSTa karake pIche nirAdhAra honese svayaM naSTa ho jAtA hai / / 1358 // gA0-To0-krodha zatrukA jo dharma hai apakAra karanA, use karatA hai athavA krodha zatrukA upakAra karatA hai kyoMki use krodhakI AgameM jalate hue dekhakara zatru prasanna hote haiN| ve sadA isa prayatnameM rahate haiM ki kaise ise krodha utpanna kareM / krodha apane aura bandhu bAndhavoMko zokameM DAlatA hai / apane hI gharameM apanA tiraskAra karAtA hai| paravaza manuSyakA nAza karatA hai / / 1359 / / gAla-krodhI jisapara krodha karatA hai usake guNoMko nahIM dekhtaa| usake guNoMkI bhI nindA karatA hai / jo kahane yogya nahIM hai vaha bhI kahatA hai isa prakAra krodhase raudra hRdaya manuSyakA svabhAva nArakI jaisA hotA hai / / 1360 / / Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA jadha karisayassa dhaNNaM variseNa samajjidaM khalaM pattaM / Dahadi phuliMgo ditto tadha kohaggI samaNasAraM // 1361 / / 'jaha karisagassa' yathA karSakasya dhAnyaM varSeNa samAjitaM khalaprAptaM dahati visphuliGgo dIptastathA krodhAgnidahati zramaNasya sAraM puNyapaNyaM / / 1361 / / jadha uggaviso urago dabbhataNaMkurahado pkuppNto| acireNa hodi aviso tadha hodi jadI vi NissAro / / 1362 / / 'jaha uggaviso urago' yathograviSa urago / darbhatRNAGkarahataH tatprakRSTaroSavazamupanayan spaSTaM tRNAdikaM bhakSayitvA jhaTiti nirviSo bhavati / tathA yatirapi nissAro bhavatyacireNa ratnatrayavinAzAt // 1362 / / puriso makkaDasariso hodi sarUvo vi rosahadarUvo / hodi ya rosaNimittaM jammasahassesu ya durUvo // 1363 / / 'puriso makkaDasariso' puruSo markaTasadRzo bhavati surUpo'pi san roSo'pahatarUpaH / iha janmani doSAnupadarya pArabhavikamAcaSTe-'hodi' bhavati / janmasahasraSu durUpa ekabhavakRtAtkopAt // 1363 // suTTha vi pio muhutteNa hodi veso jaNassa koSeNa / paghido vi jaso Nassadi kuddhassa akajjakaraNeNa // 1364 // 'suvi' nitarAmapi / janasya priyo muhUrtamAtreNaiva dvaSyo bhavati roSeNa prathitamapi yazo nazyati / kasya ? 'kukhasya akajjakaraNena' kruddhasya akAryakaraNena // 1364 // NIyallago vi 'ruTTho kuNadi aNIyalla eva satta vA / mAredi tehiM mArijjadi vA mAredi appANaM / / 1365 // gA0-jaise cinagArI eka varSake zramase prApta khalihAnameM Aye kisAnake dhAnyako jalA detI hai usI prakAra krodharUpI Aga zramaNake jIvana bharameM upArjita puNya dhanako jalA detI hai // 1361 // ___ gA0-jaise ugra viSavAle sarpako ghAsake eka tinakese mArane para vaha atyanta roSameM Akara usa tinake para apanA viSa vamana karake tatkAla viSa rahita ho jAtA hai usI prakAra yati bhI krodha karake apane ratnatrayakA vinAza karatA hai aura zIghra hI nissAra ho jAtA hai / / 1362 / / gA0-sundara surUpa puruSa bhI krodhase rUpake naSTa ho jAne para bandarake samAna lAla mukhavAlA virUpa ho jAtA hai| isa janmameM krodhake doSa dikhalAkara paralokameM dikhalAte haiM eka bhavameM krodha karanese hajAroM janmoMmeM kurUpa hotA hai // 1363 // gA0-krodha karanese atyanta priya vyakti bhI muhUrta mAtrameM hI dvaSakA pAtra hotA hai| tathA krodhI manuSyake anucita kAma karanese usakA phailA huA yaza bhI naSTa ho jAtA hai / / 1364 / / 1. vi kuddho A0 mu0| Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 664 bhagavatI ArAdhanA 'NIyallago vi 'ruTTho' bandhurapi bandhUnkaroti zatruvat / hanti bAndhavAn / mAryate vA svayaM tairAtmAnaM vA hanyAt // 1365 // pujjo vi Naro avamANijjadi koveNa takkhaNe ceva / jagavissudaM vi Nassadi mAhappaM kohavasiyassa / / 1366 / / . 'pujjo vi' pUjyo'pi naro avamanyate roSeNa / tatkSaNa eva jagati vizrutamapi mAhAtmyaM nazyati roSiNaH // 1366 // hiMsaM aliyaM cojjaM Acaradi jaNassa rosadoseNa / to te savve hiMsAliyA di dosA bhave tassa // 1367 / / "hiMsaM aliyaM cojja' hiMsAmasatyaM caurya vAcarati janasya roSadoSeNa / tasmAttasya hiMsAdiprabhavA doSA bhave bhaviSyanti // 1367 / / vAravadIya asesA daDDA dIvAyaNeNa roseNa / baddhaM ca teNa pAvaM duggadibhayabaMdhaNaM ghoraM // 1368 / / 'vAravatI' dvAravatI / nizzeSA dagdhA ruSTena dvIpAyanena / ghoraM ca pApaM baddha durgatibhayapravRtti nimittaM / 'kotti garda' // 1368 // mAnadoSaprakaTanArthaH prabandha uttaraH kularuvANAcalasudalAbhassarayatthamaditavAdIhi / appANamuNNamaMto nIcAgodaM kuNadi kammaM // 1369 / / 'kularUvANA' kulena rUpeNa AjJayA, balena, zrutena, lAbhena, aizvaryeNa matyA tapasA'nyazca AtmAnamutkaSayannIcairgotraM karma badhnAti // 1369 / / ___ gA.-krodhI manuSya apane nikaTa sambandhiyoMko bhI asambandhI athavA zatru banA letA hai| unako mAratA hai yA unake dvArA mArA jAtA hai athavA svayaM mara jAtA hai // 1365 / / ___gA0-pUjanIya manuSya bhI krodha karanese tatkAla apamAnita hotA hai| krodhIkA jagatmeM prasiddha bhI mAhAtmya naSTa ho jAtA hai // 1366 // " gA0-krodhake kAraNa manuSya logoMkI hiMsA karatA hai, unake sambandhameM jhUTha bolatA hai, corI karatA hai / ataH usameM hiMsA jhUTha Adi saba doSa hote haiM // 1367 // . gA0-dIpAyana munine krodhase samasta dvArakA nagarI bhasma kara dii| aura durgatimeM le jAne vAle ghora pApakA bandha kiyA / / 1368 / krodha kA kathana samApta huA / - Age mAnake doSa kahate haiM gA0-kula, rUpa, AjJA, bala, zruta, lAbha, aizvarya, tapa tathA anya bAtoMmeM apaneko bar3A 1. vikuddho A0 / 2. liyacoja samubhavA dosA-mu0 / Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 665 daNa appaNAdo hINe mukkhAu viMti mANakaliM / daTTaNa appaNAdo adhie mANaM NayaMti budhA / / 1370 / / 'daThUNa appaNAdo' Atmano hInAn dRSTvA mUrkhA mAnakali udvahanti / budhAH punarAtmano'dhikAnbuddhayAvalokya mAnaM nirasyanti / / 1370 / / / mANI visso savvassa hodi kalahabhayaveradukkhANi / . pAvadi mANI NiyadaM ihaparaloe ya avamANaM / / 1371 / / 'mANI visso samvassa' mAnI sarvasya dveSyo bhavati / kalahaM, bhayaM, vairaM, janmAntarAnugaM duHkhaM ca prApnoti / niyogata iha paratra cAvamAnaM // 1371 // savve vi kohadosA mANakasAyassa hodi NAdavvA / mANeNa ceva medhuNahiMsAliyacojjamAcaradi / / 1372 / / 'samve vi koghadosA' krodhasya vaNitA doSAH / 'na guNe picchadi' ityevamAdisUtreNa te sarve mAnakaSAyasyApi jJAtavyAH / mAnena maithune caurye hiMsAyAmasatyAbhidhAne ca prayatate // 1372 / / sayaNassa jaNassa pio Naro amANI sadA havadi loe / NANaM jasaM ca atthaM labhadi sakajjaM ca sAhedi // 1373 / / 'sayaNassa' mAnarahitaH svajanasya parajanasya ca sadA priyo jano bhavati / 'loe' loke / 'gANaM' jJAnaM / 'jasaM' yazaH, 'atthaM' draviNaM labhate svaM kAryamanyadapi sAdhayati // 1373 / / Na ya parihAyadi koI atthe maugattaNe pauttammi / iha ya paratta ya labbhadi viNaeNa hu savvakallANaM / / 1374 // 'Na ya parihAyadi' mArdave prayukte naiva kazcidartho hIyate yenAyamarthahAnibhayAt mAnaM kuryAt / mArdave tu prayukta iha janmAntare ca labhyate vinayenaiva sarvakalyANaM // 1374 / / mAnane vAlA, unakA ahaMkAra karanevAlA nIca gotra nAmaka karmakA bandha karatA hai / / 1369 / / gA0-apanese hIna vyaktiyoMko dekhakara mUrkha loga mAna karate haiN| kintu vidvAn apanese bar3oMko dekhakara mAna dUra karate haiM / / 1370 / / gA--mAnIse saba dveSa karate haiM / vaha kalaha, bhaya, vaira aura duHkhakA pAtra hotA hai tathA isa loka aura paralokameM niyamase apamAnakA pAtra hotA hai / / 1371 / / / gA0-pahale jo krodhake doSa kahe haiM ve saba doSa mAnakaSAyake bhI jAnanA / mAnase manuSya hiMsA, asatya bolanA, corI aura maithunameM pravRtti karatA hai // 1372 / / gA0-mAna rahita vyakti jagatmeM svajana aura parajana sadA sabakA priya hotA hai| vaha jJAna, yaza aura dhana prApta karatA hai tathA anya bhI apane kAryako siddha karatA hai / / 1373 // gA0-mArdava yukta vyavahAra karane para koI dhanahAni nahIM hotI jisase dhanahAnike bhayase manuSya mAna kare / vinayase isa janmameM aura janmAntarameM sarva kalyANa prApta hote haiM // 1374 // Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA saTThi sAhasIo puttA sagarassa rAyasIhassa / adibalavegA saMtA NaTThA mANassa doseNa || 1375 / / 'saha sAhassIo' sagarasya rAjasiMhasya cakriNaH SaSThisahasrasaMkhyAH putrA mahAbalAH vinaSTA mAnadoSeNa // / 1375 // mANattigadaM / mAyAdoSanirUpaNAyottaragAthA 666 ja koDasamiddho va sasallo Na labhadi sarIraNivvANaM / mAyAsalleNa tahA Na NivvudiM tavasamiddho vi / / 1376 / / 'jadha koDisamiddho vi' yathA koTisamRddho'pi zarIrAnupraviSTazalyo na zarIrasukhaM labhate / tathA mAyAzalyena na nirvRttiM labhate tapaHsamRddho'pi // 1376 / / hodi ya vesso appaccaido tatha avamado ya sujaNassa / hodi acireNa sattU NIyANavi NiyaDidoseNa || 1378 // 'hodi ya vesso' dva eSyo bhavatyapratyayitaH tathA sujanasyAvamataH / vAndhavAnAmapi zatruracireNa bhavati mAyAdoSeNa // 1377 // pAvara dosaM mAyAe mahallaM lahu sagAvarAdhevi / saccANa sahassANi vi mAyA ekkA vi NAsedi / / 1378 || 'pAvadi dosa' prApnoti doSaM mahAntaM alpAparAdho'pi mAyayA / ekApi mAyA satyasahasrANi nAzayati / mahAdoSaprApaNaM satyasahasravinAzanaM ca mAyAdoSI // 1378 / / mAyA mittabhede kadammi idhalogigacchaparihANI | NAsada mAyAdosA visajudaduddhaMva sAmaNNaM || 1379 / / gA0--- sagara cakravartIke sATha hajAra putra mahAbalazAlI hote hue bhI mAna doSake kAraNa mRtyuko prApta hue | 1375 // mAnake doSoM kA varNana pUrNa huA / Age mAyAke doSa kahate haiM 0 gA0 - jaise eka koTI dhanakA svAmI hone para bhI yadi zarIrameM kIlakA~TA ghusA ho to zArIrika sukha nahIM miltaa| usI prakAra tapase samRddha hone para bhI yadi antarameM mAyArUpI zalya ghusA hai to mokSa lAbha nahIM ho sakatA // 1376 // gA0 - mAyA doSase manuSya sabake dveSakA pAtra hotA hai, usakA koI vizvAsa nahIM karatA / sujana bhI usakA apamAna karate haiM / vaha zIghra hI apane bandhu bAndhavoMkA bhI zatru bana jAtA hai // 1377 // gA0 - apane dvArA thor3A sA aparAdha hone para bhI mAyAcArI mahAn doSakA bhAgI banatA hai / eka bArakA bhI mAyAcAra hajAroM satyoMko naSTa kara detA hai isa prakAra mahAdoSakA bhAgI honA aura hajAra satyoMkA vinAza ye mAyAke doSa haiM / / 1378 // Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 667 'mAyAe' mAyayA / 'mittabhede' maitryA vinAze kRte / 'iha logigacchaparihANI' aihalaukikakAryavinAzaH / 'NAsadi sAmaNNaM' nazyati zrAmaNyaM / 'mAyAdosA' mAyAkhya doSAddhetoH / 'visajudaduddhava' viSayutadugdhamiva / mitrakAryavinAzaH zrAmaNyahAnizca mAyAjanitadoSau // 1379 / / mAyA karedi NIcAgodaM itthI NavaMsayaM tiriyaM / mAyAdoseNa ya bhavasaesu Dabhijjade bahuso // 1380 // 'mAyA karedi NIcAgoda' mAyA karoti nIcairgotraM karma / nIcairvA gotramasya jnmaantre| 'ityo gavaMsayaMtiriyaM' strIvedaM, napuMsakavedaM, tiryaggatti ca nAmakarma karoti / athavA strItvaM, napuMsakatvaM, tiryaktvaM vaa| 'mAyAdoseNa' 'mAyAsaMjJitena doSeNa / 'bhavasadesu' janmazateSu / 'Dabhijjadi' vaMcyate / 'bahuso' bahuzaH // 1380 // koho mANo loho ya jattha mAyA vi tattha saNNihidA / kohamadalohadosA savve mAyAe te hoMti // 1381 // 'kodho mANo' krodhamAnalobhAstatra jIve sannihitA yatra sthitA mAyA / krodhamAnalobhajanyA doSAH sarve'pi mAyAvato bhavanti / / 1381 // sasso ya bharaghagAmassa sattasaMvaccharANi Nisseso / daDDo DaMbhaNadoseNa kuMbhakAreNa rudveNa // 1382 // 'sasso' sasyaM / 'bharadhagAmassa' bharatanAmadheyagrAmasya / 'sattasaMvaccharANi' varSasaptakaM / 'Nisseso baDhoM niravazeSaM dagdhaM / 'DaMbhaNavoseNa' mAyAdoSeNa hetunA / 'rudruNa kubhakAreNa' ruSTena kumbhakAreNa // 1382 // maayaattigdaa| lobhadoSAnAcaSTe lobheNAsAdhatto pAvai dose bahuM kuNadi pAvaM / NIe appANaM vA lomeNa Naro Na vigaNedi // 1383 / / gA0-mAyAcArase mitratA naSTa ho jAtI hai aura usase isa loka sambandhI kAryoMkA vinAza hotA hai| tathA mAyAdoSase viSa mizrita dUdhakI taraha muni dharma naSTa ho jAtA hai| isa prakAra mitratA aura kAryakA nAza tathA mani dharmakI hAni ye mAyAke doSa haiM // 1379 // gA0-To0-mAyAse nIca gotra nAmaka karmakA bandha hotA hai, jisase dUsare janmameM nIca kulameM janma hotA hai| tathA strIveda, napuMsakaveda aura tiryazcagati nAma karmakA bandha karatI hai| athavA mAyAse strIpanA, napuMsakapanA aura tiryaJcapanA prApta hotA hai| mAyAse utpanna hue doSase saikar3oM janmoMmeM bahuta bAra ThagAyA jAtA hai arthAt kisIko eka bAra Thaganese bAra-bAra ThagA jAtA hai // 1380 // gA0-jahA~ mAyAcAra hai vahA~ krodha, mAna lobha bhI rahate haiN| krodha mAna aura lobhase . utpanna hone vAle saba doSa mAyAcArImeM hote haiM / / 1381 / / gA0-mAyAcArake doSase ruSTa hue kumbhakArane bharata nAmaka gA~vakA dhAnya sAta varSa taka pUrNa rUpase jalAyA thA // 1382 // 1. mAyAsaMjanitena-mu0 / 84 Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 668 bhagavatI ArAdhanA 'lobheNa' lobhena hetunA / 'AsAdhatto' mamedaMbhaviSyatItyAzayA grastaH / 'pAvadi dose' prApnoti doSAn / bahuM kuNadi pAvaM pApaM ca baha karotyAzAvAn / 'NIe' vAndhavAn / 'appANaM vA' AtmAnaM vA / 'lobheNa' lobhena / Naroga vigaNedi' na vigaNayati / bAndhavAnapi bAdhate svazarIrazramaM ca nApekSate iti yAvat // 1383 // vastunaH sArAsAratayA na kazcit karmavandhAtizayaH yena kenacidravyeNa janitA mUrchA karmavandhe nimittaM AtmA zubhapariNAmanimittatvAditi matvA sUrirAcaSTe lobho taNe vi jAdo jaNedi pAvamidarastha kiM vaccaM / 'lagidamauDAdisaMgassa vi hu Na pAvaM alohassa // 1384 / / 'lobho taNo vi jAdo' lobhastRNe'pi jAto / 'jaNedi pApaM' janayati pApaM / 'idaratya' itaratra sAravati vastuni / 'kiM vaccaM' kiM vAcyaM / 'lagidamaguDAdisaMgassa vi' svazarIravilagnamukuTAdiparigrahasyApi na pApaM bhavati / 'alohassa' lobhakaSAyavajitasya mukuTAdeH sAradravyasyAti pratyAsattirna bandhAyeti manyate / / 1384 / / sAkedapure sImaMdharassa putto miyaddhao nAma / bhaddayamahisanimittaM javarAyyA kevalI jAdo // 1385 // tRptimApAdayati dravyamiti yo'trAsyAnurAgaH sa nAsti dravyata ityAcaSTe vizeSArtha-isakI kathA vR0 ka0 ko0 meM 120 nambara para hai usameM gA~vakA nAma bharaNa diyA hai / / 1382 / / lobhake doSa kahate haiM gA0-lobhase manuSya 'yaha vastu merI hogI' isa AzAse grasta hokara bahuta doSa karatA hai; bahuta pApa karatA hai / lobhase apane kuTumbiyoMkI aura apanI bhI cintA nahIM krtaa| unheM bhI kaSTa detA hai aura apane zarIrako bhI kaSTa detA hai / / 1383 / / vastuke sAravAna yA asAra honese karmabandhameM koI vizeSatA nahIM hotii| jisase kisI dravyameM utpanna haA mamatva bhAva karmavaMdhameM nimitta hotA hai kyoMki vaha mamatva azubha pariNAmameM nimitta hotA hai, aisA mAnakara AcArya kahate haiM gA0-tRNase bhI huA lobha pApako utpanna karatA hai taba sAravAn vastumeM hue lobhakA to kahanA hI kyA hai ? jo lobhakaSAyase rahita hai usake zarIrapara mukuTa Adi parigraha honepara bhI pApa nahIM hotaa| arthAt sAravAn dravyakA sambandha bhI lobhake abhAvameM bandhakA kAraNa nahIM hai||1384|| gA0-sAketa nagarImeM sImandharakA putra mRgadhvaja nAmaka thaa| vaha bhadraka nAmaka bhaiseke nimittase kevalI huA // 1385 / / __vizeSArtha-vR. ka. ko. meM mRgadhvajakI kathA 121 nambara para hai| 'dravya tRpti detA hai' isa bhAvanAse manuSyakA dravyameM jo anurAga hai vaha nahIM honese bandha nahIM hotA, yaha kahate haiM 1. raidama-a0 A0 / Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 669 vijayodayA TIkA telokkeNa vi cittassa NivvudI patthi lobhaghatthassa / saMtuTTho hu alobho labhadi darido vi NivvANaM / / 1386 // 'telokkeNa vi' trailokyenApi / 'cittassa Nivudo patthi' cittasya nirvRttirnAsti / 'lobhaghatthassa' lobhagrastasya / 'saMtuTTho' santuSTaH labdhena kenacidvastunA zarIrasthitihetubhUtena / 'alobho' dravyagatamUrihitaH : 'labhadi' labhate / 'darido vi' daridro'pi / 'NivvANaM' nirvANaM / santoSAyattA cittanivRtirna dravyAyattA, satyapi dravye mahati asantuSTasya hRdaye mahati duHkhAsikA // 1386 // savve vi gaMthadosA lobhakasAyassa huti NAdavvA / lomeNa ceva mehuNa hiMsAliyacojjamAcaradi / / 1387 / / 'samve vi gaMthadosA' sarve'pi parigrahasya ye doSAH pUrvamAkhyAtAste sarve'pi / 'lobhakasAyassa' lobhakaSAyavataH lobhaH kaSAyo'syeti lobhakaSAya iti gRhItatvAt / athavA lobhasaMjJitasya kaSAyasya doSA iti sambandhanIyaM / 'lobheNa ceva' lobhena caiva / maithunaM, hiMsAM, alIka, caurya vAcarati / tataH sAvadhakriyAyAH sarvasyA AdimAn lobhaH // 1387 / / rAmassa jAmadaggissa vacchaM cittaNa kattavirio vi / NidhaNaM patto sakulo sasAhaNo lobhadoseNa // 1388 // 'rAmassa' rAmasya / 'jAmadaggissa' jAmadagnyasya / 'vaja' vrajaM / 'dhitUNa' gRhItvA / 'kattavirio vi' kArtavIryo'pi / 'NiSaNaM patto' nidhanaM prAptaH 'sakulo' sbndhuvrgH| 'sasAhaNoM' sabalaH / 'lobhavoseNa' lobha doSeNa // 1388 // lobhaH / Na hi taM kuNijja sattU aggI bagdho va kaNhasappo vA / jaM kuNai mahAdosaM NivvudivigdhaM kasAyarivU // 1382 / / spaSTA // 1389 // gA0-TI0-jo lobhase grasta haiM usake cittako tInoM loka prApta karake bhI santoSa nahIM hotaa| aura jo zarIrakI sthitimeM kAraNa kisI bhI vastuko pAkara santuSTa rahatA hai, jire. vastumeM mamatvabhAva nahIM hai vaha daridra hote hue bhI sukha prApta karatA hai| ataH cittakI zAnti santoSake adhIna hai, dravyake adhIna nahIM hai| mahAn dravya hote hue bhI jo asantuSTa hai usa.. hRdayameM mahAn duHkha rahatA hai // 1386 // ___gA0-pUrva meM parigrahake jo doSa kahe haiM ve saba doSa lobhakaSAyavAleke athavA lobha nAmaka kaSAyake jAnanA / lobhase hI manuSya hiMsA, jhUTha, corI aura maithuna karatA hai| ataH samasta pApakriyAoMkA prathama kAraNa lobha hai // 1387 / / gA0--jamadagnike putra parazurAmakI gAyoMko grahaNakara leneke kAraNa rAjA kArtavIrya lobhadoSase samasta parivAra aura senAke sAtha mRtyuko prApta huaa| parazurAmane sabako mAra DAlA ||1388 // vizeSArtha-va. ka. ko. meM kArtavIryakI kathA 122 nambara para hai| Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 670 bhagavato ArAdhanA uttaragAthA iMdiyakasAyaduddatassA pADeMti dosavisamesu / duHkhAvahesu purise pasaDhilaNivvedakhaliyA hu // 1390 // 'iMdiyakasAyaduiMtassA' indriyakaSAyadurdAntAzvAH / 'pArDeti' pAtayanti / 'dosavisamesu' pApaviSamasthAneSu / dukkhAvahesu' duHkhAvaheSu / 'purise' puruSAn / 'pasaDhilaNivvedakhaliA' prshithilnivedkhlinaaH||1390|| iMdiyakasAyaduddatassA NivvedakhaNilidA saMtA / jjhANakasAe bhIdA Na dosavisamesu pADeti // 1391 / / 'iMdiyakasAyaduItassA' indriyakaSAyadurdAntaturaGgAH vairAgyakhalInaniyamitAH santaH dhyAnakazAsubhItA na doSaviSameSu pAtayanti // 1391 // iMdiyakasAyapaNNagadaTThA bahuvedaNudidA purisA / panbhaTTajhANasukkhA saMjamajIyaM pavijahaMti / / 1392 / / indriyakaSAyapannagadaSTAH, bahuvedanAvaSTabdhAH pumAMsaH prabhraSTadhyAnasukhAH saMyamajIvaM parityajanti // 1392 // jjhANAgadeMhi iMdiyakasAyabhujagA virAgamatehiM / NiyamijaMtA saMjamajIyaM sAhussa Na haraMti // 1393 / / dhyAnAgadairindriyakaSAyabhujagA vairAgyamantraniyamyamANAH sAdhoH saMyamajIvitaM na haranti / / 1393 / / sumaraNapuMkhA ciMtAvegA visayavisalittaraidhArA / maNadhaNumukkA iMdiyakaMDA viMdheti purisamayaM / / 1394 / / gA0-zatru, Aga, vyAghra aura kRSNa sarpa bhI vaha burAI nahIM karatA jo burAI kaSAyarUpI zatru karatA hai / vaha kaSAyarUpa zatru mokSameM bAdhArUpa mahAdoSakA kAraNa hai / / 1389 / / gA0-indriya kaSAyarUpI ghor3e durdamanIya haiM inako vazameM karanA bahuta kaThina hai| vairAgyarUpI lagAmase hI ye vazameM hote haiN| kintu usa lagAmake DhIle honepara ve puruSako duHkhadAyI pAparUpI viSama sthAnoMmeM girA dete haiM // 1390 // gA0--kintu indriya kaSAyarUpI durdamanIya ghor3e jaba vairAgyarUpI lagAmase niyamita hote haiM aura dhyAnarUpI kor3ese bhayabhIta rahate haiM to viSama pApasthAnameM nahIM girAte // 1391 / / gA0-indriya aura kaSAyarUpI sA~se Dase hue manuSya bahuta kaSTase pIr3ita hokara, uttamadhyAnarUpI sukhase bhraSTa ho, saMyamarUpI jIvanako tyAga dete haiM / / 1392 / / ___ gA0--kintu indriya aura kaSAyarUpI sarpa samyagdhyAnarUpI siddha auSadhi aura vairAgyarUpI maMtroMse vazameM honepara sAdhuke saMyamarUpI jIvanako nahIM harate / / 1393 / / Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'sumaraNapuMkhA' smaraNapunkhAH citAvegA' viSayaviSaNAliptA ratirdhArA yeSAM te manodhanurmuktAH indriyavANAH puruSamRgaM ghAtayanti / / 1394 // tAnvANAnpuruSamRgahananodyatAnyataya eva vArayantIti kathayati dhidikheDaehiM idiyakaMDe jjhANavarasattimaMjuttA / vAraMti samaNajohA suNANadiTThIhiM daTTaNa // 1395 / / 'dhidikheDaehi' dhRtikheTaH indriyazarAnvArayanti dhyaanstvsmnvitaaH| 'samaNajohA' zramaNayodhAH samyagjJAnadRSTyA dRSTvA // 1395 / / gaMthADavIcaraMtaM kasAyavisakaMTayA pamAyamuhA / viddhati visayatikkhA adhididaDhovANahaM purisaM / / 1396 / / 'gaMthADavIcaraMta' parigrahavane carantaM kapAyaviSakaMTakAH pramAdamukhA vidhyanti viSayastIkSNA dhRtidRDhopAnadrahitaM puruSaM // 1396 / / saMyatasya punarevaMparikarasya kaSAyaviSakaMTakAH kiJcidapi na kurvanti ityAcaSTe sUri-.. AiddhadhididaDhovANahassa uvaogadidvijattassa / Na kariti kiMci dukkhaM kasAyavisakaMTayA muNiNo // 1397 / / 'AbaddhadhididaDhovANahassa' AvaddhadhRtidRDhopAnatkasya jJAnopayogasahitadRSTermuneH svalpamapi duHkhaM na kurvanti kaSAyaviSakaMTakAH // 1397 // gA0-indriyA~ vANake samAna puruSarUpI hiranako vIMdhatI hai| vANameM puMkha hote haiN| bhoge hae bhogoMkA smaraNa inakA paMkha hai| bhogoMkI cintA inakA vega hai| rati inako dhArA-gati hai jo viSayarUpI viSase lipta hai / ye indriyarUpa bANa manarUpI dhanuSake dvArA chor3e jAte haiM // 1394 // ___ Age kahate haiM ki puruSarUpa mRgoMkA ghAta karanemeM tatpara una bANoMko saMyamIjana hI nivAraNa karate haiM gA0-dhyAnarUpI zreSTha zaktise yukta zramaNa yoddhA samyagjJAnarUpa dRSTise dekhakara dhairyarUpa phalakake dvArA indriyarUpa vANoMkA vAraNa karate haiM / / 1395 / / gA0-parigraharUpI ghora vanameM kaSAyarUpI viSaile kA~Te phaile haiN| pramAda unakA mukha hai aura viSayoMkI cAhase ve tIkSNa haiM / dhairyarUpI dRr3ha jUteko dhAraNa kiye vinA jo usa vanameM vicaraNa karatA hai, use ve kA~Te bIMdha dete haiM // 1396 / / Age kahate haiM isa prakArake dhairyarUpI jUtA dhAraNa karanevAle saMyamIkA ve kaSAyarUpa viSaile kA~Te kucha bhI nahIM karate gA0-jisa munine dhairyarUpI dRr3ha jUtA dhAraNa kiyA hai aura jo samyagjJAnopayoga dRSTise sampanna hai usako ve kaSAyarUpI viSaile kA~Te kucha bhI duHkha nahIM dete // 1397 / / 1. pheDanti-mu0 mUlArA0 / Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 672 bhagavatI ArAdhanA uDDahaNA adicavalA aNiggahidakasAyamakkaDA pAvA / gaMthaphalalolahidayA NAsaMti hu saMjamArAmaM // 1398 // 'uDDahaNA' asaMyatA aticapalA anigRhItAH kaSAyamarkaTAH, parigrahaphalAsaktahRdayA nAzayanti saMyamArAmaM // 1398 // NiccaM pi amajjhatthe tikAladosANusaraNaparihatthe / saMjamarajjahiM jadI baMdhaMti kasAyamakkaDae // 1399 / / "NiccaM pi' nityamapi amAdhyasthAn, trikAlaviSayadoSAnusaraNapaTUna, kapAyamakarTAnyatayaH saMyamarajjUbhirbaghnanti // 1399 / / dhidivammiehiM uvasamasarehiM sAdhUhiM gANasatthehiM / iMdiyakasAyasattU sakkA jutte hiM jeduje // 1400 // "dhidivammiehi' dhRtisannaddhaH, upazamazaraiH sAdhubhirjJAnazastrairupayuktarindriyakaSAyazatravo jetuM zakyAH // 1400 / iMdiyakasAyacorA subhAvaNAsaMkalAhiM vajjhaMti / tA te Na vikuvvaMti corA jaha saMkalAbaddhA // 1401 // 'idiyakasAyacorA' indri yakaSAyacaurAH zubhadhyAnabhAvazRMkhalAbhirvadhyante / bandhasthAste na vikAraM kurvanti zRGkhalAbaddhacorA iva // 1401 // iMdiyakasAyavagghA saMjamaNarapAdaNe adipsttaa| veraggalohadaDhapaMjarehiM sakkA huNiyamedu // 1402 / / 'idiyakasAyavagdhA' indriyakaSAyavyAghrAH saMyamanarabhakSaNe atyAsaktA vairAgyalohadRDhapaJjarai niyantuM zakyAH // 1402 // NAAAAM gA0-ye kaSAyarUpI bandara asaMyata haiM, aticapala haiM, pApI haiM, inakA hRdaya parigraharUpI phalameM Asakta haiN| inakA yadi nigraha nahIM kiyA to ye saMyamarUpI udyAnakA vinAza kara dete haiM / / 1398 // gA0-ye kaSAyarUpI bandara, nirantara capala haiM, trikAlavartI doSoMkA anusaraNa karane meM catura haiN| inheM saMyamI saMyamarUpI rassIse bA~dhatA hai // 1399 / / gA0-santoSarUpI kavaca, upazamarUpI bANa aura jJAnarUpI zastroMse sahita sAdhuoMke dvArA ve indriya aura kaSAyarUpa zatru jIte jA sakate haiM / / 1400 / / / gA0-indriya aura kaSAyarUpI cora zubhadhyAnarUpa bhAvoMkI sAMkalase bA~dhe jAte haiN| bA~dhe jAnepara ve sAMkalase ba~dhe coroMkI taraha vikAra nahIM karate / / 1401 // gA0-indriya aura kaSAyarUpI vyAghra saMyamarUpI manuSyako khAneke bar3e premI hote haiN| inheM vairAgyarUpI lohake majabUta pIjaremeM rokA jA sakatA hai // 1402 / / Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA iMdiyAtthI vayavArima' hINidA uvAyeNa / viNayavarattAvaddhA sakkA avasA vase kAdu // 1403 // 'i' diyakasAyahattthI' indriyakapAyahastinaH upAyena vratavArImupanItAH vinayavaratrAbaddhA avazA api zakyA vaze netuM ||1403 || i diyakasA yahatthI voleDhuM sIlaphaliyamicchatA / dhIrehiM ruMbhidavvA dhidijamalAruppahArehiM // / 1404 // indriyakasA yahastinaH zIlaparighAlaMghanaiSiNo roddhavyA dhIraidhRtikarNatodapraharaiH || 1404|| 673 i diyakA hatthI dussIlavaNaM jadA ahilasejja / kuseNa taiyA sakkA avasA vasaM kAdUM / / 1405 / / 'iMdiyakasAyahatthI' indriyakaSAyahastinaH duHzIlavanaM praveSTuM yadAbhilaSanti tadA avazA api vaze kartuM zakyante jJAnAM kuzena // / 1405 / / jadi visayagaMdhahatthI adiNijjadi rAgadosamayamattA | viNNA'NajjhANajohassa vase NANaMkuseNa viNA || 1406 // 'jadi visayagaMdha hatthI' yadyapi viSayagandhahastinaH svayaM granthATavIM pravizanti rAgadveSamattA na tiSTheyurvi - jJAnadhyAnayodhasya vaze jJAnAMkuzena vinA / / 1406 // visayavaNaramaNalolA bAlA iM diyakasAyahatthI te / pasame rAmedavvA to te dosaM Na kAhiMti / 1407 // 'visayavaNaramaNalolA' viSayavanaramaNalolA: vAlA indriyakaSAyahastinaH te ratimupaneyAH prazamena tataste doSaM na kurvanti // 1407 // gA0 - indriya kaSAyarUpI hAthI yadyapi svacchanda hai tathApi vratarUpI bAr3e meM le jAkara vinayarUpI rassIse upAyapUrvaka bA~dhe jAnepara vazameM lAye jA sakate haiM ||1403 || gA0 - indriya aura kaSAyarUpa hAthI zIlarUpI argalAko lAMghanA pasanda karate haiM / ataH dhIra puruSoM ko unake donoM kAnoMke pAsa dhairyarUpI prahAra karake rokanA cAhie || 1404 || gA0- - indriya aura kaSAyarUpa hAthI jaba duHzIlarUpI vanameM praveza karanA cAhe to use jJAnarUpI aMkuzase vazameM karanA zakya hai || 1405 || gA0 - yadi rAgadveSarUpI madase masta viSayarUpI gandhahastI jJAnAkuMzake vinA vijJAna dhyAnarUpI yodhA ke vazameM nahIM rahatA aura parigraharUpI vanameM praveza karatA hai || 1406 || gA0- to indriya aura kaSAyarUpa bAlahastI viSayarUpI vanameM krIr3A karaneke premI hote haiM / unheM prazamarUpI vanameM arthAt AtmA aura zarIrake bhedajJAnase prakaTa hue svAbhAvika vairAgya meM ramaNa karAnA cAhie taba ve doSa nahIM kareMge || 1407 / / 1. madINi ja0 mu0, mUlArA0 / 2. ceTThejja jhANa- mUlArA0 / Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 674 bhagavatI ArAdhanA sadde rUve gaMdhe rase ya phAse subhe ya asume ya / tamhA rAgaddosaM parihara taM iMdiyajaeNa / / 1408|| 'sadde sve gaMdhe rase ya' zubhAzubheSu zabdAdiSu rAgadveSaM ca nirAkuru tvaM indriyajayenetyuttarasUtrasyArthaH // 1408 // jaha NIrasaM pi kaDuyaM osahaM jIvidatthio pibadi / kaDuyaM pi iMdiyajayaM NivvaihetuM taha 'pivijja // 1409 / / 'jaha NorasaM pi' yathA svAdurahitaM kaTukamapyauSadhaM jIvitArtha pivati / tathA indriyajayaM bhajate kaTukamapi nirvRtihetum / / 1409 // indriyajaye ka upAya ityAzaGkAyAM indriyakaSAyaviSayANAM zubhAzubhatve anavasthite / ye zubhAsta evedAnI azubhAH, azubhA ye te eva zubhAH / ye tu azubhatayA doSA idAnI hari ? se zubhA iti gRhItA na tvazubhA jAtAsta evAmI iti kathaM nAnurAgastatra ye vA'zubhAsteSu kathaM dveSaH zubhatAM pratipatsyamAneSu iti nivedayati je Asi subhA eNhi asubhA te ceva puggalA jAdA / je Asi tadA asubhA te ceva subhA imA ihi // 1410 / / "je Asi subhA eNhi' ye pudgalAH zubhA AsannidAnI ta evAzubhA jAtAH / ye cAsantadA azubhA te caiva zubhA idAnIM iti tau na yuktau rAgadveSau iti zikSayati // 1410 // savve vi ya te bhuttA cattA vi ya taha aNaMtakhutto me / savvesu ettha ko majjha vibhao bhuttavijaDesu // 1411 // gA0-isalie he kSapaka ! indriyako jItakara tU zubha aura azubha zabda, rUpa, gandha, rasa aura sparzameM rAgadvaSa mata kara // 1408 // gA0-jaise jIvanakA icchuka rogI svAdarahita kaDuvI auSadhI pItA hai vaise hI tU mokSake lie kaTuka bhI indriyajayakA sevana kara // 1409 // . indriya jayakA kyA upAya hai aisI zaMkA karanepara kahate haiM gA0-TI0-indriya aura kaSAyake viSayoMmeM acchA aura burApanA sthira nahIM hai| jo viSaya Aja acche lagate haiM kala ve hI bure lagate haiN| jo Aja bure lagate haiM kala ve hI acche lagate haiN| jinheM acchA mAnakara svIkAra kiyA ve hI burA laganepara dveSake pAtra hote haiM to unameM anurAga kaisA? aura jo bure lagate haiM kala ve hI acche laganevAle haiM ataH unameM dveSa kaisA? jo pudgala isa samaya acche pratIta hote haiM ve hI bure lagane lagate haiN| jo pahale bure pratIta hote the ve hI aba acche pratota hote haiM isalie unameM rAgadvaSa karanA ucita nahIM hai // 1410 // gA0-ve acche bure sabhI pudgala maiMne anantavAra bhoge haiM aura anantavAra tyAge haiN| una bhoge aura tyAge hue saba pudgaloMmeM mujhe acaraja kaisA? isa prakAra he kSapaka ! tumheM vicAranA cAhie // 1411 // 1. bhajejja mu0, mUlArA0 / Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 675 'samve vi te bhuttA' sarve'pi ca te pudgalAH zubhAzubharUpA anubhUtAstyaktA anantavAraM mayA / teSu dravyeSu bhuktatyaktArtheSu ko vismayo mameti tvayA cintA kAryA // 1411 // sukhasAdhanatayA yadi tavAnurAgo, duHkhasAdhanatayA ca roSaH saiva sukhaduHkhasAdhanatA zubhAzubhAdInAM rUpANAM naivAsti saGkalpamanta reNAtmanaH iti vadati rUvaM subhaM ca asubhaM kiMci vi dukkhaM suhaM ca Na ya kuNadi / saMkappaviseseNa hu suhaM ca duHkhaM ca hoi jae // 1412 / / 'rUvaM subhaM ca asubhaM' rUpaM zubhamazubhaM vA kiJciduHkhaM sukhaM ca naiva karoti / saGkalpavazenaiva sukhaM vA dukhaM bhavati jagati // 1412 // iha ya paratta ya loe dose bahuge ya Avahai cakkhU / idi appaNo gaNittA Nijjedavo havadi cakkhU // 1413 // 'iha ya paratta ya' janmadvaye'pi bahUndoSAnAvahati cakSurityAtmanAvagaNayya nirjetavyaM cakSuH // 1413 // evaM samma sadarasagaMdhaphAse vicArayittANaM / sesANi iMdiyANi vi NijjedavvANi buddhimadA // 1414 // "evaM samma' ubhayajanmagocarAnekadoSAvahatvaM vicArya svabuddhayA zeSANyapIndriyANi zabdarasagandhasparzaviSayANi nirjetavyAni buddhimatA / 'saddarasagaMdhaphAse' iti vaiSayikI saptamI // 1414 // krodhajayopAyamAcaSTe jadidA savadi asaMteNa paro taM Natthi metti khamidavvaM / aNukaMpA vA kujjA pAvai pAvaM varAvotti // 1415 // 'javidhA savavi asaMteNa' yadi tAvadasatA doSeNa zapati paraH sa doSo na mamAstIti kSamA kAryA / asaddoSakhyApanenAsya mama kiM naSTaM iti / athavAnukampAM Akrozake kuryAdvarAko'sadabhidhAnena samAjayati pApa Age kahate haiM yadi sukhakA sAdhana honese inameM terA anurAga hai aura duHkhakA sAdhana honese dvaSa hai to acche bure pudgaloMmeM vahI sukha-duHkha sAdhanatA tere saMkalpake sivAya yathArthameM nahIM hai gA0-koI acchA yA burA rUpa sukha yA duHkha nahIM krtaa| jagatmeM saMkalpavaza hI sukhaduHkha hotA hai // 1412 // gA0-isa loka aura paralokameM ye A~kheM bahuta burAI utpanna karatI haiM aisA jAnakara cakSu indriyako jItanA cAhie // 1413 // gA0-isa prakAra donoM lokoMmeM aneka doSa utpanna karane vAlI jAna apanI buddhise vicArakara zabda, rasa, gandha aura sparzako viSaya karane vAlI zeSa indriyoMko bhI buddhimAn puruSako jItanA cAhie // 1414 // krodhako jItanekA upAya kahate haiM gA0-To0-yadi dUsarA vyakti meremeM avidyamAna doSako kahatA hai to vaha doSa mujhameM nahIM hai ataH use kSamA karanA cAhie; kyoMki asat doSako kahanese merI kyA hAni huI ? athavA Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 676 bhagavatI ArAdhanA bhAraM aneka duHkhAvahaM / madIyairdoSarasya kiJcinnAyAti doSajAtaM / guNA kimasmai kiJcidbhavati ? prANinAM pratiniyatA gaNadoSAstattameva prati sukhaduHkhayojanA'stato purasRto (?) mudhAnena karmabandhaH sampAdyate iti // 1415 / / cintA karuNAtmikA roSaM paruSamapasArayati jadi vA savejja saMteNa paro taha vi puriseNa khamidavvaM / so asthi majjha doso Na alIyaM teNa bhaNidatti // 1416 // ... 'jadi vA savejja' yadi vA zapecca satA doSeNa tathApi kSamA kaaryaa| so'nena kathyamAno doSo mamAsti na vyalokaM tenoktamiti saGkalpatayA na hi santo doSAH pare ced na vanti iti vinazyanti / / 1416 / / yo yasya samupakAraM mahAntaM cetasi karoti sa tasyAparAdhaM alpaM sahate iti prasiddhameva loke iti kathayati satto vi Na ceva hado hado vi Na ya mArido ti ya khamejja / mArijjaMto vi sahejja ceva dhammo Na NaTThotti / / 1417 // 'satto vi ceva' . zapta evAsmi na hataH ityahananaM guNaM pRthu cetasi saMsthApya kimanena zapanena me naSTamiti kSantavyaM / evamitaratrApi yojyaM / hata eva na mRtyu prApitaH / mAryamANo'pi saheta vipannimUlanakSamo'bhilaSitasukhasampAdanodyato dharmo na vinAzita iti // 1417 // upAyAntaramapi roSavijaye nirUpayati-- nindA karane vAle para dayA karanA cAhie-becArA jhUTha bolakara aneka duHkha dene vAlA pApa bhAra ekatra karatA hai| mere doSoMse usameM doSa utpanna nahIM hote aura na mere guNoMse hI usakA koI lAbha hotA hai / prANiyoMke apane-apane guNa doSa niyata haiM / unase hone vAlA sukha-duHkha hI hotA hai| ataH yaha vyartha hI karmabandha karatA hai // 1415 // Age kahate haiM dayA rUpa cintanase kaThora krodha dUra hotA hai gA.--yadi dUsarA meremeM vidyamAna doSako kahatA haiM taba bhI kSamA karanA cAhie kyoMki vaha jisa doSako kahatA hai vaha meremeM hai| vaha jhUTha nahIM khtaa| vidyamAna doSoMko dUsare yadi na kaheM to ve naSTa ho jAte haiM, aisI bAta bhI nahIM hai aisA vicAra karanA cAhie / / 1416 / / Age kahate haiM ki jo jisakA mahAn upakAra karatA hai vaha usake choTese aparAdhako sahatA hai yaha bAta lokame prasiddha hI hai gA0--isane mujhe apazabda hI kahe haiM mArA to nahIM hai, isa prakAra usake na mAraneke guNako citta meM sthApita karake 'apazabda kahanese merA kyA naSTa haA' ataH kSamA karanA to bhI sahana karanA cAhie ki isane vipattiko jar3ase dUra karane meM samartha aura iSTa sukhako dene vAle mere dharmakA nAza nahIM kiyA / / 1417 // ____ krodhako jItanekA anya upAya kahate haiM . 1. nA para nRto-a0 / nA pura sUto-A0 / nA paro sRto-j| 2. saMkalpatayatA-mu0 / 3. sato doSAn A0 / 4. vi khamejja-a0 A0 / / mAre Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 677 roseNa mahAdhammo NAsijja taNaM ca aggiNA savvo / pAvaM ca karijja mahaM bahugaMpi NareNa khamidavvaM // 1418 // 'roseNa mahAdhammo' durajano durlabho duzcarI dharmo'nuyAyI roSeNa 'madIyo nazyati / agninA tRNamiva / tathA cAbhyadhAyi ajJAnakASThajanitastvavamAnavAteH saMghukSitaH paruSavAgguruvisphuliMgaH / hiMsAzistro'pi bhazamutthitavairadhUmaH krodhAgniruddahati dharmavanaM narANAm // iti|| [ ] // 1418 // upAyAntaramapi vadati-- puvakadamajjhapAvaM pattaM paraduHkhakaraNajAdaM me | riNamokkho me jAdo ajjatti ya hodi khamidavvaM // 1419 / / 'puvakadamajjhapAvaM' pApAgamadvAramajAnatA anenApi pramAdinA pUrva kRtaM yatkarma pApaM pareSAM duHkhakAraNaM tadadya nivatitaM / RNamokSo'dya mama jAta iti cintayatA'pasArayitavyo roSaH / / 1419 // puvvaM sayamutrabhuttaM kAle NAeNa tettiyaM davvaM / ko ghAraNIo dhaNiyassa ditao dukkhio hojja // 1320 / / 'pugvaM sayamavabhuttaM' pUrva svayameva bhuktaM, avadhikAle prApte / 'NAyeNa' nItyA / dravyaM adhamarNa uttamarNAya prayacchan ko duHkhaM karoti // 1420 // gA0-TI0-Agase taNakI taraha krodhase duHkhase upArjana kiyA gayA durlabha aura duzcara merA dharma naSTa hotA hai| kahA bhI hai-yaha krodharUpI Aga manuSyoMke dharmavanako jalAtI hai| yaha krodharUpI Aga ajJAnarUpI kASThase utpanna hotI hai, apamAnarUpI vAyu use bhar3akAtI hai| kaThora vacanarUpI usake bar3e sphuliMga hai / hiMsA usakI zikhA hai aura atyanta uThA vaira usakA dhUma hai / tathA yaha krodha mujhe pApakA bandha karAtA hai jo aneka bhavoMmeM duHkhakA bIja hai| isaliye cittameM kSamA dhAraNa karanA cAhie // 1418 / / anya upAya kahate haiM gA0-pApake Azravake dvArako na jAnate hue maiMne pramAdavaza jo pUrvameM pApakarma kiyA thA, jo dUsaroMke duHkhakA kAraNa thA, vaha Aja calA gyaa| Aja maiM usa RNase mukta ho gyaa| aisA vicArakara krodhako dUra karanA cAhie // 1319 // gA0-TI0-pUrva janmameM maiMne jisakA aparAdha kiyA thA usake dvArA isa janmameM usa aparAdhase upArjita pApakarmakI udIraNA kiye jAne para usako bhogate hue mujhe duHkha kaisA ? sAhUkAra . se pahale karja lekara jisa dhanako maiMne svayaM bhogA hai, utanA hI dhana usa RNakA avadhikAla Ane para dete hue kauna karjadAra duHkhI hotA hai / / 1420 // 1. mahAnapi na-A0 / 2. jnenaa-j0| Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 678 bhagavatI ArAdhanA iha ya paratta ya loe dose bahue ya Avahadi kogho / idi appaNo gaNittA pariharidavvo havai kodhoM / / 1421 / / spaSTA uttaragAthA / / 1421 // krodhajayopAyabhUtAnpariNAmAnupadarya mAnapratipakSapariNAmaM nirUpayati ko ittha majjha mANo bahuso NIcattaNaM pi pattassa / uccatte ya aNicce uvaDide cAvi NIcatte // 1422 // 'ko ittha majjJa mANo' ko'trAsakRtprApte 'jJAnAdikarunnatatve garvo mama bahuzo jJAnakularUpatapodraviNaprabhutvairunnatatAM prAptasya prApte'pyunnatatve anavasthAyini sati upasthite cottarakAlanIcatve // 1422 / / adhigesu bahusu saMtesu mamAdo ettha ko mahaM mANo / ko vibbhao vi bahuso patte punvammi uccatte // 1423 / / spaSTA // 1423 // uttaragAthA jo avamANaNakaraNaM dosaM pariharai NiccamAutto / so NAma hodi mANI Na du guNacattaNa mANeNa // 1424 / / 'jo avamANaNakaraNaM' yo'vamAnakaraNaM doSaM pariharati nityamupayuktaH sa mAnI bhavati / na tu bhavati mAnI guNariktena mAnena // 1424 // iha ya parattaya loe dose bahuge ya Avahadi maanno| idi appaNo gaNittA mANassa viNiggahaM kujjA // 1425 / / gA0-krodha isa loka aura paralokameM bahuta doSakAraka hai aisA jAnakara krodhakA tyAga karanA cAhie / / 1421 // krodhako jItaneke upAyabhUta pariNAmoMko batalAkara mAnake pratipakSI pariNAmoMko kahate haiM gA0-TI0-jJAna, kula, rUpa, tapa, dhana, prabhutva AdimeM maiM U~cA bhI hoU~, to usakA garva kaisA, kyoMki aneka bAra maiM inameM nIcA bhI ho cukA huuN| uccatA aura nIcatA ye donoM anitya haiM / / 1422 / / gA0-isa lokameM bahutase mujhase bhI jJAnAdimeM adhika haiM inakA mujhe abhimAna kaisA? tathA pUrva janmoMmeM maiM yaha uccatA aneka bAra prApta kara cukA hU~ taba inake prApta hone para Azcarya kaisA? // 1423 / / jo sadA mana lagAkara apamAna karane rUpa doSakA tyAga karatA hai arthAt kisIkA apamAna nahIM karatA vaha mAnI hotA hai / guNa rahita mAnase mAnI nahIM hotA / / 1424 / / 1. jJAnAdekaratnatrayatatvaM-A0 mu0| Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 679 iha ya parattaya janmadvaye doSAn bahUnAvahati mAnamiti vigaNayya mAnanigrahaM kuryAtsAdhujanaH // 1425 / / mAyApratipakSapariNAmasvarUpaM nigadati adigUhidA vi dosA jaNeNa kAlaMtareNa Najjati / mAyAe pauttAe ko ittha guNo havadi laddho // 1426 // 'adigUhidA vi dosA' atIva saMvRtA api doSA janena jJAyante kAlAntare mAyayA prayuktayA ko guNo labdha iti cintayA nihanti // 1426 // paribhAgammi asaMte NiyaDisahassehiM gRhamANassa / caMdaggahovva doso khaNeNa so pAyaDo hoi // 1427 / / jaNapAyaDo vi doso dosotti Na gheppae sabhAgassa / jaha samalatti Na dhippadi samalaM pi jae talAyajalaM / / 1428 // 'jaDapAyaDo vi doso' lokaprakaTo'pi doSo doSa iti na gRhyate bhAgyavataH / yathA samalamiti na gRhyate loke taTAkajalaM samalamiti sadRzaM / etaduktaM bhavati puNyavato'pi mAyayA na kiJcitsAdhyaM / prakaTe'pi doSe yato'sau jagati mAnyaH / doSanigRhanaM hi mAnyatAvinAzabhayAditi bhAvaH // 1428 // atha mAyAM karotyarthAthaM tathApi sAnathiketi vadati DaMbhasaehiM bahugehiM supauttehiM apaDibhogassa / hatthaM Na edi attho aNNAdo sapaDibhogAdo // 1429 / / gA0--isa loka aura paralokameM mAna bahuta doSakArI hai| aisA jAnakara apane mAnakA nigraha karanA cAhie // 1425 / / aba mAyAke virodhI pariNAmoMkA svarUpa kahate haiM gA0- atyanta chipAkara bhI kI gaI burAI kAlAntarameM manuSyoMko jJAta ho jAtI hai| taba mAyAcAra karanese kyA lAbha hai / isa prakArake cintanase mAyAko dUra karanA cAhie // 1426 / / gA0-bhAgya pratikUla ho to hajAra chalase chipAyA huA bhI kAma candramAke grahaNakI taraha kSaNamAtrameM prakaTa ho jAtA hai // 1427 // gA0-TI0-aura bhAgyazAlIkA lokameM prakaTa bhI doSa doSa nahIM mAnA jaataa| jaise tAlAbakA jala mailA ho taba bhI loga use mailA nahIM mAnate / Azaya yaha hai ki puNyazAlIko mAyAse koI lAbha nahIM hai kyoMki doSa prakaTa honepara bhI vaha jagatmeM mAnya rahatA hai| mAnyatAke vinAzake bhayase hI manuSya doSako chipAtA hai // 1428 // Age kahate haiM ki manuSya dhanake lie mAyAcAra karatA hai kintu vaha byartha hai gA0-acchI taraha saikar3oM chalakapaTa karanepara bhI puNyahInake hAthameM puNyazAlIkA dhana nahI AtA // 1429 / / 1. paribhogambhi-ja0 / etAM TIkAkAro necchati / Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanAM 'DaMbhasadeha bahugaha' dambhazatairbahubhiH suprayuktairapi apuNyasya hastaM nAyAtyartha: / anyasmAtsa puNyAt / / 1429 // 680 iha ya parattaya loe dose bahue ya Avahai mAyA / idi apaNo gaNittA pariharidavvA havai mAyA || 1430 // 'iha ya parata ya' ihaparalokayorbahUndoSAnAvahati mAyA / iti Atmani nirUpya parihartavyA bhavati mAyA / / 1430 // loka vi attho Na hoi purisassa apaDibhogassa / akavi havadi lobhe attho paDibhogavaMtassa || 1431 // 'lobhe kade' lobhe kRte'pyartho na bhavati puruSasya apuNyasya / akRte'pi lobhe'rtho bhavati puNyavataH / tataH arthAsaktirarthalAbhe mama na nimittamapi tu puNyamityanayA cintayA lobho nirAkAryaH // 1431 // api ca ' arthaprAptaye janaH prayatate arthAH punarasakRtprAptAstyaktAzca teSu ko vismaya iti manaHpraNidhAnaM kuru lobhavijayAyeti vadati savve vi jae atthA parigahidA te anaMtakhutto me / atthesu ittha ko majjha vibhao gahidavijaDesu || 1432 || 'samve vijaye atyA' sarve'pi jagatyarthAH parigRhItA mayAnantavAraM mamArtheSvamISu ko vismayo gRhItatyakteSu // 1432 / / iha ya parattaya loe dose bahue ya Avahai lobho / idi apaNo gaNittA Nijjedavvo havadi lobho // 1433 // iMdiyakasAyattigadaM // 1433 // gA0 - mAyA isa loka aura paralokameM bahutase doSa lAtI hai aisA jAnakara mAyAkA tyAga karanA cAhie || 1430 // gA0--lobha karanepara bhI puNyahIna puruSake pAsa dhana nahIM hotA, aura lobha nahIM karanepara bhI puNyazAlIke pAsa dhana hotA hai / ataH dhanakA lobha dhanalAbhameM nimitta nahIM hai kintu puNya nimitta hai aisA vicArakara lobhako tyAganA cAhie || 1431|| artha prApti ke lie manuSya prayatna karatA hai / kintu artha aneka bAra prApta huA aura chor3A hai / usameM Azcarya kaisA ? isa taraha lobhako jItaneke lie manameM cintana karo, yaha kahate haiM gA0--jagat meM jitane padArtha haiM ve saba maiMne anantavAra prApta kiye| una grahaNa kiye aura tyAge hue padArthoMmeM Azcarya kaisA ? || 1432|| gA0 - lobha isa bhava aura parabhavameM bahutase doSa paidA karatA hai aisA jAnakara lobhako tyAganA cAhie || 1433 // isa prakAra indriya aura kaSAyoMkA kathana kiyA / 1. aprAptAya - a0 / Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 681 evamindriyakaSAyapariNAmanirodhopAyabhUtAnpariNAmAnupadizya nidrAjayakramaM nirUpayati sUriH Ni jiNAhi NiccaM NiddA hu NaraM aceyaNaM kuNai / vaTTijja hu pAsutto khavao savvesu dosesu // 1434 / / 'Ni jiNAhi' nidrA jaya nityaM / ajitA sA kimapakAraM karoti ityAzaya Aha "NiddA hu NaraM aceyaNaM kuNAI' nidrA naraM acetanaM karoti / caitanyarahitAvasthAbhAvAtkimucyate karotIti / atrocyate-vivekajJAnarahitatvamevAtrAcetanazabdenocyate / yata eva yogyAyogyavivekajJAnarahita ata eva / 'vaTTijja hu' vartate eva / 'pAsutto' prakarSeNa suptaH 'khavago' kSapakaH / 'sanvesu dosesu' hiMsAmaithunaparigrahAdikeSu / / 1434 / / nidrA karmodayavazAdbhavati kathaM mayApAkartavyA ityatrAha jadi adhivAdhijja tumaM NihA to taM karehi sajjhAyaM / suhumatthe vA ciMtehi suNasu saMvegaNivvegaM // 1435 / / 'jadi adhivAdhijja tuma' yadyadhibAdheta bhavantaM nidraa| tatastvaM kuru svAdhyAyaM / 'suhumatthe vA citehi' sUkSmAnvArthAn cintaya / 'suNasu saMvegaNivegaM' zRNuSva saMvejanIM nirvejanI vA kathAM // 1435 / / prakArAntaraM nidrAvijayahetuM nigadati pIdI bhae ya soge ya tahA NiddA Na hoi maNuyANaM / edANi tumaM tiNNivi jAgaraNatthaM NisevehiM // 1436 / / 'podI bhae ya soge' prItyAM bhaye zoke ca sati nidrA manuSyANAM na bhavati / tena prItyAdisevAM kuru tvaM nidrAvijitaye // 1436 / / isa prakAra indriya aura kaSAyarUpa pariNAmoMko rokaneke upAyarUpa pariNAmoMko kahakara nidrAko jItanekA krama kahate haiM gA0-TI0-sadA nidrApara vijaya prApta kro| nahIM jItanepara vaha kyA burAI karatI hai yaha kahate haiM-nidrA manuSyako acetana karatI hai| ____ zaMkA-cetana manuSyako caitanyarahita avasthA nahIM hotii| taba kaise kahate haiM ki nidrA acetana karatI hai ? samAdhAna-yahA~ acetana zabdase vivekajJAnase rahita honA hI kahA hai / isalie jo gaharI nIMdameM soyA hai vaha kSapaka yogya ayogyake vivekajJAnase rahita honese hiMsA maithuna parigraha Adi saba doSoMmeM pravRtti karatA hai / / 1434 / / nidrA karmake udayase hotI hai| use maiM kaise dUra karUM ? isakA uttara AcArya dete haiM gA0-yadi tumheM nidrA satAtI hai to svAdhyAya kro| yA sUkSma arthoMkA vicAra kro| athavA saMvega aura nirvedako karanevAlI kathA suno / / 1435 / / nidrAko jItanekA anya upAya kahate haiM gA0-prIti, bhaya athavA zoka honepara manuSyoMko nidrA nahIM aatii| ataH tuma nidrAko jItaneke lie prIti AdikA sevana karo / / 1436|| Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA prItibhayazokAnAM azubha pariNAmatvAtkarmAsrava nimittatA / nidrAyA vA aviziSTatvAt kathaM saMvarArthino nirUpyate prItyAdikaM ityAzaGkAyAM saMvarahetubhUtatayA tadvyapadezaM prati niyataviSayamupadarzayati 682 bhayamAgacchasu saMsArAdo pIdiM ca uttamaTThammi | sogaM ca purAduccaridAdo NiddAvijayaheduM // 1437 // 'bhayamAgacchasu' bhayaM pratipadyasva / 'saMsArAdo' saMsArAt paJcavidhaparAvartanarUpAt / prItiM ratnatrayArAdhanAyAM / zokaM upaihi pUrvakRtAduzcaritAt nidrAM vijetuM / narakAdigatiSvasakRtparivartamAnena zArIramAgantukaM, mAnasaM svAbhAvikaM ca duHkhaM vicitramanubhUtaM tatpunarapyAyAsyati iti manaH prANidhehi / sakalAmApatsaMhatimunmUlayituM, abhyudayanizreyasasukhAni ca prApayituM, asArazarIbhAramapanetu anantAvabodhadarzanasAmrAjyazriyamAkraSTu N karmaviSaviTapAnutpATayituM kSamAmimAM ananteSu bhaveSu anavAptapUrvI ratnatrayArAdhanAM kartuM udyato'smIti prItirbhAvanIyA / hisAnRtaste yA brahmaparigraheSu mithyAtvakaSAyeSvazubhamanovAkkAyayogeSu vicitrakarmArjanamUleSu caturvidhabandhaparyAyanimitteSu anArataM mandabhAgyaH pravRtto'smi hitAhitavicAraNAvimugdhabuddhitayA sanmArgasyopadeSTradRNAmanupalambhAtpravarajJAnA 'varaNodayAttadudIritArthatattvAnavabodhAt / avagame satyapyazraddhAyAM, cAritramohodayAtsanmArge'pravRttezca duHkhAmbhodhau nimagno'smItyudvignacittatayA ca nidrA prayAti // 1437 // yahA~ zaMkA hotI hai ki prIti bhaya aura zoka to azubha pariNAmarUpa honese karmoke AsravameM nimitta hote haiM / ataH unameM aura nidrAmeM koI antara nahIM hai / taba jo saMvarakA icchuka hai usake lie prIti Adi karaneko kyoM kahate haiM ? isake uttara meM saMvarake hetu jo prIti Adi haiM unake pratiniyata viSayako batalAte haiM gA0 - TI0 - nidrAko jItaneke liye pA~ca prakArake parAvartana rUpa saMsArase bhaya karo / ratnatrayakI ArAdhanA meM prIti karo aura pUrva meM kiye durAcaraNake liye zoka karo / narakAdi gatiyoM meM bAra-bAra Ane jAnese maiMne zArIrika, Agantuka, mAnasika aura svAbhAvika aneka prakArakA duHkha bhogA / vahI duHkha Age bhI bhoganemeM AveMge, aisA manameM vicAra karo / samasta ApattiyoM ke samUhakA vinAza karaneke liye, svarga aura mokSake sukhoMko prApta karaneke liye, asAra zarIrakA bhAra utAraneke liye, ananta jJAna ananta darzana rUpa sAmrAjya lakSmIko AkarSita karaneke liye, svarga aura mokSake sukhoMko prApta karaneke liye aura karmarUpI viSa vRkSako ukhAr3ane meM samartha isa ratnatraya ArAdhanAko, jise pahale anantabhavoM meM kabhI prApta nahIM kiyA, karaneke liye maiM tatpara hU~ / isa prakAra prItikI bhAvanA karo / hiMsA jhUTha corI abrahma parigraha, mithyAtva kaSAya aura azubha manoyoga azubha vacana yoga azubha kAyayogameM, jo nAnA prakArake karmoMke saMcayake mUla haiM aura cAra prakArake bandhameM nimitta haiM, maiM abhAgA nirantara lagA rahA, kyoMki hita ahitake vicAra meM mUDha buddhi honese tathA sanmArgakA upadeza dene vAloMkI prApti na honese athavA prabala jJAnAvaraNakA udaya honese unake dvArA kahe gaye artha tattvako na jAna sakanese, yA jAna lene para bhI zraddhA na karanese aura cAritra mohake udayase sanmArga meM pravRtti na karanese meM duHkhake samudra meM DUbA hUM / isa prakAra cittake udvigna honese nidrA calI jAtI hai // 1437|| 1. jJAnAvarodhodayAttadudIritArthAna - a0 mu0 | Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 683 jAgaraNatthaM iccevamAdikaM kuNa kamaM sadA uco / jhANeNa viNA vaMjjho kAlo hu tume Na kAyavvo // 1438 // jAgaraNArtha nidrAnirAsArtha evamAdikaM kuru kramaM sadopayuktaM / dhyAnena vinA bandhyaH kAlo na kartavyastvayA // 1438 // saMsArADaviNittharaNamicchado aNapaNIya dosAhiM / soDhuM Na khamo ahimaNapaNIya sodu va sagharammi / / 1439 / / 'saMsArADaviNiccharaNamicchado' saMsArATavinistaraNamicchannanapAkRtya doSAn na hi svaptuM kSamaH / ahiM anapanIya svaptumiva gRhe // 1439 // ko NAma 'Niruvvego loge maraNAdiaggipajjalide / pajjalidammi va NANI gharammi sodu abhilasijja / / 1440 // . 'ko NAma NiruvvegoM loge maraNAdi aggipajjalide' jAtijarAmaraNavyAdhayaH, zokA bhayAni, prArthitAlAbho, abhimataviyoga ityAdinAgninA prajvalite / 'NANI sodumabhilasejja' jJAnI svaptumabhilaSet / 'pajjalidammi gharammi va' prajvalite gaha iva // 1440 / / ko NAma Niruvvego suvijja dosesu aNuvasaMteSu / gahidAuhANa bahuyANa majjhayoreva satta NaM // 1441 // 'ko NAma Nirugvego' ko nAma nirudvegaH svapedrAgAdiSu saMsArapravarddhaneSu doSeSu anupazAnteSu gRhItAyudhAnAM zatrUNAM bahUnAM madhye iva // 1441 // . NiddA tamassa sariso aNNo Natthi hu tamo maNussANaM / idi NaccA jiNasu tumaM NiddA jjhANassa vigghayarI // 1442 // gA0-nidrAko dUra karaneke liye isa prakArake cintanameM sadA lage rho| dhyAnake vinA tumheM eka kSaNa bhI nahIM gaMvAnA cAhie / / 1438|| gA0-jaise gharameM yadi sarpa ghusA ho to use nikAle vinA sonA zakya nahIM hai| usI prakAra jo saMsAra rUpI mahAvanase nikalanA cAhatA hai vaha doSoMko dUra kiye vinA sonemeM samartha nahIM hotA // 1439 / / gA-jalate hue gharakI taraha lokake janma, jarA, maraNa, vyAdhi, zoka, bhaya, prArthitakI aprApti aura iSTa viyoga ityAdi Agase jalate rahane para kauna jJAnI nirbhaya hokara sonA cAhegA // 1440 // gA-jaise zastradhArI bahutase zatruoMke madhyameM koI nirbhaya hokara nahIM so sakatA, usI prakAra saMsArako bar3hAnevAle rAgAdi doSoMke upazAnta hue vinA kauna nirbhaya hokara so sakatA hai / / 1441 // 1. aNuviggo mUlArA0 / 2. prArthitalobho A0 / Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 684 bhagavatI ArAdhanA 'NiddA tamassa sariso' tamassadRzamanyattamo nAsti manujAnAM iti jJAtvA nidrAM dhyAnasya vighnakAriNI jayeti / / 1442 // kuNa vA NiddAmokkhaM ziddAmokkhassa bhaNidavelAe / jaha vA hoi samAhI khavaNakiliMtassa taha kuNaha // 1443 / / 'kUNa vA NihAmokkha' kuru vA nidrAmokSaM / nidrAmokSasya kathitAyAM velAyAM rAtrastutIye yAme iti yAvata / yathA vA samAdhirbhavati bhavata upavAsaparizrAntasya tathA vA nidrAmokSaM kuru // 1443 / / NihattigadaM / uktArthopasaMhAraM vakSyamANaM vAdhikAra darzayatyuttaragAthA esa uvAvo kammAsavadAraNirohaNo have savvo / porANayassa kammassa puNo tavasA khao hoi // 1444 / / 'esa uvAo' karmaNAmAsravadvAranirodhe upAyo'yaM sarvo'bhihitaH / paurANasya karmaNastapasA kSayo bhavati / saMvarapUrvikA nirjarA muktaye bhavati na saMvarahIneti pUrva saMvaropanyAsaH // 1444 / / abhaMtaravAhirage tavammi sattiM sagaM agRhNto| ujjamasu suhe dehe appaDibaddho aNalaso taM // 1445 // 'abhaMtarabAhirage' abhyantare bAhye ca tapasyudyogaM kuru svAM zaktimagRhamAnaH / sukhe zarIre cAnAsaktiH anAlasyaH / na hi zarIre sukhe vA AdaravAMstatpratipakSabhUte tapasi prayatate / na' sAlasyaH pravartate tapasi / tapasaH pratyahabhAvena sthitaM sukhe zarIre ca pratibaddhatvamalasatvamAveditamanena / / 1445 / / gA0--nidrA rUpI andhakArake samAna manuSyoMkA koI dUsarA andhakAra nahIM hai| aisA jAnakara he kSapaka ! tuma dhyAnameM vighna karane vAlI nidrAko jIto // 1442 / / gA0-athavA yadi nidrAko nahIM jIta sakate ho to AgamameM nidrA tyAganekA jo samaya rAtrikA tIsarA pahara kahA hai usa samaya nidrA tyAgo / athavA upavAsase thake hue ApakI samAdhi jisa prakAra ho usa prakAra karo / / 1443 // Age ukta kathanakA upasaMhAra aura AgekA adhikAra kahate haiM gA0-navIna karmake Aneke dvArako rokanekA yaha saba upAya kahA hai / pUrva saMcita karmoMkA kSaya tapase hotA hai / saMvara pUrvaka nirjarA mokSakA kAraNa hotI hai, saMvarake vinA nirjarA mokSakA kAraNa nahIM hai / isaliye pahale saMvarakA kathana kiyA hai // 1444 // gA0-To0-he kSapaka ! apanI zaktiko na chipAkara abhyantara aura bAhya tapameM udyoga karo / sukhameM aura zarIra meM Asakta mata hoo aura na Alasya kro| jo zarIra aura sukhameM AdarabhAva rakhatA hai vaha unake virodhI tapameM prayatna nahIM krtaa| tathA AlasI bhI tapameM pravRtti nahIM krtaa| isase sukha aura zarIrameM Asakti tathA Alasyako tapake liye vighnakArI kahA hai // 1445 / / 1. na cAlasyaH-A0 / na cAlasa:-mu0, mUlArA0 / Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 685 suhasIladAe alasanaNeNa dehapaDibaddhadAe ya / jo sacI saMtIe Na karijja tavaM sa sattisamaM / / 1446 // ___ 'suhasIladAe' sukhAsaktatayA, alasatayA, dehaprativaddhatayA vA yaH zaktI satyAmapi tapo na karoti zaktisamam // 1446 // tassa Na bhAvo suddho teNa paunA tado havadi mAyA / Na ya hoi dhammasaDhDhA tivvA suhadehapikkhAe // 1447 / / 'tassa Na bhAvo' tasya pariNAmo na zuddhastasmAttena zaktisame tapasyavartamAnena mAyA prayuktA bhavati / yatastato na bhAvaH zaddhaH, dharma tIvA ca zraddhA na bhavati / kena ? 'suhadehapikkAe' sukhe dehe ca prekSayA tatra AsaktayA buddhayA hetubhUtayA // 1447 // appA ya vaMcio teNa hoi viriyaM ca gRhiyaM bhavadi / suhasIladAe jIvo baMdhadi hu asAdavedaNiyaM / / 1448 // 'appA ya vaMcio' AtmA vaMcitastena / zaktyanurUpe tapasyanabhyudyatena zaktizca pracchAditA bhavati / sukhAsaktatayA jIvo badhnAtyasAtavedanIyaM cAnekabhaveSu duHkhAvahaM / / 1448 // AlasyadoSamAcaSTe viriyaMtarAyamalasattaNeNa baMdhadi carittamohaM ca / dehapaDibaddhadAe sAdhU sapariggaho hoi // 1449 // viriyaMtarAyaM vIryAntarAyamalasatayA baghnAti cAritramohanIyaM c| zarIrAsaktyA sAdhuH saparagraho bhavati // 1449 // mAyAdosA mAyAe huMti savve vi puvvaNiTThiA / dhammammi 'NippivAsassa hoi so dullaho dhammo // 1450 // gA0-sukhameM Asakta honese, Alasyase aura zarIrameM pratibaddha honese jo zakti hote hue bhI zaktike anusAra tapa nahIM karatA / / 1446 / / usakA pariNAma zuddha nahIM hai| ataH zaktike anusAra tapameM pravRtti na karane vAlA mAyAcArI hai| tathA sukha aura zarIrameM Asakti honese usako dharmameM tIvra zraddhA nahIM hai // 1447 // ___gA0-jo zaktike anusAra tapameM tatpara nahIM hai vaha AtmAko ThagatA hai aura apanI zaktiko chipAtA hai| tathA sukhameM Asakta honese asAtavedanIyako bA~dhatA hai jo aneka bhavoMmeM duHkhadAyI hai // 1448 // Alasyake doSa kahate haiM gA0-AlasI honese vaha vIryAntarAya aura cAritra mohanIya karmakA bandha karatA hai| tathA zarIra meM Asakti rakhanese vaha sAdhu parigrahI hotA hai // 1449 / / 1. NippihAsassa-A0 / Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'mAyAdosA' mAyAdoSAH sarve'pi pUrvanirdiSTAH / mAyAyAM tapasi svazaktinigUhanalakSaNAyAM bhavanti ki ca dhammammi dharma tpolkssnne| NippivAsassa anAdarasya janmAntare durlabho bhavati dharmaH // 1450 // doSAntaramapi nigadati puvvattatavaguNANaM cukko jaM teNa vaMcio hoi / viriyaNigRhI baMdhadi mAyaM viriyaMtarAyaM ca // 1451 / / 'puSvRttatavaguNANaM' pUrvoktasaMvaranirjarA cetyevmaadibhistpHsaadhyrupkaarH| 'cukko' cyutaH / 'jaM' yasmAt / teNa' tena tapaHsAdhyopakArapracyutatvena / 'vaMcido hodi' vaJcito bhavati / viriyaNigUhI baMdhadi mAyaM' vIryasaMvaraNaparo badhnAti mAyAkarma 'viriyaMtarAyaM ca' vIryAntarAyaM ca // 1451 // tavamakaritassede dosA aNNe ya hoti saMtassa / hoti ya guNA aNeyA sattIe tavaM kuNaMtassa // 1452 // 'tavamakareMtassa' tapasyanudyatasyeme doSA anye ca bhavantIti jJAtavyAH / bhavanti cAnekaguNAH zaktyA tapasi vartamAnasya // 1452 // tapoguNaprakhyApanAyottaraprabandhaH iha ya paratta ya loe adisayapUyAo lahai sutaveNa / AvajjijaMti tahA devA vi saiMdiyA tavasA // 1453 // iha janmani paratra ca tapasA samyak kRtena atizayapUjA. lamyate / Avaya'nte ca tapasA devAH sendrakAH // 1453 // appo vi tavo bahugaM kallANaM phalai suppaogakado / jaha appaM vaDabIaM phalai vaDamaNeyapArohaM // 1454 // gA0-tapameM apanI zaktiko chipAne rUpa mAyAcAra meM ve saba doSa hote haiM jo pUrvameM mAyAke doSa kahe haiM / jo dharmameM anAdara bhAva rakhatA hai usako dUsare janmameM dharmakI prApti durlabha hotI hai / / 1450 // anya doSa bhI kahate haiM gA0-pUrva meM jo tapake dvArA sAdhya saMvara nirjarA ityAdi upakAra kahe haiM unase cyuta hone se vaha unase vaMcita hotA hai| aura apanI zaktiko chipAnese mAyAkarma aura vIryAntarAya karmakA bandha karatA hai / / 1451 // gA0-jo tapameM tatpara nahIM hotA usako ye doSa tathA anya doSa hote haiM aura jo zaktike anusAra tapa karatA hai usameM aneka guNa hote haiM / / 1452 / / __ Age tapake guNa kahate haiM gA0-samyakapase tapa karanese isa janmameM aura parajanmameM sAtizaya pUjA prApta hotI hai / tathA tapase indrasahita saba deva bhI vinaya karate haiM // 1453 / / Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 687 - 'appovi tao alpamapi tapaH mahAkalyANaM phalati susaMyamaniSpanna / suSTha prayujyate pravartyate'neneti ca vigraha saMyamaH suprayogazabdenocyate / yathA alpamapi vaTabIjaM phalati vaTamanekaprarohaM alpamapi pRthulaM phaladAyitapaH ityetadAkhyAtamanayA // 1454 / / suTThu kadANa vi sassAdINaM vigghA havaMti adibahugA / suT? kadassa tavassa puNa Natthi koi vi jae vigyo / / 1455 / / 'sulu kadANa vi' samyak kRtAnAmapi zasyAdInAM atIva vighnA bhavanti / tapasaH punaH samyak kRtasya jagati na kazcid vighnaH phaladAne / nirvighnaphaladAyitvaM tapaso mAhAtmyaM kathitam anayA // 1455 // jaNaNamaraNAdirogAdurassa sutavo varosadhaM hodi / rogAdurassa adiviriyamosaghaM suppautta vA // 1456 / / 'jaNaNamaraNAdirogAdurassa' janmamaraNAdyApIDitasya sutapo varauSadhaM bhavati / rogapIDitasya suprayuktamativIryamauSadhamiva / jananamaraNAdInAM vinAzakatvaM tatkAraNakarmavinAzAdanenAkhyAyate // 1456 / / saMsAramahADAheNa DajjhamANassa hoi sIyadharaM / . sutavodAheNa jahA sIyadharaM DajjhamANassa // 1457 / / 'saMsAramahADAheNa' saMsAramahAdAghena dahyamAnassa tapo bhavati jalagRhaM / yathA dahyamAnasya sUryAMzubhirghArAgRham / sAMsArikaduHkhanimUlanakAritA tapaso'nena sUcyate / / 1457 // NIyallao va sutaveNa hoi logasma suppio puriso| mAyAva hoi vissasaNijjo sataveNa logassa / / 1458 // gA0-TI0-samyak saMyamapUrvaka kiyA gayA thor3A bhI tapa bahuta kalyANakArI hotA hai / gAthAmeM suprayoga zabdase 'jisake dvArA suSThurUpa pravartita hotA hai' isa vigrahake anusAra saMyama liyA gayA hai| jaise choTA-sA bhI vaTabIja aneka zAkhA prazAkhAse pUrNa vaTavRkSarUpase phalatA hai usI prakAra thor3A bho tapa bahuta phala detA hai| yaha isa gAthAke dvArA kahA hai / / 1454 / / ___ gA0-dhAnya AdikI khetI bahuta sAvadhAnatAse parizramapUrvaka karanepara bhI usameM bahuta vighna Ate haiN| kintu samyakrUpase kiye gaye tapake phala dene meM koI vighna nahIM aataa| nirvighna phala denA tapakA mAhAtmya hai yaha isa gAthAke dvArA kahA hai // 1455 / / gA0-TI0-jaise rogase pIr3ita puruSake lie yatnapUrvaka dI gaI ati zaktizAlI auSadha hotI hai| usI prakAra janmamaraNa Adi rogase pIr3itakI zreSTha auSadha tapa hai| tapa karanese janmamaraNake kAraNa karmoMkA vinAza hotA hai / isase tapako janmamaraNa AdikA vinAzaka kahA hai / / 1456 / / gA0-saMsArarUpI mahAdAhase jalate hue prANIke lie tapa jalaghara hai, jaise sUryako kiraNoMse jalate hue manuSyake lie dhArAghara hotA hai| tapa sAMsArika duHkhoMko nimUla karatA hai, yaha isase sUcita kiyA hai / / 1457 / / Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 688 bhagavatI ArAdhanA 'NIyallaova' kasya nitarAM priyo bhavati puruSaH / zobhanena tapasA sarvajagatpriyatAM karoti tapa ityanena AkhyAtam / 'mAvAva hoi vissasaNijjo' mAteva vizvasanIyo bhavati lokasya / sarvajagadvizvAsyatvaM tapaHsampAdyamanena kathyate // 1458 // kallANiDhisuhAiM jAvadiyAi have suraNarANaM / jaM paramaNinvudisuhaM va tANi sutaveNa labbhaMti / / 1459 // 'kallANiDhisuhAi" kalyANAni svargAvataraNAdIni Rddhayo vibhUtayazcakralAJchanAnAM arddhacakravartinAM sukhAni ca yAni devAnAM manuSyANAM ca, yacca paramanivRtisukha tAni zobhanena tapasA labhyante / / 1459 / / kAmaduhA varagheNU Narassa ciMtAmaNivva hoi to| tilaovva Narassa tao mANassa vihUsaNaM sutao // 1460 // 'kAmaduhA' kAmadudhA varadhenuH, cintAmaNizca tapaH yadabhilaSitaM tasya dAnAt / tilakAkhyAlaGkAro narasya zobhanaM tapaH, mAnasya vibhUSaNaM ca / tapasA hi sarveNa jagatA mAnyasya mAnaH zobhate iti // 1460 // hoi sutavo ya dIo aNNANatamaMdhayAracArissa / savvAvatthAsu tao vaTThadi ya pidA va purisassa // 1461 / / 'hoi sutao ya dIo' samyaktapaH pradIpo bhavati ajJAnatamasi mahati saMcarataH / etena jagato'jJAnAkhyaM tamo vinAzayati tapaH iti sUcitaM / sarvAvasthAsu hite tapo vartate piteva puMsaH // 1461 / / visayamahApaMkAulagaDDAe saMkamo tavo hoi| hoi ya NAvA tariduM tavo kasAyAticavalaNadiM // 1462 // gA0-samyak tapa karanese puruSa bandhukI taraha logoMko priya hotA hai| isase yaha kahA hai ki samyak tapase manuSya saba jagatkA priya hotA hai / tathA samyak tapase manuSya mAtAkI taraha lokakA vizvAsabhAjana hotA hai / isase tapase sarvajagatkA vizvAsapAtra honA kahA hai // 1458 // gA0-svargase avatarita honA Adi pA~ca kalyANaka, cakravartI aura arghacakriyoMkI vibhUtiyA~ tathA devoM aura manuSyoMke jitane sukha haiM, tathA jo mokSakA parama sukha hai vaha saba samyak tapase prApta hote haiM // 1459 // gA0-To0-jo cAho vaha tapase milatA hai isalie samyak tapa manuSyake lie kAmadhenu aura cintAmaNi ratnake samAna hai| tathA manuSyake mastakapara zobhita honevAle tilaka nAmaka alaMkArake samAna hai aura mAnakA viziSTa bhUSaNa hai arthAt tapase sarvajagatke dvArA mAnya puruSakA mAna zobhita hotA hai / / 1460 // gA0-ajJAnarUpI ghora andhakArameM vicaraNa karanevAleke lie samyaka tapa dIpakake samAna hai / isase sUcita kiyA hai ki tapa jagatke ajJAnarUpI andhakArako naSTa karatA hai / tathA samyaka tapa saba avasthAoMmeM pitAkI taraha puruSako hitameM lagAtA hai // 1461 / gA0-yaha viSaya mahAn kIcar3ase bhare gartake samAna haiM kyoMki usase nikalanA bahuta kaThina Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 689 'visayamahApaMkAulagaDDAe' viSayo mahApaMkAkulagata iva dustaratvAt / tasmin saMkramo bhavati / taduttaraNaheturbhavati tpH| tapo naurullaMghayitu kaSAyAticapalanadIM // 1462 / / phaliho va duggadINaM aNeyadukkhAvahANa hoi tavo / AmisataNhAchedaNasamatthamudakaM va hoi tavo // 1463 / / 'phaliho va duggadINaM' durgatInAM parigha iva / kIdRzAM durgatInAM ? anekaduHkhAvahAMnAM / kiM ca viSayatRSNAcchedanasamartha ca tapaH udakamiva tRSNAcchedane // 1463 / / maNadehadukkhavittAsidANa saraNaM gadI ya hoi tvo| hoi ya tavo sutitthaM savvAsuhadosamalaharaNaM // 1464 // _ 'maNadehadukkhavittAsidANa' mAnasAnAM zarIrANAM duHkhAnAM ye vitrastAsteSAM zaraNaM gatizca tapaH / bhavati ca tapastIthaM sarvAzubhadoSamalanirAsakAri // 1464 / / saMsAravisamadugge tavo paNaTThassa desao hodi / hoi tavo pacchayaNaM bhavakaMtArammi digdhammi // 1465 // 'saMsAravisamadugge' saMsAro viSamadurga iva duruttaraNIyatvAt / tasminpraNaSTasya diGmUDhasya / 'tavoM desago hodi' tapa upadeSTA bhavati / saMsAraviSamadurgamuttArayatIti / 'hovi tavo pacchadaNaM' bhavati tapaH pathyadanaM 'bhavakAMtArammi' bhavATavyAM / 'vigdhammi' dIrdhe / / 1465 / / , rakkhA bhaesu sutavo abbhudayANaM ca Agaro sutvo| NisseNI hoi tavo akkhayasokkhassa mokkhassa // 1466 // 'raksA bhaesu sutavo' bhayeSu rakSA sutapaH / abhyudayAnAM vAkaraH sutapaH mokSasya akSayasukhasya nizrayaNI bhavati tapaH // 1466 / / hai| tapa usase nikalane meM kAraNa hai| tathA tapa kaSAyarUpa ati capala nadIko pAra karaneke lie naukA hai / / 1462 / / gA0-aneka duHkhadAyI durgatiyoMke lie tapa argalAke samAna hai| tathA viSayoMkI tRSNAko naSTa karaneke lie jalake samAna hai| jaise jalase pyAsa bujha jAtI hai vaise hI tapase viSayoMkI pyAsa bujha jAtI hai / / 1463 // gA0-jo mAnasika aura zArIrika duHkhoMse pIr3ita haiM unake lie tapa zaraNa aura gati hai / tapa sarva azubha doSarUpa malako dUra karanevAlA tIrtha hai // 1464 // gAo-yaha saMsAra viSama durgake samAna hai kyoMki usase nikalanA kaThina hai| usa saMsArarUpI durgameM jo dizA bhUla gaye haiM unake lie tapa upadezaka hai arthAt saMsArarUpI viSama durgase nikalanekA mArga batalAkara usase nikAlatA hai| tathA sudIrgha bhavarUpI bhayAnaka vanameM kalevAke samAna sahAyaka hai / / 1465|| gA0-samyaka tapa bhayameM rakSA karatA hai, abhyudayoMkI khAna hai aura avinAzI sukhasvarUpa mokSameM jAneke lie nasainI hai / / 1466|| Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 690 bhagavatI ArAdhanA taM Natthi jaM Na labbhai tavasA sammaM karaNa purisassa / aggIva taNaM jalio kammataNaM Dahadi ya tavaggI // 1467 / / 'taNNatyi' tannAsti yanna labhyate tapasA samyakkRtena / tapo'gniH karmatRNaM dahati tRNamivAgniH prajvalitaH // 1467 // samma kadassa aparissavassa Na phalaM tavassa vnnnnedu| koI asthi samattho jassa vijibbhAsa yasahassaM // 1468 // 'sammaM kadassa' samyak kRtasya nirAsravasya tapasaH phalaM vargayituM na kazcitsamartho'sti jihvAzatasahasraM yadyapyasti // 1468 // evaM NAdUNa tavaM mahAguNaM saMjamammi ThiccANaM / tavasA bhAvedavvA appA NiccaM pi jutteNa / / 1469 / 'evaM NAdaNa' evaM jJAtvA tapo mahopakAri saMyame sthitvA tapasA bhAvayitavya AtmA nityamapi upayuktena / / 1469 // jaha gahidaveyaNo vi ya adayAkajje Niujjade bhicco / taha ceva dameyavvoM deho muNiNA tavaguNesu // 1470 // 'jaha gahidaveyaNo vi ya' yathA gRhItavetano'pi na dayAkArye niyujyate bhRtakaH / tathaiva damitavyo deho muninA tapoguNeSu / uttaraguNaM // 1470 // icceva samaNadhammo kahido me dasaviho saguNadoso / ettha tumamappamatto hohi samaNNAgadamadIo // 1471 // gA0-saMsArameM aisA koI padArtha nahIM hai jo samyakapase kiye gaye tapake dvArA na prApta hotA ho| jaise prajvalita Aga tRNako jalAtI hai vaise hI taparUpI Aga karmarUpI tRNoMko jalAtI hai // 1467 // gA0-samyakrUpase kiye gaye aura karmAsravase rahita tapake phalakA varNana karane meM jisake eka hajAra jihvA hoM vaha bhI samartha nahIM hai // 1468 / / gA0-isa prakAra tapako mahAn upakArI jAnakara saMyamameM sthita saMyamIjanoMko nitya hI upayoga lagAkara AtmAmeM tapakI bhAvanA karanI cAhie // 1469|| ___ gA0-jaise vetana lenevAle sevakako kAryameM niyukta karate samaya usapara dayA nahIM kI jaatii| usI prakAra muniko apane zarIrako taparUpa guNameM lagAnA caahie| arthAt jaba zarIra ko bhojanarUpI vetana diyA jAtA hai usapara dayA na karake usako tapakI sAdhanAmeM lagAnA cAhie // 1470 // 1 dasadI-mu0 mUlArA0 / Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 691 'icceva samaNadhammo' ityevaM zramaNadharmaH dazavidhaH saguNadoSaH kathito mayA / 'ettha tumamappamatto hohi' atra dazavighe dharme tvamapramatto bhavaH, samAgatasmRtikaH iti gaNinA svazikSAparisamAptirAdarzitA // 1471 // to khavagavayaNakamalaM gaNiraviNo tehiM vayaNarassIhiM / cittappasAyavimalaM paphullidaM pIdimayaraMdaM // 1472 / / 'to khavagavadaNakamalaM' tataH zikSAnantaraM tasya kSapakasya vadanakamalaM praphullitaM sUridharmarazmestairvacanarazmibhiH cittaprasAdavimalaM prItimakaraMdaM // 1472 // vayaNakamalehiM gaNiabhimuhehiM sAbiMbhiyacchipattehiM / sobhai iha sUrodayammi phullaM va NaliNivaNaM // 1473 // 'vayaNakamalehi' vadanakamalaiH yatInAM gaNino'bhimukhe vismitAkSipatraH sA sabhA zobhA vahati sma / sUryodaye puSpitanalinavanamiva / / 1473 / / gaNiuvaesAmayapANaeNa palhAdidammi cittammi / jAo ya Nivvado so pAdaNaya pANayaM tisio / / 1474 / / gaNiuvaesAmayapANaeNa' gaNinaH upadezAmRtapAnakena prahlAdite citte jAto'so kSapakaH suSThuH nirvRtaH tRSitaH pAnakaM pItveva // 1474 // to so khavao taM aNusaddhiM soUNa jAdasaMvego / uTTittA AyariyaM vaMdai viNaeNa paNadaMgo // 1475 // gA0-isa prakAra he kSapaka ! maiMne guNadoSoMke vivecanapUrvaka dasa prakArake zramaNa dharmakA kathana kiyaa| usako smaraNa karake tama dasa prakArake dharmameM apramAdI hoaa| isa prakAra niryApakAcAryane apanI zikSAkI samApti sUcita ko hai // 1471 // gA0-isa zikSAke anantara usa kSapakakA mukharUpI kamala AcAryarUpI sUryake vacanarUpI kiraNoMse praphullita ho jAtA hai, cittake prasanna honese usa mukha kamalakI virUpatA calI jAtI hai aura usameMse prItirUpI puSparasa jharane lagatA hai // 1472 / / gA0-jaiye sUryake udaya honepara khilA huA kamaloMkA vana zobhita hotA hai usI prakAra AcAryake abhimukha hue yatiyoMke mukha kamaloMse, jo Azcaryayukta netrarUpI patroMse saMyukta hote haiM, vaha munisabhA zobhita hotI hai / / 1473 // gA0-AcAryake upadezarUpI amRtakA pAna karake cittake AhlAdayukta honepara kSapaka vaisA hI sukhI hotA hai jaisA pyAsA amRtamaya pAnaka pIkara hotA hai / / 1474 / / gA0-usake pazcAt vaha kSapaka AcAryakA upadeza sunakara vairAgyase bhara jAtA hai aura uThakara aMgoMko namra karake vinayapUrvaka AcAryako vandanA karatA hai / / 1475 / / 1. hi bibhi-A0 / saavtthidtthipttehi-mu| 2. sobhadi sasabhA sU-mu0 / 3. vistRtAkSi-mu0 / Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 692 bhagavatI ArAdhanA 'to so khavago' tato'sau kSapakaH tadanuzAsanaM zrutvA jAtasaMvega utthAya AcArya vaMdate vinayena praNatAGgaH // 1475 / / bhaMte sammaM gANaM sirasA ya paDicchidaM mae edaM / jaM jaha uttaM taM taha' karemi viNao tado bhaNai // 1476 // 'bhatte samma gANaM' bhagavan samyagjJAnaM etacchirasA mayA parigRhItaM / yadyathoktaM bhavadbhistathA kariSyAmi iti vadati // 1476 / / appA Niccharadi jahA paramA tuTThI ya havadi jaha tujjha / jaha tujjha ya saMghassa ya saphalo ya parissamo hoi // 1477 // 'appA Nicchara di jahA' ahaM yathA nistIrNo bhavAmi saMsArAt / yathA yuSmAkaM paramA tuSTirbhavati / bhavatAM saMghasya cAsmadanugrahe pravRttAnAM zramasya phalaM bhavati // 1477 / / jaha appaNo gaNasya ya saMghassa ya vissudA havadi kittI / saMghassa pasAyeNa ya tahahaM ArAhaissAmi / / 1478 / / 'jaha appaNo gaNassa ya' yathA mama gaNasya saMghasya ca kIrtivizrutA bhavati tathAhamArAdhayiSyAmi saMghasya prasAdena / / 1478 // vIrapurisehiM jaM AyariyaM jaM ca Na taraMti kApurisA / maNasA vi viciMteduM tamahaM ArAhaNaM kAhaM // 1479 / / 3vIrapurisehiM vIraiH puruSaryA AcaritA, yAM ca na zaknuvanti kApuruSA manasApi cintayituM tAdRzImArAdhanAmahaM kariSyAmi // 1479 // gA0-aura kahatA hai-bhagavan ! maiMne Apake dvArA diyA samyagjJAna sira navAkara svIkAra kiyA / Apane jo-jo jisa prakAra kahA hai maiM vaisA hI karU~gA / / 1476 / / gA0--jisa prakArase maiM saMsArase pAra utarU~, jisa prakArase Apako parama santoSa ho, mere kalyANameM saMlagna ApakA aura saMghakA parizrama jisa prakArase saphala ho // 1477|| gA0--jisa prakAra merI aura saMghakI kIrti phaile, maiM saMghakI kRpAse usa prakAra ratnatrayakI ArAdhanA karU~gA // 1478|| gA0-vIra puruSoMne jisakA AcaraNa kiyA hai, kAyara puruSa jisakI manameM kalpanA bhI nahIM kara sakate, maiM aisI ArAdhanA karUMgA // 1479 / / 1. taha kAhettiya so tado -mu0 / 2, 3, 4. dhIra -mu0 / Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA evaM tujhaM uvaesAmidamAsAidattu ko NAma / bIhejja chahAdINaM maraNassa vi kAyaro vi Naro // 1480 // 'evaM tujhaM' evaM bhavatAmupadezAmRtamAsvAdya ko nAma vibheti kAtaro'pi naraH kSudhAdInAM mRtyovA // 1480 // kiM jaMpieNa bahuNA devA vi saiMdiyA mahaM vigcha / tumhaM pAdovaggahaguNeNa kAryu Na arihaMti / / 1481 / / 'ki jaMpieNa bahuNA' kiMbahunA jalpitena devA api zatamakhapramukhA mama vighnaM kartuM asamarthAH bhavatpAdopagrahaNaguNena // 1481 // kiM puNa chuhA va taNhA parissamo vAdiyAdi rogo vA / kAhiMti jjhANavigdhaM iMdiyavisayA kasAyA vA / / 1482 / / 'kiM puNa' kiM punaH kurvanni dhyAnasya vighnaM kSudhA, tRpA vA, parizramo vA, dhAtikAdirogA vA, indriyANAM viSayAH, kapAyA vA // 1482 // ThANA calejja merU bhUmI omacchiyA bhavissihidi / Na ya haM gacchami vigadi tujjhaM pAyappasAeNa // 1483 / / 'ThANA calijja' svasmAtsthAnAccaliSyati meruH / bhUmiH parAvRtamastakA bhaviSyati / nAhaM vikRti gamiSyAmi bhavatAM pAdaprasAdena // 1483 // 'evaM khavao saMthAragao khavai viriyaM agRhNto| dedi gaNI vi sadA se taha aNusahi~ aparidaMto / / 1484 // samAptamanuzAsanam // 1484 / / gA0-Apake isa prakArake upadezAmRtako pIkara kauna kAyara bhI manuSya bhUkha pyAsa aura mRtyuse DaregA // 1480 // gA0-adhika maiM kyA kahU~, Apake caraNoMke anugrahase indrAdi pramukha deva bhI merI ArAdhanAmeM vighna nahIM kara sakate // 1481 / / gAo-taba bhUkha, pyAsa, parizrama, vAtAdi janya roga, athavA indriyoMke viSaya aura kaSAya dhyAnameM vighna kaise kara sakate haiM // 1482 // gA0-sumeru apane sthAnase vicalita ho jAye aura pRthvI ulaTa jAye kintu Apake anugrahase maiM vikArase vicalita nahIM hoU~gA / / 1483 / / gA0-isa prakAra kSapaka saMstara para ArUr3ha hokara apanI zaktiko na chipAkara pUrvopAjita azubha karma kI nirjarA karatA hai aura AcArya bhI binA virakta hue use sadA sat zikSA detA hai // 1484|| 1. etAM TIkAkAro necchati / Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 694 bhagavatI ArAdhanA sAraNetyetatsUtrapadavyAkhyAnamuttaram - akaDugamatittayamaNaMvilaMca akasAyamalavaNamamadhuraM / avirasa' madurabhigaMdhaM acchamaNuNhaM aNadisIdaM // 1485 / / 'akaDugaM' akaTukaM, atiktaM, anAmlaM, akaSAyaM, alavaNaM, amadhuraM, avirasaM adurabhigaMdhaM, svacchamanuSNazItaM // 1485 // pANagamasibhalaM paripUyaM khINassa tassa dAdavvaM / jaha vA pacchaM khavayassa tassa taha hoi dAyavvaM // 1486 / / 'pANagarmAsabhalaM' pAnakamazleSmakAri paripUtaM kSINAya kSapakAya dAtavyaM / yathAbhUtaM vA kSapakasya tasya pathyaM tathAbhUtaM dAtavyam // 1486 // saMthArattho khavao jar3ayA khINo havejja to tayA / vosaridavvopuvvavidhiNeva sopANagAhAro || 1487 // 'saMthArattho' - saMstarasthaH kSapako yadA kSINo bhavettadA vyutsRSTavyo'sau pAnakavikalpaH pUrva vidhinaiva / / 1487 / / evaM saMthAragadassa tassa kammodaeNa khavayassa / aMge katha ujja veyaNA jjhANavigdhayarI || 1488 / / 'evaM saMthAragadassa' evaM saMstaragatasya kSapakasya karmodayena vavacidudvedanopajAyate dhyAnavighnakAriNI / / 1488 // aba pUrva gAthA meM Agata 'sAraNa' padakA vyAkhyAna karate haiM gA0 - TI0 - kSapakako diyA jAnevAlA pAnaka kaTuka, caraparA, khaTTA, kasailA, namakavAlA, mIThA svAdayukta aura durgandha yukta nahIM honA cAhiye arthAt vaha na kaTuka ho, na caraparA ho, na khaTTA ho, na kasailA ho, na namakase yukta ho, na mIThA ho, tathA svAdahIna aura durgandhayukta bhI na ho / svaccha ho, na garma ho aura na ThaMDA ho || 1485 || gA0- kapha paidA karane vAlA na ho| kapar3e se chAna liyA gayA ho| isa prakAra kamajora kSapakako aisA peya denA cAhiye jo usake liye pathya ho, arthAt samAdhimeM vighna DAlane vAlA na ho // 1486 // gA0-- jaba saMstarArUr3ha kSapaka atikSINa ho jAye taba pUrvavidhise pAnakakA tyAga karA denA cAhiye || 1487 gA0 - isa prakAra saMstarArUr3ha kSapakake karmake udayase kisI aMga meM dhyAnameM vighna DAlane vAlI vedanA yadi utpanna ho jAye || 1488 | 1. maduvvigandhaM mu0, mUlArA0 / Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 695 vijayodayA TIkA bahuguNasahassabhariyA jadi NAvA jammasAyare bhIme / bhijjadi hu rayaNabhariyANAvA va samuddamajjhammi // 1489 // 'bahuguNasahassabharivA' bahubhirguNasahasraH, sampUrNA yatinaurjanmasAgare bhIme yadi bhedamupeyAt ratnapUrNA nauriva samudramadhye // 1489 // guNabharidaM jadiNAvaM daThUNa bhavodadhimmi bhijjaMtaM / kuNamANo hu uvekkhaM ko aNNoM hujja Niddhammo // 1490 / / 'guNabharidaM jadi NAvaM' guNaH pUrNA yatinAvaM bhavasamudramadhye bhidyamAnAM dRSTvA yaH karotyupekSAM tasmAko'nyo bhaveddharmaniHkrAntaH / / 1490 // vijjAvaccassa guNA je puvvaM vitthareNa akkhAdA / tesi phiDio so hoi jo uvikkhijja taM khavayaM // 1491 // 'vejjAvaccassa guNA' vaiyAvRttasya guNA ye pUrva vistareNa vyAkhyAtAstebhyaH pracyuto bhavati ya upekSate kSapakaM // 1491 // to tassa tigiMchAjANaeNa khavayassa savvasattIe / vijjAdeseNa va se paDikammaM hoi kAyavvaM // 1492 / / 'to tassa' tatastasya kSapakasya cikitsAM jAnatA sarvazaktyA pratikarma kartavyaM vaidyasya copadezena // 1492 / / NAUNa vikAraM vedaNAe tisse karejja paDiyAraM / phAsugadavvehiM karejja vAyakaphapittapaDighAdaM // 1493 // 'NAdaNa vikAraM' jJAtvA vikAraM tasyA vedanAyAH tataH pratikAraM kuryAt / yogyavyatikaphapittapratighAtaM / / 1493 // gA0-samudrake madhyameM ratnoMse bharI nAvakI taraha hajAroM guNoMse bharI yatirUpI naukA yadi bhayaMkara saMsArasAgarameM DUbane lage / / 1489|| gA-guNoMse bharI nAvako saMsAra-samudrameM DUbate hue dekhakara yadi koI upekSA karatA hai to usase bar3A adhArmika dUsarA kauna hogA // 1490 // ___ gA0-jo kSapakakI upekSA karatA hai vaha pUrva meM jo vaiyAvRtyake guNa vistArase kahe haiM unase cyuta hotA hai / / 1491|| gA-ataH usa kSapakake rogakI cikitsA jAnanevAle niryApakAcAryako svayaM athavA vaidyake parAmarzase sarvazaktike sAtha ilAja karanA cAhiye // 142 / / ___ gA0-usa kSapakako vedanAke vikArako jAnakara prAsuka dravyoMse vAta, pitta aura kafako rokanevAlA pratikAra karanA cAhiye // 1493 / / Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA bacchIhiM avaddavaNatAvaNehiM AlevasIdakiriyAhi / abbhaMgaNaparimaddaNa AdIhiM tigiMchade khavayaM // 1494 // 'vacchohi' bastikarmabhiH, avaddavaNatAvaNehi' USmakaraNatApanaH, Alepanena, zItakriyayA, abhyaGgaparimardanAdibhizca cikitsate kSapakaM // 1494 / / evaM pi kIramANo pariyamme vedaNA uvasamo so / khavayassa pAvakampodaeNa tivveNa hu Na hojja // 1495 / / evaM pi kIramANe pratIkAre kSapakasya vedanopazamaH tIvraNa pApakarmodayena' nApi bhavedapi, nahi bahirdravyamAhAtmyenaiva karmANi svaphalaM na prayacchanti / tadeva hi bahirdravyaM ekasya vedanAM prazamayati nAparasyeti pratItatarametad // 1495 // ahavA taNhAdiparIsahehiM khavao havijja abhibhdo| uvasaggehiM va khavao acedaNo hojja abhibhUdo // 1496 / / 'bhahavA taNhAdiparIsahehi' athavA tRDAdibhiH parISaharabhibhUto bhavetkSapakaH, upasagarvAbhibhUto nizcetanaH syAt // 1496 // to vedaNAvasaTTo vAulido vA parIsahAdIhiM / khavao aNappavasio so vippalavejja jaM kiM pi // 1497 // 'to vedaNAvasaTTo' tato vedanAvazA" vyAkulitaH parISahopasargaH kSapako'sAvanAtmavazo vipralapedyadi kiJcit // 1497 // gA0-vastikarma ( enimA ) garma lohese dAganA, pasInA lAnA, lepa lagAnA, prAsuka jalakA sevana karAnA, mAliza, aMgamardana Adike dvArA kSapakakI vedanA dUra karanA cAhiye / 1494/ gA0-isa prakAra pratIkAra karane para bhI tIvra pApa karmake udayase yadi kSapakakI vedanA zAnta na ho / kyoMki kevala 'bAhya' dravyake prabhAvase hI karma apanA phala na deM, aisI bAta nahIM hai| vahI bAhya dravya ekakI vedanA zAnta karatA hai dUsarekI nahIM krtaa| yaha to anubhavasiddha hai // 1495 // gA0--athavA kSapaka pyAsa AdikI vedanAse abhibhUta ho jAya yA upasargoMse pIr3ita hokara mUchitta ho jAye // 1496 // ___gA0--yA vedanAse pIr3ita aura parISaha upasargose vyAkula hokara kSapaka apane vazameM na rahe aura jo kucha bhI bakane lage // 1497|| 1. yena dhana vedanApi nahi -a0 / Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 697 ubbhAsejja va guNaseDhIdo udaraNabuddhio khavao / chaTuM doccaM paDhamaM va siyA kuMTilidapadamichaMto // 1498 / / 'ubbhAsejja' padedvAyogyaM, saMyamaguNazreNitaH kRtAvataraNabuddhiH 'cha8' rAtribhojanaM, 'doccaM' pANaM, divase 'paDhamaM va' azanaM vA / 'siyA' kadAcit / 'kuMTilidapadamicchaMto' skhalanapadaM icchan / / 1498 / / taha mujhaMto khavago sAredavvo ya so tao gaNiNA / jaha so visuddhalesso paccAgadacedaNo hojja // 1499 / / 'taha mujhaMto khavago' mohamupagacchan kSapakastathA sArayitavyo'sau tena gaNinA / kathaM ? yathA vizuddhalezyo bhavati pratyAgatacetanazca // 1499 / / sAraNopAyaM kathayati kosi tumaM kiM NAmo kattha vasasi ko va saMpahI kAlo / kiM kuNasi tumaM kaha vA atthasi kiM NAmago vAhaM / / 1500 // 'ko'si tuma' kastvaM ? kinAmadheyaH ? 'kattha vasasi kva vasasi ? 'ko va saMpahI kAlo' ko vedAnIM kAla: ? kimayaM divA rAtri ? "kiM kuNasi tuma' kiM karoSi bhavAn ? 'kathaM vA atthasi' kathaM vA tiSThasi ? 'ki NAmago vAha' ahaM vA kinAmadheyaH ? // 1500 // evaM AucchittA parikkhahedu gaNI tayaM khavayaM / sArai vacchalayAe tassa ya kavayaM karissaMti // 1501 / / 'evaM AucchittA' evamanuparataM sArayati gaNo taM kSapakaM / ki sacetano nizcetana iti parIkSitukAmaH vatsalatayA / yadyasti cetanA kavacaM kariSyAmIti matvA / / 1501 // gA0-ayogya vacana kahe, yA saMyamaguNakI sIr3hIse nIce utaranA cAhe, yA nicale sthAnako cAhate hue rAtri bhojana yA rAtrimeM pAnaka lenA cAhe yA dinameM asamayameM bhojana karanA cAhe // 1498 // gA0-isa prakAra jaba kSapaka mohameM par3a jAye to AcAryako use saba pichalI bAtoMkA smaraNa karAnA caahiye| jisase usake pariNAma vizuddha hoM aura usakA yathArtha jJAna lauTa Ave // 1499 // usake upAya kahate haiM gA-tuma kauna ho ? tumhArA kyA nAma hai ? kahA~ rahate ho? isa samaya dina hai yA rAta hai ? tuma kyA karate ho ? kahA~ baiThe ho ? merA kyA nAma hai // 1500 // gA0-isa prakAra AcArya usakI parIkSAke liye ki yaha saceta avasthAmeM hai yA aceta avasthAmeM hai, vAtsalya bhAvase bAra-bAra use smaraNa karAte haiN| unakI yaha bhAvanA rahatI hai ki yadi yaha saceta hai to usake saMyamakI rakSA kI jAye // 1501 // Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 698 bhagavatI ArAdhanA jo puNa evaM Na karijja sAraNaM tassa 'viyalacakkhussa / so teNa hoi ghiseNa khavao paricatto || 1502 || 'jo puNa evaM Na karijja' yaH punarevaM na kuryAt sAraNaM / skhalitacittavRtteH sa kSapakastena parityakto bhavati sUriNA / / 1502 // evaM sArijjato koI kammuvasameNa labhadi sadi / taha ya Na labbhijja sadi koI kamme udiSNammi || 1503 || ' evaM sArijjanto' evaM sAryamANaH kazcit cAritramohopazamena asadyopazamena vA smRti yogyAyogyaviSayAM labhate / ayukteyaM icchA mama akAle bhoktuM pAtuM vA pratyAkhyAtaM kathaM kAle'pi prArthayAmIti sAryamANo'pi / labhate smRti kazcitkarmaNyudIrNe no indriyamatijJAnAvaraNe / sAraNA / / 1503 / / sadimalabhaM tassa vi kAdavvaM paDikammamaTThiyaM gaNiNA / so visayA se aNulomo hodi kAyavvo / / 1504 || 'sadimalabhaMtassa vi' smRtimalabhamAnasyApi gaNinA'sthitaM kartavyaM / pratikAraH, upadezo'pi anukUlaH sadA tasya kartavyaH // 1504 // ceyaMto piya kammodayeNa koI parIsahaparaddho / ubbhAsejja va ukkAvejja va bhiMdejja Auro padiNNaM / / 1505 || 'cedaMto pi' cetayamAno'pi karmodayena kazcitparISahaparAjito yatkiJcidvadet AraTet, bhindyAdvA svAM pratyAkhyAnapratijJAM // 1505 // gA0 - yadi AcArya usa calAyamAna cittavAle kSapakako isa prakArase smaraNa nahIM karAve to samajhanA cAhiye usa nirdayIne usa kSapakako tyAga diyA hai || 1502 // gA0-- isa prakAra smaraNa dilAne para koI-koI kSapaka cAritra moha athavA asAtAvedanIya kA upazama hone se yogya ayogyake vicAraviSayaka smRtiko prApta hote haiM ki akAlameM khAne pIne kI icchA karanA mere liye yogya nahIM hai / jo maiM tyAga kara cukA use kAlameM bhI kaise grahaNa karU ? Adi / kintu koI noindriya matijJAnAvaraNa karmakI udIraNA honepara smRti prApta nahIM karate || 1503 || gA0 - smRtiko jo prApta nahIM hotA, usake prati bhI AcAryako nirantara pratikAra karate rahanA cAhiye / tathA usake anukUla upadeza bhI karate rahanA cAhiye || 1504 || gA0 - koI kSapaka cetanAko prApta karake bhI karmake udayase parISahoMse hArakara yadi ayogya bacana bole, yA rudana kare yA apanI vrata pratijJAko bhaMga kare to bhI usake prati kaTuka vacana 1. vippalakkhassa ( skhalitacittavRtteH) / - mUlArA0 / Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA Na hu so kaDuvaM pharusaM va bhaNidavyo Na khIsidavvo ya / Na ya vittAsedavvo Na ya vaTTadi hIlaNaM kAdu // 1506 // - 'Na hu so kaDugaM' sa evaM kurvankSapakaH na kartavyaH kaTukaM paruSa vA, na bhartsanIyaM, na ca trAsaM netanyaH, na ca yuktaH paribhavaH kartuM tasya // 1506 // paruSavacanAdibhiH ko doSo jAyate ityatrocyate pharusavayaNAdigehiM du mANI 'vipphurio tao sNto| uddhANamavakkamaNaM kujjA asamAdhikaraNaM vA // 1507 / / 'paruSavacaNAdihi' paruSavacanAdibhirmAnI virAdhitaH san // 1507 / / tassa padiNNAmeraM bhittuM icchaMtayassa nnijjvo| savvAyareNa kavayaM parIsahaNivAraNaM kujjA // 1508 // 'tassa padiNNAmeraM' tasya svapratijJAvyavasthAM bhettuM vAJchato niryApakaH sUriH kavacaM kuryAt parISahanivAraNakSamaM // 1508 // NiddhaM madhuraM palhAdaNijja hidayaMgamaM aturidaM vA / to sIhAvedavvo so khavao paNNavaMteNa // 1509 // 'NiddhaM' snehasahitaM, 'madhuraM' zrotrapriyaM, hRdayasukhavidhAyi, hRdayapravezi, * atvaritaM aso zikSayitavyaH kSapakaH prajJApayatA // 1509 // rogAdaMke suvihida viulaM vA vedaNaM dhidivaleNa / tamadINamasaMmUDho jiNa paccUhe carittassa // 1510 // bolanA ucita nahIM hai, na usakA tiraskAra karanA cAhiye, na usakA hAsya karanA cAhiye, na use trAsa denA cAhiye aura na usakA anAdara karanA cAhiye / / 1505-1506 // usake prati kaThora vacana bolane Adise kyA hAni hotI hai yaha kahate haiM gA0-kaThora vacana Adise bhar3akakara vaha abhimAnI kSapaka saMyamase cyuta ho sakatA hai yA durdhyAnameM laga sakatA hai athavA samyaktvako tyAga sakatA hai // 1507 // gA0-yadi vaha apanI pratijJArUpI maryAdAko tor3anA cAhe to niryApakAcArya usakI rakSAke liye aisA kavaca AdarapUrvaka kare jo parISahoMkA nivAraNa kara sake / / 1508|| . gA0-AcAryako snehasahita, kAnoMko priya, hRdayameM sukha denevAle tathA hRdayameM praveza karane vAle vacanoMse kSapakako dhIre-dhIre sambodhanA cAhiye / / 1509 // gA-he sundara AcAra vAle ! tuma dInatA aura mUDhatAko tyAgakara cAritrameM bAdhA DAlanevAlI choTI yA bar3I vyAdhiyoMko, mahatI vedanAko dhairyarUpI balase jIto / rAga aura kopakA 1. vipphurisido-virAdhitaH -mulArA0 / Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 700 bhagavatI ArAdhanA rogAtaGke mahato'lpAMzca vyAdhIn / vipulAM vA vedanAM dhRtibalena jaya tvamadIno'mUDhazca pratyUhAn cAritrasya / vItarAgakopatAdi cAritraM / tadvyAdhipratIkArArtheSu vastuSu Adaravato vyAdhiSu vedanAsu ca dveSavato nazyati / tatazcAritravighnAstvayA jetavyA iti bhAvaH // 1510 // savve vi ya uvasagge parisahe ya tiviheNa NijjiNahi tumaM / NijjiNiya sammamede hohisu ArAhao maraNe // 1511 / / 'savve vi ya uvasagge' savAzcopasargAn parISahAMzca manovAkkAyarjaya / upasargaparISahajayaduHkhAbhIrutA manasA jayaH / bhIto'yamiti dayayA na duHkhAni haranti / sannihitadravyAdisahakArikAraNamasada dyamudayAgataM anivAryavIyaM balaM prayacchatyeveti dhRtibalena bhAvanA manasA jayaH / zrAnto'smi vedanAduHsahAtmatAM pazyata madIyAmimAM atikaSTAmavasthAM / dagdho'smi tADito'smi ityevamAdidInavacanAnuccAraNaM / asakRdanubhUtArthAH parISahAH kSudAdayaH, upasargAzca pUrva / pUtkurvantamapi nAmI mazcanti / kevalaM dhatirahito'yaM varAko rAraTIti nindyate / na sanmArgAtpracyAvayituM ime kSamA iti udAravacanatA vacanena jayaH / adInekSaNamukharAgavattA acalatA ca kAyena jayaH / 'NijjiNiya sammamede' nijityavaM samyagetAnapasargaparISahAnmaraNe mRtikAle / ArAdhao hohisi' ratnatrayapariNato bhaviSyasi / upasargaparISahavyAkulitacetaso naivArAdhakatA // 1511 / / saMbhara suvihiya jaM te majjhammi caduvidhassa saMghassa / bUDhA mahApadiNNA ahayaM ArAhaissAmi // 1512 // 'saMbhara' smRti nidhehi / 'suvihida' sucAritra / kiM smarAmi iti cet 'ta' tAM pratijJAM yAM kRtavAnasi / tyAga hI caritra hai| vyAdhiko dUra karaneke upAyoMmeM Adara karanevAle tathA vyAdhi aura vedanAse dveSa karanevAlekA cAritra naSTa hotA hai| ataH tumheM cAritrake vighnoMko jItanA cAhiye / / 1510 / / gA0-dI. he kSapaka ! tuma saba upasargoM aura parISahoMko mana vacana kAyase jiito| upasarga aura parISahoMke jItane meM jo duHkha hotA hai usase na DaranA manase jItanA hai / yaha Darapoka hai ataH dayA karake upasarga parISaha use duHkha nahIM deMge aisI bAta nahIM hai| dravyAdi sahakArI kAraNoMke rahane para asAtAvedanIya karma udayameM AtA hai aura usakI zaktiko rokanA zakya nahIM hotA taba vaha kaSTa detA hI hai| dhairyarUpI balapUrvaka aisI bhAvanA honA manase jItanA hai / maiM thaka gayA hU~, merI isa atikaSTakara aura duHsaha vedanA rUpa avasthAko dekho, maiM duHkhameM jala rahA hUM, kaSTa ne mujhe mAra DAlA ityAdi dIna vacanoMkA uccAraNa na karanA / maiMne pUrva meM aneka bAra bhUkha Adi parISahoM aura upasargoko sahA hai| cillAne para bhI ye chor3ate nahIM haiN| kevala yaha becArA dhairya khokara rotA hai aisI nindA karate haiN| ye mujhe sanmArgase DigAnemeM samartha nahIM haiN| isa prakArake udAra vacana bolanA vacanase jItanA hai| AkhoMmeM aura mukhapara dInatAkA bhAva na honA, mukhapara prasannatAkA rahanA, vicalita na honA kAyase jItanA haiN| isa prakAra ina parISahoM aura upasargoMko samyak rUpase jItanepara marate samaya tuma ratnatrayarUpase pariNata ho skoge| jisakA citta upasarga aura parISahase vyAkula rahatA hai vaha ArAdhaka nahIM ho sakatA // 1511 / / gA0-he sucAritrase sampanna kSapaka ! tumane caturvidha saMghake madhyameM jo mahatI pratijJA kI thI ki maiM ArAdhanA karU~gA use smaraNa karo // 1512 / / Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodaya TIkA 701 'majjhammi' madhye | kasya ? 'caduvvidhassa' caturvidhasya saMghasya / 'vUDhA' dhRtA / 'mahApadiNNA' mahatI pratijJA / 'aha' ahaM 'ArAghaissAmi' ArAdhayiSyAmi iti // 1512 / / ko nAma bhaDo kulajo mANo tholAidUNa jaNamajjhe / jujhe palAi AvaDadamettAo caiva aribhIdo || 1513 // 'ko nAma bhaDo' kaH palAyate yuddhe bhaTaH zUraH / 'kulajo ' mAnI / 'tholAidUNa' bhujAsphAlanaM kRtvA / janamadhye | evaM yuddhe zatruparAjayaM kariSyAmIti udghaSya 'AvaDimettao' abhimukhAyAtazatrureva aribhItaH / kaH palAyanaM karoti // 1513 // dAnti ke yojayati--- tholAdUNa puvvaM mANI saMto parIsahAdIhiM / AvaDidamittaoM ceva ko visaNNo have sAhU || 1514 || 'tholAidUNa puvaM' bhujAsphAlanaM kRtvA pUrva / 'parosahAdIhiM AvaDidamettago ceva' parISahA rAtibhirabhimukhAyAta eva / ' ko visaNNo have sAhU mANI saMtoM' ko viSaNNo bhavetsAdhuvargo mAnI san // 1514 // AvaDiyA paDilA purao ceva karmati raNabhUmiM / aviya marijja raNe te Na ya pasaramarINa varddhati / / 1515 / / 'AvaDidA paDikUlA' abhimukhAyAtAH zatravaH / purado caiva kkamaMti raNabhUmi' purastAdevopasarpanti raNabhUmi / 'avi ya marijja raNe' yadyapi raNe mriyante / 'Na ya pasaramarINa vaDDhanti naiva prasaramarINAM vardhayanti / / 1515 // taha AvaipaDi kUladAe sAhavo mANiNo sUrA / aitivvaveyaNAoM sahaMti Na ya vigaDimuvayaMti / / 1516 / / 'taha AvaipaDikUladAe' tathA ApatpratikUlatayA / 'sAdhavo' mAninaH zUrAH / 'aditibvave daNAo' atIva tIvra vedanAH 'sahaMti' sahante / 'Na ya vigaDimuvayaMti' naiva vikRtimupayati // 1516 // gA0--kauna kulIna svAbhimAnI zUravIra manuSyoMke vIcameM apanI bhujAoM ko Thokakara 'maiM yuddha meM isa prakAra zatruoMko harAUMgA' aisI ghoSaNA karake sAmane Aye zatruse hI Darakara bhAganA pasanda karegA / / 1513 // gA0 - usI prakAra pUrva meM bhujAoMko Thokakara kauna svAbhimAnI sAdhu parISaha Adike sanmukha Ate hI khedakhinna hogA || 1514 || gA0-jina subhaToMke zatru unake sanmukha Ate haiM ve subhaTa zatruoMke Anese pUrva hI yuddha bhUmimeM pahu~ca jAte haiN| ve yuddha meM mara jAyeM bhale hI kintu zatruoM kA utsAha nahIM bar3hane dete // 1515 // gA0 - usI prakAra svAbhimAnI zUravIra sAdhu ApattiyoMkI pratikUlatA meM ati tIvra kaSTa bhogate haiM kintu vikArako prApta nahIM hote / arthAt durbhAgyavaza upasarga parISahoMke upasthita honepara ratnatrayakI virAdhanA nahIM karate || 1516 / / Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 703 bhagavatI ArAdhanA 1tholAiyassa kulajassa mANiNo raNamuhe varaM maraNaM / Na ya lajjaNayaM kAuM jAvajjIvaM sujaNamajjhe / / 1517 / / tholAiyassa kRtabhujAsphAlanasya / 'mANiNo' mAninaH / 'raNamuhe varaM maraNaM' yuddhamukhe maraNaM zobhanaM / 'Na ya varaM' naiva zobhanaM / 'lajjaNayaM kAdu jAvajjIvaM ca sujaNamajhe' sujanamadhye yAvajjIvaM niMdAkaraNaM // 1517 // samaNassa mANiNo saMjadassa NihaNagamaNaM pi hoi varaM / Na ya lajjaNayaM kAdu kAyaradAdINakiviNattaM // 1518 / / 'samaNassa' samAnasya zravaNasya vA / 'mANiNo' mAninaH, 'saMjavassa' saMyatasya / "NidhaNagamaNaM pi hodi varaM' nidhanagamanamapi bhavati vrN| 'Na ya lajjaNagaM kAhU~' naiva lajjanIyakaraNaM zobhanaM / kAtaratA na vrN| 'dINakiviNataM' dInatvaM kRpaNatvaM ca na varaM // 1518 // eyassa appaNo ko jIvidahedu karijja jaMpaNayaM / puttapauttAdINaM raNe palAdo sujaNalaMchaM // 1519 / / 'eyassa appaNo' ekasyAtmanaH / 'jIvidaheDhuM' jIvitanimittaM / 'ko karijja jaMpaNagaM' kaH kuryAdapavAdaM / 'puttapauttAdINaM' putrapautrAdInAM / 'raNe palAdo' raNAtpalAyamAnaH / sujaNalaMchaM svajanalAMchanaM // 1519 // taha appaNo kulassa ya saMghassa ya mA hu jIvadatthI taM / kuNasu jaNe jaMpaNayaM kiviNaM kuvvaM sugaNalaMchaM / / 1520 // 'taha tathA / 'appaNo jIvidatthaM' bhavato jIvitArtha / 'kulassa saMghassa ya mA kuNasu jaNe dUsaNayaM' kulasya saMghasya ca dUSaNaM jane mA kaarssiiH| 'kiviNaM kunvaM' kRpaNatvaM kurvan / 'sugaNalaMchaM' svagaNalAMchanaM // 1520 // gA0-bhujA sphAlana karanevAle kulIna abhimAnIke liye yuddha meM sanmukha maranA zreSTha hai kintu sujanoMke madhyameM jIvanaparyanta lajjA uThAnA zreSTha nahIM hai // 1517 / / , gA0-usI prakAra svAbhimAnI saMyamI zramaNakA mara jAnA zreSTha hai kintu lajjAjanaka kArya karanA zreSTha nahIM hai, kAtaratA-vipattiyoMse ghabarAnA, dInatA kRpaNatA-ki maiM kucha bhI nahIM kara sakatA Adi zreSTha nahIM hai / / 1518 // gA0-eka apane jIvanake liye yuddhabhUmise bhAgakara kauna apane putra pautra Adike liye apavAdakA kAraNa banegA aura apane parivArako lAMchana lagAyegA // 1519|| gA0-usI prakAra he kSapaka ! apane jIvanake liye parISaha Adi Anepara apanI nirbalatA kA paricaya dete hue apane kula aura saMghako lokApavAdakA pAtra mata banAo aura apane gaNapara lAMchana mata lagAo / / 1520 / / 1, 2. thovAiya-a0 A0 / 3. suNagalaMchaM lalATe kukuradAhasamAna-mUlArA0 / Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 703 vijayodayA TIkA gADhappahArasaMtAvidA vi sUrA raNe arisamakkhaM / Na muhaM maMjaMti sayaM maraMti 'bhiuDImuhA ceva / / 1521 / / 'gADhappahArasaMtAvidA vi' gADhaprahArasaMtApitA api zUrA 'raNe' yuddhe / 'sagaM muhaM arisamakkhaM Na bhaMjaMti' svamukhabhaGgaM arINAM purato na kurvanti / 'maraMti' mriyate / bhiguDIe saha ceva' bhrakuTayA saha caiva // 1521 // suTaThu vi AvaipattA Na kAyarattaM kariti sappurisA / katto puNa dINataM kiviNattaM vA vi kAhiMti / / 1522 / / 'suThTha vi AvaipattA' nirantaramApadaM prAptA api / 'sappurisA Na kAyarattaM karaMti' satpuruSA na kAtaratAM kurvanti / 'katto puNa kAhiti' kutaH punaH kariSyanti / 'dINataM kiviNata cAvi' dInatAM kRpaNatAM ca // 1522 // keI aggimadigadA samaMtao aggiNA vi ujjhaMtA / jalamajjhagadA va NarA atthaMti acaMdaNA ceva / / 1523 // keI atthaMti acedaNA ceva' kecidAsate acetanA iva / 'aggimadigadA' agni praviSTAH 'samaMtado aggiNA vi DajhaMtA' samantAt agninA dahyamAnA api / 'jalamajjhagadA va narA iva // 1523 / / tattha vi sAhukkAraM sagaaMgulicAlaNeNa kuvvaMti / keI karaMti dhIrA ukkiTiM aggimajjhammi // 1524 / / 'tattha vi' tatrApyagnimadhye / 'sAhukkAraM sagaaMgulicAlaNeNa kuThavaMti' sAdhukAraM svAGgalicAlanayA kurvate / 'keI aggimajjhagadA dhIrA' kecidagnimadhyagatA dhIrAH / 'ukiTTi karaMti' utkRSTa utkrozanaM kurvanti // 1524 // __ gA0-yuddha meM zUravIra puruSa joradAra prahArase pIr3ita honepara bhI zatruke sAmanese apanA mukha nahIM mor3ate aura mukhapara bhauM Ter3hI kiye hue hI marate haiM // 1521 / / gA0-usI prakAra satpuruSa atyanta Apatti Anepara bhI kAtara nahIM hote| taba ve dInatA yA kAyaratA kyoM dikhAyeMge ? // 1522 // - gA0-kitane hI satpuruSa AgameM praveza karake saba orase Agase jalanepara bhI jalake madhyameM praviSTa hue manuSyakI taraha athavA acetanakI taraha rahate haiM / / 1523 / / gA0-tathA Agake madhyameM bhI rahate hue apane aguli saMcAlanake dvArA sAdhukAra karate haiM ki kitanA acchA huA ki mere azubha karma kSaya hue| kitane hI dhIra vIra puruSa Agake madhyameM rahakara apanA Ananda prakaTa karate haiM // 1524 // 1. bhiuDIe saha-mu0 / 2. narA iva acetanA iva-A0 mu0 / Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 704 bhagavatI ArAdhanA jadidA taha aNNANI saMsArapavaDaNAe lessAe / tivvAe vedaNAra suhasAulayA kariti ghidiM / / 1525 / / 'jadidA ' yadi tAvat / 'taha' tathA 'aNNANI dhidi kariti tathA ajJAnino dhRtiM kurvanti 'saMsArapavaDDhaNAe lessAe' saMsArapravarddhanakAriNyA lezyayA / tivvAe vedaNAe' tIvrAyAM vedanAyAM satyAM / 'suhasAulagA' sukhAsvAdana lampaTAH // 1525 // kiM puNa jadiNA saMsArasavvadukkhakkhayaM karateNa / bahutivvadukkharasajANaeNa Na ghidI havadi kujjA / / 1526 // kiM puNa jadiNA Na karijjA havadi 'dhidi' kiM punarna kAryA bhavati dhRtiH yatinA / kIdRzA ? saMsArasagvadukkhakkhayaM saMsArasarvaduHkhakSayaM kurvatA / 'bahutivvadukkha rasajANageNa' bahUnAM caturgatigatAnAM tIvrANAM duHkhAnAM rasaM jAnatA // 1526 // asive dubbhakkhe vA kaMtAre bhaeva AgADhe / rogehiM va abhibhUdA kulajA mANaM Na vijarhati / / 1527 / / 'asive mAya / 'dubbhikkhe vA' durbhikSe vA / 'kaMtAre' aTavyAM vA / gADhe bhaye ca / uparyupari nipatitabhaye vA / 'rogehi va abhibhUdA' vyAdhimirvA abhibhUtAH / 'Na vijarhati kulajA mANaM' na jahati kulaprasUtA mAnaM // 1527 // Na piyaMti suraM Na ya khaMti gomayaM Na ya palaMDumAdIyaM / Naya kuvvaMti vikammaM taheva aNNaMvi lajjaNayaM // 1528 || 'Na pivaMti suraM' na pibanti surAM / 'Na zaMti' na ca bhakSayanti gomAMsaM / 'Na ya palaMDumAdIyaM na palANDu prabhRtikaM bhakSayanti / 'Na ya kuvvaMti vikammaM' naiva kutsitaM karma parocchiSTabhojanAdikaM kurvanti / 'taheva aNNaMpi lajja yaM' tathaiva nAnyadapi lajjanIyaM kurvanti // 1528 // gA0 - yadi saMsArako bar3hAnevAlI azubha lezyAse yukta ajJAnI puruSa sAMsArika sukhakI lAlasAse tIvra vedanA hote hue bhI dhairya dhAraNa karate haiM || 1525|| vizeSArtha - Aga meM jalakara maranekA kathana una dharmavAloMke liye kiyA hai jo AgameM jalakara maranemeM dharmaM mAnate haiM / gA0--to jo kSapaka sAdhu saMsArake saba duHkhoM kA kSaya karanA cAhatA hai aura cAroM gatiyoMke tIvra duHkhoM kA svAda jAnatA hai vaha dhairyaM dhAraNa kyoM na karegA // / 1526 // gA0-- bhArI roga meM, durbhikSa meM, bhayAnaka vanameM atyanta pragAr3ha bhayameM tathA rogoMse grasta bhI kulIna puruSa svAbhimAnako nahIM chor3ate // 1527 // gA0 - ve madirA pAna nahIM karate / gomAMsa nahIM khaate| lahasuna pyAja Adi nahIM khAte / dUsarekA jUThA khAnA Adi bure kAma nahIM krte| isI prakAra anya bhI lajjAspada kAma nahIM karate ||1528|| Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 705 kiM puNa kulagaNasaMdhassa jasamANiNo loyapUjidA sAdhU / mANaM pi jahiya kAhaMti vikammaM sujaNalajjaNayaM // 1529 / / 'kiM puNa sAhU vi kammaM kAhiti' kiM punaH sAdhavaH kutsitaM karma kariSyanti / 'kulagaNasaMghassa jasamANiNo' 'kulasya gaNasya saMghasya ca yazaH saMpAdanAhaMkAravantaH / 'logapajidA sAdha loke kRtapUjAH / 'mANaM vijahiya' mAnaM tyaktvA 'sujaNalajjaNaya' sAdhujanena vilajjanIyaM karma // 1529 // jo gacchijja visAdaM mahallamappaM va AvadiM ptto| taM purisakAdaraM viMti dhIrapurisA hu saMGatti / / 1530 // 'jo gacchijja visAda' yo gacchedviSAdaM / 'mahallaM appaM va AvaI patto' mahatIM alpAM vA ApadaM prAptaH / 'taM purisakAtaraM' puruSeSu kAtaraM / 'dhorapurisA saMdutti viti' dhIrAH supuruSAH SaNDha iti bruvanti / / 1530 // meruvva NippakaMpA akkhobhA sAgaruvva gaMbhIrA / dhidivaMto sappurisA huti mahallAvaIe vi // 1531 // 'meruvva NippakaMpA' meruriva nizcalAH / 'akkhobhA' akampAH / 'sAgarovva' sAgara iva 'ghidivaMtoM sappurisA' dhRtimantaH saMtoSavaMtaH satpuruSAH / 'mahallAvaIe vi' mahatyAmApadi // 1531 // keI vimuttasaMgA AdArovidabharA apaMDikammA / . giripabbhAramabhigadA bahusAvadasaMkaDaM bhImaM // 1532 // 'keI uttamaTuM sAdheti' iti vakSyamANena saMbandhaH / keciduttamaM vastu ratnatrayaM sAdhayanti / kIdRgmUtAH ? 'vimuttasaMgA' niSparigrahAH / 'AdArovidabharA' AtpAropitabharAH / 'apaDikammA' nissprtiikaaraa| 'giripanbhAramabhigadA' giriprAgbhAramabhigatAH / kIdRzaM ? 'bahusAvadasaMkaDaM' bahuvyAlamRgAkulaM / 'bhIma' bhayAvahaM // 1532 // dhididhaNiyabaddhakacchA aNuttaravihAriNo sudshaayaa| sAhiti uttamaTuM sAvadadADhaMtaragadA vi // 1533 // gA0-taba kula gaNa aura saMghake yaza sampAdanakA ahaMkAra karanevAle lokapUjita sAdhu svAbhimAna tyAgakara sAdhujanake liye lajjAke yogya burA karma kareMge kyA ? kabhI nahIM kareMge // 1529 // gA-jo choTI yA bar3I vipatti Ane para khinna hotA hai usa kAyara puruSako dhIra puruSa napuMsaka kahate haiM / / 1530 // ___gA0-sajjana puruSa mahatI vipattimeM bhI sumerukI taraha akampa, sAgarakI taraha gambhIra aura dhairyazIla rahate haiM // 1531 // gA0-kitane hI sAdhu samasta parigrahako tyAgakara, apane AtmAmeM AtmAko Aropita karake, pratIkAra rahita hokara, bahutase vyAghra Adi hiMsra jantuoMse bhare bhayaMkara parvatoMke zikharoMpara Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 706 bhagavatI ArAdhanA ghididhaNiyabaddhakacchA dhRtyA nitarAM baddhakakSyAH / 'aNuttaravihAriNo prakRSTacAritrAH / 'sudasahAyAH' zrutajJAnasahAyAH / 'sAdhiti uttamaTTha' sAdhayantyuttamArtha ratnatrayaM / 'sAvadadADhaMtaragadA vi' zvApadadaMSTrAmadhyagatA api // 1533 // bhallakkie tirattaM khajjaMto ghoravedaNa'TTo vi / ArAdhaNaM pavaNNo jjhANeNAvaMtisukumAlo // 1534 // 'bhallakkie tirattaM khujjato' zRgAlena tisRSu rAtriSu bhakSyamANaH / 'ghoravedaNaTTo vi' ghoravedanAbAdhito'pi / 'ArAdhaNaM pavaNNo jjhANeNa' zubhaghyAnenArAdhanAM prapannaH / kaH ? 'avaMtisukumAlo' avaMtisukumAraH // 1534 // poggilagirimmi ya sukosalo vi siddhatthadaiya bhyvNto| vagghIe vi khajjaMto paDivaNNo uttamaM aTuM // 1535 // upudgalagirI sukozalo'pi siddhArthasya putro bhagavAn vyAghnyA jananIcaryA bhakSitaH san pratipannaH uttamArtham // 1535 // bhUmIe samaM kIlA koDi dadeho vi allacammaM va / bhayavaM pi gayakumAro paDivaNNo uttamaM aTuM // 1536 // "bhUmIe samaM bhUmau samaM / 'kolAkoDidadeho' kIlotkRtadehaH / 'allacammaM va' Ardracarmavat / 'bhayavaM pi' bhagavAn gajakumAro'pi / uttamArtha pratipanna // 1536 // . kacchujarakhAsasoso bhattecchaacchikucchidukkhANi / aghiyAsayANi samma saNakkumAreNa vAsasayaM // 1537 / / jAkara dRr3ha dhairyako apanAkara, utkRSTa cAritrapUrvaka zrutajJAnakI sahAyatAse siMhAdike mu~hameM jAkara bhI uttamArtha ratnatrayakI sAdhanA karate haiM // 1532-33 / / / gA0-avantI arthAt ujjainI nagarImeM sukumAra muni tIna rAta taka zRgAlIke dvArA khAye jAnepara ghora vedanAse pIr3ita hote hue bhI zubhadhyAnake dvArA ratnatrayakI ArAdhanAko prApta hue // 1534 // __gA0-pudgala yA mudgala nAmaka parvatapara siddhArtha rAjAke priya putra bhagavAn sukauzala muni apanI pUrva janmakI mAtA vyAghrIke dvArA khAye jAnepara uttamArthako prApta hue // 1535 / / gA0--pRthvIke sAtha gIle camar3ekI taraha zarIrameM kIleM Thokakara ekameka kara denepara bhI bhagavAn gajakumAra muni uttamArthako prApta hue // 1536 / / / gA-sanatkumAra muni ne sau varSoM taka khAja, jvara, khAMsI, sUkhApana, tIvra udarAgni, netrapIr3A, udarapIr3A Adike duHkha binA saMklezake dhairyapUrvaka sahana kiye // 1537 / / 1. gaMgovi a0 A0 / 2-3, moggila-mu0, mUlArA0 / 4. kIlAhoDida-a0 / Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'kacchajarakhAsasoso' kacchUjvarakA sazoSAH / ' bhatteccha acchikucchidukkhANi' tIvro jaTharAgniH akSiduHkhaM / kukSiduHkhaM ca / 'adhiyAsayANi' asaMklezena dhRtAni 'saNakkumAreNa' sanatkumAreNa / 'vAsasada' varSazataM // 1537 // nAvAe NivvuDAe gaMgAmajjhe amujjhamANamadI / ArAdhaNaM pavaNNo kAlagao eNiyAputto // 1538 / / 'NAvAe jimbuDAe' nAvi nimagnAyAM ca / 'gaMgAmajjhe' gaMgAyA madhye / mAnamatiH / 'ArAdhaNaM pavaNNo' ArAdhanAM pratipannaH san / 'kAlagao' kAlaM gataH nAmadheyo yatiH // 1538 // omodari ghorAe bhaddabAhU asaMkiliTThamadI | ghorAe 'vigiMcchAe paDivaNNo uttamaM ThANaM 'omodarie ghorAe' ghoreNAvamodaryeNa tapasA samanvitaH / kliSTacittaH / 'ghorAe vigicchAe' ghorayA kSudhA bAdhito'pi / uttamArthaM / 1539 // / / 1539 / / 'amujjhamANamadI' amuhya'eNiyAputtoM' eNikaputra 'bhaddabAhU asaM kiliTThamadI' bhadrabAhurasaM'paDivaNNo uttamaM ThANaM' pratipanna 'kosaMbIlaliyaghaDA bUDhA ipUraeNa jalamajjhe / ArAdhaNaM pavaNNA pAvovagadA amUDhamadI || 1540 // caMpAe mAsakhamaNaM karittu gaMgAtaDammi tahAe / ghorA dhammaghoso paDivaNNo uttamaM ThANaM // 1541 // 707 'caMpAe' campAnagaryAM / 'mAsakhavaNaM karitu' mAsopavAsaM kRtvA / 'gaMgAtaDammi' gaMgAyAstaTe / 'tanhAe ghorA' tRSNayA tIvrayA bAdhito'pi / 'dhammaghoso' dharmaghoSaH / uttamArthaM pratipannaH / 1540- 1541 // gA0-- gaMgAke madhyameM nAva DUbanepara eNika putra nAmake muni moharahita hokara maraNako prApta hue aura ArAdhanAke dhAraka hue || 1538 // gaio - ghora avamodarya tapake dhArI bhadrabAhu muni ghora bhUkhase pIr3ita honepara bhI saMkleza rUpa pariNAma na karake uttamArthako prApta hue || 1539 // gA0 - kauzAmbI nagarImeM sukhapUrvaka pAle gaye indradatta Adi battIsa zreSTha putra jalake madhyameM yamunA nadI pravAhake dvArA prAyopagamana saMnyAsa pUrvaka maraNako prApta hue / unhoMne moha rahita hokara ArAdhanAko prApta kiyA / / 1540 / / 1- 2. tigicchAe mu0 mUlArA0 / 3. etAM TIkAkAro necchati / 89 gA0 - campA nagarI meM eka mAsakA upavAsa karate hue dharmaghoSa nAmaka muni gaMgAke taTapara tIvra pyAsa se pIr3ita hokara uttamArthako prApta hue / / 1541 || Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 708 bhagavatI ArAdhanA sIdeNa punvavairiyadeveNa vikunvieNa ghoreNa / saMtatto siridatto paDivaNNo uttamaM aTuM // 1542 / / 'sodeNa' zItena / 'saMtatto' saMtaptaH / 'puvvavahariyadeveNa vikubdhieNa' pUrvajanmazatruNA devenotpAditena 'siridattaH' zrIdattaH / uttamArthamupagataH // 1542 // uNhaM vAdaM uNDa silAdalaM AdavaM ca adiuNDaM / sahidUNa usahaseNo paDivaNNo uttamaM aTuM // 1543 // 'uNhaM vAdaM' uSNaM vAtaM, 'uNhaM silAdalaM' uSNaM zilAtalaM / 'AdavaM ca adiuNhaM' AtApaM cAtyuSNaM 'sahidaNa' prasahya vRSabhasena uttamArtha pratipannaH / / 1543 // roheDayammi sattIe hao koMceNa aggidaido vi / taM veyaNamadhiyAsiya paDivaNNo uttamaM aTuM // 1544 // 'roheDayammi' roheDage nagare / 'sattIe haoM zaktyA hataH / 'koMceNa' kroNcnaamdheyen| 'aggidaido vi' agnirAjasuto'pi / 'taM vedaNamadhiyAsiya' tAM vedanA prasahya / uttamArtha pratipannaH // 1544 / / kAiMdi abhayaghoso vi caMDavegeNa chiNNasanvaMgo / taM veyaNamadhiyAsiya paDivaNNo uttamaM aTuM // 1545 / / 'kAIdi abhayaghoso vi' kAkanyAM nagaryA abhayaghoSo'pi / 'caMDavegeNa chiNNasavvaMgo' caMDavegena chinnasAgaH // 1545 / / daMsehiM ya masaehiM ya khajjaMto vedaNaM paraM ghoraM / vijjuccaro'ghiyAsiya paDivaNNo uttamaM aTuM / / 1546 // 'daMsehiM ya' zarmazakazca bhakSyamANaH vidyuccarastAM vedanAM avagaNayya ArAdhanAM prapannaH / / 1546 // gA0-pUrvabhavake bairI devake dvArA vikriyA pUrvaka kiye gaye zIta se pIr3ita hokara zrIdatta muni uttamArthako prApta hue / / 1542 / / gA0-garma vAyu, garma zilAtala aura atyanta garma AtApako sahana karake vRSabhasena uttamArthako prApta hue // 1543 // gA0-rohataka nagarameM kroMca nAmaka rAjAke dvArA zakti nAmaka zastra vizeSase mArA gayA agni rAjAkA putra usakI vedanAko sahakara uttamArthako prApta huA // 1544|| gA0-kAkandI nagarImeM caNDavegake dvArA saba aMgoMke cheda DAlanepara abhayaghoSa muni usakI vedanAko sahakara uttamArthako prApta hue // 1545 // gA0-DAMsa maccharoMke dvArA khAye jAnepara vidyuccara muni atyanta ghora vedanAko sahana karake uttamArthako prApta hue / / 1546 // Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 709 hatthiNapuragurudatto saMbalithAlI va doNimaMtammi ujjhaMto adhiyAsiya paDivaNNo uttamaM attuN||1547|| 'hatyiNapuragurudatto' hAstinApuravAstavyo gurudattaH / 'saMbaliyAlIva' haritasaMkoza nirAmAkha [?]. pUrNabhAjanaM arkapatrapihitamidaM mukhaM adhomukhaM saMsthApya uparibhAjanasya agniprakSepaH saMbalItyucyate / tadvacchirasi nikSiptAgniH / 'doNimaMtammi' droNImatparvate dahyamAnaH prapannaH uttamAyaM // 1547 / / gADhappahAraviddho pUiMgaliyAhiM cAlaNIva kdo| tadha vi ya cilAdaputto paDivaNNo uttamaM aTuM // 1548 / / 'gADhappahAraviddho' nitarAmAyudhairviddhaH / 'pUiMgaliyAhiM' kRSNaH sthUlottamAGgaH pipIlikAbhiH / 'cAlaNIva kado' cAlanIva kRtazcilAtaputrastathApyuttamArthamupagataH // 1548 // daMDo jauNAvaMkeNa tikkhakaMDehiM pUridaMgo vi / taM veyaNamadhiyAsiya paDivaNNo uttamaM aTuM / / 1549 / / 'daMDo' daMDanAmako yatiH / 'jamuNAvaMkeNa' yamunAvakasaMjJitena / "tikkhakaMDehi' tIkSNaH zaraiH 'pUritAMgo'pi' ratnatrayaM samArAdhayati sma / / 1549 // abhiNaMdaNAdiyA paMcasayA gayarammi kuMbhakArakaDe / ArAdhaNaM pavaNNA pIlijjaMtA vi yaMteNa // 1550 // 'abhiNaMdaNAdigA' abhinandanaprabhRtayaH paJcazatasaMkhyAH, kumbhakArakaTe nagare yaMtreNa pIDyamAnA apyArAdhanAM prAptAH // 1550 // gA0-hastinApura nagarake vAsI gurudatta muni droNagiri parvatapara saMbalithAlIkI taraha jalate hue usakI vedanAko sahakara uttamArthako prApta hue // 1547 / / vizeSArtha-eka pAtrameM ur3adakI phaliyA bharakara use Akake patroMse DhAMkakara, usa pAtrakA mukha nIceko karake cAroM ora Agase ghera denepara saMbalithAlI kahate haiN| droNagiri parvatapara gurudatta munike sirapara Aga jalA dI gaI thii| bR0 ka0 koSameM 139 nambara para inakI kathA vistArase dI hai| gA0-cilAtaputra nAmaka munikA zarIra kAlI cITiyoMke tIvra DaMka prahArase calanIkI taraha bIMdha diyA gayA thaa| phira bhI unhoMne uttamArthako prApta kiyA // 1548 // gA0-daNDa nAmaka munike zarIrako yamunAvakra nAmake rAjAne tIkSNa bANoMse chedakara bhara diyA thaa| phira bhI ve usakI vedanAko sahana karake uttamArthako prApta hue // 1549 / / vizeSArtha-bR0 ka0 koSameM munikA nAma dhAnyakumAra diyA hai unakI kathAkA kramAMka 141 hai| gA0--kumbhakArakaTa nAmaka nagarameM abhinandana Adi pAMca sau muni kolhUmeM pela diye jAnepara bhI ArAdhanAko prApta hue // 1550 / / Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 710 bhagavatI ArAdhanA 'goDe pAovagado subaMdhuNA goccare palivadammi / ujjhaMto cANako paDivaNNo uttamaM aTuM // 1551 / / vasadIe palavidAe riTThAmacceNa usahaseNo vi / arAdhaNaM pavaNNo saha parisAe kuNAlammi / / 1552 // 'dhasadIe palavidAe' vasatI dagdhAyAM / riTThAmaccanAmadheyena vRSabhasenaH saha munipariSadA pratipanna ArAdhanAm // 1551-1552 / / jadidA evaM ede aNagArA tivvavedaNaTTA vi / eyAgI apaDiyammA paDivaNNA uttamaM aTuM // 1553 / / 'jadidA' evaM yadi ede tAvadevamete 'aNagArA' yatayastIvravedanApIDitA api ekAkino'pratIkArA uttamArtha pratipannAH // 1553 // kiM puNa aNayArasahAyageNa kIrayaMta paDikammo / saMghe olaggaMte ArAdhedu Na sakkejja // 1554 // "ki puNa aNagArasahAyageNa' kiM punarna zakyate ArAdhayituM anagArasahAyena bhavatA kriyamANe pratikAre saMghe copAsanAM kurvati sati / / 1554 // jiNavayaNamamidabhUdaM mahuraM kaNNAhudiM suNaMteNa / sakkA hu saMghamajje sAhedu uttamaM aTuM / / 1555 / / 'jiNavayaNa' jinAnAM vacanaM / amRtabhUtaM, madhuraM karNAhuti zRNvatA tvayA saMghamadhye zakyamArAdhayituM // 1555 / / gA0-cANakya muni gokulameM prAyopagamana saMnyAsameM sthita the| subandhu nAmaka maMtrIne kaNDoMke DherameM Aga lagA dii| usameM jalakara cANakya muni uttama arthako prApta hue // 1551 / / gA0---kuNAlapurImeM riSTa nAmaka maMtrIke dvArA vasatikAmeM Aga lagAnepara vRSabhasena muni apane ziSya parivArake sAtha ArAdhanAko prApta hue / / 1552 // gA0-isa prakAra yadi ye muni akele pratIkAra kiye binA tIvra vedanAse pIr3ita hokara uttamArthako prApta hue // 1553 / / gA0-to tumhArI sahAyatAke liye to muni samudAya hai vaha tumhAre kaSTakA ilAja karatA hai, tumhAre sAtha upAsanA karatA hai taba tuma ArAdhanA kyoM nahIM kara sakate // 1554|| gA0-amRtake samAna madhura jina-vacana tumhAre kAnoMmeM jAtA hai| use sunate hue saMghake madhyameM tumhAre liye ArAdhanA karanA sarala hai // 1555 / / 1. etAM TIkAkAro necchati / 2. kIraMtayammi paDikamme -A0 m0| Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 711 vijayodayA TIkA NirayatirikkhagadIsu ya mANusadevattaNe ya saMteNa / jaM pattaM iha dukkhaM taM aNuciMtehi taccitto / / 1556 / / 'NirayatirikkhagadIsu ya' narakatiryaggatiSu ca / 'mANusadevattaNe ya saMteNa' mAnuSatvadevatvayozca satA yatprAptaM iha sukhAnantaraM duHkhaM 'taM aNucitehi' tadgatacittastadanucintaya / / 1556 // Niraesu vedaNAo aNovamAo asaadbhulaao| kAyaNi mittaM patto aNaMtakhutto va bahuvidhAo // 1557 // 'Niraesu' narakeSu / 'vedaNAo' vedanAH / 'aNovamAo' anupamAH / tAdRzyA vedanAyA jagatyanyasyA abhAvAt / 'asAdabahulAoM' asadvedyakarmabahulAH / kAraNabahulatvena kAryAnuparatirAkhyAtA / 'kAyaNimittaM patto' zarIranimittAsaMyamAjitakarmanimittatvAnmalakAraNaM nirdiSTaM kAyanimittamiti / 'annNtso''annNtvaarN| 'taM' bhavAn 'bahuvidhAo' bahuvidhAH // 1557 // / uSNanarakeSu uSNamahattAsUcanArthottarA gAthA jadi koi merumattaM lo huNDaM pakkhivijja Nirayammi / uNhe bhUmimapatto NimiseNa vilijja so tattha // 1558 // "Nirayammi uNhaM lohuNDaM merumattaM jadi koi pakkhivejja' uSNanarake lohapiNDaM merusamAnaM yadi kazciddevo dAnavo vA prakSipet / 'so tattha bhUmimapatto caiva vilijja' 3 lohapiNDo bhUmimaprApta eva dravatAmupayAti / 'uNheNa' uSNena narakabilAnAM // 1558 // gA0-narakagati, tiryaJcagatimeM aura manuSya paryAya tathA devaparyAyameM rahate hue tumane jo duHkha sukha bhogA, usameM mana lagAkara usakA vicAra karo // 1556 / / ___ gA0-TI0-isa zarIrake nimitta kiye gaye asaMyamase upArjita karmake nimittase tumane narakoMmeM anantavAra nAnA prakArakI tIvra vedanA asAtAvedanIya karmake tIvra udayameM bhogI haiN| isa prakArakI vedanA jagatmeM dUsarI nahIM hai| usakA mUla kAraNa yaha zarIra hai| usIke nimittase honevAle asaMyamake kAraNa asAtAvedanIyakA tIvrabandha hokara vaha naraka meM pracuratAse udayameM AtA rahatA hai| ataH kAraNakI bahulatA honese vedanA rUpa kArya nirantara huA karatA hai / / 1557 // AgekI gAthAse uSNa narakoMmeM uSNatAko mahattA batalAte haiM gA. yadi koI deva yA dAnava meruke samAna loheke piNDako uSNa narakameM pheMke to vaha lohapiNDa vahA~kI bhUmiko prApta honese hI pahale mArgameM hI narakaviloMkI uSNatAse pighala jAye // 1558 // 1-2. lohapiNDaM A0 / 3. vilAijja -a0 A0 / Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 712 bhagavatI ArAdhanA taha ceva ya tadeho pajjalido sIyaNirayapakkhitto / sIde bhUmimapatto NimiseNa saDhijja lohuNDaM // 1559 / / 'taha ceva' tathaiva / 'tabeho' merumAtradehaH / 'lohuMDo' lohapiNDaH / 'pajjalido' prajvalitaH / 'sIdaNirayammi' zItanarake / 'pakkhitto' prakSipto bhUmimaprApta eva / 'sodeNa saDijja zItena vizIryate // 1559 / / zItoSNajanitavedanAtizayamuddizya zArIravedanAmAcaSTe hodi ya Naraye tivvA sabhAvado ceva vedaNA dehe / cuNNIkadassa vA mucchidassa khAreNa sittassa // 1560 // 'hodi ya garaye tivvA' bhavati ca narake tIvra vedanAH / 'dehe' zarIre / 'sabhAvado ceva' svabhAvata eva / 'cuNNIkadasseva' cUrNIkRtasyeva / 'khAreNa sittassa' kSAreNa siktasya / 'amucchidassa' amUrchitasya / yAdRzI vedanA tAdRzyeva zarIre vedaneti yAvat // 1560 // NirayakaDayammi patto jaM dukkhaM lohakaMTaehiM tumaM / NeraihiM ya' tatto paDio jaM pAvio dukkhaM // 1561 / / 'NirayakaDayammi' narakavilasamUhe-narakaskandhAvAre iti kecidvadanti / anye tu nirayagata iti / 'patto jaM dukkhAM' yaduHkhaM prAptaH / 'lohakaMTahi' nizitataralohakaNTakaiH tudyamAnastvaM // 1561 // jaM kUDasAmalIe dukkhaM pattosi jaM ca mUlammi / asipattavaNammi ya jaM jaM ca kayaM giddhakaMkehi // 1562 // 'jaM kUTasAmalohiM ya' yaduHkhaM prApto'si vikriyAjanitanizAtazAlmalIbhiH / UrdhvamukhairadhomukhaizcatIkSNakaNTakairAkIrNAHkUTazAlmalIrArohana nArakabhayAt / 'jaM ca sUlammi' yacca duHkhamavApnosi zUlAgraprotaH / gA0-usI prakAra usa pighale hue meru pramANa lohapiNDako yadi zIta narakameM pheMkA jAye to bhUmiko prApta honese pahale hI vaha vahA~ke zItase jamakara khaNDa-khaNDa ho jAya // 1559 // zIta aura uSNase honevAlI vedanAkI mahattA batalAkara zArIrika vedanA kahate haiM gA0-jaise kisI mUrchArahita manuSyake zarIrako kucalakara use khAre tapta telase sIMcanepara jaisI vedanA hotI hai vaisI hI tIvra vedanA narakameM nArakIke zarIra meM svabhAvase hI hotI hai||1560|| gA0-narakarUpI skandhAvArameM athavA gar3hemeM nArakiyoMke dvArA loheke atyanta nukIle kAMToMpara ghasITe jAnese tumane jo duHkha bhogA usakA vicAra karo // 1561 // gA0-TI0-vikriyAse race gaye tIkSNa zAlmalI vRkSoMpara, jo aise kAMToMse ghire hote haiM jinameMse kucha kAMToMkA mukha UparakI ora aura kuchakA nIcekI ora hotA hai, nArakiyoMke bhayase Darakara car3hate hue tumane jo duHkha bhogaa| sUlIke agra bhAgapara car3hAye jAnepara tumane jo duHkha 1. yadA tadeho cciya p-j0| 2. ya saMto paDido tikkhehiM tuiMto' -iti anyeSAM pAThaH / -mUlArA0 / Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 713 'asipattavaNammi ya jaM' asaya eva patrANi yasminvane tadasipatravanaM / uSNArditAnAM pUtkurvatAM nArakANAM asipatravane'nekAsuravikriyAvinirmitavicitrAyudhapatrANi vanAni / 'jaM ca kayaM' yacca kRtaM / 'giddhakakehi' gRddhaiH kaGkazca vajramayastuNDaiH' te luJcanaistudanti / tIkSNIkRtakrakacasadRzaiH pakSaH praharanti nitAntakharaparuSazcaraNAGkuzastADayanti / / 1562 // sAmasavalehiM dosaM vaitaraNIe ya pAvio jaM si / patto kayaMvavAluyamaigammamasAyamatitivvaM // 1563 / / 'sAmasavalehi' shyaamshblsNjnyitairsuraiH| 'dosa' doSaM daNDAnAM / 'vaitaraNIe ya pAvio jaM si' vaitaraNyAM nadyAM prApito yadasi / tuDabhibhUtAnAM jalaM mRgayatAM dikSu vinyastadInalocanAnAM zuSkatAlugalAnAM vaitaraNInadImapadarzayanti / raGgattaraGgAkulAM, agAdhanIlanIrabharita hadAM, viSayasukhaseveva durantatRSNAnubaMdhanodyatA, saMsRtiriva duruttarAM, Azeva vizAlAM, karmapudgalaskaMdhasaMhatiriva vicitravipadvidhAyinI, taddarzanAdrAdevopajAtotkaMThA labdhajIvitAssaMvRttAH sma iti manyamAnA drutataragatayastAmavagAhante / tadavagAhanAnantarameva kRtAMjalayaH pibanti tAmradravasannibhaM tdmbhH| paruSavacanamiva hRdayadAhavidhAyi, hA vipralabdhAH smeti karuNaM rasatAM zirAMsi paruSatamasamIraNapreraNotthitataraGgAsidhArA nikRntanti karacaraNAni ca / tenAtikSAreNoSNena, kAlakUTaviSAyamAnena jalena, vraNAntarapravezinA dahyamAnA jhaTiti ghaTitakaracaraNAstaTameva raTantaH samArohanti / teSAM ca bhogaa| jisa vana meM talavArakI dhArake samAna patte hote haiM use asipatra vana kahate haiN| garmIsa pIr3ita nArakI asipatra vanameM jAte haiM jo aneka asara kamAra devoMkI vikriyAke dvArA nirmita vicitra Ayadha rUpa patroMse yakta hote haiM aura una Ayadha rUpa pattoMke giranepara unakA sarvAMga chida jAtA hai / tathA gRddha aura kaGka pakSi apanI vajramaya coMcoMse unheM nocate haiM tIkSNa Areke samAna paMkhoMse prahAra karate haiM / atyanta tIkSNa kaThora caraNarUpI aMkuzoMse mArate haiN| ina sabakA jo duHkha tumane bhogA / / 1562 / / gA0-To0-zyAma zavala nAmaka asura kumAroMke dvArA vaitaraNI nadImeM tumane jo daNDa bhogaa| jaba nArako pyAsase vyAkula hokara jalakI khojameM hote haiM aura unakI A~kheM dIna tathA kaNTha aura tAlu sUkha jAtA hai to unheM vaitaraNI nadI dikhalAI jAtI hai| vaha raMgIna taraMgoMse vyApta aura agAdha nIle jalase bharI hotI hai, viSaya sukha sevanakI taraha tRSNAkI paramparAko bar3hAne vAlI hotI hai, saMsArakI taraha use pAra karanA kaThina hotA hai, AzAkI taraha vizAla hotI hai, karmapudgaloMke skandhoMke samUhakI taraha aneka vipattiyA~ lAnevAlI hotI hai| usako dekhakara dUrase hI unakI utkaNThA bar3ha jAtI hai| aba hama jI gaye, aisA mAnate hue daur3akara nadImeM praveza karate haiN| praveza karate hI hAthoMkI aMjali banAkara pighale hue tAmeke samAna usake jalako pIte haiM / vaha jala kaThora vacanakI taraha hRdayako jalAnevAlA hotA hai| 'are hama ThagAye gaye' aisI karuNa cItakAra karate hae unake sira aura hAtha pairoMko atyanta kaThora vAyase prerita lahareM, jo talavArakI dhArake samAna hotI haiM, kATa detI haiN| taba kAlakUTa viSake samAna atyanta khArA garma jala unake ghAvoMmeM jAtA hai| usase jalate hue ve tatkAla taTakI ora jAte haiN| unake kaTe hAtha 1. tuNDaH taralalocana -A0 mu0 / te hi vjrmystuddainetraanni tudanti / 2. ranti nityaM nakhara -A0 mu0 / Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 714 bhagavatI ArAdhanA grIvAsu zyAmazabalA mahatIH zilAvajrazRGkhalAprotA badhnanti durvimocaaH| baddhvA ca tasyAmevaM pAtayanti / pAtitAstatra kRtonmajjananimajjanAnAmuttamAGgAni asuravikriyAnimitamahAmakarakaraprahAreNa jarjarIbhUya nipatanti / punazca taTamArUDhAngacchatastAMstarUbhaya nizcalaM badhnanti / tAnaparispandamava vidhyantIti nizAtazarazatasahasra: / 'patto kayaMbavAlugamadigamma' prAptaH kadaMbaprasUnAkArAvAlikA cittadu:pravezAH, dalAlaMkRtakhadirAGgArakaNaprakaropamAnAH pariprApya tatra balAtsaMcAryamANaH yatprAptavAnasi duHkhaM taccitte vacakuru // 1563 // jaM NIlamaMDave tattalohapaDimAule tume pattaM / jaM pAiosi khAraM kaDuyaM tattaM kalayalaM ca // 1564 / / 'jaM pattaM taM citehi yatprAptaM duHkhaM taccitaya / kva ? 'NIlamaMDave' kAlalohaghaTite maNDape / 'tattalohapaDimAule' tptlohprtimaakule| balAtkArasaMpAdyamAnastaptalohapratimAyuvatyAliMgito yaduHkhaM prAptavAnasi tanmanasi nidhehi / 'jaM pAido'si khAraM' yatpAyito'si kssaarN| 'kaDugaM' kaTukaM / 'tatta' taptaM // 1564 / / jaM khAviosi avaso lohaMgAre ya pajjalaMte taM / kaMDusu jaM si raddho jaM si kavallIe talio si // 1565 // _ 'jaM khAviosi' yatkhAdito'si / 'avazo''vazaH / balAdyantravidAritAnanaH / 'lohaMgAre ya pajjalaMte' taM lohAGgArAnprajvalataH tvaM / 'kaMDasu jaM si raddho' kaMdukAsu yanmaNDakA iva pakvaH // 1565 / / paira tatkAla jur3a jAte haiN| unakI gardanoMmeM bhArI zilAe~ vajramayI sAMkalase bA~dha dete haiM jinako kholanA ati kaThina hotA hai aura unheM punaH usI vaitaraNImeM DAla dete haiM / usameM girAye jAnepara ve DUbate utarAte haiN| asura kumAroMkI vikriyAse banAye gaye mahAmacchoMke prahArase unake mastaka chinna-bhinna hokara gira jAte haiN| punaH ve taTa para jAte haiM aura unheM punaH nizcala vAMdha dete haiN| tava una nizcala sthita nArakiyoMko lakSa karake lAkhoM tIkSNa bANoMse bIMdha dete haiN| punaH kadambake phUloMke AkAra vAlI bAlmeM, jisameM bAlikAke cittakI taraha praveza karanA kaThina hai aura jo vajramayadalase zobhita hai tathA khairakI lakar3Ike aMgAroMke kaNa samUhakI taraha garma hai, usameM balapUrvaka calAye jAnepara tumane jo duHkha pAyA hai usakA vicAra karo // 1563 / / __ gA0-kAlalohase nirmita maNDapameM tapAye hue lohese banI pratimArUpI yuvatiyoMse balapUrvaka AliMgana karAye jAnepara tumane jo duHkha pAyA usakA vicAra kro| tathA khArA kaDuA tapA huA kalakala pilAye jAnepara jo duHkha pAyA usakA cintana karo // 1564 // vizeSArtha-tAmbA, sIsA, sajjI, gUgala Adiko pakAkara jo kAr3hA taiyAra hotA hai use kalakala kahate haiN| gA0-balapUrvaka yaMtrake dvArA tumhArA muMha phAr3akara jo tumheM jalate hue loheke aMgAra khilAye gaye aura bhaTTImeM mAMDakI taraha pakAyA gayA tathA kar3AhI meM talA gayA / / 1565 / / 1. DhAnugacchataH tastatra bhaya-a0 / DhAnkSataH nakRbhaya-ja0 / 2.kArAvalikAbAlikAci-ja0 / rAH teSA tAH zilAH punarni-mUlArA0 / 3. taccitaya-mu0 / Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 715 kuTTAkuTTi cuNNAcuNNi muggaramusuMDhihatthehiM / jaM vi sakhaMDAkhaMDiM kao tumaM jaNasamUheNa // 1566 / / _ 'kuTTAkuTiM bahuMzo' yatkuTTitazcUrNitaH mudgaramusaMDihastaiH, yacca janasamUhena bhavAn asakRtkhaMDitastadantaHkaraNe kuru // 1566 // anuvRttikriyA bhASA sannatiH sukhshiiltaa| trapA kRpA damo dAnaM prasAdo mArdavaM kSamA // 1 // ityevamAdyAH suguNAH prazastA ye zarIriNAM / teSu te durlabhA nityaM kAntAreSviva mAnuSAH // 2 // zatrumitramudAsIna ityanyatra tridhA janaH / zatrureva hi sarvo'tra janaH sarvasya nArakaH // 3 // kampanaiH kaNayaizcakrernArAcaiH krakacainakhaiH / gadAbhirmuzalaH zUlaiH prAzeH pASANapaTTizaiH // 4 // muSTibhiryaSTibhirloSTaH zaGkubhiH zaktibhiH shraiH| asibhiH kSurikAbhizca kuntairdaNDaiH satomaraiH // 5 // tathA prakArairanyazca nizitai kasaMsthitaiH / bhasvabhAvAtsvayaM jAtakriyarapi cAyudhaH // 6 // nArakAstatra te'nyonyaM roSavegena pUritAH / pUrvavairANyanusmRtya vaibhaMgajJAnasaMbhavAt // 7 // ghnaMti chidati bhidaMti khAdaMti ca tadaMti ca / vidhyaMti cAmathnati praharanti haranti ca // 8 // zvazRMgAlavRkavyAghragRdhrarUpANi cApare / vikRtya vidayaM pApA bAdhate'tra parasparaM // 9 // gA0-TI0-aneka bAra hAthameM mudgara lekara tumheM kUTA gayA, mUsaloMse janasamUhane tumheM cUrNa kara DAlA / usakA manameM vicAra kro| anukUla kriyA, bhASA, sajjanatA, namratA, sukhazIlatA, lajjA, dayA, indriya damana, dAna, prasannatA, mArdava, kSamA Adi jo prazasta suguNa prANiyoMmeM hote haiM ve guNa narakameM vaise hI durlabha haiM jaise ghora vanameM manuSyakA milanA durlabha hai| anyatra zatru, mitra aura udAsIna tIna prakArake loga hote haiN| kintu nArakI saba sabake zatru hI hote haiN| narakameM nArakI apane vibhaMgajJAnase pUrva janmake vairoMko smaraNa karake aura krodhase bharakara vakra, bANa, karoMta, nakha, gadA, mUsala, zUla, bhAlA, pASANase nirmita astra vizeSa, muTThI, lakar3I, loSTa, zaGka, zakti, talavAra, churI, bhAlA, daNDA, gurja tathA isI prakArake anya tIkSNa astra zastroMse jo vahA~kI pRthivIke svabhAvase svayaM utpanna ho jAte haiM tathA vikriyAse nirmita Ayudhase parasparameM mArate haiM, chedate bhedate haiM, khAte haiM koMcate haiM, prahAra karate haiM, bIMdhate haiN| anya nArakI kuttA, siyAra, bher3iyA, vyAghra, gRddha 90 Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 716 bhagavatI ArAdhanA kASThazailazilArUpainipataMti ca keSucit / patatastAnpratIcchaMti te ca zUlAgrasaMsthitAH // 10 // majjayaMti jalIbhUya vAyUbhUya nudaMti ca / vahaMti bahanIbhUya na dayaMti parasparaM // 11 // tiSTha dAsaiva hanti tvAM tvaM kutastyaH palAyase / nigRhase mahAmohAnmRtyustvAM samupasthitaH // 12 // chiddhi bhiddhi tuvAkarSa ruddhi iMdhi vadhAna taM / badhAnanaM madAnAza daha cchAdaya mAraya / / 13 / / prabaMdhe pAtayApyenaM tuda piMDoM pradIpaya / vizaseti ca saMrabhya taM macaMti giro'zubhAH // 14 // janenedRzA nArakeNa prApitavedanAM buddhi nirUpayati jaM 'abaddhado uppADidANi acchINi NirayavAsammi / avasassa ukkhayA jaM satUlamUlAya te jibbhA // 1567 // 'jaM abaddhado upADidANi' zira:pRSThadezAdutpATite / 'acchoNi' locane / 'jirayavAse ya' narakavAse ca / 'avasassa' avazasya / 'utkhAtA' utpaattitaa| 'ja' yat / 'satUlamUlAya te jibbhA' niravazeSA te jihvA / / 1567 // kuMbhIpAesu tuma ukkaDhio jaM ciraM pi va sollaM / jaM suThiuvva Nirayammi paulido pAvakammehiM // 1568 // 'kuMbhIpAesu tuma' kubhIpAkeSu tvaM / 'ukkaDDhido' utkvathitaH / 'jaM suTThiujva' zUlaprotamAMsavat / 'Nirayammi' narake / 'polido' aMgAraprakare pakvaH / 'pAvakammehi' pApakarmabhiH / / 1568 // AdikA rUpa apanI vikriyAse banAkara vistArapUrvaka parasparameM kaSTa dete haiN| kucha kASTha, parvata aura zilArUpa banakara unapara barasate haiM / unako apane Upara girate dekhakara dUsare nArakI jo sUlIke agra bhAgapara TaMge hote haiM unheM grahaNa karate haiN| ve nArakI jala banakara dUsare nArakiyoMko DubAte haiM, vAyu banakara ur3Ate haiM / Aga banakara jalAte haiM / parasparameM dayA nahIM karate / are dAsIputra ! Thahara, kahA~ bhAgA jAtA hai| maiM tujhe maaruuNgaa| terI mRtyu A gaI hai| isakA chedana karo, bhedana karo, pakar3a lo, khIMca lo, mAra DAlo, jalA DAlo, cIra do ityAdi azubha vacana bolate haiM // 1566 / / nArako jIvane isa prakAra jo vedanA bhogI use kahate haiM gA0-narakameM sirake pichale bhAgase terI A~kheM nikAlI gaI / aura parAdhInatAvaza terI pUrI jihvA jar3amUlase ukhAr3I gaI // 1567 / / gA0-pApI nArakiyoMke dvArA narakameM tuma cirakAla taka kumbhIpAkameM oTAye gye| tathA sUlameM piroye mAMsakI taraha aMgAroMpara pakAye gaye // 1568 // 1. AvaTThado mu0 / ava do mUlArA0 / 2. pi sohagge a0 ja0 / sollaM ghRtamizrita tailaM vajalepa ityanya:-mUlArA0 / Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 717 jaM bhajjidosi bhajjidagaMpi va jaM gAliosi rasayaM va / jaM kappiosi vallUrayaM va cuNNaM va cuNNakado // 1569 // 'jaM bhajjidosi' yadbhuSTo'si 'bhajidapi' bhajjidaganAmadheyazAkavat / 'jaM gAliosi rasagovva' yadagAlito'si rasavata / 'jaM kappidosi' yatkR titH| 'jaM chinno si' yata chinnaH / 'vallarayaM piva' vallUravat / 'cuNNava' cUrNavat 'cuNNakado' cUrNIkRtaH / / 1569 // cakkehi karakacehi ya ja si Nikatto vikattio jaM ca / parasUhiM phADio tADio ya jaM taM musuMDhIhiM // 1570 // 'cakkehi karakacehi' cakraH krakacaizca / 'jaM si Nikatto' yadasi nikRttaH / 'vikattido' vividhaM kRttaH / 'parasUhi phAlidoM' parazubhiH pATitaH / 'tADido' tADitaH / 'jaM' yat tvaM 'musuDhohi' murdADhIbhiH // 1570 // pAsehiM jaM ca gADhaM baddho bhiNNo ya ja si dughaNehiM / jaM khArakaddame khuppio si omacchio avaso // 1572 // 'pAsehi' pAzaiH / 'ja' yat / 'gADhaM baddho' dRDhaM bddhH| 'bhiNNo ya' bhinnazca / 'jaM si' yadasi / 'ghahi' ghanaH / 'ja' yata / 'khArakaddame' kSArakardame / 'khuppidosi' nikhAto'si / 'omacchio' adhomastakaH / 'avaso' paravazaH // 1571 // jaM choDiosi jaM moDiosi jaM phADiosi malidosi / jaM loDidosi siMghAr3aesu tikkhesu veeNa // 1572 // yadbhagnaH, pAtitaH, marditaH, loThitazca tIkSNeSu zRMgATakeSu vegena // 1572 // vicchiNNaMgovaMgo khAraM siccittu vIjido jaM si / sattIhiM vimukkIhiM ya adayAe khucio jaM si // 1573 / / 'vicchinnaMgovaMgoM' vicchinnAMgopAMgaH / 'khAraM siccittu' kSAraM siktvA / 'vIjido jaM si' yadvIjitaH / gA0-tuma bhAjIkI taraha a~je gaye ho| gur3ake rasakI taraha chAne gaye ho / mAMsake Tukar3oMkI taraha kATe gaye ho aura cUrNakI taraha cUrNa kiye gaye ho // 1569 / / gA0-cakrake dvArA chede gaye ho / Areke dvArA cIre gaye ho / parasuke dvArA phAr3e gaye ho / aura musuMDhI astra vizeSase pITe gaye ho // 1570 / / gA0-pAzake dvArA majabUtIse bAMdhe gaye ho| ghanoMke dvArA chinna-bhinna kiye gaye ho| parAdhIna hokara khArI kIcar3ameM nIceko mastaka karake gAr3e gaye ho // 1571 / / gA-jo vidAre gaye ho / mor3e gaye ho, phAr3e gaye ho, pairoMse male gaye ho, tathA vegase tIkSNa lohamayI siMghAr3oMpara ghasITe gaye ho // 1572 / / ___ gA0- aMga upAMgake vicchinna honepara khAre jala Adise sIMce gye| phira paMkhAse 1. sutikkhIhiM A0 / Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 718 bhagavatI ArAdhanA 'sattIhiM' zaktibhiH / 'vimukkohi ya' ayomayakaNTakArdaNDaH / 'adayAe' dayAmantareNa / 'khaMcido' parAvartitaH // 1573 / / pagalaMtarudhiradhAro palaMbacammo pbhinnpottttsiro| paulidahidao jaM phuDidaccho paDicUriyaMgo ya / / 1574 // 'pagalaMtarudhiradhAroM' prgldrudhirdhaarH| 'palaMbacammo' pralambatvak / 'pabhinnapoTTasiro' prabhinnodara zirAH / 'paulidahidao' prataptahRdayaH / 'ja' yat / 'kuDidaccho' sphuTitalocanaH / 'paDicUridaMgo ya' paricUrNitAGgaH // 1574 // jaM 'caDavaDittakaracaraNaMgo patto si vedaNaM tivvaM / Nirae aNaMtakhutto taM aNuciMtehi NissesaM // 1575 / / 'jaM' yat / 'caDavaDittakaracaraNaMgo' vepamAnakaracaraNAGgaH / 'patto si vedaNaM tivvaM' prApto'si vedanAM tIvAM / "Nirae' narake / 'aNaMtakhutto' anaMtavAraM tat 'aNucitehi' anukrameNa cintaya / 'NissesaM' niravazeSaM // narakagatiduHkhaM varNitam // 1575 / / tiriyagadi aNupatto bhImamahAvedaNAulamapAraM / jammaNamaraNarahaTTa aNaMtakhutto parigado j||1576|| 'tiriyadi aNupatto' tiryaggatimanuprAptaH / 'bhImamahAvedanAulamapAraM' / bhImamahAvedanAkulamapAraM 'jammaNamaraNarahaTTa' janmamaraNaghaTIyaMtraM / 'aNaMtakhutto' anaMtavAraM / 'parigado' pariprApto'si / yat ciMtehi taM iti vakSyamANena saMbandhaH / tiyaMco hi nAnAvidhAH pRthivyaptejovAyuvanaspatitrasabhedena // 1576 / / havA kI gaI jisase vedanA bddh'e| phira zakti nAmaka astrase aura loheke daNDese jisake Age kAMTe lage hoM, nirdayatApUrvaka khoMce gaye // 1573 / / gA0-rudhirakI dhAra baha rahI hai, camar3A laTaka rahA hai, udara aura sira phaTa gayA hai, hRdaya duHkhase saMtapta hai, A~kheM phUTa gaI haiN| samasta zarIra chinna-bhinna hai // 1574 // ___ gA-hAtha paira kAMpate haiN| aisI dazAmeM tumane narakameM jo ananta vAra tIvra kaSTa bhogA usa savakA kramase cintana karo // 1575 / / narakagatike duHkhakA varNana samApta huaa| gA-TI0-narakase nikalakara tuma tiryaJcagatimeM aaye| yaha janma maraNarUpI ghaTIyaMtra (rahaTa) bhayAnaka mahAvedanAoMse bharA hai, isakA pAra nahIM hai| ise tumane anantavAra prApta kiyA hai| tiryaJca pRthivI, jala, teja, vAyu, vanaspati aura trasake bhedase aneka prakArake haiM // 1576 / / 1. caDayAMta-mu0, muulaaraa| Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 719 AtmAnubhUtAnyapi na smaranti duHkhAni keciddhi narAH prmttaaH| dRSTazrutAnyanyasamudbhavAni te vismarantIti na vismayo'tra // 1 // pramAdalopArthamato narebhyo jJAto'pi so'rthaH parikathya evaM / saMsmAryamANe prabhavanti yasminguNA na doSAzca samudbhavanti // 2 // zIte nivAtaM salilAdi coSNa kSemaM 'bhaye saMzrayituM samarthAH / ye jaMgamAste na ta sAsti zaktirekendriyANAM bata jIvakAnAM // 3 // sarvopasargAniha mokSakAmA yathA virAgA munayaH shnte|' sarvopasargAnavazA varAkA ekendriyA ye ca savA sahante // 4 // jAtyandhakA badhirAzca bAlA rathyAsu rakSAzaraNaprahINAH / pramadyamAnA gajavAjiyAnaryathA mriyeran vivazA varAkAH // 5 // tathA prakAro vikalendriyANAM pravartate naarkduHkhtulyH| matyuH samaMtAt satataM sughoro grAmeSvaraNyeSu ca niHzaraNyaH // 6 // gojAvikAcaiH parimadyamAnA yAnAdicakraH paripiSyamANAH / anyonyavaktraiH parimRSyamANAH duHvaM ca mRtyuM ca hi te labhante // 7 // chinnaiH zirobhizcaraNazca bhagnarujAditazcAvayavaistanUnAM / ciraM sphurantaH pratikArahInAH kRccheNa kecijjahati svamAyuH // 8 // nimajyamAnA udabindunApi nizvAsavAtairapi codyamAnAH / pracodyamAnA laghunoSmaNApi nazyanti ye teSu kathA bhavet kA // 9 // kitane hI pramAdI manuSya apane dvArA anubhUta duHkhoMko bhI bhUla jAte haiN| taba dekhe hue, sune hue aura dUsaroMke bhoge hue duHkhoMko bhUla jAyeM to isameM kyA Azcarya hai / ataH manuSyoMke dvArA jAnA huA bhI yathArtha pramAda dUra karaneke liye kahA jAtA hai| jisakA smaraNa honepara guNa prakaTa hote haiM aura doSa prakaTa nahIM hote| jo jaMgama prANI hote haiM ve zItameM vAyu rahita sthAnameM, garmImeM jalAdimeM, bhaya upasthita honepara nirApada sthAnameM Azraya le sakate haiN| kintu kheda hai ki ekendriya jIvoMmeM aisI zakti nahIM hotii| jaise mokSake icchuka virAgI mani saba upasargoMko sahate haiN| parAdhIna becAre ekendriya bhI saba upasargoMko sadA sahate haiN| jaise janmase andhe gUMge bahare bAlaka rakSA aura zaraNase vihIna hue becAre vivaza hokara mArgoM meM hAthI ghor3e savArI Adise kucalakara mara jAte haiN| vikalendriya jIvoMkI bhI aisI hI dazA hai| unakA duHkha bhI nArakiyoMke samAna hai| grAmoM aura vanoMmeM bhI unako zaraNa nahIM haiN| unakI ghora mRtyu sadA hotI rahatI hai| gAya baila, bakarA meDhA Adike dvArA ve kucale jAte haiN| gAr3I Adike cakoMke nIce pisa jAte haiN| parasparameM eka dUsareke mukhoMke dvArA pIr3ita hokara ve duHkha aura mRtyuko prApta hote haiN| siroMke bhagna ho jAnepara, pairoMke TUTa jAnepara tathA zarIrake avayavoMke rogase grasta honepara ve cirakAla taka tar3aphar3Ate rahate haiM, unakA koI ilAja nahIM karatA / bar3e kaSTase ve Ayu pUrI karate haiN| jo jalakI eka bUMdameM bhI DUba jAte haiM, prANiyoMke zvAsakI vAyuse bhI pIr3ita hote haiM / jarA sI bhI garmIse pIr3ita honepara mara jAte haiM unakI kyA kathA kahI jAye ? 1. bhave mu0 / 2. niyaMte mu0 / Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 720 bhagavatI ArAdhanA saraH pravizyeha yathA naraH sannanmajjanaM caiva nimajjanaM ca / krIDAprasakto bahuzo'pi kuryAdananyakArya svavazo vayasthaH // 10 // pravizya janmodadhimadhyamevaM zarIriNaste baha janmamRtyUn / antamahataM'pi samApnuvanti pepIyamAnAH kaTaduHkhatoyam // 11 // sUkSmaiH zarIrairapi te mahAnti duHkhAni nityaM samamApnuvanti / 'sthUleSu deheSu samohiteSu duHkhodayo dehigaNazca dRSTaH // 12 // yeSAM na mAtA na pitA na bandhana cApi mitraM na guruna nAthaH / na bheSajaM nAbhijano na bhakSyaM na jJAnamastyeva kutaH sukhaM syAt ? // 13 // mAtrA viyoge'pi satIha tAvat duHkhAmbu tattana jano labheta / mAtrA viyogastu bhavenna yeSAM sthAnaM kathaM te na hi duHkharAzeH // 14 // mA bhaiSTa mA bhUttava duHkhajAlaM mA viSTa mA veti vraakkaannaaN| AzvAsako vApyanukampitA vA teSAM janaH ko'sti yathA narANAM // 15 // taistaiH prakAraiH satataM samantAcchazvaddadhAnA api mRtyumugraM / / karoti vA ko grahaNaM nirIkSya vimucya saMbandhavido manuSyAn // 16 // anyonyato mayaMjanAcca pApAt kSudhAditazcApi mahAbhayAni / paJcendriyA yAni samApnuvanti duHkhAni teSAmiha kopamA syAt // 17 // stanaMdhayAnsvAnapi bhakSayanta zrutAstirazco'pi na niSkRpAkAH / nihatya khAvatsu parAnpareSu tiryakSu kiM vismayanIyamasti // 18 // jaise koI svAdhIna vayaska puruSa krIr3Asakta ho, sarovarameM praveza karake bahuta bAra jalameM . DUbatA aura utarAtA hai| vaise hI zarIradhArI prANI janmarUpI samudrake madhyameM praveza karake kaTuka duHkharUpI jalako pIte hue eka antarmuhurtameM bhI bahuta bAra janma lete aura marate haiN| yadyapi unake zarIra sUkSma hote haiM phira bhI ve mahAn duHkha bhogate haiM / sthUla zarIra milane para unakA duHkha anya prANI bhI dekha sakate haiN| jinakA na pitA hai, na mAtA hai, na bandhu hai, na mitra hai, na guru hai, na svAmI hai, na auSadha hai, na vaMza hai, na bhojana hai aura na jJAna hai unheM sukha kaise ho sakatA hai / mAtAkA viyoga bhI honepara itanA duHkha hotA hai jise manuSya saha nahIM paataa| jinake mAtA hI nahIM hai unakI duHkha rAzikA to kahanA hI kyA hai| tuma mata Daro, tumheM duHkha na ho, isa prakAra una becAroMko manuSyoMkI taraha na koI sAntvanA denevAlA hai aura na koI unapara dayA karanevAlA hai / vibhinna prakAroMse nirantara sadA cahu~ orase una mRtyuko prApta una prANiyoMko dekhakara unake sambandhameM jAnane vAle manuSyoMke sivAya anya kauna unakI sudha letA hai| paJcendriya tiryaJca parasparameM eka dUsarese, pApI manuSyoMse bhUkha pyAsa Adise jina mahAbhayakArI duHkhoMko prApta hote haiM unakI koI upamA nahIM hai| ve apane baccoMko bhI khA jAte haiM / tiryaJca bhI dayAhIna nahIM sune gaye haiN| kintu jo apane hI baccoMko khAte haiM ve yadi dUsaroMko khA jAveM to isameM Azcarya hI kyaa| ve parasparameM eka dUsarekA ghAta karaneke liye prahAra karate haiN| unako mAraneke liye 1. sthUlAnudeheSu samohiteSu sukhodayo dehiguNaizca dRSTaH |'-a0 / 2. duHkha ca syA AviSTa-a0 / 3. sutA A0 / Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 721 anyonyaghAtArthamanuprayAti hantuM tamanyaH kupaNo'nuyAti / taM kazcidanyaH sahasA nihaMtA hI dhiktato bhImataraM kimanyat // 19 // anyonparandhrekSaNanaSTanidrA anyonyamAhatya jijiivissntH| svasthA na ye'nyonyabhayAtsvapanti kiM te bhaveyuH sukhinaH kadAcit // 20 // vane mRgAstoyatRNaprapuSTAH mRgIsahAyA ratimApnuvanti / vyAdhAdibhiryaddhayamApnuvanti nirenasaH kAraNamatra karma // 21 // viyojitA Atmasutazca bAlamRgyo mRgazcAtmamano'nukUlaiH / dizastu donAkSibhirokSyamANAH sudAruNaM mAraNamApnuvanti // 22 // svabhAvapApAH kukavIritAbhiH protsAhitA duHzrutibhiH punazca / abibhyato durgatito yatheSTaM ghnanto'bhyadaMtazca hitAnumanyate ? // 23 // vane magebhyaH pizitAzanebhyo prAmeSa nabhyazca tathAvidhebhyaH / te bibhyate na kvacidAzvasanto yadRcchayA bibhrati jIvitAni // 24 // yavakuzAviprahataMrgajAzca kazAvighAtaizca hayA hatAzAH / gAvazca totrAdivadhaiH pareSAM kurvanti karmAmaraNAvakAmA: // 25 / / 'matyAyutAnAmalametadeva virAgabhAvaprabhave nimittam / tAdRgvidhAnA bahavo hi koTayaH kathaM prakurvantya mitetarasya // 26 // daMdAmAnAzca davAgnivegairmahAjalaughazca samUhyamAnAH / mRgAH khagAH sarpasarIsRpAzca sAdha niyante bahavo batAnye // 27 // dUsarA pazu usake pIche laga jAtA hai| usako bhI koI tIsarA mAra detA hai| dhikkAra hai ise, isase bhayAnaka aura kyA ho sakatA hai| parasparameM eka dUsareke chidroMko dekhanese jinakI nIMda bhAga jAtI hai, jo eka dUsareko mArakara jInA cAhate haiM, jo parasparameM eka dUsareke bhayase svasa hokara so nahIM sakate ve kabhI sukhI kaise ho sakate haiM ? vanameM mRga jala aura tRNa khAkara puSTa hote haiM / hiraNI unakI sahacarI hotI hai| parasparameM premase rahate haiN| binA kisI aparAdhake bhI vyAgha Adise unheM bhaya rahatA hai| isameM kAraNa unakA pUrva karma hai| unheM apane baccoMse viyogakA duHkha uThAnA par3atA hai| apane manake anukUla mRgoMkI khojameM dIna dRSTise dizAoMko dekhA karate haiM aura isa taraha bhayaMkara mRtyuko prApta hote haiN| jo svabhAvase hI pApI haiM, aura kukaviyoMke dvArA kahI gaI na sunane yogya kavitAoMse utsAhita hokara, durgatise bhI nahIM Darate ve una pazuoMko yatheccha mArate haiM aura ise hita mAnate haiM / vanameM mAMsAhArI pazuoMse, grAmoMmeM mAMsAhArI manuSyoMse Darate haiN| ve kahIM bhI apanI icchAnusAra nirbhaya jIvana nahIM bitaate| hAthI aMkuza Adike prahAroMse, ghor3e kor3e AdikI mArase aura baila painI Adike ghAtase maraNaparyanta dUsaroMkA kAma karate haiN| jo buddhimAn haiM unake vairAgya utpanna hone meM yaha saba hI nimitta hai| unakI bahutasI koThiyA~ haiM ve eka dUsareko kaSTa kaise de sakate haiN| jaMgalakI Agake vegase jalate hue mahAjalasamUhake pravAhase bahAye jAte hue mRga, pakSI, sarpa, sarIsRpa tathA anya bhI bahutase jIva eka sAtha mara jAte haiM // 1576 / / 1. hI dhikka lobhAnnitarAM kimanyat' -A0 / 2. mAyunAmAmala-A0 / 3. ntyamite nArasya -A0 j0| | Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 722 bhagavato ArAdhanA tADaNatAsaNabaMdhaNavAhaNalaMchaNaviheDaNaM" damaNaM / / kaNNacchedaNaNAsAvehaNeNillaMchaNaM ceva / / 1577 // 'tADaNatAsaNa' tADanatrAsanabandhanalAJchanavAhanaviheDanakarNachedananAsikAvedhanabojavinAzanAni // 1577 // chedaNabhedaNaDahaNaM NipIlaNaM gAlaNaM chuhAtaNhA / bhakkhaNamaddaNamalaNaM vikattaNaM sIdauNDaM ca // 1578 / / chedanamedanadahananipIDanagAlanAni kSuttRDbAdhAbhakSaNamardanamalanavikartanAni / zItamuSNaM ca // 1578 // ja attANo Nippar3iyammo bahuvedaNuddio pddioN| bahuehiM mado divasehiM caDayaDato aNAhoM taM // 1579 / / 'jaM attANo' yadatrANo / 'NippaDiyammo' niSpratIkAraH / 'bahuvedaNaddio' bahuvedanAditaH / 'paDido' patitaH / 'vahurgehiM mado divasehi' bahubhimRto divasaH / 'caDaDitoM' sphuraddehaH / 'aNAho' anAthaH / 'taM' tvaM // 1579 // rogA vivihA bAdhAo taha ya NiccaM bhayaM ca savvatto / tivvAo vedaNAo dhADaNapAdAbhighAdAo 1580 // 'rogA vivihA' vyAdhayo nAnAprakArAH / 'bAdhAo' bAdhAzca / "tathA niccaM bhayaM ca savvatto' nityaM bhayaM ca sarvataH / 'tivvAo vedaNAo' tIvA vedanA dhATanapAdAbhighAtAzca // 1580 // suvihiya adIdakAle aNaMtakAyaM tume adigadeNa / jammaNamaraNa maNaMtaM aNaMtakhutto samaNubhUdaM // 1581 / / 'suvihida' sucAritra / 'adIvakAle' atiitkaale| 'aNaMtakAyaM tume adigadeNa' anaMtakAyaM tvayA praviSTena / 'jammaNamaraNamaNataM' janmamaraNaM cAnantaM / 'aNaMtakhutto' anantavAraM kSiptaH / 'samaNubhUdaM samyaganubhUtaM // 1581 // gA0-lAThI Adise mAranA. DarAnA. rassI Adise bAMdhanA. bojhA lAdakara dezAntarameM le jAnA, garma lohese dAganA, pIr3A denA, damana karanA, aNDakoSoMko dabA denA / aMgoMko chedanA, bhedanA, jalAnA, dabAnA, roga Adi honepara rakta nikAlanA, bhUkha pyAsakI bAdhA, bhakSaNa, mardana, malanA, kAna Adiko kATanA, zIta uSNa ityAdi duHkha tiryaJca gatimeM tumane sahe haiM / / 1577-78|| gA0-jahA~ koI rakSaka nahIM, koI pratIkAra nahIM, bahuta kaSTase pIr3ita hokara gire aura anAtha dazAmeM tar3aphar3Ate hue tuma bahuta dinoMmeM mare // 1579 / / gA0-tiryaJcagatimeM nAnA prakArake roga, nAnA prakArakI bAdhAe~, sadA saba orase bhaya, tIvra vedanAe~, pairase mAranA Adi kaSTa hai / / 1580 / / gA0-he cAritrase sampanna kSapaka ! atItakAlameM tumane anantakAyameM janma lekara ananta vAra ananta janma maraNoMko bhogA // 1581 // 1. NaM makSNaM a0 / 2. NeNa laMchaNa cec.-a0| 3. NAdaMkaM aNaM -a0, A0 / Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 723 iccevamAdidukkhaM aNaMtakhutto tirikkhajoNIe / jaM pattosi adIde kAle ciMtehi taM savvaM // 1582 // 'iccevamAdiduksa' ityevamAdiduHkhaM / 'aNaMtakhutto' anantavAraM / 'tirikkhajoNIe' tiryagyonau / "jaM' yt| 'patto'si' prApto'si / 'adIdakAle' atiitkaale| 'citehi taM savvaM tatsarvaM cintaya / tiriyagadI // 1582 // devattamANusatte jaM te jAeNa sakayakammavasA / dukkhANi kilesA vi ya aNaMtakhutto samaNubhUdaM // 1583 // 'devattamANusatte' devatvamAnuSatvayoH / 'jAdeNa' jAtena / 'sakayakammavasA' svakRtakarmavazAt / 'dukkhANi kilesA vi ya' duHkhAni klezAzca / 'aNaMtakhutto' anantavAraM samanubhUtAH // 1583 / / piyavippaogadukkhaM appiyasaMvAsajAdadukkhaM ca / 'jaM vemaNassadukkhaM jaM dukkhaM pacchidAlAme // 1584 // 'piyavippaogadukkhaM' priyaviprayogajAtaM duHkhaM / 'appiyasaMvAsajAdadukkhaM ca' apriyaH sahavAsena jAtaM ca duHkhaM / yeSAM nAmazravaNe'pi ziraHzUlo jAyate, yeSAM darzanAddarzane dhUmAyate / 'jaM vemaNassadukkA' yadvaimanasyaduHkhaM 'pacchidAlAbhe jaM duHkhAM' yaduHkhaM prArthitAlAbhe // 1584 // parabhiccadAe jaMte asabbhavayaNehiM kaDagapharusehiM / NibbhatthaNAvamANaNatajjaNadukkhAiM pattAI // 1585 // 'parabhiccadAe' parabhRtyatAyAM satyAM 'te' tava 'ja' yajjAtaM / 'asambhavayaNehi' aziSTavacanaiH / 'kaDugapharasehi' kaTukaH paruSazca / 'NinbhatyaNAvamANaNatajjaNadukkhAi pattAI' nirbhartsanAvamAnanatarjanaduHkhAni prAptAni // 1585 // dINattarosaciMtAsogAmarisaggipaulidamaNo jN| patto ghoraM dukkhaM mANusajoNIe saMteNa // 1586 // gA0-tiryaJcayonimeM tumane atItakAlameM anantavAra jo isa prakArake duHkha bhoge haiM una sabakA vicAra karo // 1582 / / ___ gA0-apane kiye hue karmake vazIbhUta hokara tumane devaparyAya aura manuSya paryAyameM janma liyA aura vahA~ bhI anantavAra duHkha aura klezoMko bhogA // 1583 // gA0-TI0-priya janake viyogakA duHkha, apriyajanoMke sAthameM rahanekA duHkha, jinakA nAma sunakara bhI sirameM darda hotA hai, jinake dekhane mAtrase A~kheM lAla ho jAtI haiM unheM apriya kahate haiM / unake sAthameM rahanekA duHkha, vaimanasyakA duHkha aura icchita vastuke na milanekA duHkha, rAjA AdikI naukarI karanepara aziSTa aura kaTuka vacanoMkA duHkha, dhikkAra, tiraskAra, apamAna aura DAMTanekA duHkha tumane sahA hai // 1584-85 / / 1. jaM te mANasadukkhaM -mUlArA0 / 91 Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 724 bhagavatI ArAdhanA 'doNattarosacitAsogAmarisaggipagulidamaNo jaM' dInatvarociMtAzokAmarSAgnibhiH saMtaptamanA yat / 'patto ghoraM dukkha' prAptaM ghoraM duHkhaM / 'mANusajoNIe saMteNa' ' manuSyayonI satyAM bhavatA // 1586 / / daMDaNamuMDaNatADaNagharisaNaparimosasaMkilesA ya / ghaNaharaNadAradharisaNagharadAhajalAdidhaNaNAsaM // 1587 / / daMDaNamuDaNa-daNDanamuNDanatADaNadUSaNaparimoSaNasaMklezAH dhanApaharaNadAradUSaNAni gRhadAhajalAdibhirdraviNanAzAt // 1587 // daMDakasAlaTThisadANi DaMgurAkaMTamaddaNaM ghoraM / kuMbhIpAko macchayapalIvaNaM bhattavucchedo // 1588 / / 'daNDakasAlaThThisadANi' daNDakazAyaSTizataistADanAni daNDAdikAryatvAddaNDAdizabdenocyante / DaMgurA muSTiprahArAH / 'kaMTamaddaNaM' kaNTakAnAmupari prakSipya maInaM ghoraM / kumbhIpAkaH / 'macchagapalIvaNaM' mastake agnipajvalanaM / 'bhattavucchedo' AhAranirodhaH / / 1588 // damaNaM ca hatthipAdassa NigalaaMdavarattarajjahiM / baMdhaNamAkoDaNayaM olaMvaNaNihaNaNaM ceva // 1589 / / 'damaNaM ca hasthipAvassa' hastipAdenonmaInaM / 'NigalabaMdUvarattarajjUhi' nigalena, andukAbhiH, varatrAbhiH, jjUbhizca bandhanaM / 'AkoDaNayaM' hastI pRSThato nItvA bandhanaM / 'olaMvaNaM' grIvAbaddhapAzasya taruzAkhAsu lambanaM / NihaNaNa' ceva gate nikSipya pUraNaM // 1589 // kaNNohasIsaNAsAchedaNadaMtANa bhaMjaNaM ceva / uppADaNaM ca acchINaM tahA jibbhAyaNIharaNaM // 1590 / / 'kaNNoThThasIsaNAsAchedaNa' karNayoroSThayoH, ziraso, nAsikAyAzca chedaH / 'daMtANa bhaMjaNaM ceva' daMtAnAM bhaJjanaM / 'uppADaNaM ca acchINaM' akSNorutpATanaM, tathA "jimmAe NIharaNaM' jihvAniharaNaM // 1590 / / gA0-dInatA, roSa, cintA, zoka aura krodharUpa Agase manake saMtapta honepara tumane manuSyayonimeM rahate hue ghora duHkha pAyA hai // 1586 // gA0-rAjA Adise daNDita honA, sira muNDA karA denA, pITA jAnA, tiraskArapUrvaka doSa lagAyA jAnA, corI honA, rAjA Adike dvArA dhanakA haraNa, striyoMko doSa lagAnA, gharameM Aga lagAnA, bAr3ha vagairahase saMpattikA naSTa honA, DaNDe kor3e lAThI Adise pITA jAnA, muTThIkA prahAra honA, kAMToMke Upara liTAkara ghora maIna karanA, kar3AhImeM DAlakara pakAnA, mastakapara Aga jalAnA, AhArakA roka denA ityAdi duHkha tumane manuSyagatimeM sahe haiM / / 1587-88 / / gA-hAthIke pairase dabAyA jAnA, sAMkala, camar3ekI rassI yA sAdhAraNa rassIse bAMdhA jAnA, donoM hAtha pIche karake bAMdhanA, gardanameM rassI DAlakara vRkSase laTakAnA, gaDDhe meM DAlakara use para denaa| kAna, oSTha aura nAka kATanA, dAMta tor3anA, AMkheM nikAla lenA, jIbha ukhAr3a lenA, ityAdi duHkha tumane bhoge haiM // 1589-90 // Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA aggivisasattusappAdivAlasatthAbhighAdaghAdehiM / sIduNharogadaMsamasa ehiM tanhAchuhAdIhiM / / 1591 // 'aggivisasattu sappAdivAlasatyAbhidhAdaghAdehi' agnerviSasya, zatrUNAM sarpAdervyAlamRgANAM, zastra prahArasya ca ghAtaiH / 'sIduNharogadaMsamasaehiM zItoSNena, daMzamazakaH, 'taNNAchuhAdIhi' tRTkSudhAdibhiH // 1591 // jaM dukkhaM saMpatto anaMtakhutto maNe sarIre ya / mANusabhavevitaM savvameva ciMtehi taM dhIra ! || 1592 / / 'jaM dukkhaM saMpatto' yaduHkhaM saMprAptaH / ' anaMtakhutto' anantavAraM / 'maNe sarIre ya' manasi zarIre ca / mAnasaM zArIraM ca duHkhaM prApta: / 'mANusabhave vi' manuSyabhave'pi / 'taM savvameva citehi' tatsarvameva cintaya / 'taM ghora' tvaM dhIra ! / / 1592 / / sArAdo dukkhAdu hoi devesu mANasaM tivvaM / dukkhaM dussahamavasassa pareNa abhijujjamANassa || 1593 / / 725 'sArIrAdo dukkhAdu' zArIrAduHkhAt / 'hovi' bhavati / 'devesu' deveSu / 'mANusaM tibvaM' mAnasaM tIvra duHkhaM / 'duHsahaM' soDhumazakyaM / 'avasassa' avazasya / 'pareNa' anyena 'abhijujjamANassa' abhiyujyamAnasya vAhanatAM nIyamAnasya // 1593 // devo mANI saMto pAsiya deve mahADhie aNNe / jaM dukkhaM saMpatto ghoraM bhaggeNa mANeNa / / 1594 // 'devo mANI saMto' devo mAnI san / 'pAsiya deve' devAn dRSTvA / 'mahadiDhae' maharddhikAn / 'aNNe' anyAn / 'jaM dukkha N saMpatto ghoraM yadghoraM duHkhaM prAptaH / 'bhaggeNa mANeNa' bhagnena mAnena / / 1594 / / divve bhoge accharasAo avasassa saggavAsaM ca / pajahaMtagassa jaM te dukkhaM jAdaM cayaNakAle || 1595 / / gA0-- Aga, viSa, zatru, sarpa Adi tathA siMha, zastrake prahArase ghAta, zIta, uSNa, DAMsa macchara, bhUkha pyAsa, inase tumane manuSyabhavameM jo zArIrika aura mAnasika duHkha pAyA hai, he dhIra ! usa sabakA vicAra karo / / 1591 - 1592 // gA0 - jaba devagati meM abhiyogya jAtikA deva hokara vaha paravaza hokara indrAdike dvArA vAhana banAyA jAtA hai taba use zArIrika duHkhase tIvra mAnasika duHkha hotA hai jo asahya hotA hai / / 1593 // gA0 - abhimAnI deva huA to anya mahaddhaka devoMko dekhakara mAnakA bhaMga honese jo ghora duHkha huA usakA vicAra karo // 1594 // gA0--paravaza hokara divya bhoga, devAMganAe~ aura svargavAsa tyAganepara svargase cyuta hote samaya jo duHkha huA usako smaraNa karo // 1595 // Page #793 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 726 bhagavatI ArAdhanA "divve bhoge' divyAnbhogAn / 'accharasAo' devakanyakAH / 'saggavAsaM ca' svargavAsaM ca / 'pajahaMtagassa' parityajataH / 'avasassa' paravazasya / ' 'jaM te dukkha jAvaM' yattava duHkhaM jAtaM / 'cayaNakAle' cyavanakAle // 1595 / / jaM gabbhavAsakuNimaM kuNimAhAraM chuhAdidukkhaM ca / / ciMtaMtagassa yaM sucisahidassa dukkhaM cayaNakAle // 1596 / / 'jaM gambhavAsakuNima' yadgarbhavAsakuthitaM / 'kuNimAhAraM' kuthitAhAraM / kSudhAdiduHkhaM ca / 'citaMtagassa' cintayataH / 'sucisuhivassa' zuceH sukhitasya / 'jaM dukkha dhayaNakAle' svargAccyavanakAle // 1596 // evaM edaM savvaM dukkhaM cadugadigadaM ca jaM ptto| tatto aNaMtabhAgo hojja Na vA dukkhamimagaM te // 1597 / / 'evaM evaM samvaM' evametatsavaM / 'dukkha cadugadigadaM' duHkhaM caturgatigataM / 'jaM patto' yatprAptavAn / 'tatto' tataH / 'aNaMtabhAgo' anantabhAgAH / 'hojja Na vA' bhavedvA na vA / 'dukkhamimagaM te' duHkhamidaM tava manujajanmani // 1597 / / saMkhejjamasaMkhejjaM kAlaM tAI avissamaMteNa / dukkhAiM soDhAiM kiM puNa adiappakAlamimaM // 1598 // 'saMkhijjamasaMkhijjaM kAlaM' saMkhyAtamasaMkhyAtaM vA kaalN| 'tAI dukkhAi soDhAi' tAni duHkhAni soDhAni / 'avissamaMteNa' vizrAmarahitena / 'kiM puNe' kiM punaH sahyate / 'adiappakAlamima' atyalpakAlamidaM duHkhaM // 1598 // jadi tArisAo tumhe soDhAo vedaNAo avaseNa / dhammotti imA savaseNa kahaM soDhuM Na tIrejja // 1599 / / 'jadi tArisAo' yadi tAdRzyaH / 'tumhe soDhAo vaMdaNAo' tvayA soDhA vedanAH / 'paravaseNa' gA0-pavitra aura sukhI deva svargase cyuta hote samaya vicAratA hai ki mujhe aba durgandhayukta garbhameM vahAM dugandhita bhojana hogaa| bhUkha pyAsakI bAdhA hogii| aisA vicAra karate samaya jo duHkha hotA hai usakA cintana karo // 1596 / / gA0--isa prakAra cAroM gatiyoMmeM tumane jo yaha saba duHkha bhogA hai usake anantaveM bhAga duHkha isa manuSya janmameM ho na bhI ho // 1597 / / / ____ gA0-tumane saMkhyAta vA asaMkhyAta kAla paryanta binA vizrAma liye ye duHkha sahe haiM / taba ati alpakAlake liye yaha thor3AsA duHkha kyoM nahIM sahate ho // 1598 / / gA0-TI0-yadi tumane paravaza hokara ukta prakArakI gedanAeM sahI haiM to isa samaya isa vedanAko dharma mAnakara svayaM apanI icchAse kyoM nahIM sahate / zaMkA-vedanA dharma kaise hai ? 1. midaM bhave manu -A0 mu0 / Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA oo paravezana / 'dhammoti' dharma iti / 'imA' iyaM vedanA / 'savaseNa' svavazena satA / 'soduNa torejja' soDhaM na zakyate ? / kathaM vedanA dharma: ? uttamakSamAmAjavAdavAdibhiH dazaprakAro dharma ucyate / vedanAsahanaM dharma iti kRtvA kathaM na zakyate soDhuM saMbandho'tra // 1599 // 'taNhA aNaMtakhutto saMsAre tArisI tuma AsI / japasametuM savvodadhINamudagaM Na tIrejja // 1600 // AsI aNaMtakhatto saMsAre te yAvi tArisiyA / jaM pasametuM savvo puggalakAo Na tIrejja / / 1601 / / jadi tArisayA taNDA chudhA ya avaseNa te tadA soDhA / dhammotti imA savaseNa kadhaM soDhuM Na tIrejja // 1602 / / suipANaeNa aNusahibhoyaNeNa ya puNovagahieNa / jjhANosaheNa tivvA vi vedaNA tIrade sahiduM // 1603 / / 'suipANaeNa' trividhadharmakathAzrutipAnena / 'aNusadvibhoyaNeNa ya' anuzAsanabhojanena | 'uvagahideNa' upagRhItena / 'jmANosaNa' zubhadhyAnauSadhena ca / 'tivvA vi vedaNA' tIvrApi vedanA / 'torade sahiduM zakyate soDhuM // 1600 // 1601 // 1602 // 1603 // bhIdo va abhIdo vA NippaDiyammo va sapaDiyammo vA / muccai Na vedaNAe jIvo kamme udiNNa mmi // 1604 // 'bhIdo va abhIdo vA' bhoto'bhIto vA / 'NippaDiyammo sappaDiyammo vA' niSpratikAraH sapratikAro vA / 'muccadi Na vedaNAe jIvo' na mucyate vedanAyA jIvaH / 'kamme udiNNammi' karmaNyasadvedye udIrNa / / 1604 // samAdhAna-uttama kSamA mArdava Arjava Adike bhedase dasa prakArakA dharma kahA hai ataH gedanAko sahanA bhI dharma hai // 1599|| ___ gA0-he kSapaka ! saMsArameM tumheM aisI pyAsakI vedanA ananta bAra huI hai jisako zAnta karaneke liye saba samudroMkA jala bhI samartha nahIM hai / / 1600 / / ___ gA0-saMsArameM tumheM aisI bhUkhakI vedanA ananta bAra huI hai jisako zAnta karaneke liye samasta pudgala kAya bhI samartha nahIM hai // 1601 // gA0-yadi tumane paravaza hokara vaisI bhUkha pyAsakI ghora vedanAko sahA hai to aba dharma mAnakara isa vedanAko svecchApUrvaka kyoM nahIM sahate // 1602 / / gA0-tIna prakArakI dharmakathAko kAnoMke dvArA pIkara, tathA gurukI zikSArUpI bhojana karake aura zubhadhyAnarUpI auSadhako grahaNa karake tIvra bhI vedanAko sahA jA sakatA hai / / 1603 / / ___gA0-asAtAvedanIya karmakI udIraNA honepara Daro yA na Daro, pratIkAra karo yA na karo, jIva vedanAse chuTakArA nahIM pAtA // 1604 / / 1. etad gAthAtrayaM TIkAkAro necchati / 2. puNo uvakkamie,-a0 / Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 728 bhagavatI ArAdhanA purisassa pAvakammodaeNa Na karaMti vedaNovasamaM / suTTu pattANi vi osaghANi adivIriyANI vi / / 1605 / / 'purisassa pAvakammodayammi' puruSasya pApakarmodaye 'na kareMti' na kurvanti / 'vedaNovasamaM' vedanopazamaM / 'suThu pauttANi vi' suSThu prayuktAnyapi / 'osadhANi vi' auSadhAni 'adivIriyANi' ativIryANyapi // / 1605 // rAyAdikuDuMbINaM adayAe asaMjamaM karaMtANaM / ghaNaMtarI vikAdu Na samattho vedaNovasamaM || 1606 // 'rAyAdikuDu bINaM' rAjAdInAM kuTumbInAM aneka dravyasaMpatparicArakasaMpatprakhyAtAnAM / 'adayAe asaMjamaM 'vedaNovasamaM' kareMtANaM' dayAmantareNAsaMyamaM kurvatAM / ' ghaNNaMtarI vi kArTu' dhanvaMtarirapi kartuM asamarthaH / vedanAyA upazamaM / vaidyasaMpattA dhanvantare grahaNena sUcitA || 1606 // kiM puNa jIvaNikAye dayaMtayA jAdaNeNa laddhehiM / phAsugadavveMhiM kareMti sAhuNo vedaNovasamaM || 1607 / / ' ki purNa' kiM punaH / 'jIvaNikAe' jIvanikAyAn / 'dayaMtagA' dayamAnAH / 'jAdaNeNa ladbahi' yAJcayA labdhaH / 'phAsugadavvehi' prAsukadravyaiH / 'karejja' kuryAt / 'sAhuNo vedaNovasamaM' sAdhorvedanopazamaM / paricArakasaMpadabhAvo dazyaMte 'jovaNikAe dayaMtagA' ityanena / yathA vyAghe rupazamo bhavati tathA kurvati paricArakAH / amI punaryatayaH SaDjIva nikAyabAdhAparihArodyatAH svasaMyama vinAzabhIravo / 'jAyaNeNa laddha hi' ityanena dravyasaMpadabhAva AkhyAyate || 1607 // mokkhAbhilAsiNo saMjadassa NidhaNagamaNaM pi hodi varaM / Naya vedaNAmittaM appAsugasevaNaM kADhuM / / 1608 / / gA0 - jaba puruSake pApakarmakA udaya hotA hai to acchI tarahase prayukta aura atizaktizAlI bhI auSadhiyA~ vedanAko zAnta nahIM karatIM // / 1605 || gA0 - TI0 - rAjA Adi kuTumbI jinake pAsa aneka prakArakI dhana-sampadA aura sevA karanevAle dAsa-dAsiyoMkI pracuratA hotI hai, kintu jo dayAhIna hokara asaMyamI jIvana bitAte haiM, unakI vedanAko zAnta karaneke liye dhanvantari bhI samartha nahIM hai / dhanvantaripadase vaidyarUpI sampadAko sUcita kiyA hai / arthAt dhanvantari jaisA vaidya bhI unakI vedanAko dUra nahIM kara sakatA // 1606 // gA0 - TI0 - taba jIvamAtrapara dayA karanevAle yAcanAse prApta prAsuka dravyoMse sAdhukI vedanAkA upazama kahA~ taka kara sakate haiM ? arthAt paricAraka sAdhu jahA~ taka zakya hotA hai vyAdhiko zAnta karanekA prayatna karate haiM kyoMki unake pAsa paricAraka rUpa sampadA - dAsadAsI to haiM nahIM aura yatigaNa chaha kAyake jIvoMko bAdhA na pahu~ce isake liye sadA tatpara rahate haiM tathA apane saMyama vinAzase bhI bhayabhIta rahate haiN| sAtha 'yAcanAse prApta' kahane se unake pAsa dhanasampadAkA bhI abhAva kahA hai / / 1607 // Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 729 'mokkhAbhilAsiNo' niravazeSakarmApAyAbhilASiNaH / 'saMjadassa' prANasaMyamavataH / 'NidhaNagamaNaM pi hodi varaM' maraNamapi varaM / 'Na ya' nava varaM yuktaM / 'vaMdaNANimittaM' vedanopazamArtha / 'appAsugasevaNaM kAdu" ayogyadravyasevanaM kattum / / 1608 // NidhaNagamaNaM eyabhave NAso puNo purillajammesu / NAsaM asaMjamo puNa kuNai bhavasaesu bahugesu // 1609 / / "NidhaNagamaNaM epabhave' nidhanagamana kabhave / 'NAso' nAzaH / 'Na puNo' na punarnAzaH / 'purillajammesu' bhAviSu janmasu / 'asaMjamo puNa' asaMyamaH punaH / 'bhavasaesu' janmazateSu / 'bahuesu' bahuSu / 'NAsaM kuNaI' nAzaM karoti / vedanA hi na saMyatamanuyAti ratnatrayabhAvanodyataM / sA hi asAtaM mandaM karoti / asaMyamaH puna asadvedyaM prakaSTAnubhavaM karoti / uktaM ca-'duHkhazokatApAkrandanavadhaparidevanAnyAtmaparobhayasthAnyasadvedyasyeti' [ta0 sU0 6 / 11] / / 1609 // Na kareMti NinvuiM icchayA vi devA saiMdiyA savve / purisassa pAvakamme aNakkamagge udigNammi // 1610 // 'gaM kareMti NinvuI" na kurvanti nivRti / 'purisassa' puruSasya / 'saIdiyA devA samdhe icchayA vi' sendrakAH sarve devA icchanto'pi / 'pAvakamma' pAvakarmaNi / 'aNukkamarga' anukramake / 'udiNNammi' udayamupagate / / 1610 // kiha puNa aNNo kAhidi udiNNakammassa NinvadiM puriso / hatthIhiM atIraMtaM bhaMtuM bhaMjihidi kiha sasao // 1611 / / 'kiha puNa' kathaM punaH / 'aNNo kAhidi puriso' anyaH kariSyati puruSaH / 'udiNNakammassa' udayA gA-samasta karmabandhanake vinAzarUpa mokSake abhilASI saMyamIkA maraNa honA bhI zreSTha hai| kintu vedanAkI zAntike liye aprAsuka ayogya dravyakA sevana karanA zreSTha nahIM hai / / 1608 / / gA0-TI.-maraNa honA to eka bhavakA hI vinAza hai bhAvi janmoMkA nAza nahIM hai kintu asaMyama to saikar3oM janmoMko naSTa kara detA hai / jo saMyamI ratnatrayakI bhAvanAmeM tatpara rahate haiM vedanA unakA pIchA nahIM krtii| kyoMki ratnatrayako bhAvanA asAtAke udayako manda karatI hai / aura asaMyama asAtAvedanIyake anubhAgako bar3hAtA hai| kahA bhI hai duHkha, zoka, pazcAttApa, rudana, vadha aura hRdayako vyAkula karanevAlA rudana svayaM karanese, dUsaroMmeM karanese yA donomeM karanese amAtAvaMdanIyakA Asrava hotA hai // 1609 // ___ gA0-puruSake pApakarmake anukramase udaya Anepara indrasahita saba deva icchA karanepara bhI sukhI nahI kara sakate // 1610 // gA0-taba asAtAnedanIya karmakA udaya Anepara anya sAdhAraNa puruSa kyA kara sakate haiM ? jise mahAbalazAlI hAthI bhI tor3ane meM asamartha hai kyA use becArA kamajora kharagoza tor3a sakatA hai // 1611 // 1. anukrameNa -A0 / aNavakkamage niSpratIkAre -mUlArA0 / Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 730 bhagavatI ArAdhanA gatAsadvadyakarmaNaH / "Nivudi' nivRti / 'hatthohi atIraMtaM bhaMtuM' hastibhirmahAbalaH kartumazakyaM yadbhaJjanaM / 'kidha sasago bhaMjIhi' kathaM svalpaprANo bhakSyati zazakaH // 1611 // te appaNo vi devA kammodayapaccayaM maraNadukkhaM / vAreduNa samatthA ghaNidaM pi vikuvvamANA vi // 1612 // 'te devA appaNo vi kammodayapaccayaM maraNadukkhaM' te devAH sendrakAH Atmano'pi karmodayahetukaM maraNaduHkhaM 'vAre dUM' Na samatthA' nivArayituna smrthaaH| 'dhaNivaMvi vikumvamANA' nitarAM vikriyAM kurvanto'pi // 1612 / / "ujjhaMti jattha hatthI mahAbalaparakkamA mhaakaayaa| sutte tammi vahaMte sasayA UDhellayA ceva / / 1613 / / 'ujjhati' yasmin srotasi hastinaH UhyaMte mahAbalaparAkramA mahAkAyAH / tasmin srotasi vahanti zazakA gatA eva // 1613 // kiha puNa aNNo muccahidi sageNa udayAgadeNa kammeNa / telokkeNa vi kamma avAraNijjaM khu samuvedaM // 1614 // 'kiha puNa aNNo muccahivi' kathaM punaranyo mokSyate, svena karmaNA udayAgatena / trailokyenApi karmAnivAryameva samupagataM // 1614 // kaha ThAi sukkapattaM vAraNa paDatayammi merummi / deve vi ya viheDayado kammassa tumammi kA saNNA // 1615 // 'kaha gai sukkapatta' kathaM tiSThet zuSkapatraM / vAtena patati merau / aNimAdyaSTaguNasaMpannAndevAnapi kutsIkurvataH karmaNo bhavatyalpabale kA saMjJA // 1615 // gA0-ve deva karmake udayake kAraNa honevAle apane bhI maraNake duHkhako dUra karane meM samartha nahIM hai yadyapi ve divyazaktise sampanna honese aneka prakArakI vikriyA karanemeM samartha hote haiM // 1612 // gA0--jisa pravAhameM mahAbalI, mahAparAkramI aura vizAla zarIravAle hAthI baha jAte haiM usa pravAhameM becAre kharagoza svayaM hI baha jAte haiM / / 1613 // gA0--jaba deva bhI apane udayAgata karmako DhAlane meM asamartha hai taba anya sAdhAraNa prANI apane udayAgata karmase kaise chUTa sakatA hai ? udayAgata karmako tInoM loka bhI nahIM TAla sakate // 1614 // gA0--jisa vAyuse meruparvatakA patana ho sakatA hai usake sAmane sUkhA pattA kaise Thahara sakatA hai ? isI prakAra jo karma aNimA Adi ATha guNoMse sampanna devoMkI bhI durgati kara detA hai usake sAmane tumhAre jaise maraNonmukha manuSyakI kyA ginatI hai // 1615 // 1. vubhaMti-mUlArA / 2. ruDhilliyA a0 A0 ja0 / bUDhellayA mUlArA0 / Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 731 kammAI baliyAI balio kammAdu Natthi kovi jge| savvabalAI kammaM bhaledi hatthIva NaliNivaNaM // 1616 // 'kammAI' karmANi balavaMti, karmabhyo balavAnnAsti jagati / kasmAdyasmAtsarvANi baMdhuvidyAdravyazarIraparivArabalAni karma maI yati hastIva nalinavanaM // 1616 // iccevaM kammudao avAraNijjotti suTTha pAUNa / mA dukkhAyasu maNasA kammammi sage udiNNammi // 1617 // 'iccevaM kammudao' itizabdaH prakrAMtaparisamApti sUcayati / evaM ityuktaparAmarza / 'kammudao' karmodayaH / 'avAraNijjotti' anivArya iti / 'suTaTha NAuNa' samyagjJAtvA / 'mA dukkhAyasu maNasA' mA kArSIrduHkhaM manasA / 'kammammi sage udigNammi' karmaNi svake udIrNe // 1617 // paDikUvide visaNNe raDide dukkhAide kiliDe vA / Na ya vaidaNovasAmadi va viseso havadi tisse / / 1618 // 'paDikUvide' paridevane kRte zoke / viSAde raTane, duHkhe, saMkleze vA na vedanopazAmyati / nApi kazcidatizayo bhavati vedanAyAH // 1618 / / aNNo vi ko vi Na guNottha saMkileseNa hoi khvyss| . aTeM susaMkileso jjhANaM tiriyAugaNimittaM // 1619 // __ 'aNNo vi ko viNa guNottha' anyopyatra gaNo na kazcicchokAdinA saMklezena / prekSApUrvakAriNo hi tatkatuM prAraMbhaMte yasya sAdhyaM phalaM asti / saMklezena na kiMcit api mamakSoH phalaM api tu saMklezapariNAmo hyAtaM dhyAnamamanojJaviprayogAkhyaM tacca tiryagAyuSo nimittaM / tato'lpaduHkhabhIruM bhavaMtaM tvadIyaH saMklezo duruttare tiryagAvarte nipAtayatIti bhayopadarzanaM kRtaM // 1619 // gA0-karma bar3e balavAna haiN| jagatmeM karmase balavAna koI nahIM hai| jaise hAthI kamaloMke vanako rauMda DAlatA hai| vaise hI karma bandhu, jJAna, dravya, zarIra aura parivAra Adi saba baloMko naSTa kara detA hai / karmake sAmane ye saba bala kSINa ho jAte haiM // 1616 / / gA0-isa prakAra karmakA udaya anivArya hai use rokA nahIM jA sakatA isa bAtako acchI tarahase jAnakara apane karmakA udaya Anepara manameM duHkha mata karo // 1617 / / gA0-ronepara, viSAda karanepara, cillAnepara athavA duHkha aura saMkleza karanepara vedanA zAnta nahIM hotI aura usameM koI vizeSatA bhI nahIM AtI // 1618 // ___ gA0TI0-zoka Adi saMkleza karanese kSapakakA koI anya lAbha bhI nahIM hai| buddhimAna puruSa usI kAryako karanA prArambha karate haiM jisase koI lAbha hotA hai / saMklezase mumukSukA jarA bhI lAbha nahIM hai| balki iSTa viyoga nAmaka ArtadhyAna saMkleza pariNAmarUpa honese tiryaJcAyuke bandhakA kAraNa hai ataH thor3ese duHkhase DaranevAle Apako tumhArA saMvaleza aisI tiryaJcugatirUpI bha~varameM DAla degA jisase nikalanA bahuta kaThina hai // 1619 / / 92 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 732 . bhagavatI ArAdhanA ___ saMklezasya nararthakyaprakaTanArthottaragAthA hadamAkAsaM muTThIhiM hoi taha kaMDiyA tusA hoti / sigadAo pIlidAo dhusilidamudayaM ca hoi jahA // 1620 // 'hadamAgAsaM' hataM muSTibhirAkAzaM taadditu| tuSakaMDanaM taMDulAyaM / sikatApIDanaM tilayaMtre tailArtha / jalamaMthanaM ca ghRtArtha yathApArthakaM tathAnarthakaH saMklezo vedanAkulasya / vedanAyAH anirAkaraNatvAnnararthakyasAmyAdabhedopanyAso dRSTAntadASrTAntikayoH // 1620 // puvvaM sayamuvabhuttaM kAle NAeNa tettiyaM davvaM / ko dhAraNio dhaNidassa detao dukkhio hojja / / 1621 // 'puSvaM sayamuvabhutta' pUrva svayamupabhuktaM / kAle 'NAyeNa' nyAyena / tettigaM DhavvaM' tAvadravyaM / 'ko dukkhio hojja dhAraNigo' ko duHkhito bhavedadhamaNaH / 'paNNidammi' uttamaNe / 'harate' svaM dravyaM harati / / 1621 / / taha ceva sayaM puvvaM kadassa kammassa pAkakAlammi / NAyAgayammi ko NAma dukkhio hojja jANaMto // 1622 / / 'taha ceva' tathA caiva / 'sayaM puvvaM kadassa kammassa' AtmanA pUrva kRtasya karmaNaH / 'pAkakAlammi' phaladAnakAle nyAyenAgate / 'ko gAma dukkhido hojja jANaMto' ko nAma duHkhito bhavejjJAnI // 1622 // __ iya puvakadaM iNamajja mahaM kammANugatti NAUNa / riNamukkhaNaM ca dukkhaM pecchasu mA dukkhio hohi // 1623 / / 'iya puvvakadaM' 'iya' evaMbhUtaM / 'dukkhaM puvvakadaM pUrvakarmaNA kRtaM / 'iNaM' idaM duHkhaM / 'ajja' adya / 'mahaM kammANugatti' mama karmaNAmiti / 'NAdaNa' jJAtvA / 'riNamukkhaNaM vA' RNamokSaNa iva / 'duvakhaM picchasu' duHkhaM prekSasva / 'mA dukkhido hohi' duHkhito mA bhUH // 1623 / / Age saMklezakI nirarthakatA batalAte haiM gA0-jaise maTTiyoMse AkAzako mAranA, cAvalake liye usake chilakoMko kUTanA, telake liye kolhUmeM reta pelanA, aura ghIke liye jalako mathanA nirarthaka hai usI prakAra vedanAse pIr3ita vyaktikA saMkleza karanA nirarthaka hai| saMkleza karanese vedanA dUra nahIM hotI. hai ataH nirarthaka honese dRSTAnta aura dArTAntameM samAnatA hai / / 1620 / / gA0-jaise koI karjadAra sAhUkArase RNa lekara svayaM usakA upabhoga karatA hai| aura RNa cukAnekA samaya Anepara utanA hI dravya dete hue use duHkha nahIM hotaa| usI prakAra pUrvameM svayaM bAMdhe hue pApakarmakA phala bhoganevAle jJAnIko duHkha kaisA ? ataH pUrvameM bAMdhe gaye karmakA udayakAla Anepara kauna jJAnI duHkhI hotA hai / / 1621-22 / / gA. yaha duHkha mere pUrva meM kiye gaye karmokA hI phala hai aisA jAnakara duHkhako RNa muktike samAna dekho / duHkhI mata hoo / / 1623 / / Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA pucakadamajjha kammaM phalidaM doso Na ittha aNNassa / idi appaNo paogaM NaccA mA dukkhido hohi // 1624 // 'puvakadamajha kamma' pUrvakRtaM madIyaM karma, 'phalidaM' phalitaM / 'doso Na ettha aNNassa' doSo navAnyasya iti / 'appaNo paogaM 'gaccA' jJAtvA / 'mA dukkhido hohi' mA kRthA duHkhaM // 1624 // jadidA abhadapuvvaM aNNesiM dukkhamappaNo ceva / jAdaM havijja to NAya hojja dukkhAidujuttaM / / 1625 / / 'jadidA' yadi tAvat / duHkhamanyeSAM abhUtapUrva / 'appaNo ceva'. Atmana eva 'jAdaM havijja' 'jAtaM bhavet' 'to NAma hojja dukkhAidu juttaM' / tato nAma duHkhaM kartuM yuktaM // 1625 / / savvesiM sAmaNNaM avassadAyavvayaM karaM kAle / NAeNa ya ko dAUNa Naro dukkhAdi vilavadi vA / / 1626 / / 'sarvesi sAmaNNaM' sarveSAM bhavyAnAM zrAmaNyaM / 'kAle' karmavinAzanakAle / 'avassa dAyavvayaM' avazya dAtavyaM / yasmAttasmAta / 'karaM' karazabdavAcyaM 'dAUNa' datvA / 'NAeMNa ya' nyAyena ca 'ko jaro dukkhadi vilavavi vA' ko naro duHkhaM karoti vilapati vA // 1626 // savvesiM sAmaNNaM karabhUdamavassamAvikammaphalaM / iNa majja metti NaccA labhasu sadi taM ghidi kuNasu // 1627 / / 'sarvasi' sarveSAM vineyAnAM / 'sAmaNNaM karabhUdaM' zrAmaNyaM karabhUtaM / 'avassabhAvikammaphalaM' avazyabhAvikarmaphalaM / 'iNamajjamedi' idaM zrAmaNyaM adya karabhUtaM mameti / 'gaccA' jJAtvA / 'labhasu sadi' smRti pratipadyasva / 'taM' tvaM 'dhivi kuNasu' dhRtiM kuru / / 1627 // arahaMtasiddhakevali aviuttA savvasaMghasakkhissa / paccakkhANassa kadassa bhaMjaNAdo varaM maraNaM // 1628 / / gA-yaha mere pUrvakRta karmoM kA phala hai| isameM kisI dUsarekA doSa nahIM hai| ataH ise apanA hI prayoga jAnakara duHkhI mata hoo // 1624 / / gA0-he kSapaka ! yadi yaha duHkha dUsaroMko pahile kabhI nahIM huA aura tumako hI huA hotA to duHkha karanA yukta thA // 1625 / / gA0-karmo ke vinAzakA samaya Anepara sabhI bhavya jIvoMko munipada avazya dhAraNa karanA hotA hai| isaliye ise 'kara' kahA hai / isa karako nyAyapUrvaka dekara kauna manuSya duHkhI hotA hai yA vilApa karatA hai / / 1626 // gA0-sabhI mokSamAgiyoMke liye yaha zrAmaNya avazya bhAvikarmaphala honese karake samAna deya hai arthAt sabhIko munipada dhAraNa karanA hotA hai| Aja yaha zrAmaNya mere liye karake samAna deya hai aisA jAnakara apane svarUpakA smaraNa karo aura dhairya dhAraNa karo // 1627 // Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 734 bhagavatI ArAdhanA 'arahaMta siddhakevali aviuttA savvasaMghasakkhissa' / arhataH, siddhAn, kelinaH, tatrasthA devatA sarva ca saMghaM sAkSitvenopAdAya kRtasya / 'paccakkhANassa bhaMjaNAdo' pratyAkhyAnasya vinAzanAta / 'vara' zobhanaM 'maraNaM' prANaparityAgaH // 1628 / / kathaM maraNAdazobhanatA pratyAkhyAnabhaMgasyetyAzaMkAyAmAcaSTe prabaMdhamuttaraM pratyAkhyAnabhaMjane duSTatAM nivedayitum AsAdidA tao hoMti teNa te appamANakaraNeNa / rAyA viva sakkhikado visaMvadaMteNa kajjammi / / 1629 / / 'AsAdivA' pribhuutaaH| 'tado' tataH pazcAt / pratyAkhyAnagrahaNottarakAlaM / tena pratyAkhyAnabhaMgakAriNA / te ahaMdAdayaH / 'appamANakaraNena' apramANakaraNena / tatsAkSika karma pratijJAtaM vinAzayatA te apramANIkRtA bhavanti / apramANakaraNena ca te paribhatA bhavanti / 'rAjA viva sakkhikado' rAjeva sAkSIkRtaH / 'kajjammi visaMvaMdaMteNa' kArye visNvdtaa| etaduktaM bhavati rAjasAkSikaM pratijJAtaM karma cAnyathA kurvatA rAjA yathA paribhUto bhavati evamarhadAdaya iti // 1629 / / / jai de kadA pamANaM arahaMtAdI havejja khavaeNa / tassakkhidaM kayaM so paccakkhANaM Na bhaMjijja / / 1630 / / 'jai de kadA pamANaM' yadi te kRtAH pramANaM / 'arahaMtAdI' arhadAdayaH / 'bhavejja' bhaveyuH / 'khavaeNa' kSapakeNa / 'tassakkhidaM kavaM paccaklANa' tatsAkSikaM kRtaM pratyAkhyAnaM / 'so Na bhaMjijja' kSapako na nAzayet // 1630 // sakkhikadarAyahIlaNamAvahai parassa jaha mahAdosaM / taha jiNavarAdiAsAdaNA vi dosaM mahaM kuNadi / / 1631 / / gA0-arahanta, siddha, kevalI, usa sthAnake vAsI devatA aura sarva saMghako sAkSI banAkara grahaNa kiye tyAgako tor3anese maraNa zreSTha hai / / 1628 // tyAgakA bhaMga karanA maranese bhI burA kaise hai aisI zaMkA honepara tyAgake bhaMgakI burAI kahate haiM gA0-jaise rAjAko sAkSI banAkara kiye gaye kAryameM visaMvAda karanevAlA puruSa rAjAkI avajJA karanekA doSI hotA hai| vaise hI arahanta Adi paMcaparameSThIkI sAkSIpUrvaka svIkAra kiye gaye tyAgako tor3anevAlA muni arahanta Adiko bhI pramANa na mAnanese unakI avajJA karanekA doSI hotA hai / / 1629 / / gA0-yadi he kSapaka ! tuma arahaMta Adiko pramANa mAnate ho to tumheM unakI sAkSipUrvaka kiye gaye tyAgako bhaMga nahIM karanA cAhiye / / 630 // gA-jaise rAjAko sAkSI banAkara unakI avajJA karanA manuSyako mahAdoSakA bhAgI banAtA hai vaise hI arhanta Adiko AsAdanA bhI mahAdoSako karanevAlI hai // 1631 // 1. na abhyAsye-a0 / Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 735 'sakkhikadarAyahIlaNe' sAkSIkRtarAjaparibhavaH / 'Avahadi rassa jaha mahAdosaM' Anayati yathA narasya mahAntaM doSaM / 'taha jiNavarAdi AsAdaNA' tathA ahaMdAdyAsAdanApi / 'dosaM mahaM kuNadi' doSaM mahAntaM karoti // 1631 // taM mahAntaM doSa kathayati-- titthayarapavayaNasude Airie gaNahare mahaDDhIe / ede AsAdaMto pAvai pAraMciyaM ThANaM // 1632 // 'titthayarapavayaNasude' tIrthakarAn, ratnatrayaM, AgamaM / 'Ayarie' AcAryAn / 'gaNahare' gaNadharAn / 'mahaDDhoe' mahaddhikAn / 'ede' etAn / 'asAdeto' asAdayan / 'pAvadi' prApnoti / 'pAraMciyaM ThANaM' pAraMciyanAmadheyaM prAyazcittasthAnaM // 1632 / / sakkhIkayarAyAsAdaNe hu dosaM kare hu evabhave / bhavakoDIsa ya dosaM jiNAdi AsAdaNaM kuNai / / 1633 // sAkSIkRtarAjAvamAnajAtAddoSAdarhadAdyavamAnajanitadoSo mahAniti darzayati / spaSTArthA gAthA // 1633 // 'mokkhAbhilAsiNo saMjadassa NighaNagamaNaM pi hoi varaM / paccakkhANaM bhajaMtassa Na varamarahadAdisakkhikadA // 1634 // NighaNagamaNameyabhave NAso Na puNo purillajammesu / NAsaM vayabhaMgo puNa kuNai bhavasaesu bahuesu // 1635 // Na ta hA dosaM pAvai paccakkhANamakaritta kAlagado / jaha bhaMjaNA hu pAvadi paccakkhANaM mahAdosaM // 1636 / / usa mahAna doSako kahate haiM gA0-tIrthaGkara, ratnatraya, Agama, AcArya aura mahAn RddhidhAriyoMkI AsAdanA karane vAlA pAraMcika nAmaka prAyazcittakA bhAgI hotA hai // 1632 / / gA0-sAkSI banAye gaye rAjAkI AsAdanA karanepara to eka hI bhavameM doSakA bhAgI hotA hai| kintu arahanta AdikI AsAdanA karanepara karor3oM bhavoMmeM doSakA bhAgI hotA hai| ataH sAkSI banAye gaye rAjAkI avajJAke doSase arhanta Adiko avajJAse honevAlA doSa mahAna hotA hai // 1633 / / mokSake abhilASI saMyamIkA maranA bhI zreSTha hotA hai kintu arahanta Adiko sAkSI karake kiye gaye tyAgakA bhaMga karanA zreSTha nahIM hai| maraNako prApta honepara to eka bhavakA hI vinAza hotA hai, Ageke bhavoMkA vinAza nahIM hotaa| kintu vRttakA bhaMga bahutase bhavoMmeM vinAzakArI hotA hai // 1634-35 / / 1. ete dve gAthe TIkAkAro necchati / Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'Na tahA bosaM pAvadhi' na tathA doSaM prApnoti / 'paccaklANamakarittu' pratyAkhyAnamakRtvA / kAlagado mRtaH / 'jaha bhaMjato pAvadi' yathA pratyAkhyAnabhaMgAnmahAdoSaM prApnoti // 1634 / / 1635 / / 1636 // pratyAkhyAtAhArasevA hi pratyAkhyAnabhaMgaH sa cAMhAraH prArthyamAno hiMsAdidoSAnakhilAnAnayatIti nigadati AhAratthaM hiMsai bhaNai asaccaM karei teNekkaM / rUsai lubbhai mAyaM karei parigiNhadi ya saMge // 1637 / / 'AhAratthaM hiMsaI' AhArArthaM Sar3ajIvanikAyAnhinasti / asatyaM bhaNati, staMnyaM karoti / ruSyatyalAbhe, lubhyati lAbhe, mAyAM karoti, parigRNhAti saMgAn / / 1637 / / hoi Naro Nillajjo payahai tavaNANadaMsaNacarittaM / AmisakaliNA Thaio chAyaM mailei ya kulassa // 1638 // 'hoi garo jillajjo' nirlajjo bhavati naraH AhArArtha parayAJcAkaraNAt / prajahAti ca tapo, jJAnaM darzanaM cAritraM ca / AmiSAkhyana kalinAvaSTabdhaH chAyAM kulasya malinayati parocchiSTabhojanAdinA // 1638 / / NAsadi buddhI jibbhAvasassa maMdA vi hodi tikkhA vi / jo Nigasilesalaggo va hoi puriso aNappavaso // 1639 // 'NAsadi buddhI' buddhinazyati AhAralampaTatayA yuktAyuktavivekAkaraNAt / kasya ? jihvAvazasya tIkSNA pi satI pUrva buddhiH kuMThA bhavati / rasarAgamalopaplutA arthayAthAtmyaM na pazyatIti pArasIkaklezalagnaliMga iva bhavati puruSo'nAtmavazaH // 1639 / / gA0-binA tyAga grahaNa kiye maranepara itanA doSa nahIM hotA jitanA mahAdoSa tyAga lekara usakA bhaMga karanepara hotA hai / / 1636 / / tyAge hue AhArako grahaNa karanA vratabhaMga hai| vaha AhAra hiMsA Adi saba doSoMko lAnevAlA hai yaha kahate haiM gA0-AhArake liye manuSya chahakAyake jIvoMkA ghAta karatA hai| asatya bolatA hai, corI karatA hai| AhAra na milanepara krodha karatA hai / milanepara usakA lobha karatA hai| mAyAcAra karatA hai| ghara patnI Adi parigraha svIkAra karatA hai // 1637 // gA0-AhArake liye manuSya nirlajja hotA hai kyoMki dUsaroMse mA~gatA hai| apanA tapa, jJAna, darzana aura cAritra taka tyAga detA hai / AhArarUpI kalike dvArA grasta hokara apane kula kI chAyAko malina karatA hai dUsaroMkA jhUThA bhojana khAtA hai // 1638 // . gA0-jo jihvAke vazIbhUta hai usakI buddhi naSTa ho jAtI hai kyoMki bhojanakA lampaTo honese vaha bhakSya abhakSyakA vicAra nahIM krtaa| yadi usakI buddhi tIkSNa hotI hai to vaha manda ho jAtI hai kyoMki rasoMmeM rAgarUpI malase lipta honese buddhi bhakSya vastuke yathArtha svarUpako nahIM 1. joNikavilesa-a0 / Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 737 dhIrattaNamAhappaM kadaNNadaM viNayadhammasaddhAo / payahai kuNai aNatthaM galalaggo macchao ceva // 1640 // 'dhIrattaM' dhIratvaM, mAhAtmyaM, kRtajJatAM, vinayaM, dharmazraddhAM ca prajahAti / karotyanarthazraddhAM ca / prajahAti karotyanarthamAtmanaH / galAvalagnamatsya iva / / 1640 // AhAratthaM puriso mANI kulajAdi pahiyakittI vi / bhuMjaMti abhojjAe kuNai kammaM akiccaM khu // 1641 / / 'AhAratya'-AhArArtha, bhuMjate abhojyAni puruSo mAnI kulInaH, prathitakIrtirapi akaraNIyaM karoti // 1641 // AhAratthaM majjArisuMsumArI ahI maNussI vi / dubbhikkhAdisu khAyaMti puttabhaMDANi daiyANi // 1642 / / ihaparaloiyadukkhANi AvahaMte Narassa je dosA / te dose kuNai Naro savve AhAragiddhIe // 1643 // spaSTam uttaragAthAdvayam // 1642 // 1643 / / AhAralolupatayA svayaMbhUramaNasamudre timitimigilAdayo matsyA mahAkAyA yojanasahasrAyAmAH SaNmAsaM vivRtavadanAH svapanti / nidrAvimokSAnantaraM pihitAnanAH svaMjaTharapraviSTaMmatsyAdInAhArIkRtya avadhiSThAnanAmadheyaM narakaM pravizati / tatkarNAvalagnamalAhArAH zAlisikyamAtratanutvAcca zAlisikthasaMjJakAH yadIdazamasmAkaM zarIraM bhavet kiM niHsatu eko'pi janturlabhate ? sarvAnbhakSayAmIti kRtamanaHpraNidhAnAste tamevAvadhisthAnaM pravizati / iti kathayati gAthayAdekha paatii| tathA AhArakA lampaTI manuSya viSaya sevana karate hue manuSyakI taraha apane vazameM nahIM rahatA // 1639 // gA0-vaha dhIratA, mAhAtmya, kRtajJatA, vinaya aura dharmazraddhAko bhI AhArake pIche chor3a detA hai aura gale meM phaMsI machalIkI taraha anartha karatA hai / / 1640 // . gA0-mAnI, kulIna aura prakhyAtakIrti vAlA bhI AhArake liye abhakSyakA bhakSaNa karatA hai aura na karane yogya karma karatA hai // 1641 / / __gA.-bhUkhase pIr3ita honepara billI, maccha, sapiNi aura durbhikSa AdimeM manuSya bhI apane priya putroMko khA jAte haiM // 1642 / / gAla-manuSyake jo doSa isa loka aura paralokameM duHkhadAyI haiM ve saba doSa manuSya AhArakI lampaTatAke kAraNa hI karatA hai / / 1643 / / Age kahate haiM-svayaMbhRramaNa samudra meM timitimiMgala Adi mahAkAya vAle mahAmaccha jo eka hajAra yojana lambe hote haiM, chaha mAsa taka muMha khole sote rahate haiN| jAgane para apane mukha meM ghuse macchoM Adiko khAkara marakara sAtaveM narakameM jAte haiN| usake kAnameM eka sAlisiktha nAmaka matsya rahatA hai jo usake kAnakA maila khAtA hai| usakA zarIra cAvalake barAbara hotA Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 738 bhagavatI ArAdhanA avadhiTThANaM NirayaM macchA AhArahedu gacchaMti / tatthevAhArabhilAseNa gado sAlisiccho vi / / 1644 // avadhiTThANamityAdikA gAthA // 1644 // cakkagharoM vi subhUmo phalarasa giddhIe vaMcio sNto| NaTThI samuddamajjhe saparijaNo to gao NirayaM // 1645 // - 'cakkagharo vi subhUmo' nAma cakralAMchanaH phalarasagRddhayA vaMcitaH samudramadhye vinaSTaH saparijanaH / pazcAcca narakaM gataH / / 1645 / / AhAratthaM kAUNa pAvakammANi taM parigao si / saMsAramaNAdIyaM dukkhasahassANi pAvaMto // 1646 / / AhArArtha pApAni karmANi kRtvA saMsAramanAdikaM praviSTo bhavAnduHkhasahasrANi vedayamAnaH / / 1646 / puNariva taheva saMsAraM kiM bhamiNamicchasi aNaMtaM / jaM NAma Na vocchijjai ajjavi AhArasaNNA te // 1647 / / 'puNaravi' punarapi / tathaiva saMsAramanaMtamaTitu kimicchasi ? yasmAdadyApyAhAre tRSNA na nazyati // 1647 // jIvassa patthi tittI ciraMpi bhuMjatasya AhAraM / tittIe viNA cittaM uvvUraM udhudaM hoi // 1648 // 'jovassa patthi tittI' jIvasya nAsti tRptiH ciramapyAhAraM bhuJjAnasya / tRptyA ca vinA cittaM nitarAmuccalaM bhavati // 1648 / / hai isaliye use sAlisiktha kahate haiN| vaha kAnameM baiThA huA manameM, socA karatA hai ki yadi merA zarIra aisA hotA to kyA eka bhI jantu bacakara jA sakatA maiM sabako khA jaataa| isI saMkalpase vaha bhI marakara sAtaveM naraka jAtA hai gA0--mahAmatsya AhArake hI kAraNa sAtaveM narakameM marakara jAtA hai aura usI mahAmatsyake kAnameM rahanevAlA sAlisiktha matsya bhI AhArake saMkalpase marakara sAtaveM naraka jAtA hai // 1644 // gA0-subhaubha nAmaka cakravartI bhI eka devake dvArA lAye gaye phalake rasakI lampaTatAke kAraNa ThagA jAkara parivArake sAtha samudrameM DUba gayA aura marakara narakameM gayA // 1645 // gA.-he kSapaka ! pUrvajanmoMmeM AhArake hI liye pApa karma karake tuma hajAroM duHkha bhogate hue anAdi saMsAra meM praviSTa hue / / 1646|| aba kyA punaH ananta saMsArameM bhramaNa karanekI icchA hai jo abhI bhI tumhArI AhAra saMjJA naSTa nahIM hotI // 1647 / / gAcirakAla taka AhAra khAkara bhI jIvakI tRpti nahIM hotii| aura tRptike binA citta atyanta vyAkula rahatA hai // 1648 / / Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 739 vijayodayA TIkA jaha iMdhaNehiM aggI jaha ya samuddo NadIsahassehiM / AhAreNa Na sakko taha tippeIM imo jIvo // 1649 / / 'jaha iMdhaNehi aggo' yathendhanaragnirnadIsahasrarudadhistarpayitumazakyastathAhAreNa jIvaH / / 1649 / / deviMdacakkavaTTI ya vAsudevA ya bhogabhUmA ya / AhAreNa Na tittA tippadI kaha bhoyaNa aNNo // 1650 // 'deviMdacakkavaTTI ya' devendrA lAbhAntarAyakSayopazamaprakarSAt AtmIyatanutejonimittena AhAraNa, cakravartino'pi SaSTyadhikatrizatasUpakArairvarSamAtreNakadinAhAra saMskaraNodyataiH Dhokitena tathArddhacakravartino'pi / bhogabhUmijA bhojanAGgakalpataruprabhavena na tRptAH / kathamanyo janastRpyati // 1650 // udhudamaNassa Na radI viNA radIe kudo havadi pIdI / pIdIe viNA Na suhaM udhudacittassa ghaNNassa // 1651 // 'udghadamaNassa' ito bhadramato bhadramasmAccedamiti pariplavamAnacetaso na ratiH, kva ca tayA vinA prItiH / prItyA ca vinA na sukhaM calacittasya tattadAhAralampaTasya // 1651 // savvAhAravidhANehiM tume te savvapuggalA bahuso / AhAridA adIde kAle tittiM ca si Na patto / / 1652 / / 'samvAharaNaviSANehi' azanapAnakhAdyalehavikalpaistvayA sarve pudgalA bahuza AhAritAH atIte kAle tRpti ca na ca prApto bhavAn // 1652 // gA0-jaise iMdhanase AgakI aura hajAroM nadiyoMse samudrako tRpti nahIM hotI vaise hI yaha jIva AhArase tRpta nahIM ho sakatA // 1649 / / gA0-To0-devendroMke lAbhAntarAyake kSayopazamakA prakarSa honese apane zarIrake tejake * nimittase AhAra prApta hotA hai| bhojanakI icchA hote hI kaNThase amRta jharatA hai| cakravartIke bhI tIna sau sATha rasoiyAM : rasoiyAM hote haiM aura ve saba milakara eka varSakA AhAra eka dina meM banAte haiM / ardhacakravartIkI bhI aisI sthiti hai| bhogabhUmike jIvoMko bhojanAMga jAtike kalpavRkSoMse yatheccha AhAra prApta hotA hai / phira bhI ina sabakI tRpti nahIM hotii| taba sAdhAraNa manuSya bhojana se kaise tRpta ho sakatA hai // 1650 // gA0-TI0-yaha AhAra uttama hai| isase bhI yaha AhAra uttama hai isa prakArase jisakA citta caMcala rahatA hai usake cittameM anurAga nahIM hotaa| anurAgake binA prIti nahIM hotii| aura prItike binA sukha nahIM hotA / isa prakAra vibhinna AhAroMke lampaTI caMcalacitta manuSyako AhArase sukha nahIM hotA // 1651 // gA0-he kSapaka ! atItakAlameM tumane anna, pAna, khAdya aura lehyake bhedase cAra prakArakA AhAra karake saba pudgaloMko bahuta bAra khAyA hai phira bhI tumhArI tRpti nahIM huI // 1652!! Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ '740 bhagavatI ArAdhanA kiM puNa kaMThappANo AhAredaNa ajjamAhAraM / labhihisi titti pAUNudadhiM himalehaNeNeva // 1653 / / "kiM puNa' kiM punaH kaNThaprANo'pyAhAraM gRhItvA prIti lapsyase / pItvodadhi na tRpto hi yathA himalehanena // 1653 // ko ettha vibhao de bahuso AhArabhuttapuvammi / jujjejja hu abhilAso abhuttapuvvammi AhAre // 1654 // 'ko etya vibhao' ko'tra vismyH| AhAre bahuzo bhaktapUrve / yujyate AhArArthe abhilASo 'bhuktapUrve // 1654 // AvAdamettasokkho AhAraNo hu sukhamattha bahu atthi / duHkhaM cevattha bahuM AhaTeMtassa giddhIe // 1655 // 'AvAdamittasokkho' jihvAgrapAtamAtrasukhaM AhAraH / na sukhamatra bahvasti / duHkhamevAtra bahu 'abhilaSitAhAragRddhayA // 1655 // sukhasyAlpatAyAH kAraNamAcaSTe jibbhAmUlaM bolei vegado varahaovva aahaaro| tattheva rasaM jANai Na ya parado Na vi ya se parado // 1656 / / jihrAyA mUlaM vegenAtikrAmatyAhAraH jAtyazva iva / jihvAmAtra eva rasaM vetti jIvo na AhArAnuparitaH, na ca purato'grataH / alpA ca jihvA // 1656 // gA0-aba to tumhAre prANa kaNThagata hai arthAt tumhArI mRtyu nikaTa hai| jaise samudrako pIkara jo tRpta nahIM huA vaha osako cATanese tRpta nahIM ho sktaa| usI prakAra jaba tuma samasta pudgaloMko 'khAkara bhI tRpta nahIM hue taba marate samaya Aja bhojanase kaise tRpta ho sakate ho // 1653 // gA-jo AhAra tumane pahale aneka bAra khAyA hai usameM tumhArI utsukatA kaisI ? jo AhAra pahale kabhI nahIM khAyA hai usameM abhilASA honA to ucita hai / jise tuma aneka bAra bhoga cuke ho usameM abhilASA honA hI AzcaryakArI hai / / 1654 // gAo--AhArameM bahuta sukha nahIM hai kevala jihvAke agrabhAgameM rakhanemAtra hI sukha hai| kintu icchitaAhArakI lipsAse jo duHkha hotA hai vaha duHkha hI bahuta hai // 1655|| AhArameM svalpasukha honekA kAraNa kahate haiM gA0-TI0-jaise uttama ghor3A bar3A teja daur3atA hai vaise hI AhAra bhI jihvAke mUlako bar3e vegase pAra karatA hai arthAt jihvApara grAsa Ate hI vaha jhaTa peTameM calA jAtA hai| basa jihvApara rahate hue hI jIvako AhArake svAdako pratIti hotI hai, na pahale hotI hai aura na 1. lssitmaahaa-aH| Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 741 acchiNimiseNametto AhArasuhassa so havai kaalo| giddhIe gilai vegaM giddhIe viNA Na hoi suhaM // 1657 // 'acchiNimesaNamitto' akSinimeSaNamAtraH kAlaH / AhArarasasevAjanitasukhasya / gRddhayA vegena . nigirati / yato gRddhayA ca vinA nAstIndriyasukhaM // 1657 // dukkha giddhIpatthassAhaTeMtassa hoi bahugaM ca / ciramAhaTTiyaduggayaceDassa va aNNagiddhIe // 1658 // 'dukkhaM giddhIpatthassa' duHkhaM mahadbhavati lampaTatayA grastasyAbhilaSataH / 'ciramAhaTTiyaduggadaceDassa va aNNagiddhIe' annagRddhayA ciraM vyAkulasya daridrasaMbaMdhino dAserasyeva // 1658 // ko NAma appasukkhassa kAraNaM bahusuhassa cukkejja / cukkai hu saMkiliseNa muNI saggApavaggANaM // 1659 // 'ko NAma appasukkhassa kAraNaM' ko nAmAlpasukhanimittaM mahato nirvRtisukhAtpracyavate ca muniH saMklezena svargApavargasukhAbhyAm / / 1659 // ahulittaM asidhAraM lehai bhaMjai ya so savisamaNNaM / jo maraNadesayAle pacchejja akappiyAhAraM // 1660 // 'mahulitaM madhunA liptAmasidhArAM AsvAdayati / saviSamazanaM bhuGkte yo maraNadezakAle ayogyAhAraprArthanAM karoti // 1660 // bAdameM / arthAt jaba AhAra jIbhapara nahIM AyA aura jaba Akara galemeM utarA taba svAdakI anubhUti nahIM hotI // 1656 // gA0-isa prakAra AhArase honevAle sukhakA kAla eka bAra palakeM banda karake kholane meM jitanA samaya lagatA hai utanA hI hai arthAt kSaNamAtra hai| AhArakI gRddhi honese AhAra vegase nigalA jAtA hai aura gRddhike binA sukha nahIM hotA / / 1657 / / gA0-jo AhAraviSayaka lampaTatAke sAtha AhArakI AkAMkSA karatA hai use bahuta duHkha uThAnA par3atA hai| jaise annakI gRddhise cirakAlase vyAkula daridra dAsako kaSTa hotA hai vaisA hI kaSTa AhArakI lampaTatAvAleko hotA hai / / 1658 / / gA0-TI0-kauna buddhimAna puruSa thor3ese sukhake liye bahuta sukhase vaMcita honA caahegaa| arthAt isa antima avasthAmeM AhArameM Asakta honese tuma bahuta sukhase vaMcita ho jaaoge| muni saMkleza pariNAma karanese svarga aura mokSake sukhase vaMcita ho jAtA hai-use svarga yA mokSakI prApti nahIM hotI // 1659 // ___ gA0-TI0--jo kSapaka marate samaya ayogya AhArakI prArthanA karatA hai vaha madhuse lipta talavArako dhArako cATatA hai aura viSa sahita annako khAtA hai| arthAt jaise madhuse lipta talavArakI dhArako cATanese tatkAla sukha hotA hai kintu jIbha kaTa jAtI hai vaise hI marate samaya Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 742 bhagavatI ArAdhanA asidhAraM va visaM vA dosaM parisarasa kuNai eyabhave / kuNai du muNiNo dosaM akappasevA bhavasaesu // 1661 // 'asidhAraM va' asidhArA vA viSaM vA puruSasya doSamekasminneva bhave karoti / ayogyasevA bhavayateSu munerdoSaM karoti // 1661 // jAvaMta kiMci dukkha sArIraM mANasaM ca saMsAre / patto aNatakhuttaM kAyassa mamattidoseNa // 1662 // 'jAvaMta kici dukkha' yAvatkiciduHkhaM zArIraM mAnasaM vA saMsAre tvamanaMtavAraM prAptavAn / tatsarva zarIramamatAdoSeNava / / 1662 / / iNhi pi jadi mamattiM kuNasi sarIre taheva tANi tumaM / dukkhANi saMsaraMto pAvihasi aNatayaM kAlaM // 1663 / / 'iNhiM' pi idAnImapi yadi zarIre karoSi mamatAM tathaiva tAni duHkhAni caturgatiSu parAvartamAno'naMtakAlaM prApsyasi // 1663 / / Natthi bhayaM maraNasamaM jammaNasamayaM Na vijjade duHkha / jammaNamaraNAdakaM chiNNa mamattiM sarIrAdo // 1664 // 'patthi bhayaM maraNasama' maraNasadRzaM bhayaM nAsti / kuyoniSu janmasamAnaM duHkhaM na vidyate / janmamaraNAtaMka 'chinna zarIramamatAM // 1664 // aNNaM imaM sarIraM aNNo jIvotti nnicchidmdiio| dukkhabhayakilesayArI mA hu mamattiM kuNa sarIre / / 1665 / / yadi arhanta AdikI sAkSIpUrvaka tyAge hue AhArakI abhilASA karatA hai aura use khAtA hai to tatkAla use apanI icchApUrti honese sukha pratIta hogaa| kintu usakI saba ArAdhanA gala jAyegI // 1660 // gA0-zahadase lipta talavAra aura viSamizrita anna to puruSakA eka bhavameM hI anartha karate haiN| kintu munikA ayogya AhArakA sevana saikar3oM bhavoMmeM anarthakArI hotA hai / / 1661 / / gA0-he kSapaka ! isa saMsArameM tumane jo kucha bhI zArIrika aura mAnasika duHkha ananta vAra bhogA hai vaha saba zarIrameM mamatArUpa doSake kAraNa hI bhogA hai| // 1662 / / gA0-isa samaya bhI yadi tuma zarIrameM mamatA karate ho to usI prakAra cAroM gatiyoMmeM bhramaNa karate hue ananta kAlataka duHkha bhogoge // 1663 / / ___ gA0-maraNake samAna bhaya nahIM hai aura janmake samAna duHkha nahIM hai / tathA janma maraNa rogakA kAraNa zarIrase mamatva hai usako tuma dUra karo // 1664 / / 1. chiddhiza-A0 mu0 / Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 743 'aNNaM imaM sarIraM' anyadidaM zarIraM / anyo janturiti nizcitamatidukhasaMklezasaMpAdanodyatAM mA kRthAH zarIre mamatAm // 1665 / / savvaM adhiyAsaMto uvasaggavidhi parIsahavidhiM ca / NissaMgadAe salliha asaMkileseNa taM mohaM // 1666 / / 'samvaM uvasaggavihi' sarva upasargavikalpaM parISahavikalpaM ca sahamAno mohaM bhavAMstanUkuru / 'NissaMgatayA' asaMklezena ca // 1666 // Na vi kAraNaM taNAdosaMthAro Na vi ya sNghsmvaao| sAdhussa saMkilesaMtassa ya maraNAvasANammi // 1667|| 'Na vi kAraNaM taNAdI' naiva kAraNaM tRNAdisaMstaraH sallekhanAyAM, nApi saMghasamudAyaH maraNAvasAne saMklizyataH sAdhoH // 1667 / / jaha vANiyagA sAgarajalammi NAvAhiM rayaNapuNNAhiM / paTTaNamAsaNNA vi hu pamAdamUDhA vi vajjati // 1668 // 'jaha vANiyagA' yathA vaNijo ratnasaMpUrNAbhirnIbhiH saha vinazyanti / samudrajalamadhye pramAdena mUDhAH pattanAntikamAgatA api // 1668 // sallehaNA visuddhA keI taha ceva vivihasaMgehiM / . saMthAre viharaMtA vi saMkiliTThA vivajjaMti // 1669 // 'sallehaNA visuddhA vi' zarIrasallekhanAbhAvAt / sallekhanayA vizuddhA api saMtaH / pUrva kecit vividha ' gA0-yaha zarIra bhinna hai aura jIva bhinna hai aisA nizcaya karake duHkha bhaya aura klezako karanevAlI mamatA zarIrameM mata kara arthAt zarIrase mamatvako tyAga, vahI saba duHkhoMkA mUla hai // 1665 // gA0-saba upasargoMke prakAroMko aura saba parISahake prakAroMko sahana karate hue tuma niHsaMgatvabhAvanAse saMkleza pariNAmoMke binA mohako kRza karo // 1666 // gA0-TI0-yadi marate samaya sAdhuke pariNAma saMklezarUpa hote haiM to tuNa AdikA saMtharA yA vaiyAvRtya karanevAle sAdhukA jamaghaTa sallekhanAkA kAraNa nahIM ho sakatA / arthAt tRNAdike saMtharA aura vaiyAvRtya karanevAle sAdhu to sallekhanAke bAhya kAraNa hai antaraMga kAraNa to kSapakakA Arta raudra rahita pariNAma hI hai| usake abhAvameM kevala bAhya kAraNoMse sallekhanA nahIM ho sakatI // 1667 // - gA0-jaise vaNika ratnoMse bharI nAvoMke sAtha nagarake samIpa taka Akara bhI pramAdavaza mUDha hokara sAgarake jalameM DUba jAte haiM // 1668 // gA-TI0-usI prakAra pahale vizuddha bhAvase zarIrakI sallekhanA karanevAle bhI kucha kSapaka rAgadveSAdi bhAvarUpa vividha parigrahoMke sAtha saMtharepara ArUr3ha hote hue bhI saMkleza pariNAmoM Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 744 bhagavatI ArAdhanA saMgehiM vicitra rAgadveSAdibhAvaparigrahaiH saha / 'saMthAre viharaMtA vi' saMstare pravartamAnA api / 'saMkiliTThA vivajjaMti' saMkliSTapariNatA vinazyanti // 1669 / / sallehaNAparissamamimaM kayaM dukkaraM ca sAmaNNaM / mA appasokkhaheuM tilogasAraM vi NAsei // 1670 / / 'sallehaNAparissamamivaM' zarIrasallekhanAyAM kriyamANAyAM anazanAditapasA trividhAhAratyAgena, yAvajjIvaM vA pAnaparihAreNa jAtaM parizramamidaM / 'dukkaraM ca kadaM sAmaNNaM' duSkaraM kRtaM ca zrAmaNyaM / cirakAlaM trilokasAraM atizayitasvargApavargasukhadAnAt / 'appasukkhahedu' alpAhArasevAjanitasukhanimittaM / 'mA viNasehi' naiva vinAzaya // 1670 // dhIrapurisapaNNattaM sappurisaNi seviyaM uvaNamittA / dhaNNA NirAvayakkhA saMthAragayA NisajjaMti // 1671 // 'dhIrapurisapaNNattaM' upasargANAM pariSahANAM copanipAtaiH avicaladhRtayo ye dhIrAstairupadiSTaM tatsarvaM / 'sappurisaNiseviyaM' satpuruSaniSevitaM mArga 'uvagamittA' Azritya / 'dhaNNA' dhanyAH puNyavaMtaH / 'NirAvayakkhA' nirapekSAH parityaktAdAnAH / 'saMthAragayA' saMstarAruDhAH / "NisajjaMti' zerate // 1671 // tamhA kalevarakuDI pavvoDhavvatti Nimmamo dukkhaM / kammaphalamuvekkhaMto visahasu NivvedaNo ceva // 1672 / / 'tamhA' tasmAt / 'kalevarakuDo' zarIrakuTI / 'pavvoDhamvatti' parityAjyeti matvA / 'Nimmamo' zarIre mamatArahito / 'dukkha visahasu' duHkhaM visahasva / 'kammaphalavemukkhaMto' krmphlmupekssmaanno| 'NigvedaNo ceva' nivedanamiva // 1672 // iya paNNavijjamANo so pavvaM jAyasaMkilesAdo / viNiyattaMto dukkha passai paradehadukkha vA // 1673 / / ke kAraNa vinAzako prApta hote haiN| arthAt prathama to unakI sallekhanA ThIka rahatI hai| pIche saMkleza pariNAma honese saMtharepara rahate hue bhI sallekhanAse bhraSTa ho jAte haiM // 1669 // gA0-TI. he kSapaka ! anazana Adi tapake dvArA tathA tIna prakArake AhAra aura jIvana paryantake liye pAnakA tyAga karake zarIrako kRza karanemeM tumane jo parizrama kiyA hai aura yaha atyanta kaThina munipada dhAraNa kiyA hai aura ina sabase tumheM jo svarga aura mokSakA sAtizaya sukha milanevAlA hai, ina sabako AhAra sevanase honevAle thor3ese sukhake liye naSTa mata karo // 1670 // gA0-upasarga aura parISahoMke Anepara bhI jo vicalita nahIM hote una dhIra puruSoMke dvArA kahe gaye aura zreSTha puruSoMke dvArA sevita isa mArgako apanAkara puNyazAlI kSapaka, tyAga aura grahaNase nirapekSa hokara saMstarapara ArUr3ha hokara vizuddha hote haiM // 1671 // gA0-ataH yaha zarIrarUpI kuTiyA tyAgane yogya hai aisA mAnakara zarIrase mamattva mata karo / tathA karmaphalakI upekSA karate hue duHkhako isa prakAra saho mAno duHkha hai hI nahIM // 1672 / / Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 745 'iya' evaM / 'paNNavijjamANo' prajJApyamAnaH / 'so puvvaM jAvasaMkilesAdo' pUrva jAtasaMklezAt / 'viNiyattaMto' vinivartyamAnaH / 'dukkha passadi' duHkhaM pazyati / kimiva ? 'paradehadukkhavA' parazarIragatamiva duHkhaM // 1673 // rAyAdimahaDDIyAgamaNapaogeNa cA vi mANissa / mANajaNaNeNa kavayaM kAyavvaM tassa khavayassa // 1674 / / 'rAyAvimahaDDhIyAgamaNapaogeNa' rAjAdimahaddhikAgamanaprayogeNa 'cAvi mANissa' mAnino'pi / 'mANajaNaNeNa' mAnajananena / 'kavayaM kAyavva' kavacaH kartavyaH / 'tassa khavayassa' tasya kSapakasya / mama dhIratAM draSTra amI mahaddhikAH samAyAtAH / amISAM purastAdyadyapi prANA yAnti yAntu kAmaM tathApi svAM manasvitAM nAhaM tyajAmIti mAnadhano duHkhaM sahate na kurute vratabhaGgam / / 1674 / / iccevamAikavacaM khaNidaM ussaggiyaM jiNamadammi / avavAdiyaM ca kavayaM AgADhe hoi kAdavvaM // 1675 / / 'iccevamAdikavacaM bhaNidaM' ityevamAdikaH kavacaH kathito jinamate / 'ussaggigo' autsagikaH sAmAnyabhataH / 'avavAdigaM ca kavacaM kAdagvaM' vizeSarUpo'pi kavacaH kartavyo bhavatyavagA maraNe // 1675 / / jaha kavaceNa abhijjeNa kavacio raNamuhammi sattUrNa / jAyai alaMghaNijjo kammasamattho ya jiNadi ya te // 1676 / / 'jaha kavaceNa' yathA kavacena / 'abhijjeNa' abhedyena / 'kavacidoM' sannaddhaH / 'raNamuhe sattaNamalaMdhijjo gA0-isa prakAra upadeza dvArA samajhAnepara vaha kSapaka pUrvameM hue saMklezarUpa pariNAmoMse apaneko haTAkara apane duHkha isa prakAra dekhatA hai, mAno vaha duHkha usake zarIrameM nahIM hai kintu kisI dUsareke zarIrameM hai // 1673 / / ___ gAo-To0-mahAn aizvaryazAlI rAjA Adiko usa kSapakake pAsa lAkara bhI usa abhimAnIko mAnadAna dekara usakA kavaca ( rakSAkA upAya) karanA caahiye| unheM dekha vaha vicAratA hai ki merI sahanazIlatAko dekhaneke liye ye baDe-baDe aizvaryazAlI Aye hae haiN| inake sAmane bhale hI mere prANa jAyeM to cale jaayeN| tathApi maiM apanI manasvitAko nahIM chodduuNgaa| isa prakAra vaha mAnapremI duHkha sahatA hai kintu vratabhaMga nahIM karatA // 1674 / / gA0-isa prakAra jinamatameM kavacakA autsargika arthAt sAmAnya svarUpa kahA hai| mRtyu nikaTa honepara ApavAdika arthAt vizeSarUpa bhI kavaca karanA cAhiye / / 1675 // vizeSArtha-jisakA maraNa abhI dUra hai usake liye sAmAnyarUpase Upara kavacakA kathana kiyA hai| yahA~ nikaTa maraNa vAleke liye apavAdarUpa vizeSa kavacakA kathana kiyA hai / jisakA abhiprAya yaha hai ki tatkAla utpanna hue dhyAnameM vighna DAlane vAle bhUkha Adike duHkhako dUra karaneke liye yathAyogya prayoga karanA caahiye| . gA0-jaise abhedya kavacake dvArA surakSita yoddhA yuddhabhUmimeM zatruoMke vazameM nahIM aataa| tathA zatrupara prahAra karane meM samartha hotA hai aura isa prakAra zatruoMko jIta letA hai // 1676 / / Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 746 bhagavatI ArAdhanA hobi' raNamukhe zatrUNAmalaMdhyo bhavati / 'kammasamattho ya' praharaNAdikriyAsamarthaH / 'jiNadi ya te' jayati ca tAnarIn // 1676 // evaM khavao kavaceNa kavacio taha parIsahariUNaM / jAyai alaMghaNijjo jjhANasamattho ya jiNadi ya te / / 1677 // 'evaM khavago' evaM kSapakaH kavacenopagRhItaH parISahAribhirna lupyate, dhyAnasamartho jayati ca tAnparISahArIn |kvcutti // 1677 // evaM aghiyAseto samma khavao parIsahe ede| ___ savvattha apaDibaddho urvadi savvattha samabhAvaM // 1678 / / 'evaM adhiyAseto' evaM sahayAnaH samyak parISahAnetAn / sarvatrApratibaddhaH zarIre, vasatI, gaNe, paricArakeSu ca sarvatropaiti samacittatAm // 1678 // / savvesu davvapajjayavidhIsu NiccaM mamattido vijddo| NippaNayadosamoho uvedi savvattha samabhAvaM // 1679 / / 'savvesu' sarveSu dravyaparyAyavikalpeSu nityaM parityaktamamatAdoSaH mamedaM sukhasAdhanaM madIyaM iti vA / 'NippaNayadosamoho' nisneho, nirdoSo, nirmohaH sarvatra samatAmupaiti // 1679 / / saMjogavippaogesu jahadi iTTesu vA aNidvesu / / radi aradi ussugattaM harisaM dINattaNaM ca tahA / / 1680 // saMyoge rati, viprayoge arati, iSTa vastunyutkaNThAM, iSTayoge 'radi' rati, harSa, iSTaviprayoge arati dInatAM / 'ussugattaM' utsukatAM ca tathA 'jahati' jahAti kSapakaH kavacenopagRhItaH // 1680 // gA0-usI prakAra kavacase surakSita kSapaka parISaha Adike vazameM nahIM aataa| tathA dhyAna karane meM samartha hotA hai aura una parISaharUpI zatruoMko jIta letA hai // 1677|| gA0-isa prakAra ina tatkAla upasthita huI parISahoMko samyak rUpase sahana karatA huA kSapaka sarvatra zarIra, vasati, saMgha aura paricaryA karanevAloMmeM apratibaddha hotA hai-ye mere haiM maiM inakA hU~ aisA saMkalpa nahIM krtaa| tathA sarvatra jIvana maraNa AdimeM samabhAvako-rAgadvaSase rahitatAko prApta hotA hai / / 1678 // gA0-dravya aura paryAyake samasta bhedoMmeM nitya mamatA doSako tyAga sneha rahita, doSa rahita aura moharahita hokara sarvatra samabhAvako prApta hotA hai arthAt samasta dravyoM aura paryAyoMmeM 'ye mere sukhake sAdhana haiM' isa prakArakA mamatva bhAva nahIM rkhtaa| kintu sabameM samabhAva rakhatA hai| na kisIse prIti karatA hai aura na kisIse dvaSa karatA hai // 1679 / / gA0-kavacase upakRta huA kSapaka saMyogameM rati, viyogameM arati, iSTa vastumeM utkaNThA, iSTa vastuke saMyogameM rati tathA harSa aura iSTa vastuke viyogameM arati tathA dInatA nahIM krtaa||1680|| Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 747 mitte suyaNAdIsu ya sisse sAdhammie kule cAvi / rAgaM vA dosaM vA puvvaM jAyapi so jahai // 1681 / / 'mitta suyaNAdIsu ya' mitreSu bandhuSu vaa| ziSyeSu ca sadharmaNi kule vA pUrva jAtaM rAgadveSaM vAsI jahAti // 1681 // bhogesu devamANussagesu Na karei patthaNaM khavao / maggo virAdhaNAe bhaNio visayAbhilAsotti // 1682 // 'bhogesu devamANussagesu' devamAnavagocarabhogaprArthanAM na karoti kSapako vyAvarNitakavacopagRhItaH / viSayAbhilASo muktimArgavirAdhanAyA mUlamiti jJAtvA // 1682 // iDhesu aNidvesu ya sadapharisarasarUvagaMdhesu / ihaparaloe jIvidamaraNe mANAvamANe ca // 1683 / / savvattha Ninviseso hodi tado rAgarosarahiMdappA / khavayassa rAgadosA hu uttamaDheM viNAsaMti / / 1684 // spaSTaM uttrgaathaadvyN| / 1683 / / 1684 // vizeSArtha-iSTa vastuke milanepara yA aniSTa vastuke bichur3anepara cittameM prasannatA honA, aniSTakA saMyoga athavA iSTakA viyoga honepara arati arthAt cittakA duHkhI honA, iSTa vastumeM utkaNThA honA-yadi mujhe amuka vastu mila jAye to acchA ho isa prakAra hRdayameM utkaNThA honA, harSa arthAt iSTakA saMyoga honepara romAMca, mukhakI prasannatA Adise Ananda vyakta honA, tathA iSTakA viyoga honepara mukhakI virUpatAse viSAda vyakta honA, ye saba kavacase upagRhIta kSapaka chor3a detA hai| __ gA0-athavA kavacase upagRhIta vaha kSapaka mitroMmeM, bandhubAndhavoMmeM, ziSyoMmeM sAdharmI janoMmeM aura kulameM, pUrva meM utpanna hue rAgadvaSako chor3a detA hai arthAt samAdhi svIkAra karanese parvameM yA dIkSA grahaNa karanese parva meM jo rAgadeba utpanna A hai use dara kara Age bhI rAgadvaSa nahIM karatA // 1681 // gA0-tathA Upara kahe gaye kavacase upagrahIta kSapaka yaha jAnakara ki viSayoMkI abhilASA mokSamArgakI virAdhanAkA mUla hai, deva aura manuSya sambandhI bhogoMkI prArthanA nahIM karatA // 1682 / / ___ gA0-TI0--kavacase upagRhIta honese kSapaka iSTa aniSTa zabda, sparza, rasa, rUpa aura gandhameM, * isa loka aura paralokameM, jIvana aura maraNameM, mAna aura apamAnameM sarvatra iSTa aniSTa vikalpase - mukta aura rAgadveSase rahita hotA hai| kyoMki kSapakake rAgadveSa uttamArtha arthAt ratnatraya, samyak dhyAna aura samAdhimaraNako naSTa kara dete haiM // 1683-1684|| 1. virAdheti mu0| 94 Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 748 bhagavatI ArAdhanA jadi vi ya se carimaMte samudIradi mAraNaMtiyamasAyaM / so taha vi asaMmUDho uvedi sanvattha samabhAvaM / / 1685 // 'jadi vi ya se' yadyapi tasya kSapakasya caramakAlAnte mAraNAntikaM duHkhaM bhavet so kavacenopagRhItaH kSapakaH tathApi asaMmUDhaH samabhAvaM sarvatropaiti // 1685 / / evaM subhAvidappA viharai so jAvavIriyaM kAye / u'TThANe saMvesaNe sayaNe vA aparidaMto // 1686 // 'evaM subhAvivappA' niryApakena sUriNA gaditortha evamityucyate / tena samyagbhAvitacittaH sanviharadi pravartate aparizrAntaH / 'jAvavIriyaM kAye' yAvaccharIre balamasti utthAne, zayane Asane vA // 1686 // jAhe sarIraceTThA vigadatthAmassa se yadaNubhUdA / dehAdi vi osaggaM savvatto kuNai Niravekkho // 1687 / / 'jAhe sarIracevA' yadA zarIraceSTA vigatabalasya tasya svalpA jAtA, tadA zarIrAdutsarga karoti sarvato manovAkkAryanirapekSaH / / 1687 // tadevaM zarIrAdikaM tyAjyamuttaragAthayA darzayati sejjA saMthAraM pANayaM ca uvadhi tahA sarIraM ca / vijjAvaccakarA vi ya vosaraha samattamArUDho / / 1688 / / 'sejjA' vasati / saMstaraM tRNAdikaM, pAnaM picchaM, zarIraM ca vaiyAvRtyakarAMzca vyutsRjati / 'samattamArUDho' samAptaM saMpUrNa ratnatrayamArUDhaH / / 1688 / / gA0-yadyapi usa kSapakako antima samayameM maraNa prApta honetaka duHkha hotA hai tathApi vaha kavacase upagRhIta kSapaka zarIrase bhI moha na rakhatA huA sarvatra samabhAva dhAraNa karatA hai // 1685 // gA-isa prakAra niryApakAcAryake dvArA kahe gaye padArtha svarUpase apane cittako samyak rUpase bhAvita karake vaha kSapaka jabataka zarIrameM zakti rahatI hai tabataka binA thake uThane baiThane aura sone meM svayaM pravRtti karatA hai / / 1686 / / gA0-jaba zaktihIna honepara usakI zArIrika ceSTA manda par3a jAtI hai taba vaha mana vacana kAyase nirapekSa hokara zarIrakA bhI tyAga karatA hai // 1687 / / AgekI gAthAse zarIra Adiko tyAjya batalAte haiM gA0-sampUrNa ratnatrayameM ArUDha huA vaha kSapaka vasati, tRNAdi rUpa saMstara, pAnaka, picchI, zarIra tathA vaiyAvRtya karanevAloMkA bhI tyAga kara detA hai arthAt una sabase bhI nirapekSa ho jAtA hai // 1688 // 1. uTThANe sayaNe vA NisIyaNe -A0 mu0 / Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA avahaTTa kAyajoge va vippaoge ya tattha so savve / suddhe maNappaoge hoi NiruddhajjhavasiyappA // 1689 / / 'avahaTTakAyajoge' vAgyogAnkAyayogAMzca sarvAnnirAkRtya asAvatra manoyoge zuddha sthito bhavati / viSayAntarasaMcArAnniruddhaM adhyavasitaM ca AtmarUpaM jJAnAkhyaM yasya saH / / 1689 / / evaM savvatthesu vi samabhAva uvagao visuddhappA / mittI karuNaM mudidamuvekkha khavao puNa uvedi // 1690 / / 'evaM savvatyesu vi' evaM sarvavastuSa samatApariNAmamupagato vizuddhacittaH, maitrI, karuNAM, muditAmupekSA ca pazcAdupaiti kSapakaH // 1690 / / maitrIprabhRtInAM cintAnAM viSayamupadarzayati jIvesu mittaciMtA mettI karuNA ya hoi aNukaMpA / mudidA jadiguNaciMtA suhadukkhadhiyAsaNamuvekkhA // 1691 / / 'jovesu mittacitA' anantakAlaM catasRSu gatiSu paribhramato ghaTIyantravatsarve prANabhRto'pi bahuzaH kRtamahopakArA iti teSu mitratAcintA maitrii| 'karuNA ya hoi aNukaMpA' zArIraM, AgantukaM mAnasaM svAbhAvika ca duHkhamasAmApnuvato dRSTvA hA varAkA mithyAdarzanenAviratyA kaSAyeNAzubhena yogena ca samupAjitAzubhakarmaparyAyapudgalaskandhatadudayodbhavA vipado vivazAH prApnuvanti iti karuNA anukampA / muditA nAma yatiguNacintA yatayo hi vinItA, virAgA, vibhayA, vimAnA, viroSA, vilobhA ityAdikAH / sukhe arAgA duHkhe vA adveSA upekSetyucyate // 1691 // samatA gtaa| gA0-vaha saba kAyayogoM aura vacanayogoMko dUrakara zuddha manoyogameM sthira hotA hai| kyoMki vaha apane jJAnarUpa AtmAko yukti aura tarka vitarkase nizcita karake use anya viSayoMmeM jAnese rokatA hai // 1689|| gA0--isa prakAra saba vastuoMmeM samatAbhAva dhAraNa karake vaha kSapaka nirmala citta ho jAtA hai| phira maitrI, karuNA, muditA aura upekSA bhAvanAko apanAtA hai // 1690 / / ___ maitrI Adi bhAvanAoMko kahate haiM gA0-TI0-anantakAla cAroM gatiyoMmeM bhramaNa karate hue ghaTIyaMtrakI taraha sabhI prANiyoMne merA bahuta upakAra kiyA hai ataH unameM mitratAkI bhAvanA honA maitrI hai| asahya zArIrika, Agantuka, mAnasika aura svAbhAvika duHkhako bhogate hue prANiyoMko dekhakara, are becAre mithyAdarzana, avirati, kaSAya aura azubha yogase upArjita azubha karmarUpa pudgala skandhoMke udayase utpanna huI vipadAoMko vivaza hokara bhogate haiN| isa prakArake bhAvako karuNA yA anukaMpA kahate haiM / yatiyoMke guNoMke cintanako muditA kahate haiM / yatigaNa vinayI, rAgarahita, bhayarahita, mAnarahita, roSarahita aura lobharahita hote haiM ityAdi cintana muditA hai| sukhameM rAga aura duHkhameM dvaSa na karanA upekSA hai / / 1691 / / Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 750 bhagavato ArAdhanA dasaNaNANacarittaM tavaM ca viriyaM samAdhijogaM ca / tiviheNuvasaMpajjiya savvuvarillaM kama kuNai // 1692 / / 'dasaNaNANacaritaM tavaM viriyaM samAdhijogaM ca' tattvazraddhAnaM tattvAvagama, vItarAgatAM, azanatyAgakriyAM, svazaktyA'nigahanaM cittakAgrayoga / 'tividheNavasaMpajjiya' manovAkkAyaH pratipadya / 'sabvavarillaM' sarvebhyaH pUrvapravRttadarzanAdipariNAmemyo'tizayitaM kama 'kuNadi' kramaM darzanAdipadanyAsaM karoti // 1692 // zubhadhyAnamArurukSataH parikaramAcaSTe jidarAgo jidadoso jididio jidabhao jidakasAo / aradiradimohamahaNo jjhANovagao sadA hohi // 1693 / / "jidarAgoM' svato vyatirikteSu jIvAjIvadravyeSu teSAM paryAyeSu rUparasagaMdhasparzazabdAkhyeSu vicitrabhedeSu tatsaMsthAnAdiSu ca yo rAgaH sa jito yena so'bhidhIyate / tathA manojJeSu yAprItiH sa doSa ucyate sa ca jito yena sa jitadoSaH / "Nehuttapidagattassa reNugo laggade jahA aMge / taha rAgadosaNehollidassa 'kammAsavo hodi // " [mUlAcAra 236] iti / jinavacanAdhigamAduHkhabhIruyaMtiH sarvaduHkhAnAM mUlakAraNabhUtau rAgadvaSAviti manasA vinizcitya gA0-TI0-darzana arthAt tattvazraddhAna, tattvajJAna aura cAritra arthAt vItarAgatA, tapa arthAt bhojanakA tyAga, vIrya arthAt apanI zaktiko na chipAnA, tathA samAdhiyoga arthAt citrakI ekAgratA, ina sabako mana vacana kAyase prApta karake kSapaka pUrvake darzana Adise viziSTa darzana AdimeM paga dharatA hai // 1692 // vizeSArtha-maitrI Adi bhAvanAke balase vyavahAra mokSamArgako prApta karake kSapaka paramArtha muktimArgapara calanekA prayatna karatA hai yaha isa gAthAke dvArA kahA hai| yaha zubhatama dhyAnake liye prayatnakA prArambha hai / / 1692 // . Age zubhadhyAnakI sAmagrI kahate haiM gA0-jo jitarAga, jitadveSa, jitendriya, jitabhaya, jitakaSAya aura arati rati tathA mohakA mathana karatA hai vaha sadA dhyAnameM lIna rahatA hai| To-apanese bhinna jIva ajIva dravyoMmeM, rUpa rasa gandha sparza aura zabda rUpa unakI paryAyoMmeM tathA aneka bhedavAle unake AkArAdimeM jo rAgako jItatA hai use jitarAga kahate haiN| tathA amanojJa vastuoMmeM prItikA abhAva doSa hai| jisane use jIta liyA vaha jitadoSa hai| 'jaise jisakA zarIra telase lipta hotA hai usake zarIrameM dhUla lagatI hai| usI prakAra jo rAga dveSa aura snehase lipta hotA hai usake karmoMkA Asrava hotA hai|' isa jinAgamako jAnakara duHkhase bhIta yati 'saba duHkhoMkA mUla kAraNa rAgadveSa hai aisA 1. kammaM muNeyavvaM -mUlA0 / Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 751 yastayorna vipariNamate so'bhidhIyate jitarAgadveSaH iti / tasyopAyo jitendriyatetyAcaSTe--jaha jididio iti vAkyazeSaM kRtvA sambandhaH / 'jididio' indriyazabdena rUpAdyAlambanopayogaH parigRhyate sa jito yena sa ucyate jitendriya iti / kathamasau matijJAnopayogo jetuM zakyate iti cet zrutajJAnopayoge eva vRttAtmanaH 'satyAM, yugapadupayogadvayasyAtmanyekadA virodhAdapravRttaH / na ca bAhyadravyAlambanamapayogamantareNAsti saMbhavo rAgadveSayoH / saMkalpapurogau hi tAviti / 'jidakasAyo' kSamAmArdavArjavasaMtoSapariNAmanirastakaSAyapariNAmaprasaro jitakaSAya ityucyate / arate ratezca karmaNa udaye upajAtI ratyaratipariNAmI, moho, mithyAjJAnaM ca samyagjJAnabhAvanayA mathnAti yaH sa bhaNyate 'araviradimohamadhaNo' / evaM nirastadhyAnapratipakSapariNAmaH / 'jjhANovagado hodi' dhyAnAkhyaM pariNAmamAzrito bhavati / na hi rAgAdibhirvyAkulIkRtasya arthayAthAtmyagnAhi bhavati vijJAnaM avicalaM ca nAvatiSThate / avicalameva vastuniSThaM jJAnaM dhyAnamiSyate // 1693 / / dhammaM caduppayAraM sukkaM ca caduvighaM kilesaharaM / saMsArakkhabhIo daNNi vi jjhANANi so jjhAdi / / 1694 / / 'dhamma caduppayAraM' dharmadhyAnaM catuHpakAraM / dhArayati vastuno vastutAmiti dharmaH / svabhAvAtizayAdeva caitanyAdikAjjIvAdikaM vastu bhavati / svabhAvAtizayabhAvAdeva vastu bhaNyate na kharaviSANAdi, tena dharmazabdo manase nizcita karake rAga doSarUpa pariNamana nahIM krtaa| usa yatiko jitarAga dveSa kahate haiM / usakA upAya hai jitendriya honA / yahA~ indriya zabdase rUpAdikA Alambana lekara jo upayoga hotA hai usakA grahaNa kiyA hai / use jo jIta letA hai vaha jitendriya hai| yaha jo matijJAnarUpa upayoga hai isako kaise jItA jA sakatA hai ? zrutajJAnarUpa upayogameM hI manakI pravRtti honepara matijJAnarUpa upayoga jItA jA sakatA hai| kyoMki eka sAtha eka AtmAmeM do upayogoMkA virodha honese do upayogoMkI pravRtti nahIM ho sktii| aura jabataka upayogakA Alambana bAhya dravya na ho tabataka rAgadveSa nahIM ho skte| kyoMki rAgadvoSa saMkalpapUrvaka hote haiN| tathA jo kSamA, mArdava, Arjava aura santoSa pariNAmase kaSAyarUpa pariNAmoMke prasArako nirasta kara detA hai use jitakaSAya kahate haiN| arati aura rati karmakA udaya honepara utpanna hue rati aura aratirUpa pariNAmoMko aura moha arthAt mithyAjJAnako jo samyagjJAnarUpa bhAvanAse mathatA hai use 'aratirati mohamathana' kahate haiM / isa prakAra jo dhyAnake virodhI pariNAmoM ko dUra karatA hai vaha dhyAna nAmaka pariNAmako karatA hai| jo rAgAdise vyAkula rahatA hai usakA jJAna na to arthake yathArthasvarUpako hI grahaNa karatA hai aura na nizcala hI rahatA hai| aura vastuniSTha nizcala jJAnako hI dhyAna kahate haiM // 1693 / / gA0-dharmadhyAna cAra prakArakA hai aura zukla dhyAna bhI cAra prakArakA hai| ye hI dhyAna kaSTako haranevAle haiN| caturgati parAvartanarUpa saMsArameM jo duHkha hote haiM unase bhIta muni dharma aura zukladhyAnoMko dhyAtA hai / / 1694 / / To0-jo vastukI vastutAko dhAraNa karatA hai use dharma kahate haiN| caitanya AdirUpa svabhAvake atizayase hI jIvAdi vastu hotI hai| svabhAvarUpa atizayake honese hI vastu kahalAtI 1. eva vRttamAtmanaH satyaM A0-yoge AtmanaH pravRttau satyAM mu0 / Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 752 bhagavatI ArAdhanA vstusvaavvaacii| dharmAdvastusvabhAvAdanapetamiti dharmyamityutyate / yadyevamArtAderapi dharmAdanapetatvamasti / samprayuktAmanojJavastuviyogaM, viyuktamanojJavastuyogaM, rogAtaGkAdiprazamanaM, abhimataprApti ca dharmamAzritya pravartamAnatvAddharmAdanapetateti / naiSa doSaH vivakSitadharmavizeSavRttidharmazabdaH / ata eva AjJApAyavipAkasaMsthAna mityaadikdhrmeyeyairnpettvaadyddhyaanmaajnyaavicyaadisNjnyaabhirucyte| dhyeyaM jJeyavastusvarUpaM tadavinAbhAvi ca jJAnaM dhyAnamiti saMgatArthaM vyAkhyeyaM / anya tu vyAcakSate-kSamAmArdavArjavAdikAddharmAdanepatatvAddhayaM iti / nanu ca dhyAnaM dhyeyAvinAbhAvi na ca kSamAdayo dharmA dhyeyA yena tadanapetatvamucyate / atha kSamAdiko dazavidho dharmo dhyeyastasmAdanapetastasyAnyatrApravRtteH 'AjJApAyavipAkasaMsthAnavicayAya dharmyamiti sUtra na yujyate' / uttamakSamAdidharmapariNatAdAtmano'napetatvAt dharmAdanapetateti dharmyamityucyata iti ceta zuklasyApi dharmAdanapetatvA ddhamyaMdhyAnatA syAdatrocyate-rUDhizabdeSu kvacitsaMbhAvinI kriyAmAzritya zabdavyutpattimA kriyate / na sA kriyA tantraM AzugamanAdazva iti vyutpAdyamAnaH sthite zayite ca pravartate na cAzuyAyinyapi vainateyAdau pravartate / tadvadihApi zukle na dharmazabdo vartate / dharmAdanyatrApyAjJAdau vartate / atha ki dhyAnaM, 'uttamasaMhananasyaikAgracintA hai| isIse gadheke soMga nAmakI koI vastu nahIM hai| ataH dharma zabda vastusvabhAvakA vAcaka hai / dharma arthAt vastu svabhAvase jo sahita hai use dharmya kahate haiN| zaMkA-yadi aisA hai to ArtadhyAna Adi bhI dharmase sahita hai| kyoMki prApta aniSTa vastuke viyoga, viyukta iSTa vastuke saMyoga, roga AdikI zAnti aura iSTako prApti Adi dharmako lekara ArtadhyAna hotA hai ataH vaha bhI dharmase yukta honese dharmadhyAna kahA jAnA cAhiye ? ___ samAdhAna-yaha doSa ThIka nahIM hai| yahA~ dharma zabda vivakSita dharmavizeSako kahatA hai| ataH AjJA, apAya, vipAka, saMsthAna Adi dharma jisameM dhyeya hote haiM usa dhyAnako AjJAvicaya Adi nAmoMse kahA jAtA hai| anya kucha AcArya kSamA, mArdava, Arjava Adi dharmo se yukta honese dharmya kahate haiN| __ zaMkA0-dhyAna dhyeyakA avinAbhAvI hai| dhyeyake binA dhyAna nahIM hotaa| kintu kSamA Adi dharma dhyeya nahIM hai ataH unase yukta dhyAnako dharmya nahIM kaha skte| yadi kSamA Adi dasa prakArakA dharma dhyeya hai aura usase sahita dhyAna dharmya hai to vaha dhyAna anyatra pravRtta nahIM ho sktaa| taba tattvArtha sUtrameM jo kahA hai ki AjJA, apAya, vipAka aura saMsthAnakA cintana dharmyadhyAna hai vaha nahIM banatA; kyoMki AtmA to uttama kSamA Adi dharmarUpase pariNata honese unase sahita hI hai| vaha unase haTakara anyameM pravRtta hotA nahIM / yadi kahoge ki dharmase yuktatAkA nAma dharmya hai to zukladhyAna bhI dharmase yukta honese dharmyadhyAna khlaayegaa| samAdhAna-rUDhizabdoMmeM kahIMpara honevAlI kriyAko lekara zabdakI mAtra vyutpatti kI jAtI hai kintu vaha kriyA siddhAntarUpa nahIM hotii| jaise Azu-zIghra gamana karanese azva zabda niSpanna hotA hai| kintu jaba vaha ghor3A baiThA hotA hai yA sotA hai taba bhI use azva (ghor3A) hI kahate haiM / tathA garur3a vagairaha teja calate haiM kintu unheM azva nahIM kahate / usI taraha yahA~ bhI dharma zabdase zukladhyAna nahIM kahA jaataa| tathA uttama kSamA Adi dharmo se bhinna AjJAvicaya Adiko dharmya kahA jAtA hai| zaMkA-dhyAna kise kahate haiM ? samAdhAna-tattvArtha sUtrameM kahA hai uttama saMhanana vAleke ekAgracintA nirodhako dhyAna Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 753 nirodho dhyAnam' [ta. sU0 9 / 27] iti cet SaTsu saMhananeSvAdyaM tritayaM saMhananaM ca vajrariSabhanArAcasaMhananaM, vajranArAsaMhananaM, nArAcasaMhananamiti / teSu triSu eka saMhananaM yasya sa uttamasaMhananastasya ekamagraM mukhamasyetyekAgre yazcintAnirodhaH sa dhyAnamityucyate / nanu cintAnirodhaH cintAyA abhAvastasya kA ekamukhatA, kathaM vA karmaNAM bhAve abhAve ca. nimittatA / AtaraudrayorazubhakarmanimittateSyate / itarayostu zubhakarmaNAM nimittatA nirjarAyAzca hetuteSTA / atrocyate-na nirodhazabdo'trAbhAvavAcI kiMtu rodhavacano yathA mUtranirodha iti / nanu ca parispandavato nirodho bhavati / cintAyAstu ko nirodha ityatrocyate / kecitpravadanti' nAnAvilambanena cintA parispaMdavatI tasyA ekasminnane niyamazcintAnirodha iti ta idaM praSTavyAH / nAnArthAzrayA cintA sA kathamekatrava pravartate ? ekatraiva cet pravRttA nAnArthAvalambanaM parispandaM nAsAdayatIti nirodhavAco yuktirasaMgatA, 'tasmAdevamatra vyAkhyAnaM cintAzabdena caitanyamucyate tacca caitanyamanyamanyaM vArthamavagacchatA jJAnaparyAyarUpeNa vartata' iti parispandavattasya nirodho nAma ekatraiva viSaye pravRttistathA hi ya ekatrava vartate sa tatra niruddha iti bhaNyate / uttamasaMhananaprayogAdevAtaraudrayoranuttamasaMhananeSu tiryaGmAnaveSu pravRttina syAt / tena taddhayAnAvalambano gativibhAgo na syAtteSAmanubhavavirodhazcedAnIMtanAnAmapi tayorvatteH sUtrAntaravirodhazca "tadaviratadeza kahate haiN| chaha saMhananoMmeMse Adike tIna saMhanana vajrarSabha nArAca saMhanana, vajranArAca saMhanana aura nArAca saMhanana uttama hai / inameMse eka saMhanana jisake ho use uttama saMhanana kahate haiM / usake eka hai ana arthAt mukha jisakA usa ekAgrameM jo cintAkA nirodha hai vaha dhyAna hai| zaGkA-cintA nirodhakA artha hotA hai cintAkA abhAva / abhAva eka mukha kaisA ?' tathA abhAva karmo ke bhAva yA abhAvameM nimitta kase ho sakatA hai ? AgamameM ArtadhyAna aura raudradhyAnako azubha karmo ke AsravabandhameM nimitta kahA hai| tathA dharmyadhyAna aura zukladhyAnako zubha kAryoM meM nimitta kahA hai tathA nirjarAkA bhI hetu kahA hai| samAdhAna-cintA nirodhameM nirodha zabdakA artha abhAva nahIM hai kintu usakA artha hai rokanA / jaise mUtranirodha arthAt mUtrako rokanA / zaGkA-jisameM halana calana hotA hai usakA nirodha hotA hai cintA kA nirodha kaisA? samAdhAna-kucha AcArya kahate haiM, nAnA arthoM kA avalambana karanese cintA halana calana rUpa hotI hai / usako eka viSayameM niyamita karanA cintA nirodha hai| unase yaha pUchanA hai ki jaba cintA nAnA artho kA Azraya lenevAlI hai to vaha eka hI sthAnameM kaise ruka sakatI hai ? yadi vaha eka hI sthAnameM ruka sakatI hai to nAnA artho ke avalambana rUpa parispanda vAlI nahIM ho sktii| isaliye usakA nirodha kahanA asaMgata hai| isaliye cintAnirodhakA artha aisA karanA cAhiye-citi dhAtuse cintA zabda banA hai usIse caitanya bhI banA hai| ataH cintA zabdase yahA~ caitanya kahA hai| vaha caitanya anya-anya padArtho ko jAnate hue jJAnaparyAya rUpase vartana karatA hai ataH vaha parispanda vAlA hai| usakA nirodha arthAt eka hI viSayameM prvRtti| kyoMki jo eka hI viSayameM pravRtti karatA hai use vahIM niruddha kahA jAtA hai| zaGkA-dhyAnake lakSaNameM 'uttama saMhanana' vizeSaNakA prayoga karanese anuttama saMhananavAle tiryaJcoM aura manuSyoMmeM ArtadhyAna aura raudradhyAna nahIM ho skeNge| aisA honese una dhyAnoMko lekara jo gatikA vibhAga kiyA hai vaha nahIM bnegaa| tathA aisA kahanA anubhavase bhI viruddha hai 1. sarvArthasiddhi 9 / 27 / 2. draSTavyAH a, A0 / 3. citizabdena-a0 / Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 754 bhagavatI ArAdhanA viratapramattasaMyatAnAM" "hiMsAntasteyasaMrakSaNebhyo raudramaviratadezaviratayo"riti [ ta0 sU0 9 / 35 ] guNasthAnamAtrAzrayaNenaiva svAminirdezakRtatvAt / ___ atra pratividhIyate-nirjarAhetutayA vikalpe dhyAneSu tatprastute yuktaM sAkSAt muktyaGga dhyAnaM nirdeSTumiti manyamAnena uttamasaMhananagrahaNaM kRtaM sUtrakAreNa / yadyevaM ArtaraudradharmyazaklAnIti sUtramuttaraM nopapadyate na nirjarAhetutAstyAtaraudrayoriti / atrocyate 'uttamasaMhananasyakAnacintAnirodho dhyAnamitIdaM sUtra" mukhyaM ghyAnaM muktyaGgamuddizya pravRttamuttaraM tu sUtramArtaraudradhaya'zuklAnItyetadekAgracintAnirodhasAmAnyAntarbhUtaM anabhimatamapi dhyAnaM nirUpayati / prastutasyaiva dhyAnasya anabhimatadhyAnaviviktarUpamadhigamayitumataH prAsaMgikayoH AtaraudrayoruttaranyAsa iti na doSaH / athavottamasaMhananagrahaNaM vIryAtizayavata Atmana upalakSaNaM, uttamasaMhananasya vIryAtizayavato Atmano yadekavastuniSThaM dhyAnaM tat dhyAnamiti sUtrArthaH // 'sukkaM ca caduvidhaM' zuklaM ca dhyAnaM caturvidhaM dhyAnaM klezaharaM saMsAraduHkhabhIruH caturgatiparAvartanena yAni duHkhAni temyo bhItaH / 'doNNi vi' dve 'jhANANi' dhyAne dharmyazukle 'so' kSapakaH 'jhAdi' dhyAyati // 1694 // Na parIsahehiM saMtAvido vi so jhAi ajharuddANi / sudruvahANe suddhaM pi aTTaruddA vi NAsaMti // 1695 / / 'Na parissahehi' sa kSapakaH 'parissahehi' parISahaiH / 'saMtAviyo vi' bAdhito'pi 'aTTAhANi' AttaM kyoMki Ajake manuSyoMke bhI Arta aura raudradhyAna hote haiN| tathA ukta kathanakA virodha anya sUtroMse bhI hotA hai| kyoMki tattvArthasUtrameM hI guNasthAna mAtrakA Azraya lekara Arta aura raudradhyAnake svAmiyoMkA kathana kiyA hai / yathA-ArtadhyAna avirata, dezavirata aura pramattasaMyatoM ke hotA hai / raudradhyAna avirata aura dezaviratake hotA hai| samAdhAna-tattvArthasUtrakArane nauveM adhyAyameM nirjarAke kAraNoMkA vivecana karate hae jaba dhyAnakA varNana kiyA to 'sAkSAt muktikAraNa dhyAnakA nirdeza karanA ucita hai' aisA mAnakara dhyAnake lakSaNameM uttama saMhananapadakA grahaNa kiyA hai| zaMkA-yadi aisA hai to 'Arta raudra dharma aura zukla' ye cAra dhyAna hai aisA sUtra nahIM kahanA cAhiye thA kyoMki Arta raudra nirjarAke kAraNa nahIM hai| samAdhAna-'uttama saMhanana' ityAdi sUtra jo mukhya dhyAna muktike kAraNa haiM unako lakSya karake racA gayA hai| AgekA sUtra, jisameM dhyAnake cAra bhedoMke nAma ginAye haiM, ekAgna cintA nirodha sAmAnyameM antarbhUta saba dhyAnoMko batalAtA hai| arthAt Arta raudrameM bhI dhyAna sAmAnyakA lakSaNa ghaTita hotA hai isaliye dhyAnake bhedoMmeM unako ginAyA hai / yadyapi ve mokSake kAraNa nahIM haiN| ataH aniSTa dhyAnoMse bhinna prastuta dharmya zukladhyAnoMkA hI svarUpa batalAneke liye sUtrakArane Arta aura raudradhyAnoMkA kathana kiyA hai| athavA uttama saMhanana pada atizaya vIryazAlI AtmAkA upalakSaNa hai| uttamasaMhanana arthAt atizaya vIryase viziSTa AtmAke jo eka vastuniSTha dhyAna hotA hai vahI dhyAna hai, aisA usa sUtrakA artha hotA hai / saMsArase bhIta kSapaka dharmya aura zukladhyAnoMko dhyAtA hai // 1694|| gA0-vaha kSapaka parISahoMse pIr3ita honepara bhI Arta aura raudradhyAna nahIM krtaa| kyoMki Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA raudraM ca 'na jhAI' nA ghyAti / 'suTThavahANe' suSThu upadhAne / zuddhamapi 'aTruddANi NAsaMti' ArtaraudradhyAne nAzayataH / / 1695 // aTTe uppAre rudda ya caucvidhe ya je medA / te savve parijAdi saMthAragao tao khavao || 1696 // 'aTTe caduppayAre' ArteM catuHprakAre, 'je bhedA rudda ya cadugvidhe' ye 'bhedAH / 'te sadhve parijANadi' tAn sarvAn vijAnAti / 'saMthAragado' saMstaragataH / 'tao khavago' asau kSapakaH / yo yat pariharecchussa kathaM tattattvato'navabudhyamAno niyogataH pariharedicched vArthe ArtaraudraM pariharan tasmAt jJAtavye te iti darzayati / / 1696 // aNuNa saMpaoge iTThavioe parissahaNidANe / ahaM kasAyasahiyaM jhANaM bhaNiyaM samAseNa // 1697|| teNikkamo sahiMsA rakkhaNesu taha caiva chavvihAraMbhe / rudda kasAyasahiyaM jhANaM bhaNiyaM samAseNa || 1698 / / avahaTTa arude mahAbhaye suggadIe paccUhe | dhamme sukke ya sadA hodi samaNNAgadamadI so || 1699 / / 'avahaTTa' apahRtya / 'aTTarudde' Arttaraudre / mahato bhayasya hetutvAnmahAbhaye / 'suggadIe pancUhe ' sugavighnabhUte / 'dhamme sukke vA' dharmye zukle vA dhyAne'sau kSapakaH / 'samaNNAgadamadI so hodi' samyaganuparatamatirbhavati / / 1697 / / 1698 / / 1699 / / 755 Arta aura raudra dhyAna suSThu upadhAna arthAt saMklezarahita pariNAmoMse, vizuddha arthAt karmoM ko nirjIrNa karane kI zaktisahita bhI samIcIna dhyAnako naSTa kara dete haiM / / 1695 / / gA0 - ArtadhyAnake jo cAra bheda haiM aura raudradhyAnake jo cAra bheda haiN| saba sastarapara ArUr3ha kSapaka jAnatA hai / jo jisako tyAganA cAhatA hai vaha usako yadi yathArtharUpase nahIM jAnatA to kaise usakA tyAga kara sakatA hai / ataH kSapakako Arta aura raudra dhyAnoMkA svarUpa jAnanA cAhiye | isaliye unako bhI batalAte haiM // 1696 / / gA0 aniSTa saMyoga, iSTaviyoga, parISaha ( vedanA ) aura nidAna ye saMkSepameM kaSAyasahita ArtadhyAnake cAra bheda haiM // 1697 // gA0-- corI, jhUTha, aura hiMsAkA rakSaNa tathA chaha prakArake Arambhako lekara saMkSepase kaSAya sahita raudradhyAnake cAra bheda haiM / / 1698|| gA0 - sugati meM vighna DAlanevAle aura mahAn bhayake kAraNa honese mahAbhayarUpa raudra aura ArtadhyAnako tyAgakara vaha samyak vuddhisampanna kSapaka dharmyadhyAna aura zukladhyAnako dhyAtA hai // 1699 // 1. dicchadi vArya -a0 / 95 Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 756 bhagavatI ArAdhanA kimarthamasau dhyAnayoH zubhayorvartata ityAzaGkAyAM dhyAnapravRttI kAraNamAcaSTe iMdiyakasAyajogaNirodhaM icchaM ca NijjaraM viulaM / cittassa ya vasiyattaM maggAdu avippaNAsaM ca / / 1700 // 'iMdiyakasAyajogaNirodha' sparzAdiSapajAta upayoga indriyazabdenocyate / kaSAyAH krodhAdayastai yogaH / sambandhastasya nirodhaM nivAraNAmicchannirAM ca vipulAmicchan, vastuyAthAtmyasamAhitacittasya nendriyaviSayajanyopayogasaMbhavaH, kaSAyANAM cotpattiH 'cittassa ya vasiyattaM' cittasya svavazatvaM icchan sveSTe viSaye cittamasakRtsthApayato'niSTAcca vyAvartayataH svavazaM bhavati cittaM / 'maggAdo avippaNAsaMca' mArgAdratnatrayAdavipraNAzaM ca vAMchan, azubhadhyAnapravRtto ratnatrayAtpracyuto bhavAmIti dhyAne prayatate // 1700 / / dhyAnaparikarapratipAdanAyottaragAthA kiMcivi didvimupAvattaitta jhANe NiruddhadiTThIo / appANaMhi sadi saMghittA saMsAramokkhaTuM // 1701 // "kiMcivi diTTimupAvattaitta' bAhyadravyAlokAt kiMciccakSurvyAvartayitvA / 'jhANe NiruddhaviTThIo' ekaviSaye parokSajJAne niruddhacaitanyaH / 'dRSTinimitte hi caitanye dRSTizabdo'tra yuktaH / 'appANaMhi' Atmani / 'sadi' smRti / 'saMghittA' saMdhAya / smRtizabdenAtra zrutajJAnenAvagatasyArthasya smaraNamucyate, 'saMsAramokkhaTuM' saMsAravimuktaye // 1701 // vaha kSapaka kisaliye zubha dhyAna karatA hai ? isa zaMkAke uttarameM usake kAraNa kahate haiM gA0-indriya aura kaSAyoMse sambandhako rokane, atyadhika nirjarAko cAhane, cittako vazameM karane aura ratnatrayarUpa mokSamArgako naSTa na hone deneke liye saMpaka zubha dhyAna hI karatA hai / / 1700 // To0-yahA~ indriya zabdase sparza Adise utpanna huA upayoga kahA hai| kaSAyase krodhAdi liye haiN| jisakA citta vastuke yathArtha svarUpase samAdhAna yukta hotA hai usakI pravRtti indriyoMke viSayase utpanna hue upayogakI ora nahIM hotI aura na kaSAyoMko utpatti hotI hai / tathA jo apane iSTa viSayameM cittako bAra-bAra sthApita karatA hai aura aniSTase cittako haTAtA hai usakA citta apane vazameM rahatA hai / kSapaka jAnatA hai ki yadi maiM azubha dhyAnameM lagA to ratnatrayase cyuta ho jaauuNgaa| ina kAraNoMse vaha zubha dhyAna karatA hai // 1700 // Age dhyAnakI sAmagrI kahate haiM gA0-To0-bAhya dravyako dekhanekI orase A~khoMko kiJcit haTAkara arthAt nAkake agra bhAgapara dRSTiko sthira karake, eka viSayaka parokSajJAnameM caitanyako rokakara zuddha cidrUpa apanI AtmAmeM smRtikA anusandhAna kare / gAthAmeM 'niruddha dRSTi' pada hai| yahA~ dRSTi meM nimitta caitanyameM dRSTi zabdakA prayoga kiyA hai| aura smRti zabdase zrutajJAnake dvArA jAne gaye arthakA smaraNa liyA hai| arthAt dRSTiko nAkake agrabhAgameM sthApita karake kisI eka parokSa vastu viSayaka 1. caitanyadRSTi nimitte zabdo'tra yuktaH -a0 A0 / -caitanyaH dRSTinimitte caitanye dRSTizabdo mUlArA0 / Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 757 paccAharitu visayehiM iMdiyAiM maNaM ca tehiMto / appANammi maNaM taM jogaM paNidhAya dhAredi // 1702 // 'paccAharittu' pratyAhRtya / 'visahi' viSayebhyaH / 'iMdiyAI' indriyANi 'maNaM ca' manazca vyAvartya / 'tehito' viSayebhyaH / 'maNaM taM dhAredi' tanmano dhArayati / kva ? 'appANaMhi Atmani / 'jogaM' yogaM vIryAntarAyakSayopazamajavIryapariNAmaM / 'paNidhAya' 'praNidhAya sthApya / etaduktaM bhavati vIryapariNAmena noiMdriyamati dhArayatIti // 1702 / / kRtamanonirodhaH kiM karotItyAzaGkyAha eyaggeNa maNaM rubhiUNa dhammaM caunvihaM jhAdi / aNApAyavivAgaM vicayaM saMThANavicayaM ca // 1703 / / 'eyaggeNa' ekadhyeyamukhatayA / 'maNaM bhidUNa' mano nirudhya / 'dhamma' dhamyaM vastusvabhAvaM / 'cadunvihaM' caturvidhaM caturvikalpaM / 'jhAdi' dhyAyati / abhyantaraparikaro'yamaktaH sUtrakAreNa / bAhyaH parikara ucyate / parvataguhAyAM, girikaMdare, dayA~, tarukoTare, nadIpuline, pitRvane, jIrNodyAne, zUnyAgAre vA vyAlamRgANAM pazUnAM, pakSiNAM, manuSyANAM vA dhyAnavighnakAriNAM sannidhAnazUnye, tatrasthairAgantubhizca jIvarvajite, uSNazItAtapavAtAdivirahite, nirastendriyamanovikSepaheto, zucAvanukUlasparza bhUbhAge manda-mandaM prANApAnapracAraH nAbherUddhvaM hRdi lalATe'nyatra vA manovRtti yathAparicayaM praNidadhAtIti bAhyaparikaraH / 'ANApAyavipAkavicaye' AjJAjJAnameM manako lagAkara zrutase jAne hue viSayoMkA smaraNa karate hue AtmAmeM lIna ho| yaha dhyAna saMsArase chUTaneke liye kiyA jAtA hai // 1701 // gA0-viSayoMse indriyoMko aura manako haTAkara vIryAntarAyake kSayopazamase utpanna hue vIrya pariNAmako sthApita karake AtmAmeM manako lagAtA hai| arthAta vIrya pariNAmare zuddha AtmAmeM manako dhAraNa karatA hai // 1702 / / manako rokakara kyA karatA hai, yaha kahate haiM gA0-eka viSayameM manako rokakara AjJAvicaya, apAyavicaya, vipAkavicaya aura saMsthAnavicaya ina cAra prakArake dharmadhyAnako dhyAtA hai // 1703 / / To0-graMthakArane yaha dhyAnakI abhyantara sAmagrI kahI hai| TIkAkArane bAhya sAmagrI isa prakAra kahI hai parvatakI guphAmeM, yA pahAr3akI kandarAmeM, yA vRkSake koTarameM yA nadIke kinAre yA smazAna meM yA ujar3e hue udyAnameM yA zUnya makAnameM, jahA~ dhyAnameM vighna karanevAle sarpa mRga Adi pazu pakSI aura manuSyoMkA vAsa na ho, tathA vahA~ rahanevAle aura idhara-udharase AnevAle jIva jantu na hoM, garma yA sarda, ghAma aura vAyu Adise rahita ho, jahA~ indriya aura manako caMcala karaneke sAdhana na hoM / aise sthAnameM jo jamInakA bhAga sApha sutharA ho, usakA sparza anukUla ho, usapara sthita hokara dhIre-dhIre zvAsa ucchvAsa lete hue nAbhise Upara hRdayameM yA mastakapara athavA anya sthAnameM apane manovyApArako rokatA hai| yaha dhyAnakI bAhya sAmagrI hai| aisA karake cAra prakArakA dharmadhyAna karatA hai| unameMse AjJAvicaya nAmaka dharmadhyAnakA svarUpa kahate haiM Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA vicayamapAyavicayaM, vipAkavicayaM, 'saMThANavicayaM ca ' saMsthAnavicayaM ca / tatrAjJAvicayo nirUpyate - karmANi samUlottaraprakRtIni teSAM caturvidho vandhaparyAya udayaphalavikalpaH jIvadravyaM muktyavasthe tyevamAdInAmato ndriyatvAt zrutajJAnAvaraNakSayopazamaprakarSAbhAvAt buddhaghatizaye asati duravabodhaM yadi nAma vastutattvaM tathApi sarvajJajJAnaprAmANyAt AgamaviSayatattvaM tathaiva nAnyatheti nizcayaH samyagdarzanasvabhAvatvAnmokSaheturityAjJAvicAra nizcayajJAnaM AjJAvicayAkhyaM dharmadhyAnaM / anye tu vadaMti svayamadhigatapadArthatattvasya paraM pratipAdayituM siddhAntanirUpitArthapratipattihetubhUtayukti gaveSaNAvahitacittA sarvajJajJAnaprakAzanaparA anayA yuktyA iyaM sarvavidAmAjJAvaaaf zakyeti pravartamAnatvAdAjJAvicaya ityucyata iti / anAdau saMsAre svairaMmanovAkkAyavRttermama azubhamanovAkkAyebhyo'pAyaH kathaM syAditi apAye vicayo mImAMsAsminnastItyapAya vicayaM dvitIyaM dharmadhyAnaM / jAtyandha saMsthAnIyA mithyAdRSTayaH samIcIna muktimArgAparijJAnAt dUramevApayanti mArgAditi sanmArgApAye prANinAM vicayo vicAro yasmiMstadapAyavicayaM ityucyata iti / mithyAdarzanajJAnacAritrebhyaH kathamime prANino'peyuriti smRtisamanvAhAro'pAyavicayaH // vipAkavicaya ucyate - samUlottaraprakRtInAM karmaNAmaSTaprakArANAM caturvidhabandhaparyAyANAM madhurakaTuka vipAkAnAM tIvra madhyamaMdapariNAmaprapaJcakRtAnubhavavizeSANAM dravyakSetrakAlabhAvApekSANAM etAsu gatiSu yoniSu vA itthaMbhUtaM phalamiti vipAke karmaphale vicayo vicAro'sminniti vipAkavicayaH / vetrAsanajhallarIMmRdaMgasaMsthAno loka iti lokatraya saMsthAne vicayo vicAro'sminniti saMsthAnavicayatA // 1703 // 758 mUla prakRti aura uttara prakRtiyoM sahita karma, unake cAra prakArake bandha, udaya aura phalake bheda, jIva dravya, mukti avasthA ye saba aura isI prakArake anya padArtha atIndriya haiM / tathA zrutajJAnAvaraNake kSayopazamakA prakarSa na honese vizeSa buddhi bhI nahIM hai / aisI avasthAmeM yadyapi vastu tattva samajhameM nahIM AtA tathApi sarvajJake jJAnake pramANa honese AgamameM to tattva jaisA kahA hai, vaha vaisA hI hai, anya rUpa nahIM hai, isa prakArakA nizcaya samyagdarzana rUpa honese mokSakA kAraNa hai / isa prakAra sarvajJakI AjJAke vicArakA nizcayarUpa jJAna AjJAvicaya nAmaka dharmadhyAna hai anya kucha AcArya aisA kahate haiM- svayaMko to padArthoM aura tattvoMkA samyagjJAna hai / kintu dUsaroMko samajhAneke liye siddhAnta meM kahe gaye arthoMkA jJAna karAnemeM hetubhUta yuktiyoMkI khoja meM manako lagAnA ki isa yuktike dvArA sarvajJakI AjJAko samajhAyA jA sakatA hai, ise bhI sarvajJakI AjJAke prakAzanameM saMlagna honese AjJAvicaya dharmadhyAna kahate haiM / isa anAdi saMsArameM svacchanda mana vacana kAyakI pravRttimeMse merA azubha mana vacana kAyase apAya arthAt chuTakArA kaise ho isa prakAra apAyakA vicaya arthAt vicAra jisameM ho vaha apAyavicaya nAmaka dUsarA dharmadhyAna hai / janma se anye manuSyoM ke samAna mithyAdRSTi jIva samocIna mokSamArgako na jAnanese mokSamArgase dUra hI rahate haiM / isa prakAra sanmArgase prANiyoMke bhaTakanekA vicaya arthAt vicAra jisameM ho use apAyavicaya kahate haiM / athavA saMsArake ye prANI mithyAdarzana mithyAjJAna aura mithyAcAritra se kaise alaga hoM, kaise use chor3eM isa prakAra bAra-bAra cintana karanA apAyavicaya hai / vipAkavicayakA svarUpa kahate haiM - mUla prakRti aura uttara prakRti sahita ATha prakArake karmoMkA aura unake cAra prakArake bandhoMkA tathA dravya kSetra kAla bhAvakI apekSAse tIvra madhya aura manda pariNAmoM ke vistArase honevAle vipAkakA tathA unake madhura aura kaTuka phaloMkA ki ina gatiyoMmeM athavA yoniyoMmeM isa prakArakA phala hotA hai / isa taraha vipAka arthAt karmaphalakA viSaya arthAt vicAra jisameM ho vaha vipAkavicaya dharmadhyAna hai / adholokakA AkAra vetrAsanake samAna hai, madhyaloka 1 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 759 dharmadhyAnasya lakSaNaM nirdizati dhammassa lakkhaNaM se ajjavalahugattamaddavadesA / uvadesaNA ya sutte NisaggajAo rucIo de // 1704 / / 'dhammassa lakkhaNaM se' se tasya / 'dhammassa' dharmasya dhyAnasya / 'lakkhaNaM' lakSaNaM / lakSyate dharmya dhyAnaM yena tallakSaNaM / 'ajjavalahugattamaddavamuvavesA' AkRSTAntadvayatantuvat kuTilatAviraha ArjavaM / 'laghugattaM' laghutA nissaMgatA jAtyAdyaSTavidhAbhimAnAbhAvo mArdavaM / upetya jinamataM dezanaM kathanamupadezaH hitopadeza iti yAvata / ArjavAdibhiH kAryalakSyate dharmadhyAnamiti ArjavAdikaH lakSaNaM / na hyAtaraudre ArjavAdikaM saMpAdayataH / yadArjavAdikaM pariNAmamAtmanaH karoti taddharmyadhyAnamiti lakSaNabhAvaH / athavA ArjavAdipariNAmasadbhAva eva dhabadhyAnaM pravartate naastyaarjvaadii| nahi mAnamAyAlobhakaSAyAviSTo dharma pravartate, tenArjavAdikaM kAraNaM tena lakSyate dhaya'miti lakSaNatArjavAdInAm // 1704 // . AlaMbaNaM ca vAyaNa pucchaNa parivaTTaNANupehAo / dhammassa teNa aviruddhAo savvANupehAo // 1705 // AlambanapratipAdanAyottaragAthA / 'AlambaNaM ca'Azrayazca / kassa ? 'dhammassa' dharmadhyAnasya, 'vAyaNa pucchaNa parivaThThaNANupehAo' vAcanA praznaH, parivartanamanaprekSeti svAdhyAyavikalpAH / vAcanAdisvAdhyAyAbhAve kA AkAra jhallarI gola jhAMjhake samAna aura UrdhvalokakA AkAra mRdaMgake samAna hai| isa prakAra tInoM lokoMke saMsthAnakA vicaya arthAt vicAra jisameM ho vaha saMsthAnavicaya dharmadhyAna hai||1703|| dharmadhyAnakA lakSaNa kahate haiM gA0-Arjava, laghutA, mArdava, upadeza aura jinAgamameM svAbhAvika ruci ye dharmadhyAnake lakSaNa haiM // 1704 // TI0-jisase dharmadhyAnakI pahacAna hotI hai vaha usakA lakSaNa hai| eka dhAgeko donoM orase tAnanepara jaise usameM kuTilatA nahIM rahatI, saralatA rahatI hai usI prakArakI saralatAko Arjava kahate haiN| laghutA anAsakti aura nirlobhatAko kahate haiM / jAti Adi ATha bAtoMkA garva na karanA mArdava hai| 'upa' arthAt kisIke pAsa jAkara 'deza' arthAt jinamatakA kathana karanA upadeza hai arthAt hitopadeza hai / Arjava Adi kAryo se dharmadhyAna pahacAnA jAtA hai isaliye Arjava Adi dharmadhyAnake lakSaNa haiN| Arta aura raudradhyAna vAloMko Arjava Adi nahIM hote / jo AtmAke Arjava AdirUpa pariNAma karatA hai vaha dharmadhyAna hai / isa prakAra ArjavAdi dharmadhyAnake lakSaNa haiN| athavA Arjava Adi pariNAmake honepara hI dharmadhyAna hotA hai, Arjava Adike abhAvameM nahIM hotA / jo mAna, mAyA aura lobhase ghirA rahatA hai vaha dharmameM pravRtti nahIM krtaa| ataH ArjavAdika dharmadhyAnake kAraNa haiM unase dharmadhyAnakI pahacAna hotI hai| isIliye Arjava Adi dharmadhyAnake lakSaNa haiM ||1704|| AgekI gAthAse dharmadhyAnake Alambana kahate haiM gA0-vAcanA, pRcchanA, parivartana aura anuprekSA ye dharmadhyAnake Alambana haiN| tathA saba anuprekSA dhamadhyAnake aviruddha haiM // 1705 / / Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 760 bhagavatI ArAdhanA . vastuyAthAtmyajJAnameva nAstIti dhyAnAbhAvaH / sa tu svAdhyAyo bhavati jJAnamavicalaM dhyAnasaMjJitamityAlambanatA svaadhyaaysy| 'teNa' tena dharmeNa dhyAnenAviruddhA 'savvANupehAo' sarvAnuprekSAH ekadaikatrAzraye vRttrvirodhH| anityatAdivastusvabhAvAnuprekSaNamanuprekSAsAvAlambanaM dhyAnamiti / etenAnuprekSAyA dhyAne'ntaHpAtitvamAcakSANenAnuprakSopanyAse bIjAdhAnaM kRtam / / 1705 // pUrvoktAn dharmasya caturo bhedAn vyAcaSTe catasRbhirgAthAbhiH / tatrAjJAvicayaM nirUpayati paMceva atthikAyA chajjIvaNikAe davvamaNNe ya / ANAgejjhe bhAve ANAvicaeNa viciNAdi // 1706 // 'paMceva atyikAyA' paJcAstikAyA jIvAH pudgaladharmAstikAyA dharmAstikAyA adharmAstikAyA AkAzamiti / tAna 'chajjIvaNikAyoM' SaDjIvanikAyAna' 'danvaM' kAlAkhyaM dravyaM 'aNNe ya' anyAMzca karmabandhamokSAdIna / 'ANAgejjhe bhAve' sarvajJAjJayAgamyAnbhAvAn / 'ANAvicayeNa' AjJAvicayAkhyana dharmadhyAnena 'viciNAdi' vicArayati / sarvavidbhirapAstarAgadveSaiH paramakAruNikaiH yathAmI nirUpitAste tathaiveti cintApravandha AjJAvicaya iti yAvata / 'ANApAyavivAgavicaye' ityasminpAThe apAyavicayo nAma dharmadhyAnamiti gAthApUrvArdhana vyAcaSTe // 1706 / / kallANapAvagANaupAye viciNAdi jiNamadamuvecca / viciNAdi vA avAe jIvANa sume ya asubhe ya // 1707 // 'kallANapAvagANa upAya' tIrthaMkarapadadAyakAnAM darzanavizuddhyAdInAmupAyAn niHzaGkAdIn vicinoti TI0-vAcanA, prazna karanA, pATha karanA, arthakA cintana karanA ye saba svAdhyAyake bheda haiN| yadi vAcanA Adi svAdhyAya na kiyA jAye to usake abhAvameM vastuke yathArthasvarUpakA jJAna hI na honese dhyAnakA abhAva prApta hotA hai| vaha svAdhyAya jJAna rUpa hai aura nizcala jJAnakA nAma dhyAna hai| ataH svAdhyAya dhyAnakA Alambana hai| tathA saba anuprekSAe~ eka samayameM eka AzrayameM raha sakatI haiM ataH ve bhI dharmadhyAnake anukala haiN| vastake anitya Adi svabhAvakA cintana anuprekSA hai ataH ve bhI dhyAnakI Alambana haiN| isa prakAra granthakArane anuprekSAoMko dhyAnameM antarbhUta kahakara Age anuprekSAoMke kathana karanekA bIja bo diyA hai // 1705 // ___Age cAra gAthAoMse dharmadhyAnake cAra bhedoMko kahate haiN| sabase prathama AjJAvicayako kahate haiM gA0-TI0-pA~ca astikAya haiM-jIva, pudgalAstikAya, dharmAstikAya, adharmAstikAya aura aakaash| ina astikAyoMko, tathA pA~ca prakArake sthAvarakAya aura trasakAya ina chaha jIvanikAyoMko, kAladravyako tathA anya karmabandha mokSa Adiko jo sarvajJakI AjJAse hI gamya hai, AjJAvicaya nAmaka dharmadhyAnake dvArA vicAra karatA hai| parama dayAlu aura rAga-dveSase rahita sarvajJa devane jisa rUpameM inheM kahA hai ve usI rUpa haiN| isa prakArake cintanako AjJAvicaya dharmadhyAna kahate haiM / / 1706 // gA0-tIrthaGkara padako denevAle darzanavizuddhi Adike upAya niHzaMkita AdikA vicAra 1. yAn kAladavvaM kAlAkhyaM -a0 mu0 / 2. yathAnIti -A0 / Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 761 'jinamataM' jinakathitaM upadezaM / 'viciNAdi vA apAye jIvANaM subhe ya asubhe ya' jIvAnAM zubhAzubhakarmaviSayAnapAyAn tAnvicArayati / etaduktaM bhavati zubhAzubhakarmaNaH kathamapAyo bhavati jIvasya iti cintApravAho'pAyavicayo nAma / spaSTArthottaragAthA / / 1707 / / / 1eyANeyabhavagadaM jIvANaM puNNapAvakammaphalaM / udaodIraNasaMkamabaMdhe mokkhaM ca viciNAdi // 1708 / / aha tiriyauDDhaloe viciNAdi sapajjae sasaMThANe / - etthe va aNugadAo aNupehAo vi viciNAdi / / 1709 / / 'aha tiriya uDDhaloe' UrdhvAdhastiryaglokAn / 'viciNAdi' vicArayati / kIdRgbhUtAn / 'sapajjae' saparyayAna saMsthAnasahitAna saparyAyatribhavanasaMsthAnavicAraparaM saMsthAnavicayAkhyaM dharmadhyAnaM / 'ettheva' atraiva / 'aNugadAo' anugatAH / 'aNupekkhAo vi' anaprakSA api / 'viciNAdi' vicArayati / anityatvAdisvabhAvavicAraM karoti dharmadhyAne iti kathitaM bhavati // 1708 // 1709 // kAstA anuprekSA ityAzaMkAyAmadhruvAdInanuprakSAnnirUpayatyuttaraprabandhena adhuvamasaraNamegattamaNNasaMsAraloyamasuittaM / / AsavasaMvaraNijjara dhamma bodhiM ca ciMtijja // 1710 // jinabhagavAnke dvArA kathita upadezake anusAra karatA hai| athavA jIvoMke zubha aura azubha karmaviSayaka apAyoMkA vicAra karatA hai| isakA abhiprAya yaha hai ki jIva zubha aura azubha karmo se kaise chUTe isa prakArakA satata cintana apAyavicaya hai // 1707 // gA0-jIvoMke eka bhava yA aneka bhava sambandhI puNyakarma aura pApakarmake phalakA tathA udaya, udIraNA, saMkrama, bandha aura mokSakA vicAra karatA hai // 1708 / / . To0---karmo ke phala, udaya, udIraNA, saMkrama, bandha tathA mokSa AdikA cintana karanA vipAkavicaya dharmadhyAna hai| kramase karmoM kA anubhavana honA udaya hai aura akramase karmoM kA phala denA udoraNA hai| arthAt jo karma udayameM nahIM A rahA hai usakI sthitiko balapUrvaka ghaTAkara karmakA udayameM lAnA udIraNA hai| aura eka karma prakRtikA apanI sajAtIya anya prakRtirUpa badalanA saMkrama hai| ina sabakA cintana vipAkavicaya dharmadhyAna hai // 1709 / / gA0-paryAya arthAt bheda sahita tathA vetrAsana, jhallarI aura mRdaMgake samAna AkAra sahita kavaloka, adholoka aura madhyalokakA cintana karanA saMsthAnavicaya dharmadhyAna hai| isI saMsthAnavicayameM sambaddha anuprekSAoMkA bhI vicAra karatA hai arthAt dharmadhyAnameM saMsArake anityatvAdi svabhAvakA vicAra karatA hai / / 1709 // Age adhruva Adi anuprekSAoMkA kathana karate haiM gA0-adhruva, azaraNa, ekatva, anyatva, saMsAra, loka, azucitva, Asrava, saMvara, nirjarA, dharma aura bodhi ina bAraha anuprekSAoMkA cintana karanA cAhiye // 1710 // 1. a0 pratI gAtheyaM nAsti / 2. etAM zrIvijayo necchati / Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 762 bhagavatI ArAdhanA logo vilIyadi imo pheNovva sadevamANusatirikkho / riddhIo savvAo suviNaya saMdaMsaNasamAo // 1711 / / 'logo vilIyadi imo' loko vilayamupayAti / kimiva ? 'pheNovva' phenavat / 'sadevamANusatirikkho' devairmAnuSaistiryagbhizca samanvitaH / ityanena lokatrayasyApi vinAzitAbhihitA / 'riddhIo savvAo' RddhayaH sarvA: / 'sumiNagasaMdaMsaNasamAo' svapnajJAnasamAH / nanu 'logo vilIyadi imo' ityanena sarvasyAnityatA vyAkhyAtA, RddhyAdayo'pi lokAntarbhUtA iti kimarthaM bhedopanyAsaH ? / atrocyate / samudAyasyAvayavAtmakasyAvayavAnityatAmantareNa tadanityatA na sukhenAvagamyata iti bhidopanyasyate // 1710 // 1711 // . dravyagato lobho mahAn prANabhRtAM tanmUlatvAdindriyasukhasya / prANAnapyayaM tyajati dravyanimittamatastadanityatAmeva prAgupadarzayati nissaMgatAmAtmanaH saMpAdayituM - vijjUva caMcalAI diTThapaNaTThAI savvasokkhAI / jalabubbudonva adhuvANi huMti savvANi ThANANi / / 1712 // 'vijjUva caMcalAI' vidyudiva caJcalAni, 'diTThapaNaTThAI' dRSTapraNaSTAni, 'savvasokkhAI' sarvANi sukhAni abhimatarUpAdiviSayapaJcakasya prapaJcasya sannidhAnAdupajAtAni yAni ca manaH samutthAni sarveSAM vA mAnavAnAM tirazcAM divijAnAM vA sukhAni sukhalampaTatayA janaH klezAzanizatanipAtamapi sahate, tAni ca nIrabharavina'tasaMbhAragambhIradhArArAvanIlanI 'radodaraparisphurattaDillateva, etenAnityatAdoSotprakaTanena sAMsArikasukhaparAGmukhatopAyo nigaditaH / 'jalabubbudogva' jalabudbudavat / 'adhuvANi' adhruvANi / 'hoMti' bhavanti / gA0 - TI0 - deva, manuSya aura tiryaJcoM ke sAtha yaha loka jalake phenake samAna vinAzako prApta hotA hai / isase tInoM lokoMko vinAzazIla kahA hai / saba RddhiyA~ bhI svapnajJAnake samAna vinAzaka haiM / zaGkA- 'loka vinAzazIla hai' isase sabako anitya kaha diyA hai| Rddhi Adi bhI lokake antarbhUta haiM / phira alaga se unako vinAzI kahanekA kyA prayojana hai ? samAdhAna-samudAya avayavAtmaka hai| ataH avayavoM kI anityatAke vinA samudAyakI anityatAkA jJAna sukhapUrvaka nahIM hotaa| isase RddhiyoMko alagase anitya kahA hai / / 1711 / / prANiyoM ko dravyakA lobha bahuta adhika hotA hai, kyoMki indriya sukhakA mUla dravya hai / isIse vaha dravya ke liye prANoM takako tyAga detA hai / ataH AtmAko niHsaMga banAneke liye prathama dravyakI anityatA hI darzAte haiM gA0--TI0 - iSTa rUpa Adi pA~ca viSayoMke samUhake sambandhase utpanna tathA manase utpanna sa manuSyoM tiryaJcoM aura devoMkA saba sukha bijalI ke samAna capala hai aura dekhate-dekhate naSTa honevAlA hai / Azaya yaha hai ki manuSya sukhakA lampaTI honese saikar3oM vajrapAtoMke giranese honevAle kaSTako bho sahatA hai / kintu ve saba sukha jalake bhArase namra hue gambhIra dhIra zabda karane vAle nIle bAdaloMke udarameM camakane vAlI bijulIkI taraha haiM / isa anityatA doSako prakaTa karanese sAMsA-rika sukhase vimukha hone kA upAya kahA hai / tathA saba sthAna jalake bulabulekI taraha adhruva haiM / 1. natabhaMbhaMga - a0 / 2. nIradoSapari a0 / Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 763 'ThANANi savvANi' sarvANi sthAnAni / tiSThantyeteSu jIvA iti sthAnAni grAmanagarapattanAdIni / idaM madIyaM sthAnaM atrAhaM vasAmIti mA kRthAH saMkalpaM / tAni anityAni nityabuddhayA parigRhItAni vinAze saGkale 'zAnAnayantIti kathitaM / athavA tiSThantyasminsvakRtavicitrakarmodayAtprANabhRta itIndratvaM, cakralAMchanatvaM, gaNAdhipatitvaM vA etAni sthAnAnyanityAni // 1712 / / NAvAgadAva bahugaipadhAvidA huti svvsNbNdhii| savvesiMAsayA vi aNiccA jaha abbhasaMghAyA // 1713 / / 'NAvAgadAva' jalayAnapAvArUDhA iva 'bahugadipadhAvidA huti savvasaMbaMdhI' vicitrazubhAzubhapariNAmopAttagatikarmavazAttadupanIyamAnadevamAnavanArakatiyaMcAkhyagatiparyAyagrahaNAya kRtaprayANA bandhavaH sarve'pi / etena bandhutAyA anitytotaa| upAttagatyaparityAge bandhutA sthirA bhavati, upAttA cet tyaktAnyA ca gRhItA pitRputrAdInAM gatyantaramupagatAmapi bandhutve svajanaparajanaviveka eva na syAditi manyate / 'sosi AsayA vi' sarveSAmAzrayA api yAnAzritya prANino jIvitumutsahante tepyAzrayAH svAmI bhUtyaH putro bhrAtetyevamAdayo'nityA yathA anbhasaMghAdA abhrasaMghAtA iva // 1713 / / saMvAso vi aNicco pahiyANaM piNDaNaM va chAhIe / pIdI vi acchirAgovva aNiccA sabajIvANaM // 1714 // 'saMvAso vi' sahAvasthAnamapi bandhubhirmitraH parijanairvA, 'aNicco' anityaH / 'pahiyANaM piNDaNaM va jinameM jIva Thaharate haiM unheM sthAna kahate haiM / ve sthAna haiM-gA~va, nagara aadi| yaha merA sthAna haiN| maiM yahA~ rahatA huuN| aisA saMkalpa tuma mata kro| ve sthAna anitya haiN| unheM nitya samajhakara grahaNa karanepara yadi ve naSTa hote haiM to manameM bar3A saMkleza hotA hai| athavA apane kiye vicitra karmake udayase prANI jinameM rahate haiM ve sthAna haiM indrapada, cakravartIpada, gaNadharapada / ye saba sthAna anitya haiM / / 1712 / / ___gA0-TI0 -saba sambandhI vicitra zubha yA azubha pariNAmoMse bAMdhe gaye gati nAmakarmake vazase prApta manuSyagati, devagati, nArakagati aura tiryaJcagati rUpa paryAyako grahaNa karaneke liye jAnevAle haiM ataH ve nAvapara savAra yAtriyoM ke samAna haiM / jaise nAvapara savAra yAtrI apane-apane sthAnapara cale jAte haiM usI prakAra hamAre sambandhI apane-apane pariNAmoMke anusAra gati nAmakarmakA bandha karake marakara apanI-apanI gatimeM cale jAte haiN| isase bandhutAko anitya kahA hai| jo jisa gatimeM hai vaha usI gatimeM rahe, use chor3e nahIM to bandhupanA sthira hotA hai| jisa gatimeM hai use chor3a anya gatiko grahaNa kare to nitya kaise huii| jo pitA putra Adi marakara dUsarI gatimeM cale gaye phira bhI yadi ve apane bandhu haiM to apane aura parAyekA bheda hI nahIM rhtaa| tathA jina AzrayoMse prANI jIvita rahate haiM ve Azraya bhI, jaise svAmI aura sevaka, patra, bhrAtA Adi ye saba meghapaTalake samAna anitya haiM // 1713 / / gA0-To0-jaise nAnA dizAoM aura nAnA dezoMse Aye hue aura bhinna-bhinna sthAnoMko 1. zazatAnyA-mu0 / 2. prANina i-A0 mu0 / Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 764 bhagavatI ArAdhanA chAhIe' nAnAdigdezAgatAnAM pathikAnAM bhinnasthAnayAyinAM mArgopakaNThasthitanibiDatarapalAzAlaMkAravitatazAkhAkarazatanivAritadharmarazmiprasarataruvarazItalAviralavipulachAyAyAM pAnthAnAM samAja iva / 'pIdIvi' prItirapi / 'acchi rAgovva' praNayakalahapAMsupAtaSitapriyatamAluThatpAThInodaradhavalalocanAntarAga iva anityA sarvajIvAnAM / tathAhyapriyAcaraNaviSakaNikApraNayalocanapralayaM saMvidadhAtIti prANabhRtAmanubhavasiddhameva // 1714 // rattiM egammi dume sauNANaM piNDaNaM va saMjogo / parivesova aNicco issariyANAdhaNAroggaM // 1715 / / 'ratti' raatrau| 'egammi dume ekasmin drume / 'saguNANaM' pakSiNAM / 'piNDaNaM va' piNDitamiva 'saMjogo' saMyogo yasyAmastadrumAbhimukhaM tatra vayaM prApsyAmonyonyamityakRtasaMkalpAnAM yathAkathaMcidanyonyaprAptiralpakAlA tathA prANabhRtAmapi samAnakAlakAlamArutapreritAnAmekasmin kulaviTapini katipayadinabhAvIsaMprayogaH / 'pariveso va' pariveSa iva / 'aNicaM' anityaM / ki? 'IsariyANAdhaNArogaM' aizvayaM prabhatA AjJA dhanaM ArogyaM ca // 1715 // iMdiyasAmaggI vi aNiccA saMjhAva hoi jIvANaM / majjhaNhaM va NarANaM jovvaNamaNavaTThidaM loe // 1716 / / 'iMdiyasAmaggIvi' indriyANAM sAmanyapi / 'aNiccA' anityaa| aMdhatA badhiratA ca dRzyata eva / 'majjhaNhaM va' madhyAhnavata, 'NarANaM jovvaNamaNavadvivaM loge' narANAM yauvanamanavasthitaM loke yauvano'hamiti janaH jAnevAle pathika mArgake samIpameM sthita atyanta ghane palAza Adi vRkSoMke phaile hue zAkhAbhArase sUryake tejako dUra karanevAle vRkSoMkI zItala aura ghanI chAyAmeM apanA samAja banAkara baiThate haiM aura dhUpa Dhalanepara apane-apane sthAnoMko cale jAte haiN| unhIMkI taraha mitra, bandhu aura parijanoMke sAtha sahavAsa bhI anitya hai| ve bhI Ayu pUrI honepara apane-apane sthAnoMko cale jAte haiM / tathA saba jIvoMkI prIti bhI anitya hai| jaise premakalahake kAraNa yA dhUla par3a jAnese priya strIkI krIr3A karatI huI machaliyoMke udara bhAgake samAna zveta locanoMke konoMmeM lalAmI anitya hai| apriya AcaraNarUpI viSakI kanI premarUpI netroMko naSTa kara detI hai yaha bAta saba prANiyoMke anubhavase siddha hai ataH prIti bhI anitya hai / / 1714 // gA0-jaise pakSo sUryake asta honepara hama amuka vRkSapara mileMge, aisA parasparameM saMkalpa nahIM krte| phira bhI jisa kisI prakAra kucha samayake liye parasparameM mila jAte haiN| usI prakAra saMsArake prANI bhI samAna kAlarUpa vAyuse prerita hokara eka kularUpI vRkSapara kucha dinoMke liye A milate haiN| tathA aizvarya, prabhutA, AjJA, dhana aura Arogya bhI sUrya kI paridhikI taraha anitya haiM / / 1715 / / gA0-TI0-sandhyAkAlakI taraha indriyoMkI sAmagrI bhI anitya hai| kyoMki lokameM andhe aura bahare manuSya dekhe jAte haiN| tathA madhyAhna kAlako taraha lokameM manuSyoMkA yauvana bhI anava 1. tarakhadirapalAzAlaMkAravinatazA-A0 mu0| 3. mekaik-aa0| 2. yogaH sUryasya aste drumA-A0 / . Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 765 zlAghyate, yauvanadarpavikArAdeva budhyamAno'pi dharme na prayatate tadanityaM madhyAhnavat / kSiprataraM vyativatini yauvane 'kA yauvanakRtottIrNamadaH syAcca manasvinAm // 1716 // caMdo hINo va puNo vaDDhadi edi ya udU adIdo vi / Nadu jovvaNaM Niyattai NadIjalamadachidaM ceva / / 1717 / / ___'caMdo hoNova puNo vaDDhadi' nityarAhumukhakuharapravezAddhAnimupagato'pi nizAnAthaH kRSNapakSe hIyate hono bhavati / 'puNo vaDDhadi' punaH zuklapakSe varddhate / pratidinopacIyamAnakAlaH / 'edi ya uddU adIdovi' himaziziravasantAdayo'tItA api RtavaH punarAyAnti 'na tu jovaNaM Niyattedi' nava yaubanaM nivartate'tikrAntam tasminneva bhave 'nadIjalamadacchidaM ceva' nadIjalamatikrAntamiva na punareti / tadvadidaM yauvanamityanenAnityatatAtizayo yauvanasya darzitaH // 1717 // ghAvadi giriNadisodaM va AugaM savvajIvalogammi / sukumAladA vi hAyadi loge puvvaNhachAhI va // 1718 / / 'dhAvadi giriNadisodaMva' dhAvati girinadIpravAha iva / kiM ? 'AugaM' AyuH / 'savvajIvalogaMhi' sarvasmin jIvaloke / 'sukumAlavA vi hIyadi' sukumAratApi hIyate / 'punvaNha chAhI va' pUrvAhlachAyA iva / yathA yathodgacchati tAmarasabandhustathA tathopasaMharati chAyAM zarIrAdInAM / / 1718 // avaroharukkhachAhI va advidaM vaDDade jarA loge / rUvaM pi NAsai lahu~ jaleva lihidallayaM rUvaM // 1719 / / 'avaraharukkhachAhIva' aparAhmavRkSacchAyeva / 'aTThivaM vaDDhade' astitvaM varddhate / kriyAvizeSaNatvAnnapuM sakatA / 'jarA loge' loke / saurUpyapallavadavAnala zikhA, saubhAgyaprasUnakarakAvRSTiH, yuvatihariNAlIvyAghrI, sthita hai| manuSya 'maiM yuvA hUM' isa prakArase apanI prazaMsA karatA hai / yauvanake dhamaNDase hI jAnate hue bhI dharma meM prayatnazIla nahIM hotaa| kintu vaha yauvana madhyAhnakAlako taraha anavasthita hai| isa prakAra zIghra hI jAnevAle yauvanakA manasviyoMko mada kaisA ? arthAt yauvanakA mada karanA ucita nahIM hai // 1716 / / gA0 TI0-pratidina rAhuke mukharUpI bila meM praveza karanese candramA kRSNapakSameM ghaTatA hai aura pUnaH zaklapakSameM pratidina bar3hatA hai| tathA hemanta, zizira, vasanta Adi RtueM bhI jAkara punaH lauTatI haiN| kintu bItA huA yauvana usI bhavanameM nahIM lautttaa| jaise nadImeM gayA jala phira vApisa nahIM aataa| usI prakAra yauvana bhI jAkara vApisa nahIM aataa| isase yauvanako atyanta anityatA dikhalAI hai // 1717 // gA0-sarva jIvalokameM Ayu pahAr3I nadIke pravAhakI taraha daur3atI hai| sukumAratA bhI pUrvAhnakI chAyAke samAna daur3atI hai| jaise-jaise sUrya Upara uThatA hai vaise-vaise zarIrAdiko chAyA ghaTatI jAtI hai| usI taraha jyoM-jyoM Ayu bar3hatI hai tyoM-tyoM sukumAratA kama hotI hai // 1718 / / gA0-TI0-jaise aparAhna kAla meM vRkSoMkI chAyA bar3hatI hai vaise hI lokameM eka bAra 1. ko nRNAM madaH syAcca -A0 / Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 766 bhagavatI ArAdhanA jJAnalocanapAMzuvRSTistapastAmarasavanasya himAnI, dInatAyA jananI, paribhavasya dhAtro, mRterdUto, bhIteH priyasakhI yA jarA sA vartate / 'ruvaMpiNAsadi lahU" rUpamapi vilAsinIkaTAkSekSaNazarazatatUNIrAyamANaM, cetovalakSasUkSmavasanaraJjane kausumbharasAyamAnaM, prItilatikAyA mUlaM, saubhAgyataruphalaM, kUlaM pUjyatAyA yadUpaM tallaghu vinazyati / / kimiva ? 'jaleva lihidellagaM rUvaM' jale likhitarUpamiva // 1719 // teo vi iMdaghaNutejasaNNiho hoi savvajIvANaM / diTThapaNaTThA buddhI vi hoi ukkAva jIvANaM // 1720 // 'tejovi ivaSaNutejasaNNiho' zarIrasya tejopi paula.mIpriyatamacApasya teja iva garjejjananayanacetaHpramodAdAyi kSaNena kSayamupavrajati / 'viThThapaNaTThA dRSTapraNaSTA 'buddhi vi' sakalavastuyAthAtmyAvakuNTha'jJAjJAnatamaHpaTalapATanapaTIyasI, vicitraduHkhagrAhakadambakAkIrNakugativizAlanimnagApravezanivAraNodyatA, cAritranidhiprakaTanakSamAdIpatiH, sakalasampadAkarSaNavidyA zivagatinAyikAsaMphalI evaMbhUtA buddhirapyulkevAzu nAzamupayAti // 1720 // adivaDai balaM khippaM rUvaM dhUlIkadaMbarachAe / vIcIva adhuvaM vIriyaMpi logammi jIvANaM // 1721 / / 'ativaDai balaM khippaM' kSipramatipatati balaM 'rUvaM dhUlokadaMbarachAe' rathyAyAM pAMzuracitarUpamiva / Anepara bur3hApA bar3hatA jAtA hai| yaha bur3hApA sundaratArUpI komala pattoMke liye vanakI AgakI lapaTake samAna hai| saubhAgyarUpI puSpoMke liye oloMkI varSAke samAna hai| tAruNyarUpI hariNoMkI paMktike liye vyAghrake samAna hai / jJAnarUpI netrake liye dhUlakI varSAke samAna hai / taparUpI kamaloMke vanake liye barpha giraneke samAna hai / arthAt vRddhAvasthAke Anepara sundaratA, subhagatA, tAruNya, jJAna aura tapa saba kSINa ho jAte haiN| yaha vRddhAvasthA dInatAkI mAtA hai, tiraskArakI dhAya hai, mRtyukI dUtI hai aura bhayakI priya sakhI hai| tathA jalameM likhe hue rUpake samAna rUpa bhI zIghra naSTa ho jAtA hai| yaha rUpa sundara striyoMke kaTAkSarUpI saikar3oM bANoMke liye tUNIrake samAna hai arthAt puruSake rUpako dekhakara striyA~ usapara kaTAkSabANa calAtI haiN| cittarUpI sUkSmavastrako raMganeke liye kusumbhake raMgake samAna hai| prItirUpI latAkA mUla hai / saubhAgyarUpI vRkSakA phala hai| pUjyatAkA kinArA haiM / aisA rUpa bhI zIghra naSTa ho jAtA hai / / 1719 // gA0-TI-zarIrakA teja bhI indra dhanuSake tejake samAna hai| jaise indradhanuSakI kAnti manuSyoMke netroM aura cittako AnandakArI hotI hai kintu kSaNabharameM naSTa ho jAtI hai vahI dazA zarIrakI kAntikI bhI hai| jo buddhi samasta vastuoMke yathArthasvarUpako DhAMkanevAle ajJAnarUpI andhakArake paTalako naSTa karane meM atizaya dakSa hai, vicitra duHkharUpI magaramacchoMke samUhase vyApta kugatirUpI vizAla nadImeM praveza karanese rokane meM tatpara hai, cAritrarUpI nidhiko prakaTa karane meM dIpakakI battIke samAna hai, samasta sampadAoMko lAnevAlI vidyAtulya hai aura mokSagatirUpI nAyikAkI sakhI hai, aisI buddhi bhI zIghra hI naSTa ho jAtI hai // 1720 // * gA0-jaise mArgameM dhUlIse racA gayA AkAra zIghra naSTa ho jAtA hai vaise hI jIvoMkA 1. kuMThanAjJAna-A0 / Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 767 'vIcIva' caNDaprabhaMjanAbhighAtotthApitataralataraMgamAleva, 'avRdhuvaM' adhruvaM / 'bIriyaM' vIryamapi / jIvAnAM zarIrasya dRDhatA balaM vIryamAtmapariNAmaH // 1721 // himaNicao vi va gihasayaNAsaNabhaMDANi hoti adhuvANi / jasakittI vi aNiccA loe saMjjhanmarAgonva // 1722 // spaSTottaragAthA kiha dA sattA kammavasattA sAradiyamehasarisamiNaM / Na muNaMti jagamaNiccaM maraNabhayasamutthiyA saMtA // 1723 / / 'kiha' kathaM tAvat / 'aNiccaM jagaM muNaMtti' jagadanityaM na jAnanti / ke ? "sattAdo' sIdanti svakRtapApavazAttAsu tAsu yoniSviti sttvaaH| 'sAravigamedhasarisamiNaM' zaradRtusamudgatanaikavarNavicitrasaMsthAnajImUtamAlAsadRzaM / 'maraNabhayasamucchidA saMtA' maraNaM viSaM 'vRSatamajIvitasya saritkUlaM priyaviyogadAra jalaTapaTalaM. ayaskAntopala: daHkhalohAkarSaNe. bandhahadayopalAnAM drAvakamauSadhamAyatApadAmAyatanaM evaMbhUtamaraNabhayasamutthitAH santaH / evamanityatAmazeSavastuviSayAM dhyeyIkRtya pravartate dhayaM dhyAnaM / ardhava // 1723 // azaraNatAkathanAyottaraprabandhaH / karmANyAtmapariNAmopAjitAni kaSAyapariNAmopanItacirakAlasthitIni sannihitakSetrakAlabhAvAkhyasahakArikAraNAni yadA phalamazabhaM prayacchati tadA tAni na nivArayituM kazcitsamartho'sti tenAzaraNo'smyahamiti cintAprabandhaH kArya ityAcaSTe NAsadi madI udiNNe kamme Na ya tassa dIsadi uvaao| amadaMpi visaM satthaM taNaM pi NIyA vi DaMti arI // 1724 // bala zIghra naSTa ho jAtA hai| tathA jIvoMkA vIrya bhI pracaNDa vAyuke abhighAtase uThI huI caMcala taraMgamAlAke samAna adhruva hai| jIvoMke zarIrakI dRr3hatAko bala aura jIvoMke AtmapariNAmako vIrya kahate haiM / ye donoM hI zIghra naSTa honevAle haiM // 1721 // gA0-ghara, zayyA, Asana, bhANDa ye saba bhI barphake samUhako taraha abruva haiN| tathA lokameM yazakI kIrti bhI sandhyAke samaya AkAzakI lAlimAkI taraha anitya hai / / 1722 // gA0-maraNake bhayase yukta honepara bhI apane-apane kAmoMmeM lIna prANI zarat kAlake meghake samAna isa jagatako anitya kyoM nahIM jAnate // 1723 // TI0-apane kiye hue pApake vazase una-una yoniyoM meM jo kaSTa uThAte haiM unheM sattva kahate hai| yaha jagat zarad RtumeM uThe hue aneka raMga aura aneka AkAra vAle meghamAlAke samAna anitya hai| tathA jinheM apanA jIvana priya hai unake liye maraNa viSake samAna hai| priyajanake viyogarUpI putrake liye nadIkA taTa hai / zokarUpI vajrapAtake liye medhapaTala hai / duHkharUpI lohako lAneke liye cumbaka patthara hai| bandhuoMke hRdayarUpI pattharako pighalAneke liye auSadha hai| marane para kaThora hRdaya kuTumbiyoMkA bhI mana pighala jAtA hai| lambI vipattiyoMkA ghara hai / aisA maraNake bhayako jAnate hue bhI loga jagatkI anityatAko nahIM samajhate yaha Azcarya aura khedakI bAta hai // 1723 / / 1. sattA vidoti sva-A0 / 2. vRpatanajI-a0 / Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'NAsadi madI' nazyati matiH / 'udiSNe kamme udIrNe karmaNi / buddhidvidhA svAbhAvikI AgamabhavA ca / sA dvayI yasyAsau hitamarvati netaraH / uktaM ca 768 dvidheha buddhi pravadanti santaH svAbhAvikImAgamasaMbhavAJca / buddhidvayI yasya zarIriNaH syAviSTaM hitaM so labhate na cAnyaH // 1 // svAbhAvikI yasya mativizuddhA, tIrthAdavAptaM na tu zAstramasti / draSTuM hitaM dharmamasau na zakto bhASAM vinA rUpamivApyanandhaH // 2 // tIrthAdavAptaM zrutamasti yasya svAbhAvikI nAsti mativizuddhA / zrutasya nApnoti phalaM sa tasya dIpasya haste'pi sato yathAndhaH // 3 // ki darpaNenAvRtalocanasya vivAna bhogasya dhanena vA kim / zastra eNa kiM vA yuSi bhorakasya tathaiva kiM mandamateH zrutena ||4|| IdRzI buddhirnazyati jJAnAvaraNAkhye karmaNyudayamupAgate / tacca jJAnAvaraNaM badhnAti janturjJAninAM jJAnasya jJAnopakaraNAnAM ca dveSAnnihnavAdupaghAtAt mAtsaryAd vighnakaraNAdAsAdanAd dUSaNAt / jJAnAdenigrahakaraNAda isa prakAra adhra vabhAvanAkA kathana samApta huA / Age azaraNabhAvanAkA kathana karate haiMkarmabandha AtmAke pariNAmoMse hotA hai / jIvake hI kaSAyarUpa pariNAmoMkA nimitta pAkara una karmoMko dIrghaM sthiti hotI hai / prApta dravya kSetra kAla aura bhAva unake sahakArI kAraNa hote haiN| jaba ve karma azubha phala dete haiM to unako koI roka nahIM sakatA / ataH meM azaraNa hU~ aisA vicAranA cAhiye, yaha kahate haiM gA0 - TI0 - karmakA udaya honepara buddhi naSTa ho jAtI hai / buddhi do prakArakI hotI hai eka svAbhAvika aura dUsarI Agamika / jisake donoM prakArakI buddhi hotI hai vaha apane hitako jAnatA hai / jisake vaha buddhi nahIM hotI vaha nahIM jAnatA / kahA bhI hai santa puruSa do prakArakI buddhi kahate haiM - eka svAbhAvika, dUsarI Agamase utpanna huI | jisa zarIradhArIke ye donoM buddhiyA~ hotI haiM vaha apane iSTa hitako prApta karatA hai| jisake donoM buddhihIM haiM vaha hitako prApta nahIM kara sakatA / jisake pAsa svAbhAvika vizuddha buddhi to hai kintu jisane zAstrAbhyAsa karake Agamika buddhi prApta nahIM kI hai vaha hitakArI dharmako usI prakAra nahIM dekha sakatA, jaise dRSTisampanna puruSa rUpako dekhate hue bhI bhASAke binA usako kaha nahIM sakatA / jisake pAsa guruse prApta zAstra to hai kintu use samajhanekI svAbhAvika vizuddha buddhi nahIM hai vaha bhI zrutakA phala nahIM prApta kara sakatA / jaise andhA puruSa hAthameM dIpaka hote hue bhI usakA phala nahIM pAtA / jisake locana muMde haiM use darpaNase kyA lAbha ? jo na dAna detA hai na bhogatA hai use dhanase kyA lAbha ? jo Darapoka hai use yuddhameM zastrase kyA lAbha ? isI taraha mandabuddhi puruSako zAstrase kyA lAbha ? // 64 jJAnAvaraNa nAmaka karmakA udaya Anepara isa prakArakI buddhi naSTa ho jAtI hai / jJAniyoMse, jJAnase aura jJAnake upakaraNoMse dveSa karanese, jJAnako aura jJAnake sAdhanoMko chipAnese, prazaMsanIya jJAnameM dUSaNa lagAnese, IrSAvaza kisIko jJAnadAna na karanese, kisIke jJAnArAdhanameM bAdhA DAlanese, 1. nA vAcamivA -A0 / 2. syAvi a0 / Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 769 parendriyopaghAtakAraNAdya 'darjitaM avagrahehAvAyadhAraNAvikalpaM matijJAnaM zrutAdikaM vA kAle paThanAt nAzayati / uktaM ca avagrahItuM ca tathehituM ca sovehituM dhArayituM ca samyak / nAlaM bhavartyajitavAnpurA yaH karmAdhamaM jJAnavRtenimittam // 1 // andhazca pazyan badhirazca zRNvan jihvAM vinA'sau rasanAMstathAznan / tvaco vinAze varazItakAdi jAnannasau karmavibhAvabaddhaH // 2 // ghrANaM vinA gandhamayaM hi jIvoM jAnAti nityaM nikhilaM jagacca / parantu bodhAvRtikarma nAmnA prodyaMstarAM na viSayeSu vetti // 3 // ekendriya dvIndriyatAM bhaveSu sa trIndriyatvaM caturindriyatvam / tenAvRtaH karma mahAmbudena prApnoti jIvo vimanaskatAM ca // 4 // draSTuM hitaM zrotumathehituM ca kartuM ca dAtuM vidhinA ca bhoktum / svakarmaNA tena naro vRtassan na budhyamAnaH pazunaiti sAmyam // 5 // svabuddhi mAtrAmapi zakyamAptuM zreyaH samIpasthamihApyavidvAn / sudUrasaMsthaM ca zrato'bhigamyaM sa kena vindyAt paralokapathyam // 6 // prazasta jJAnakI prazaMsA na karanese, jIva jJAnAvaraNa karmakA bandha karatA hai / tathA jJAnAdikA nigraha karanese, akAlameM svAdhyAya karanese, dUsarekI indriyoM kA ghAta karanese saMcita matijJAnakA, jisake avagraha IhA avAya aura dhAraNA bheda haiM tathA zrutajJAna AdikA nAza ho jAtA hai / kahA hai jo pahale jJAnako rokane meM nimitta nIca karma upArjita kara cukA hai, vaha samyakrUpase padArthako avagrahaNa karane meM, Ihita karanemeM, avAyarUpase jAnane meM tathA jAne hueko dhAraNa karane meM samartha nahIM hotA / arthAt use padArthoMkA avagraha, IhA, avAya aura dhAraNArUpa jJAna nahIM hote / yaha jIva A~khoMke binA dekhatA hai / kAnoMke binA sunatA hai / jihvAke binA rasoMkA svAda letA haiN| tvacA ke binA zIta AdikA anubhava karatA hai / kintu karmose baddha honese aisA nahIM kara sakatA / tathA yaha jIva binA nAkake gandhako jAnatA hai kintu jJAnAvaraNa nAmaka karmakA udaya honese indriyoM ke binA viSayoMko nahIM jAnatA / usa jJAnAvaraNa nAmaka karmarUpI mahAmeghase DhakA honese yaha jIva ekendriya, doindriya, trIndriya, cauindriya aura asainI paJcendriya hotA hai / apane jJAnAvaraNa karmake udayase manuSya na hitako dekhatA hai, na sunatA hai, na hitako jAnanekI icchA karatA hai, na vidhipUrvaka dhana detA hai, na use bhogatA hai / isa prakAra vaha pazuke samAna ho rahA hai / jo apane samIpavartI bhI kalyANako jo ki apanI buddhimAtra se prApta karane yogya hai, nahIM jAnatA, vaha sudUravartI aura zAstra ke dvArA jAnane yogya paralokameM jo hitakara hai use kaise jAna sakatA 1. NAdAji - a0 / 2. tvagItaye satyapi viSvageva na yo vizeSAn viSayeSu vetti // 2 // ekendriya a0 mu0 / 3. dvisAvyAnapiza -A0 / 4. hAsyati - a0 / 5. ca tato'bhigamya sekena vidyA - a0 ! Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 770 bhagavatI ArAdhanA mahAguhA bhImatamaH pravezAt sadApyagAdhAmbhasi majjanAcca / ghanAcciraM cArakarodhanAcca syATehinaH kaSTataro'jJabhAvaH // 7 // tamaHpravezo'mbhasi majjanaM ca syAdadaHkhakRccArakarodhanaM ca / jAtAvihekatra bhavAMstvanantAnajJAnajaM duHkhamanuprayAti // 8 // nAlaM vizAlaM nayanaM tRtIyaM zrutaM ca matyA rahito gRhItum / andho'pi yasmin sati yAti mArge kSeme ziva mokSamahApurasya // 9 // evaM bhatAmajJatAmApAdayati jJAnAvaraNaM na kiJcittannivAraNakSamaM zaraNamasti / 'Na tassa dissadi uvAo' nava tasya karmaNo nivAraNa upAyo dRzyate / asadavedasya karmaNa udayAta 'amadaM pi visaM hodi' amRtamapi viSaM bhavati / 'traNamapi satthaM taNamapi zastraM bhavati / 'NoA vi hoMti arI' bandhavo'pi zatravo bhavanti // 1724 / / jJAnAvaraNasya tu kSayopazame kiM syAdityAha mukkhassa vi hodi madI kammovasame ya dIsadi uvaao| NIyA arI vi satthaM vi taNaM amayaM ca hodi visaM // 1725 / / 'mukkhassa vi hodi madI' mUrkhasyApi bhavati matiH / 'kammovasame ya dosadi uvAo' karmopazame jJAnAvaraNasya tu kSayopazame sati upAyo dRzyate subhagatvapuNyakarmodayAta / 'NIyA arI vi' zatravo'pi bandhavo bhavanti 'satthaM pi taNaM' zastramapi taNaM bhavati, 'amadaM hodi visaM' viSamapyamRtaM bhavati savedyodaye // 1725 // pAodaeNa attho hatthaM patto vi Nassadi Narassa / dUrAdo vi sapuNNassa edi attho ayatteNa / / 1726 // 'pAvodayeNa' lAbhAntarAyasya karmaNa udayena, 'attho hatthaM patto vi Nassavi parassa' hastaprApto'pyartho nazyati puMsaH / 'dUrAdo vi' dUrato'pi / 'sapuNNassa' puNyavataH / 'edi atyo' AyAntyarthAH / 'ayatteNa' ayatnena / / 1726 / / hai / isa prANIkA ajJAnabhAva mahAn guphAke bhItara bhayaMkara andhakArameM praveza karanese, sadA agAdha jalameM DUbe rahanese aura cirakAla taka jelakhAne meM par3e rahanese bhI adhika kaSTadAyI hai / andhakArameM praveza jalameM DUbanA aura jelakhAne meM par3e rahanA to eka hI bhavameM duHkhadAyo hai kintu ajJAnajanya duHkha ananta bhavoMmeM duHkhadAyI hai / zrutajJAna tIsarA vizAla netra hai| kintu buddhise rahita prANI use grahaNa nahIM kara sktaa| usa zrutajJAnake honepara andhA manuSya bhI mokSarUpI mahAnagarake kalyANakArI mArga para jAtA hai| jJAnAvaraNa karma isa prakArakI ajJatAko lAtA hai usako nivAraNa karane meM samartha koI zaraNa nahIM hai / usake nivAraNa kA koI upAya nahIM hai / asAtAvedanIya karmake udayase amRta bho viSa ho jAtA hai| tRNa bhI zastra ho jAtA hai aura bandhu-bAndhava bhI zatru ho jAte haiM / / 1724 / / gA0-TI0-jJAnAvaraNakA kSayopazama honepara kyA hotA hai, yaha kahate haiM-jJAnAvaraNakA kSayopazama honepara mUrkhako bhI buddhi prApta hotI hai| puNyakarmakA udaya honese karmoke upazamakA upAya dRSTigocara hotA hai tathA sAtAvedanoyake udayameM zatru bhI bandhu ho jAte haiM, zastra bhI tRNa ho jAtA hai aura viSa bhI amRta ho jAtA hai / / 1725 / / gA0--pApa arthAt lAbhAntarAya kamake udayase manuSyake hAthameM AyA bhI padArtha naSTa ho Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 771 pAodaeNa suTTha vi ceTuMto ko vi pAuNadi dosaM / puNNodaeNa duTTha vi ceTuMto ko vi lahadi guNaM / / 1727 / / 'pAvodaeNa' ayazaskIrterudayena / 'suThu vi ceTheto' samyak ceSTamAnaH / 'kovi pAuNadi dosaM' kazcitprApnoti doSaM / 'puNNodayeNa' puNyakarmaNa udayena / 'duThTha vi ceTTato' yatkicidakArya kurvannapi / 'kovi labhadi guNaM' kazcillabhate guNam / / 1727 // puNNodaeNa kassai guNe asaMte vi hoi jasakittI / pAodaeNa kassai saguNassa vi hoi jasaghAo / / 1728 / / ___ 'puNNodaeNa' puNyasyodayena / 'kassai hoi jasakittI' kasyacidbhavati yazaskIrtizca / 'pAvodaeNa' pApasyo dayena / 'kassai suguNassa vi' kasyacit suguNavatoHpi / 'jasaghAdoM hodi' yazodhAto bhavati / / 1728 / / Niruvakkamassa kammassa phale samuvaTTidami dukkhaMmi / jAdijarAmaraNarujAciMtAbhayavedaNAdIe // 1729 // 'Niruvakkamassa' niHpratIkArasya krmnnH| 'phale samavadidaMhi dukkha hi' samupasthite duHkhe, 'jAdijarAmaraNarujAcitAbhayavedaNAvIge' jAto, jarAyAM, maraNe, vyAdhau, cintAyAM, bhaya, vedanAdI ca samupasthite // 1729 / / jIvANa Natthi koI tANaM saraNaM ca jo havejja idhaM / pAyAlamadigado vi ya Na muccadi sakammaudayammi // 1730 // 'jIvANa' jIvasya / nAsti kazcidrakSA zaraNaM vaa| 'jo havejja' yo bhavet / 'pAdAlamadigado vi' pAtAlaM praviSTo'pi / 'Na muccadi' / na mucyate duHkhAt / 'sakammaudayehi' svakarmodaye sati / / 1730 // girikaMdaraM ca aDavi selaM bhUmi ca udadhi logaMtaM / adigaMtUNaM vi jIvo Na muccadi udiNNakammeNa // 1731 / / jAtA hai / aura puNyavAnako binA prayatna kiye dUrase bhI padArtha prApta hotA hai / / 1726 / / gA0-pApa arthAt ayazaHkIti nAmaka karmake udayase samyak ceSTA karanevAlA bhI doSakA bhAgI hotA hai / aura puNya karmake udayase na karane yogya bhI kAma karanevAlA prazaMsAkA pAtra hotA hai / / 1727 // gA0-puNyake udayase kisImeM guNa na hote bhI usakA yaza phailatA hai| aura pApake udayase guNavAnakA bhI apayaza hotA hai // 1728 // gA0--jisakA koI pratIkAra nahIM hai aise karmakA udaya Anepara janma, jarA, maraNa, roga, cintA, bhaya, vedanA Adi duHkha bhogane hote haiM / / 1729 / / __ gA0--aisI avasthAmeM jIvakA koI rakSaka nahIM hai jisakI vaha zaraNameM jaaye| apane karmake udayameM pAtAlameM praveza karanepara bhI karmase chuTakArA nahIM hotA // 1730 / / Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 772 bhagavatI ArAdhanA "girikandaraM ca' girikandaraM aTavIM zalabhUmimudhiM / lokAntaM pravizyApi jIvo na mucyate / udayAgatena karmaNA // 1731 // dugacaduaNeyapAyA parisappAdI ya jaMti bhuumiio| macchA jalammi pakkhI Nabhammi kammaM tu savvattha // 1732 // 'dugacaduaNegapAdA' dvicatuzcaraNAdikAH / 'parisappAdI ya jaMti bhUmIo' parisappAdayazca yAnti bhUmAveva / matsyA jale pakSiNo nabhasi yAnti / karma sarvatragaM // 1732 // ravicaMdavAdaveuvviyANamagamA vi atthi hu padesA / Na puNo asthi paeso agamo kammassa hoi iha // 1723 // 'ravicaMdavAdaveMumvigANaM' sUryeNa, candreNa, vAtena, devazcAgamyAssanti pradezAH / na karmaNAmagamyo'tra pradezo'sti loke / / 1733 // vijjosahamaMtabalaM balavIriya assahatthirahajohA / sAmAdiuvAyA vA Na hoMti kammodae saraNaM / / 1734 // 'vijjAmaMtosadhibalavIriyaM' vidyA svAhAkArAntA tadrahitatA mantrasya / vIryamAtmanaH zakyatyatizayaH / balamAhAravyAyAmajaM zarIrasya dADhaya, anIkabandhaH / sAmabhedadaNDopapradAnAkhyAzca hetavo na zaraNaM // 1734 / / jaha AiccamuditaM koI bAraMtao jage Natthi / taha kammamudIraMtaM koI vAraMtao jage Natthi // 1735 // 'jaha AiccamuditaM' yathA dinamaNimudayAcalacUDAmaNitAmupayAntaM na nivArayati kazcit tathA samadhigatasahakArikAraNaM karma na niSedhumasti samarthaH // 1735 // gA0-pahAr3akI guphA, aTavI, parvata, bhUmi, samudra, yahA~ taka ki lokake anta taka cale jAnepara bhI jIva udayaprApta karmase nahIM chUTatA // 1731 / / gA0-dopAye, caupAye aura aneka paira vAle sarpa Adi to bhUmipara hI jAte haiN| maccha jalameM jAte haiN| pakSI AkAzameM jAte haiM kintu karma sarvatra pahuMcatA hai| usakI gati sarvatra hai // 1732 // gA0-lokameM aise pradeza haiM jo sUrya, candra, vAyu aura devoMke dvArA agamya haiM arthAt jahA~ ye nahIM jA sakate / kintu aisA koI pradeza nahIM hai jahA~ karmakI gati nahIM hai / / 1733 / / gA0-karmakA udaya honepara vidyA, maMtra, auSadha, bala, vIrya, ghor3e, hAthI, ratha, yoddhA, sAma, dAma, daNDa, bheda Adi upAya zaraNa nahIM haiM / / 1734 / / TI0-jisake antameM svAhAkAra hotA hai use vidyA kahate haiN| aura jisake antameM svAhAkAra nahIM hotA use maMtra kahate haiN| vIrya AtmAkI zaktiko kahate haiM aura bala AhAra vyAyAmase utpanna zarIrakI dRr3hatAko kahate haiM // 1734 // gA0-jaise sUryako udayAcalake mastakapara Aneko jagatmeM koI nahIM roka sakatA usI Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA -773 rogANaM paDigArA diTThA kammamsa patthi paDigAro / kammaM maledi hu jagaM hatthIva NiraMkuso matto // 1736 / 'rogANaM paDigArA divA' vyAdhInAM pratIkArA dRSTA auSadhAdayaH / karmaNAM nAsti prtiikaarH| jagadazeSa maI yati karma madagaja iva niraGkuzo nalinIvanaM // 1736 // 'rogANaM paDigAro patthi ya kamme Narassa smudinnnne| rogANaM paDigAro hodi hu kamme uvasamaMte / / 1737 / / 'rogANaM paDigAroM' vyAdhInAM pratIkAro nAsti karmaNyasadve ye prAptodaye sati, pathyauSadhAdibhirupazamo rogAdInAM so'pi karmaNyupazamaM gata eva nAnupazAnte'tra // 1737 // vijjAharA ya baladevavAsudevA ya cakkavaTTI vA / deviMdA va Na saraNaM kassai kammodae hoti // 1738 / 'vijjAharA ya' vidyAdharAdayo mahAbalaparAkramA api na zaraNaM bhavanti karmodaya iti gAthArthaH / / 1738 // vollejja ca kamaMto bhUmi udadhiM tarijja pavamANo / Na puNo tIradi kammarasa phalamudiNNassa vole, // 1739 / / 'vollejja' ullaGghayet gacchan bhUmi, samudraM taret plavamAnaH / udIrNasya karmaNaH phalamullaGghayituM na vetti ko'nyo vA mahAbalo'pi / / 1739 // sIhatimigilaga hidassa mago maccho va Natthi jaha saraNaM / kammodayammi jIvassa patthi saraNaM tahA koI // 1740 // 'sIhatimigilagahidassa' siMhena timigilAsyena mahAmatsyena ca gRhItasya naiva zaraNaM bhavati anyo mRgo matsyo vA / tathA karmodaye jIvasya nAsti kazciccharaNam // 1740 // prakAra sahakArI kAraNoMke milanepara udayameM Aye karmako jagatmeM koI roka nahIM sakatA // 1735 / / gA0-rogoMkA pratIkAra auSadha Adi haiM kintu karmakA koI pratIkAra nahIM hai| jaise niraMkuza matta hAthI kamalinIke vanako ujAr3a detA hai vaise hI karma samasta jagatko masala detA hai // 1736 // 'gA0-asAtAvedanIya karmakA udaya honepara rogoMkA pratIkAra nahIM hai| pathya auSadha Adise jo rogoMkA upazama hotA hai vaha bhI karmakA upazama honepara hI hotA hai| karmakA upazama na honepara auSadha Adi bhI lAbhakArI nahIM hotI // 1737 // gA0-karmakA udaya honepara vidyAdhara, baladeva, vAsudeva, cakravartI athavA devendra jaise mahAbalI, mahAparAkramI bhI kisIke zaraNa nahIM hote| ve bhI rakSA nahIM kara sakate // 1738 / / gA0-calatA huA prANI bhUmiko lAMgha sakatA hai| tairatA huA prANI samudrako taira - sakatA hai| kintu udayAgata karmake phalako ullaMghana koI mahAbalI bhI nahIM kara sktaa| use sabako bhoganA par3atA hI hai / / 1739|| gA0-jaise koI siMha kisI mRgako pakar3a le to dUsarA mRga usakI rakSA nahIM kara sktaa| 1. gilidassa a0| Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 774 bhagavatI ArAdhanA vyAvaNitAnAmazaraNatvaM manasAvadhArya idaM zaraNamiti cintanIyamiti kathayati dasaNaNANacarittaM tavo ya tANaM ca hoi saraNaM ca / jIvassa kammaNAsaNahedu kamme udiNNammi // 1741 / / 'daMsaNaNANacarittaM tavo ya' jJAnaM darzanaM cAritraM tapazca rakSA zaraNaM ca bhavati / jIvasya karmaNAM nAzahetuH karmaNyudIrNe'pyasadvadyAdau / evamazaraNAnuprekSA gatA // asaraNA // 1741 // ekatvAnuprekSA uttareNa prabandhenocyate pAvaM karedi jIvo baMdhavahedusarIrahe, ca / NirayAdisu tassa phalaM ekko so ceva vededi // 1742 / / pApaM karoti jIvo bAndhavanimittaM zarIranimittaM ca / bAndhavazarIrapoSaNArtha kRtasya karmaNaH phalaM narakAdiSveka evAnubhavati // 1742 / / narakAdigatiSu prAptaM duHkhamapazyaMtastatrAsaMto bAndhavAH kiM kurvantIti AzaMkAM nirasyati sannihitAH pazyanto'pyakiMcitkarA iti kathanena rogAdivedaNAo vedayamANassa NiyayakammaphalaM / pecchaMtA vi samakkhaM kiMcivi Na karaMti se NiyayA // 1743 / / 'rogAdivedaNAu' rogAdiduHkhAni / "NiyayakammaphalaM' nijakarmaphalaM svayogatrayopacitasya karmaNaH phalaM / 'vedayamANassa' vedayamAnasya / 'samakvaM pecchaMtAvi' pratyakSaM pazyanto'pi / "NiyayA' nijakA bAndhavAH, 'se' tassa yA timiMgala nAmaka mahAmatsya kisI macchako pakar3a le to dUsarA maccha usako nahIM chur3A sktaa| usI prakAra karmakA udaya Anepara jIvakA koI zaraNa nahIM hotA ||1740 / / ___ Age kahate haiM ki Upara jinakA varNana kiyA hai, ve zaraNa nahIM haiM aisA manameM dRr3ha nizcaya karake Age kahe padArtha zaraNa haiM aisA vicAranA cAhiye gA0-jIvake asAtAvedanIya Adi karmakA udaya honepara karmoke nAzake kAraNa samyagdarzana, samyagjJAna, samyak cAritra aura samyak tapa hI rakSaka haiM aura zaraNa haiM / / 1741 // isa prakAra azaraNAnuprekSAkA kathana huaa| Age ekatvAnuprekSAkA kathana karate haiM gA0 - jIva bandhu-bAndhavoMke nimitta aura zarIrake nimitta pApa karatA hai / aura bAndhavoMke tathA apane zarIrake poSaNake liye jo pApakarma karatA hai usakA phala narakAdimeM akelA hI bhogatA hai / / 1742 / / yahA~ koI kaha sakatA hai ki narakAdi gatiyoMmeM vaha jo duHkha bhogatA hai use usake bandhubAndhava nahIM dekhate kyoMki ve vahA~ nahIM haiM isIse ve kucha kara nahIM skte| isake uttarameM kahate haiM ki nikaTa rahakara dekhate hue bhI ve kucha nahIM kara sakate gA0-To0-apane manoyoga, vacanayoga aura kAyayogase saMcita karmakA phala jaba yaha jIva bhogatA hai to pratyakSa dekhate hue bhI usake bandhugaNa kucha bhI usakA pratIkAra nahIM karate / isa Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 775 "kiMcivi Na karaMti' kiMcidapi pratIkArajAtaM na kurvanti / paraha vA janmanyeka evAnubhavati janturna tadIyakarmaphalasaMvibhAgakaraNe samarthaH kazciditi bhAvaH // 1743 / / taha tathA yathA duHkhaM svakarmaphalameka evAnubhavati taha marai ekkao ceva tassa Na vidijjago havai koI / bhoge bhottuM NiyayA vidijjayA Na puNa kammaphalaM // 1744 // tathA svAyugalane / 'ekkago ceva maradi' eka eva prANAMstyajati / 'Na vidijjago hoi koI' na sahAyo bhavati kazcit / tadIyaM maraNaM saMvibhajya gRhItvA sahAyatAM na kazcitkarotItyarthaH / anyathA eka eva mriyate ityaghaTamAne bahUnAmapyekadA maraNAt / 'bhoge' bhujyante'nubhUyanta iti bhogAH dravyANi azanavasanamukhavAsAdIni / bhoktamanabhavitaM nijakA bAndhavAH / vidijjagA' sahAyAH / 'Na praNa' na panaH NIyagA vidijjayA' tadIyakarmaphalaM bhokttaM na bandhavassahAyAH / / 1744 / / prakArAntareNakatvabhAvanAmAcaSTe NIyA atthA dehAdiyA ya saMgA Na kassa iha hoti / paraloMgaM aNNettA jadi vi daijjati te suTTha // 1745 // 'NogA atthA' bandhavo dhanaM zarIrAdikAzca parigrahAH kasyacidapi sambandhino na yAnti paralokaM prati prasthitaM / yadyapi suSTu kAmyante parigrahAH / gRhItvA tAnyadi nAmAsya gantumutkaNThA tathApi te nAnugacchantyeka eva yAtItyekatvabhAvanA / / 1745 / / ihalogabaMdhavA te NiyayA parassa hoMti logassa / taha ceva dhaNaM deho saMgA sayaNAsaNAdI ya / / 1746 / / loka aura paraloka meM jIva akelA hI bhogatA hai| usake karmaphalakA baTavArA karane meM samartha koI bhI nahIM hai / yaha isakA abhiprAya hai // 1743 / / / gA0-TI0-jaise yaha jIva apane karmaphalako svayaM hI bhogatA hai usI prakAra apanI Ayu samApta honepara akelA hI prANoMko tyAgatA hai / dUsarA koI bhI usakA sahAyaka nahIM hai ! arthAt kA bhAgIdAra banakara koI bhI usakI sahAyatA nahIM krtaa| yadi eka hI maratA hai aisA na ho to ekake sAtha bahatoMko maraNa prApta hotA hai| jo bhoge jAte haiM unheM bhoga kahate haiN| bhojana, vastra, mukhako suvAsita karanevAle dravya bhoga haiM / bhogoMko bhogane meM to apane bandhubAndhava sahAyaka hote haiN| kintu usake karmo kA phala bhogane meM koI sahAyaka nahIM hotA // 1744|| prakArAntarase ekatva bhAvanAko kahate haiM gA0 TI0-bandhu-bAndhava, dhana aura zarIra Adi parigraha kisIke nahIM hote| jaba yaha jIva paraloka jAtA hai to usake sAtha nahIM jAte / yadyapi manuSya parigrahoMse bahuta anurAga rakhatA hai / vaha yadi unako pakar3akara sAtha le jAnA cAhe to bhI ve usake sAtha nahIM jaate| jIva akelA hI jAtA hai / yaha ekatva bhAvanA hai // 1745 / / Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'ihalogabandhavA' asminneva janmani bAndhavAH / 'parassa logassa Na NiyayA hoMti' anyasya janmano na bandhavo bhavanti / 'taha caiva bAMdhavA iva ghaNaM deho saMgA sayaNAsaNAvI ya' dhanaM zarIraM zayanAsanAdayazca parigrahA iha loke eva na parajanmani upakArakA bhavanti / evaM hi te bAndhavAH parigrahAzca sahAyA iti grahItuM zakyante yadyanapAyitayA upakAriNaH syuH / iha janmanyeva ye prayAnti te paralokaM gacchantamanusarantIti kA pratyAzA / / 1746 // 776 yadyate bAndhavAdayo na sahAyAH kastahi sahAya ityAzaGkAyAmAcaSTe - jo puNadhammo jIveNa kado sammattacaraNasudamaio / so paraloe jIvassa hoi guNakArakasahAo || 1747 // 'jo puNa' yaH punaH / 'jIveNa kado dhammo' jIvena kRto dharmaH, 'sammattacaraNa sudamaigo' ratnatrayarUpo durgatiprasthitaM jIvaM dhArayati dhatte vA zubhe sthAne iti ratnatrayaM dharma ityucyate / 'so' saH vyAvaNito dharmaH / 'jIvassa' jIvasya / 'paraloge' parajanmani / guNakArakaH sahAyo bhavati abhyudayanizreyasasukhapradAnAt / tathA cokaM-- datvA dyAvApRthivyorvaraviSayati vItabhIzugviSAdAM kRtvA lokatrayaizyaM suranarapatibhiH prApya pUjAM viziSTAm / mRtyuvyAdhiprasUtipriyavigamajarArogazokaprahoNe mokSe nityorusaukhye kSipati nirupame yassa no'vyAtsudharmaH // iti // 1747 // nanu ca 'asahAyatvabhAvanAdhikAre sahAyanirUpaNA kathamupayujyate / naiSa doSaH yo yena jantunA sahAya gA0 - TI0 - jo isa janma meM bAndhava haiM ve paralokameM bAndhava nahIM hote / bAndhavoMkI hI taraha dhana, zarIra, zayana, Asana Adi parigraha bhI isI lokameM kAma Ate hai paralokameM nahIM / yadi ve bAndhava aura parigraha sadA rahanevAle hoM to unheM sahAyaka kahA jA sakatA hai| jaba ve isI janma meM naSTa ho jAte haiM to ve paralokameM jAnepara sAthameM jAyeMge, isakI AzA kaisI ? | 1746 // yadi ye bandhu Adi sahAyaka nahIM haiM to kauna sahAyaka haiM ? isakA uttara dete haiM gA0 - TI0 - jIvane samyaktvacAritra jJAnarUpa arthAt ratnatrayarUpa dharmaM kiyA hai jo durgati meM jAnevAle jIvakA dhAraNa karatA hai use zubha sthAnameM dharatA hai vaha dharma hai isa taraha ratnatrayako dharma kahate haiM / vaha dharma paralokameM jIvakA guNakAraka sahAyaka hotA hai / kyoMki usase sAMsArika aura pAramArthika sukha milatA hai| kahA hai vaha dharma hamArI rakSA kare jo martyaloka aura svargalokake bhaya, zoka aura viSAdase rahita viSaya sukhako dekara devendroM aura rAjendroMse viziSTa rUpase pUjita tIna lokoMkA svAmI tIrthaGkara pada pradAna karatA hai tathA anta meM mRtyu, roga, janma, priyaviyoga, jarA, vyAdhi aura zokase rahita nitya utkRSTa aura anupama sukhavAle mokSameM le jAtA hai / zaGkA--yaha adhikAra asahAya bhAvanAkA hai ki jIvakA koI sahAya nahIM hai / isameM sahAyakA kathana karanA kaise ucita hai ? 1. asahAyavacanAdhikAre -A0 / 2. yojJena bandhunA -A0 / Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA tvenAdhyavasito bAndhavAdirasau sahAyo na bhavatIti na tatrAdaraH kAryaH / samyaktvajJAnacAritrAtmakastu dharmaH / dharmo'pi jIvapariNAma upakAri sahAya iti / tatrAdaro janyate sUriNA / atizayitadharmAkhyasahA 'yAnirUpaNena jJAtidhanAdInAM tathAbhUtasahAyatAbhAvAt prastutaiva sahAyatA samarthitA bhaviSyati / atrocyate / samyaktvAdayaH zubhapariNAmAH prazastagatijAti gotrasaMghAta saMhananAyuH sadva dyAdikamAtmani nidhAya nazyanti tena devo mAnavaH paJcendriyaH paryAptakaH kulInaH zubhanIrogazarIrazcirajIvI sukhI bhaviSyati / dharmAnubandhinaH puNyasyodayAt dIkSAbhimukhA buddhiniraticAraratnatrayasaMpattizca bhaviSyatIti saMbhavatyupakArasahAyatA dharmasya / nanu ca jJAnapUrvakatvAccaraNasya 'sammattacaraNasudamaigo' iti kathamupanyastaM ? ayamasyAbhiprAyaH satyapi zrutajJAne asaMyatasamyagdRSTezcAritrAbhAvAnna mahatyau saMvaranijare mukhyaguNe bhavataH / tasmAnmukhyArthinazcAritraM pradhAnaM kiMca tajjJAnamupAyazcAritramupeyaM ataH parArthatvAjjJAnamapradhAnaM upeyatvAccaraNaM pradhAnamiti / 'jo puNa dhammo joveNa kado' ityanena dharmasya sarvathA nityatvaM pratiSiddhaM phalavaicitryamanubhavasiddhaM sarvadaikarUpatvaM dharmasya virudhyate / sukhasAdhanAnAM strIvastragandhamAlyAdInAM vaicitryAt tatkAryasukhasyA'pi vaizvarUpyaM nityatvepi dharmasya ghaTayediti cet atrocyate / atizayitAnatizayitasukhasAdhanatA tasya dharmahetutA na vetyatra vikalpadvaye dharmahetutvAmyupagame samAdhAna - yaha doSa ucita nahIM hai kyoMki jisa jIvane yahA~ jisa bandhu Adiko apanA sahAyaka rUpase mAnA huA hai vaha sahAyaka nahIM hai isaliye usameM AdarabhAva nahIM karanA cAhiye / samyaktva jJAna cAritrarUpa dharma jIvakA pariNAma honese usakA upakArI sahAyaka hai / isaliye AcArya usameM Adara karAte haiM / 777 zaGkA - sAtizaya dharmake sahAya honekA kathana na karake bhI jAti bandhu dhana Adi usa prakArake sahAyaka nahIM honese prastuta dharmAdike hI sahAyaka honekA samarthana hotA hai / samAdhAna- samyaktva Adi zubhapariNAma AtmAmeM uttama gati, uttama jAMti, uttama gotra, uttama saMhanana, Ayu, sAtAvedanIya Adi karmoM ko utpanna karake naSTa ho jAte haiM / una karmoM ke udayase jIva, deva athavA paMcendriya paryAptaka kulIna, zubha nIroga zarIra vAlA cirajIvI aura sukhI hotA hai tatha dharmAnubandhi puNyake udayase buddhi munidIkSAke abhimukhI hotI hai aura niraticAra ratnatrayarUpa sampatti hotI hai / ataH dharma sahAyaka aura upakArI hai / zaGkA -- cAritra jJAnapUrvaka hotA hai ataH granthakArane 'samyaktvacAritra zrutamattika' kaise kahA ? yahA~ cAritrake pazcAt jJAnakA nirdeza kiyA hai ? samAdhAna - isakA abhiprAya yaha hai ki asaMyata samyagdRSTike zrutajJAna honepara bhI cAritrakA abhAva honese bahuta adhika saMvara aura nirjarA ye donoM mukhya guNa nahIM hote / isaliye jo saMvara aura nirjarAke arthI haiM unake liye cAritrakI pradhAnatA hai / tathA jJAna upAya hai aura cAritra upeya hai ataH parArtha honese jJAna apradhAna hai tathA upeya - upAya dvArA prApya honese cAritra pradhAna hai / 'jo dharma jIvane kiyA' aisA kahanese dharmake sarvathA nitya honekA niSedha kiyA hai / dharmake phalakI vicitratA anubhava se siddha hai / ataH dharmakI sarvadA ekarUpatA Agama viruddha hai / zaGkA - sukhake sAdhana strI, vastra, gandha, mAlA Adi aneka haiM ataH unakA kArya sukha bhI aneka rUpa hai / isa taraha dharmako nitya mAnane para bhI phala kI vicitratA bana jAtI hai / samAdhAna - kucha sAdhana sAtizaya sukhadAyaka hote haiM aura kucha sAdhAraNa sukhadAyaka hote 1. sahAyani - a0 mu0 / 2. vAsa - a0 / Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 778 bhagavatI ArAdhanA kathaM na vaicitryaM dharmasya / atha na dharmo hetu: 'svahetusAmAnyAyattatA sukhasAdhanAnAM sAtizayaniratizayatadAyattaH phalavibhAga iti dharmasyAnarthakyamApadyate / tato na dharmasya sarvathA nityatA // 1747 / / zarIradraviNAdInAM asahAyatAbhAvanAM tadgocarAnurAganivarttanamukhena sthirayatyuttaragAthA baddhassa baMdhaNeNa va Na rAgo dehammi hoi NANissa / visasarisesu Na rAgo atthesu mahAbhayesu tahA / / 1748 / / 'baddhassa baMdhaNeNa va Na rAgo' rajjuzRGkhalAdibhirbaddhasya bandhanakriyAsAdhakatame rajjvAdI duHkhahetau yathA na rAgaH / tathA 'dehammi hodi gANissa' sukhaduHkhasAdhanavivekajJasya duHkhahetAvasAre'sthire'zucini kAye na rAgo bhavati / guNapakSapAtino hi prAjJAH / "visasarisesu' viSasadRzeSvapi 'Na rAgo NANissa' jJAnino naiva rAgaH / keSu ? 'atthesu samvesu' / kathamarthAnAM viSasadRzateti cet / yathA viSaM duHkhadAyi prANAnviyojayati ca tathArtho'pyarjanarakSAdiSu vyApRtaM duHkhena yojayati, prANAnAM ca vinAze nimittaM bhavati / tathAhi / prANino'rthArtha eva parasparaM praghAte prayatante ataeva mahAbhayahetutvAnmahAbhayatArthAnAM sUtrakAreNoktA / 'atthesu mahAbhayesu' iti / yaddhi yasyAnupakAri tasya tasminna vivekinaH sahAyabuddhiryathA viSakaNTakAdau, apakAri zarIradraviNAdikamiti punaH punaramyasyato netaraH sahAyo'yamiti cintAprabandhaH pravartate / / ekatta // 1748 // haiM / isameM dharma bhI kAraNa hai yA nahIM ? yadi dharma bhI kAraNa hai to dharmameM vaicitrya kyoM nahIM huaa| yadi kahoge ki dharma kAraNa nahIM hai. sakhake sAdhana apane sAmAnya kAraNoMke adhIna haiM aura jo sAtizaya tathA niratizaya phalabheda pAyA jAtA hai vaha bhI unhIMke adhIna hai to dharma nirarthaka siddha hotA hai / ataH dharma sarvathA nitya nahIM hai / / 1747 / / vizeSArtha-yahA~ TIkAkArakA dharmase abhiprAya zubha pariNArmose hai| zubha pariNAmoMkI hInAdhikatAke anusAra puNyabandha meM vicitratA hotI hai aura tadanusAra phalameM vicitratA hotI hai // 1747|| zarIra dhana AdimeM asahAyatAkI bhAvanAko unake viSayameM jo anurAga hai usa anurAgako haTAneke dvArA sthira karate haiM __ gA0-TI0-jaise puruSa rassI sAMkala Adise ba~dhA hai use bandhana kriyAmeM sAdhakatama rassI AdimeM rAga nahIM hotA kyoMki ve usake duHkhameM hetu haiM, usI prakAra jo apane sukha aura duHkhake sAdhanoMmeM bhedako jAnatA hai use duHkhake hetu, asAra, asthira azuci zarIrameM rAga nahIM hotaa| vidvAnjana guNoMke pakSapAtI hote haiM / ataH viSake samAna saba artho meM jJAnIkA rAga nahIM hotaa| zaMkA-saba artha viSake samAna kaise haiM ? samAdhAna-jaise viSa duHkhadAyIhai, prANa haraNa kara letA hai vaise hI artha bhI jo usake upAjana aura rakSaNameM lagatA hai use duHkha detA hai| tathA prANoMke vinAzameM nimitta hotA hai| isakA khulAsA isa prakAra hai-prANIgaNa arthake liye hI parasparameM ghAta karane meM lagate haiN| isIliye graMthakArane mahAbhayakA kAraNa hAnese arthoM ko mahAbhayarUpa kahA hai| jo jisakA upakAra nahIM karatA, balki anupakAra karatA hai vivekI puruSa use apanA sahAyaka nahIM mAnate / jaise viSakaNTaka 1. sahetu -a0 mu0 / 2. yattasu -a0 mu0 / Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 779 vijayodayA TIkA anyatvabhAvanAnirUpaNArthamuttaraHprabandhaH kihadA jIvo aNNo aNNaM soyadi hu dukkhiyaM NIyaM / Na ya bahudukkhapurakkaDamappANaM soyadi abuddhI // 1749 / / 'kihadA aNNo jIvo aNNaM NIgaM kiha soyaditi' padaghaTanA / anyo jIvo nIgaM svasmAdanyaM jJAtivarga / 'dukkhidaM' duHkhenAbhibhUtaM, kathaM tAvacchocati / 'Na ya socadi' naiva shocte| kaM ? 'attANaM' AtmAnaM ? kIdRgbhUtaM 'bahudukkhapurakkaDaM' zArIrairAgaMtukaiH, mAnasaH, svAbhAvikaizca vahubhirduHkhaiH puraskRtaM / 'abuddhi' mayA'tIte kAle catasRSu gatiSu vicitrAsa dyodayAt dravyakSetrakAlabhAvasahakArikAraNasAnnidhyApekSayAnuparatamApadaH prAptAH punarapyAgamiSyati mAM khliikttu| na hi kAraNAbhyAsasthitasahakAripratyaye sati kAryasyAnudbhavo nAmAsti, yo yadbhAvaipi nAsAdayedudayaM sa kathamiva taddhetukaH ? yathA satyapi yavabIje'nupajAyamAnazcUtAGkarAH / tathA satyasadvadyodaye yadi na syurbhavanti ca / tasmAdAtmapradezAvasthitasya duHkhabIjasya kenopAyanApAyo bhaviSyatItyakRtabuddhitayA abuddhiH / etaduktaM bhavati parasya duHkhaM Atmana eva duHkhamiti matvA zokamayamupaiti, tadvinAze ca satataM prayatnaM karoti / tathA ca pravartamAnasya svaduHkhanivRttaye na prArambho'sti / tatoyaM duHkhaM bhoja bhoja paryaTati / na ca paro duHkhAttrAtuM zakyate / tena hi saJcitAni karmANi kathaM phala na prayacchanti / na hi parasya zokaH phaladAyinAM karmaNAM pratibandhakaH, tathA cAbhyadhAyiAdiko koI apanA sahAyaka nahIM maantaa| usI prakAra zarIra dhana vagairaha bhI apakAra karanevAle haiN| isa prakAra bAra-bAra abhyAsa karanese 'merA koI anya sahAya nahIM hai| aisA satat cintana calatA hai // 1748 // Age anyatva bhAvanAkA kathana karate haiM gA0-TI0-anya jIva apanese anya sambandhI janoMko duHkhase pIr3ita dekhakara kaise zoka karatA hai ? kintu yaha ajJAnI zArIrika, Agantuka, mAnasika aura svAbhAvika aneka duHkhoMse ghire hue apane AtmAko cintA nahIM karatA hai ki atItakAlameM maiMne cAroM gatiyoMmeM aneka prakArake asAtAvedanIyake udayase tathA dravya kSetra kAla aura bhAvarUpa sahakArI kAraNoMke milanese nirantara ApadAe~ bhogI aura ve ApadAe~ punaH mujhe parezAna karaneke liye bhaviSyameM aayeNgii| sahakArI kAraNoMke sAtha kAraNake rahate hue kArya avazya utpanna hotA hai| jo jisake rahate hue bhI utpanna nahIM hotA vaha usakA kAraNa kaise ho sakatA hai ? jaise jau bonepara AmakA aMkura paidA nahIM hotA ataH Amake aMkurakA kAraNa jauke bIja nahIM haiN| usI prakAra asAtAvedanIyakA udaya hote hue bhI yadi duHkha nahIM hotA to asAtAvedanIya duHkhakA kAraNa nahIM ho sktaa| kintu asAtAvedanIyake udayameM duHkha avazya hotA hai| ataH AtmAke pradezoMmeM jo duHkhake kAraNa upasthita haiM unakA vinAza kisa upAyase hogA, aisA vicAra na karanese use abuddhi kahA hai| kahanekA abhiprAya yaha hai ki yaha ajJAnI jIva dUsareke duHkhako apanA hI duHkha mAnakara zoka karatA hai aura usake vinAzakA nirantara prayatna karatA hai| aura aisA karanese apane duHkhako dUra karanekA prArambha bhI nahIM kara pAtA / isase duHkha bhogate-bhogate bhramaNa karatA hai| dUsareko duHkhase bacAnA zakya nahIM hai| usane jo karmabandha kiyA hai vaha use phala kyoM nahIM degA ? dUsareke zoka karanese phala denevAle karma ruka nahIM jAte / kahA bhI hai Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 780 bhagavatI ArAdhanA prIti pUrva kRtaM karma manovAkkAyakarmabhi / na nivArayituM zakyaM 'saMhatatridazairapi // iti / tenAnyaduHkhApekSaH zoko'sya vyarthaH / anyazabdena ca svaduHkhAtpRthaktvaM paraduHkhasyocyate / anyatra paraduHkhAgatasyAnuprekSaNamanyatvAnuprekSA eva paraduHkhasyAnya tAmaraM prekSamANaH paraduHkhasyopahananaM kartuM na zakyata iti na zocati [paraduHkhaM], svaduHkhonmUlane prayatata iti bhAvo'sya sUreH // 1749 // sarvasya jIvarAzerAtmano'nyatvasyaivAnuprekSaNamanyatvAnuprekSeti kathayatyuttaragAthA saMsArammi aNaMte sageNa kammeNa hIramANANaM / ko kassa hoi sayaNo sajjai mohA jaNammi jaNo / / 1750 / / 'saMsAraMmi aNaMte' antAtIte paJcavidhe saMsAre parivartane / 'sageNa kammeNa' AtmIyamithyAdarzanAdi pariNAmotpAditakarmaparyAyeNa pudgalaskandhena 'hIramANANaM' AkRSyamANAnAM bahavidhAM gati prati / 'ko kassa hodi sayaNo' naiva kazcit kasyacitsvajano nAma pratiniyata miti yadi yo yasya svajanatvenAbhimatassa tasyaiva svajanaH sarvadA bhavet / parajano vA svajanatAM nopeyAt / na cAyamasti pratiniyamaH svakarma paratantrANAmato na kazcit svo janaH paro vA mamAsti / sarvo jIvarAzimithyAtvAdigaNavikalpopanItanAnAtvo'nya eveti kRtavyavasAyasya kvacideva dayA prItirvA kvacinnirdayatA dveSo'samAnatArUpo na prAdurbhavati tato virAgadvaSasya cAritramavikalpaM bhavati / 'sajjadi jaNami jaNo' Asakti 'pUrvameM mana, vacana, kAyase jo karma kiye hai| saba indra bhI milakara unakA nivAraNa nahIM kara skte'| isaliye dUsareke duHkhako dekhakara isakA zoka karanA vyartha hai / anya zabdase parake duHkhako apane duHkhase bhinna kahA hai| parake Agata duHkhako apanese bhinna cintana karanA anyatvAnuprekSA hai| isa prakAra parake duHkhako apanese bhinna vicAra karatA huA jAnatA hai ki parake duHkhakA vinAza karanA zakya nahIM hai isaliye vaha usakA zoka nahIM krtaa| aura apane duHkhake vinAzameM prayatnazIla rahatA hai / yaha AcAryakA abhiprAya hai / / 1749 / / Age kahate haiM ki samasta jIvarAzi apanese anya hai aisA cintana karanA anyatvAnuprekSA hai gA0-TI0-paMcaparAvartana rUpa saMsArake ananta hote hue apane mithyAdarzana Adi pariNAmoMse utpanna hue pudgala skandharUpa karma paryAyake dvArA aneka gatiyoMmeM bhramaNa karate hue jIvakA kauna kisakA svajana hai ? yaha svajana hai aura yaha parajana hai yaha bheda ho sakatA thA yadi jo jisakA svajana hai vaha usIkA svajana sadA rahatA aura parajana kabhI bhI svajana na hotaa| kintu apane-apane karmoM ke adhIna jIvoMkA yaha niyama nahIM ho sktaa| ataH na koI merA svajana hai aura na koI parajana hai| mithyAttva Adi guNasthAnoMke bhedase nAnA bhedarUpa huI samasta jIvarAzi mujhase bhinna hI hai aisA jisane nizcaya kiyA hai usakA kisImeM hI dayA aura prIti aura kisImeM nirdayatA aura dveSa yaha asAmanatArUpa vyavahAra nahIM bntaa| isaliye jo rAga-dveSase rahita hai 1. sahita stridarza -A0 / syAnityatApekSamANaH -A0 / Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 781 karoti janaM hi jano mamAyaM bhrAtA pitA putro bhAgineyo dAsaHsvAmIti', vA mohAdvastutatvasya anyatAmAtrarUpasya nirastasvajanatvasya parijJAnAt // 1750 // prakArAMtareNa svajanaparajanavivekAbhAvaM darzayatyuttaragAthA savvo vi jaNo sayaNo savvassa vi Asi tIdakAlammi / eMte ya tahAkAle hohidi sajaNo jaNassa jaNo // 1751 // 'savvo vi jaNo sajaNo' niravazeSo janturanantaH svajanaH / 'savvassa vi' sarvasyApi prANabhRtaH / 'tIdakAlaMmi' atIte kAle 'Asi' AsIt / 'ete ya tathA kAle' bhaviSyati tathA kAle / 'hohidi' bhaviSyati / 'sajaNo jaNassa jaNo' svajano janasya janaH / etadanenAsyAyate atIte bhaviSyati ca kAle sarvasya sarvaH svajana asIdbhaviSyati ca / tatassarvasAdhAraNatve svajanatvasya sati mamAyaM svajana iti mithyaasNklpH| te'pyanye mamApya"nyastasya ityetadeva tattvamityanyatvasya svaparaviSayasyAnuprekSaNamanyatvAnuprekSA // 1751 // rattiM rattiM rukkhe rukkhe jaha sauNayANa saMgamaNaM / jAdIe jAdIe jaNassa taha saMgamo hoI / / 1752 / / 'rati ratti' rAtrI rAtrau / 'rukkhe rukkhe' vRkSe vRkSe / 'jaha sauNayANa saMgamaNaM' yathA pakSiNAM saMgamanaM / 'jAdIe jAdIe' janmani janmani / 'jaNassa' janasya / 'tahA' tathA / 'saMgamo hodi' saMgamo bhavati / yathA rAtrAvAzrayamantareNa sthAtumasamarthAH pakSiNo yogyaM vRkSamanviSya Dhokate / tadvatprANinopi niravazeSagalitAyaH pudgalaskandhAH parityaktaprAktanazarIrAH zarIrAMtaragrahaNArthinaH zarIragrahaNayogyadezaM yonisaMjJitamAskandanti / usakA cAritra sarvatra ekarUpa hotA hai| yaha merA bhAI, pitA, putra, bhAneja, dAsa yA svAmI hai isa prakAra Asakti manuSya mohavaza karatA hai| vastutattva to anyatAmAtra rUpa hai usameM koI svajana nahIM hai // 1750 // prakArAntarase svajana aura parajanake bhedakA abhAva kahate haiM gA0-atItakAlameM saba prANiyoMke samasta ananta jIva svajana the| tathA bhaviSyat kAlameM saba prANiyoMke saba jIva svajana hoMge // 1751 / / To-isa gAthAse yaha kahA gayA hai ki atIta kAlameM sabake saba jIva svajana the aura bhaviSyameM sabake saba jIva svajana hoNge| isa prakAra jaba sabhI jIva svajana haiM to yaha merA svajana hai isa prakArakA saMkalpa mithyA hai| ve mujhase anya haiM aura maiM unase anya hU~, isa svaparaviSayaka anyatva tattvakA cintana anyatvAnuprekSA hai // 1751 / / ___ gA0-jase pratyeka rAtrimeM pratyeka vRkSapara pakSiyoMkA saMgama hotA hai usI prakAra janmajanmameM manuSyoMkA saMgama hotA hai // 1752 // TI.-jaise rAtrimeM Azrayake binA rahane meM asamartha pakSI yogya vRkSako khojakara usapara baserA lete haiN| unhIMkI taraha saMsArake prANI bhI jaba unake Ayukarmake pudgala skandha pUrNarUpase 1. ti vyAmo0 -A0 / 2. janapari -A0 / 3. aparijJAnAt iti pratibhAti / 4. tenAnyo mamApyanastenya ityanyadeva -aa0| 5 nyastyatya i -a0 / / Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 782 vijayodayA TIkA tatra yayoH zukrazoNitamayamAzrito'zucitamaM tau pitarAviti saMkalpayati / tathAbhUtayoreva zukrazoNitayorupAttadehA bhrAtara iti / 'anye ta evaMbhUtAzca svjninotisulbhaaH| kAMtAre pakSiNAM nivAsavRkSA iveti . bhAvaH // 1752 // pahiyA uvAsaye jaha tahiM tahiM alliyaMti te ya punno| chaMDittA jaMti NarA taha NIyasamAgamA savve / / 1753 / / 'pahiyA' pathikAH / 'uvAsaye' upAzraye kasmizcit / 'jaha' yathA / 'tahi tahiM' tasmistasmin grAmanagarAdau / 'alliyaMti' anyonyaM Dhaukante / 'te ya' te ca sNgtaa:pthikaaH| 'puNo' pazcAt / 'chaMDittA' tyaktvA / 'jaMti' yAMti svAbhimataM dezaM / 'taha NIyasamAgamA samva' tathA bandhusamAgamAH sarvepi ca / etena bandhusamAgamasyAnityatA vyAkhyAtA // 1753 // bhiNNapayaDimmi loe ko kassa sabhAvado pio hojja / kajjaM paDi saMbaMdhaM vAluyamuTThIva jagamiNamo // 1754 / / 'bhiNNapayaDimmi loge' nAnAsvabhAve loke / 'ko kassa sabhAvado pio hojja' ka: kasya svabhAvena priyo bhavet / samAnazIlatAyAM hi sakhyaM bhavati / na ca sarvabandhavaH samAnazIlAH kathaM tarhi teSAM vA sa bAndhavaH / 'kajjaM paDi saMbaMdhoM' kAryamevoddizya sambandhaH nAsati kArya'sti sambandhaH / 'vAlugamuTThIva' bAlukAmuSTiriva / 'jagamiNamo' lokoyaM / yathA bAlakAnAM bhinnaprakRtInAM dravadravyamaMtareNa na svAbhAvikaH sambandho yena saMgatA muSTimupeyuH / udakAdidravyopanItaiva saMgatistAsAM, evaM kAryoMpanItava saMgatiH svajanAnAM // 1754 // gala jAte haiM, aura ve pUrva zarIrako chor3a navIna zarIra grahaNa karanA cAhate haiM, to ve zarIra grahaNa karaneke yogya dezameM, jise yoni kahate haiM, jAte haiN| vahAM unheM jinake atyanta apavitra rajavIrya rUpakA Azraya prApta hotA hai una donoMmeM mAtA-pitAkA saMkalpa karate haiM / usI prakArake rajavIryase jinake zarIra banate haiM ve bhAI hote haiN| vanameM pakSiyoMke rahaneke vRkSoMkI taraha isa prakArake svajanavAsa sulabha haiM / yaha ukta gAthAkA abhiprAya hai / / 1752 / / gA0-jaise kisI upAzrayameM pathika vibhinna grAma nagara AdimeM parasparameM milate haiM / pIche ve saba usa upAzrayako chor3akara apane-apane dezako cale jAte haiM / usI prakAra saba bandhu-bAndhavoMkA samAgama hai / isase bandhusamAgamako bhI anitya kahA hai // 1753 / / gAo-TrI0-logoMke alaga-alaga svabhAva hote haiM / aise nAnA svabhAvavAle lokameM kauna kisako svabhAvase priya ho sakatA hai| samAnazIla vAloMmeM hI mitratA hotI hai / kintu saba bandhubAndhava to samAna zIlavAle nahIM hote| taba kaise vaha unakA bandhu ho sakatA hai| kAryako lekara hI sambandha hotA hai| kAryake na rahanepara sambandha nahIM rhtaa| jaise retakA pratyeka kaNa apanA bhinna svabhAva rakhatA hai| kisI milAnevAle dravyake binA unakA parasparameM koI svAbhAvika sambandha nahIM hai| pAnI Adike sambandhase ho ve parasparameM milate haiN| anyathA muTThImeM alaga-alaga hI rahate haiM / isI prakAra svajana bhI kAryavaza hI parasparameM milate haiM / / 1754|| 1. anyata e-A0 / 2. svajAtayoti -A0 / Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 783 taM ca kAryakRtaM sambandhaM spaSTayatyuttaragAthA mAyA posei suyaM AdhAro me bhavissadi imotti / posedi sudo mAdaM gabbhe dhario imAetti / / 1755 / / 'mAyA posedi sudaM' mAtA poSayati sutaM / 'AdhAro me bhavissadi imotti' ayaM mamAdhAro bhaviSyatIti / 'posedi suvo mAvaM' poSayati suto mAtaraM / 'ganbhe parido imAetti' garbha dhArito'nayeti / / 1755 / / upakArApakArayoH pratibandhAt zatrutA mitratA veti tat kathayati houNa arI vi puNo mittaM uvakArakAraNA hoi / puno vi khaNeNa arI jAyadi avayArakaraNeNa / / 1756 / / 'hoUNa arI vi' zatrurapi bhUtvA / 'puNo' punaH / 'mitto hodi' suhRdbhavati / sa evaariH| kutaH ? 'upakArakaraNA' upakArakaraNena / 'puttovi khaNeNa arI jAyadi' putropi kSaNena zatrurbhavati, kena ? apakArakaraNana, nirbhatsanatADanAdyapakaraNakriyAyAH / yasmAdevaM // 1756 / / tamhA Na koha kassai sayaNo va jaNo va atthi saMsAre / __ kajja paDi hu~ti jage NIyA va arI va jIvANaM // 1757 // 'tamhA' tasmAt / ' koi kassai sayaNo va jaNo va atthi saMsAre' naiva kazcitkasyacitsvajanaH parajano vA vidyate / 'kajjaM paDi hodi gIgA va arI va jana:' kAryamevopakArApakAralakSaNaM prati bandhavaH zatravazca bhavaMti / na svAbhAvikI bandhutA zatrutA vA jIvAnAmasti upakArApakArakriyayoranavasthitatvAttanmalo'rimitrabhAvopyanavasthita iti na rAgadvaSo kvacidapi kaaryoN| matto'nye sarva eva prANabhUta iti kAryAnyatvAnuprekSeti prastutAdhikAreNAbhisambandhaH // 1757 // Age usa kAryavaza hue sambandhako dRr3ha karate haiM gA0-yaha merA bur3hApemeM AdhAra hogA isa bhAvanAse mAtA putrakA pAlana karatI hai aura * putra mAtAkA pAlana karatA hai ki isane mujhe garbha meM dhAraNa kiyA thA // 1755 / / Age kahate haiM ki zatrutA aura mitratA upakAra aura apakArase ba~dhe haiM gA0-zatru hokara bhI upakAra karanese mitra ho jAtA hai| apakAra karanese putra bhI kSaNabharameM zatru ho jAtA hai| arthAt yadi putra mAtA pitAkA tiraskAra karatA hai unheM mAratA hai to vaha zatru hI pratIta hotA hai // 1756 / / gA0-isaliye saMsArameM koI kisIkA na svajana hai aura na parajana hai| upakAra aura apakAra rUpa kAryako lekara hI jIvoMke mitra yA zatru banate haiM / / 1757 / / / To0-jIvoMmeM na to svAbhAvika zatrutA hai aura na svAbhAvika bandhutA hai| upakAra aura apakArarUpa kriyA bhI sthAyI nahIM hai isaliye upakAra mUlana mitratA aura apakAramUlaka zatrutA bhI sthAyI nahIM hai| ataH na kisIse rAga karanA cAhiye aura na kisIse dvaSa karanA cAhiye / sabhI prANI mujhase anya hai isa prakAra anyatvAnuprekSA karanA cAhiye // 1757 / / Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 784 zatru mitrayorlakSaNamAcaSTe bhagavatI ArAdhanA jo jassa vaTTadi hide puriso so tassa baMdhavo hodi / jo jasa kuNadi ahidaM so tassa rivRtti NAyavvo / 1758 // 'jo jassa vaTTadi hive' yo yasya upakAre vartate / 'puriso' puruSaH / 'so tassa baMdhavo hovi' sa tasya bandhurbhavati / 'jo jasa kuNavi ahivaM' yo yasya karotyahitaM / 'so tassa riutti NAyavo' sa tasya ripuriti jJAtavyaH / / 1758 / / zatrulakSaNaM bandhuSu darzayati yA karaMti vigdhaM mokkhanbhudayAvahassa dhammassa | kAraMtiya aibahugaM asaMjama tivvadukkhakaraM / / 1759 // 'NIyA karaMti vigdhaM' bandhavaH kurvanti vighnaM / kasya ? 'dhammassa' dharmasya, 'kIdRza:' ? mokkhanbhudayAvahassa' niravazeSaduHkhakArikarmApAyaM sAMsArikamatizayavat sukhaM ca saMprAdayato ratnatrayasya / 'kAraMti ya' kArayanti ca / kiM ? 'asaMyama' hisAnRtasteyAdikaM, 'adibahugaM' atIva mahAntaM / 'tibvadukkhakaraM duHsahanarakAdiduHkhotthApanodyataM / hitasya vighnakaraNAdahite ca pravartanAt darzitA zatrutA bandhUnAmeMtena / anyeSAM bAndhavAdyabhimatAnAM zatrutvenAnuprekSaNaM anyatvAnuprekSeti kathitaM bhavati // 1759 // idAnImanyazabdena sAdhavo bhaNyaMte teSAmupakArakatvarUpeNAnu prekSeti cetasi kRtvA vyAcaSTe yA sattU purisassa huMti jadidhammavigdhakaraNeNa / kAreMti ya atibahugaM asaMjamaM tivvaduHkhayaraM // 1760 // zatru aura mitrakA lakSaNa kahate haiM gA0 - jo puruSa jisakA upakAra karatA hai vaha usakA bAndhava hotA hai / aura jo jisakA ahita karatA hai vaha usakA zatru hotA hai / yaha mitra aura zatrukA lakSaNa jAnanA || 1758 || Age bandhuoM meM zatrukA lakSaNa dikhalAte haiM gA0 - TI0 - bandhugaNa duHkha denevAle saba karmoMkA pUrNarUpase vinAza aura saMsArakA sAtizaya duHkha denevAle ratnatrayarUpa dharmameM vighna karate haiM / aura duHsaha narakAdike duHkhoMko lAne meM tatpara hiMsA, jhUTha, corI Adi asaMyama karAte haiM / arthAt yadi koI jinadIkSA Adi lekara AtmakalyANameM laganA cAhatA hai to parivArake loga use rokate haiM tathA apane poSaNake liye manuSyako bure karma karanekI preraNA karate haiM / to hitasAdhanameM vighna karanese aura ahitameM lagAnese bandhu zatru haiM, yaha isase dikhalAyA hai| isakA abhiprAya yaha hai ki jo anya bAndhava Adi rUpase iSTa haiM unheM bhI zatru rUpa se vicAranA ki ye mere mitra nahIM haiM, zatru haiM, anyatvAnuprekSA hai / / 1759 / / aba anya zabdase sAdhuoM ko lete haiM / unheM upakArI rUpase vicAranA anyatvAnuprekSA hai, yaha kahate haiM gA0-- puruSake yati dharma svIkAra karanemeM vighna karanese bandhugaNa zatru hote haiM tathA ve Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 785 vijayodayA TIkA 'anyathA yatInAM bandhutvaM kathaM 'prastutAyAM anyatvAnuprekSAyAmupayujyate // 1760 // ... purisassa puNo sAdhU ujjovaM saMjaNaMti jadidhamme / tadha tivvadukkhakaraNaM asaMjamaM pariharAveMti // 1761 // 'purisassa' puruSasya / 'puNo sAdhU' sAdhavaH punaH 'ujjovaM saMjaNaMti' udyogaM samyagjanayanti / 'jadidhamme' sariMbhaparigrahatyAgalakSaNe yatidharme, 'tagha asaMjamaM pariharAti' tathA asaMyama parihArayanti / kodRgbhUtaM ? 'tivvadukkhayara' tIvrANAM duHkhAnAmutpAdakaM / / 1761 / / upasaMharati prastutamartha tamhA NIyA purisassa hoMti sAhU aNeyasuhahedu / saMsAramadINaMtA NIyA ya Narassa hoti arI // 1762 / / 'tamhA' tasmAt / hite pravartanAt ahite nivartanAt / 'NIgA purisassa' bandhavaHpuruSasya / ke ? 'sAdhU' sAdhavaH / 'aNegasukhahedU' indriyA tiindriysklsukhhetvH| 'saMsAramadINaMtA' saMsAramapAranekaduHkhasaGkalamavatArayantaH / 'NIyA ya Narassa hoti aroM' zatravo bhavanti manuSyasya bandhavaH / etena sUtreNa anyeSAM yatInAM bandhUnAM mitratvazatrutvAnuprekSaNaM anyattvAnuprekSeti kathyate / evamanuprekSamANasya dharme tadupadezaka.riNi ca yatijane mahAnAdaro bhavati / abhimataM sakalaM sukhamupasthApayato dharmasya vighnaM sampAdayatsu caturgatighaTIyantre5 dukhatAraArohayatsu nitarAmanAdaro bhavati // 1762 // aNNattaM / saMsArAnuprekSA kathyate prabandhenottareNa micchattamohidamadI saMsAramahADavI tadodIdi / jiNavayaNavippaNaTTho mahADavIvippaNaTTho vA // 1763 // atyanta duHsaha duHkhadAyI asaMyama karAte haiM isaliye bhI ve zatru haiM / / 1760 // gA0-kintu sAdhu sarva Arambha aura sarva parigrahake tyAgarUpa munidharmameM puruSako tatpara karate haiM aura tIvra duHkhadAyI asaMyamakA tyAga karAte haiM / / 1761 / / prastuta kathanakA upasaMhAra karate haiM-- gA0-TI0-ataH hitameM lagAne aura ahitase rokaneke kAraNa sAdhugaNa bandhu haiN| ve indriyajanya aura atIndriya sukhake kAraNa haiM tathA aneka duHkhoMse bhare apAra saMsArase pAra utArate haiN| isa gAthAke dvArA apanese anya sAdhugaNoMkA mitrarUpase aura bandhugaNoMkA zatrurUpase cintana karaneko anyatvAnuprekSA kahA hai| aisA cintana karanese dharmameM aura dharmakA upadeza karanevAle sAdhugaNameM mahAna Adara hotA hai / aura sarva iSTa sukhako denevAle dharmameM vighna karanevAloMmeM aura jisaparase utaranA duSkara hai usa cAra gatirUpI ghaTIyaMtrapara car3hAne vAloMmeM atyanta anAdara hotA hai // 1762 // 1. anyeSAM -A0 mu0 / 2. kathamapra -A0 mu0 / 3. asaMjamaM pariharAveti tivvadukkhaparaM -A0 / 4. yAnindri -A0 mu0 / 5. yantre duHkhabhAre A -A0 bh0| 6. Arohatsu -a0 mu0| Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 786 bhagavatI ArAdhanA micchattamohidamadI'. vastuyAthAtmyAzraddhAnaM darzanamohodayajaM mithyAtvaM tena mithyAtvena hetunA mohamupagatA matiryasyAsau / 'saMsAramahADavIM' saMsAro mahATavI 'durutaratvAdanekaduHkhAvahatvAdvinAzayitumudyatatvAcca tAM saMsAramahATavIM / 'tavoM tasmAt mithyAtvamaDhamatitvAt / 'adIvi' pravizati / nanu ca mithyAtvAsaMyamakaSAyayogAzcatvAro'pi saMsArasya nimittabhUtAH tatra kimucyate mithyAtvamUDhamatiH saMsAramahATavIM pravizatIti / atrocyate-upalakSaNaM mithyAtvagrahaNaM asaMyamAdInAM / 'jiNavayaNavippaNacho' dravyabhAvakarmArAtijayAta jinAsteSAM vacanaM jIvAdyarthayAthAtmyaprakAzanapaTa pratyakSAdipramANAMtarAvirodhi tato vipranaSTastadarthAparijJAnAt yattatvAzraddhAnaM tannirUpitena mArgeNAnAcaraNAcca mahATavI mahatImaTavIM pravizati / 'vippaNaThTho vA' mArgAdvipranaSTa iva / 'saMsAramahodadhimavigamma jIvapoto bhamadi' saMsAramahAsamudraM pravizya jIvayAnapAtraM bhramati / kIdRgbhUtaM saMsAramahodadhiM // 1763 // bahutivvadukkhasalilaM aNaMtakAyappavesapAdAlaM / caduparivaTTAvattaM cadugadibahupaTTamaNaMtaM // 1764 / / 'bahutimvadukkhasalilaM' bahUni tIvrANi duHkhAni salilAni yasminsaMsAramahodadhau taM / 'aNaMtakAyappavesa. pAdAlaM' anaMtAnAM jIvAnAM kAyaH zarIramanaMtakAya anantakAya pravezAste pAtAlasaMsthAnIyA yasya taM / athavA na vidyate anto nizcayo'syaiva jIvasyedaM zarIramiti bahUnAM sAdhAraNatvAt yasmin kAye so'naMtaH kAyo'sya Age saMsAra anuprekSAkA kathana karate haiM gA0 TI0-darzanamohake udayase jo vastuke yathArthasvarUpakA azraddhAna hai use mithyAtva kahate haiN| usa mithyAtvake kAraNa jisako mati mohita hai vaha mithyAtvase mohitamati honese saMsArarUpI mahA aTavImeM praveza karatA hai| mahAaTavIke samAna hI saMsArako pAra karanA kaThina hai vaha aneka duHkhoMse bharA hai tathA prANIkA vinAza karanevAlA hai isaliye saMsArako mahATavI kahA hai| zaMkA-mithyAtva, asaMyama, kaSAya aura yoga ye cAroM bhI saMsArake hetu haiN| taba yaha kyoM kahA ki mithyAtvase jisakI mati mUDha hai vaha saMsAra mahATavImeM praveza karatA hai| samAdhAna-mithyAtvakA grahaNa asaMyama AdikA upalakSaNa hai ataH mithyAtvake grahaNase asaMyama AdikA grahaNa ho jAtA hai| dravyakarma aura bhAvakarmarUpI zatruoMko jItanese jo jina kahe jAte haiM unake vacana jIvAdi padArthoMke yathArtha svarUpako prakAzanameM dakSa haiM tathA ve pratyakSa Adi anya pramANoMse aviruddha haiN| una vacanoMkA artha na jAnanese jo tattvoMkA azraddhAna hai usase tathA usameM kahe gaye mArgake anusAra AcaraNa na karanese saMsArarUpI mahAaTavImeM praveza karatA hai| tathA mArgase bhraSTa hokara jIvarUpI jahAja saMsArarUpI mahAsamudra meM praveza karake bhaTakatA hai / / 1763 / / saMsArarUpI mahAsamudra kaisA hai, yaha batalAte haiM gA0-TI0-jisa saMsArarUpI mahAsamudra meM tIvra duHkharUpI jala bharA hai aura ananta jIvoMke kAya arthAt zarIrako anantakAya kahate haiN| anantakAyameM praveza hI jisa saMsAra samudra meM pAtAla haiN| athavA 'yaha zarIra isI jIvakA hai' aisA anta arthAt nizcaya jahA~ nahIM vaha kAya ananta hai 1. dukhAtvAd bahutvA -A0 mu0 / 2. kAyasya pra0, A0 / Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 787 jIvasyetyanantakAyaH / antareNApi bhAvapradhAno nirdezaH / tenAyamarthaH anantakAyatvasya pravezaH anantakAyapravezaH sa pAtAlaM yasya taM / 'caduparivaTTAvattaM' catvAraH dravyakSetrakAlabhAvAkhyAH parivartAH AvartA yasmistaM / 'cadugadibahupaTTaNaM' catasro gatayo bahUni mahAnti pattanAni yasmistaM / 'aNaMtaM' anantaM // 1764 // hiMsAdidosamagarAdisAvadaM duvihajIvabahumacchaM / jAijarAmaraNodayamaNeyajAdIsadummIyaM // 1765 // _ hiMsAdidosamagarAdisAvadaM' hiMsAnRtasteyAbrahmaparigrahA hiMsAdidoSAste makarAdayaH zvApadA yasmistaM / 'duvihajIvabahumaccha' dvividhAHsthAvarajaMgamavikalpA jIvA iti dvividhA jIvAste bahavo matsyA yasmistaM / 'jAdijarAmaraNodayaM' jAtirabhinavazarIragrahAM, jarA nAma gRhItastha zarIrasya tejobalAdibhirUnatA, maraNaM zarIrAdapagamaH etAni jAtijarAmaraNAni udayaM udgatiryasmistaM / 'aNeyajAdIsudummIgaM' anekAni jAtizatAni Urmayo yasmistaM / ekadvitricatuSpaJcendriyajAtayaH pratyekamavAntarabhedApekSayA pRthivIkAyikA, apkAyikAstejaskAyikavanaspatikAyikA iti / ekendriyajAtiranekaprakArA / SaDdizadvikalpA pRthivI / Apo'pi varSahimahimAnIkarakAdibhedabhinnAH / agnirapi pradIpolmakarmAcarityanekabhedaH / vAyurapi guJjAmaNDalikAdivikalpaH / vanaspatayo'pi tarugulmavallIlatAtRNAdibhedAstato jAtizatAnItyuktaM // 1765 // kyoMki eka zarIrameM bahutase jIva samAnarUpase rahate haiN| vaha anantakAya jisa jIvakI hai vaha anantakAya hai| 'bhAva pratyayake binA bhI nirdeza bhAvapradhAna hotA hai' isa niyamake anusAra artha hotA hai ananta kAyatvakA praveza anantakAya praveza / vahI jisameM pAtAla hai / tathA dravya kSetra kAla aura bhAva parivartana rUpa jisameM cAra bha~vara haiN| aura cAragatirUpa mahAn dvIpa haiM tathA jo ananta hai // 1764|| vizeSArtha-saMsArako mahAsamudrakI upamA dI hai| samudra meM jala hotA hai saMsArameM duHkha hI jala hai| jaise jalakA ArapAra nahIM hai vaise hI saMsArake duHkhakA bhI Adi anta nahIM hai / samudrameM pAtAla hote haiM jinameM praveza karake nikalanA kaThina hai| saMsArameM jo anantakAya nigoda haiM vahI pAtAla hai usameM praveza karake nikalanA kaThina hai| samudra meM bhaMvara hote hai| saMsArameM parivartanarUpa bha~vara haiM / samudra meM dvIpa hote haiM jahA~ kucha samaya Thahara sakate haiN| saMsArameM cAra gatiyA~ hI dvIpa haiN| isI prakAra samudra bhI ananta hai aura saMsAra bhI // 1764 / / gA0-TI0-usa saMsArarUpI samudra meM hiMsA, jhUTha, corI, abrahma aura parigraharUpI magara Adi krUra jantu rahate haiN| sthAvara aura jaMgama jIvarUpa bahutase maccha haiN| jAti arthAt nayA zarIra dhAraNa karanA, jarA arthAt vartamAna zarIrake teja bala AdimeM kamI honA, maraNa arthAt zarIrakA tyAga / ye jAti jarA aura maraNa usake uThAva haiM tathA saikar3oM jAtiyA~rUpI usameM taraMgeM haiM / ekendriya, do indriya, trIndriya, cauindriya aura paMcendriya ye pA~ca jAtiyA~ haiN| isameMse pratyekake aneka avAntara bheda haiN| jaise ekendriya jAtike pRthivIkAyika, jalakAyika, tejaskAyika, vanaspatikAyika Adi aneka bheda haiN| unameMse bhI pathivIke chattIsa bheda haiN| jalake bhI varSA, hima, ole Adi bheda haiN| Agake bhI dIpaka, aMgAra, lapaTa Adi aneka bheda haiN| vAyuke bhI guMjA, mANDalika Adi bheda haiN| vanaspatike bhI vRkSa, jhAr3I, bela, latA, tRNa Adi bheda haiN| isIse saikar3oM jAtiyA~ kahI haiM // 1765 / / 99 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 788 bhagavatIArAdhanA dubihapariNAmavAdaM saMsAramahodadhi paramabhImaM / adigamma jIvapodo bhamai ciraM kammabhaNDabharo // 1766 // 'duvidhapariNAmavAda' dvividhAH zubhAzubhapariNAmA vAtA yasmistaM / 'paramabhIma' atibhayaMkaraM / 'adigamma' pravizya / 'jIvapodo' jIvapotaH / 'bhamai ciraM' cirakAlaM bhramati / 'kammabhaNDabharo' karmadraviNabhAraH / tribhiH sambandhaH // 1766 // bhavasaMsAra nirUpayati egavigatigacaupaMciMdiyANa jAo havaMti jonniio| savvAo tAo patto aNaMtakhutto imo jIvo // 1767 / / 'egavigatigacaupA~cadiyANa' nAmakarma gatijAtyAdivicitrabhedaM / tatra jAtikarma paJcavikalpaM ekadvitricatuHpaJcendriyajAtivikalpena tAsAM jAtInAmudayAt / ekendriyatAdiparyAyabhAjo jIvAH ekendriyAdizabdenocyante / teSAmekendriyAdInAM yonaya AzrayA bAdarasUkSmaparyAptakAparyAptakAkhyA jIvadravyANAmihAzrayatvena vivakSitAH / 'sacittazItasaMvRtA setarA mizrAzcaikazastadhonayaH' [ ta0 sU0 2 / 32 ] iti sUtre ye nirdiSTAzcaturazItizatasahasravikalpAsta iha na gRhyante / yataH sUtrAntare devatvanArakatvamanuSyatvatiryaktvAkhyA bhavaparyAyaparAvRttirbhavasaMsAra ityuktaH / girayAdijahaNNAdisu jAva du uvarillayAdu gevjjaa| micchattasaMsideNa du bhavaThThidI bhajjidA bahuso / / iti vacanAt / / yonayo na bhavazabdavAcyAH / jIvaparyAyo hi bhavastatra bhavaH saMsArastrizadvidhaH-pRthivyaptejovAyuvana gA0--karmarUpI bhANDase bharA huA jIvarUpI jahAja zubha azubha pariNAmarUpa vAyuse yukta atibhayaMkara saMsAra mahAsAgarameM praveza karake cirakAla taka bhramaNa karatA hai / / 1766 / / aba bhavasaMsArakA kathana karate haiM gA0-TI0-nAmakarmake gatinAmakarma jAtinAmakarma Adi aneka bheda haiN| unameMse jAtinAmakarmake pA~ca bheda haiM-ekendriya jAtinAma, doindriya jAtinAma, trIndriya jAtinAma, caturindriya jAtinAma aura paJcendriya jaatinaam| una jAtinAma karmo ke udayase ekendriya Adi paryAyameM janma lenevAle jIva ekendriya Adi zabdase kahe jAte haiN| una ekendriya AdikI bAdara sUkSma paryApta aura aparyApta yoniyoMko yahA~ jIvadravyakA Azraya kahA hai / tattvArtha sUtrake 'sacittazItasaMvRtAH' ityAdi sUtrameM jo caurAsI lAkha yoniyAM kahI haiM, yahAM unakA grahaNa nahIM kiyA hai| kyoMki usI tattvArthasUtrake 'saMsAriNo muktAzca' sUtrakI sarvArthasiddhi TokAmeM deva, nArakI, manuSya aura tiryazca nAmaka bhavaparyAyake parAvartanako bhavasaMsAra kahA hai| kahA hai-'isa jIvane narakagati AdikI jaghanya sthitise lekara uparima veyaka paryanta aneka bhavasthitiyoMko mithyAtvake saMsargase bhogA hai|' ataH bhavazabdase yoniyAM nahIM kahI jaatiiN| jIvakI paryAyako bhava kahate haiN| bhavasaMsAra tIsa prakArakA hai-pRthivIkAya, jalakAya, tejaskAya, vAyukAya aura vanaspatikAyameMse pratyekake For Private & Personal use only Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 789 spatikAyAH pratyekaM bAdarasUkSmaparyAptakAparyAptavikalpAviMzatividhAH / dvitricaturindriyAsaMjJAsaMjJivikalpAH paJcendriyAzca paryAptAparyAptakavikalpA dshvidhaaH| anye tu bhavaparivartanamevaM vadanti / narakagato sarvajaghanyamAyurdazavarSasahasrANi / tenAyuSA tatrotpannaH punaH paribhramya tenaivAyuSA tatra jAyate / evaM dazavarSasahasrANAM yAvantaH samayAstAvatkRtvA tatraiva jAto mRtaH / punarekasamayAdhikabhAvena trayastrizatsAgaropamANi parisamApitAni / tataH pracyutya tiryaggatau antarmuhUrtAyuHsamutpannaH / pUrvoktena krameNa trINi palyopamAni parisamApitAni / tataH pracyutya evaM mnussygto| devagatau bhArakavat / ayaM tu vizeSaH, ekatriMzatsAgaropamANi parisamApitAni yAvattAvadbhavaparivartanAH sarvAstA bhavanti iti / anantavAramayaM prApto jIvaH // 1767 // dravyaparivartanamucyate aNNaM giNhadi dehaM taM puNa muttUNa giNhade aNNaM / ghaDijaMtaM va ya jIvo bhamadi imo davvasaMsAre // 1768 / / 'aNNaM geNhadi dehaM' anyaccharIraM gahNAti / 'taM puNa muttaNa' taccharoraM muktvA punaranyad gRhNAti / 'ghaTIyaMtramiva jIvo' ghaTIyantravajjIvaH / yathA ghaTIyantraM anyajjalaM gRhNAti tata tyaktvA punaranyadAdatte evamayaM zarIrANi gRhNan muMzca bhramati / zarIrANi vicitrANi dravyazabdenocyante tatsvAtmanaH parivartanaM bAdara, sUkSma, paryApta aura aparyApta cAra bheda honese bIsa bheda hote haiN| tathA doindriya, teindriya, cauindriya, asaMjJipaJcendriya aura saMjIpaJcendriyake paryAptaka aura aparyAptaka bheda honese dasabheda hote haiN| anya AcArya bhavaparivartanakA svarUpa isa prakAra kahate haiM___ narakagatimeM sabase jaghanya Ayu dasa hajAra varSakI hai| koI jIva usa Ayuko lekara narakameM utpanna huaa| punaH paribhramaNa karake utanI hI Ayuko lekara narakameM utpanna huaa| isa prakAra dasa hajAra varSo ke jitane samaya hote haiM utanI bAra dasa hajAra varSakI Ayu lekara narakameM utpanna huA aura mraa| punaH dasa hajAra varSako AyumeM eka-eka samaya bar3hAkara narakameM utpanna hote hue vahA~kI utkRSTa Ayu tetIsa sAgara pUrNa kii| narakakI Ayu pUrNa karaneke pazcAt tiryaJcagatimeM eka antarmuhUrtakI Ayu lekara utpanna huA aura mraa| narakagatimeM kahe kramAnusAra tiryaJcagatikI utkRSTa Ayu tIna palya pUrNa kii| tiryaJcagatike samAna manuSyagatikI Aya pUrNa kI aura narakagatike samAna devagatikI Ayu pUrNa kii| kintu itanA vizeSa hai ki uparima greveyakakI utkRSTa Ayu ikatIsa sAgara pUrNa hone para samasta bhavaparivartana ho jAte haiN| aise bhavaparivartana isa jIvane anantavAra kiye haiM // 1767 // dravyaparivartanako kahate haiM gA0-To0-ghaTIyantrakI taraha jIva anya zarIrako chor3akara anya zarIrako grahaNa karatA hai| use bhI chor3akara anya zarIrako grahaNa karatA hai| jaise ghaTIyantra nayA jala grahaNa karatA hai use nikAlakara phira nayA jala grahaNa karatA hai| usI prakAra yaha jIva zarIroMko grahaNa karatA aura chor3atA huA bhramaNa karatA hai| dravyazabdase vicitra zarIra kahe haiN| AtmAke zarIroMkA 1. sarvArthasi0 2 / 10 / Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 790 bhagavatI ArAdhanA dravyasaMsAra iti sUtrakArasyAsya vyAkhyA sthUlabuddhIna dRizya / evaM tu dravyaparivartanaM grAhyaM / dravyaparivartanaM dvividhaM-nokarmaparivartanaM karmaparivartanaM ceti / tatra nokarmaparivartanaM nAma trayANAM zarIrANAM SaNNAM paryAptInAM yogyA ye pudgalA ekena jIvena ekasminsamaye gRhItAH snigdharUkSavarNagandhAdibhistIvramamandamadhyamabhAvena ca yathAvasthitA dvitIyAdiSu samayeSu nirjIrNA agRhItAnanantavArAnatItya, mizrakAMzca anantavArAnatItya madhye gRhItAgRhItAMzca anantavArAnatItya ta eva tenaiva prakAreNa tasyaiva jIvasya nokarmabhAvamApadyante yAvattAvatsamuditaM nokarmadravyaparivartanaM / karmadravyaparivartanamucyate-ekasminsamaye ekena jIvena aSTavidhakarmabhAvena ye ca gRhItAH samayAdhikAvalikAmatItya dvitIyAdiSu samayeSu nirjIrNAH pUrvoktenaiva krameNa ta eva tenaiva prakAreNa tasya jIvasya karmabhAvamApadyante yAvattAvatkarmadravyaparivartanaM // 1768 // raMgagadaNaDo va imo bahuvihasaMThANavaNNarUvANi / giNhadi muccadi ya ThidaM jIvo saMsAramAvaNNo // 1769 / / 'raMgagadaNaDo va' raMgapraviSTanaTa iva / 'imo' ayaM 'bahuvihasaMThANavaNNarUvANi' bahuvidhasaMsthAnavarNasvabhAvAn / 'giNhadi ya 'muccadi ya aThidaM' gRhNAti muJcati ca asthitaM / kriyAvizeSaNametata / 'jIvo saMsAramAvaNNo' jIvo dravyasaMsAramApannaH // 1769 / / kSetrasaMsAraM nirUpayati jattha Na jAdo Na mado havejja jIvo aNaMtaso ceva / kAle tadammi imo Na so padeso jae atthi // 1770 / / parivartana dravyasaMsAra hai / granthakArane sthUlabuddhi vAloMko lakSa karake dravyasaMsArakA yaha svarUpa kahA hai, kintu dravyaparivartana isa prakAra lenaa| dravyaparivartanake do bheda haiM-nokarma parivartana aura karma parivartana / unameMse nokarma parivartana isa prakAra hai-tIna zarIra aura chaha paryAptiyoMke yogya jo pudgala eka jIvane eka samayameM grahaNa kiye, unameM jaisA sparza, rasa, gandha, varNa rahA ho aura tIvra, manda yA madhyama bhAvase ve grahaNa kiye gaye hoM, dUsare Adi samayoMmeM unheM bhogakara chor3a diyaa| usake pazcAt anantavAra agRhItako grahaNa karake, anantavAra mizrako grahaNa karake, madhyameM gRhIta aura agRhItako anantavAra gRhaNa karake ve hI pudgala usI jIvake usI prakArase jaba nokarma rUpako prApta hote haiM, usa sabako nokarma parivartana kahate hai / aba karmadravya parivartana kahate haiM-eka samayameM eka jIvane ATha karmarUpase jo pudgala grahaNa kiye aura eka samaya adhika eka AvalI kAlake pazcAt dvitIya Adi samayoMmeM unheM bhogakara chor3a diyaa| nokarma parivartanameM kahe kramake anusAra ve hI karmapudgala usI jIvake usI prakArase jaba karmarUpase Ate haiM usa sabako karmadravya parivartana kahate haiM / / 1768 / / gA0-jaise raMgabhUmimeM praviSTa huA naTa aneka rUpoMko dhAraNa karatA haiM usI prakAra dravyasaMsArameM bhramaNa karatA huA jIva nirantara aneka AkAra, rUpa, svabhAva Adiko grahaNa karatA aura chor3atA hai / / 1769 / / 1. di ya ThidaM A0 / 2. avasthitaM -A0 mu0 / Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 791 'jattha Na jAdo Na mado havejja' yatra kSetra jAto mato vA na bhavejjIvaH / 'aNaMtaso ceva' anantavArAn / 'kAletIdaMmi imo' atIte kAle'yaM / 'Na so padeso jage asthi' nAsau pradezo jagati vidyate / anye tu kSetraparivartanaM-jagati sUkSmanigodajIvo paryAptakaH sarvajaghanyapradezazarIro lokasyASTamadhyapradezAn svazarIramadhyapradezAn kRtvotpannaH, kSudrabhavagrahaNaM jIvitvA mRtaH, sa eva punastenaivAvagAhena dvirutpannastathA trizcaturiti / evaM yAvanto'GgalasyAsaMkhyeyabhAgapramitAkAzapredazAstAvatkRtvA tatraiva janitvA punarekaikapradezAdhikabhAvena sarvaloka Atmano janmakSetrabhAvamupanIto bhavati yAvattAvat kSetraparivartanaM / uktaM ca samvammi logakhitte kamaso taM tthi jaNNa uppaNaM / ogAhaNA ya bahuso paribhamido khittasaMsAre // [ bA0 aNu0 26 ] // 1770 // kAlaparivartanamucyate takkAlatadAkAlasamaesu jIvo aNaMtaso ceva / jAdo mado ya savvesu imo tIdammi kAlammi // 1771 // 'takkAlatadAkAlasamayesu' utsarpiNyavasarpiNIsaMjJitayoH kAlayoyeM samayAsteSu / 'jIvo gaNaMtaso ceva' . jIvo'nantavArAn / 'jAdo mado ya samvesu' jAto mRtazca sarveSu samayeSu / 'imo todammi kAlammi' ayamatIte kAle / iyamasyA gAthAyAH prapaJcavyAkhyA-utsapiNyAH prathamasamaye jAtaH kazcijjIvaH svAyuSaH parisamAptI mRtaH, sa eva punardvitIyAyA utsarpiNyA dvitIyasamaye jAtaH svAyuSaH kssyaanmRtH| sa eva punastRtIyAyA aba kSetrasaMsArako kahate haiM gA0-jagatmeM aisA koI pradeza nahIM hai jahA~ yaha jIva atIta kAlameM anantavAra janmA aura marA na ho / / 1770 // TI0-anya AcArya kSetraparivartanakA svarUpa isa prakAra kahate haiM-sUkSma nigodiyA labdhyaparyAptaka jIva sabase jaghanya pradezavAlA zarIra lekara lokake ATha madhyapradezoMko apane zarIrake madhya pradeza banAkara utpanna huA aura kSudrabhava grahaNa karake eka zvAsake aThArahaveM bhAga samaya taka jiyA aura mraa| vahI jIva punaH usI avagAhanAko lekara usI sthAnameM dubArA utpanna huA, tibArA utpanna huA, cauthI vAra utpanna huaa| isa taraha aMgulake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa AkAzameM jitane pradeza hote haiM utanI bAra vahIM utpanna huaa| punaH eka-eka pradeza bar3hAte-bar3hAte sarvalokako apanA janmakSetra bnaayaa| isa sabako kSetraparivartana kahate haiN| kahA bhI hai sarva lokakSetrameM aisA koI sthAna nahIM hai jahA~ yaha kramase utpanna nahIM huaa| aneka avagAhanAke sAtha isa jIvane kSetra saMsArameM paribhramaNa kiyA // 1770 // kAlaparivartanako kahate haiM gA0-yaha jIva atIta kAlameM utsarpiNI aura avasarpiNI kAlake saba samayoMmeM ananta bAra utpanna huA aura anantabAra marA // 1771 / / dI-isa gAthAkI vistRta vyAkhyA isa prakAra hai-utsarpiNI kAlake prathama samayameM utpanna huA koI jIva apanI Ayuke samApta honepara mraa| vahI jIva punaH dUsarI utsarpiNIke Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 792 bhagavatI ArAdhanA utsapiNyAstRtIyasamaye jAtaH / evamanena krameNa utsarpiNI parisamAptA tathA caavsrpinnii| evaM janmanairantaryamuktaM / maraNasyApi nairantayaM tathaiva grAhyamevaM tAvatkAlaparivartanaM / uktaM ca 'uvasappiNiavasappiNisamayAvaligAsu nnirvsesaasu| jAdo mado ya bahuso bhamaNeNa du kAlasaMsAre // ' [ bA0, aNu0 27 ] // 1771 / / spandanasasAraM nirUpayatyuttaragAthA aTTapadese muttaNa imo sesesu sagapadesesu / tattamiva addharaNaM uvvattaparattaNaM kuNadi // 1773 // 'bhaTThapadese mattUNa' aSTau pradezAnrucakAkArAn muktvA / 'imo' ayaM jIvaH / 'sesesu sagapadesesu' zeSeSu svapradezeSu 'tattamiva addahaNaM' taptajalamadhyasthatandulavat / 'uvvatta parataNaM kuNavi' udvartanaM parAvartanaM karoti / etayA gAthayA svapradezeSu saMsAranAmAtmanaH kSetrasaMsAratvenocyate // 1773 // bhAvasaMsArottarapratipAdanArthe gAthA logAgAsapaesA asaMkhaguNidA havaMti jAvadiyA / tAvadiyANi hu ajjhavasANANi imassa jIvassa // 1774 // 'logAgAsapadesA' lokAkAzasya prdeshaaH| 'asaMkhaguNidA' asNkhygunnitaaH| 'havaMti jAvadiyA yAvanto bhavanti / 'tAvadigANi ha ajjhavasANANi' tAvadadhyavasAyasthAnAni bhavanti / 'imassa jIvassa' asya jIvasya / jIvasya asaMkhyAtalokapramANeSvadhyavasAyasaMjJiteSu bhAveSu parAvRttirbhAvasaMsAraH // 1774 // dUsare samayameM utpanna huA aura apanI Ayuke samApta hone para mraa| vaha jIva punaH tIsarI utsarpiNIke tIsare samayameM utpanna haa| isa kramase usane utsarpiNI samApta kI aura kramase avasarpiNI samApta kii| arthAt utsarpiNI aura avasarpiNI kAlake saba samayoMmeM kramase jnmaa| tathA isI prakAra utsarpiNI aura avasarpiNIke saba samayoMmeM marA bhii| isa sabako kAla parivartana kahate haiN| kahA bhI hai kAlasaMsArameM bhramaNa karanese yaha jIva utsarpiNI aura avasarpiNI kAlake saba samayoMmeM aneka bAra janmA aura aneka bAra marA // 1771 / / Age kSetrasaMsArarUpa spandana saMsArako kahate haiM gA0-lokake madhyameM sthita gauke stanake AkAra ATha pradezoMko chor3akara yaha jIva apane zeSa pradezoMmeM tapta jalake madhyameM sthita cAvaloMkI traha udvartana parAvartana kiyA karatA hai| arthAt jaise Aga para rakhe garma jalameM par3e hue cAvala Upara nIce huA karate haiM usI prakAra ATha madhya pradezoMko chor3akara jIvake zeSa pradeza cala rahate haiM / / 1773 / / bhAva saMsArakA kathana karate haiM gA0-lokakAzake pradezoMko asaMkhyAtase guNA karanepara jitanI rAzi hotI hai utane hI isa jIvake adhyavasAya sthAna hote haiN| ina asaMkhyAta loka pramANa adhyavasAya nAmaka bhAvoMmeM jIvake parAvartanako bhAva saMsAra kahate haiM // 1774 / / Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 793 ajjhavasANaThANaMtarANi jIvo vikumvai imo hu| NiccaM pi jahA saraDo giNhadi NANAvihe vaNNe // 1775 / / 'ajjhavasANaThANaMtarANi jIvo vikumvai imo khu' adhyavasAyasthAnAntarANi jIvaH pariNamatyayaM / 'niccaMpi' nityamapi, 'yathA saraDoNANAvihe vaNNe' yathA godhA nAnAvidhAnvarNAnupAdatte / evaM saMsAraH // 1775 / / tasya bhayamupadarzayati-. AgAsammi vi pakkhI jale vi macchA thale vi thalacArI / hiMsaMti ekkamekkaM savvattha bhayaM khu saMsAre // 1776 // 'AyAsammi vi pakkho' AkAze saMcarantaM parakIyapakSiNo'pi bAdhante / 'jale vi macchA' jale'pi matsyAH / 'thale vi thalacArI' bhUmAvapi bhUmicAriNaH / "hisaMti' bAdhante / 'ekkamekkaM' anyonyaM / 'samvattha bhayaM khu saMsAre' sarvatra bhayaM saMsAre // 1676 / / gA0-jaise giragiTa nitya hI nAnA prakArake raMga badalatA hai vaise hI yaha jIva adhyavasAya sthAnoMko dhAraNa karatA huA pariNamana karatA hai // 1775 / / vizeSArtha-bhAvaparivartanakA vistata svarUpa isa prakAra hai-pazzendriya saMjJo paryAptaka mithyA jIva sabase jaghanya apane yogya jJAnAvaraNa karmakA antaHkoTikoTI sAgara pramANa sthitibandha karatA hai| usa jIvake usa sthitibandhake yogya asaMkhyAta lokapramANa kaSAyAdhyavasAyasthAna hote haiN| unameMse sabase jaghanya kaSAyAdhyavasAyasthAnameM nimitta asaMkhyAta lokapramANa anubhAgAdhyavasAyasthAna hote haiN| isa prakAra sabase jaghanya sthiti, sabase jaghanya kaSAyAdhyavasAya sthAna, sabase jaghanya hI anubhAgabandha sthAnako prApta usa jIvake usake yogya sabase jaghanya eka yogasthAna hotA hai / phira usI sthiti, usI kaSAya sthAna aura usI anubhAgasthAnako prApta usa jIvake dUsarA yogasthAna hotA hai jo pahalese asaMkhyAta bhAgavRddhiyukta hotA hai| isa prakAra zreNike asaMkhyAtaveM bhAgapramANa yogasthAnoMke samApta honepara punaH vahI sthiti aura usI kaSAyAdhyavasAyasthAnako prApta usI jIvake dUsarA anubhAgAdhyavasAyasthAna hotA hai| usake bhI yogasthAna pUrvavat jAnanA cAhiye / isa prakAra tIsare Adi asaMkhyAta lokapramANa anubhAgAdhyavasAyasthAnoMke samApta honepara usI sthitiko prApta usI jIvake dUsarA kaSAyAdhyavasAyasthAna hotA hai / usake bhI anubhAgAdhyavasAyasthAna pUrvavat jaannaa| isa prakAra tIsare Adi kaSAyAdhyavasAyasthAnoMke samApta honepara vahI jIva eka samaya adhika jaghanyasthitiko bA~dhatA hai| usake bhI kaSAyAdi sthAna pUrvavat jaannaa| isI prakAra eka-eka samaya adhikake kramase jJAnAvaraNa karmakI utkRSTa sthiti tIsa kor3Akor3I sAgara pUrvavat bAMdhatA hai| isI prakAra saba mUlakoM aura unakI uttara prakRtiyoMkI saba sthitiyoMko ukta prakArase bAMdhatA hai| isa sabako bhAvaparivartana kahate haiM // 1775 / / saMsArase bhaya darzAte haiM gA0-AkAzameM vicaraNa karate hue pakSiyoMko dUsare pakSI bAdhA dete haiM / jalameM maccha bAdhA karate haiN| thalameM thalacArI bAdhA karate haiN| isa prakAra sarvatra eka dUsarekI hiMsA karate haiN| ataH saMsArameM sarvatra bhaya hai // 1776|| Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 794 bhagavatI ArAdhanA sasago vAhaparaddho bilatti NAUNa ajagarassa muhaM / saraNatti maNNamANo maccussa muhaM jaha adIdi // 1777 / / 'sasago vAhaparaddho' zazo vyAdhenopadrutaH, "vilittiNAUNa ajagarasya muhaM bilamiti jJAtvA ajagarasya mukhaM / 'saraNatti maNNamANo' zaraNamiti manyamAnaH / 'maccussa muhaM jaha adIdi' mRtyormukhaM yathA pravizati // 1777 // taha aNNANI jIvA pariddhamANacchuhAdibAhehiM / adigacchaMti mahAduhahedu saMsArasappamuhaM // 1778 / / 'taha aNNANI jIvA' tathA ajJAnino jIvAH / 'paricamANacchuhAdibAhehi' 'anubAdhyamAnAH kSudAdibhiH vyAdhaiH / 'adigacchati' pravizanti / 'mahAduhahetuM' mahato duHkhasya nimittaM / 'saMsArasappamuhaM' saMsArasarpamukhaM // 1778 // jAvadiyAiM suhAiM hoMti logammi savvajoNIsu / tAiMpi bahuvidhAiM aNaMtakhutto imo patto // 1779 / / 'jAvadiyAI' yAvanti / 'suhANi hoMti logammi' sukhAni bhavanti loke / 'savvajoNIsu' sarvAsu yoniSu / 'tAIpi bahuvidhAI' tAnyapi bahuvidhAni / 'aNaMtakhutto imo patto' anantavAramayaM jIvaH prAptaH // 1779 // dukkhaM aNaMtakhutto pAvettu suhaMpi pAvadi kahiM vi / taha vi ya aNaMtakhutto savvANi suhANi pattANi ||1780 // - 'dukkhaM aNaMtakhutto pAvettu suhaMpi pAvavi kahiMvi' duHkhamapi anantavAraM prApya sukhamapi prApnoti kathaMcit / 'tagha vi ya aNaMtakhutto' tathApyanantavAraM 'savvANi sukhANi pattANi' sarvANi sukhAni prAptAni gaNabhRtAM cakravartinAM paJcAnuttaravimAnavAsinAM laukAntikAnAmahamindrANAM ca sukhAni muktvA // 1780 // gA0-jaise kharagoza vyAdhase satAyA jAnepara bila samajhakara ajagarake mukhameM praveza karatA hai| vaha use apanA zaraNa mAnakara matyake makhameM praveza karatA hai||1777|| gA0--usI prakAra ajJAnI jIva bhUkha pyAsa Adi vyAdhoMke dvArA pIr3ita honepara mahAn duHkhameM nimitta saMsArarUpI sarpake mukhameM praveza karate haiM // 1778 / / gA0-lokameM saba yoniyoMmeM jitane prakArake sukha hote haiM una saba aneka prakArake sukhoMko bhI isa jIvane anantabAra bhogA hai // 1779 / / gA0-anantabAra duHkhoMko prApta karake kadAcit sukhako bhI prApta karatA hai| tathApi anantabAra isa jIvane saba sukhoMko prApta kiyA hai // 1780 // TI0-kintu gaNadhara, cakravartI, pAMca anuttara vimAnabAsI, laukAntika aura anudiza vimAnavAsI devoMkA sukha isa jIvane prApta nahIM kiyA, kyoMki ye cakravartIko chor3akara zeSa saba niyamase samyagdRSTi honese mokSagAmI hote haiN| aura cakravartI pada bAra-bAra prApta nahIM hotA hai // 1780 // 1. anubhAvyamAnAH kSudAdibhirvyAghraH vyAdhezca -A0 mu0 / Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA karaNehiM hodi vigalo bahuso cittavacisodaNittehiM / ghANa ya jibhAe ciTThAbalaviriyajogehiM // 1781 // 'karaNehi hodi vigalo' vikalendriyaH kvacidbhavati / 'bahuso' bahuza: / 'cittavacisodaNittaha' manasA vacasA zrotreNa netreNa karaNena hInaH / sparzanendriyavaikalyAsaMbhavAt tadanupanyAsa: / 'ghANeNa ya' ghrANena ca / 'jinbhAe' jihvayA / 'ceTTAbalaviriyajogehi' ceSTayA balena vIryeNa ca / / 1781 / / jaccadhabahiramUo chAdo tisio vaNe va eyAI / bhai suciraMpa jIvo jammavaNe NaTTasiddhipaho / / 1782 / / 'janvaMdhavadhiramUgo' jAtyandho, badhiro, mUkaH / 'chAvo' kSudhA pIDitaH, 'tisido' tRSAbhibhUtaH / 'vaNe va egAgI bhavadi' asahAyo yathA vane bhramati / tathA 'suciraM pi' cirakAlamapi / jIvo 'jammavaNe' janmavane bhramati / 'NaTThasiddhipaho' naSTasiddhimArgaH / uktaM ca 795 kaluSacaritaM naSTajJAnassusaMcitakarmabhiH, karaNavikalaH 'karmodyUto bhavArNavapAtataH / suciramavazo duHkhArto nimIlitalocano, bhramati kRpaNo naSTatrANaH zubhetarakarmakRt / zravaNavikalo vAgdhIno'jJo yathAvRtalocanaH, tuSitamalino naSTo'TavyAM caredasahAyakaH / asakRdasakRt gRhNan muJcazcarAcaravehatAM, bhramati suciraM janmATavyAM tathAyamadezakaH // iti / / 1782 // iMdiye paMcavidhesu vi utthANavIriyavihUNo / bhamadi anaMtaM kAlaM dukkhasahassANi pAveto / / 1783 / / 'egidiyesu paMcavidheSu vi' ekendriyeSu paJca prakAreSvapi / pRthvyaptejovAyuvanaspatizarIradhAriSu / gA0 - yaha jIva bahuta bAra mana, vacana, zrotra, netra, ghrANa aura jihvA indriya tathA ceSTA bala aura vIryaM se hIna vikalendriya hotA hai / TI0 - kisI prANIkA sparzana indriyase hIna honA to asaMbhava hai ataH usakA kathana nahIM kiyA hai / / 1781 / / gA0 - TI0 - kabhI yaha jIva janmase hI andhA, bahirA, gU~gA hotA hai aura bhUkha tathA pyAsa se pIr3ita hokara jaise koI mArga bhUlakara vanameM akelA bhaTakatA hai usI prakAra mokSamArgase bhraSTa hokara janmarUpI vanameM akelA bhramaNa karatA hai / kahA bhI hai-apane bure AcaraNoMse saMcita kiye karmoMke dvArA apanA jJAna khokara yaha jIva dhikalendriya hotA hai tathA karmoMse prerita ho saMsArarUpI samudra meM girakara cirakAla taka parAdhIna ho, AMkha banda karake bhramaNa karatA hai / usakA koI rakSaka nahIM hotA / jaise koI baharA, gU~gA andhA mUrkha prANI pyAsase vyAkula ho, mArga bhUlakara akelA vanameM bhaTakatA hai / usI prakAra yaha saMsArI prANI mArgadarzakake binA bAra-bAra sasthAvara paryAyako grahaNa karatA aura chor3atA huA cirakAla taka janmarUpI vanameM bhramaNa karatA hai / / 1782 // gA0 - pRthivI, jala, teja, vAyu aura vanaspatikA zarIra dhAraNa karanevAle pA~ca prakArake 2. tayaM ni - mu0 / 1. karmobhUtabha -A0 / 100 Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 796 bhagavatI ArAdhanA 'utthANavIriyavihINo' pRthivyAdikAyAn parityajya trasakAyaprAptinimittotthAnavIryarahitaH / 'bhamadi aNataM kAlaM' bhramati anantakAlaM / 'dukkhasahassANi pAveto' duHkhasahasrANi prApnuvan / / 1783 // bahudukkhAvattAe saMsAraNadIe pAvakalusAe / bhamai varAgo jIvo aNNANanimIlido suciraM / / 1784 / / 'bahudukkhAvattAe' bahuduHkhAvartAyAM / 'saMsAraNadIe' saMsRtinadyAM / 'pAvakalusAe' pApakalaMkasahitAyAM / 'varAgo jIvo bhamadi' dIno jIvo bhramati / 'suciraM aNNANanimIlido' ajJAnena nimIlitaH // 1784 / / visayAmisAragADhaM kujoNiNemi suhadukkhadaDhakhIlaM / aNNANatuMbadharidaM kasAyadaDhapaTTiyAbaMdhaM // 1785 / / "visayAmisAragADhaM' viSayAbhilASAraMDhiM stabdhaM / 'kujoNiNemi suhadukkhudaDhakholaM' kutsitayoninemikaM sukhaduHkhadRDhakIlaM / 'aNNANatuMbadharidaM' ajJAnatuMbadhAritaM / 'kasAyadaDhapaTTigAbaddha' kaSAyadRDhapaTTikAbandhaM // 1785 // ... bahujammasahassavisAlavattaNiM mohvegmhicvlN| . / saMsAracakamAruhiya bhamadi jIvo aNappavaso // 1786 / / 'bahujammasahassavisAlavattaNi' anekajanmasahasravizAlamArga / 'mohavegaM' mohavegaM / 'saMsAracakkamAruhiya' evabhUtaM saMsAracakramAruhya / 'aNappavaso jovo bhamadi' anAtmavazo jIvo bhramati // 1786 / / bhAraM se vahato kahiMci vissamadi oruhiya bhAraM / dehabharavAhiNo puNa Na lahaMti khaNaM pi vissamidaM // 1787 // 'bhAraM Naro vahato' bhAraM vhnnrH| 'kahaMci bhAramorahiya' kasmiMzciddeze kAle ca bhAramavatArya / 'vissamadi' vidhAmyatiM / 'dehabharavAhiNo puNa' dehabhArodAhino jIvAH punaH / 'na labhaMti khaNaM pi vissamidaM' na labhante kSaNamapi vizrAmaM kartuM / audArikarva kriyikayovinaSTayorapi kArmANataijasayoravasthAnAt / / 1787 / / ekendriyoMmeM yaha jova hajAroM kaSTa bhogatA huA anantakAla taka bhramaNa karatA hai| usameM itanI bhI zakti nahIM hotI ki pRthivI Adi kAyoMkA tyAga karake trasakAyakI prAptike liye prayatna kara sake / / 1783 / / gA0-ajJAnameM par3A huA yaha becArA jIva pAparUpI maile pAnIse bharI aura bahuta duHkharUpI bhaMvaroMse yukta saMsArarUpI nadImeM cirakAla bhramaNa karatA hai / / 1784 // . gA0--yaha saMsArarUpI cakra ( pahiyA) viSayoMkI abhilASArUpI Aroro jakar3A huA hai, kuyonirUpI nemi-hAla usapara car3hI huI hai| usameM sukha duHkharUpI majabUta kIle lagI haiN| ajJAnarUpI tumbapara vaha sthita hai, kaSAyarUpI dRr3ha pahiyoMse kasA huA hai| aneka hajAra janmarUpI usakA vizAla mArga hai| usapara vaha saMsAra cakra calatA hai| moharUpI vegase atizIghra calatA hai| aise saMsArarUpI cakrapara savAra hokara yaha parAdhIna jIva bhramaNa karatA hai / / 1785-86 / / gA0-TI0-bhAravAhI manuSya to kisI deza aura kAlameM apanA bhAra utArakara vizrAma kara letA hai| kintu zarIrake bhArako DhonevAle jIva eka kSaNake liye bhI vizrAma nahIM paate| audArika Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA kammAbhAvaduhido evaM mohaMghayAragahaNammi / aMdha va duggamagge bhamadi hu saMsArakaMtAre || 1788 / / 'kammANubhAvaduhido' asadvedyAdipApakarmamAhAtmyajanitaduHkhaH / 'eva' muktena krameNa / 'saMsArakaMtAre bhamadi' saMsArakAntAre bhramati / kIdRze ? 'mohaMdhayAragahaNammi mohAndhakAragahane / 'aMdho va duggamagge' aMdha iva durgamArge ||1788|| dukkhassa paDigato suhamicchaMto ya taha imo jIvo / pANavadhAdIdose karei moheNa saMchaNNo || 1789 / / 'dukkhassa paDiga reto' duHkhasya pratIkAraM kurvan / 'suhamicchaMto ya' indriyasukhamabhilaSan / 'imo jIvo' ayaM jIvaH / 'pANavadhAdodose' hiMsAdidoSAn / 'karedi moheNa saMchaNNo karoti mohena saMchannaH / etaduktaM 'bhavati - duHkhabhIruniravazeSaduHkhApAyasyopAyaM na vetti / duHkhanirAkaraNArthyApi duHkhahetUneva hiMsAdIn pravartayati / indriyasukhalampaTo'pi teSveva hiMsAdiSu duHkhahetuSu pravartate / tato'sya sakalo vyApAro duHkhasyaiva mUlamiti / / 1789 // dosehiM tehiM bahugaM kammaM baMdhadi tado NavaM jIvo / adha teNa paccai puNo pavisittu va aggimaggIdo // / 1790 / / 'dosehi taha' prANivadhAdikairdoSaH / 'bahugaM kammaM baMdhadi' mahatkarma baghnAti / 'navaM' pratyayaM / 'to' pazcAt / 'adha' karmabandhAnantaraM / 'teNa paccavi' tena vandhanena karmaNA pacyate / 'pavisittu va' pravizyeva / ki ? 'agga' agni / 'aggIdo' agneH / agnerAgatya agni pravizya yathA bAdhyate evaM pUrvaiH karmabhirvAdhitaH putraH pratyagrakarmAnilena dahyate iti // 1790 // 797 aura vaikriyika zarIroMke chUTa jAnepara bhI kArmaNa aura taijasa zarIra barAbara bane rahate haiM || 1787|| gA0 - isa prakAra asAtAvedanIya Adi pApakarmoM ke prabhAvase duHkhI jIva moharUpI andhakArase gahana saMsArarUpI vanameM usI prakAra bhramaNa karatA hai jaise andhA vyakti durgama mArga meM bhaTakatA hai || 1788 || gA0 TI0 - mohase AcchAdita yaha jIva duHkhase bacanekA upAya karatA hai aura indriya sukhakI abhilASA rakhatA hai aura usake liye hiMsA Adi doSoM ko karatA hai / Azaya yaha hai ki duHkhase DaratA hai kintu samasta duHkhoMke vinAzakA upAya nahIM jAnatA / yadyapi duHkhoMko dUra karanA cAhatA hai kintu hiMsA Adi pApoMmeM pravRtta hotA hai jo duHkhake hetu haiM / indriya sukhakA lampaTI hote hue unhIM hiMsA Adi pApoMmeM lagA rahatA hai jo duHkhake kAraNa haiM / isaliye usakA saba kAma duHkhakA hI mUla hotA hai || 1789 || gA0-una hiMsA Adi doSoMko karanese jIva bahuta-sA nayA karma bA~dhatA hai / karmabandhake pazcAt usa karmakA phala bhogatA hai / isa prakAra jaise koI eka Agase nikalakara dUsarI AgameM praveza karake kaSTa uThAtA hai, vaise hI pUrvabaddha karmoMko bhogakara punaH navIna karmarUpI Aga meM jalatA hai / / 1790 / / 1. bhIrunaro vizeSaduHkhApAyasyApAyaM -A0 mu0 / niHzeSaduHkhApAyopAyaM - mUlArA0 / 2. karmanibandhena -A0 / Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 798 bhagavatI ArAdhanA baMdhato muccaMto evaM kammaM puNo puNo jiivo| suhakAmo bahudukkhaM saMsAramaNAdiyaM bhamai / / 1791 / / 'baMdhaMto muccaMto' bandhan muzcan / 'evaM kammaM puNo puNo jIvoM' karma punaH punarjIvaH dattaphalAni muJcati, karmaphalAnubhavakAlopajAtarAgadvaSAdipariNAmairabhinavAni karmANi badhnAti / 'suhakAmo' sukhAbhilASavAn / 'bahuduklaM' vicitraduHkhaM / 'saMsAramaNAdigaM bhamadi' anAdikaM saMsAraM bhramati / saMsAracintA // 1791 // lokAnaprekSA nirUpyate / nAmasthApanAdravyAdivikalpena yadyapyanekaprakAro lokastathApIha lokazabdena jIvadravyaloka evocyate / kathaM ? sUtreNa jIvadharmapravRttikramanirUpaNAt AhiMDayapurisassa va imassa NIyA tahi tahiM hoti / savve vi imo patto saMbaMdhe savvajIvahiM / / 1792 / / 'AhiMDagapurisassa va' dezAntaraM bhramataH puMsa iva / / 'imassa gogA tahi tahi hoti' asya baMdhavastatra tatra bhavanti / 'samvevi imo patto' sarvAnayaM prAptaH / 'saMbaMdha' saMbandhAn / 'savvajohi' sarvajIvaH saha / / 1792 // mAyA vi hoi bhajjA bhajjA mAyattaNaM puNamuvedi / iya saMsAre savve pariyaTTate hu saMbaMdhA // 1793 / / 'mAdA ya hovi bhajjA' mAtA bhAryA bhavati / bhAryA mAtRtAM punarupaiti / evaM saMsAre sarve sambandhAH parivartante iti gAthArthaH // 1793 // jaNaNI vasaMtatilayA bhagiNI kamalA ya Asi bhjjaao| ghaNadevassa ya ekkammi bhave saMsAravAsammi // 1794 // 'jaNaNI vasaMtatilayA' dhanadevasya jananI vsNttilkaa| kamalA bhaginI / te ubhe bhAyeM jAte gA0-isa prakAra jIva jo karma phala de lete haiM unheM chor3a detA hai aura karmokA phala bhogate samaya honevAle rAga-dveSa rUpa pariNAmoMse navIna karmoMkA bandha karatA hai| sukhakI abhilASA rakhakara bahuta duHkhoMse bhare anAdi saMsArameM bhramaNa karatA hai // 1791 // saMsAra anuprekSAkA kathana samApta huaa| aba lokAnuprekSAkA kathana karate haiN| yadyapi nAma, sthApanA, dravya Adike bhedase lokake aneka bheda haiM / tathApi yahA~ loka zabdase jIva dravyaloka hI kahA hai kyoMki gAthAmeM jIvake pravRtti kramakA kathana kiyA hai gA0-jaise dezAntarameM bhramaNa karanevAle puruSako sarvatra iSTa-mitra milate haiM usI prakAra isa jIvake bhI jahA~-jahA~ yaha janma letA hai vahIM-vahIM bandhu-bAndhava hote haiN| isa taraha isane saba jIvoMke sAtha saba sambandha prApta kiye haiM // 1792 / / gA0-jo isa janma mAtA hai vahI dUsare janmameM patnI hotI hai aura patnI hokara punaH mAtA bana jAtI hai / isa prakAra saMsArameM saba sambandha parivartanazIla haiM // 1793 / / gA0-To0-dUsare bhavoMmeM sambandha badalanekI to bAta hI kyA hai| kintu dhanadevakI mAtA vasantatilakA aura bahana kamalA, ye donoM uso bhavameM dhanadevakI patnI huiiN| kahA bhI hai Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA dhanadevasya tasminneva bhave / bhavAntareSu saMbandhAnyathAbhAve kimasti vAcyaM ? uktaM ca yadyekadehavahane labhate'pavAdaM duHkhaM tato vyathanamugrabalaM ca pApam / nAnAzarIravahaneSu kathaM na duHkhaM prApnoti ko na viSayAjitapApakarmA | kuryAnna tanmadagajoddhatavattavegaH khaDgoM vikRSTabalapANivisRSTadhAraH / kurvanti duHkhamadhikaM viSayA narANAM, tasmAttyajanti viSayAn paridRSTatatvAH // evamayaM kaSTo lokadharmaH // 1794 // yA vi hoi dAso dAso rAyattaNaM puNamuvedi / isaMsAre parivate ThANANi savvANi // 1795 / / 'rAyA vi hoi dAso' rAjA dAso bhavati, nIcagatrArjanAt, dAso rAjatAM punarupaiti uccairgotrakarmaNa udayAt / evaM saMsAre parivartante sarvANi sthAnAni // 1795 // kularUvateyabhogAdhigo vi rAyA videhadesavadI / vaccagharammi subhogo jAo kIDo sakammehiM / / 1796 / / 'kularuvateya bhogAdhigo vi' kulena rUpeNa tejasA bhogenAdhiko'pi / videhajanapadAdhipatI rAjA subhogasaMjJaH suvarcogRhe kITo jAtaH svaiH karmabhiH preritaH / uktaM ca 799 vRSTAH kvacitsuramanuSyagaNapradhAnAH sarvaddhadIptavapuSaH zazikAntarUpAH / bhraSTAstaeva punaranya mata praNunnA dInA bhavanti kularUpadhanapratApaiH // 1796 // yadi eka zarIra dhAraNa karanepara jIva aneka apavAdoM aura duHkhoMko pAtA hai aura usase manovedanA aura ugra pApako bAMdhatA hai taba viSaya sevanake dvArA pApakarmakA upArjana karanevAlA kauna puruSa nAnA zarIra dhAraNa karanepara kaise duHkha nahIM pAtA hai arthAt avazya duHkha pAtA hai ! madase matta hAthIke dvArA vegapUrvaka kiyA gayA prahAra tathA balazAlI hAthase chor3I gayI tIkSNa talavAra duHkha nahIM dete| usase bhI adhika duHkha viSaya dete haiM / isaliye tattvajJAnI jana viSayoMko tyAga dete haiM / isa prakAra yaha lokadharmaM duHkhadAyaka hai // 1794 // gA0-nIca gotrakA bandha karanese rAjA marakara dAsa hotA hai aura ucca gotrakA bandha karanese dAsa rAjA ho jAtA hai / isa prakAra saMsAra meM saba sthAna parivartanazIla haiM || 1795 // gA0- - videha dezakA rAjA subhoga kula, rUpa, teja aura bhoga meM adhika hote hue bhI apane karmoMse prerita hokara viSTAgharameM kITa huA, kahA bhI hai- jo deva aura manuSyoMmeM pradhAna the, jinakA zarIra saba RddhiyoMse dIptimAna thA, jinakA rUpa candramAkI taraha manohara thA, ve bhI anya gati meM kula, rUpa, dhana aura pratApase bhraSTa hokara dIna hote haiM // 1796 // 1. kena a0 mu0 / 2 nyagatipraNu -A0 / -gati prapannA - mu0 / Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 800 bhagavatI ArAdhanA houNa mahaDDIo devo subhvnnnngNdhruuvghro| / / kuNimammi vasadi gambhe dhigatthu saMsAravAsassa / / 1797 / / 'hoUNa mahaDDhIo devo' mahaddhiko devo bhUtvA / 'subhavaNNagaMdharUvadharoM' prazastatejogandharUpAnvitaH / indracApataDidambudharANAM yadAzu gaMgane sahasaiva / janma saMbhavati tadvadamISAM janma vedyamazucipravimuktam // vAtapittakaphajaiH parimuktaM dhyAdhibhivigatakhedamanidram / acyutaM paramayauvanayuktaM sarvato'vikalamuttamakAnti // sarvatazca vimalAmbaravarNasparzagandhavaravAmitahAsaM / / sadvilAsagaticeSTita'lIla te zarIramaramatra labhante // ...', gItavAdyatatitUryaninAdestAMstadAtha samapetya saharSAH / devadeva vanitAH praNipatya kurvate'tra samapAsanameSAM // phullapaGkajasamairatha hastaidakSiNaH pravaralakSaNakoNaH / cAracandravadanA natimeSAM snigSadRSTihasitAH pratigRhya // mRgapAsanamastakopaviSTAn mRgapAnapragatAnivAcalAnAM / aya tAnabhiSekamApayaMti muditAstatra surAH suvarNakumbhaH / / "pravikAzaya vaktrapaGkajAni suranAthArkaguNAMzubhiH surANAM / kurumaH suciraM tvamAdhipatyamiti tAnvAgbhirabhiSTuvanti va // . gA0-TI---zubharUpa, zubhagandha, aura prazasta tejadhArI mahatI RddhikA dhAraka deva bhI hokara gande garbhasthAnameM vAsa karatA hai| devoMmeM utpattikA varNana karate hue kahA hai jaise AkAzameM sahasA hI zIghratAse indradhanuSa, vijalI aura megha prakaTa hote hai usI prakAra devoMkA janma hotA hai| unakA zarIra apavitra vastuoMse rahita hotA hai, vAta, pitta aura kaphase utpanna honevAle rogoMse rahita hotA hai| kheda aura nIMdale. rahita hotA hai| utkRSTa yauvanase yukta hotA hai, saba rUpase paripUrNa hotA hai, uttama kAntise yukta hotA hai| uttama rUpa, rasa gandhase yukta hai| vacana-vilAsa, hAsa-vilAsa, gati ceSTAse lIlA sahita hotA hai| ve deva aisA zarIra tatkAla prApta kara lete haiN| usake pazcAt gIta vAdyoMkI paMkti tathA bheroka zabdoMke sAtha deva-devAMganA bar3e harSake sAtha unake pAsa jA, namaskAra karake unakI sevA karate haiN| hAsa sahita snigdha dRSTise yukta sundara candramukhI devAMganAeM khile hue kamalake samAna tathA uttama lakSaNoMse yukta dakSiNa hAthoMse unakA namaskAra svIkAra karatI haiN| parvatoMke agrabhAga para baiThe hue siMhake samAna siMhAsanake mastaka para baiThe hue una devoMkA ve deva prasannatApUrvaka suvarNa kalazoMse abhiSeka karate haiN| he devendrarUpI sUrya ! apane guNarUpI kiraNoMse devoMke mukharUpI kamaloMko vikasita karo aura cirakAla taka hamAre svAmI raho, isa 1. zIlAM A0 / 2. divyava -A0 / 3. tatra suvarNaratnaku -A0 / 4. kuruta -A0 / Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA AdAya naidAgharavi ziraHsu nyastairivartemakuTAni bhUtvA / vibhUSitAzcAbharaNairanahArAghahArAMgadakuNDalAdyaiH // jyotivibhUSAn gaganapradezAn, vidyudvinaddhAn rucirAmbudAMzca / ratnAcitAn hemamahAgirIzca vizeSayanto'bhyadhikaM vibhAnti // vivyavIryabalavikramAyuSo divyadIptavapuSo vizo vaza / bhAsayaMti vimalAMba rAkavaddivyasaumyavapuSaH zazAGkavat // .. dUramapyatipatanti lAghavAt gauravAda girisamA bhavanti ca / ANavAdativizanti medinI pArthivAcca mahato'pi rundhte|' kASThamagnimanilaM jalaM mahIM saMpravizya ca tanaH shriirinnaa| nivizeSaguNa kAH sahAsituM te bhavanti suciraM suzaktayaH / / pAvakAcalamuran vanAvanIsAgasaMzca sahasA nipatya te / sthAnamIpsitatama zramAvinA yAnti cApratiha'tA:samIravat / utkSipeyuravanI "mahAbalAt pAtayeyurapi mndraankraiH| mandarAgrazikharaM dharAsthitAste spazeyarapi yadyabhIpsitaM // Izitu suranRNAmayatnataH krtumaatmvshgaanmgaanpi| .. rUpamAtmamanasAM samIpsitaM 'sraSTubhagyalamamI "sahasradhA // .. prakAra ve deva apane vacanoMse unakI stuti karate haiN| unake mastaka para mukuTa zobhita hote haiM jo mAnoM grISma kAlake sUryako hI pakar3a kara siroM para rakha liyA hai. aise pratIta hote haiN| una mukuToMse tathA hAra, arddhahAra, bAjUbanda, kuNDala Adi bahumUlya AbharaNoMse bhUSita hokara ve deva sUryacandrase suzobhita AkAzase, bijalIse sambaddha sundara meghoMse aura ratnoMse khacita svarNamayI parvatoMse bhI adhika suzobhita hote haiN| divya vIrya, bala, vikrama aura AyuvAle tathA divya camakadAra zarIravAle ve deva nirmala AkAzameM sthita sarya aura divya saumya zarIravAle candramAkI taraha daso dizAoMko prakAzita karate haiN| ve lAghavase sudUra taka Upara uThe hue haiM aura gauravase parvatake samAna hote haiN| sUkSma honese pRthivImeM praveza karate haiM aura mahAn honese bar3oM-bar3oMko rokate haiN| arthAt aNimA, mahimA, laghimA aura garimA siddhike dhArI hote haiN| ve kASTha, agni, vAyu, jala aura pRthvImeM tathA prANiyoMke zarIrameM praveza karake unhIMke samAna ho jAte haiN| aisI unameM zakti hotI hai| ve Aga, parvata, pRthvI aura sAgarameM, sahasA praveza karake zramake binA beroka-Toka vAyukI taraha icchita sthAnako cale jAte haiN| ve mahAn balase pRthvIko Upara uThA sakate haiN| apane hAthoMse mandarAcalako girA sakate haiN| ve pRthbI para rahakara yadi cAheM to sumerukI coTIke agrabhAgako chU sakate haiM arthAt prApti aura prAkAmya siddhise sampanna hote haiN| . ve binA prayatnake devoM aura manuSyoMkA svAmitva kara sakate haiN| mRgoMko bhI apane vaza meM kara sakate haiM aura hajAroM icchita rUpa banA sakate haiN| arthAt Izitva aura vazitva siddhise sampanna hote haiN| apanI sugandhase aura miSTa vacanoMse dizAoMko pUritA karake santAna Adike 1. to'tyadhi -A0 / 2 barAH kvaciddi -A0 / 3. ti vibhavAt su-A0 / 4. tAM zarIra-a0 / 5. mahAcalAt -a0 mu0| 6. spaSTuma --a0 / .9; sahastavAH -A0 / Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 802 bhagavatI ArAdhanA saMpUryAzAH svasurabhigandhairvAgni mRSTa: zubhakusumezva / saMtAnAviracitamAlA nityAmlAnAH parivahamAnAH / / mAlyargandhaiH sukhumanuliptA vaSrvastrANyativirajAMsi / raMramyaMte ratinipuNAbhissvAbhiH sADhe varavanitAbhiH / sukhenaivaM jIvanto yAnti viyogakRtaM paritApaM / tatra mahaddhiyutA api devAH strIpuruSA viSamAyuSa eva // prANabhUtAmiha madhyamalokaH tIvratarAdikaSAyacatuSkaM / syAtsurasaMtatayaH samakAlAH, tanna bhavaMti hi karmavazena // abdhyupamAnitajIvitadeve, strI cirajIvitavatyapi tasyAH / palyamitaM bata jIvitakAlaM tena viyogamitaH surlokH|| .. mRtyukRtaM ca vicintya saduHkhaM bhAvi sarAH pribhiitmnskaaH| tatra bhajanti magA iva baddhA vyAghrasamIpamapetya sbhiikaaH|| garbhakRtAmapi te duravasthA saMparicintya punaH samavApya / zokabhaye vipule pariyAnti cArakaroSa ivAbhyupayAte // mUtrapathAvazuceratiduHkha nirgamanaM smaratAM ca zucInAM / janmatayeti bhayaM divijAnA, syAvadhikaM tavavApya sakha tat // tAnapi cAsu patet kSudaniSTA pazyata sarpavadhUriva kssttaa| varSasahasramitIha gate'pi kAladaro na jahAtyahA~madraM / / ucchvasanaM zramajaM nRpatepi pakSamitevisaMyavi yAnti / kAnyasureSu kathA bata loke hI sabhayo jananArNavavAsaH // sundara phUloMse racita mAlA dhAraNa karate haiM jo kabhI murajhAtI nahIM hai / / sukhapUrvaka mAlA aura gandhase vilipta ve deva atyanta svaccha vastra dhAraNa karate haiM aura ratimeM nipuNa apanI devAMganAoMke sAtha ramaNa karate haiM / isa prakAra sukhapUrvaka jIvana yApana karate hue viyogajanya santApako sahate haiN| kyoMki svargoMmeM mahaddhika bhI deva-devAMganA samAna AyuvAle nahIM hote| Age-pIche marate haiM / madhyalokase yahA~ke prANiyoMkI kaSAya tIvratara hotI hai| ataH karmavaza deva-devAMganAoMkI Ayu samAna nahIM hotI // devako Ayu sAgarapramANa hotI hai aura devAMganA cirakAla taka bhI jIvita rahe to usakI Ayu palyapramANa hI hotI hai isaliye devalokameM viyogajanya santApa hotA hai / bhaviSyameM honevAle mRtyu janya duHkhakA vicAra karake deva Dara jAte haiM aura vahA~ aise bhayabhIta rahate haiM jaise vyAghrake samIpameM bAMdhe gaye mRga / svargalokase cyuta honepara garbhameM honevAlI duravasthAkA bhI vicAra karake ve mahAn zoka aura bhayase yukta hote haiM jaise koI jelakhAnese DaratA hai| pavitra devoMko devalokameM jitanA sukha hotA hai usase bhI adhika bhaya strIke apavitra mUtramArgase janma lenekA smaraNa karake janmase hI hotA hai| yahA~ svargameM to hajAra varSa bItanepara bhI bhUkha nahIM satAtI thii| kintu manuSya paryAyameM janma lenepara sarpiNIkI taraha bhUkha satAtI hai, yaha bhaya ahamindradevako bhI nahIM chor3atA / svargameM to pandraha dinameM eka bAra zvAsa lenekA zrama uThAnA hotA 1. mRSTa -A0 mu0 / 2, mA vastrAva -a0 / 3. tatra sukhato'pi yAMti -A0 / Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 803 rogajarAvikalatvavihInAstatra punazca bhavammanujAnAm / tatsahitaM prasamIkSya purastAt prApyamavazyamatazcyatamAtre // anyavazAdavazA vilapanto dezamivAnyamupadravayuktaM / saMpratipatsava ugrabhayaM te zokavazA bahuzo'pi bhavanti / yatsurasaukhyamavApya vimAne bhUtarujo jagatIrapi yAnti / tatparicintayatA kuzalAnAM kena sureSu bhavedabahamAnaM // te'vadhinA vidhinA bahutattvaM dUragatAnyapi jAnata eva / tena bhayAnyanubhUya purastAvaznuvate 'bhayakRdyadapazcAt // yaH sahasA bhayamabhyupayAti pUrvataraM na bhayaM sa upaiti / prAgviditAtmavadhastu naraH prAk prApya bhayaM vadhameti hi pazcAt // ato na saukhyaM tadihAsti kiMcana vimazyamAnaM manasA bhavANaMve / sukhe prasaMkto vipule pumAnayaM bhajeta duHkhena vinANunApi yat // yathANukezopahate'pi bhojane na taM naro rocayate kuloditH| tathAlpadoSe'pyasukhe sukhe sati na tadbudho rocaya kadAcana // prapoyamAne'mbuni pAtito yathA lavo'pi mUtrasya tadaMbu dUSayet / tathA lavAMzo'pyasukhasya satsukhe karoti sarvasya sukhasya dUSaNaM // kintu manuSyagatimeM to satata zvAsa lenA hotA hai| hA, janmarUpI samudrakA vAsa bhayakAraka hai| yahA~ devagatimeM to roga, bur3hApA Adi nahIM hai / kintu manuSyoMmeM to ye saba haiN| yahA~se cyuta hone para ye saba avazya prApta hoNge| aisA dekha ve deva daHkhI hote haiN| jaise koI paravaza hokara upadanase yukta anya dezameM jAnepara vilApa karatA hai vaise hI deva svAdhIna hote hue bhI paravaza hokara devagatise manuSyagatimeM jAnekA bahuta zoka karate haiN| svargake vimAnoMmeM devoMkA sukha prApta karake bhI jIvoMko punaH isI manuSyalokameM janma lenA hotA hai aisA vicAra karanevAle vuddhimAnoMko devoMke prati bahumAna kaise ho sakatA hai| ve deva avadhijJAnake dvArA dUravartI tattvoMko bhI jAnate hI haiN| isase pahale hI bhayakA anubhava karate haiN| jo bhaya acAnaka upasthita hotA hai usakA bhaya pahale se nahIM hotaa| kintu jisa manuSyako pahalese yaha jJAta ho jAtA hai ki merA vadha hogA vaha pahale bhayabhIta hotA hai, pIche mArA jAtA hai / arthAt manuSyagatimeM to mRtyukA bodha pahalese nahIM hotaa| kintu devagatimeM to mRtyuse chaha mAsa pUrva mAlA murajhA jAtI hai| ataH matya pIche hotI hai aura usakA bhaya pahale A jAtA hai| ataH vicAra karanepara isa saMsArarUpI samudra meM kucha bhI sukha nahIM hai| bahuta sukhameM Asakta manuSya bhI eka paramANu pramANa duHkhake binA sukha nahIM bhoga sakatA / arthAt saMsArake sukhameM duHkhakA mizraNa rahatA hI hai| jaise kulIna manuSyako yadi bhojanameM jarA sA bhI bAla Adi gira jAye to bhojana nahIM rucatA usI prakAra jJAnIko bahatase sukhameM thor3A sA bhI duHkha milA ho to vaha sukha nahIM ructaa| jaise pIneke pAnImeM mUtrakI eka bUMda bhI giranepara vaha pAnI dUSita 1. bhaya mapyaya pazcAt -A0 / 2. pumAnayaM -A0 mu0| 3. dopo'ya-a0 mu0 / 4. pradIpamAne -a0 praa0| 101 Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 804 bhagavatI ArAdhanA guNairanekairapi saMyutAM striyaM kRtApacArAM sakRvapyanighRNaH / naro jahAtyeva yathA tathA budho na dRSTidoSAdiva somicchati (?) 'kuNimammi vasati gambhe' kuthitagarbhe vasati / 'dhigatyu saMsAravAsassa' dhigastu saMsAravAsasya / uktaM ca-- tyAgAdbhogAdeva 'samutthaM manujeSu garbhasmRtyA garbhanipAtaM ca samIkSya / trastAdeva dehAzucInapi nirIkSya garbhAviSTA duHkhamivAnte'nubhavanti // 1797 // idha kiM paraloge vA sattU purisassa huMti NIyA vi / ihaiM paratta vA khAi puttamaMsaM NiyayamAdA // 1798 // 'ittha ki paraloge vA' ihaloke paraloke vA, 'purisassa NIyA vi sattU hoMti' baMdhavo'pi zatravo bhavaMti puruSasya / 'ihaI paratta vA khAi' iha vA paratra vA atti, 'puttamaMsaM NiyayamAdA' putrasya mAMsaM AtmIyA jananI atti kimataH paraM kaSTaM / / 1798 // hoUNa riU bahudukkhakArao baMdhavo puNo hodi / . iya parivattai NIyattaNaM ca sattuttaNaM ca jaye // 1799 / / 'hoUNa riU' ripurbhUtvA pUrva / 'bahudukkhakaro' vicitrduHkhkaarii| sa eva puNo pazcAdapi / 'piya bandhavo hodi' priyabAMdhavo bhavati / 'iya parivattadi' evaM parivartate / 'NogattaNaM ca sattuttaNaM ca' bandhutvaM ca zatrutvaM ca / 'jarge' jIvaloke // 1799 / / vimalAhedaM vekeNa mArio NiyayabhAriyAgabbhe / jAo jAo jArdibharo sudiTThI sakammehiM // 1800 // 'vimalAheDhuM' vimalAnimittaM / 'vakeNa mArivo' vakrAkhyena bhRtakena mAritaH / kaH ? 'sudiTThI' sudRSTiho jAtA hai usI prakAra duHkhakA jarA sA bhI aMza saba sukhako dUSita kara detA hai| jaise aneka guNoMse yukta strI yadi eka bAra bhI vyabhicAra doSase dUSita ho jAye to dayAlu bhI manuSya use tyAga detA hai| usI prakAra jJAnI manuSya bhI duHkhase mizrita sukhako tyAga detA hai| ataH kahA hai-manuSyoMmeM garbhakA smaraNa karake tathA garbhapAtako dekhakara aura manuSyoMke apavitra zarIrako dekhakara deva duHkhI hote haiM aura maraNa honepara garbhameM praveza karake duHkha bhogate haiM // 1797 // gA0-isa loka athavA paralokameM bandhu bhI manuSyake zatru ho jAte haiN| isa loka tathA paralokameM mAtA bhI apane putrake mAMsako khAtI hai isase adhika kaSTakI bAta aura kyA hai ? // 1798 // gA0-bahuta duHkha denevAlA zatru bhI punaH priya bandhu ho jAtA hai| isa prakAra jagatmeM bandhutA aura zatrutA parivartanazIla hai // 1799 / / gA-sudRSTi nAmaka ratnapArakhI maithuna karate samaya apanI patnI vimalAke nimittase 1. samutthAn a0 / 2. trastA dehacazunIvi -a0 / Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 805 nAmadheyaH / 'sakammehi' AtmIyaH karmabhiH / 'jAdo' utpannaH / kva 'niyayabhAriyAganbhe' nijabhAryAgarthe / 'jAdibharo jAdo' jAtismarazca jAtaH / / 1800 / / hoUNa baMbhaNo sottio khu pAvaM karittu mANeNa / suNago va sUgaro vA pANo vA hoi paraloe // 1801 / / 'hoUNa baMbhaNo sottio' zrotriyo brAhmaNo bhUtvA / 'mANeNa' jAtimadena / guNijananindAvamAnAbhyAM 'pApaM karittu' pApaM kRtvA nocairgotramupacitya / 'suNago va sagaro vA pANo vA hovi paraloe' zvA zaMkarazcANDAlo vA bhavati parajanmani / / 1801 // dAridda aDDhittaM jiMdaM ca thudiM ca vasaNamabbhudayaM / pAvadi bahuso jIvo purisitthiNaqsayattaM ca / / 1802 / / 'dArida' dAridrayaM / 'bahuso jIvo pAvadi' bahuzaH jIvaH prApnoti lAbhAntarAyodayAt / 'aDDhittaM' AyatAM pUrvavadeva sambandhaH / 'pAvadi bahaso imo' ityanena / lAbhAntarAyakSayopazamAdIpsitAni dravyANi labhate, labdhAni ca nazyanti tataH ADhayatAM / niMdA' zvapAkazcaNDAla: kuNaH kANo durbhago mUrkhaH kRpaNa ityAdikAM / 'di ca' stuti ca kulIno rUpavAn vAgmI ADhayaH prAjJa ityAdikA yazaskorterudayAt / 'evaM dhasaNaM' duHkhaM asaadyodayAt / 'abhadayaM' devamanujabhavajaM sukhaM sadve dyodayAt / 'purisisthiNa(sayattaM ca' puruSatvaM ca strItvaM ca napuMsakatvaM ca bahuzaH prApnoti // 1802 // kArI hoi akArI appaDibhogo jaNo hu logammi / kArI vi jaNasamakkhaM hoi akArI sapaDibhogo // 1803 / / 'akArI api' doSamakurvannapi kArI bhavati, 'appaDibhogo jano' puNyarahito janaH / 'kArIji hurdaapane sevaka baMkake dvArA mArA gayA aura marakara apanI patnI vimalAke garbhase utpanna huaa| utpanna honepara use pUrvajanmakA smaraNa ho AyA / / 1800 // vizeSArtha-vRhatkathAkozameM 153veM nambara para isakI kathA hai / gA0-zrotriya brAhmaNa hokara yaha jIva apanI jAtikA abhimAna karake guNI janoMkI nindA aura apamAnake dvArA nIca gotrakA bandha karatA hai aura marakara paralokameM kuttA, sUkara yA caNDAla hotA hai / / 1801 // gA0 TI0-yaha jIva lAbhAntarAyakA udaya honese aneka bAra daridra avasthA pAtA hai| lAbhAntarAyakA kSayopazama honese aneka bAra icchita dhana pAtA hai| isa prakAra aneka bAra dhanIse daridra aura daridrase dhanI hotA hai| ayazakIrtikA udaya honese caNDAla, kAnA, abhAgA, mUrkha, kaMjUsa Adi nindAkA pAtra hotA hai| yazaHkIrtikA udaya honese kulIna, rUpavAna, dhanI, paNDita ityAdi stutikA pAtra hotA hai / asAtAvedanIyakA udaya honese duHkha uThAtA hai aura sAtAvedanIyakA udaya honese deva aura manuSya bhavakA sukha bhogatA hai| isI prakAra aneka bAra strI, puruSa aura napuMsaka hotA hai / / 1802 // gA-puNyahIna manuSya lokameM doSa nahIM karanepara bhI doSakA bhAgI hotA hai| aura puNyavAna anAcAra karake bhI logoMke sanmukha durAcArI siddha nahIM hotA / / 1803 / / Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA nnapyanAcAraM, 'jaNasamakvaM' janAnAM pratyakSaM 'akArI hodi' durAcAro na bhavati / 'maDibhAga puNyavAn // 180.3 // sarisIe caMdigAe kAlo vesso pio jahA joNho / sarise vi tahAcAre koI vesso pio koI // 1804 // 'sarisIe caMdigAe' caMdrikAyAM samA nAyAmapi / 'kAlo vesso' kAlapakSo dvaSyaH / 'pio jahA joNho' zuklapakSo yathA priyaH / 'sarise vi tahAcAre' sadRze'pyAcAre dvayoH puMsoH / 'koI vesso pio koI' kazcit dvaSyaH kazcita priyaH // 1804 / / iya esa logadhammo ciMtijjaMto karei NivvedaM / dhaNNA te bhayavaMtA je mukkA logadhammAdo // 1805 // 'iya esa logadhammo' ayameSa prANidharmaH / citijjaMto' cintymaano| 'karei NivedaM' nivedaM karoti / 'dhaNNA te bhayavaMtA' puNyavantaste yatayaH / 'je mukkA logadhammAdo' ye muktAH prANidharmAd vyAvaNitAt // 1805 // vijja va caMcalaM pheNadubbalaM vAghimahiyamaccuhadaM / NANI kiha pecchaMto ramejja dukkhudhudaM logaM / / 1806 // 'vijjU va caMcalaM' vidyudiva caMcalaM, 'pheNadubbalaM' phenamiva durbalaM / 'vAdhimahidamaccuhadaM' vyAdhibhimaMthitaM mRtyunA hataM / 'logaM pecchaMto' lokaM pazyan / 'gANI kidha ramejja' jJAnI kathaM tatra rati kuryAt / logadhammacintA // 1806 // azubhatvAnuprekSA prakramyate asuhA atthA kAmA ya huMti deho ya savvamaNuyANaM / eo ceva subho Navari savvasokkhAyaro dhammo // 1807 / / 'asuhA atyA kAmA ya huti' azubhA arthAH kAmAzca bhavanti / 'deho ya savvamaNuyANaM' dehazca sarva gA0-jaise cAMdakI cA~danoke samAna honepara bhI loga kRSNapakSase dveSa karate haiM aura zuklapakSase prema karate haiN| vaise hI samAna AcAra hote hue bhI koI manuSya logoMko priya hotA hai aura koI apriya hotA hai / / 1804 / / gA0-isa prakAra lokadazAkA cintana karanese vairAgya utpanna hotA hai| ve puNyavAna yatijana dhanya haiM jo isa Upara kahI saMsArakI dazAse mukta ho gaye haiM // 1805 // gA0-bijalIkI taraha caMcala, phenakI taraha durbala, rogoMse grasta aura mRtyuse pIr3ita isa lokako dekhakara jJAnI isameM kaise anurAga kara sakatA hai / / 1806 / / isa prakAra lokAnuprekSAkA kathana samApta huaa| aba azubhatva anuprakSAkA kathana karate haiM_gA0--artha, kAma aura saba manuSyoMkI deha azubha hai / eka saba sukhoMkI khAna dharma hI zubha hai / zeSa saba azubha hai // 2807 / / Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA manujAnAm / 'ekko ceva subho' eka eva zubhaH punaH / savvasukhAyaro dhammo sarveSAM saukhyAnAmAkaro dharmaH // 1807 // arthasyAzubhatAM vyAcaSTe - ihalogiyaparalogiyadose purisassa Avahai NiccaM / attho aNatthamUlaM mahAbhayaM muttipaDipaMthI || 1808|| 'ihalogiyaparalogiyabose' aihikAn pAralaukikAMzca doSAn / 'purisassa Avahai NiccaM puruSasya Avahati nityaM / ' atyo aNatthamUlaM' artho'narthAnAM mUlaM, 'mahAbhayaM' mahato bhayasya mUlatvAnmahAbhayaM / 'muttipaDipaMtho' mukterargalIbhUtaH // 1808 || kAmasyAzubhatamtAmAcaSTe kuNimakuDibhavA lahugattakArayA appakAliyA kAmA / uvagho loe dukkhAvahA ya Na ya huMti te sulahA || 1809 / / 807 'kuNimakuDibhavA lahUgattakArayA' azucikuTibhavAH laghutvakAriNaH / 'appakAliyA kAmA' alpakAleSu bhavAH kAmAH / 'uvadho loe' lokadvaye duHkhAvahAzca / Na ya hoMti te sulabhA : ' naiva te sulabhA bhavanti // 1809 // kAmAzubhatvamAkhyAti - aTThidaliyA chirAvakkavaddhiyA maMsamaTTiyAlittA / bahukuNimabhaNDabharidA vihiMsaNijjA khu kuNimakuDI || 1810|| 'aTThivaliyA' asthidalaniSpannA / 'chirAvakkavaddhiyA' zirAvatkalavaddhA / 'maMsamaTTiyAlittA' mAMsa arthakI azubhatA batalAte haiM gA0 - TI0-dhana saba anarthoMkI jar3a hai / yaha puruSameM isa loka aura paraloka sambandhI doSa lAtA hai arthAt dhana pAkara manuSya vyasanoMmeM pha~sa jAtA hai aura usase vaha isa loka meM bhI nindAkA pAtra hotA hai aura paralokameM bhI kaSTa uThAtA hai / mRtyu Adi mahAn bhayoMkA mUla honese dhana mahAbhaya rUpa hai / aura mokSamArgake liye to argalA hai / dhanameM masta manuSya mokSakI bAta bhI sunanA nahIM cAhatA || 1808|| aba kAmakI azubhatA batalAte haiM gA0 - yaha kAmabhoga apavitra apane aura parake zarIra ke saMyoga se paidA hotA hai / yaha manuSyako girAtA hai, use logoMkI dRSTi meM laghu karatA hai / yaha alpakAlake liye hotA hai tathA donoM hI lokoMmeM duHkhadAyI hai / tathA sulabha bhI nahIM hai || 1809|| aba zarIrakI azucitA kahate haiM gA0- yaha zarIra rUpI kuTI haDDI rUpI pattoMse vanI hai / sirAe~ rUpI balkala (chAla) se Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 808 bhagavatI ArAdhanA mRttikAliptA / 'bahukuNimabhaMDabharidA' anekAzucidravyapUrNA / 'vihiMsaNijjA khu kuNimakuDo' jugupsanIyA azucikuTI // 1810 // iMgAlo dhuvvaMto Na suddhimuvayAdi jaha jalAdIhiM / taha deho dhovvaMto Na jAi suddhiM jalAdIhiM // 1811 / / 'iMgAlo dhovvaMto' prakSAlyamAnA maSo na zuddhamupayAti na zuklatAmupayAti / 'jaha' yathA / 'jalAdIhiM' jalAdibhiH / 'taha deho dhovvaMto' tathA zarIraM prakSAlyamAnaM / 'Na jAdi suddhi jalAdIhi na yAti zuddhi jalAdibhiH // 1811 // salilAdINi amejjhaM kuNai amejjhANi Na du jalAdINi / bhejjhamamejjhaM kuvvaMti sayamavi mejjhANi saMtANi // 1812 / / 'salilAdINi' salilAdIni dravyANi zucIni / 'amejjhaM kuNadi' amedhyaM karoti / 'amejjhANi' azucIni / 'Na du jalAdINi mejjhaM kuNadi' naivaM jalAdIni zucitAmApAdayantIti / 'amejjhANi' azacIni 'sayamamejmANi saMtANi' amedhyayogAt svayamazucIni santi / / 1812 // tArisayamamejjhamayaM sarIrayaM kiha jalAdijogeNa / mejhaM havejja mejhaM Na hu hodi amejjhamayaghaDao / / 1813 // 'tArisayamajjhamayaM' zucInAmazucitAkaraNasamarthAzucimayaM zarIrakaM / 'kiha' kathaM / 'nalAvijogeNa' jalAdisambandhena / 'mejhaM havejja' zucirbhavet / 'amejjhamaya ghaDago' amedhyamayo ghaTaH / na sU melo hodi' naiva zucirbhavati / yathA jalAdiyogena // 1813 // yadi zarIramazuci kiM tarhi zucItyatrAha Navari hu dhammo mejjho dhammatthassa vi NamaMti devA vi / ghammeNa ceva' jAdi kha sAhU jallosadhAdIyA / / 1814 / / vA~dhI huI hai| mAMsarUpI miTTIse lIpI gaI hai tathA aneka apavitra vastuoMse bharI huI hai| isa taraha yaha zarIrarUpI kuTiyA ghRNAspada hai // 1810 / / gA0-jaise koyaloMko jalAdise dhonepara bhI ve sapheda nahIM hote| usI prakAra jalAdise dhonepara bhI zarIrakI zuddhi nahIM hotI / / 1811 / / gA0-apavitra zarIra jalAdiko bhI apavitra kara detA hai| arthAt zarIrake sambandhase nirmala jala mailA ho jAtA hai| jala svayaM mailA nahIM hai, svayaM to nirmala hI hai kintu jala zarIrako pavitra nahIM bnaataa| balki zarIrake saMyogase jala hI apavitra ho jAtA hai / / 1812 / / gA.-nirmalako malIna karanevAlA apavitra zarIra jalAdike sambandhase kaise pavitra ho sakatA hai| kyA malase bharA ghar3A pAnose dhonese pavitra ho sakatA hai / / 1813 / / yaha zarIra apavitra hai to pavitra kauna hai, isakA uttara dete haiga.-kintu dharma pavitra hai kyoMki ratnatrayAtmaka dharmameM sthitako deva bhI namaskAra karate 1. ceva hu~ti hu sAhU -a0 / Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 809 'Navari hu dhammo mejjho' dharmaH punaH zuciH / kasmAt khuzabdo yasmAdityarthe vartate / 'dhammatthassa vi NamaMti devA vi' yasmAddharma ratnatrayAtmake sthitasya devA api namaskAraM kurvanti / dharmeNa zucinA yogAdAtmApi zuciriti / 'dharmeNa ceva jAdi khu sAdhU dharmeNava prApnuvanti sAdhavaH / kiM ? 'jallosadhAdIyA' jalloSadhyAdikamRdayatizam // 1814 / / azubhattaM / AsravAnuprekSA nirUpyate jammasamudde bahudosavIcie dukkhajalayarAiNNe / jIvassa du paribbhamaNammi kAraNaM Asavo hodi // 1815 // 'jammasamudde' janmasamudre / 'bahudosavocie' vicitradoSataraGge / 'dukkhajalayarAkiNe' duHkhjlcrairaakiirnne| 'jIvassa paribbhamaNammi' jIvasya paribhramaNe yat kAraNaM tat 'Asavo' Asravo bhavati / nanu ca karmANi kAraNAni natvAsavaH / atrocyate / karmaNAM paribhramaNakAraNAnAM kAraNatvAdAsravaH kAraNamityuktaM // 1815 // maMsArasAgare se kammajalamasaMvaDassa Asavadi / AsavaNIe NAvAe jaha salilaM udadhimajjhammi / / 1816 // 'saMsArasAgare' saMsArasamudre / 'se' tasya / 'asaMvuDassa' saMvararahitasya samyaktvasaMyamakSamAmArdavAjavasaMtoSapariNAmarahitasya / 'kammajalamAsavadi' jJAnAvaraNAdikarmajalamAsravatyAgacchati / 'AsavaNIe NAvAe' AsravaNazIlAyAM nAvi yathA salilaM pravizati / 'udadhimajjhe' samudramadhye // 1816 / / dhUlI Nehuttuppidagatte laggA malo jahA hodi / micchattAdisiNehollidassa kammaM tahA hodi // 1717 / / haiN| pavitra dhake sambandhase AtmA bhI pavitra hai| dharmase hI sAdhu bhI jallauSadhI Adi RddhiyoMko prApta karate haiN| arthAt ratnatrayarUpa dharmakA sAdhana karanese sAdhuoMke zarIrakA mala bhI auSadhIrUpa ho jAtA hai / / 1814 // Age AsravAnuprekSAko kahate haiM gA0-TI0-yaha janmamaraNarUpI samudra vividha doSarUpI laharoMse yukta hai tathA duHkharUpI jalacara jIvoMse bharA hai| isa samudra meM paribhramaNakA kAraNa Asrava hai| zaMkA-saMsAra samudrameM parimramaNakA kAraNa to karma haiM, Asrava nahIM hai| samAdhAna-paribhramaNakA kAraNa karma haiM yaha ThIka hai| kintu una karmoM kA kAraNa Asrava hai / ataH Asravako paribhramaNakA kAraNa kahA hai // 1815 // gA0-jaise samudrake madhyameM chedayukta nAvameM jala praveza karatA hai vaise hI saMsArarUpI samudra meM jo jIva saMvarase rahita hai arthAt samyaktva, saMyama, kSamA, mArdava, Arjava, santoSa Adi rUpa pariNAmoMse rahita hai usake jJAnAvaraNa Adi karmarUpa jalakA Asrava hotA hai // 1816 / / gA0---jaise telase lipta zarIrameM lagI huI dhUla malarUpa ho jAtI hai vaise hI jo AtmA Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 810 bhagavatI ArAdhanA 'dhUlI huttappidA laggA' dhUlI snehAmyaktazarIralagnA / 'jahA malo hoda' yathA malaM bhavati / 'micchattAdisiNehollidassa' mithyAtvAsaMyamakaSAyapariNAmasnehAmyattasyAtmanaH pradezeSvavasthitaM karmaprAyogyaM dravyaM / 'tahA' tathA / 'kammaM hodi' karma bhavati / etaduktaM bhavati-AtmapariNAmAnmithyAtvAdikAta viziSTaM pudgaladravyaM karmatvena pariNamayatIti karmatvaparyAyaheturAtmanaH pariNAma Asrava ityarthaH // 1817 // ogADhagADhaNicido puggaladavvehiM sannadoM logo| suhamehiM bAdarehiM ya dissAdissehiM ya taheva // 1818 / / 'bhogADhagADhaNicido' anupravezagADhaM nicitaH / 'puggaladahi' pudgaladravyaH 'savvado logo' kAtsyena lokaH / 'suhamehi bAdareMhi ya' sUkSmaH sthUlazca / "vissAdissehi' cakSuSA dRzyaradRzyazca / 'taheva' tathaiva / etayA gAthayA karmatvaparyAyayogyAnAM pudgaladravyANAM sarvatra lokAkAze bahUnAmastitvamAkhyAtam // 1818 // ke te AsravA ityatrAha micchattaM aviramaNaM kasAya jogA ya AsavA hoti / arahaMtavRttaatthesu vimoho hoi micchattaM // 1819 / / 'micchattaM aviramaNaM kasAyajogA ya AsavA hota' mithyAtvamasaMyamaH kaSAyayogAzca AsravA bhavanti / AsravatyAgacchanti karmatvaparyAyaM pudagalA ebhiH kAraNabhUtairiti mithyAtvAdaya AmravazabdavAcyAH teSvAsraveSu / mithyAtvasvarUpaM kathayati / 'arahaMtavRtta atthesu' arhadukteSu anantadravyaparyAyAtmakeSu artheSu 'vimoho micchattaM hodi' azraddhAnaM mithyAtvaM bhavati // 1819 // asaMyamamAcaSTe aviramaNaM hiMsAdI paMca vi dosA havaMti NAyavvA / kodhAdIyA cattAri kasAyA rAgadosamayA // 1820 // mithyAtva, asaMyama aura kaSAyapariNAmarUpa tailase lipta hotA hai usa AtmAke pradezoMmeM sthita karmarUpa honeke yogya pudgalaskandha karmarUpa ho jAte haiN| isakA Azaya yaha hai, mithyAtva Adi rUpa AtmAke pariNAmoMse viziSTa pudgaladravya karmarUpase pariNamana karatA hai isaliye karmarUpa pariNamanameM kAraNa AtmAke pariNAma hI Asrava haiM // 1817 / / gA0-yaha loka sarvatra pudgala dravyoMse ThasAThasa bharA huA hai| ve pudgala sUkSma bhI hai aura bAdara bhI haiN| cakSuke dvArA dikhAI dene yogya bhI haiM aura na dikhAI dene yogya bhI haiN| To0-isa gAthAke dvArA karmarUpa honeke yogya pudgala dravyoMkA sarvatra lokAkAzameM astitva batalAyA hai / / 1818 // ve Asrava kona haiM yaha batalAte haiM gA0-mithyAtva, asaMyama, kaSAya aura yoga ye Asrava haiN| jina kAraNoMse pudgala karmarUpa hokara Ate haiM una mithyAtva Adiko Asrava kahate haiN| unameMse mithyAtvakA svarUpa kahate haiM-ahaMnta bhagavAnke dvArA kahe gaye ananta dravya paryAyAtmaka padArthoM meM azraddhAna karanA mithyAtva hai // 1919 // Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 811 vijayodayA TokA 'aviramaNaM' aviramaNaM nAma / "hiMsAdi paMca vi dosA' hiMsAnatasteyAbrahmaparigrahAkhyAH paJcApi doSAH / 'havaMti NAdavvA' aviramaNaM bhavantIti jJAtavyAH / pramattayogAtprANavyaparopaNaM, asadabhidhAnaM, adattAdAnaM, maithunakarma vizeSaH, mUrchA ceti ete pariNAmA aviramaNazabdenocyante / viramaNaM hi nivRttistato'nyatvAt / pravRttirUpA hiMsAdaya: aviramaNaM ityucyate / 'kodhAdIgA' krodhamAnamAyAlobhAH / 'cattAri' catvAraH / 'kasAyA' kaSAyA ityucyante / 'rAgadosamayA' rAgadveSAtmakAH // 1820 // rAgadvaSayormAhAtmyaM darzayati kiMhadA rAo raMjedi NaraM kuNime vi jANugaM dehe / kihadA doso vesaM khaNeNa NIyaMpi kuNai NaraM // 1821 / / 'kihadA rAo raMjedi gara' kathaM tAvadrAgo raJjayati naraM / 'kuNime vi dehe' azucAvapi dehe, anurAgasyAyogye / 'jANugaM' zarIrAzucitvaM jAnantaM ajJaM raMjayati / sAre vastuni naraM raJjayatIti na taccitraM jJAtAramazucinyasAre zarIre raJjayatItyetadadbhutamiti bhAvaH / 'doso' doSaH, 'kihavA vesaM kuNadi' kathaM tAvadveSyaM karoti / 'khaNeNa' kSaNamAtreNa / 'NIyaMpi paraM' bAndhavamapi nrN| anenApi dveSamAhAtmyamAkhyAyate / rAgAzrayAnapi baMdhUn dvaSyAn karotIti / / 1821 // sammAdiTThI vi garo jesiM doMseNa kuNai pAvANi / dhittesi gAraviMdiyasaNNAmayarAgadosANaM // 1822 / / 'sammAdiTThI vi garoM' tattvajJAnazraddhAnasamanvito'pi naraH / 'besi doseNa kuNadi pAvANi' yeSA doSeNa karoti pApAni / "vittesiM gAraveM diyasaNNAmaparAgadosANaM' dhiktAngauravAnindriyANi saMjJAmadAna rAgadvaSAMzca // 1822 / / asaMyamakA svarUpa kahate haiM gA0-hiMsA, jhUTha, corI, abrahma aura parigraha ina pAMca doSoMko asaMyama kahate haiM ! kaSAyayukta AtmapariNAmake yogase prANoMke ghAtako hiMsA kahate haiN| prANi pIr3AkAraka aprazasta vacana bolaneko asatya kahate haiN| binA dI huI vastuke grahaNako corI kahate haiN| maithuna karmako abrahma kahate haiM aura mamatva bhAvako parigraha kahate haiN| ye saba pariNAma asaMyama kahe jAte haiN| ina sabase nivRttiko saMyama kahate haiM / aura pravRttirUpa hiMsAdi pariNAma asaMyama haiN| tathA rAga-dveSamaya cAra kaSAya haiN| arthAt hiMsAdirUpa pariNAma asaMyama haiM aura krodhAdi kaSAya haiM inameMse krodha aura mAna dvaSarUpa haiM aura mAyA, lobha rAgarUpa haiM // 1820 // rAga aura dvaSakA mAhAtmya batalAte haiM gA0-Tooyaha zarIra azuci hai| rAgake ayogya hai| yaha rAga zarIrakI azucitAko jAnanevAle ajJAnIko usameM anurakta karatA hai sAravAn vastumeM manuSyako anurakta nahIM krtaa| isameM koI Azcarya nahIM hai| Azcarya isameM hai ki yaha jAnanevAleko bhI asAra zarIrameM anurakta karatA hai| tathA dveSa kSaNamAtrameM bandhu manuSyako bhI dvaSakA pAtra banAtA hai| isase duSakA mAhAtmya kahate haiM ki jo bandhu rAga karane yogya haiM unheM bhI vaha dvaSakA pAtra banAtA hai // 1821 // gA0-tattvoMke jJAna aura zraddhAnase yukta manuSya bhI arthAt samyagdRSTI manuSya bhI jinake 102 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 812 bhagavatI ArAdhanA jo abhilAso visaesu teNa Na ya pAvae suhaM puriso / pAvadi ya kammabaMdhaM puriso visayAbhilAseNa / / 1823 // 'jo abhilAso visaesu' yo abhilASo viSayeSu sparzAdiSu / teNa viSayAbhilASeNa Na ya pAvade suhaM puriso' prApnoti naiva sukhaM puruSaH / 'pAvadi ya kammabaMdhaM prApnoti ca karmabandhaM, 'puriso visayAbhilAseNa' puruSo viSayAbhilASeNa nimittena / etena viSayAbhilASapariNAmasya prANinAmasakRta pravartamAnasyAhitatA niveditA, sukhaM na prayacchati karmabandhakAraNaM tu bhavatIti viSayAbhilASasyAsravasya svarUpaM kathitaM // 1823 // viSayAbhilASasya duSTatAM prakArAntareNAcaSTe-- koI Dahijja jaha caMdaNaM Naro dArugaM ca bahumollaM / NAsei maNussabhavaM puriso taha visayaloheNa // 1824 / / 'koI Dahijja jaha caMdaNaM" kazcidyathA daheccandanaM / 'bahumollaM' mahAmUlyaM / 'dArugaM ca' agurvAdidAru ca, yathA dahati bhasmAdikaM svalpaM samuddizya / 'tahA NAdi maNussabhavaM' tathA nAzayati mAnuSabhavaM atIndriyAnantasukhakAraNaM / 'puriso taha visayalobheNa' atitucchaviSayagAyana / / 1824 // uktaM ca viSayA janitendriyotsavA bahubhizcApi samanvitA rsaiH| viSagarbhasusaMskRtAnnavat paribhuktAH pariNAmadAruNAH // .' viSayasukhapratibaddhalolacitto viSayanimittamaniSTakarma kRtvA / viSayasukhapravihINajAtijAto viSayasukhaM labhate nAnA vipuNyaH // doSase pApa karatA hai una gAravoMko, indriyoMko, saMjJAmadoMko aura rAga dvaSako dhikkAra ho // 1822 / / 'gA.-viSayoM meM jo abhilASA hai usake kAraNa puruSa sukha nahIM pAtA viSayoMkI cAhake nimittase puruSa karmabandha karatA hai // 1823 / / ___ TI0-isase prANiyoMmeM nirantara pravartamAna viSayoMkI cAharUpa pariNAmako ahitakArI batalAyA hai| usase sukha to nahIM hotA, kintu karmabandha hotA hai| ataH viSayoMkI abhilASAko AsravarUpa kahA hai // 1823 // . gA0-To-anya prakArase viSayoMkI abhilASAkI duSTatA batalAte haiM jaise koI manuSya rAkha Adike liye bahumUlya candanakI lakar3Iko jalA detA hai| vaise hI manuSya ati tuccha viSayoMke lobhase usa manuSya bhavako naSTa kara detA hai jisake dvArA atIndriya ananta sukha prApta ho sakatA hai / kahA bhI hai-ye viSaya indriyoMke liye Ananda utpanna karate haiM to bahutase rasa una viSayoMmeM rahate haiN| kintu viSase saMskAra kiye gaye annakI taraha unako bhoganepara atyanta bhayaMkara pariNAma hotA hai| jisakA caMcala citta viSaya sukhameM atyAsakta hotA hai vaha viSayoMkI prAptike liye aniSTa kArya karake aisI paryAyameM janma letA hai jahA~ use viSayasukha milatA hI nahIM / ThIka hI hai, puNyahIna manuSya viSayasukhako nahIM pAtA // 1824 / / Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 813 chaDDiya rayaNANi jahA rayaNaddIvA harejja kaTThANi / mANusabhave bi chaDDiya dhamma bhoge bhilasadi tahA / / 1825 // 'chaDDiya rayaNANi jahA' ratnAni tyaktvA yathA, 'rayaNaddIvA harejja kahANi' ratnadvIpAtkASThAnyAharati / 'tahA mANasabhave vi' manaSyabhave'pi. 'chaDiDaya dhamma' dharma vihAya / 'bhoge bhilasadi' bhogAnvAJchati / etaduktaM bhavati-anekasAraratnAspadaM ratnadvIpaM sudurlabhaM prApya mudhA labdhAnyapi ratnAnyanupAdAya asAramindhanaM sulabhaM sArabuddhayA yathA kazcidAharati jaDaH / tathAnekaguNaratnAkaraM manuSyabhavaM duravApamavApya atarpakaM parAdhInaM alpakAlikaM viSayasukhamabhilaSati // 1825 // gaMtUNa NaMdaNavaNaM amayaM chaMDiya visaM jaha piyai / mANusamave vi chaDDiya dhammaM bhoge bhilasadi tahA / / 1826 / / 'gaMtUNa gaMdaNavaNaM' gatvA nandanavanaM / 'amayaM chaDDiya' amRtaM tyaktvA / 'visaM jahA piyai' vipaM yathA pivati kazcit / 'mANusabhave vi chaDDiya' manuSyabhave'pi tyaktvA / 'dhamma' dharma / 'bhogebhilasadi tahA' bhogAnAbhilaSati tathA / / 1826 // . . yogazabdArthamAcaSTe pAvapaogA maNavacikAyA kammAsavaM pakuvvaMti / bhujjaMto dubhattaM vaNammi jaha AsavaM kuNai // 1827|| 'pAvapaogA' pApaM prayujyate pravartyate ebhiriti pApaprayogAH / 'maNavacikAyA' manovAkkAyAH, 'kammAsavaM pakuvvaMti' karmatvaparyAyAgamaM pudgalAnAM kurvanti / 'bhujaMto dubhattaM' bhuJjamAno durAhAraM / 'varNami naha AsavaM kuNadi' vraNe yathA Asrava srati pUtInAM karoti / / 1827 / / . gA0-TI0- jaise koI manuSya ratnadvIpameM jAkara ratnoMko chor3a lakar3I vInatA hai vaise hI manuSyabhavameM dharmako chor3a bhogoMkI abhilASA karatA hai| isakA abhiprAya yaha hai ki jaise koI mUrkha aneka bahumUlya ratnoMse bhare tathA. atidurlabha ratnadvIpameM jAkara vinA prayatnake hI prApta bhI ratnoMko grahaNa na karake asAra aura sulabha iMdhanako hI sArabhUta mAnakara grahaNa karatA hai, usI prakAra jo manuSyabhava aneka guNarUpI ratnoMkI khAna hai, jisakA milanA vahuta kaThina hai use prApta karake bhI ajJAnI aise viSayasukhakI abhilASA karatA hai jo tRpti pradAna nahIM karatA tathA parAdhIna hai aura alpa kAla hI rahatA hai / / 1825 / / - gA0-jaise koI puruSa nandana vanameM jAkara bhI amRtako chor3a viSa pItA hai| vaise hI manuSyabhavako pAkara bhI manuSya dharmako chor3a bhogoMkI abhilASA karatA hai / / 1826 / / yogazabdakA artha kahate haiM gA0-jinake dvArA pApameM pravRtti kI jAtI hai ve. mana, vacana, kAya, pudgaloMko karmarUpase pariNamAte haiN| jaise apathya sevana karanevAlA apane ghAvameM pIba paidA karatA hai| arthAt jaise apathya sevana karanese ghAvameM pIva AtA hai vaise hI mana, vacana, kAyakI pravRttise karmo kA Asrava hotA hai / / 1827 // Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 bhagavato ArAdhanAM karmANi zubhAzubharUpANi dvividhAni, tatra kasya karmaNaH ka Asrava ityatrAha aNukaMpAsudhuvaogo vi ya puNNassa AsavaduvAraM / taM vivarIdaM AsavadAraM pAvassa kammassa // 1828 // 'aNukaMpA' anukampA / 'sudhuvaogoM' zuddhazca prayogaH pariNAmaH, 'puNNassa AsavaduvAraM' pudgalAnAM puNyatvaparyAyAgamanamukhaM sadyaM samyaktvaM ratihAsyapuvedAH zubhe nAmagotre zubhaM cAyuH puNyaM etebhyonyAni pApAni / anukampA triprkaaraa| dharmAnukampA mizrAnukampA sarvAnukampA ceti / tatra dharmAnukampA nAma parityakAsaMyameSu mAnAvamAnasukhaduHkhalAbhAlAbhatRNasuvarNAdiSu samAnacitteSu dAntendriyAntaHkaraNeSu 'jananImiva muktimAzriteSu parihRtograkaSAyaviSayeSu divyeSu bhogeSu doSAnvicintya virAgatAmupagateSu saMsAramahAsamudrAdbhayena nizAsvapyalpanidreSu, aGgIkRtanissaGgatveSu, kSamAdidazavidhadharmapariNateSu yAnukampA sA dharmAnukampA, yayA prayukto jano vivekI tadyogyAnnapAnAvasathaiSaNAdikaM saMyamasAdhanaM yatibhyaH prayacchati / svAmaviniguhya zakti upasargadoSAnapasArayati AjJApyatAmiti sevAM karoti bhraSTamArgANAM panthAnamupadarzayati / taiH prasaMyogamavApya aho sapuNyA vayamiti hRSyati, sabhAsu teSAM guNAnutkIrtayati', tAn gurumiva pazyati / teSAM guNAnAmAbhIkSNaM smarati, mahAtmabhiH kadA nu mama samAgama iti / taiH saMyogaM samIpsati, tadIyAn guNAna parairabhivarNyamAnAnnizamya tuSyati / itthamanukampAparaH sAdhuguNAnumananAnukArI bhavati / tridhA ca santo bandhamupadizanti, svayaM kRteH, kAraNAyAH, puraiH kRtasyAnumatezca / tato mahAguNarAzigataharSAt mahAn puNyAsravaH / karma zubha aura azubhake bhedase do prakArake haiN| kisase kisa karmakA Asrava hotA hai yaha kahate haiM ___ gA0-anukampA aura zuddha upayoga puNya karmake Asravake dvAra haiN| aura anukampA tathA zuddha upayogase viparIta pariNAma pApa karmake Asravake dvAra haiM // 1828 / / / TI0-anukampAke tIna bheda haiM-dharmAnukampA, mizrAnukampA, sarvAnukampA / jinhoMne asaMyamakA tyAga kara diyA hai, mAna, apamAna, sukha-dukha, lAbha-alAbhe tathA tRNa-suvarNa AdimeM jinakA samabhAva hai, indriya aura manakA jinhoMne damana kiyA hai, jo mAtAke samAna muktike Azrita haiM, jinhoMne una kaSAya viSayoMkA parityAga kiyA hai, divya bhogoMmeM doSoMkA vicAra karake virAgatAko apanAyA hai, saMsArarUpI mahAsamudrake bhayase rAtrimeM bhI jo alpa nidrA lete haiM, jinhoMne niHsaMgatAko svIkAra kiyA hai aura jo uttama kSamA Adi dasa prakArake dharmo meM lIna haiM unameM jo anukampA hai use dharmAnukampA kahate haiN| usa dharmAnukampAse prerita hokara vivekI jana una muniyoMke yogya annapAna, vasatikA Adi saMyamake sAdhana pradAna karate haiN| apanI zaktiko na chipAkara upasarga aura doSoMko dUra karate haiN| hameM AjJA kIjiye' isa prakAra nivedana karake sevA karate haiN| jo mArgase bhraSTa ho jAte haiM unheM sanmArga dikhalAte haiN| una muniyoMkA saMyoga prApta honepara 'aho hama bar3e puNyazAlI haiN|' isa prakAra vicAra kara prasanna hote haiN| sabhAoMmeM unake guNoMkA bakhAna karate haiN| unako guruke samAna mAnate haiN| unake guNoMkA sadA smaraNa karate haiM ki kaba unakA samAgama ho| unake saMyogakI abhilASA rakhate haiN| dUsare dvArA unake guNoMkI prazaMsA sunakara santuSTa hote haiM / isa prakAra anukampAmeM tatpara sAdhu guNoMkI anumodanA karanevAlA 1. mAtaramiva -A0 mu0 / 2. ti svAnte mu-A0 gu0 / Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 815 mizrAnukampocyate-pRthupApakarmamUlebhyo hiMsAdimyo vyAvRttAH saMtoSavairAgyaparatA vinItAH digvirati, dezavirati, anarthadaNDavirati copagatAstIvradoSAd bhogopabhogAnnivRtya zeSe ca bhoge kRtapramANAH pApAtparibhItacittAH, viziSTadeze kAle ca vivarjitasarvasAvadyAH parvasvArambhayogaM sakalaM visRjya upavAsaM ye kurvanti teSu saMyatAsaMyateSa kriyamANAnukampA mizrAnakampetyacyate / jIvAmi jIveSu dayAM ca kRtvA kRtsnAmabadhyamAnAH jinasUtrAbAhyA ye'nyapAkhaNDaratAvinItAH kaSTAni tapAMsi karvani mANAnukampA tayA sarvo'pi karmapaNyaM pracinoti / deza pravRttihiNAmakRtsnAt mithyaatvdossophtonydhrmH| ityeSu mizro bhavatIti dharmoM mishraanukmpaamvgcche'jjntuH|| sadRSTayo vApi kudRSTayo vA svabhAvato mArdavasaMprayuktAH / yo kurvate sarvazarIravarga sarvAnukampetyabhidhIyate sA // chinnAn baddhAn ruddhAn prahatAn vilupyamAnAMzca mAn, sahanaso nirainaso vA paridRzya mRgAnvihagAn sarIsRpAn pazUzca mAMsAdinimittaM prahanyamAnAn paralokaH parasparaM vA tAn hiMsato bhakSayatazca dRSTvA sUkSmAnanekAn kunthupipIlikAprabhRti prANabhRto manujakaramakharazarabhakarituragAdibhiH saMmRdyamAnAnabhivIkSya asAdhyarogoragadazanAt paritapyamAnAn mRto'smi naSTosmyabhidhAvateti rogAnubhUyamAnAn, guruputrakalAdibhira hotA hai| pUrva jJAniyoMne bandhako tIna prakArase kahA hai| svayaM karanese, dUsaroMse karAnese aura dUsaroMke karane para usakI anumodanA karanese / ataH mahAguNazAlI muniyoMko dekhakara harSa prakaTa karanese mahAn puNyAsrava hotA hai| aba mizrAnukampA kahate haiN| jo mahAn pApa karmake mUla hiMsA Adise nivRtta haiM, santoSa aura vairAgyameM tatpara haiM, vinIta haiM, digvirati, dezavirati aura anarthadaNDaviratiko dhAraNa kiye hue haiM, tIvra doSavAle bhoga upabhogoMkA tyAga karake zeSa bhogoMkA jinhoMne parimANa kara liyA hai, jinakA citta pApase bhIta rahatA hai, jo viziSTa deza aura kAlameM sarva sAvadyakA tyAga karate haiM arthAt trikAla sAmAyika karate haiM, parvake dinoMmeM samasta Arambhako tyAga upavAsa karate haiM una saMyamAsaMyamiyoMmeM jo anukampA kI jAtI hai vaha mizrAnukampA hai| maiM jilAtA hUM aisA mAna jo jIvoMpara dayA to karate haiM kintu pUrNarUpase dayAko nahIM jaante| aise jo jinAgamase bAhya anya dharmoko mAnanevAle vinayI tapasvI haiM kaSTadAyaka tapasyA karate haiM unameM anukampA bhI mizrAnukampA hai / usase saba jIva puNya karmakA saMcaya karate haiM / kahA bhI hai gRhastha ekadezameM pravRttizIla honese pUrNa saMyamakA pAlaka nahIM hotaa| tathA mithyAtvake doSase sadoSa anya dharmavAloMmeM anukampA mizrAnukampA hai| samyagdRSTi athavA mithyAdRSTi jo svabhAvase hI mArdava bhAvase yukta haiM ve jo samasta prANiyoMmeM anukampA karate haiM use sarvAnukampA kahate haiN| jinake avayava kaTa gaye haiM, jo bAMdhe gaye haiM, roke gaye haiM, pITe gaye haiM, khoye gaye haiM aise niraparAdhI athavA aparAdhI manuSyoMko dekhakara tathA mRgoM, pakSiyoM, sarIsRpoM aura pazuoMko mAMsa ke liye dUsare logoMke dvArA mArA jAtA athavA unheM parasparameM hI eka dUsarekI hiMsA karate aura eka dUsarekA bhakSaNa karate dekhakara, tathA kuMthu coMTI Adi aneka choTe jantuoMko manuSya, U~Ta, gadhA, zarabha, hAthI, ghor3e Adike dvArA kucale jAte dekhakara, tathA asAdhya rogarUpI sarpake dvArA 1. 'pAsavagacchataja a0 / - Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 816 bhagavatI ArAdhanA prAptakAlaH sahasA viyujya UrdhvabhujAn vikrozataH, svAGgAni dhnatazca zokena, upArjitadraviNarviyujyamAnAn kRpaNAn pranaSTabandhUn dhairyazilpavidyAvyavasAyahInAn yA'n prajJAprazaktyA varAkAn nirIkSya tad duHkhamAtmasthamiva vicintya svAsthyamupazamanamanukampAH / . . . sudurlabhaM mAnuSajanma labdhvA mA klezapAtrANi vRthaiva bhUtA te yatadhvamityevamAyarapi copadezaH / kRtakariSyamANopakArAnapekSaranukampA kRtA bhavati / . puNyAsavaM sA trividhAnukampA suteSu putraM jananI zubheva / zvetAnukampA prabhavAdvipuNyAnnAke mRtA abhyupapattimIyuH / / zuddhaprayogo nirUpyate sa ca dviprakAra: yatigRhigocarabhedena / yateH zuddhopayoga ityanbhUta :---- jIvAna hanyAM na mRSA vadeyaM cauyaM na kuryAnta bhajeya bhogAn / dhanaM na seveya na ca sapAsu bhukSIya kucche'pi zarIratApe // 1 // roSeNa mAnena ca mAyayA ca lobhena cAhaM bahadoSakena / yuJjaya nArambhaparigrahaca bozA zubhAmabhyupagamya bhUyaH // 2 // yathA na bhAyAncalamaulimAlo bhikSAM carankAma kabANapANiH / tathA na bhAyAM yavi dIkSitaH man vaheya doSAnavahAya lajjAm // 3 // wwmvwwwwwwwwwww Dase jAnese pIr3ita maiM mara gayA, maiM naSTa ho gayA ityAdi cillAnevAle rogiyoMko dekha tathA jinakI avasthA abhI maranekI nahIM hai aise guru, putra, strI AdikA sahasA viyoga ho jAnese cillAte hue, apane aMgoMko zokase pITate hue, kamAye hue dhanake naSTa ho jAnese dIna hae tathA dhairya, zilpa, vidyA aura vyavasAyase rahita garIba prANiyoMko dekha unake duHkhako apanA hI duHkha mAnakara usako zAnta karanA anukampA hai / 'ati durlabha manuSya janma pAkara vRthA hI klezake pAtra mata bno| prANiyoMke liye kalyANakArI dharmameM mana lagAo' ityAdi upadezoMke dvArA kiye gaye athavA bhaviSyameM kiye jAnevAle upakArakI apekSAke binA anukampA karanA cAhiye / ye tInoM prakArako anukampA puNya karmakA Asrava karatI hai| vaha jaise mAtA putrake liye zubha hotI hai usI prakAra zubha hai| usa anukampAse hue puNyake vipAkase marakara svargameM deva hote haiN| ... aba zuddha prayogakA svarUpa kahate haiM--usake do bheda hai-eka yati sambandhI zuddhasaMprayoga aura dUsarA gRhastha sambandhI zuddha sNpryog| yatikA zuddha prayoga isa prakAra hai-maiM jIvoMkA ghAta nahIM karU~gA / jhUTha nahIM boluuNgaa| corI nahIM kruuNgaa| bhogoMko nahIM bhoguuNgaa| dhanakA sevana nahIM kruuNgaa| zarIrameM atyanta kaSTa honepara bhI rAtri bhojana nahIM kruuNgaa| zubha dIkSA lekara bahudoSapUrNa krodha mAnA mAyA lobhase Arambha aura parigrahase sambandha nahIM rakhUgA / jaise koI manuSya sirapara mukuTamAlA dhAraNa karake aura hAthameM dhanuSa bANa lekara bhikSA mAMge to zobhA nahIM detaa| usI prakAra yadi meM dIkSA lekara lajjA tyAga doSoMko vahana karU to zobhA nahIM detaa| mahAn 1. yaM vA prajA prasattApakaraM ni-a0| Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA liGgaM gRhItvA mahatAmRSINAM, aGga ca bisratparikarmahInam / bhaGgaM vratAnAmavicintya kaSTaM sagaM kathaM kAmaguNeSu kuryAm ||4|| caryAmanAryAcaritAmadheya dheryeNa hInaH kRpaNatvametya / kathaM vRthAmuNDazirAzcareyaM liGgIbhavannaGgavikArayuktaH // 5 // ityevamAdiH zubhakarmacatA siddhArhadAcArya bahubhUteSu / caityeSu saMdhe jinazAsane ca bhaktiviraktiguNarAgitA ca // vinItatA saMyama apramattatA, mRdutA, kSamA, Arjava:, saMtoSaH, saMjJAzalya gaurava vijayaH, upasargaparISahajayaH, samyagdarzanaM, tattvajJAnaM, sarAgasaMyamaM dazavidhadharmadhyAnaM, jinendrapUjA, pUjopadezaH niHzaMkitvAdiguNASTakaM, prazasta rAgasametA tapobhAvanA, paJcasamitayaH tisro guptaya ityevamAdyAH zuddhaprayogAH / gRhiNAM zuddhopayoga ucyate - gRhItavratAnAM dhAraNapAlanayoricchA kSaNamapi vratabhaGgo'niSTaH, abhIkSNaM yatisaMprayogaH annAdidAnaM zraddhAdividhipurassaraM zramanodanAya bhogAn bhuktvApi sthagita 'saktivigarhaNaM, sadA gRhapramokSaprArthanA, dharmazravaNopalambhAtmanaso'tituSTiH bhaktyA paJcagurustavanapraNamane tatpUjA, pareSAM ca sthirIkaraNamupabRMhaNaM, vAtsalyaM, jinendrabhaktAnAmupakArakaraNaM, jinendrazAstrAbhigamaH, jinazAsanaprabhAvanA ityAdikaH / ' tavvi varIdaM' anukampAzuddhaprayogAbhyAM viparItaH pariNAmaH / 'AsavadAraM' AsravadvAraM 'pApassa kammarasa' azubhasya karmaNaH / AsravaM / / 1828|| 817 RSiyoMkA liMga svIkAra karake aura snAna Adike binA zarIra dhAraNa karake vratoMke bhaMgakA vicAra na karate hue kAma sevana AdikA saMsarga meM kaise kara sakatA huuN| maiM dhairya kho, dona banakara anAryoMke dvArA AcaraNa karake yogya caryA kaise kara sakatA hU~ / zarIrameM vikAra yukta hokara ghUmane para sAdhu hokara sira mur3AnA vyartha hai / ityAdi prakArase zubha karmakI cintA karanA, siddha, arhanta, AcArya, upAdhyAya, pratimA, saMgha aura jinazAsana meM bhakti, vairAgya, guNoMmeM anurAga, vinayayukta pravRtti, saMyama, apramAdIpanA, pariNAmoM meM komalatA, kSamA, Arjava, santoSa, AhArAdi saMjJA mithyAtva Adi zalya aura Rddhi Adike madako jItanA, upasarga aura parISahako jItanA, sabhyagdarzana, samyagjJAna, sarAgasaMyama, dasa prakArakA dharmadhyAna, jinapUjA, jinapUjAkA upadeza, niHzaMkita Adi ATha guNa, prazastarAga, tapobhAvanA, pA~ca samiti, tIna gupti ityAdi zuddha prayoga haiM / aba gRhasthoMkA zuddha prayoga kahate haiM-grahaNa kiye hue vratoMke dhAraNa aura pAlanakI icchA, eka kSaNa ke liye bhI vratabhaMgako iSTa na mAnanA, nirantara yatiyoMko dAna denA, zraddhA Adi vidhipUrva anna Adi denA, bhogoMko bhogakara bhI thakAna dUra karaneke liye apanI bhogAsaktiko nindA karanA, sadA ghara chor3anekI bhAvanA karanA, dharmakA zravaNa karaneko mile to manakA atituSTa honA, bhaktipUrvaka paMcaparameSThIkA stavana aura praNAma karanA, unakI pUjA karanA, dUsaroMko dharmameM sthira karanA, dharmakA bar3hAnA, sAdharmIvAtsalya, jinendradevake bhaktoMkA upakAra karanA, jina zAstroMkA abhyAsa karanA, jinazAsanakI prabhAvanA karanA Adi zrAvakoM kA zuddha prayoga hai / anukampA aura zuddha prayogase viparIta pariNAma azubha karmake Asrava ke dvAra haiM ||1828 / 1. tazaktivi - a0 mu0 / Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 818 bhagavatI ArAdhanA saMvarAnuprekSA kathyata / saMviyante nirudhyante'bhinavAH karmaparyAyAH pudgalAnAM yena jIvapariNAmena / mithyAtvAdipariNAmo vA nirudhyate sa saMvaraH / tatrAyaM sUrimithyAtvAdipariNAmasaMvarAt samyaktvAdInAM saMvaratAmAcaSTe micchattAsavadAraM ruMbhai sammattadiDhakavADeNa / hiMsAdiduvArANi va daDhavadaphalahehiM ruMbhaMti // 1829 // 'micchattAsavadAraM' tttvaashrddhaanmaasrvdvaarN| habhaMti' rundhate, 'sammattadiDhakavADeNa' tattvazraddhAna kavATena / 'hiMsAviduvArANi vi' hiMsAdidvArANyapi, 'daDhavadaphalahehi bhaMti' dRDhavrataparighaH sthagayanti / / 1829 // uvasamadayAdamAuhakareNa rakkhA kasAyacorehiM / / sakkA kAuM AuhakareNa rakkhAva corANaM // 1830 // 'uvasamadayAdamAuhakareNa' upazamaH kaSAyavedanIyasya karmaNastirobhavana, dayA sarvaprANiviSayA, damaH kaSAyadoSabhAvanayA cittanigrahaH / ete traya AyudhAH kare yasya tena / 'kasAyacorehi' kaSAyacorebhyaH / 'rakkhA sakkA kAdaM' rakSA zakyA kartR, 'AyudhakaraNa rakkhAva corehiM Ayadhahastena corebhyo rakSeda. kaSAyadoSaparijJAnenAsakRt pravRttena krodhAdinimittavastuparihAreNa tatpratipakSakSamAdipariNAmena ca kaSAyanivAraNaM / uktaM ca jayetsadA koSamupAzritaH kSamA jayecca mAnaM samupetya mAvaM / / tathaiva mAyAmapi vArjavAbjayeta, jayecca saMtoSavazena lugdhatAM // jitAH kaSAyA yadi kinna tejitaM kapAyamUlaM sakalaM hi ghanamiti // 1830 // mithyAtvasaMvaraM kaSAyasaMvaraM ca nirUpya indriyasaMvaraM vyAcaSTe iMdiyadutassA NidhippaMti damaNANakhaliNehiM / uppahagAmI NigghippaMti hu khaliNehiM jaha turayA / / 1831 // aba saMvara anuprekSA kahate haiN| jisa jIva pariNAmase pudgaloMke navIna karma paryAya athavA mithyAtvAdi pariNAma rukate haiM use saMvara kahate haiN| unameMse granthakAra mithyAtva Adi pariNAmoMkA saMvara karanese samyaktva Adiko saMvara kahate haiM -mithyAtva arthAta tattvake azraddhAnarUpa AsavakA dvAra samyaktva arthAta tattvake zraddhAna rUpa dRr3ha kapAToMke dvArA rokA jAtA hai aura hiMsA Adi Asrava dvAroMko dRr3ha vratarUpI argalAoMse rokA jAtA hai // 1829 / / gA0-TI0-kaSAyavedanIya karmake tirobhAva arthAt udaya avasthAko prApta na honeko upasama kahate haiN| saba prANiyoMpara dayAbhAba honA dayA hai| kaSAyoMke doSoMkA vicAra karake cittakA nigraha karanA dama hai / ye tIna astra jisake pAsa haiM vaha kaSAyarUpa coroMse apanI rakSA kara sakatA hai| jaise jisake hAthameM astra hotA hai vaha coroMse apanI rakSA kara sakatA hai usI prakAra kaSAyake doSoMko jAnanese, krodha AdimeM nimitta vastuse bacanese aura kaSAyoMke virodhI kSamA Adi pariNAmoMse kaSAyako dUra kiyA jA sakatA hai| kahA bhI hai-sadA kSamAkI upAsanA karake krodhako jItanA caahiye| mArdavako dhAraNa karake mAnako jItanA cAhiye / tathA ArjavabhAvase mAyAko jItanA cAhiye aura santoSase lobhako jItanA caahiye| jisane kaSAyoMko jIta liyA unhoMne kyA nahIM jItA / arthAt sabako jIta liyaa| kyoMki saba bandhanakA mUla kaSAya hai||1830|| Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 819 'iMdiyaduitassA' indriyadurdAntAzvAH / "NigghippaMti' nigRhyante nirudhyante / kena ? 'damaNANakhaliNehi damapradhAnAni damajJAnAni, tAnyeva khalinAni taiH / zabdAdiSu vartamAnAni indriyajJAnAni rAgadveSamUlAni tAnIhendriyazabdenocyante / teSAM cAsravAnAM nirodhastattvajJAnabhAvanayA bhavati / dvayo rUpayoryugapadekasminnAtmanyapravRttaH / 'uppathagAmI' unmArgayAyinaH / 'jaha turagA NigdhippaMti' yathAzvA nigRhyante / 'khaliNehi' kharaiH khalinaH // 1831 // aNihudamaNasA iMdiyasappANi NigeNhiduM Na tIraMti / vijjAmaMtosadhahINeNa va AsIvisA sappA // 1832 / / 'aNihadamaNasA' jJAnena anibhRtacetasA / 'iMdiyasappAI' indriysrpaaH| 'NigiNhe,' nigrahItuM / 'Na tIraMti' na zakyante / "vijjAmaMtosahohoNeNa va vidyayA mantreNa auSadhena vA hInena, 'AsovisA sappA' AzIviSAH sarpA yathA na gRhyante // 1832 // pramAdasaMvaraM kathayatyuttaragAthA pAvapayogAsavadAraNirodho appamAdaphaligeNa / kIrai phaligeNa jahA NAvAe jalAsavaNirodho / / 1833 / / 'pAvapayogAsavadAraNirodhoM' ashubhprinnaamaasrvdvaarnirodhH| vikathAdayaH paJcadazapramAdapariNAmAH 'pAvapayogA' ityucyante / teSAM nirodhaH 'appamAdaphalageNa' apramAdaphalakena / kena phalakena kaH 'pramAda ucyate satyAsatyamRSAbhASA vikathA niruNaddhi, svAdhyAyo dhyAnaM ekAgrateti ceti ete prmaadvikthaaprtipkssbhuutaaH| mithyAtva aura kaSAyake saMvarakA kathana karake indriya saMvara kahate haiM gA0-TI0-jaise kumArgameM jAnevAle duSTa ghor3oMko kaThora lagAmake dvArA vazameM kiyA jAtA hai| vaise hI damapradhAna jJAnake dvArA indriyarUpI durdAnta ghor3oMko vaza meM kiyA jAtA hai| yahA~ indriya zabdase zabda Adi viSayoMmeM pravartamAna indriya jJAnako kahA hai jisakA mUla rAga aura dvaSa hai| unase honevAle AsravoMkA nirodha tattvajJAnakI bhAvanAse hotA hai kyoMki eka AtmAmeM eka sAtha do rUpa-tattvajJAna bhI aura indriya viSayoMmeM pravRtti bhI nahIM ho sakate // 1831 / / gA0-jaise jisake pAsa vidyA, maMtra aura auSadha nahIM haiM vaha sarpo ko vazameM nahIM kara sakatA / usI prakAra jisakA mana caMcala hai vaha indriyarUpI sarpo ko vazameM nahIM kara sktaa||1832|| Age pramAdake saMvarako kahate haiM gA0-jaise lakar3Ike pATiye se nAvameM jalakA AnA rokA jAtA hai| vaise hI apramAdarUpI pATiyese azubha pariNAmoMrUpI Asrava dvArako rokA jAtA hai / / 1833 / / To0-kisa pATiyese kisa pramAdako rokA jAtA hai yaha kahate haiM-satya aura anubhayarUpa bacana vikathA nAmaka pramAdako rokate haiN| svAdhyAya, dhyAna, ekAgratA ye vikathA nAmaka pramAdake pratipakSI haiN| inameM lage rahanese khoTI kathAkA avasara hI nahIM miltaa| kSamA, mArdava, Arjava 1. do rudhyata ityAha -A0 mu0 / 103 Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 820 bhagavatI ArAdhanA kSamAmArdavArjavasaMtoSAH, kaSAyapramAdasya prtyniikbhuutaaH| jJAnabhAvanA, rAgadvaSendriyaviSayaviviktadezAva- . sthAnaM jJAnena manaHpraNidhAnaM, indriyaviSayarAgadveSajadoSANAmanusmaraNaM, viSayopalabdhAvanAdarazceti ete indriyapramAdapratipakSAH / tathA coktaM varAGganAGgAni ca rAgacodito yadRcchayA vA na nirIkSya rajyati / tathaiva rUpANyazubhAni vIkSituM, na necchati dveSavazapracoditaH // 1 // nirIkSya na dveSTi yavRcchayApi ca bhavetsa jetA puruSaH svacakSuSaH / sugItavAvitrabhavAnmanoharAna svarAnmanojJAnyuvatIritAnapi // 2 // na vAJchati zrotumihAdareNa yo yadacchayA vA na nizamya rajyati / svarAnanekAnamanoharAnapi na necchati dveSavazena sevituM // 3 // nizamya na STi yadRcchayApi ca bhavetsa jetA zravaNendriyasya ca / turuSkakAlAgurukuSThakukumAn tamAlapatrotpalacampakAdikAnU // 4 // zubhaM na jighrAsati gandhamAdarAt yadRcchayAghrAya na cApi rajyati / tathaiva gandhAnazubhAnapIha yo na necchati bhrAtumasUnatadviSAn // 5 // niSevya na dvaSTi yadRcchayApi ca bhavetsa nAsendriyajinnarottamaH / na yo mahAmRSTaviziSTa bhojanapri'yApalehApi manoharAn rasAn // 6 // niSevituM rAgavazena kAGkSati yadacchayA yA na niSevya rajyati / rasAnanekAnamanoharAnapi na necchati dvaSavazena sevituM // 7 // niSevya na dveSTi yadRcchayApi ca bhavetsa jetA rasanendriyasya ca / kaSAyanAmaka pramAdake virodhI haiN| jJAnakI bhAvanA, rAgadvaSake kAraNa indriya viSayoMse rahita dezameM rahanA, jJAnake dvArA manako ekAgra karanA, indriyoMke viSayoMmeM rAgadveSase utpanna hue doSoMkA smaraNa karanA, aura viSayoMkI upalabdhimeM AdarabhAva na honA, ye indriya nAmaka pramAdake virodhI haiN| kahA bhI hai rAgase prerita hokara athavA svecchAse sundara strIke aMgoMko dekhakara rAga nahIM krtaa| tathA dvaSase prerita hokara azubha rUpoMko dekhanekI icchA nahIM krtaa| jo yadRcchAse dekhakara bhI dveSa nahIM karatA vaha puruSa apanI A~khoMkA vijetA hai| acche gIta, aura vAditroMke manohara svaroMko tathA yuvatI striyoMke dvArA kahe gaye zabdoMko bhI jo AdarapUrvaka sunanA nahIM cAhatA aura acAnaka sunakara bhI unameM anurAga nahIM krtaa| tathA dvaSavaza aneka amanohara svaroMko bhI sunanekI icchA nahIM krtaa| acAnaka amanojJa svara sunAI par3a jAye to usase dveSa nahIM karatA, vaha zravaNendriyakA jetA hai| lobAna, kAlA agara, kuSTha, kuMkuma, tamAlapatra, kamala, campaka AdikI sugandhako AdarabhAvase jo nahIM sUMghatA, aura acAnaka sUMghanemeM A jAye to usameM rAga nahIM krtaa| usI prakAra jo azubha gandhako bhI sUMghanese dvaSa nahIM krtaa| aura acAnaka durgandha sUMgha le to usase dveSa nahIM karatA vaha zreSTha puruSa nAsA indriyako jItanevAlA hai / jo atyanta mIThe viziSTa bhojanako aura manohara rasoMko rAgavaza sevana karanA nahIM cAhatA, acAnaka sevanameM A jAye to usameM rAga nahIM krtaa| tathA dvaSavaza aneka amanohara rasoMko bhI sevana 1. priyaH pralehAdimano manoharAn -A0 / Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA manojJazayyAsanakAntayoSitAM zubhAMzca yaH sparzavidhIn manoharAn // 8 // na sevituM rAgavazena vAJchati yadRcchayA vA na niSevya rajyati / pramarddanAcchAdana] mArjanAni vA vilepanAbhyaJjanamajjanAni ca // 9 // zarIrasaukhyAya na yazca sevate vivRddhavairAgyayuto mahAyatiH / himoSNabhUzailazilAtRNAdijAnazobhanAn sparzaviSoMzca sarvadA // 10 // na necchati dva eSTi na vApyupAgatAn tvagidriyasyaiSa bhajedvijiSNutAM / raNe ripUNAmiva nirbhayo jayet yathendriyANAM jayamAsthito yatiriti // 11 // nidrAyAH pratipakSabhUto'pramAdaH, anazanamavamodarya, rasaparityAgaH, saMsArAdbhItinidrAdoSacintA ratnatraye'nurAgaH svaduzcaritAnAM smaraNena zoka ityevamAdikaH / snehapramAdapratipakSabhAvanocyate--bandhutAyA anavasthitatvabhAvanA, tadarthAne kArambhaparigrahapravRtticintA, dharmavighnatA, doSApekSaNamityAdikaH / evaMbhUtenApramAdaphalakena pravartatA nirudhyate / 'kIradi phalageNa jahA' kriyate phalakena yathA / 'NAvAe jalAsavaNirogho' nAvaH jalAsravanirodhaH ||1833 // guttiparikhAi hi guttaM saMjamaNayaraM Na kammariuseNA / baMdhe saseNA puraM va parikhAdihiM suguttaM // 1834 // 821 'guttiparikhAhiguttaM' guptiparikhAbhirguptaM, saMyamanagaraM karmaripusenA na bhaktuM zaknoti / parikhAdibhirguptaM zatruseveti / gupteH saMvaratAkhyAtA // 1834 / / 1 na karanekI icchA nahIM karatA / aura acAnaka sevanameM A jAya to dva eSa nahIM karatA, vaha rasanA indriyakA jetA hotA hai / jo manojJa zayyA, manojJa Asana, sundara strI tathA manohara zubha sparzavAlI vastuoMko rAgake vazIbhUta ho sevana karanekI icchA nahIM karatA / acAnaka sevanameM Anepara unase rAga nahIM karatA / tathA jo bar3he hue vairAgyase zobhita mahAyatI zArIrika sukhake liye zarIrakA dabAnA, AcchAdana, mArjana, lepana, tela, snAna AdikA sevana nahIM karatA / tathA sarvadA atizItala yA atiuSNa pRthvI, pahAr3a, patthara, tRNa Adi janya apriya sparzo ko sevana na karanekI icchA nahIM karatA aura aise apriya sparza prApta honepara unase dveSa nahIM karatA vaha sparzana indriyakA jItanevAlA hotA hai / jaise yuddha meM nirbhaya vyakti zatruoMko jItatA hai / usI prakAra vaha yati indriyoM ko jItatA hai / nidrAkA virodhI hai apramAda, anazana, avamaudarya, rasaparityAga, saMsArase bhaya, nidrAke doSoMkA cintana, ratnatrayameM anurAga, apane bure AcaraNoMkA smaraNa karake zoka karanA Adi / sneha nAmaka pramAdakI virodhI bhAvanA kahate haiM-bandhutA asthira hai aisA vicAranA jinake prati sneha hotA hai unake liye aneka Arambha parigraha AdikI cintA karanA hotI hai / dharma sAdhanameM vighna hotA hai / ityAdi doSoMkA cintana snehakA pratipakSI hai / isa prakArake apramAdarUpa pATiyese pramAdajanya AzravakA saMvara hotA hai ||1833|| gA0 - jaise zatrukI senA parikhA Adise surakSita nagarako naSTa nahIM kara sakatI / vaise hI karmarUpI zatrukI senA guptirUpI parikhA Adise yukta saMyamarUpI nagarako naSTa nahIM kara sakatI / / 1834 // 1. yoSitaH zubhAzca -A0 / 2. mArjanAni a0 mu0 / 3. dhaMsedi -- mUlArA0 / Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 822 guptInAM saMvaratAmAkhyAti - bhagavatI ArAdhanA samididiDhaNAvamAruhiya appamatto bhavodadhiM taradi / chajjIvaNikAyavaghAdipAvamagarehiM acchitto // 1835 // 'samadiviDhanAvamAruhiya' samitisaMjJitAM dRDhanAvamAruhya / 'appamatto' apramatto bhavodadhi tarati SaDjIvanikAyavadhAdipApamakarairaspRSTaH / etena samiteH saMvaratAkhyAtA // / 1835 // dAreva dAravAlo hidaye suppaNihidA sadI jassa / dosA dhaMsaMti Na taM puraM suguttaM jahA sattU // 1836 // 'dAreva vAravAloM' dvAre dvArapAla iva / hRdaye samyakpraNihitA vastutattvAnAM smRtiryasya taM doSA nA bhibhavanti puraM suguptaM zatrava iva // 1836 // jo hu sadivippahUNo so dosariUNa gejjhao hoi / aMgo va caraMto 'arINamavidijjao ceva / / 1837|| 'jo khu sadivippahUNo' yaH smRtihInaH / 'so dosariUNa gejjhao hoI' asau doSaripubhirgrAhyo bhavati / arINAM madhye asahAyo'ndhaH zatrugrAhyo yathA / / 1837 / / amu yaMto sammattaM parIsahaca mukkare udIraMto / va sadI mottavvA ettha du ArAdhaNA bhaNiyA / / 1838 || 'amuyaMteNa' amuJcatA / 'sammattaM' ratnatrayaM / 'parosa hasamogare' parISahaprakare abhibhavatyapi naiva smRtimoktavyA / atrArAdhanA kathitA / saMvaraH / // / 1838 // isase guptiko saMvarakA kAraNa kahA hai gA0 - pramAdarahita sAdhu samitirUpI dRr3ha nAvapara ArUr3ha hokara chaha kAyake jIvoMke ghAtase honevAle pAparUpI magaramacchoMse achUtA rahakara saMsAra samudrako pAra karatA hai / / 1835 / / isase samitiko saMvarakA kAraNa kahA hai gA0 - jaise surakSita nagarakA zatru dhvaMsa nahIM kara sakate, usI prakAra dvArapara khar3e dvArapAlakI taraha jisake hRdayameM vastu tattvoMkI smRti banI rahatI hai, doSa usakA aniSTa nahIM kara sakate || 1836|| gA0-- jaise zatruoMke madhya meM asahAya andhA vyakti zatruoMke dvArA pakar3A jAtA hai / vaise hI jise vastu tattvoMkA satata smaraNa nahIM rahatA, vaha doSarUpI zatruoMse pakar3A jAtA hai / / 1837 // gA0-pa -parISahoMke samUha se pIr3ita hote hue bhI sAdhuko ratnatrayako na chor3ate hue tattvoMkA smaraNa nahIM chor3anA cAhiye / sadA tattvakA smaraNa karate rahanA cAhiye / isIko yahA~ ArAdhanA kahA hai ||1838|| 1. aDavImavi - a0 A0 / saMvara anuprekSAkA kathana samApta huA / 2. amuyaMte A0 / Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nirjarAnuprakSocyate vijayodayA TIkA iya savvatthavi saMvarasaMvuDakammAsavoM bhavittu muNI | kuvvaMti tavaM vivihaM suttutaM NijjarAheduM || 1839 / / 'iya' evaM / 'savvatyavi' uktaH saMvaraprakAraH / 'saMvuDakammAsavo bhavittu muNI' saMvRtakarmAsravo bhUtvA muniH karoti vividhaM tapaH sUtroktaM nirjarAhetu / / 1839 / / tavasA viNA Na mokkho saMvaramitteNa hoi kammassa / bhogAdIhiM viNA dhaNaM Na hu khIyadi suguttaM // 1840 // 'tavasA viNA' tapaso'ntareNa na karmamokSo bhavati saMvaramAtreNa / surakSitamapi dhanaM naiva hIyate upabhogamantareNa tathA / tasmAt taponuSThAtavyaM nirjarArthaM / kA sA nirjarA nAma ? pUrvakRta karmazAtanaM tu nirjarA || 1840 // 823 puvvakadakammasaDaNaM tu NijjarA sA puNo have duvihA / paDhamA vivAgajAdA vidiyA avivAgajAyA ya // / 1841 // 'puvvagadakammasaDaNaM' pUrvakRta karmapudgalaskandhAvRtAnAmavayavAnAM jIvapradezebhyo'pagamanaM nirjarA / tathA coktaM 'ekadezakarmasaMkSaya lakSaNA nirjareti' / nirjarA dvividhA dravyanirjarA bhAvanirjarA ceti / dravyanirjarA nAma gRhItAnAmazanapAnAdidravyANAM ekadezApagamanaM vamanAdiva / bhAvanirjarA nAma karmatvaparyAyavigamaH pudgalAnAM / sA punadvavidhA, AdyA vipAkajAtA dattaphalAnAM karmaNAM galanaM vipAkajA nirjarA / dvitIyA'vipAkajAtA / / 1841 // aba nirjarA anuprekSAko kahate haiM gA0--isa prakAra saMvarake ukta bhedoMke dvArA muni karmoM kA Asrava rokakara AgamameM kahe aneka prakArake tapoMko karatA hai jo nirjarAke kAraNa haiM ||1839 // gA0 - jaise surakSita bhI dhana upabhoga kiye binA nahIM ghaTatA, usI prakAra tapake binA karmo ke saMvaramAtrase karmoM kA kSaya nahIM hotA / ataH nirjarAke liye tapa karanA cAhiye / pUrva meM baddha karmo ke kramase kSayako nirjarA kahate haiM // 1840|| gA0 - TI0 - pUrva meM bAMdhe hue paudgalika karmaskandhoMke avayavoMkA jIvake pradezoMse alaga honA nirjarA hai / kahA bhI hai- 'karmoM ke ekadezakA kSaya nirjarAkA lakSaNa hai / nirjarAke do bheda haiM- dravyanirjarA aura bhAvanirjarA / khAye hue bhojana pAna Adi dravyoMke ekadezakA vamana Adike dvArA bAhara nikalanA dravyanirjarA hai / aura pudgaloMkA karmarUpa paryAyako tyAganA bhAvanirjarA hai / bhAvanirjarAke bhI do bheda haiM- savipAka nirjarA aura avipAka nirjarA / jo karma apanA phala de cuke haiM unakI nirjarA savipAka nirjarA hai aura jina karmoM kA vipAka kAla nahIM AyA hai unheM tapa Adike dvArA balAt udayameM lAkara kheranA avipAka nirjarA hai || 1841 || vizeSArtha - dravyasaMgraha AdimeM bhI nirjarAke ukta bhedoMkA kathana hai kintu unameM phala de cukane vAle karma pudgaloMkA jIvase pRthak honA dravyanirjarA hai aura jIvake jisa bhAvase yaha dravyanirjarA hotI hai usa bhAvako bhAvanirjarA kahA hai || 1841 // Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 824 bhagavatI ArAdhanA atra dRSTAntamAcaSTe dvividhAM nirjarAmavagamayitu kAleNa uvAyeNa ya paccaMti jahA vaNapphadiphalAI / taha kAleNa taveNa ya paccaMti kadANi kammANi / / 1842 / / 'kAleNa uvAeNa ya' yathA kAlenopAyena ca vanaspatInAM phalAni pacyante tathA kAlena tapasA pacyante kRtAni karmANi // 1842 / / tayonirjarayoH kA kasya bhavatItyAzaGkAyAmAcaSTe savvesiM udayamA gadassa kammassa NijjarA hoi / kammassa taveNa puNo savvassa vi NijjarA hoi // 1843 / / 'savesimudayasamayAgadassa' sarveSAM samayapUrvake tapasi vRttAnAM avRttAnAM ca athavA mithyAdRSTayAdInAM samyagdRSTyAdInAM vA udayAvalikApraviSTasya dattasya phalasya karmaNo nirjarA bhavati / etena vipAkanirjarA svalpetyAkhyAtaM bhavati / kathaM na sarvANi karmANi galantIti ceducyate-sarvANi karmANi bhinnasthitikAni sahakArikAraNAnAM dravyakSetrAdInAM yugapadasAnnidhyAdudayaM sarvasya nopavajanti, tato yadayaprAptaM tadevAgacchati netaraditi / 'taveNa puNoM' tapasA punaH / 'kammassa savvassa vi' karmaNaH sarvasyApi nirjarA bhavati // 1843 / / Na hu kammassa avedidaphalassa kassai havejja primokkho| hojja va tassa viNAso tavaggiNA DajjhamANassa // 1844 / / donoM prakArako nirjarAko samajhAneke liye dRSTAnta kahate haiM gA0-jaise vanaspatiyoMke phala apane samayapara bhI pakate haiM aura upAya karanese samayase pahale bhI paka jAte haiM, usI prakAra pUrvabaddha karma bhI apanI sthiti pUrI honepara apanA phala dete haiM aura tapake dvArA sthiti pUrI honese pUrva hI phala dekara cale jAte haiM // 1842 / / ukta donoM nirjarAjoMmeMse kisake kauna nirjarA hotI hai, yaha kahate haiM gA0-TI-sabhI jIvoMke jo tapa karate haiM yA tapa nahIM karate, athavA samyagdRSTI hoM yA mithyAdRSTI hoM una saba jIvoMke udayAvalImeM praveza karake apanA phala denevAle karmo kI nirjarA hotI hai arthAt savipAka nirjarA to sabhI jIvoMke sadA huA karatI haiM kyoMki sabhI jIva sadA karma karate haiM aura sadA unakA phala bhogate haiN| isase savipAka nirjarA thor3e hI karmakI hotI hai yaha sUcita hotA hai| zaMkA--saba karmoM ko nirjarA kyoM nahIM hotI ? samAdhAna-saba karmoMkI sthiti bhinna-bhinna hotI hai / tathA sabake sahakArI kAraNa dravya kSetra Adi eka sAtha nahIM milate ataH saba karma eka sAtha udayameM nahIM Ate / ataH jisa karmakA udaya hotA hai usIkI nirjarA hotI hai| zeSakI nirjarA nahIM hotii| kintu tapa karanese saba karmo kI nirjarA hotI hai / / 1843 // 1. yasamayAga -A0 / 2. dudayamupavrajaMti -a0 / Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 825 'kammarasa ha havejja parimokkho' ananubhataphalasya karmaNo naiva kasyacit mokSo bhavati iti / tataH phalaM pradAyApayAti / etena vipAkanirjaroktA 'hojja va tassa kammassa viNAso' bhavedvA tasya karmaNo vinaashH| 'tavaggiNA DajjhamANassa' tapo'gninA dahyamAnasya / etena kRtaM karma tatphalamadatvA na nivartata ityetannirastaM // 1844 // DahiUNa jahA aggI viddhaMsadi subahugaMpi taNarAsI / viddhaMsedi tavaggI taha kammataNaM subahugaMpi // 1845 // 'DahiUNa jahA aggo' yathAgnirdagdhvA nAzayati mahAMtamapi tRNarAziM tathA tapogniH sumahadapi karmatRNaM vinAzayati // 1845 // tapasaH karmavinAzanakramamupadarzayatyuttaragAthA kammaM pi pariNa mijjai siNehaparisosaeNa sutaveNa / to taM siNehamukkaM kammaM parisaDadi dhUlivva // 1846 // 'kammaM pi pariNamijjadi' 'karmANyapi abhAvaM nIyante, keNa ? 'sutaveNa' jJAnadarzanacaraNasahabhAvinA tapasA / 'siNehaparisosageNa' karmapudgalagatasnehapariNAmavizoSaNakAriNA / 'to' pazcAt / snehapariNAmavinAzottarakAlaM / 'kamma parisaDadi' karma parito'payAti, "siNehamukkaM' snehamuktaM dhUlIva / dRzyate hi snehAbandhamupAgatAnAM tatakSate: parasparato viyogaH yathA jalenaiva piNDatAgatAnAM sikatAnAM zuSke jale viyogamApadyamAnatA // 1846 // gA0-TI-jisa karmakA phala nahIM bhogA gayA hai usakA vinAza nahI hotA / ataH karma phala dekara jAtA hai| isase savipAka nirjarAkA svarUpa khaa| savipAka nirjarA unhIM karmoMkI hotI hai jo apanA phala de cakate haiN| kinta tapakI agnimeM jalakara aise karmo kA bhI vinAza hotA hai jinhoMne phala nahIM diyA hai / isase jo mata aisA mAnate haiM ki kiyA huA karma binA phala diye nahIM jAtA, unakA khaNDana hotA hai // 1844 // gA0-jaise Aga mahAn bhI tRNarAziko jalAkara khAka kara detI hai| usI prakAra taparUpI Aga mahAn bhI karmarUpI tRNoMke Dherako jalAkara naSTa kara detI hai / / 1845 / / __ Age tapase karmo ke vinAzakA krama dikhalAte haiM gA0-TI0-jJAna, darzana aura cAritrake sAtha honevAlA tapa karma-pudgaloMmeM rahanevAle sneha pariNAmako sokha letA hai| ataH usase karmoM kA abhAva hotA hai| kyoMki karmoM meM rahanevAle snehapariNAmakA vinAza honeke pazcAt sneharahita dhUlakI taraha karma naSTa ho jAte haiN| dekhA jAtA hai jo vastue~ cikkaNatA guNake kAraNa parasparameM ba~dhI hotI haiM, unakI cikkaNatA naSTa honepara ve parasparameM alaga ho jAtI haiM. jaise jalake saMyogase dhUla ba~dha jAtI hai aura jalake sUkhane para alaga-alaga ho jAtI hai| isI prakAra kaSAya Adi rUpa snehake kAraNa jo karmapudgala jIvake sAtha ekarUpa hote haiM, tapake dvArA kaSAyake cale jAnepara ve jIvase pRthak ho jAte haiM // 1846 // 1. karmApi sUtaveNa zobhanena tapasA'nyathAbhAvaM nIyante / keNa? jJAna A0 / Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 826 bhagavatI ArAdhanA dhAdugadaM jaha kaNayaM sujjhai dhammatamaggiNA mahadA / sujjhai tavaggi'dhaMto taha jIvo kammadhAdugado // 1847|| 'dhAdugadaM' yathA suvarNapASANagataM kanakaM mahatAgninA dahyamAnaM zudhyati, malAt pRthagbhavati tathA jIvaH karmadhAtugatastapo'gninA dahyamAnaH zudhyati // 1847 // / yadyevaM tapa evAnuSThAtavyaM kiM saMvareNeti zaGkA nirAkaroti tavasA ceva Na mokkhoM saMvarahINassa hoi jinnvynne| Na hu sotte pavisaMte kisiNaM parisussadi talAyaM / / 1848|| 'tavasA ceva ga mokkho' tapasava na sarvakarmApAyo bhavati, saMvarahInasya jinavacane / srotasi pravizati na jalAdikaM kRtsnaM parizuSyati // 1848 // evaM piNaddhasaMvaravammo sammattavAhaNArUDho / sudaNANamahAdhaNugo jhANAditavomayasarehi / / 1849 // 'evaM piNaddhasaMvaravammo' evaM pinaddhasaMvarakavacaH, samyaktvavAhanArUDhaH, zrutajJAnacApadharaH, dhyAnAditapomayazaraiH // 1849 // saMjamaraNabhUmIe kammAricamU parAjiNiya savvaM / pAvadi saMjamajoho aNovamaM mokkharajjasiriM // 1850 // 'saMjamaraNabhUmIe' saMyamayuddhAGgaNe karmAricamU sarvAmabhibhUya prApnoti saMyatayodhaH anupamA mokSarAjyazriyaM / nirjarA // 1850 // gA0-jaise suvarNa pASANako mahAn agnise phUMkane para usameMse sonA alaga ho jAtA hai / usI prakAra taparUpI Agase tapAnepara karmarUpI dhAtuse ghirA huA jIva zuddha ho jAtA hai / / 1847 / / isa parase koI zaMkA karatA hai ki yadi tapase jIva zuddha hotA hai to tapa hI karanA cAhie, saMvarakI kyA AvazyakatA hai ? isakA uttara dete haiM gA0 -jinAgamameM saMvarake binA kevala tapase hI saba karmo kA vinAza nahIM kahA hai| kyoMki yadi tAlAbameM jala AtA rahatA hai to tAlAbako pUrNarUpase sukhAyA nahIM jA sakatA // 1848 // gA0-ataH jisane saMvararUpa kavaca dhAraNa kiyA hai, jo samyaktvarUpI rathapara savAra hai, aura zrutajJAnarUpI dhanuSa liye hue hai vaha saMyamarUpI yoddhA saMyamarUpI raNabhUmimeM dhyAna Adi tapomaya bANoMke dvArA samasta karmarUpI zatruoMkI senAko parAjita karake mokSarUpI anupama rAjyalakSmIko prApta karatA hai / / 1850 // nirjarAnuprekSAkA kathana samApta huaa| 1. dhammo taha -a0 A0 / Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 827 dharmaguNAnuprekSaNAyocyate jIvo mokkhapurakkaDakallANaparaMparassa jo bhaagii| bhAveNuvavajjadi so dhammaM taM tArisamudAraM // 1851 // 'jIvo mokkhapurakkaDakallANaparaparassa jo bhAgo' yo jIvaH mokSAvasAnakalyANaparaMparAyA bhAjanabhUtaH / sa dharma bhAvena pratipadyate, taM tAdRzamudAraM sakalasukhasaMpAdanakSamaM mahAntaM dharma // 1851 / / dhammeNa hodi pajjo vissasaNijjo pio jasaMsI y| suhasajjho ya NarANaM dhammo maNaNinvudikaro ya // 1852 // 'dhammeNa hodi pujjo' dharmeNa pUjyo bhavati / vizvasanIyaH priyo yazasvI ca bhavati, sukhena ca sAdhyo narANAM dharmaH / uktaM ca-dRSTe zrute ca vidite smRte ca dharme phalAgamo bhavatIti, manaso nirvRtti ca karoti // 1852 // jAvadiyAI kallANAI' mANussa-devaloge ya / Avahadi tANa savvANi mokkhaM sokkhaM ca varadhammo // 1853 // 'jAvadigAI kallANAi' yAvaMti kalyANAni svarga manuSyaloke ca tAni sarvANyAkarpati dharmo mokSa sukhaM ca // 1853 // te dhaNNA jiNadhamma jiNadiTuM savvadukkhaNAsayaraM / paDivaNNA diDhadhidiyA visuddhamaNasA NirAvekkhA // 1854 // 'te ghaNNA' puNyavantaH / jinadRSTaM dharma sarvaduHkhanAzakaraM pratipannAH zuddhena manasA dRDhadhRtikA, nirvyAkulAH / / 1854 / / aba dharmAnuprekSAkA kathana karate haiM gA0-jo jIva sudevatva sumAnuSatva Adi kalyANa paramparAke sAtha antameM mokSako prApta karatA hai vahI samasta sukha sampAdanameM samartha mahAn dharmako bhAvapUrvaka dhAraNa karatA hai / arthAt bhAvapUrvaka dharmakA pAlana karanese sAMsArika sakhake sAtha mokSasukha prApta hotA hai||185|| gA0-dharmase manuSya pUjya hotA haiM. sabakA vizvAsapAtra hotA hai, sabakA priya aura yazasvI hotA hai| manuSya dharmako sukhapUrvaka pAlana kara sakate haiN| kahA bhI hai-dharmakI zraddhA karanepara, dharmako sunanepara, dharmako jAnane aura dharmakA smaraNa karanepara phalakI prApti hotI hai| tathA dharmase manako zAnti milatI hai // 1852 // ___ gA0-manuSyaloka aura devalokameM jitane kalyANa haiM una sabako uttamadharma lAtA hai aura antameM mokSasukhako bhI lAtA hai // 1853 // gA0-jinhoMne jina bhagavAnke dvArA kahe gaye aura saba duHkhoMkA nAza karanevAle jina dharmako dRr3ha dhairyake sAtha nirmala manase aura binA kisI prakArako apekSAke dhAraNa kiyA ve puNyazAlo haiM / / 1854 // 1. iM sagge ya maNualoge ya -mu0 ! 104 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 828 bhagavatI ArAdhanA visayADavIe ummaggaviharidA suciramiMdiyassehiM / jiNadiTThaNivvadipahaM dhaNNA odariya gacchaMti // 1855 / / ____ "visayADavIe' viSayATavyAM unmArgavihAriNa suciramindriyAzvabalAnnItAH santaH ye ca jinadRSTanivRttimArga gacchanti te dhanyA indriyAzvebhyo'varuhya // 1855 / / rAgeNa ya doseNa ya jage ramaMtammi vIdarAgammi / dhammammi NirAsAdammi radI adidullahA hoi // 1856 // 'rAgeNa ya doseNa ya jage ramaMtammi' rAgadveSAbhyAM saha jagati krIDati / vItarAge dharme nirAsvAde ratiratIva durlabhA bhavati / uktaM ca kulaMca rUpaM ca yazazca kotirdhanaM ca vidyA caM sukhaM ca lakSmIH / ArogyamAjJapsitasaprayogo dveSyaviyogo'pi ca diirghmaayuH|| svargazca mokSazca mayopadiSTA bhAvA ime'nye ca jgtprshstaaH| dharmeNa zakyA jagatIha labdhu, hitAya taM katu mato'rhasi tvaM' / / [ // 1856 / / ] sahalaM mANusajammaM tassa havadi jassa caraNamaNavajjaM / saMsAradukkhakArayakammAgamadArasaMrodhaM // 1857 / / 'sahalaM mANusajamma' tasya manuSyasya janma saphalaM bhavati yasya caraNamanavadyaM / kIdRzaM ? saMsAraduHkhasaMpAdanodyatakarmAgamadvAranirodhakArI / anena cAritramiha zabdo dharmatvenocyata ityAkhyAtaM bhavati / / 1857 / / jaha jaha NivvedasamaM veraggadayAdamA pavaDhaMti / taha taha abbhAsayaraM NivvANaM hoi purisassa / / 1858 // gA0-jo viSayarUpI vanameM indriyarUpI ghor3oMke dvArA balapUrvaka le jAye jAkara cirakAlase kumArgameM vihAra karate haiM aura eka dina una indriyarUpI ghor3ese utarakara jina bhagavAnke dvArA kahe mokSamArgameM calane lagate haiM ve dhanya haiM // 1855 / / / ___ gA.-TI0--jo rAga aura dveSapUrvaka saMsArake bhogoMmeM phaMse haiM, svAdarahita vItarAga dharmameM unakI ruci honA atidurlabha hai| kahA bhI hai-jinendradevane kula, rUpa, yaza, kIrti, dhana, vidyA, sukha, lakSmI, Arogya, iSTasaMyoga, aniSTa viyoga, dIrgha Ayu, svarga, mokSa tathA anya bhI jagatmeM prazasta bhAva kahe haiM / isa jagatmeM unheM dharmake dvArA prApta karanA zakya hai| ataH tuma apane hitake liye dharmAcaraNa karo // 1856 / / ___ gA0-saMsArake duHkhoMko karanemeM samartha karmo ke Aneke dvArako rokanevAlA cAritra jisakA nirdoSa hai usakA manuSya janma saphala hai| yahA~ dharma zabdase cAritra kahA hai, isase yaha prakaTa hotA hai / / 1857 // gAo-jaise-jaise manuSyameM vairAgya, nirveda, upazama, dayA aura cittakA nigraha bar3hatA hai vaise-vaise mokSa nikaTa AtA hai // 1858 / / Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 820 yathA yathA nirveda upazamo vairAgyaM dayA cittanigrahazca pravartate tathA tathA samIpataraM bhavati nirvANaM puruSasya / / 1858 // dharma stauti sammasaNatuMbaM duvAlasaMgArayaM jiNiMdANaM / vayaNemiyaM jage jayai dhammacakkaM tavodhAraM // 1859 / / 'sammasaNatuMba' samyagdarzanatumbaM dvAdazAGgArakaM vratanemikaM tapodhAraM jinendrANAM dharmacakraM jagati jayati // 1859 // dhamma / bodhidurlabhAnuprekSA kathyate daMsaNasudatavacaraNamaiyammi dhammammi dullahA bohI / jIvassa kammasattassa saMsaraMtassa saMsAre // 1860 // 'dasaNasudatavacaraNamaiyammi' darzanazru tatapazcaraNamaye dharme durlabhA vodhirjIvasya karmasaktasya saMsAre saMsarataH // 1860 // tasyA durlabhatAM prakaTayatyuttaraprabandhena saMsArammi aNaMte jIvANaM dullaha maNussattaM / jugasamilAsaM jogo jaha lavaNajale samuddammi / / 1861 // __'saMsArammi aNate' anantasaMsAre jIvAnAM manuSyatvaM durlabhaM pUrvAparasamudranikSiptayugatatsaMbaMdhikASThasaMyoga iva // 1861 // gA0--jinendrakA dharmacakra jagatmeM jayazIla hotA hai| samyagdarzana usakI nAbhi hai, dvAdazAMga usake ara haiM, vrata nemi hai aura tapa dhArA arthAt dUsarI nemi hai // 1858 // vizeSArtha-jaise gAr3oke cakkemeM ara hote haiM, bIcameM usakI nAbhi hotI hai| usI prakAra jinendra ke dharmacakrakI nAbhi samyagdarzana hai| dvAdazAMgavANI yA bAraha tapa usake DaNDe haiN| aura vrata nemi hai| inake AdhArapara vaha dharmacakra gatizIla hotA hai / / 1859 // dharmAnuprekSAkA kathana samApta huaa| aba vodhidurlabha anuprekSAkA kathana karate haiM gA0-saMsArameM bhaTakate hue karmalipta jIvake samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak tapazcaraNamayI dharmameM bodhi arthAt ratnatrayakI prApti durlabha hai / / 1860 / / Age usakI durlabhatA batalAte haiM gA0-jaise lavaNasamudrake pUrva bhAgameM juA aura pazcima bhAgameM usakI lakar3I DAla denepara donoMkA saMyoga durlabha hai| usI prakAra ananta saMsArameM manuSya bhavakA pAnA durlabha hai // 1861 / / Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 830 bhagavatI ArAdhanoM manujatAyA durlabhatve kAraNamAha asuhapariNAmabahulattaNaM ca logassa adimahallattaM / joNibahuttaM ca kuNadi sudullahaM mANusaM joNI // 1862 // 'asuhapariNAmabahulattaNaM ca' azubhapariNAmAnAM mithyAtvAsaMyamakaSAyapramAdAnAM pariNAmAnAM bahutvaM manujayonidurlabhatAM karoti / manujarahitalokasyAtimahattvaM ca tat durlabhatAM karoti / asaMkhyeyA hi dvIpasamudrakA nArakAvAsAH, svargapaTalAni, itarazca lokAkAzamatimahat / yonInAM bahutvaM cetarAsAM nibandhanaM tadurlabhatAyAH // 1862 / / aparAmapi durlabhatAparamparAM darzayatyuttaragAthA "desakularUvamAroggamAugaM buddhisavaNagahaNANi / laddhe vi mANusatte Na hu~ti sulabhANi jIvassa // 1863 / / 'desakularUvamAroggaM' 'dezakularUpamArogyaM / AyugamAyuSkaM / 'buddhisavaNagahaNANi' buddhizravaNagrahaNAni / labdhe'pi manuSyatve manuSyagatinAmakarmodayAt, jinapraNItadharmapragalbhamAnavabahulo dezo durlabhaH / antarvIpAnAM zakayavanakirAtabarbarapArasIkasiMhalAdidezAnAM dharmajJamAnavarahitAnAmatibahulatvAt / labdhe'pi deze sujanAvAse manuSya paryAyakI durlabhatAkA kAraNa kahate haiM gA0-TI0-mithyAtva, asaMyama, kaSAya aura pramAdarUpa azubha pariNAmoMkI bahutAyatake kAraNa manuSya yoni durlabha hai / tathA manuSya rahita loka atimahAn hai isase bhI manuSyayoni durlabha ho kyoMki asaMkhyAta dvIpa samudroM taka to narakAvAsa hai, Upara svargapaTala / zeSa lokAkAza bhI mahAn hai / tathA jIvoMkI yoniyAM bahuta haiN| isase bhI manuSya yoni durlabha hai / / 1862 / / vizeSArtha-lokake madhyameM paitAlIsa lAkha yojana pramANa kSetra hI manuSya loka hai| ar3hAI dvIpakebAhara saba tiryaJca hI rahate haiM / nArakI rahate haiN| Upara deva rahate haiM / tathA jIvoMkA yoniyA~ bhI bahuta haiM isake sAtha hI azubha pariNAmoMkI bhI bahulatA hai / zubha pariNAma honese hI manuSyagatimeM acchA kSetra, jAti, kula Adi upalabdha hote haiM tabhI to manuSya hokara dharmalAbha ho sakatA hai| manuSya paryAya bhI pAI kintu deza, kula, jAti ThIka nahIM mile to manuSya paryAya pAkara bhI kyA lAbha huA / ataH dharmasAdhanake yogya manuSya paryAya durlabha hai / / 1862 / / Age aura bhI durlabhatAke kAraNa kahate haiM . gA0-jIvake manuSya paryAya prApta karane para bhI deza, kula, rUpa, Arogya, Ayu, buddhi, zravaNa, grahaNa sulabha nahIM haiM // 1863 // TI-manuSyagati nAma karmake udayase manuSyaparyAya pAnepara bhI jina bhagavAnke dvArA kahe gaye dharmameM dakSa manuSyoMse bharA huA deza prApta honA durlabha hai| kyoMki dharmake jJAtA manuSyoMse rahita antarvIpa tathA zaka, yavana, kirAta, barbara, pArasIka aura siMhala Adi deza aneka haiM / 1. 'desakula jAi rUvaM, AroggaM AugaM ca puNNaM ca / buddhisavaNagahaNANi laddhe NarattehiM dullahaM hoI // ' -A0 / Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA brAhmaNakSatriyavaizyAdikaM kulaM duradhigamanIyaM sukulA'nAmalpatvAt asakRnnIcairgotrabandhanAt / mithyAtvodayAt prAyeNa prANino guNAn guNijanaM ca nindantyAkrozanti, nirguNo'pi kulAbhimAnamatimahadudvahati, tena nIcairgotramupacinoti, guNe guNijane cAnurAgaH kulAbhimAnatiraskaraNaM vA kadAcideva bhavati iti zobhanaM kulaM kadAcideva labhyate / cAritramohodayAta Sar3ajIvanikAyabAdhAkaraNe satatamadyataH tadIyarUpazobhonmUlanasaMpAdanenopAjitenAzubharUpanAmakarmaNA virUpo bahazo bhavati / jIvadayAM kadAcideva kvacideva karoti / prazastarUpanAmakarmalabhyaM saurUpyamapi klezena labhyate / parajIvasaMtApakaraNe kRtotsAhaH sarvadaiveti rogI bhavati bahazaH, parasaMtApaparihAraM vaiyAvRtyaM ca kadAcideva karoti / iti nIrogatApi kAdAcitkI durlabhA / pareSAM prAyeNAyunihantIti svalpAyurevAyaM jano jAyate / kadAcidevAhiMsAvataparipAlanAciraMjIvitA sadA na labhyate / samIcInajJAnijanadUSaNAta tanmAtsaryAta tadvighnakaraNAttadAsAdanAccakSarAdIndriyopaghAtakaraNAcca matizrutajJAnAvaraNa barAko badhnAtIti durmadhA bhavati / bahuSu janmazatasahasreSu matizru tajJAnAvaraNakSayopazamAt zubhapariNAmopanItAt kadAcideva vivekakAriNI buddhirbhavati / satyAmapi buddhau hitAhitavicAraNakSamaM dharmazravaNamatidurlabhaM, yatInAM virAgadveSANAM, samIcInajJAnaprakAzanonmalitadurbhedyamohAndhatAnAM, azeSajIvanikAyadayAkriyodyatAnAM asaulabhyAt, tIvramithyAdarzanopanItaguNijanadveSeNa mithyAjJAnalavalAbhadurvidagdhatayA svagRhItatattvaparavazatayA Alasyena vA yatInAM dharmajJajanoMse basA huA deza milanepara bhI brAhmaNa, kSatriya, vaizya Adi kula milanA kaThina hai kyoMki acche kula bahuta kama haiN| aura isakA kAraNa yaha hai ki jIvoMke nirantara nIca gotrakA bandha huA karatA hai| mithyAtvake udayase prAyaH prANI guNoM aura guNIjanoMkI nindA karate haiM, unake sambandhameM bakA karate haiN| guNahIna bhI apane kulakA nava abhimAna rakhate haiN| usase ve nIca gotrakA bandha karate haiM / guNoMmeM aura guNIjanoMmeM anurAga tathA kulake abhimAnakA tiraskAra kama hI dekhA jAtA hai / isaliye jIvoMko acchA kula kama hI milatA hai| cAritramohake udayase jIva chaha kAyake jIvoMko bAdhA dene meM nirantara lage rahate haiM ve unake rUpakI zobhAko vinaSTa karate haiN| usase upArjita azubha nAmakarmase jIva adhikatara virUpa hote haiN| jIvoMpara dayA kama hI loga karate haiM / ataH prazasta rUpanAmakarmake dvArA prApya sundara rUpa bhI bar3e kaSTase prApta hotA hai| prANI sarvadA dUsare jIvoMko saMtApa denekA utsAha rakhate haiN| isaliye adhikatara rogI hote haiM / dUsaroMkA kaSTa dUra karanevAlo vaiyAvRtya kama hI karate haiN| isaliye nIrogatA bhI durlabha hai / prANI prAyaH dUsaroMkI AyukA ghAta karate haiM unheM mAra dete haiN| isase ve alpa AyuvAle hote haiM / kadAcit hI ahiMsAvratakA pAlana karanese cirajIvi hote haiM, sadA cirajIvI nahIM hote| sacce jJAnijanoMko dUSaNa lagAnese, unase DAha karanese, unake jJAnArAdhanameM vighna DAlanese, unakI AsAdanA karanese tathA cakSu Adi indriyoMkA ghAta karanese prANI matijJAnAvaraNa aura zrutajJAnAvaraNa karmo kA bandha karanese buddhihIna hote haiM / lAkhoM janmoMmeMse kucha hI janmoMmeM zubhapariNAmavaza matijJAnAvaraNa aura zrutajJAnAvaraNakA kSayopazama honese vivekazIla buddhi prApta hotI hai / buddhi prApta honepara bhI hita ahitake vicArameM samartha dharmakA sunanA durlabha hai| kyoMki rAgadvaSase rahita, sacce jJAnake prakAzanase durbhedya mohAndhakArakA unmUlana karanevAle aura samasta jIvoMpara dayA karanevAle munigaNa durlabha haiN| tathA tIvra mithyAdarzanake kAraNa guNIjanoMse dveSa karanevAle yA thor3A-sA mithyAjJAna prApta karake apaneko bar3A vidvAn mAnanevAle yA apane jAne hue tattvake 1. nAmasulabhatvAt -A0 / Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 832 bhagavatI ArAdhanA . svaparoddharaNapravINatAparijJAnAcca na Dhokate yatijanamiti dharmazravaNasya durlabhatA / kadAcideva pApopazamAdyatijanAnu'Dhokane'pi nayapurassare saMprazne prazastavAganuyAyini gurujane cAbhimukhe sati zravaNaM bhavatIti durlabhatA zravaNasya / kiJca yatijananiketanamupagato'pi yadacchayA nidrAti, svayaM pareSAM yatkicidasAraM vadati, mugdhAnAM vA vacanaM zra Noti na vinayena Dhokata iti vA durlabhaM zravaNaM / zrate'pi dharme tatparijJAnamatidurlabhaM zra tajJAnAvaraNodayAt / duHkaratvaM manaHpraNidhAnasya kadAcidapyazra tapUrvatvAta, sUkSmatvAcca jIvAditattvasya / zra tajJAnAdhikaraNe kSayopazame manaHpraNidhAnaM vakturvacanasauSThavaM ceti sakalamidamasulabhamiti dharmajJAnaM durlabhaM / jJAte'pi dharme asti dharmo jIvapariNAmasamyaktvajJAnacaraNatapodAnaprajAtmako'bhyadayanizrayasaphaladAyI jinAvaNitarUpaiti zraddhAnaM na sukhena labhyate, darzanamohodayAt / upadezakAlakaraNalabdhayazca kAdAcitkA iti / / 1863 / / laddhesu vi tesu puNo bodhI jiNasAsaNammi Na hu sulahA / kupadhAkulo ya logo jaM baliyA rAgadosA ya // 1864 / / 'laddha su vi tesu puNoM' labdhaSvapi teSu manujabhavAdiSu bodhirdIkSAbhimukhA buddhirna sulabhA prabalatvAtsaMyamaghAtikamaNaH / kumArgAkulatvAt lokasya bahUnAmAcaraNameva pramANayan yatkicanAcarati, balavantazca rAgadvaSAH jJAnazraddhAnopetamapi na sanmAga Dhaukit dadati // 1864 / / paravaza manuSyoMke kAraNa yA yatigaNake Alasyase athavA apanA aura dUsaroMkA uddhAra karane meM dakSa na honese yatijana bhI nahIM Ate haiM isase bhI dharmazravaNakI durlabhatA hai| kadAcit pApakA upazama honese yatijanake padhAranepara bhI vinayapUrvaka prazna karanepara aura prazasta vacana bolanevAle guruke sanmukha honepara dharma sunaneko milatA hai isaliye dharmazravaNakI durlabhatA hai / athavA munigaNake vAsa sthAnapara jAkara bhI sotA hai svayaM jo kucha asAra vacana bolatA hai yA mUkhoM ke vacana sunatA hai, vinaya pUrvaka bartAva nahIM krtaa| isase bhI dharma zravaNa durlabha hai / dharma sunanepara bhI zrutajJAnAvaraNakA udaya honese usako samajhanA atidurlabha hai| tathA samajhanepara bhI usameM mana lagAnA duSkara hai kyoMki pahale kabhI nahIM sunA thA / tathA jIvAdi tattva bhI sUkSma hai| zrutajJAnakA kSayopazama, manakA laganA, vaktAkA vacana sauSThava ye saba durlabha honese dharmajJAna durlabha hai, dharmakA jJAna honepara bhI 'jina bhagavAnke dvArA kahA huA svarga aura mokSarUpa phalako denevAlA, jIvake samyaktva, jJAna cAritra tapa dAna pUjA bhAvarUpa dharma hai' aisA zraddhAna durlabha hai kyoMki jIvoMke darzanamohakA udaya rahatA hai| upadezalabdhi, kAlabdhi aura karaNalabdhi bhI sadA nahIM hotI, kadAcit hI hotI haiM // 1863 / / gA0-To0-manuSyabhava Adike prApta honepara bhI 'bodhi' arthAt jina dIkSAkI ora abhimukha buddhikA honA sulabha nahIM hai kyoMki jIvoMke saMyamako ghAtanevAlA karma prabala hotA hai| tathA yaha loka mithyAmatoMse bharA hai| ataH bahuta loga jisa dharmakA AcaraNa karate haiM use hI pramANa mAnakara jo kucha manameM AtA hai, karate haiN| rAgadvaSake balavAna honese jJAna aura zraddhAnase yukta bhI manuSya sanmArgapara nahIM calatA // 1864 / / 1. nupaDhaukate vinaya -A0 / Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 733 iya dullahAe bohIe jo pamAijja kaha vi laddhAe / so ullaTTai dukkheNa radaNagirisiharamAruhiya // 1865 / / 'iya dullahAe vohIe' uktena krameNa durlabhAyAM dIkSAbhimukhAyAM buddho labdhAyAmapi yaH pramAdyatyaso ratnagirizikharamAruhya tataH patati pramAdI / / 1865 / / phiDidA saMtI bodhI Na ya sulahA hoi saMsaraMtassa / paDidaM samuddamajhe radaNaM va tamaMdhayArammi / / 1866 // 'phiDidA saMto' bodhivinaSTA satI dIkSAbhimukhA buddhiH punarna sulabhA bhavati saMsarataH / andhakAre samudramadhye patitaM ratnamiva // 1866 / / te dhaNNA je jiNavaradiTe dhammammi hoMti saMbuddhA / / je ya pavaNNA dhamma bhAveNa uvaDhidamadIyA // 1867 / / spaSTottarA gAthA / bodhitti / / 1867 / / prastutamarthamupasaMharati iya AlaMbaNamaNupehAo dhammassa hoMti jjhANassa / jjhAyaMto Na vi Nassadi jjhANe AlaMbaNehiM muNI // 1868 // 'iya AlaMbaNaM' evamAlambanaM bhavantyanuprekSA dharmadhyAnasya / dhyAne pravRtto na vipraNazyati dhyAnanimittAlambanebhyo yatiH / yo hi yadvastusvarUpe praNihitacittaH satataM vastuyAthAtmyAnna pracyavate tasyAvismaraNAt / / 1868 // gA0-isa prakAra ukta kramAnusAra dIkSAke abhimukha durlabha buddhi prApta honepara bhI jo pramAda karatA hai vaha pramAdI sumeruke zikharapara car3hakara bhI usase giratA hai / / 1865 / / ___gA0--jaise andhakArameM samudrake madhyameM girA ratna pAnA durlabha hai vaise hI eka bAra prApta hokara naSTa huI dIkSAbhimukha buddhirUpa bodhi saMsArameM bhramaNa karanevAle jIvako prApta honA durlabha hai // 1866 / / gA0-jo jina bhagavAnke dvArA upadiSTa dharmameM prabuddha hote haiM ve dhanya haiN| tathA jo dIkSAbhimukha buddhiko prApta karake bhAvapUrvaka dharmako apanAte haiM ve to mahAdhanya haiM / / 1867 / / bodhidurlabha anuprekSAkA kathana samApta huaa| prastuta carcAkA upasaMhAra karate haiM gA0-isa prakAra anuprekSA dharmadhyAnakA Alambana hotI hai| dhyAna karanevAlA sAdhu dhyAnameM nimitta Alamba noMkA Azraya lenese dhyAnase cyuta nahIM hotA / jo jisa vastuke svarUpameM apane manako lagAtA hai vaha usa vastuke yathArthasvarUpase cyuta nahIM hotA, kyoMki vaha use bhUlatA nahIM hai / / 1868|| Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 834 bhagavatI ArAdhanA dhyAturAlambanavAhulyaM darzayatyuttarA gAthA AlaMbaNaM ca vAyaNa pucchaNaparivaTTaNANupehAo / dhammassa teNa aviruddhAo savvANupehAo // 1869 / / AlaMbaNehi bharido logo jhAidumaNassa khavayassa / jaM jaM maNasA picchadi taM taM AlaMbaNaM havai / / 1870 / / 'dhammassa AlaMbaNehi bharido' dhyAnasyAlambanaH pUrNo loko dhyAtukAmasya kSapakasya yadyanmanasA pazyati tattadAlambanaM bhavati / / 1869 / / 1870 // dharmadhyAnaM vyAkhyAya dhyAnAntaraM vyAkhyAtumuttaraprabandhaH iccevamadikkaMto dhammajjhANaM jadA havai khvo| sukkajjhANaM jhAyadi tatto suvisuddhalessAo // 1871 // 'iccevamadikkato' dharmadhyAnamevaM vyAvaNitarUpamatikrAnto yadA bhavet kSapakaH zukladhyAnamasau dhyAti suvizuddhalezyAsamanvitaH / pariNAmazreNyA hi uttarottarAnagaNatayA sthitaH krameNava pravartate / na hi prathame sopAne'sthApitacaraNaH dvitIyAdikaM sopAnamAroDhuM prabhavati / evamapramatto dharmadhyAne pravRtta eva zukladhyAnamahatIti sUtreNAnena jJApitaM // 1871 / / caturvidhazukladhyAnaM nAmato darzayati gAthAdvayam jjhANaM puSattasavitakkasavIcAraM have paDhamasukkaM / . savitakkekkattAvIcAraM jjhANaM vidiyasukkaM // 1872 / / AgekI gAthAse dhyAna karanevAleke aneka Alambana batalAte haiM gA0-vAcanA, pRcchanA, parivartanA tathA anuprekSAe~ nAmaka svAdhyAya dharmadhyAnake Alambana hai| ataH saba anuprekSA dharmadhyAnake anukUla Alambana haiM arthAt unako lekara dharmadhyAna kiyA jAtA hai // 1869|| dhyAna karaneke icchuka kSapaNake liye yaha loka AlambanoMse bharA huA hai / vaha manako jisa ora lagAtA hai vahI Alambana ho jAtA hai / / 1870 / / . dharmadhyAnakA kathana karake zukladhyAnakA kathana karate haiM ___ gA0-TI0-isa prakAra Upara kahe dharmadhyAnako jaba kSapaka pUrNa kara letA hai taba vaha ati vizuddha lezyAke sAtha zukladhyAnako dhyAtA hai / kyoMki pariNAmoMkI paMkti uttarottara nirmalatAko liye hue sthita hai ataH vaha kramase hI hotI hai| jisane pahalI sIr3hIpara paira nahIM rakhA vaha dUsarI sIr3hIpara nahIM car3ha sktaa| ataH dharmadhyAnameM paripUrNa huA apramatta saMyamI hI zukladhyAna karane meM samartha hotA hai, yaha bAta isa gAthAke dvArA kahI hai // 1871 / / Age do gAthAoMke dvArA cAra prakArake zukladhyAnoMke nAma kahate haiM gA0-pahalA zukladhyAna pRthaktva savitarka savicAra nAmaka hai| dUsarA zukladhyAna savitarka ekatva avicAra nAmaka hai // 1872 / / Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 835 vijayodayA TIkA 'jjhANaM dhattasavitakkasavIcAraM' dhyAnaM pRthaktvasavitarkasavIcAraM prathamazuklaM bhavati / savitakkakkattAvocAraM' savitarkekatvAvIcAraM dvitIyaM zukladhyAnaM // 1872 // suhamakiriyaM tu tadiyaM sukkajjhANaM jiNehiM paNNatta / veMti cautthaM sukkaM jiNA samucchiNNakiriyaM tu / / 1873 // 'suhumakiriyaM tu tadiyaM' tRtIyaM zukladhyAnaM jinaH prajJaptaM sUkSmakriyamiti / 'veti cautthaM sukkaM' bruvate caturthaM zuklaM jinAH samucchinnakriyaM // 1873 // pRthaktvasavitarkasavIcAraM vyAcaSTe gAthAtrayeNa davvAi aNeyAiM tIhiM vi jogehiM jeNa jjhAyaMti / uvasaMtamohaNijjA teNa puttatti taM bhaNiyA // 1874 // 'davvAiM aNeyAI tohi vi joehi jeNa jjhAyaMti' dravyANyanekAni tribhiryogaH parAvartamAnA yena cintayantyupazAntamohanIyAstena pRthaktvamiti prathamadhyAnamuktam, etadarthaM kathayati-anyadanyadravyamavalambya pravRttenAnyenAnyena yogena pravRttasyAtmano bhavatIti pRthaktvavyapadezo dhyAnasyeti // 1874 // jamhA sudaM vitakkaM jamhA punvagadaatthakusalo ya / jjhAyadi jjhANaM evaM savitakkaM teNa taM jhANaM // 1875 / / 'jamhA sudaM vitakka' yasmAt zrutaM vitakaM yasmAt pUrvagatArthakuzalo dhyAnametatpravartayati / tena tat dhyAnaM savitakaM / caturdazapUrvANAM zrutatvAttadupadiSTo'rthaH sAhacaryAt vitrkshbdenocyte| tena vitarkeNArthazrutena ___ gA.-jina bhagavAnne tIsarA zukladhyAna sUkSmakriya kahA hai aura caturtha zukla samucchinnakriya kahA hai // 1873 // Age tIna gAthAoMse pRthaktva savitarka savicArakA kathana karate haiM gA0-upazAnta mohanIya guNasthAnavAle yataH tIna yogoMke dvArA aneka dravyoMko badala badalakara dhyAna karate haiM isase ise pRthaktva kahate haiM // 1874 / / vizeSArtha-prathama zakladhyAnakA nAma pRthaktva hai kyoMki isameM yogaparivartanake sAtha dhyeyakA bhI parivartana hotA rahatA hai isaliye isako pRthaktva kahate haiN| dharmadhyAna aura zukladhyAnake svAmiyoMko lekara matabheda pAyA jAtA hai| tattvArthasUtra meM zreNIse nIce dharmadhyAna aura zreNImeM zukladhyAna kahA hai / zreNi AThaveM guNasthAnase prArambha hotI hai| ataH AThaveMse hI pRthaktva zukladhyAna kahA hai / kintu yahA~ gyArahaveM guNasthAnameM pRthaktva zukladhyAna kahA hai / zvetAmbara paramparAmeM bhI aisA hI mAnA gayA hai| vIrasena svAmIne dhavalA TIkA ( 13, pR074 ) meM bhI aisA hI likhA hai| unakA kathana hai ki kaSAyasahita jIvoMke dharmadhyAna hotA hai aura kaSAyarahita jIvoMke zukladhyAna hotA hai| kyoMki kaSAyakA abhAva honese hI usakA nAma zukladhyAna hai / isa prathama zukladhyAnameM yogakA aura dhyeyakA parivartana hote rahanese ise pRthaktva nAma diyA hai // 1874 / / gA0 TI0-yataH zrutajJAnako vitarka kahate hai aura yataH caudaha pUrvo meM Aye arthameM kuzala 105 Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA dhyeyena saha vartata iti zrutajJAnamevAvalambya savitarkamityucyate / athavA vitarkazabdaH zrutaM taddhaddhatutvAt / zrutajJA dhyAnasaMjJitaM saha kAraNena zrutena vartata iti savitarkaH // 1875 / / atthANa vaMjaNANa ya jogANa ya saMkamo hu viicaaro| tassa ya bhAveNa tayaM sutte uttaM savIcAraM // 1876 // 'atyANa vaMjaNANa ya jogANa ya saMkamo khu vIcAro' arthAnAM ye vyaJjanAH zabdAsteSAmiti, vaiyadhikaraNyena sambandhaH, na punararthAnAM vyaJjanAnAM ceti samuccayaH / arthapRthaktvasya pRthaktvazabdenopAdAnAt / yogAnAM ca saMkramo vIcAraH 'tassa ya bhAveNa' vIcArasya sadbhAvena / 'tayaM' taddhi zukladhyAnaM sUtre savIcAramityuktaM / 'ajIvakAyA dharmAdharmAkAzapudgalA' ityevamA diparimitAnekadravyapratyaya paramazrutavAkyodbhUtaM dhyAnamiti pRthagbhUtadravyAlambanatvena rUpeNa ekadravyAlambanAt ekatvavitarkAdbhidyate yogatrayasahAyatvAdekayogAdavicArAdvitIyadhyAnAdbhidyate / upazAntamohanIyasvAmikatvAt kSoNakaSAyasvAmikAddhayAnAdbhidyate / savitarkatvena avitarkAbhyAM tRtIyacaturthAbhyAM vilakSaNaM / ata eva nAmanirdezenaiva dhyAnAntaravilakSaNaM pRthaktvasavitarkasavIcAramiti lakSaNamuktaM // 1876 / / arthAt caudaha pUrvo kA jJAtA sAdhu hI isa zukladhyAnako dhyAtA hai isase isa prathama zukladhyAnako savitarka kahate haiN| arthAt caudaha pUrva zrutarUpa honese unameM jo vastuvivecana hai usako bhI vitarka zabdase kahate hai| prathama zukladhyAnameM usa arthazrutarUpa vitarkakA dhyAna kiyA jAtA hai isase use savitarka kahate haiM / athavA zrutakA kAraNa honese vitarka zabdakA artha zruta hai / dhyAna zrutajJAnakI saMjJA hai usakA kAraNa zruta hai / to apane kAraNa zrutake sAtha rahanese use savitarka kahate haiN||1875|| gA0-TI0-tathA arthoke vAcaka jo zabda haiM unake saMkrama arthAt parAvartana ko aura yogoMke parivartanako vicAra kahate haiN| 'atthANa vaMjaNANa ya' kA artha artho ke aura vyaMjanoMke parivartanako vIcAra kahate haiM isa prakArase samuccayarUpa nahIM lenA cAhiye kyoMki pRthaktva zabdase arthakA pRthaktva grahaNa kiyA hai| isa vIcArake honese isa zukladhyAnako AgamameM savIcAra kahA hai| 'ajIvakAyA dharmAdharmAkAzapudgalAH' ityAdi parimita aneka dravyoMkA jJAna karAne meM samartha zrutake vacanoMse utpanna huA yaha dhyAna bhinna-bhinna dravyoMkA Alambana karatA hai ataH eka hI dravyakA Alambana karanevAle ekatva vitarka zukladhyAnase bhinna hotA hai| tathA pRthaktva vitarka zukladhyAna tInoM yogoMkI sahAyatAse hotA hai aura ekatvavitarka eka hI yogakI sahAyatAse hotA hai| isase bhI vaha isase bhinna par3atA hai| pRthaktvavitarka zukladhyAnakA svAmI upazAntamoha nAmaka gyArahaveM gaNasthAnavartI hotA hai aura ekatvavitarkakA svAmI kSINakaSAya gaNasthAnavartI hotA hai| isase bhI vaha isase bhinna hai| pRthaktvavitarka vitarka sahita hotA hai aura tIsarA tathA caturtha zukladhyAna vitarka rahita hote haiN| ataH vaha tIsare aura caturtha zukladhyAnase vilakSaNa hai| ataH pRthaktvavitarka savIcAra nAmase hI anya dhyAnoMse isakI vilakSaNatA prakaTa hotI hai| isa prakAra prathama zukladhyAnakA lakSaNa kahA hai / / 1876 / / 1. mAdyapari -A0 / 2. yamaparazu -a0 mu0 / -mAdiparimitAnekadravya pratyAyanaparazrRta-mUlArA0 | Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 837 jeNegameva davvaM jogeNegeNa aNNadarageNa / khINakasAo jjhAyadi teNegattaM tayaM bhaNiyaM // 1877 // 'jeNegameva davvaM jogeNegeNa aNNavarageNa' yenaikameva dravyaM anyataraNa yogenaikena saha vRttaH, kSINakaSAyo dhyAti tenaikatvaM tadbhaNitaM ekadravyAlambanatvAt / anyatarayogavRtterevAtmana utpattarekatvaM dhyAnaM kSINakaSAyasvAmikaM bhavet // 1877 / / jamhA sudaM vitakkaM jamhA puvvagadaatthakusalo ya / jjhAyadi jjhANaM evaM savitakkaM teNa taM jjhANaM / / 1778 // atthANa vaMjaNANa ya jogANaM saMkamo hu viicaaro| tassa abhAveNa tayaM jhANaM avicAramiti vRttaM // 1879 // ekadravyAlambanatvena parimitAnekasarvaparyAyadravyAlambanAt prathamadhyAnAtsamastavastuviSayAmyAM tRtIyacaturthAbhyAM ca vilakSaNatA dvitIyasyAnayA gAthayA niveditaa| kSINakaSAyagrahaNena upazAntamohasvAmikatvAt / sayogyayogakevalisvAmikAmyAM ca bhedaH / savitarkatA pUrvavadeva / pUrvabyAvaNitavIcArAbhAvAdavIcAratvaM // 1878-79 // vizeSArtha-mahApurANake ikkIsaveM parvameM dhyAnakA varNana karate hue kahA hai-anekapaneko pRthaktva kahate haiM aura zrutako vitarka kahate haiN| tathA artha, vyaMjana aura yogoMke parivartanako vIcAra kahate haiM / indriyoMko vazameM karanevAlA muni eka arthase dUsare arthako, eka vAkyase dUsare vAkyako aura eka yogase dUsare yogako prApta hotA huA isa dhyAnako dhyAtA hai| yataH tInoM yogoMke dhAraka aura caudaha pUrvo ke jJAtA munirAja isa dhyAnako karate haiM ataH prathama zukladhyAna savitarka aura savIcAra hotA hai| zrutaskandharUpI samudra meM jitanA vacana aura arthakA vistAra hai vaha isa zukladhyAna meM dhyeya hotA hai aura isakA phala mohanIya karmakA upazama yA kSaya hai| yaha dhyAna upazAnta moha aura kSINamoha guNasthAnameM tathA upazamazreNi aura kSapakazreNike zeSa guNasthAnoMmeM mAnA gayA hai / / 1876 // gA0-TI0-dUsare zukladhyAnakA nAma ekatvavitarka hai kyoMki isameM eka hI. yogakA avalambana lekara eka hI dravyakA dhyAna kiyA jAtA hai| ataH eka dravyakA avalambana lenese ise ekatva kahate haiN| yaha dhyAna kisI eka yogameM sthita AtmAke hI hotA hai / isakA svAmI kSINa kaSAya guNasthAnavartI muni hotA hai // 1877 // vizeSArtha yahA~ eka zabdakA artha hai 'pradhAna' aura samasta chaha dravyoMmeM pradhAna eka AtmA madeva upAsakAdhyayana ( zloka 623 ) meM kahA hai-manameM kisI vicArake na hote hae jaba AtmA AtmAmeM lIna hotA hai use nirbIjadhyAna kahate haiN| yaha nirbIjadhyAna ekatvavitarka hI hai| ataH eka dravya aura eka yogakA avalambana karanese prathama zukladhyAnase bhinna hai // 1877 // gA0-yataH zrutako vitarka kahate haiM aura yataH caudaha pUrvagata arthameM kuzala muni hI isa dhyAnakA dhyAtA hai| isase dUsarA zukladhyAna savitarka hai| tathA artha, vyaMjana aura yogoMke pari 1. nApa -A0 / Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 838 tRtIyadhyAnamAcaSTe bhagavatI ArAdhanA avitakkamavIcAraM suhumakiriyattabaMghaNaM tadiyasukkaM / suhamammi kAyajoge bhaNidaM taM savvabhAvagadaM / / 1880 / / 'avitakkamavIcAraM ' zrutAnAlambanatvAdavitakaM svayaM zrutajJAnaM bhavatIti vA avitakaM / pUrvamAlambIkRtAdarthAdarthAntarAlambanatvaM nAma vIcAro nAstItyavicAraM / 'suhumakiriyattabaMdhaNaM' sUkSmakriyAsyeti sUkSmakriyaH AtmasambandhanamAzrayo'syeti sUkSmakriyAbandhanaH tRtIyazuklaM / 'suhumammi kAyayoge' sUkSmakAyayoge sati pravRtteH bhaNitaM sUkSmakriyamiti / 'taM sabvabhAvagadaM' tRtIyaM zukladhyAnaM trikAlagocarAnantasAmAnya vizeSAtmaka dravyaSaTkayugapatprakAzanasvarUpaM, dravyaSaTka samasta svarUpayugapatprakAzanamekamagraM mukhamasyeti ekamukhatApi vidyata iti dhyAnazabdasyArtho'bhimukhe vidyate / 'ekAgracintAnirodho dhyAnamityatra' sUtre citAzabdo jJAnasAmAnyavacanaH / tena zrutajJAnaM kvaciddhyAnamityucyate, kvacitkevalajJAnaM kvacicchutajJAnaM kvacinmatijJAnaM matyajJAnaM vA yato'vicalatvameva dhyAnaM, jJAnasya tasyAvicalatvaM sAdhAraNaM sarvajJAnopayogAnAM / / 1880 // vartanako vIcAra kahate haiM / usake na hone se dUsarA zukladhyAna avIcAra kahA hai / / 1878-79 // vizeSArtha - prathama zukladhyAna parimita aneka dravyoM aura paryAyoMkA avalambana letA hai aura dUsarA zukladhyAna eka hI dravyakA avalambana letA hai / tathA tIsare aura caturtha zukladhyAnoMkA viSaya samasta vastu hai kyoMki kevalajJAnakA viSaya saba dravya aura saba paryAya hai / ataH dUsarA zukladhyAna zeSa tInoMse vilakSaNa hai / prathama zukladhyAnakA svAmI upazAntamoha hotA hai aura dUsarekA kSINakaSAya hotA hai tathA tIsarekA svAmI sayoga kevalI aura caturthakA svAmI ayoga kevalI hotA hai / ataH svAmIkI apekSA bhI dUsarA zukladhyAna zeSa tInoMse bhinna hai / kintu prathama zukladhyAnakI taraha dUsarA bhI savitarka hai / aura pUrva kathita vIcArakA abhAva honese avIcAra / / 1878-79 / / aba tIsare zukladhyAnakA svarUpa kahate haiM-- gA0 - TI0 - tIsare zukladhyAnakA Alambana zruta nahIM hai athavA vaha svayaM zrutajJAnarUpa hotA hai isaliye vitarkase rahita hotA hai / pUrva meM Alambana kiye hue arthako chor3akara arthAntarake Alambana karaneko vIcAra kahate haiM / vaha bhI isameM nahIM hotA / ataH yaha avIcAra hai / isameM zvAsocchvAsAdikriyA sUkSma ho jAtI hai / tathA yaha sUkSmakAyayogake honepara hotA hai isaliye ise sUkSmakriya kahate haiM / yaha tIsarA zukladhyAna trikAlavartI ananta sAmAnyavizeSAtmaka dharmo se yukta chaha dravyoMko eka sAtha prakAzana karatA hai aMtaH sarvagata hai / eka sAtha samasta chaha dravyoMke samasta svarUpako prakAzana karanA hI isakA ekamAtra mukha honese dhyAnakA lakSaNa 'ekAgracintA nirodha:' isameM rahatA hai / ekAgracintAnirodha meM cintA zabda jJAna sAmAnyakA vAcaka hai / ataH kahIM zrutajJAnako dhyAna kahate haiM, kahIM kevalajJAnako dhyAna kahate haiM, kahIM zrutaajJAnako dhyAna kahate haiM, kahIM matijJAna yA matiajJAnako dhyAna kahate haiN| kyoMki nizcalatAkA hI nAma dhyAna hai / ataH jJAnakI nizcalatA saba jJAnopayogoM meM sAdhAraNa hai / Azaya yaha hai ki jJAnakI nizcalatAkA hI nAma dhyAna hai / ataH dhyAnakA yaha lakSaNa saba nizcala jJAnopayogoM meM ghaTita hotA hai / kevalIkA dhyAna kevala jJAna mUlaka hotA hai / ataH vaha to sarvathA nizcala hI hotA hai / isase sUkSmakriya nAmaka dhyAnameM bhI dhyAnakA lakSaNa ghaTita hotA hai || 1880 // Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA suhumammi kAyajoge vaTTato kevalI tadiyasukkaM / jhAyadi Nirubhidu je suhumattaM kAyajogapi // 1881 / / 'suhamammi kAyajoge' sUkSme kAyayoge pravartamAnaH kevalI tRtIyaM zuklaM dhyAti nirorbu tamapi sUkSmaM vA kAyayogaM / / 1881 // - aviyakkamavIcAraM aNiyaTTimakiriyaM ca sIlesiM / jjhANaM Niruddhayoga apacchima uttamaM sukkaM / / 1882 / / 'avidakkamavIcAraM' pUrvoktavitarkavIcArarahitatvAt avitarkamavIcAraM, 'aNiyaTTi' sakalakarmasAtanamakRtvA na nivartata ityanivati / 'akiriyaM samucchinnaprANApAnapracArasarvakAyavAGmanoyogaparispandanakriyAvyApAratvAt akriyaM / 'solesi' zIlAnAmIzaH zIlezaH yathAkhyAtacAritraM / zIlezasya bhAvaH zailezya, tatsahacAri dhyAnamapi zailezyaM / 'niruddhyogN'| apazcimaM na vidyate pazcAddhAvidhyAnamasmAdityapazcimaM / 'uttamaM sukkaM' paramaM zuklaM // 1882 // taM puNa NiruddhajogI sarIratiyaNAsaNaM karemANo / savaNhu apaDivAdI jjhAyadi jjhANaM carimasukkaM // 1883 // 'taM puNa' taccaturtha zukladhyAnaM / niruddhayogaH sarvajJaH apratipAtivyAnaM dhyAti 'zarIratrikanAzaM kurvan, ____ gAo-ataH sUkSmakAyayogameM sthita kevalI usa sUkSma bhI kAyayogako rokaneke liye tIsarA zukladhyAna dhyAtA hai / / 1881 // gA0-TI0--yaha tIsarA zukladhyAna pUrvokta vitarka aura vIcArase rahita honese avitarka aura avIcAra hotA hai| samasta karmo ko naSTa kiye binA samApta nahIM hotA isaliye anivati hai / isameM prANa apAna zvAsa ucchvAsakA pracAra, samasta kAyayoga manoyoga vacana yogarUpa halanacalana kriyAkA vyApAra naSTa ho jAtA hai| isaliye yaha akriya hai| zIloMke svAmIko zIleza kahate haiN| usake bhAvako zailezIbhAva kahate haiM vaha hai yathAkhyAta cAritra / usake sAtha honevAle dhyAnako bhI zailezI kahA hai| usase saba karmo kA Asrava ruka jAtA hai ataH use niruddhayoga kahA hai| isake anantara koI dhyAna nahIM hotA isase ise apazcima kahA hai| tathA yaha parama zukladhyAna hai // 1882 / / vizeSArtha-zaulezIbhAva se yathAkhyAta cAritra liyA hai kintu yathAkhyAta cAritra to gyArahaveM bArahaveM guNasthAnameM bhI hotA hai kintu use zailezI nahIM khaa| kyoMki zailezIpanA tIsare zukladhyAnakI avasthAse pahale nahIM hotA, isakA kAraNa hai karmoMkA Asrava honA / tathA tIsareke pazcAt bhI caturtha zukladhyAna hotA hai phira bhI tIsareko vivakSA bhedase apazcima kahA hai // 1882 / / gA.-kAyayogakA nirodha karake ayoga kevalI audArika taijasa aura kArmaNa zarIroM 1. rakriyanA -A0 / Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 840 bhagavatI ArAdhanA ayogAtmapariNAmaH kevalajJAnaM caturthazuklaM, tRtIyaM tu sUkSmakAyayogAtmapariNAmaH kevalamiti bhedastRtIyacaturthayoH / / 1883 // iya so khavao jjhANaM eyaggamaNo samassido samma / viulAe NijjarAe vaTTadi guNaseDhimArUDho // 1884 / / 'iya so khavago' evamasau kSapakaH, ekAgracittaH samyagdhyAnaM samAzritya vipulAyAM karmanirjarAyAM vartate. 'guNaseDhimArUDo' guNazreNImArUDhaH upazAntakaSAyAdikAM // 1884 // . dhyAnamahAtmyastavanArtha uttaraprabandhaH suciraM vi saMkiliTuM viharaMtaM jhANasaMvaravihUNaM / jjhANeNa saMvuDappA jiNadi aMtomuhutteNa / / 1885 / / 'suciramavi saMkiliThaM viharata' pUrvakoTikAlaM dezonaM klezasahitacAritrodyataM 'jjhANasaMvaravihUNaM' dhyAnAkhyena saMvareNa vihInaM / 'jiNadi' jayati / kaH ? ''AhorattametteNa jhANeNa saMbuDappA' ahorAtramAtreNa dhyAnena saMvRtAtmA // 1885 / / / evaM kasAyajaddhami havadi khavayassa AudhaM jhANaM / jjhANavihUNo khavao rageva aNAuho mallo // 1886 / / kA nAza karatA huA antima zukla dhyAnako dhyAtA hai| sUkSmakAya yoga rUpa Atma pariNAma vAlA sayogakevalI tIsare zukla dhyAnako dhyAtA hai aura ayogarUpa AtmapariNAma vAlA ayogakevalI caturtha zukla dhyAnako dhyAtA hai| yaha tIsare aura caturtha zukla dhyAna meM bheda hai // 1883 / / vizeSArtha-mahApurANameM kahA hai-tIsareke pazcAt yogakA nirodha karake Asrava se rahita ayogakevalI samucchinna kriya anivRtti nAmaka caturtha zukla dhyAnako dhyAtA hai| eka antarmuhUrta kAla taka atinirmala usa dhyAnako karake zeSa cAra aghAtikarmoMkA vinAzakara mokSako prApta hotA hai| ayogakevalIke upAntya samaya meM bAsaTha aura antima samaya meM teraha prakRtiyA~ naSTa ho jAtI haiN| usake pazcAt vaha zuddhAtmA Urdhvagamana svabhAvake kAraNa eka hI samayameM lokake anta paryanta jAkara siddhAlayameM virAjamAna ho jAtA hai / / 1883 // gA0-isa prakAra vaha kSapaka ekAnamana se samyak dhyAna ko dhyAkara upazAnta kaSAya Adi guNa sthAnoM kI zreNi para ArUr3ha hokara vipula karma nirjarA karatA hai // 1884 // Age dhyAnake mAhAtmyako kahate haiM gA0-eka antamuhUrta mAtra yA eka dina rAta mAtra dhyAna rUpa saMvarase yukta muni, kucha kama eka pUrva koTi kAla taka dhyAnarUpa saMvarase rahita tathA saMklezasahita cAritra kA pAlana karane vAle sAdhuse zreSTha hai // 1885 // 1. samaNNido-a0 / 2. ahorattamitteNa antomuhUrtena karma jayati / ahorAtramAtreNa jhANeNa saMpaDappA dhyAnena saMvRtAtmA karmakANDako'pi na jayati -A0 / 3. raNagovA -A0 / juddheva NirAvudho hodi -mu0 / Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 841 'evaM kasAyajuddhaMhi' kaSAyasaMprahAre dhyAnamAyudhaM kSapakasya bhavati / dhyAnahInaH kSapakaH yuddhe nirAyudha iva na pratipakSaM prahantumalaM / kaSAyavinAzakAritvaM dhyAnasyAnayA kathitaM / / 1886 / / raNabhUmIe kavacaM va kasAyaraNe tayaM have kavacaM / juddhe va NirAvaraNo jhANeNa viNA have khavao / / 1887 / / 'raNabhUmIe' yuddhabhUmau kavacavatkaSAyayuddhe dhyAnaM kavaco bhavati / etena kaSAyapIDArakSAM karoti dhyAnamityAkhyAtaM / dhyAnAbhAve doSamAcaSTe / 'juddha va NirAvaraNoM' yuddha nirAvaraNa iva bhavati dhyAnena vinA kSapakaH // 1887 // jjhANaM karei khavayassovaTThabhaM khu hINaceTThassa / therassa jahA jaMtassa kuNadi jaTThI uvaTuMbhaM // 1888 / / 'jhANaM karedi' dhyAnaM karoti kSapakasyopaSTambhaM hInaceSTasya sthavirasya gacchato yathA karoti yaSTirupaSTambhaM // 1888 // mallassa NehapANaM va kuNaiM khavayassa daDhabalaM jhANaM / jhANavihINoM khavao raMge va aposio mallo / / 1889 / / 'mallassa hapANaM va' mallasya snehapAnamiva kSapakasya dhyAnaM kroti| dhyAnahInaH kSapako raGge apoSito malla iva na pratipakSa jayati / / 1889 // vairaM radaNesu jahA gosIsaM caMdaNaM va gandhesu / veruliyaM va maNINaM taha jjhANaM hoi khavayassa / / 1890 // gA0-TI0-isa prakAra kaSAyoMke sAtha yuddha karane meM arthAt kaSAyoMkA saMhAra karane meM dhyAna kSapakake liye Ayudha hotA hai| arthAt dhyAnake dvArA kaSAyoMkA vinAza kiyA jAtA hai / jaise vinA astrake yuddha meM zatrukA ghAta karanA saMbhava nahIM hai, usI prakAra dhyAna hIna kSapaka kaSAyoM ko nahIM jIta sktaa| isase dhyAnako kaSAyoMkA vinAza karane vAlA kahA hai / / 1886|| gA0-TI0-jaise yuddha bhUmimeM kavaca hotA hai vaise hI kaSAyoMse yuddha karanemeM dhyAna kavacake samAna hai| isase kahA hai ki dhyAna kaSAyase rakSA karatA hai| dhyAnake abhAvameM doSa kahate haiN| jaise yuddha meM kavacake vinA yoddhA hotA hai vaise hI dhyAna ke vinA kSapaka hotA hai| arthAt yuddhameM binA kavacake yoddhAkI jo sthiti hai vahI sthiti dhyAnake vinA kSapaka kI hotI hai| vaha bhI usI kI taraha mArA jAtA haiM // 1887|| gA0-jaise calane meM asamartha vRddha puruSako gamana karate samaya lAThI sahAyaka hotI hai vaise hI asamartha kSapakakA sahAyaka dhyAna hotA hai / / 1888 // gA0-jaise dugdhapAna malla puruSake balako dRr3ha karatA haiM vaise hI dhyAna kSapakakI zakti ko dRr3ha karatA hai| jaise apuSTa malla akhAr3emeM hAra jAtA hai vaise hI dhyAnase rahita kSapaka kaSAyoMse hAra jAtA hai / / 1889 / / 1. kavacaM hodi jhANaM kasAyajuddhammi -mu0 / Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 842 bhagavatI ArAdhanA ____ 'vairaM radaNesu jadhA' yathA ratneSu vajraM gandhadravyeSu gozIrSa candanaM / maNiSu vaiDUryamiva kSapakasya dhyAnaM sarveSu darzanacaritratapassu sArabhUtaM // 1890 // jhANaM kilesasAvadarakkhA rakkhAva sAvadabhayammi / jhANaM kilesavasaNe mittaM mitteva vasaNammi // 1891 // 'jhANaM kilesasApadarakkhA' dhyAnaM duHkhazvApadAnAM rakSA, zvApadabhaye rakSeva dhyAnaM klezavyasane mitraM, : vyasane mitramiva // 1891 // jjhANaM kasAyavAde gabbhadharaM mArudeva gambhagharaM / jhANaM kasAyauNhe chAhI chAhIva uNhammi // 1892 / / jhANaM kasAyaDAhe hodi varadaho dahova DAhammi / jhANaM kasAyasIde aggI aggIva sIdammi // 1893 // jhANaM kasAyaparacakkabhae balavAhaNaDDao rAyA / paracakkabhae balavAhaNaDDao hoi jaha rAyA // 1894 // jhANaM kasAyarogesu hodi vejjo tigiMchade kusalo / rogesu jahA vejjo purisassa tigiMchao kusalo // 1895 // jhANaM visayachuhAe hoi ya chuhAe aNNaM vA / jhANaM visayatisAe udayaM udayaM va taNhAe // 1896 / / spaSTArthottaragAthA // 1892 / / 1893 // 1894 / / 1895 / / 1896 // gA0-jaise ratnoMmeM hIrA, sugandhita dravyoMmeM gozIrSa candana aura maNiyoMmeM vaiDUryamaNi sArabhRta hai / vaise hI kSapakake darzana cAritra aura tapameM dhyAna sArabhUta hai // 1890 // gA0-jaise hiMsaka jantuoMse bhaya hone para unase rakSA vacAva karatI hai vaise hI dhyAna duHkharUpI hiMsaka jantuoMse rakSA karatA hai| tathA jaise saMkaTa meM mitra sahAyaka hotA hai vaise hI duHkharUpI saMkaTa meM dhyAna sahAyaka hotA hai / / 1891 // _gA0-jaise garbhagRha vAyuse rakSA karatA hai vaise hI dhyAna kaSAyarUpI vAyuke liye garbhagRha hai| jaise ghAmase bacaneke liye chAyA hai vaise hI kaSAyarUpI ghAmase bacAvake liye dhyAna chAyAke samAna hai // 1892 // ___ gA0-jaise dAhake liye uttama sarovara hai vaise hI kaSAyarUpa dAhake liye dhyAna uttama sarovara hai / jaise zItase bacAvake liye Aga hai vaise kaSAyarUpI zItase bacAvake liye dhyAna Aga ke samAna hai // 1883 / / gA0-jaise senA aura vAhanoMse samRddha rAjA zatru senAke AkramaNake bhayase rakSA karatA hai vaise hI kaSAyarUpI zatru senAkA bhaya dUra karaneke liye dhyAna bala vAhanase samRddha rAjAke samAna hai / / 1894 // Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 843 iya jhAyaMto khavao jaiyA parihINavAyio hoi / ArAdhaNAe taiyA imANi liMgANi daMseI // 1897 / / 'iya jhAyaMto khavao' evaM dhyAnena pravartamAnaH kSapakaH / yadA vaktumasamartho bhavati tadA 'ArAdhaNAe' ratnatrayapariNaterAtmano liGgAnImAni darzayati // 1897 // huMkAraMjalibhamuhaMgulIhiM acchIhiM vIramuTThIhiM / ... siracAlaNeNa ya tahA saNaM dAvedi so khavao / / 1898 // "hakAraMjalibhamuhaMgulIhi acchohi' huMkAreNa vA aJjaliracanayA, bhrUkSepeNa, aGgulipaJcakadarzanena upadeSTAraM prati prasannatayA(nayA) dRSTyA kiM samAhitacitto'sItyukte ziraHkampanena saMjJAM darzayati kSapakaH // 1898 // to paDicarayA khavayassa diti ArAdhaNAe uvaogaM / jANaMti sudarahassA kadasaNNA kAyakhavaeNa / / 1899 / / 'to paDicaragA' tataH praticArakAstasya kSapakasyArAdhanAyAmupayogaM jAnanti zrutarahasyAH kSapakeNa kRtasaMketAH / jhANatti // 1899 // lezyAyAM saMbandhaM karoti iya samabhAvamuvagado taha jjhAyaMto pasacadmANaM ca / lessAhiM visujhaMto guNaseTiM so samAruhadi // 1900 // . gA0-jaise vaidya puruSake rogoM kI cikitsAmeM kuzala hotA hai vaise hI dhyAna kaSAyarUpI roga kI cikitsA karane meM kuzalavaidya hai / / 1895 / / / gA0-jaise anta bhUkhako dUra karatA hai vaise hI viSayoMkI bhUkha dUra karaneke liye dhyAna annake samAna hai| tathA jaise pyAsa lagane para pAnI use dUra karatA hai vaise hI viSayarUpI pyAsake liye dhyAna pAnIke samAna hai / / 1896 / / gA-isa prakAra dhyAnameM saMlagna kSapaka jaba bolane meM asamartha hotA hai taba maiM ratnatrayameM saMlagna hU~ yaha bAta Age kahe cinhoMse prakaTa karatA hai / / 1897 // gA0-niryApakAcAryake pUchanepara ki tumhArA citta sAvadhAna hai, vaha kSapaka huMkArase, hAthoM kI aMjuli dvArA, yA bhauM ke saMcAlanase athavA pA~coM aMguliyoMkI muTThI banAkara yA sira hilAkara . prasanna dRSTise saMketa karatA hai // 1898 // gA.-taba kSapakake dvArA pahalese hI saMketa grahaNa karane vAle aura Agamaka rahasyako jAnane vAle paricAraka munigaNa yaha jAna lete haiM ki kSapakakA upayoga ArAdhanAmeM hai // 1899 // vizeSArtha-kSapaka pahale hI kaha rakhatA hai yA paricAraka pahale hI kSapakase kaha dete haiM ki bolane meM asamartha honepara maiM apanI pariNatiko huMkAra Adi saMketoMse kaha dUMgA / / 1899 // Age kSapakakI lezyAvizaddhikA kathana karate haiMgA0-isa prakAra samatAbhAvako prApta vaha kSapaka prazasta dhyAna dhyAtA hai aura vizuddha Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 844 bhagavatI ArAdhanA 'iya samabhAvamuvago' evaM, samacittatAM gataH prazastadhyAnaM vartayet, lezyAbhivizuddhaguNazreNImArohati // 1900 // jaha bAhiralessAo kiNhAdIo havaMti purisassa / abbhaMtaralessAo taha kiNhAdI ya purisassa / / 1901 // kiNhA NIlA kAo lessAo tiNi appstthaao| pajahai virAyakaraNo saMvegamaNuttaraM patto // 1902 // jaha bAhiralessAoM' kRSNanIlakApotAzceti tisraH aprazastAH prajahAti vairAgyabhAvanAvAna saMsArabhIrutAM parAmupAgataH // 1901-1902 / / lezyApUrvaka arthAt kramase pIta, padma aura zukla lezyArUpa pariNamana karatA huA guNazreNipara arthAt upazama yA kSapaka zreNipara ArohaNa karatA hai // 1900 // gA0-jaise puruSake zarIrameM kRSNa Adi dravya lezyA-zarIrakA raMga kAlA gorA hotA hai / vaise hI abhyantarameM kRSNa Adi bhAvalezyA hotI haiM / / 1901 // vizeSArtha-lezyAke do bheda haiM-dravyalezyA aura bhaavleshyaa| mithyAtva Adike kAraNa jIvake jo tIvratama Adi bhAva hote haiM vaha bhAvalezyA hai| AgamameM kahA hai ki mithyAtva, avirati, kaSAya aura yogase prANiyoMke jo saMskAra hote haiM vaha bhAvalezyA hai / lezyA chaha haiM-kRSNa, nIla, kApota, pIta, padma, zukla / inameMse prArambhakI tIna lezyA azubha haiM aura zeSa tIna zubha haiN| azubha lezyAoMmeM tIvra, tIvratara aura tIvratama rUpase tathA zubhalezyAoMmeM manda, mandatara aura mandatamarUpase hAnivRddhi hotI rahatI hai| jaise azubha lezyAoMmeM kApota lezyA tIvra hai, nIlalezyA tIvratara hai aura kRSNalezyA tIvratam hai.| isI taraha zubhalezyAoMmeM pItalezyA manda, padmA mandatara aura zuklA mandatama hai| udAharaNake rUpameM jo vyakti phalase bhare vRkSako jar3ase kATakara phala khAnA cAhatA hai usake kRSNalezyA hai| jo jar3ako chor3a kevala tanA kATakara phala, khAnA cAhatA hai usake nIlalezyA hai| jo eka zAkhA kATakara phala khAnA cAhatA hai usake kApota lezyA hai| jo eka upazAkhA tor3akara phala khAnA cAhatA hai usake pItalezyA hai| jo kevala phala hI tor3akara khAnA cAhatA hai usake padmalezyA hai| aura jo jamInapara gire hue phaloMko hI uThAkara khAnA cAhatA hai usake zuklalezyA hotI hai| jo rAgI, dvaSI, anantAnubandhI krodha mAna mAyA lobhase 'yukta hai, nirdaya hai, kalahapriya hai, madya mAMsake sevanameM Asakta hai vaha kRSNalezyA vAlA hotA hai / jo ghamaNDI, mAyAvI, viSayalampaTa, aneka prakArako parigrahameM Asakta prANI hai vaha nIlalezyAvAlA hotA hai| jo parakI nindA aura apanI prazaMsA karatA hai, apanI prazaMsAse prasanna hotA hai, phira hAni lAbhako bhI nahIM dekhatA, lar3AI honepara marane mAraneko taiyAra rahatA hai vaha kApotalezyA vAlA hai| jo sarvatra samadRSTi hai kRtya akRtya, hita ahitako jAnatA hai dayAdAnakA premI hai vaha pItalezyAvAlA hotA hai| jo tyAgazIla, kSamAzola, bhadra aura sAdhujanoMkI pUjAmeM tatpara rahatA hai vaha padmalezyAvAlA hotA hai| jo mAyA aura nidAna nahIM karatA, rAgadveSa nahIM karatA vaha zukla lezyAvAlA hai // 1901 // Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA o pammA sukkA lessAo tiNi vidu pasatthAo / paDivajjei ya kamaso saMvegamaNuttaraM patto / / 1903 // 'teo pammA sukkA' tejaHpadmazuklalezyAH pratipadyate paripATayA // / 1903 // esiM lessANaM visoghaNaM paDi uvakamo iNamo / savvesiM saMgANaM vivajjaNaM savvahA hoi / / 1904|| 'edesi lessANaM' etAsAM zubhalezyAnAM zuddhi pratyayamupakramaH bAhyAbhyantara sarvaparigrahatyAgeH / 1904 // lessAsodhI ajjhavasANavisodhIe hoi jIvassa / ajjhavasANavisodhI maMdakasAyassa NAdavvA / / 1905 / / 'lessAsodhI' lezyAnAM zuddhi: / 'ajjhavasANavisodhIe hodi' pariNAmavizuddhayA bhavati / 'ajjhavasAvisuddhI' pariNAmavizuddhizca / 'maMdakasAyarasa' mandakaSAyasya bhavatIti jJAtavyA / / 1905 // kaSAyANAM mandatA kathamityAtrAha maMdA huMti kasAyA bAhirasaMgavijaDassa savvassa / gives kasAyabahulo caiva hu savvaMpi gaMthakaliM // / 1906 // 845 'maMdA hRtikasAyA' kaSAyA mandA bhavanti kRtabAhyasaMgaparityAgasya / kaSAyabahula evAyaM sarvo jIvaH sarvaM granthakali gRhNAti // 1906 // jaha iMhiM aggI vaDhai vijjhAi iMdhaNehiM viNA / thehiM taha sAo i vijjhAI tehiM viNA || 1907 || vahI kahate haiM gA0-- kSapaka kRSNa, nIla, kApota, ina tIna aprazasta lezyAoMko tyAgakara vairAgya bhAvanAse yukta hotA hai aura saMsArase atyanta bhayabhIta rahatA hai || 1902 // gA0-- tathA pIta, padma, zukla, ina tIna prazasta lezyAoMko kramase svIkAra karake utkRSTa saMvegabhAvako dhAraNa karatA hai / / 1903 || gA0 - ina lezyAoM kI vizuddhikA upakrama yaha hai ki samasta parigrahoM kA sarvathA tyAga hotA hai arthAt parigrahake tyAgase lezyA meM vizuddhi AtI haiM / / 1904 // gA0 - pariNAmoM kI vizuddhi honese lezyA kI vizuddhi hotI hai / aura jisakI kaSAya manda hai usake pariNAmoMmeM vizuddhi hotI hai || 1905 // gA0 - kaSAyoM kI mandatA kaise hotI hai, yaha batalAte haiM jo bAhya parigrahakA tyAga karatA hai usakI kaSAya manda hotI hai / jisakI kaSAya tIvra hotI hai vahI saba parigraharUpa pApako svIkAra karatA hai / / 1906 / Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 846 bhagavatI ArAdhanA - 'jaha iMdhaNehiM aggI' indhanairyathAgnivarddhate taivinA prazAmyati / granthaistathA kaSAyo vaddhate, tavinA mando bhavati // 1907 // jaha patthage paDato khomei dahe pasaNNamavi paMkaM / khobhei pasaNNamavi kasAyaM jIvassa taha gaMtho / / 1908 / / 'jaha pattharo paDato' yathA pASANaH patan hrade prazAntamapi pakaM kSobhayati, tathA jIvasya kaSAyaM granthAH kSobhayanti // 1908 // abbhaMtarasodhIe gaMthe NiyameNa bAhire cayadi / __ abhaMtaramailo ceva bAhire geNhadi hu gaMthe // 1909 / / 'abbhaMtarasodhIe' abhyantarazuddhayA niyamena bAhyAnparigrahAMstyajati, abhyantaramalina eva bAhyAn gRhNAti parigrahAn // 1909 / / abbhaMtarasodhIe bAhirasodhI vi hodi NiyameNa / abbhaMtaradoseNa hu kuNadi Naro bAhire dose // 1910 / / 'abhaMtarasodhIe' abhyantarazuddhayA bAhyazuddhiniyamena bhavati / abhyantaradoSeNaiva bAhyAnkAyagatAn doSAn karoti // 1910 // jadha taMDulassa koNDayasodhI satusassa tIradi Na kaadu| taha jIvassa Na sakA lissAsodhI sasaMgassa // 1911 // 'jaha taMdulassa' yathA tandulasya abhyantaramalazuddhiH kartuM na zakyate bAhyatuSasahitasya / tathA jIvasya na zakyA lezyAzuddhiH kartuM saparigrahasya // 1911 // ita uttaraM lezyAzrayeNArAdhanAvikalpo nirUpyate sukkAe lessAe ukkassaM aMsayaM prinnmittaa| jo maradi so hu NiyamA ukkassArAdhao hoI // 1912 / / gA0-jaise iMdhanase Aga bar3hatI hai aura IMdhanake abhAvameM bujha jAtI hai vaise hI parigrahase kaSAya bar3hatI hai aura parigrahake abhAvameM manda ho jAtI hai / / 1907 // __ gA0-jaise jalameM patthara pheMkanese nIce baiThI huI kIcar3a Upara A jAtI hai| vaise hI parigrahase jIvakI dabI huI kaSAya udayameM A jAtI hai / / 1908 // gA0-antaraMgameM kaSAyakI mandatA honepara niyamase bAhya parigrahakA tyAga hotA hai| abhyantarameM malinatA honepara hI jIva bAhya parigrahoMko grahaNa karatA hai // 1909 / / gA0-abhyantarameM vizuddhi honepara bAhya vizuddhi niyamase hotI hai / abhyantarameM doSa honese hI manuSya zArIrika doSa karatA hai // 1910 // gA0-jaise bAharameM tuSa (chilakA) rahate hue cAvalakI abhyantara zuddhi saMbhava nahIM hai| vaise hI parigrahI jIvake lezyAkI vizuddhi saMbhava nahIM hai // 1911 / / Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 847 'sukkAe lessAe' zuklalezyAyA utkRSTAMzaM pariNato yo mRtimupaiti sa niyamAdutkRSTArAdhako bhavati // 1912 / / khAiyadaMsaNacaraNaM khaovasamiyaM ca NANamidi maggo / taM hoi khINamoho ArAhitA ya jo hu arahaMto // 1913 / / je sesA sukkAe du aMsayA je ya pammalessAe / tallessApariNAmo du majjhimArAghaNA maraNe // 1914 // 'je sesA sukkAe du aMsayA' utkRSTAMzAdanye ye zuklalezyAyA aMzA ye cApi padmalezyAyA aMzAH tatra pariNAmo maraNe madhyamArAdhanA // 1913 // 1914 // tejAe lessAe ye aMsA tesu jo prinnmittaa| kAlaM karei tassa hu jahaNiyArAdhaNA bhaNidA // 1915 // 'tejoe lessAe' tejolezyAyA ye aMzAsteSu pariNato yadi kAlaM kuryAt tasya jaghanyArAdhanA bhavati // 1915 // jo jAe pariNimittA lessAe saMjudo kuNai kAlaM / - talleso uvavajjai tallese ceva so sagge // 1916 // 'jo jAe' yo yayA lezyayA pariNataH kAlaM karoti, sa tallezya evopajAyate, tallezyAsamanvite svarge // 1916 / / , adha teupaumasukkaM adicchido NANadaMsaNasamaggo / AukkhayA du suddho gacchadi suddhiM cuyakileso // 1917 // Age lezyA ke Azrayase ArAdhanAke bheda kahate haiM gA0-jo kSapaka zuklalezyAke utkRSTa aMza rUpase pariNata hokara maraNa karatA hai vaha niyamase utkRSTa ArAdhaka hotA hai // 1912 // ___ gA0-kSAyika samyaktva, yathAkhyAta cAritra aura kSAyopazamika jJAnakI ArAdhanA karake kSINamoha hotA hai aura vaha bArahaveM guNasthAnavartI kSINamoha tadanantara arahaMta hotA hai // 1913 / / gA0-zaklalezyAke zeSa madhyama aura jaghanya aMza tathA padmalezyAke utkRSTa madhyama aura jaghanya aMza rUpase pariNata hokara maraNa karane vAlA kSapaka madhyama ArAdhaka hotA hai // 1914 // gA0-tejolezyAke aMzarUpase pariNata hokara yadi maraNa karatA hai to vaha jaghanya ArAdhaka hotA hai / / 1915 / / gA-jo kSapaka jisa lezyArUpase pariNata hokara maraNa karatA hai vaha usI lezyAvAle svargameM usI lezyAvAlA hI deva hotA hai // 1916 // gA-jo pIta padma aura zuklalezyAko bhI chor3akara lezyArahita ayoga avasthAko prApta hotA hai vaha sampUrNa kevalajJAna aura kevala darzanase yukta hokara AyukA kSaya honepara mokSa prApta Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 848 bhagavatI ArAdhanA .. 'adha teupaumasukka' atha tejaHpadmazuklalezyA atikrAntaH alezyatAmupagataH jJAnadarzanasamagra AyuSaH kSayAt siddhiM gacchati karmalepApagamAdvizuddho nirastAzeSaklezaH / lessetti // 1917 // evaM subhAvidappA jjhANovagao pasatthalessAo / ArAdhaNApaDAyaM harai aviggheNa so khavao // 1918 / / 'evaM subhAvidappA' evaM suSThu bhAvitAtmA dhyAnamupagataH prazastazyApariNata ArAdhanApatAkAM haratyavighnena // 1918 // telokkasavvasAraM caugaisaMsAradukkhaNAsayaraM / ArAhaNaM pavaNNo so bhayavaM mukkhapaDimullaM / / 1919 / / 'telokkasavvasAraM' trailokye sarvasminsArabhUtAM caturgatisaMsAraduHkhanAzakaraNImArAdhanAM prapanno'sau bhagavAn mokSamapratimaulyaM // 1919 / / evaM jadhAkkhAdavidhi saMpattA suddhdNsnncrinaa| keI khavaMti khavayA mohAvaraNaMtarAyANi // 1920 // 'evaM jaghAkkhAdavidhi' evaM yathAkhyAtavidhi saMprAptAH zuddhadarzanacAritrAH kecitkSapakA ghAtikarmANi kSapayanti // 1920 // kevalakappaM logaM saMpuNNaM davvapajjayavidhIhiM / . jjhAyaMtA eyamaNA jahaMti ArAhayA dehaM // 1921 // 'kevalakappaM' kevalajJAnasya paricchedyatvena yogyaM lokaM saMpUrNa dravyaparyAyavikalpaiH paricchindantaH jahati te svadehaM / / 1921 // karatA hai| vaha samasta karmalepake cale jAnese vizuddha hotA hai tathA samasta klezoMse chUTa jAtA hai // 1917 // gA0-isa prakAra vaha kSapaka acchI tarahase AtmAkI bhAvanA bhAkara prazasta lezyApUrvaka dhyAna karake, kisI vighna bAdhAke binA ArAdhanA patAkAko dhAraNa karatA hai / / 1918|| gA0-vaha bhagavAn tInoM lokoMmeM sArabhUta tathA cAra gatirUpa saMsArake duHkhakA nAza karanevAlI ArAdhanAko prApta karatA hai jo usa mokSakA pratimUlya hai arthAt ArAdhanArUpI mUlya pradAna karake hI mokSako kharIdA jA sakatA hai / / 1919 // gA-isa prakAra koI-koI caramazarIrI kSapaka yathAkhyAta cAritrako vidhike dvArA zuddha samyagdarzana aura cAritrako prApta karake mohanIya, jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya karmoMkA kSaya karate haiM / / 1920 // . gA0 kevalajJAnake dvArA jAnaneke yogya sampUrNa lokako dravya paryAyoMke bhedoMke sAtha ekAgramanase jAnate hue ArAdhaka apanA zarIra chor3ate haiM / / 1921 // Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 849 vijayodayA TIkA savvukkasaM jogaM jujaMtA daMsaNe caritte ya / kammarayavippamukkA havaMti ArAdhayA siddhA // 1922 / / 'savukkassaM' sarvotkRSTaM darzanacAritrayoryoga pratipadyamAnAH karmarajobhyo viprayuktA ArAdhakAH siddhA bhavanti // 1922 // iyamukkassiyamArAdhaNamaNupalittu kevalI bhaviyA / logaggasiharavAsI havaMti siddhA dhuyakilesA // 1923 // _ 'iya ukkassiya' evamutkRSTAmArAdhanAmanupAlya kevalino bhUtvA nirastaklezAH lokAgrazikharavAsinaH . siddhA bhavanti // 1923 // aha sAvasesakammA maliyakasAyA paNaTTamicchattA / - hAsaraiaraibhayasogaduguMchAveyaNimmahaNA // 1924 / / 'aha sAvasesakampA' atha sAvazeSakarmANo mathitakaSAyAH praNaSTamithyAtvA hAsyaratyaratibhayazokajugupsAvedatrikamathanAH // 1924 / / paMcasamidA tiguttA susaMvuDA svvsNgummukkaa| dhIrA adINamaNasA samasuhadukkhA asaMmUDhA / / 1925 // 'paMcasamidA' samitipaMcakopetA guptitrayopetAH susaMvRtA apAkRtasarvasaMgA dhIrA adInamanasaH samasukhaduHkhA asaMmUDhAH // 1925 // savvasamAdhANeNa ya carittajogo adhidvadA samma / dhamme vA uvajuttA jjhANe taha paDhamasukke vA // 1926 // 'savvasamAdhANeNa' sarveNa samAdhAnena cAritre samyagavasthitA dharmadhyAne prathamazukle vA upayuktAH / / 1926 // . gA0--sabase utkRSTa arthAt kSAyika samyagdarzana aura kSAyika samyak cAritrako prApta karake ve ArAdhaka karmarUpI rajase arthAt zeSa cAra aghAti karmoMse chUTakara siddha ho jAte haiM / / 1922 / / ..... gAo-isa prakAra utkRSTa ArAdhanAkA pAlana karake kevalajJAnI hokara sampUrNa klezoMse chUTa jAte haiM aura lokake zikhara para virAjamAna hote haiM // 1923 // . . gA0-kintu jinake karmabandhana zeSa rahatA hai ve mithyAtvako naSTa karake tathA kaSAyoMkA aura hAsya rati, arati, bhaya, zoka, jugupsA, tInoM vedoMkA mathana karake, pA~ca samiti aura tIna guptiyoMke dvArA samyak rUpase saMvara karake samasta parigrahase rahita hokara dhIratApUrvaka, manameM dInatAkA bhAva nahIM lAte / moharahita hokara sukha aura duHkhameM samabhAva rakhate haiN| mana, vacana, kAyako samAhita karake cAritrameM samyaniSTha rahate haiM tathA dharmadhyAna yA prathama zukladhyAnameM upayoga lagAte haiM // 1924-26|| Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 850 bhagavatI ArAdhanA iya majjhimamArAghaNamaNupAlittA sarIrapajahittA / huti aNuttaravAsI devA suvisuddhalessA ya / / 1927 // 'iya majjhimaM' evaM madhyamArAdhanAmanupAlaya zarIraM tyaktvA vizuddhalezyAdharA anuttaravAsino devA bhavanti / / 1927 // daMsaNaNANacarite ukkiTThA uttamopaghANA ya / iriyAva paDivaNNA havaMti lavasattamA devA / / 1928 / / 'daMsaNaNANacarite' samyagdarzanajJAnacAritreSu utkRSTA uttamAbhigrahA IryApathaM prapannA lavasattamA devA bhavanti / / 1928 // kappovagA surA jaM accharasahiyA suhaM aNuhavaMti / tatto anaMtaguNidaM suhaM du lavasattamasurANaM / / 1929 / / 'kappovagA surA jaM' kalpopapannAH surAH apsarobhissahitA yatsukhamanubhavanti tato'pyanantaguNitaM lavasattamadevAnAM // / 1929 // NANammi daMsaNammiya AuttA saMjame jahakkhAde / vaDDhidatavovaghANA avahiyalessA sadadameva / / 1930 // 'NANammi daMsaNammi ya' jJAnadarzanayoryathAkhyAte ca saMyame AyuktA vaddhitatapo'bhigrahAH satataM vizuddhalezyAH kSapakAH / 1930 // pajahiya sammaM dehaM sadadaM savtraguNAvaDDhidaguNaDDhA / deviMdaramaThANaM lahaMti ArAdhayA khavayA // / 1931 // 'jahiya deha' vihAya dehaM samyaksadA sarvaMguNavardhitaguNADhyA devendracasmasthAnaM labhante / / 1931 // gA0 - isa prakAra madhyama ArAdhanAkA pAlana karake zarIra tyAga kara vizuddha lezyAke dhAraka anuttaravAsI deva hote haiM || 1927|| gA0-- ve madhyama ArAdhanAke pAlaka samyagdarzana, samyagjJAna aura samyaka cAritrameM utkRSTa hote haiM / arthAt kalpopapanna devoMmeM utpanna karAne vAle ratnatrayake ArAdhakoMse utkRSTa hote haiM / unakI tapazcaryA uttama hotI hai, ve IryApatha Asravake dhArI hote haiM arthAt kaSAyarahita kAyakI kriyAse honevAlA zubhAsrava hI unake hotA hai / ve marakara lavasattama arthAt graiveyaka yA anudiza vimAnavAsI deva hote haiM || 1928 // gA0 - kalpavAsI deva apanI devAMganAoMke sAtha jisa sukhako bhogate haiM usase anantaguNA sukha ahamindradeva bhogate haiM / 1929 // gA0 - jo kSapaka jJAna darzana aura yazcAkhyAta cAritrameM lona rahate haiM, apanI tapazcaryAko nirantara baDhAte haiM, ve vizuddha lezyAvAle hote haiM || 1930 // gA0--ve ArAdhaka kSapaka samyak bhAvanA pUrvaka zarIra tyAgakara anantaguNI aNimA Adi RddhiyoMse sampanna uparima svarga meM sthAna prApta karate haiM || 1931 || Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 851 vijayodayA TIkA suyabhattIe visuddhA uggatavaNiyamajogasaMsuddhA / / logaMtiyA suravarA havaMti ArAdhayA dhIrA // 1932 / / jAvadiyA riddhio havaMti iMdiyagadANi ya suhANi / tAI lahaMti te AgamasiM bhaddA sayA khavayA // 1933 / / 'jAvadiyA riddhIo' yAvantyaH Rddhayo bhavanti yAvantIndriyasukhAni ca bhavanti tAni sarvANi lapsyante bhadrAzayAH kSapakAH // 1932-1933 // je vi hu jahaNiyaM teulessamArAhaNaM uvaNamaMti / te vi hu soghammAisu havaMti devA. Na heDillA // 1934 // 'je vi hu jahaNNiya' ye'pi jaghanyAmArAdhanAM tejolezyApravRttAmupanamanti te'pi saudharmAdiSu devA bhavanti, nAdhobhAvino devAH / / 1934 // kiM jaMpieNa bahuNA jo sAro kevalassa logassa / taM acireNa lahaMte phAsittArAhaNaM NihilaM // 1935 // 'ki japieNa bahuNA' kiM bahunoktena yatsarvasyAsya lokasya sArabhUtaM tadacireNa labhante ArAdhanAM prapannAH / / 1935 / / bhoge aNuttare bhuMjiUNa tatto cudA sumaannusse| iDDhiImatulaM caittA caraMti jiNadesiyaM dhamma 1936 // 'bhoge aNuttare' bhogAnutkRSTAn bhuktvA svargacyutA manuSyabhave'pi prApya sakalAmRddhi tAM ca tyaktvA jinAbhihitaM dharma caranti / / 1936 // gA0 -zrutabhaktise vizuddha, ugratapa, niyama aura AtApana Adi yogase zuddha dhIra ArAdhaka laukAntika deva hote haiM / / 1932 / / gA0--jitanI RddhiyA~ haiM aura jitane bhI indriya sukha haiM una sabako bhadrapariNAmI kSapaka AgAmI kAlameM prApta karate haiM // 1933 / / gA0-tejolezyAse yukta jo kSapaka jaghanya ArAdhanA karate haiM ve bhI saudharma Adi svargomeM deva hote haiM, nIceke deva nahIM hote / arthAt bhavanatrikameM janma nahIM lete // 1934 // gA0-adhika kahanese kyA ? jo samasta lokakA sArabhUta hai usa sabako ArAdhanA karane vAle zIghra hI prApta kara lete haiM / / 1935 // gA0-svargoMke utkRSTa bhogoMko bhogakara svargase cyuta honepara manuSya bhavameM janma lete haiM aura vahA~ bhI samasta aizvarya prApta karate haiN| phira use tyAgakara jina bhagavAnake dvArA kahe hue dharmakA pAlana karate haiM // 1936 / / Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 852 bhagavatI ArAdhanA sadimaMto dhidimaMto sddddhaasNvegviiriyovgyaa| . jedA parIsahANaM uksaggANaM ca abhibhaviya // 1937 / / 'sadimato' smRtimantaH dhRtisamanvitAH zraddhAsaMvegavIryasahitAH parISahANAM vijetAraH upasargANAmabhibhavitAraH // 1937 // iya caraNamadhakkhAdaM paDivaNNA suddhadaMsaNamuvedA / sodhiti jjhANajuttA lessAo saMkiliTThAo // 1938 / / 'iya caraNamadhakkhAdaM' evaM yathAkhyAtacAritraM pratipannAH zuddhadarzanamupagatA dhyAnayuktAH saMkliSTalezyA vinAzayanti // 1938 / / sukkaM lessamuvaMgadA sukkajjhANeNa khvidsNsaaraa| ummukkakambhakavayA uviti siddhiM dhudakilesA // 1939 / / 'sukkaM lessamuvagadA' zuklalezyAmupagatAH zukladhyAnena kSapitasaMsArA unmuktakarmakavacA dUrIkRta phlezAH siddhimupayAnti // 1939 // evaM saMthAragado visoghaittA vi dasaNacarittaM / parivaDadi puNo koI jhAyaMto ajharuddANi // 1940 // 'evaM saMthAragado' uktena prakAreNa saMstaramupagato'pi kRtadarzanacAritrazuddhirapi kazcitkarmagauravAdAtaraudrapariNataH patati / tatra doSamAcaSTe // 1940 // . . . .. .. . . jjhAyaMto aNagAro aTTa rudda ca carimakAlammi / jo jahai sayaM dehaM so Na lahai suggadi khavao / / 1941 / / gA.-ve zAstroMkA anucintana karate haiM, dhairyazAlI hote haiM, zraddhA, saMvega aura zakti se yukta hote haiN| parISahoMko jItate haiM aura upasargoMko nirasta karate haiM, unase abhibhUta nahIM hote // 1937|| gA0-isa prakAra zuddha samyagdarzana pUrvaka yathAkhyAta cAritrako prApta karake dhyAna meM magna hokara saMklezayukta azubha lezyAoMkA vinAza karate haiM / / 1938 / / gA0--zuklalezyAse sampanna hokara zukladhyAnake dvArA saMsArakA kSaya karate haiM aura karmoMke kavacase mukta ho, saba duHkhoMko dUra karake muktiko prApta hote haiM / / 1939 / / gA0-isa prakAra saMstarapara ArUr3ha hokara aura samyagdarzana tathA samyakacAritrako nirmala karake bhI koI-koI kSapaka karmoMkI gurutA honese Artaraudra dhyAnapUrvaka ratnatraya rUpa ArAdhanAse gira jAtA hai // 1940 // ___ gA0-jo kSapaka sAdhu marate samaya Apraudra dhyAnapUrvaka apane zarIrako chor3atA hai vaha sugati prApta nahIM karatA // 1941 / / Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 853 'jjhAyaMto aNagAro' maraNakAle ArauidrayoH pariNato bhUtvA yaH svadehaM jahAti nAsau kSapakaH sugati labhate / / 1941 // jadi dA subhAvidappA vi carimakAlammi saMkileseNa / parivaDadi vedaNaTTo khavao saMthAramArUMDho / / 1942 / / 'jadi dA subhAvidappA vi' yadi tAvatsubhAvitAtmApi saMstaramArUDhaH vedanAtaH kSapakaH saMklezena hetunA sanmArgAtparipatati // 1942 / / kiM puNa je osaNNA NiccaM je vA vi NiccapAsatthA / je vA sadA kusIlA saMsattA vA jahAchaMdA // 1943 / / ..... kiM puNa' kiM punarna paripatanti ye nityamavasannA ye ca nityaM pAvasthA ye vA. sadA kuzIlAH saMsakkA vA svacchandAH // 1943 // tatra avasannAH nirUpyante 'gacchaMhi kei purisA pakkhI iva paMjaraMtaraNiruddhA / sAraNapaMjaracakidA osaNNAgA paviharaMti // 1944 // yathA kardame kSuNNaH mArgAddhIno'vasanna ityucyate sa dravyato'vasannaH / bhAvAvasannaH azuddhacaritraH sIdati upakaraNe, vasati saMstarapratilekhane, svAdhyAye, vihArabhUmizodhane, gocArazuddhau, IryAsamityAdiSu, svAdhyAyakAlAvalokane, svAdhyAyavisarge, gocAre, ca anudyataH, AvazyakeSvalasaH, janAtirikto vA janAdhikaM karoti kurvazca yathoktamAvazyaka vAkkAyAbhyAM karoti na bhAvata evaMbhUtazcAritre'vasIdatItyavasannaH / panthAnaM pazyannapi ___ gA0-yadi apanI AtmAkI samyak bhAvanA karane vAle bhI saMstarapara ArUr3ha ho, saMklezake kAraNa marate samaya sanmArgase gira jAte haiM / / 1942 / / gA0-to jo nitya avasanna, nitya pArzvastha, sadA kuzIla, saMsakta aura svacchanda sAdhu haiM unakA kahanA hI kyA hai ? // 1943 / / gA0-TI0-avasanna AdikA svarUpa kahate haiM jaise koI puruSa kIcar3ameM phaMsa gayA yA mArgameM thaka gayA to usako avasanna kahate haiN| vaha dravyarUpase avasanna hai| usI prakAra jisakA cAritra azuddha hotA hai vaha bhAva avasanna hotA hai| vaha upakaraNameM, vasatikAmeM, saMstarake zodhanemeM, svAdhyAyameM, vihAra karanekI bhUmike zodhane meM, gocarIkI zuddhatAmeM, IryAsamiti AdimeM, svAdhyAyake kAlakA dhyAna rakhane meM aura svAdhyAyakI samAptimeM tatpara nahIM rahatA / chaha AvazyakoMmeM Alasya karatA hai / yA dUsaroMse karatA to adhika hai kintu vacana aura kAyase karatA hai, bhAvase nahIM krtaa| isa prakAra cAritrakA pAlana karate hue khedakhinna hotA hai isase use avasanna kahate haiN| 1. isa gAthA para kisI prati meM kramAMka nahIM diyA hai / na isa para kisI kI TIkA hI hai / saM0 Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 . bhagavatI ArAdhanA tatsamIpe'nyena kazcida gacchati, yathAsau mArgapAvasthaH, evaM niraticArasaMyamamArga jAnannapi na tatra vartate, kiMtu saMyamamArgapArve tiSThati naikAntenAsaMyataH, na ca niraticArasaMyamaH' so'bhidhIyate pArzvastha iti / zayyAdharapiNDamabhihitaM nityaM ca piNDaM bhuGkte, pUrvAparakAlayotasaMstavaM karoti, utpAdanaiSaNAdoSaduSTaM vA bhuGkte, nityamekasyAM vasatauvasati, ekasminneva saMstare zete, ekasminneva kSetre vasati / gRhiNAM gRhAbhyantare niSadyAM karoti, gRhasthopakaraNairvyavaharati, duHpratilekhamapratilekhaM vA gRhNAti, - sUcIkartarinakhacchedasaMdaMzanapaTTikAkSarakarNazodhanAjinagrAhI, sIvanaprakSAlanAvadhUnanaraJjanAdibahuparikarmavyApRtazca vA paarshvsthH| kSAracUrNa sauvIralavaNasapirityAdikaM anAgADhakAraNe'pi gRhItvA sthApayan pArzvasthaH / rAtrau yatheSTaM zete, saMstaraM ca yathAkAmaM bahutaraM karoti / upakaraNabakuzo dehabakUza:-divase vA zete ca yaH pAvasthaH / padaprakSAlanaM mrakSaNaM vA yatkAraNamantareNa karoti, yazca gaNopajIvI tRNapaJcakasevAparazca pAvasthaH / ayamatra saMkSepaH-ayogyaM sukhazIlatayA yo niSevate kAraNamantareNa sa sarvathA pAvasthaH / kutsitazIla: kuzIlaH / yadyevaM avasannAdInAM kuzIlatvaM prApnoti, naivaM lokaprakaTakutsitazIla: kuzIla iti viveko'tra grAhyaH / sa ca kuzIlo'nekaprakAraH kazcitkotukazIlaH auSadhavilepanavidyAprayogaNava, saubhAgyakaraNaM rAjadvArikakautukamAdarzayati yaH sa kautukakuzIlaH / jaise koI mArgako dekhate hue bhI usa mArgase na jAkara anya usake samIpavartI mArgase jAtA hai, use mArga pArzvastha kahate haiM / isI prakAra jo niraticAra saMyamakA mArga jAnate hue bhI usameM pravRtti nahIM karatA kintu saMyamake pArzvavartI mArgameM calatA hai, vaha na to ekAntase asaMyamI hai aura na niraticAra saMyamI hai| use pArzvastha kahate haiN| zayyAdharapiNDakA svarUpa pahale kahA hai usa bhojanako nitya karatA hai| bhojana karanese -pahale aura bhojana karaneke pazcAt dAtAkI stuti karatA hai| athavA utpAdana aura eSaNA doSase dUSita bhojana karatA hai| nitya eka hI vasatikAmeM rahatA hai| eka hI saMstarapara sotA hai| eka hI kSetra meM rahatA hai| gRhasthoMke gharake bhItara baiThatA hai| gRhasthoMke upakaraNoMkA upayoga karatA hai| binA pratilekhanAke vastuko grahaNa karatA hai yA duSTatA pUrvaka pratilekhanA karatA hai| suI, kaiMcI, nakha kATaneke liye nahinI, churA, kAnakA maila nikAlaneko sIka, carma Adi pAsameM rakhatA hai| aura sInA, dhonA, raMganA Adi kAmoMmeM lagA rahatA hai, vaha pArzvastha hai / kSAracUrNa, surmA, namaka, ghI ityAdi binA kAraNa grahaNa karake pAsameM jo rakhatA hai vaha pArzvastha hai| jo rAtameM manamAnA sotA hai, saMstarA icchAnusAra lambA caur3A banAtA hai vaha upakaraNa bakuza hai| jo dinameM sotA hai vaha dehavakuza hai| ye bhI pArzvastha haiM / jo binA kAraNa paira dhotA hai aura tela lagAtA hai tathA jo gaNopajIvi hai......vaha pArzvastha hai / sArAMza yaha hai ki sukhazIla honeke kAraNa jo binA kAraNa ayogya kA sevana karatA hai vaha sarvathA pArzvastha hai| ... jisakA zIla kutsita hai vaha kuzIla muni hai zaGkA-yadi aisA hai to avasanna Adi bhI kuzIla kahalAyeMge / samAdhAna nahIM, kyoMki lokameM jisakA kutsita zIla prakaTa hai vaha kuzIla hai, yaha meM bheda grahaNa karanA caahiye| vaha kuzIla aneka prakArakA hotA hai| koI kautuka kuzIla hotA hai jo auSadha lagAnekI vidyAke prayoga dvArA saubhAgyake kAraNa rAjadvArameM kautuka dikhalAtA haiN| 1. maH saMvidhIyate -a0 / 2. pratikSaNaM A0 / 3. triNa a0 / Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 855 kazcit bhUtikarmakuzIlaH bhUtigrahaNamupalakSaNaM bhUtyA, dhUlyA, siddhArthakaiH, puSpaiH, phalairudakAdibhirvA mantrita rakSA vazIkaraNaM vA yaH karoti sa bhUtikuzIlaH / uktaM ca bhUdIyava dhUlIyaM vA siddhatthaga pupphphludkaadiihiN| . rakkhaM vasigaraNaM vA karedi jo bhUdigaphusIlo // kazcitprasenikAkUzIlaH, aMguSThaprasenikA, akSaraprasenI, pradIpaprasenI, zaziprasenI, sUryaprasenI svapnaprasenItyevamAdibhirjanaM raJjayati yaH so'bhidhIyate prasenikAkuzIla iti / kazcinnimittakuzIlaH vidyAbhirmantrarauSadhaprayogairvA asayaMta cikitsAM karoti so'prasenikAkuzIlaH / kazcinnimittakuzIlaH aSTAGganimittaM jJAtvA yo lokasyAdezaM karoti sa nimittakUzIlaH / Atmano jAti kulaM vA prakAzya yo bhikSAdikamutpAdayati sa AjIvakuzIlaH / kenacidupadrutaH paraM zaraNaM pravizati, anAthazAlAM vA pravizya AtmanazcikitsAM karoti sa vA AjIvakuzIla: / vidyAyogAdibhiH paradravyApaharaNadambhapradarzanaparaH kakvakuzIlaH / indrajAlAdibhiryo janaM vismApayati so'bhidhIyate kuhanakuzIla iti / vRkSagulmAdInAM puSpANAM, phalAnAM ca saMbhavamupadarzayati, garbhasthApanAdikaM ca karoti yaH sa saMmUrchanAkuzIlaH / 'trasajAnAM, kITAdInAM, vRkSAdInAM, puSpaphalAdInAM, garbhasya parizAtanaM AbhicArikaM ca yaH karoti zApaM ca prayacchati sa prapAtanakuzIlaH / uktaM ca kAotikabhUdikamme pasiNA pasiNe NimittamAjIve / kakvakuhana samucchaNa papAdaNAdIkusolo du|| iti / / koI bhUtikarmakuzola hotA hai| yahA~ bhUti zabdase bhasma, dhUla, sarasoM, puSpa, phala, athavA jala Adise maMtra par3hakara rakSA yA vazIkaraNa jo karatA hai vaha bhUtikarma kuzIla hai / kahA hai jo bhasma, dhUla, sarasoM, puSpa, phala, jala Adike dvArA rakSA yA vazIkaraNa karatA hai vaha bhUtikarma kuzIla hai| koI prasenikAkuzIla hotA hai| jo aMguSThaprasenikA, akSaraprasenikA, zaziprasenikA, sUryaprasenikA, svapnaprasenikA Adi vidyAoMke dvArA logoMkA manoraMjana karatA hai / koI aprasenikA kuzIla hotA hai jo vidyA, maMtra aura auSadha prayogake dvArA asaMyamI janoMkA ilAja karatA hai| koI nimittakuzIla hotA hai jo aSTAMga nimittoMko jAnakara logoMko iSTa aniSTa batalAtA hai| jo apanI jAti, athavA kula batalAkara bhikSA Adi prApta karatA hai vaha AjIvakuzIla hai / jo kisIke dvArA satAye jAnepara dUsarekI zaraNameM jAtA hai athavA anAthazAlAmeM jAkara apanA ilAja karAtA hai vaha bhI AjIva kuzIla hotA hai| jo vidyA prayoga Adike dvArA dUsaroMkA dravya harane aura dambhapradarzanameM tatpara rahatA hai vaha kakvakuzIla hotA hai| jo indrajAla Adike dvArA logoMko Azcarya utpanna karatA hai vaha kuhanakuzIla hai| jo vRkSa, jhAr3I, puSpa aura phaloMko utpanna karake batAtA hai tathA garbhasthApanA Adi karatA hai vaha sammUcchanAkuzIla hai| jo trasajAtike kITa AdikA, vRkSa AdikA, puSpa phala AdikA tathA garbhakA vinAza karatA hai, unakI hiMsA karatA hai, zApa detA hai vaha prapAtana kuzIla hai / kahA hai kautuka kuzIla, bhRtikarma kuzIla, prasenikA kuzIla, aprasenikA kuzIla, nimittakuzIla, AjIva kuzIla, kakvakuzIla, kuhanakuzIla, sammUrcchanakuzIla, prapAtana kuzIla Adi kuzIla hote 1. trasajAtInAM -A0 / 2. abhisArikaM -mu0 / Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 856 bhagavatI ArAdhanA .:. AdizabdaparigRhItAH kuzIlA ucyante-kSetraM hiraNyaM 'catuSpadaM ca parigrahaM ye gRhNanti haritakandaphalabhojinaH kRtakAritAnumatapiNDopadhivasatisevAparAH, strIkathAratayaH, maithunasevAparAyaNAH, vivekAsravAdi adhikaraNodyatAzca kuzIlAH / dhRSTaH pramattaH vikRtaveSazca kuzIlaH / saMsakto nirUpyate-priyacAritre priyacAritraH apriyacAritre dRSTe apriyacAritraH, naTavadanekarUpagrAhI saMsaktaH / paJcendriyeSu prasaktaH trividhagauravapratibaddhaH, strIvipaye saMklezasahitaH, gRhasthajanapriyazca saMsaktaH / 'avasaNNo' avasannaH 1 pArzvasthasaMsargAtsvayamapi pArzvasthaH, kuzIlasaMsargAtsvayamapi kuzIlaH, yaH svacchandasaMparkAtsvayamapi svacchandavRttiH / yathAchando nirUpyate-utsUtramanupadiSTaM svecchAvikalpitaM yo nirUpayati so'bhidhIyate yathAchanda iti / tadyathA varSe patati jaladhAraNamasaMyamaHkSarakartarikAdibhiH kezApanayanaprazaMsanaM AtmavirAdhanAnyathA bhavatIti bhamizayyA taNaje vasataH avasthitAnAmAbAdheti, uddezikAdike 'jane'doSaH grAma sakalaM paryaTato mahatI jIvanikAyavirAdhaneti, "zahAmatreSu bhojanamadoSa iti kathanaM, pANipAtrikasya parizAtanadoSo bhavatIti nirUpaNA, saMprati yathoktakArI na vidyata iti ca bhASaNaM evamAdinirUpaNAparA: svacchandA ityucyante // 1944 // haiM / gAthAmeM Aye Adi zabdase grahaNa kiye kuzIloMko kahate haiM--jo kSetra, suvarNa, caupAye Adi parigrahako svIkAra karate haiM, hare kaMda, phala khAte haiM, kRta kArita anumodanAse yukta bhojana, upadhi vasatikAkA sevana karate haiM, strIkathAmeM lIna rahate haiM, maithuna sevana karate haiM, Asravake adhikaraNoMmeM lage rahate haiM ve saba kuzIla hai| jo dhRSTa, pramAdI aura vikArayukta veSa dhAraNa karatA hai vaha . kuzIla hai| __ aba sasaMktakA svarUpa kahate haiN| cAritra premiyoMmeM cAritrapremI, aura cAritrase prema na karanevAloMmeM cAritrake apremI, isa taraha jo naTakI taraha aneka rUpa dhAraNa karate haiM ve saMsakta mani haiM / jo paJcendriyoMke viSayoMmeM Asakta hote haiM, RddhigArava, sAtagArava aura rasagAravameM lIna hote haiM, striyoMke viSayameM rAgarUpa pariNAma rakhate haiM, aura gRhasthajanoMke premI hote haiM ve saMsakta muni haiN| ve pArzvasthake saMsargase pArzvastha, kuzIlake saMsargase kuzIla aura svacchandake samparkase svayaM bhI svacchanda hote haiN| ___ava yathAcchandakA svarUpa kahate hai-jo bAta AgamameM nahIM kahI hai, use apanI icchAnusAra jo kahatA hai vaha yathAcchanda hai| jaise varSAmeM jaladhAraNa karanA arthAt vRkSake nIce baiThakara dhyAna lagAnA asaMyama hai| chare kaiMcI Adise keza kATanekI prazaMsA karanA aura kahanA ki kezaloca karanese AtmAko virAdhanA hotI hai| pRthvIpara sonese tRNoMmeM rahanevAle jantuoMko bAdhA hotI hai| uddiSTa bhojanameM koI doSa nahIM hai kyoMki bhikSAke liye pUre grAmameM bhramaNa karanese jIva nikAyakI mahatI virAdhanA hotI hai / gharake pAtroMmeM bhojana karane meM koI doSa nahIM hai aisA khnaa| jo hAthameM bhojana karatA hai use parizAtana doSa lagatA hai aisA khnaa| Ajakala AgamAnusAra AcaraNa karanevAle nahIM haiM aisA kahanA / ityAdi kahane vAle muni svacchanda kahe jAte haiM / / 1944 // 3. akaraNo -a0| 4. ke bhojane muH / 1. ca puSpaM c-a0| 2. vivekAdi -A0 / 5. gRha mAtrAsu bho-a0 A0 / Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 857 avisuddhabhAvadosA kasAyavasagA ya mNdsNvegaa| accAsAdaNasIlA mAyAbahulA NidANakadA // 1945 // 'avisuddhabhAvadosA' bhAvAH samyagdarzanajJAnacAritrapariNAmAH, teSAM doSAH zaGkAdayaH te avizuddhA anirAkRtA yaiste avizuddhabhAvadoSAH / 'kasAyavasigA' kaSAyavazavartinaH / mandasaMvegAH / 'accAsAdaNasIlA' guNAnAM guNinAM cApamAnakAriNaH / pracuramAyAnidAnaM gatAH / / 1945 // suhasAdA kiMmajjhA guNasAyI pAvasuttapaDisevI / visayAsApaDibaddhA gAravagaruyA pamAillA // 1946 / / 'sukhasAdA' sukhAsvAdanaparAH / 'kiMmajjhA' kiM mahyaM kenaciMditi sarveSu saMghakAryeSvanAdRtAH / 'guNasAyo guNeSu samyagdarzanAdiSu zerata iva nirutsAhAH / 'pAvasuttapaDisevI' AtmanaH pareSAM vA azubhapariNAmasya mithyAtvAsaMyamakaSAyANAM pravartakaM zAstraM pApasUtraM nimittaM, vaidyaka, kauTilyaM, strIpuruSalakSaNaM, dhAtuvAdaH, kAvyanATakAni, caura zAstraM, zastralakSaNaM, praharaNavidyAcitrakalAgAndharvagandhayuktyAdikaM etasmin pApasUtre kRtAdarAbhyAsAH 'visayAsApaDibaddhA' abhimataviSayapariprAptyarthA yA AzA tasyAM pratibaddhAH, 'tigAravagurukA' gAravatrayairguravaH / 'pamAillA' vikathAdipaJcadazapramAdasahitAH / / 1946 // . samidIsu ya guttIsu ya abhAvidA sIlasaMjamaguNesu / paratattIsu ya tattA aNAhidA bhAvasuddhIe // 1947 / / 'samidIsu ya' samitiSu guptiSu ca saMyamaguNeSu bhAvanArahitAH paravyApAreSu pravRttA' bhAvazuddhAH vanAdRtAH // 1947 // ukta prakArake kSapaka marate samaya sanmArgase kyoM cyuta ho jAte haiM yaha sAta gAthAoMse kahate haiM gA0-TI0-ve kSapaka samyagdarzana, samyagjJAna, samyak cAritrarUpa pariNAmoMke jo zaMkA Adi doSa haiM unheM dUra nahIM karate haiM. kaSAyoMke vazavartI hote haiM, unakA saMvegabhAva manda hotA hai, guNoMkA aura guNIjanoMkA ve apamAna karate haiM, tathA mAyA aura nidAnazalyakI unameM pracuratA hotI hai / / 1945 // gA0-TI0-ve sukhazIla hote haiM, mujhe kisIse kyA, aisA mAnakara ve saMghake saba kAryoMmeM anAdarabhAva rakhate haiM, samyagdarzana Adi guNoMmeM unakA utsAha nahIM hotaa| apane aura dUsaroMke azubha pariNAmako tathA mithyAtva, asaMyama aura kaSAyako bar3hAnevAlA zAstra pApasUtra hai / nimitta zAstra, vaidyaka, kauTilyazAstra ( rAjanIti ), strI puruSake lakSaNa batalAnevAlA kAmazAstra, dhAtuvAda ( bhautikI ), kAvya nATaka, corazAstra, zastroMkA lakSaNa batalAnevAlA zAstra, prahAra karanekI vidyA, citrakalA, gAMdharva ( nAca gAnA ), gandhazAstra, yuktizAstra Adi pApazAstroMmeM unakA Adara hotA hai, usIkA ve adhyayana karate haiN| iSTa viSayoMkI AzAmeM lage rahate haiM, tIna gAravameM Asakta hote haiM / vikathA Adi pandraha pramAdoMmeM yukta hote hai / / 1946 / / / ___ gA0-samiti, gupti aura zIla tathA saMyamake guNoMmeM bhAvanAse rahita hote haiN| laukika kAryo meM saMlagna rahate haiM bhAvoMkI zuddhikI ora dhyAna nahIM dete // 1947 // Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 858 bhagavatI ArAdhanA gaMthaaNiyattataNhA bahumohA savalasevaNAsevI / saddarasarUvagaMdhe phAsesu ya mucchidA 'ghaDidA // 1948 // 'gaMthANiyattataNhA' atRptaparigrahatRSNA, 'bahumohA' ajnyaanbhulaaH| zavalasevanAparAH, zabdAdiSu viSayeSu mUrchitAH tavaghaTitAH // 1948 // paralogaNippivAsA ihaloge ceva je supaDibaddhA / sajjhAyAdIs ya je aNuTThidA saMkiliTThamadI // 1949 / / 'paraloyaNippivAsA' paralokanispRhAH, aihikeSveva kAryeSu pratibaddhAH, svAdhyAyAdiSvanudyatAH, saMkliSTamatayaH / / 1949 // savvesu ya mUlucaraguNesu taha te sadA aicaraMtA / Na lahaMti khavovasamaM carittamohassa kammassa // 1950 // mUlottaraguNeSu sadA sAticArA na labhante cAritramohasya kSayopazamaM // 1950 // evaM mUDhamadIyA avaMtadosA kareMti je kAlaM / . te devadubbhagattaM mAyAmoseNa pAvaMti // 1951 / / 'evaM mUDhamadIyA' evaM mUDhabuddhayo anapAstadoSA ye kAlaM kurvanti te devadurbhagatAM prApnuvanti mAyayA / / 1951 // kiMmajjha zirucchAhA havaMti je savvasaMghakajjesa / te devasamidivajjhA kappate huMti suramicchA / / 1952 // "ki majjhaNirucchAhA' ki mahyamiti ye sarvasaMghakAryeSvanAdRtAste devasamitibAhyAH kalpAnAmante suramlecchA bhavanti // 1952 // gA0-unakI parigrahakI tRSNA kabhI tRpta nahIM hotii| ajJAnameM DUbe rahate haiM / gRhasthoMke ArambhameM pha~se hote haiM, zabda, rasa, rUpa, gandha aura sparzameM mamatvabhAva rakhate haiM / / 1948 / / gA0-paralokakI cintA nahIM karate / isI loka sambandhI kAryoM meM lage rahate haiN| svAdhyAya AdimeM udyama nahIM karate / unakI mati saMklezamaya hotI hai / / 1949 // gA0-sadA mUlaguNoM aura uttaraguNoMmeM aticAra lagAte haiN| isase unake cAritramohakA kSayopazama nahIM hotA. // 1950 // ..: . gA. isa prakAra doSoMko dUra na karanevAle ve mUr3habuddhi jaba marate haiM to mAyAcArake kAraNa abhAge deva hote haiM // 1951 // . .... gA0-ve muni avasthAmeM "mujhe isase kyA' aisA mAnakara saMghake saba kAryoM meM anAdara 1. dA vaDiyA -A0 / 2. tapaH patitAH A0 / AsravaTi mu0 / Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA kaMdappabhAvaNAe devA kaMdappiyA madA hoMti / khibhibhAvaNA kAlagadA hoMti khimbhisayA || 1953 / / abhijogabhAvaNAe kAlagadA AbhijogiyA huMti / taha AsurIe juttA havaMti devA asurakAyA // / 1954 / sammohaNA kAlaM karitu duMdugA surA huMti / aNNapi devaduggai uvayaMti virAdhayA maraNe // / 1955 // spaSTArthamuttaragAthAtrayaM / / 1953 / / 1954 / / 1955 / / iya je virAdhayittA maraNe asamAdhiNA marejjaNha | taM tesa bAlamaraNaM hoi phalaM tassa puctaM // 1956 / / 'iya je virAdhayittA' evaM ye ratnatrayaM vinAzya maraNakAle asamAdhinA mRtimupayAnti tatteSAM bAlamaraNaM bhavati / tasya bAlamaraNasya phalaM pUrvamuktameva // 1956 // je sammattaM khavayA virAdhayittA puNo marejjaNhU | te bhavaNavA sijo disabhomejjA vA surA hoMti / / 1957 // 'je sammataM khavagA' ye kSapakAH samyaktvaM vinAzya mriyante bhavanavAsino jyotiSkA vyantarA vA bhavanti / / 1957 // daMsaNaNANavihUNA tado cudA dukkhavedaNummIe / saMsAramaNDalagadA bhamaMti bhavasAgare mUDhA || 1958 / / 859 bhAva rakhaneke kAraNa devoMkI samitise bahiSkRta saudharmAdi kalpoMke antameM basanevAle cANDAla jAtike deva hote haiM // 1952 // gA0 - kandarpa bhAvanAse marakara kandarpa jAtike deva hote haiM / kilviSabhAvanAse marakara kilviSaka jAtike deva hote haiM / / 1953 // gA0-Abhiyogya bhAvanAse marakara Abhiyogya jAtike deva hote haiM / tathA AsurI bhAvanAse marakara asura jAtike deva hote haiM || 1954 || gA0 - sammohana bhAvanAse marakara duMduga jAtike deva hote haiM / anya bhI virAdhanA karake maranevAle muni devagati meM hIna deva hote haiM / / 1955 / / gA0 - isa prakAra jo kSapaka marate samaya ratnatrayako naSTa karake asamAdhipUrvaka marate haiM unakA vaha maraNa bAlamaraNa hotA hai aura usa bAlamaraNakA phala pUrva meM kahA hai || 1956 // gA0 - jo kSapaka samyaktvako naSTa karake marate hai ve marakara bhavanavAsI, vyantara yA jyotiSIdeva hote haiM || 1957|| gA0---samyagdarzana aura samyagjJAnase rahita ve mUr3hadeva svargase cyuta hokara duHkhako vedanArUpI laharoMse bhare saMsArasamudra meM bhramaNa karate haiM // 1958|| 108 Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 860 bhagavatI ArAdhanA 'daMsaNaNANavihINA' samyagdarzanajJAnahInAstataH svargAccyutA duHkhavedanormIke bhavasAgare muDhA bhramanti, . saMsAramaNDalaM gatAH / / 1958 // jo micchatta gaMtUNa kiNhalessAdipariNado maradi / tallesso so jAyai jallesso kuNadi so kAlaM / / 1959 / / 'jo micchattaM gaMtUNa' yaH kRSNalezyAdipariNato mithyAtvaM gatvA mriyate tallezyo jAyate / paratra ca yallezyaH kAlaM kRtavAn / phalatti // 1959 / / vijahaNA nirUpyate evaM kAlagadamsa du sarIramaMtovva hojja vAhiM vA / vijjAvaccakarA taM sayaM vikiMcaMti jadaNAe // 1960 // 'evaM kAlagadasya' evaM kAlagatasya zarIramantarbahirvAvasthitaM vaiyAvRtyakarAH svayamevApanayanti yatnena / / 1960 // samaNANaM Thidikappo vAsAvAse taheva uDubaMdhe / / paDilihidavvA NiyamA NisIhiyA savvasAdhUhi // 1961 // 'samaNANaM Thivikappo' zramaNAnAM sthitikalpo varSAvAse RtuprArambhe ca niyamena sarve: sAbhiniSIdhikA niyamana pratilekhanIyA // 1961 // tasyA lakSaNamAcaSTe egaMtA sAlogA NAdivikiTThA Na cAvi AsaNNA / vitthiNNA viddhattA NisIhiyA dUramAgADhA // 1962 // gA0--jo kSapaka mithyAdRSTi hokara kRSNa Adi lezyAke sAtha maratA hai vaha jisa lezyAke sAtha maratA hai usI lezyAvAlA hokara janma letA hai / / 1559 / / gA0-isa prakAra nagara Adike madhya meM yA nagarase bAhara maraNako prApta usa kSapakake zarIrako vaiyAvRtya karanevAle paricAraka muni svayaM hI sAvadhAnatApUrvaka haTA dete haiM / / 1960 // gA0-varSA Rtuke cAra mAsoMmeM eka sthAnapara vAsa prArambha karate samaya aura Rtuke prArambhameM saba sAdhuoMko niyamase niSodhikAkI pratilekhanA karanA cAhiye, yaha sAdhuoMkA sthitikalpa hai / / 1961 / / vizeSArtha-mumukSu sAdhugaNa to apane zarIrameM bhI nirIha hote haiM ve mRta kSapakake zarIrako haTAnekA prayatna kyoM karate haiM ? aisI zaMkA honepara AcArya uttara dete haiM ki pUrva meM sAdhuoMke jo dasa sthitikalpoMkA kathana kiyA hai, usameM eka mAsa aura pajjorAvaNa kalpa bhI haiM / usake anusAra jaba sAdhu varSA yoga dhAraNa karate haiM yA RtukA prArambha hotA hai taba unheM niSIdhikA darzana karanA Avazyaka hotA hai| jahA~ kSapakake zarIrako sthApita kiyA jAtA hai usa sthAnako niSIdhikA kahate haiN| isaliye niSadyAkA darzana sAdhuoMkA Avazyaka kartavya honese mumukSu sAdhu niSadyAke nirmANake liye svayaM prayatna karate haiM // 1961 // Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 861 __ 'egaMtA sAlogA' ekAMtA paraiH prAyeNAdRzyA nAtidUrA nAtyAsannA vistIrNA vidhvastA dUramavagADhA // 1962 / / 'avisuya asusira aghasA sA ujjovA bahusamA asiNiddhA / NijjaMtugA arahidA avilA ya tahA aNAbAdhA // 1963 // jA avaradakSiNAe va dakSiNAe va ahava abarAe / vasadhIdo 'viraijjai NisIghiyA sA pasatthatti / / 1964 / / 'jA avaradakSiNAe' aparadakSiNAzAyAM, dakSiNasyAM, aparasyAM vA dizi vasatitaH niSIdhikA prazastA / / 1963 / / 1964 / / savvasamAdhI paDhamAe dakSiNAe du bhattamo sulabhaM / avarAe suvihAro hodi ya se uvadhilAbho ya // 1965 / / 'savvasamAdhI paDhamAe' sarveSAM samAdhirbhavati 'paDhamAe' aparadakSiNadigavasthitAyAM niSodhikAyAM, dakSiNadigavasthitAyAmAhAraH sulabhaH / pazcimAyAM sukhavihAraH upakaraNalAbhazca // 1965 // jadi tesiM vAghAdo daTThavvA puvvadakkhiNA hoi| __ avaruttarA ya puvvA udIcipuvvuttarA kamaso // 1966 // 'jadi tAsi vAghAdo' yadi tA niSIdhikA na labhyante, pUrvadakSiNaniSodhikA draSTavyA, aparottarA vA pUrvA vA udIcI vA pUrvottarA vA krameNa // 1966 // niSadhAkA lakSaNa kahate haiM gA0-niSIdhikA ekAnta sthAnameM honA cAhiye jahA~ dUsare loga use na dekha sakate hoN| nagara Adise na ati dUra aura na ati nikaTa honI caahiye| vistIrNa honI cAhiye / prAsuka honI cAhiye tathA atidRr3ha honI cAhiye / / 1962 / / . gA0-vaha cITiyoMse rahita honI cAhiye / andara praveza karAne vAle chidroMse rahita honI cAhiye / prakAzavAlo honI cAhiye / samabhUmi honI caahiye| gIlI nahIM honI cAhiye, jantu rahita honI caahiye| tirache chidravAlI nahIM honI cAhiye tathA bAdhArahita honI cAhiye // 1963 / / gA0-tathA vaha niSIdhikA kSapakake sthAnase pazcima-dakSiNa dizAmeM yA dakSiNa dizAmeM yA pazcima dizAmeM ho to uttama hotI hai // 1964 // gA0-yadi niSIdhikA pazcima-dakSiNa dizAmeM ho to sarva saMghako samAdhilAbha hotA hai| yadi dakSiNa dizAmeM ho to saMghako AhAra lAbha sulabha hotA hai| yadi pazcima dizAmeM ho to saMghakA vihAra sukhapUrvaka hotA hai tathA upakaraNoMkA lAbha hotA hai // 1965 // gA0-yadi ukta dizAoMmeM niSIdhikA nirmANameM bAdhA ho to kramazaH pUrva dakSiNameM, pazcima-uttarameM, pUrabameM yA uttarameM yA pUrvottara meM honA cAhiye // 9166 / / 1. etAM TIkAkAro necchati / atisui-A0, abhisuA-mu0 / 2. aharidA mu0 / 3. acalA A0 / 4. uvaNijjai A0 vaNijadi -mu0| Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA edAsu phalaM kamaso jANejja tumaMtumA ya kalaho ya / medo ya gilANaM pi ya carimA puNa kaDDhade aNNaM // 1967 / / 'evAsu' etAsu niSIdhikAsu phalaM kramazo vijAnIyAt / 'tumaMtumA ' pUrvadakSiNasyAM spardhA, apaH . ttarasyAM kalahaH, pUrvasyAM bhedaH udIcyA vyAdhiH, pUrvottarasyAM anyonyenApakRSyate // 1967 / / jaM velaM kAlagado bhikkha taM velameva NIharaNaM / jaggaNabaMdhaNachedaNavidhI avelAe kAdavvA / / 1968 / / 'jaM velaM kAlagado bhikkhU taM velameva NIharaNaM' yasyAM velAyAM mRto bhikSuH tasyAM velAyAmevApanayanaM kartavyaM, avelAyAM mRtazceta jAgaraNaM bandhanaM chedanaM vA kartavyaM / / 1968 / / ke jAgaraNaM kurvantItyAcaSTe bAle buDDhe sIse tavassibhIrUgilANae duhide / Ayarie ya vikiciya dhIrA jaggaMti jidaNiddA // 1969 / / 'bAle buDDhe' bAlavRddhAn, zikSakAn, tapasvinaH, bhIrUn, vyAdhitAn, duHkhitAnAcAryAMzca apAkRtya dhIrA jitanidrA jAgaraNaM kurvanti / / 1969 / / ke badhnaMtItyAcaSTe gIdatthA kadakaraNA mahAbalaparakkamA mahAsattA / baMdhaMti ya chiMdaMti ya karacaraNaMguTTayapadese // 1970 // gA-kintu pUrva-dakSiNa dizAmeM honese 'maiM aisA hU~, tuma aise ho', ityAdi rUpa saMgharSa hotA hai| pazcimottara dizAmeM honese kalaha hotA hai| pUrva dizAmeM honese saMghameM bheda par3atA hai| uttara dizAmeM honese vyAdhi hotI hai| pUrvottara dizAmeM honese parasparameM khIMcAtAnI hotI hai| yaha kramase ukta dizAoMmeM niSadyA banAnekA phala hai / / 1967 / / vizeSArtha-paM0 AzAdhara jIne apanI TIkAmeM likhA hai ki pUrvottara dizAmeM niSadyA karanese dUsare munikI mRtyu hotI hai / / 1967 / / gA0--jisa samaya sAdhu mare usI samaya use vahA~se haTA denA cAhiye / yadi asamayameM marA ho to jAgaraNa, bandhana yA chedana karanA cAhiye / / 1968 / / jAgaraNa kauna karate haiM yaha kahate haiM gAo-vAlamuni, vRddha muni, zikSaka muni, tapasvI muni, Darapoka muni, rogI muni aura dukhita hRdaya AcAryo ke sivAya nindrA ko jItanevAle dhIra muni jAgaraNa karate haiM / / 1969 / / bA~dhate kauna haiM, yaha kahate haiMgA0- jo muni gRhItArtha hote haiM, jinhoMne aneka bAra kSapakoMkA karma kiyA hai, mahAbala Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 863 'godatthA gRhItArthAH, kRtakaraNA mahAbalaparAkramA mahAsattvA badhnanti chindanti ca karacaraNaM aSThapradeza vA / / 1970 / / evamakaraNe ko doSa ityAzaGkAyAM doSamAcaSTe jadi vA esa Na kIrejja vidhi to tattha devadA koI / AdAya taM kalevaramuTThijja ramijja bAdhejja // 1971 / / 'jadi vA esa' yadyeSa vidhirna kriyate kadAciddevatA krIDanazIlA mRtakamAdAya uttiSThet pradhAvedrameta vA bAdhayedvA taddarzanAt vAlAdonAM cittasaMkSobhaH palAyanaM maraNaM vA bhavet / / 1971 / / 'uyasayapaDidAvaNNaM uvaNNagahidaM tu tattha uvakaraNaM / sAgAriyaM ca duvihaM parihAriyamaparihariyaM bA // 1972 / / jadi vikkhAdA bhattapaiNNA ajjA va hojja kAlagado / deulasAgAritti va siviyAkaraNaM pi to hojja // 1973 / / 'jai vikkhAdA bhattapadiNNA' yadi sarvajanaprakaTA sallekhanA AryikA vA bhavet kAlagatA sthAnarakSakA gRhasthA vA tatra zivikA kartavyA / / 1972 / / 1973 / / teNa paraM saMThAviya saMthAragadaM ca tattha bNdhittaa| udvaitarakkhaNaTuM gAmaM tatto siraM kiccA // 1974 / / tena paraM saMsthApya tena mRtakena saMstarabandhAttato mRtakabandhanaM kRtvA prAmAbhimukhaM ziraH kRtvA utthAnarakSaNArtha // 1974 / / zAlI, mahAparAkramI, mahAsatvazAlI ve muni mRtakake hAtha, paira yA aMgUTheko bA~dhate yA chedate haiM / / 1970 // aisA nahIM karane meM doSa kahate haiM gA0-yadi yaha vidhi na kI jAye to koI mano-vinodI devatA mRtakako uThAkara daur3a sakatA hai, krIDA kara sakatA hai, bAdhA pahu~cA sakatA hai aura use dekhakara bAlaka Adi kA citta caMcala ho sakatA hai, ve Darakara bhAga sakate haiM aura unakA maraNa bhI ho sakatA hai / / 1971 / / kSapakake upacArake liye upakaraNoMke prakAra batalAte haiM gA0-kucha upakaraNa to vasatikAse sambaddha hote haiN| kucha upakaraNa gRhastha sambandhI hote haiM / unameMse kucha tyAjya hote haiM aura kucha tyAgane yogya nahIM haiM // 1972 / / aba AryikAoMkI saMnyAsa vidhi kahate haiM gA0-yadi bhakta pratijJA maraNa karane vAlI vikhyAta AryikA ho yA koI gahasthA ho yA sthAna kI rakSikA ho to usake liye zivikA banAnA cAhiye / / 1973 / / gA0--zivikA banAneke pazcAt usake zavako zivikAmeM rakhakara saMstarake sAtha use 1. etAM TokAkAro necchati / Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 864 bhagavatI ArAdhanA 'vvAbhogiya maggeNa Asu gacchaMti taM samAdAya / adamaNiyattatA ya piTThado aNibhaMtA // / 1975 / / 2' puvvAbhogiyamaggeNa' pUrvAlokitena mArgeNa Azu gacchanti tatsamAdAya asthitaM anivartamAnAH pRSThata AlokanaM muktvA // / 1975 // kusamuTThi ghettUNaya purado egeNa hoi gaMtavvaM / adiaNiyattaMteNa piTThado loyaNaM muccA || 1976 / / 'kusamuTTha ghettUNa' kuzamuSTi gRhItvA purastAdekena gantavyaM, asthitaM anivartamAnena apRSThAvalokinA / 1976 // te kusamuTThidhArAe avvocchiNNAe samaNipAdAe / saMthAro kAdavva savvattha samo sagiM tattha / / 1977 / / 'te kusamuTThidhArAe' tena purastAdgatena pUrvanirUpita niSodhikAsthAne kuzamuSTidhArayA avyucchinnayA samanipAtayA sarvatra samaH sastaraH kAryaH sakRttatra // / 1977 // jat Na hojja tAI cuNNehiM vi tattha kesarehiM vA // saMgharidavvA lehA savvattha samA avucchiNNA / / 1978 / / 'jatya Na hojja taNAI' yatra na labhyante kuzatRNAni tatra cUrNairvA kesarairvA saMstaraH kAryaH sarvatra samo'vyucchinnaH // 9978 // bA~dha denA cAhiye jisase vaha uTha na sake / usakA sira gA~vakI ora rahanA cAhiye || 1974 // gA0--usa zivikAko lekara pahale dekhe hue mArgase zIghra jAte haiN| na to mArga meM rukate haiM aura na pIchekI ora dekhate haiM / / 1975 / / gA0-- usake Age eka muTThImeM kuza lekara koI manuSya jAnA cAhiye / usako bhI na to mArga meM rukanA cAhiye aura na pIche dekhanA cAhiye || 1976 // gA0-- usa Age gaye puruSako pahalese dekhe gaye niSIdhikAke sthAnameM jAkara lagAtAra muTThIse eka samAna kuza DAlate hue eka saMstara banAnA cAhiye jo sarvatra sama ho || 1977 || gA0- - jahA~ kuza na milate hoM vahA~ prAsuka cAvala Adike cUrNase athavA prAsuka kesarase saMstara banAnA cAhiye jo sarvatra sama ho // 1978 // vizeSArtha - gAthAmeM 'lehA' pATha hai usakA artha rekhA hotA hai / ataH AzAdhara jIne usakA yaha artha kiyA hai ki cUrNa yA kesarase mastakase lekara paira taka samAna rekhA banAnA cAhiye / hamArI samajhake anusAra yaha vaha kriyA hai jise cauka pUranA kahate haiM / jo sarvatra zubha kriyA meM kiyA jAtA hai || 1978 // 1 - 2. punvAlogiya -A0 / Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 865 vijayodayA TIkA asamatve doSamAcaSTe jadi visamo saMthAro uvari majjhe va hojja heTThA vA / maraNaM gilANayaM vA gaNivasabhajadINa NAyavvA // 1979 / / 'jadi visamo saMthAro' yadi viSamaH saMstara upariSTAt madhye adhastAdvA / uparivaiSamye gaNino maraNaM vyAdhirvA, madhye viSamazcet vRSabhasya maraNaM vyAdhirvA, adhastAdviSamatve yatInAM maraNaM vyAdhirvA // 1979 / / jatto disAe gAmo tatto sIsaM karittu sovadhiyaM / uTTa tarakkhaNa? vosaridavvaM sarIraM taM // 1980 // 'jatto disAe gAmo' yasyAM dizi grAmaH tataH ziraH kRtvA sapicchakaM zarIraM vyutsraSTavyaM, utthAnarakSaNArtha prAmAdigama bhimukhatayA ziroracanA // 1980 // upakaraNasthApanAyAM tatra guNamAcaSTe jo vi virAghiya daMsaNamaMte kAlaM karitta hojja suro / so vi vibujjhadi ThUNa sadehaM sovadhi sajjo // 1981 // 'jo vi virAdhiya' yo'pi darzanaM vinAzyAnte kAlagatassuro bhavet so'pi jAnAti sopakaraNaM svadehaM dRSTvA prAgahaM saMyata iti // 1981 // NattA bhAe rikkhe jadi kAlagado sivaM tu 'savveMsiM / ekko du same khette divaDaDhakheta maraMti duve // 1982 / / saMstareke viSama honepara doSa kahate haiM gA0-yadi saMstara Upara madhyameM yA nIce viSama hotA hai to UparameM viSama honepara AcArya kA maraNa yA unheM roga hotA hai| madhyameM viSama honepara elAcAryakA maraNa yA unheM roga hotA hai / aura nIce pairake pAsa viSama honepara anya sAdhuoMkA maraNa yA unheM roga hotA hai / / 1979 / / vizeSArtha-AzAdhara jI ne likhA hai ki ukta vyAkhyAna TIkAkAroMkA hai| kintu TippaNakameM kahA hai-UparameM viSama honepara gaNikA maraNa hotA hai| madhyameM viSama honepara elAcAryako roga hotA hai aura nIcemeM viSama hone para sAdhuoMko roga hotA hai / / 1979|| gA0--jisa dizAmeM grAma ho, usa ora sira karake pIchIke sAtha usa zavako rakha denA cAhiye / zavake uThaneke bhayase usakA sira gAMvakI ora kiyA jAtA hai // 1980 / / upakaraNa (pIchI) sthApita karaneke guNa kahate haiM gA0-jo samyaktvakI virAdhanA karake marakara deva hotA hai vaha bhI pIchIke sAtha apanA zarIra (zava) dekhakara hI yaha jAna letA hai ki maiM bhI pUrvabhavameM saMyamo thA // 1581 / / gA0-alpanakSatrameM yadi kSapakakA maraNa hotA hai to sabakA kalyANa hotA hai| yadi 1. savvehiM -a0 A0 / 2. ekko du so marijja vatte dihadhu khitte mariti dudho -A0 / Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 866 bhagavatI ArAdhanA sadabhisabharaNA addA sAdA asalessa jiTTa avaravarA / rohiNivisAhapuNavvasu tiuttarA majjhimA sesA / / 1983 / / 'NattA bhAge rikkhe' alpanakSatre yadi kSapakaH kAlaM gataH sarvebhyaH zivaM bhavati, madhyamanakSatre yadi mRtaH anyeSveko mRtimupaiti, mahAnakSatre yadi mRto dvayorbhavati maraNaM // 1982-1983 // gaNarakkhaNatthaM tamhA taNamayapaDibiMbayaM khu kAdaNa / ekkaM tu same khette divaDDhakhette duve dejja // 1984 // ' 'gaNarakkhaNatyaM' gaNarakSaNArtha tasmAttRNamayaM prativimbakaM kRtvA madhyamanakSatre ekaM dadyAt / uttamanakSatre pratibimbadvayaM // 1984 // pratibimbadAnamAcaSTe taTThANasAvaNaM ciya tikkhutto Thaviya maDayapAsammi / vidiyaviyappiya bhikkhU kujjA taha vidiyatadiyANaM // 1985 / / 'taTThANasAvaNaM' mRtakapAveM tatpratibimbaM sthApya trikamuccai?Sayet, tasminsthAne dvitIyo'pita iti ekArpaNe'yaM kramaH / dvayoH pratibimbayorapaNe dvitIyatatIyau dattAviti triH zrAvayeta // 1985 // madhyama nakSatra meM maraNa hotA hai to zeSa sAdhuoMmeMse ekakA maraNa hotA hai| yadi mahAnakSatra meM maraNa hotA hai to do kA maraNa hotA hai // 1982 // gA-zatabhiSA, bharaNI, ArdrA, svAti, AzleSA, jyeSThA ye jaghanya nakSatra haiN| rohiNI, vizAkhA, punarvasu, uttarA phAlgunI, uttarA bhAdrapada, uttarASAr3hA ye utkRSTa nakSatra haiN| zeSa nakSatra madhyama hai / / 1983 / / vizeSArtha-paM0 AzAdhara jI ne kahA hai, alpa nakSatrase matalaba hai jo pandraha muhurta taka rahate haiM / aise zatabhiSak , bharaNI, ArdrA, svAti, AzleSA, jyeSThA ina chaha meMse eka nakSatra yA usake aMzameM maraNa honepara sabakA kalyANa hotA hai| jo nakSatra tIsa muhUrta taka rahate haiM aise azvinI, kRttikA, mRgazirA, puSya, maghA, pUrvaphAlgunI, hasta, citrA, anurAdhA, mUla, pUrvASAr3hA, zravaNa, ghaniSThA, pUrvabhAdrapada, revatI, inameMse kisI eka nakSatra yA usake aMzameM maraNa honepara eka anya munikI bhI mRtyu hotI hai| jo nakSatra paiMtAlIsa muhUrta taka rahate haiM aise uttara phAlgunI, uttarASAr3hA, uttarA bhAdrapadA, punarvasu, rohiNI, vizAkhAmeMse kisI eka nakSatra yA usake aMzameM maraNa honepara do anya muniyoMkI bhI mRtyu hotI hai // 1983 // gA0-isa liye saMghakI rakSAke abhiprAyase tRNoMkA putalA banAkara yadi madhyama nakSatrameM maraNa huA hai to usake sAtha eka putalA deve / yadi uttama nakSatrameM maraNa huA to usake sAtha do putale deveM // 1984 // gA0-TI0-mRtakake pAsameM usa putaleko sthApita karake tIna bAra ucca svarase ghoSaNA kare ki maiMne usa dUsareke sthAnameM yaha dUsarA sthApita kiyA hai| jisake sthAnameM yaha putalA sthApita 1, eSA gAthA nAsti 'A' prtii| Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 867 asadi taNe cuNNehiM ca kesaracchAriTTiyAdicuNNehiM / kAdambotha kakAro uvariM hiTThA 'takAro se / / 1986 // 'asadi taNe' pratibimbakaraNArthamasati tRNe cUrNe: puSpakesarairvA bhasmanA izTakA cUrNa upari kakAra likhitvA tasyAdhastAt 'takAraM kuryAt kta iti likhedityarthaH / / 1986 // / uvagahidaM uvakaraNaM havejja jaM tattha pADihariyaM tu / paDibodhittA samma appedavvaM tayaM tesiM / / 1987 / / 'uvagahidaM uvakaraNaM' mRtakazayane yadgRhItamupakaraNaM vastrakASThAdikaM gRhasthayAJcAM kRtvA tatropakareNa yatpratinivartanIyaM vastrAdikaM tatpADihArikamityucyate / tadarpayitavyaM teSAM gRhasthAnAM samyakpratibodhya // 1987 / / ArAdhaNapattIyaM kAusaggaM karedi to saMgho / adhiuttAe icchAgAraM khavayassa vasadhIe / / 1988 // 'ArAdhaNapattIyaM' ArAdhanAsmAkamityevaM yathA syAditi saMghaH kAyotsarga karoti, kSapakasya vasatau adhiyuktadevatAM prati icchAkAraH kAryaH yuSmAkamicchayA saMgho'trAsitumicchatIti // 1988 / / sagaNatthe kAlagade khamaNamasajjhAiyaM ca tadivasaM / Na jjhAi paragaNatthe bhayaNijja khamaNakaraNaMpi / / 1989 / / sagaNatthe kAlagade' AtmIyagaNasthe yatau kAlaM gate upavAsaH kAryaH svAdhyAyazca na kartavyastasmina kiyA hai vaha cirakAla taka jIvita rahakara tapasyA kre| yaha eka putalA denekA vidhAna hai| do putale sthApita karane para tIna vAra ghoSaNA kare ki maiMne dUsarA aura tIsarA putalA sthApita kiyA hai / ye donoM jinake badale meM sthApita kiye haiM ve donoM sAdhu cirakAla taka jIvita rahakara tapa kareM // 1985 / / gA0-yadi putalA banAneke liye tRNa na hoM to IMTa patthara Adike cUrNase athavA, kezara, kSAra vagerahase Upara kakAra likhakara usake nIce takAra likhe| isa prakAra 'kta' akSara likhe // 1986 // gA0-TI0-mRtakako zayyAke nirmANake liye gRhasthoMse jo vastra kASTha Adi liyA gayA ho, unameMse jo lauTA dene yogya ho use pADihArika kahate haiN| usa pADihArikako gRhasthoMko samyak rotise samajhA bujhAkara lauTA denA cAhiye / / 1987 // gA0-hameM bhI isI prakAra ArAdhanAkI prApti ho isa bhAvanAse saMgha eka kAyotsarga kare / tathA kSapakakI vasatikAkI jo adhiSThAtrI devatA ho usake prati icchAkAra kare ki ApakI icchAse saMgha isa sthAnapara baiThanA cAhatA hai // 1988 / / gA0-TI0-apane saMghake sAdhukA svargavAsa honepara usa dina upavAsa karanA cAhiye aura 1-2. ya kAro A0 mu0 / 3. ta kAya iti -A0 mu0 / 4, sajjhAi -mu0 / Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 868 dine / paragaNasthe kAlaM gate paThanti upavAsakaraNamapi bhAjyaM / anye tu paThanti, 'Na jjhAi paragaNatthe' 'sa svAdhyAyaH kartavyaH paragaNasthe mRte upavAsakaraNIyaM bhAjyamiti teSAM vyAkhyA / / 1989 // evaM DiTThavitta puNo vi tadiyadivase uvekkhati / saMghassa suhavihAraM tassa gadI ceva NAduM je // 1990 // 'evaM paDiTThavittA' upatena krameNa kSapakazarIraM pratiSThApya punastRtIye divase gatvA pazyanti, saMghasya sukhavihAraM tasya ca gatiM jJAtuM // / 1990 // jadi divase saMciTThadi tamaNAladdhaM ca akkhadaM maDayaM tadivAsANi subhikkhaM khemasivaM tamhi rajjammi / / 1991 // 'jadi divase' yAvanto divasAH na vRkAdibhiraspRSTamakSataM ca tanmRtakaM 'tadivAsANi' tAvanti varSANi subhikSaM kSemaM zivaM ca tasmin rAjye // / 1991 // jaM vA disamuvaNIdaM sarIrayaM khagacaduppadagaNehiM / khemaM sivaM subhikkhaM viharijjo taddisaM saMgho / 1992 / / 'jaM vA disamuvaNIdaM' yAM vA dizamupanItaM zarIraM pakSibhizcatuSpadervA tAM dizaM saMgho viharet kSemAdikaM tatra jJAtvA // 1992 // jadi tassa uttamaMgaM dissadi daMtA ca uvarigirisihare / kammamalavippakko siddhiM pattotti NAdavvo / / 1993 / / 'jadi tassa uttamaMga' yadi tasya ziro dRzyate dantA vA girizikharasyopari karmamalavipramuktaH siddhimasau prApta iti jJAtavyaH / / 1993 / / svAdhyAya nahIM karanA cAhiye / dUsare saMghake sAdhukA maraNa honepara svAdhyAya nahIM hI karanA cAhiye / upavAsa kara bhI sakate haiM, nahIM bhI karate / anya aisA par3hate haiM ki dUsare saMghake sAdhukA maraNa honepara svAdhyAya karanA cAhiye / upavAsa kara bhI sakate haiM nahIM bhI karate || 1989|| gA0--ukta prakArase kSapakakA zarIra sthApita karake tIsare dina jAkara dekhate haiM ki saMghakA vihAra sukhapUrvaka hogA yA nahIM / tathA mRtakakI gati acchI huI yA burI || 1990 // gA0-jitane dinoM taka vaha zava gIdar3a Adise surakSita rahatA hai utane varSoM taka usa rAjya meM subhikSa aura zAnti rahatI hai / / 2991 // gA0--athavA pakSI aura pazuoMke dvArA vaha zarIra jisa dizAmeM le jAyA gayA ho kSemasubhikSa Adi jAnakara usI dizA meM saMghako vihAra karanA cAhiye || 1992|| gA0 - yadi usakA sira aura dAMta parvatake zikharake Upara dikhAI de to vaha muktiko prApta huA hai, aisA jAnanA cAhiye || 1993 // 1. na svA -A0 mu0 / Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 869 vijayodayA TIkA vemANio thalagado samammi jo disi ya vANaviMtarao / gaDDAe bhavaNavAsI esa gadI se samAseNa // 1994 / / 'vemANio thalagado' vaimAniko devo jAta uttamabhUmisthe uttamAGge, samabhUmideze yadi dRzyate jyotiSko vyantaro jAtaH, garte yadi dRzyate bhavanavAsI devo jAtaH, epA gatistasya saMkSepeNa nirUpitA / vijahaNatti satrapadaM gataM / vijahaNA ||1994 // ArAdhakastavanamuttaraM te sUrA bhagavaMto te sUrA bhayavaMto AhaccaidaNa saMghamajjhammi / ArAdhaNApaDAyA cauppayArA dhidA jehiM // 1995 / / 'te sUrA bhagavaMtaH AhaccaidUNa' pratijJAM kRtvA saMghamadhye catuSprakArAdhanA patAkA yairAgRhItA // 1995 / / te dhaNNA te NANI laddho lAbho ya tehiM savyehiM / ArAdhaNA bhayavadI paDivaNNA jehiM saMpuNNA / / 1996 / / 'te dhaNNA' puNyavantaH / te jJAninaH, te lavdhalAbhAH, sarvebhyo yairArAdhanA bhagavatI saMpUrNA pratipannA // 1996 // kiM NAma tehiM loge mahANabhAvahiM hujja Na ya pattaM / ArAdhaNA bhagavadI sayalA ArAdhidA jehiM / / 1997 / / _ ki NAma tehiM loge' kinAma tairloke mahAnubhAgeraprAptaM parArAdhitA sakalA ArAdhanA bhagavatI // 1997 // vizeSArtha-AzAdharajI ne 'karmamala vipramukta' kA artha mithyAtva Adi stoka karmo se mukta kiyA hai| tathA likhA hai ki jayanandike TippaNameM 'siddhi' kA artha savArthasiddhi kiyA hai| kintu prAkRtaTIkAmeM siddhikA artha nirvANa kiyA hai / / 1993 // gA0-TI0- yadi mRtakakA mastaka unnata bhUmibhAgameM dikhAI de to vaha marakara vaimAnika deva huA jaannaa| yadi sama bhUmibhAgameM dikhAI de to vaha jyotiSka deva yA vyantara huA jaannaa| yadi gar3hemeM dikhAI de to vaha bhavanavAsI deva huA jaannaa| isa prakAra yaha usakI gati saMkSepameM kahI hai // 1994 // Age ArAdhaka kSapakakA stavana karate haiM gA0-jinhoMne saMghake madhyameM pratijJA karake cAra prakArakI ArAdhanA rUpa patAkAko grahaNa kiyA ve zUravIra aura pUjya haiM // 1995 // gA0-jinhoMne bhagavatI ArAdhanAko sampUrNa kiyA ve puNyazAlI aura jJAnI haiM aura unhoMne jo prApta karane yogya thA use prApta kara liyA / / 1996 / / gA0--jinhoMne sampUrNa bhagavatI ArAdhanAkA ArAdhana kiyA una mahAnubhAvoMne lokameM kyA prApta nahIM kiyA // 1997 / / Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 870 bhagavatI ArAdhanA niryApakastavanamuttaraM te vi ya mahANubhAvA dhaNNA jehiM ca tassa khavayassa / savvAdarasattIe uvavihidArAdhaNA sayalA // 1998 / / 'te vi ya mahANubhAvA' te'pi ca mahAbhAgA dhanyA yastathA tasya kSapakasya sarvAdareNa zaktyA ca sakalArAdhanA upavihitA // 1998 // niryApakAnAM phalamAcaSTe jo uvavidhedi savvAdareNa ArAdhaNaM khu aNNassa / saMpajjadi NivigdhA sayalA ArAdhaNA tassa / / 1999 / / 'jo uvavidhedi' yo Dhokayati sarvAdareNa anyasyArAdhanA tasya ArAdhanA sakalA nirvighnA saMpadyate // 1999 / / ye kSapakaprekSaNAya yAnti tAnapi stauti te vi kadatthA dhaNNA ya hu~ti je pAvakammamalaharaNe / pahAyati khavayatitthe savvAdarabhattisaMjuttA / / 2000 / 'te pikavatthA' te'pi kRtArthAH dhanyAzca bhavanti ye kSapakatIrthe pApakarmamalApaharaNe sarvAdarAbhiyuktAH snAnti // 2000 / kSapakasya tIrthatAM vyAcaSTe giriNadiyAdipadesA titthANi tavodhaNehiM jadi usidA / titthaM kadhaM Na hujjo tavaguNarAsI sayaM khavau / // 2001 / / Age niryApakako prazaMsA karate haiM gAla-ve mahAnubhAva bhI dhanya haiM jinhoMne sampUrNa Adara aura zaktise usa kSapakakI ArAdhanA sampanna kI ||1998 // niryApakoMko prApta honevAle phalako kahate haiM gA0-jo niryApaka sampUrNa Adarake sAtha anyakI ArAdhanA karAtA hai-usako samasta ArAdhanA nirvighna pUrNa hotI hai / / 1999 / / jo kSapakako dekhane jAte haiM unakI bhI prazaMsA karate haiM gA0-TI0-kSapaka eka tIrtha haiM kyoMki saMsArase pAra utAranemeM nimitta hai| usameM snAna karanese pApakarma rUpI mala dUra hotA hai| ataH jo darzaka samasta Adara bhaktike sAtha usa mahAtIrthameM snAna karate hai ve bhI kRtakRtya hote haiM tathA ve bhI saubhAgyazAlI haiM / / 2000 / kSapakake tIrtha honekA samarthana karate haiM gA0-yadi tapasviyoMke dvArA sevita pahAr3a nadI Adi pradeza tortha hote haiM to tapasyArUpa guNoMkI rAzi kSapaka svayaM tIrtha kyoM nahIM hai // 2001 / / Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 871 'giriNadiyAdipadesA' girinadyAdipradezA yadi tapodhanairuSitAni tIrthAni tIrtha svayaM kathaM na bhavet kSapakastapoguNarAziH // 2001 // puvarisINaM paDimAo vaMdamANassa hoi jadi puNNaM / khavayassa baMdao kiha puNNaM viulaM Na pAvijja // 2002 // 'puvvarisINaM paDimAu' pUrveSAM RSINAM pratimA vaMdamAnasya yadi puNyaM bhavati kSapake vandanodyataH kathaM vipulaM puNyaM na prApnuyAt / / 2002 // jo olaggadi ArAdhayaM sadA tivvbhttisNjutto| saMpajjadi NivvigdhA tassa vi ArAhaNA sayalA ||2003 / / 'jo olaggadi ArAdhayaM' yassevate ArAdhakaM sadA tIvrabhaktisaMyuktaH, saMpadyate nirvighnA tasyApyArAdhanA sakalA // 2003 // savicArabhattavosaraNamevamuvavaNNidaM savitthAraM / avicArabhattapaccakkhANaM etto paraM vacchaM // 2004 // 'savicArabhattavosaraNaM' savicArabhaktapratyAkhyAnamevamupavaNitaM savistaraM avicArabhaktapratyAkhyAnaM ataH paraM pravakSyAmi // 2004 // tattha avicArabhattapaiNNA maraNammi hoi AgADho / aparakkammassa muNiNo kAlammi asaMpuhuttammi // 2005 / / 'tattha avicArabhattapadiNNA' avicArabhaktapratyAkhyAnaM sahasopasthite maraNe bhavati / aparAkramasya yateH savicArabhaktapratyAkhyAnasya kAle asati // 2005 // tattha paDhamaM NiruddhaM NiruddhatarayaM tahA have vidiyaM / tadiyaM paramaNiruddhaM evaM tividhaM avIcAraM / / 2006 // 'tattha paDhama Niruddha' tatra avIcArabhaktapratyAkhyAne prathamaM niruddha, dvitIyaM niruddhatarakaM, tRtIyaM paramaniruddha evaM trividhamavIcArabhaktapratyAkhyAnaM // 2006 // gA0-yadi prAcIna RSiyoMkI pratimAoMkI vandanA karanevAleko puNya hotA hai to kSapaka kI vandanA karane vAloMko vipula puNya kyoM nahIM prApta hogA // 2002 / / gA0-jo tIvra bhaktipUrvaka kSapakakI sevA karatA hai usakI bhI sampUrNa ArAdhanA saphala hotI hai / / 2003 / / gA0--isa prakAra vistArase vicArapUrvaka kiye gaye bhaktapratyAkhyAnakA kathana kiyaa| Age avicAra bhaktapratyAkhyAnakA kathana karate haiM / / 2004 / / gA0-jaba vicAra pUrvaka bhaktapratyAkhyAna karanekA samaya na rahe, aura sahasA maraNa upasthita ho jAye to kucha karane meM asamartha muni avicAra bhakta pratyAkhyAna svIkAra karatA hai / / 2005 / / gA0-avicAra bhaktapratyAkhyAnake tIna bheda haiM-prathama niruddha, dUsarA niruddhatara aura tIsarA paramaniruddha ||2006|| Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 872 bhagavatI ArAdhanA niruddhamevaMbhUtasya bhavatItyAcaSTe tassa NiruddhaM bhaNidaM rogAdaMkehiM jo samabhibhUdo / jaMghAbalaparihINo paragaNagamaNammi Na samattho // 2007 / / 'tassa Niruddha bhANadaM' tasya niruddhamuktaM rogeNa AtaGkena vA yassamabhibhUtaH jaGghAbalaparihIno vA paragaNagamanAsamartho yaH // 2007 // jAvaya balaviriyaM se so viharadi tAva NippaDIyAro / pacchA viharadi paDijaggijjaMto teNa sagaNeNa / / 2008 // 'jAvaya balaviriyaM' yAvadvalavIyaM cAsti / 'se' tasya / 'so viharAta' sa tAvadgaNe pravartate niSpratIkAraH yadA zaktistIvranyUnA tadA pazcAdviharati tena svagaNena kriyamANopakAraH / / 2008 / / iya saNNiruddhamaraNaM bhaNiyaM aNihArimaM avIcAraM / so ceva jadhAjoggaM puvvuttavidhI havadi tassa // 2009 / / __ 'iya saNNiruddhamaraNaM bhaNidaM' evaM sanniruddhamaraNaM bhaNitaM, janAbalaparihonatayA vyAdhyabhibhavena vA svasmingaNe niruddho yastasya maraNaM niruddhamaraNaM / 'aNihArima' savicArabhaktapratyAkhyAnoktaparityAgAbhAvAt, parityAgahInaM aniytvihaaraadividhivicaarnnaabhaavaadviicaarN| AtmIya eva gaNe AcAryasya samIpe pravrajyAtIcAraM uktvA nindAgarhAparaH kRtapratikramaH kRtaprAyazcitto yAvadvIryamasti tAvanniSpratIkAro viharati, yadA' hInasarvaceSTastadA parairanugRhyamANo viharati // 2009 // niruddha kisake hotA hai, yaha kahate haiM gA0--jo rogase grasta hai, pairoMmeM calanekI zakti na honese dUsare saMghameM jAne meM asamartha hai usake niruddha nAmaka avicAra pratyAkhyAna hotA hai // 2007 // gA0-jabataka usameM zakti rahatI hai tabataka vaha apane saMghameM rahate hue kisIse paricaryA nahIM kraataa| pIche zaktihIna honepara apane saMghake dvArA paricaryA karAtA huA viharatA hai // 2008 // __ gA0-TI0-pairoMmeM calanekI zakti na honese tathA rogase grasta honeke kAraNa jo apane hI saMghameM niruddha hai-rukA hai usake maraNako niruddhamaraNa kahate haiN| isa prakAra niruddhamaraNakA svarUpa kahA hai| savicAra bhaktapratyAkhyAnameM jisa prakAra saMgha AdikA tyAga kiyA jAtA hai vaha isameM saMbhava na honese yaha maraNa parityAgase rahita hai| aura isameM aniyata vihAra Adi vidhikA vicAra na honese yaha avIcAra hai| arthAt apane hI saMghameM AcAryake samIpameM dIkSA lekara unase apane doSa kahakara apanI nindA aura gardA karatA hai, pratikramaNa karatA hai, prAyazcitta letA hai| aura jaba taka zakti rahatI hai taba taka dUsarekI sahAyatAke vinA apanI ArAdhanA karatA hai| jaba zakti atyanta hIna ho jAtI hai taba dUsaroMse sahAyatA lekara apanI ArAdhanAoMkA pAlana karatA hai / / 2009 / / Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 873 duvidhaM taM pi aNIhArimaM pagAsaM ca appagAmaM ca / jaNaNAdaM ca pagAsaM idaraM ca jaNeNa aNNAdaM // 2010 // 'duvidhaM taM pi aNIhArimaM' dvividhaM tadapi aNIhArasaMjJitaM bhaktapratyAkhyAnaM prakAzarUpamaprakAzarUpamiti / jJAtaM prakAzarUpamitaradaprakAzAtmakaM // 2010 // khavayassa cittasAraM khittaM kAlaM paDucca sajaNaM vA / aNNammi ya tArisayammi kAraNe appagAsaM tu / / 2011 // 'khavagassa cittasAraM' kSapakasya vRddhi, balaM, kSetra, kAlaM, svajanaM vA pratipadya anyasminvA tAdRze kAraNe jAte aprakAzabhaktapratyAkhyAnaM, yadi kSapakaH kSudAdiparISahAsahaH, vasatirvA aviviktA, kAlo vA atirUkSo, baMdhavo vA yadi parityAgavighna kurvanti na prakAzaH kArya: / NiruddhagadaM // 2011 // niruddhataragaM vyAcaSTe bAlaggivagghamahisagayariMchapaDiNIya teNa micchehi / mucchAvisUciyAdIhiM hojja sajjo hu vAvattI / / 2012 / / 'vAlaggivagghamahisa' vyAlenAgninA, vyAghraNa, mahiSeNa, gajena, RkSeNa, zatruNA, stenena, mlecchena, mUrcchayA, visUcikAdibhirvA sadyo vyApattirbhavet // 2012 / / jAva Na vAyA kkhiyadi balaM ca viriyaM ca jAva kAyammi / tivvAe vedaNAe jAva ya cittaM Na vikkhittaM // 2013 / / 'jAva Na vAyA khiyadi' yAvadvAgna vinazyati balaM vIryaM ca yAvadasti kAye tInayA vedanayA yAvaccittaM na vyAkSiptaM bhavati tAvata // 2013 / / gA0-To0-vaha anihAra nAmaka bhavatapratyAkhyAna, jisameM apanA saMgha nahIM chor3A jAtA hai, aura isIliye jise svagaNastha bhI kahA jAtA hai, do prakAra hai--eka prakAzarUpa aura dUsarA aprakAzarUpa / jo logoMke dvArA jJAta hotA hai vaha prakAzarUpa hai aura jisakI logoMko khabara nahIM hotI, vaha aprakAzarUpa hai / / 2010 // gA0-TI0-kSapakake manobala, kSetra, kAla athavA svajana tathA isa prakArake anya kAraNake honepara use dRSTi meM rakhakara aprakaTa bhaktapratyAkhyAna hotA hai| arthAt yadi kSapaka bhUkha pyAsa AdikI parISaha sahane meM asamartha hotA hai, yA, vasati ekAntameM nahIM hotI, yA grISma Adi Rtu hotI haiM, yA parivArake loga vighna kara sakate haiM to samAdhiko prakaTa nahIM kiyA jAtA // 2011 / / . aba niruddha samAdhikI vidhi kahate haiM gA0-sarpa, Aga, vyAghra, bhaMsA, hAthI, rIcha, zatru, cora, mleccha, mUrchA yA visUcikA Adi rogase tatkAla yadi maraNa upasthita ho // 2012 // gA0-to jaba taka bolo banda na ho, jaba taka zarIrameM bala aura zakti rahe, aura jaba taka tIvra vedanAke kAraNa citta vyAkula na ho // 2013 / / Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 874 bhagavatI ArAdhanA NaccA saMvaTTijjaMtamAugaM sigyameva to bhikkhU / gaNiyAdINaM saNNihidANaM Alocae sammaM // 2014 / / 'NaccA saMvaTTijjataM AugaM' jJAtvA saMhriyamANamAyuH zIghrameva tato bhikSurAcAryAdInAM sannihitAnAmAlocanAM samyak kuryAt ratnatrayArAdhanAyAM pariNataH / vyutsRjet vasati, saMstaramAhAramupadhiM zarIraM paricArakAn, balavIrya hAneH paragaNagamanAsamarthAH 'niruddhAH pradezAH prakarpaNa niruddhataraka ityucyate / / 2014 / / evaM NiruddhadarayaM vidiyaM aNihArimaM avIcAraM / so ceva jadhAjogaM puvvuttavidhI havadi tassa // 2015 // spaSTArthagAthA / niruddharaM // 2015 / / vAlAdiehiM jaiyA akkhittA hojja bhikkhuNo vAyA / taiyA paramaNiruddhaM bhaNidaM maraNaM avIcAraM // 2016 // 'vAlAdiehi' vyAlAdibhiH pUrvoktaH yadopahRtasya vAgvinaSTA tadA parimaniruddhamaraNaM / vAgnirodho'tra paramazabdenocyate // 2016 // NaccA saMvaTTijjaMtamAugaM sigyameva to bhikkhU / arahaMtasiddhasAhUNa aMtigaM sigghamAloce // 2017 / / 'NaccA saMviTTijjataM AugaM' jJAtvopasaMvhiyamANamAyuH arhatAM siddhAnAM sAdhUnAM cAntike zIghra mAlocanAH kuryAt / / 2017 / / gA0-sAdhu, apanI Ayuko zIghra hI samApta hotI huI jAnakara jo nikaTavartI AcArya Adi hoM, unake sanmukha apane doSoMkI sampapase AlocanA kre| tathA ratnatrayakI ArAdhanAmeM tatpara hotA huA vasati, saMstara, AhAra, upadhi, zarIra aura paricArakoMse mamatvakA tyAga kara de| bala aura vIryake kSINa honese jinake pradeza anya saMghameM jAnemeM atyanta asamartha hote haiM unheM niruddhataraka kahate haiM / / 2014|| gA0-isa prakAra vihAra rahita atyanta nirodha rUpa avicAra bhaktapratyAkhyAnake dUsare bheda niruddhatarakA kathana kiyaa| pUrva meM bhakta pratyAkhyAnakI jo vidhi kahI hai vahI vidhi yathAyogya yahA~ bhI jAnanA // 2015|| gA0-jaba pUrvokta sarpa Adise Dase jAneke kA.Na kSapakakI vANI naSTa ho jAtI hai, vaha .bola nahIM sakatA taba usake parama niruddha nAmaka avicAra bhaktapratyAkhyAna hotA hai / yahA~ parama zabdase vANIkA rukanA kahA hai // 2016 // gA0-taba vaha sAdhu zIghra hI apanI Ayuko samApta hotI huI jAna arhantoM, siddhoM aura sAdhujanoMke pAsameM tatkAla AlocanA kare // 2017 // 1. ddhA pradezaM prakarSaNa niruddha iti niruddhataraka ityucyate -a0 / Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 875 ArAdhaNAvidhI jo puvvaM uvavaNNido savitthAroM / so ceva jajjamANoM ettha vihI hodi NAdavvo // 2018 // 'ArAdhaNAvidhI' ArAdhanAyA vidheryaH pUrva vistAro vyAvarNitaH sa evAtrApi yujyamAno jJAtavyaH // 2018 // evaM AsukkAramaraNe vi sijhaMti kei dhudakammA / ArAdhayitta keI devA vemANiyA hoti // 2019 / / 'evaM AsukkAramaraNe vi' evaM sahasA maraNe'pi sidhyanti vidhutakarmasaMhatayaH / kecidArAdhya vaimAnikA devA bhavanti / / 2019 // ArAdhaNAe tattha du kAlassa bahuttaNaM Na hu pamANaM / bahavo muhuttamattA saMsAramahaNNavaM tiNNA / / 2020 // kathamalpena kAlena nirvRtirmAnyetyAzaGkA na kAryati vadati-'ArAdhaNAe tattha du"tasyAmArAdhanAyAM kAlasya bahutvaM na pramANaM / vahavo muhUrtamAtreNArAdhya saMsAramahArNavaM tIrNAH // 2020 // khaNametteNa aNAdiyamicchAdiTThI vi vaddhaNo raayaa| usahassa pAdamUle saMbujjhittA gado siddhiM / / 2021 / / 'khaNametteNa' kSaNamAtreNAnAdimithyAdRSTirapi varddhananAmadheyo rAjA RSabhasya pAdamUle saMbuddho gataH siddhi // 2021 // 'solasatitthayarANaM titthappaNNassa paDhamadivasammi / sAmaNNaNANasiddhI bhiNNamuhutteNa saMpaNNA // 2022 / / paramaNiruddha // 2022 // gA0-pUrvameM jo ArAdhanAkI vidhi vistAra pUrvaka kahI haiM vahI yahA~ bhI yathAyogya jAmanA // 2018 // gA0-isa prakAra sahasA maraNa honepara bhI koI-koI muni karmoMko nAza karake mukta hote haiM aura koI ArAdhanA karake vaimAnika deva hote haiM // 2019 / / gA0-thor3e hI samayameM mokSa kaise ho sakatA hai aisI AzaMkA nahIM karanI cAhiye; kyoMki ArAdhanAmeM kAlakA bahutapanA pramANa nahIM hai| bahutase muni eka muhUrta mAtrameM ArAdhanA karake saMsArasamudrako pAra kara gaye haiM // 2020 // gA0-anAdi mithyAdRSTi bhI varddhana nAmakA rAjA. bhagavAn RSabhadevake pAdamUlameM bodha ko prApta hokara mokSako gayA // 2021 // ____ gA0-bhagavAn RSabhadevase zAntinAtha tIrthakara paryanta solaha tIrthakaroMke tIrthakI utpatti honeke prathama dina hI bahutase sAdhu dIkSA lekara eka antamuhUrtameM kevalajJAnako prAptakara mukta hae // 2022 // 1. etAM TIkAkAro necchati / 110 Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 876 bhagavatI ArAdhanA esA bhattapaiNNA vAsasamAseNa vaNNidA vidhiNA / itto iMgiNimaraNaM vAsasamAseNa vaNNesiM // 2023 / / 'esA bhattapadiNNA' etadbhaktapratyAkhyAnaM vyAsena saMkSepeNa ca vaNitaM / ata Uddharva sAMnyAsikamigiNImaraNaM vyAsasamAsAbhyAM varNayiSyAmi // 2023 // jo bhattapadiNNAe uvakkamo vaNNido savitthAro / so ceva jadhAjoggaM uvakkamo iMgiNIe vi // 2024 / 'jo bhattapadiNNAe' yo bhaktapratyAkhyAnasya upakramo vyAvarNitaH savistAraH sa eva yathAsaMbhavamupakramo iMgiNImaraNe'pi // 2024 // pavvajjAe suddho uvasaMpajjittu liMgakappaM ca / pavayaNamogAhittA viNayasamAdhIe viharittA // 2025 / / 'pavvajjAe suddhoM' pravrajyAyAM zuddho dIkSAgrahaNayogya ityarthaH / etena arhatA nirUpitA / 'uvasaMpajjitta' pratipadya / liMgakappaM ca' yogyaM liGga ligaM' ityanena sUcitam / 'pavayaNamogAhittA' zru tamavagAhya etena zikSA upanyastA / 'viNayasamAdhoe viharittA' vinayasamAdhau vihRtya / / 2025 / / NippAdittA sagaNaM iMgiNividhisAdhaNAe pariNamiyA / sidimAruhittu bhAviya appANaM sallihitANaM / / 2026 / / 'NippAdittA sagaNaM' yogyaM kRtvA svagaNaM / iMgiNIvidhisAdhanAya pariNato bhUtvA, sidimAruhitta' pariNAmazreNimAruhya / 'bhAviya' bhAvanAM pratipadya / 'appANaM sallihitANaM' AtmAnaM saMlekhya // 2026 // gA0-isa bhaktapratyAkhyAnakA vistAra aura saMkSepase vidhipUrvaka kathana kiyaa| Age iginImaraNa kA vistAra aura saMkSepase varNana kareMge // 2023 / / gA0-jo bhakta pratyAkhyAnakI vidhi vistArase kahI hai vahI vidhi iMginImaraNako yathAyogya jAnanI cAhiye // 2024 // vahI vidhi kahate haiM gA-jo dIkSA grahaNake yogya hai vaha nirgrantha liMga dhAraNa karake zrutakA abhyAsa kare tathA vinaya aura samAdhimeM vihAra kare / / 2025 / / vizeSArtha-dIkSA grahaNa yogyase arhattAkA kathana kiyA hai, liMgase liMgakI sUcanA kI hai| aura zrutAbhyAsase zikSAkA grahaNa kiyA hai| isa prakAra bhaktapratyAkhyAnameM jo kahA thA usIko yahA~ kahA hai // 2025 / / gA0-apane saMghako iMgiNImaraNakI vidhikI sAdhanAmeM yogya karake apane cittameM yaha nizcaya kare ki maiM iMgiNImaraNako sAdhanA kruuNgaa| phira zubha pariNAmoMkI zreNi para ArohaNa karake tapa AdikI bhAvanA kare aura apane zarIra aura kaSAyoMko kRza kare / / 2026 / / Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 877 vijayodayA TIkA pariyAigamAlociya aNajANittA disaM mahajaNassa / tividheNa khamAvittA savAlavuDDAulaM gacchaM / / 2027 / / 'pariyAigamAlociya' krameNa ratnatrayAcAramAlocya / 'aNujANittA' anujJAya / "disaM' gaNadharaM / 'mahajaNassa' mahAjanasya catuvidhasaMghasyetyarthaH / 'tividheNa khamAvittA' trividhena kSamAM grAhayitvA / sabAlavRddhAkulaM gacchaM // 2027 / / aNusarTi dAdaNa ya jAvajjIvAya vippaogacchI / abbhadigajAdahAso NIdi gaNAdo guNasamaggo / / 2028 // 'aNusaddhiM dAdUNa ya' zikSAM datvA gaNapatergaNasya ca / 'jAvajjIvAya vippaogaccho' yAvajjIvaM viprayogArthI / 'anbhadigajAvahAso' kRtArtho'smIti jAtaharSaH / 'Nodi gaNAdo' niryAti yatigaNAt / 'guNasamaggo' saMpUrNaguNaH // 2028 // evaM ca NikkamittA aMto bAhiM va thaMDile joge / puDhavIsilAmae vA appANaM Nijjave ekko / / 2029 / / __"evaM ca NikkamittA' evaM viniSkramya / 'thaMDile joge' same samunnate kaThine jIvarahitatayA yogye / 'aMto vAhi va' aMtarbahirvA / 'puDhavIsilAmae vA' pRthvIsaMstare zilAmaye vA / 'appANaM Nijjave ekko' AtmAnaM nirjayed dehasahAyaH // 2029 // puvvuttANi taNANi ya jAcittA thaMDilammi puvvatte / jadaNAe saMtharittA uttarasiramadhava punvasiraM // 2030 // 'pugvattANi taNANi ya' pUrvoktAni tRNAni nissaMdhi niHchidrajaMturahitAni zarIrasthitisAdhanamAtrANi mRdUni pratilekhanAyogyAni grAma nagaraM vA pravizya yAJcayA gRhItAni pUrvokte sthaNDile ko'sau sAlokaH gA0-ratnatrayameM lage doSoMkI kramase AlocanA kare aura apane sthAna para anya AcAryakI sthApanA karake unheM saba batalA de| tathA caturvidha vRddha muniyoMse bhare apane gacchako zikSA dekara jIvanaparyantake liye saMghase alaga honekI icchA karatA huA prasanna hotA hai ki maiM kRtArtha huA aura isa prakAra vaha sampUrNa guNoMse viziSTa hokara munisaMghase calA jAtA hai // 2027-28 // gA0-isa prakAra saMghase nikalakara guphA Adike andara yA bAhara jIvarahita tathA samAna rUpase U~ce kaThina bhUmipradezameM pRthvIrUpa saMstara para yA zilAmaya saMstara para ekAko Azraya letA hai| apane zarIrake sivAya usakA anya koI sahAyaka nahIM hotA // 2029 / / ___gA0-To0-vaha gA~va yA nagarameM jAkara tRNoMkI yAcanA karatA hai jo tRNa chidrarahita, janturahita, komala tathA zarIrakI sthitike liye sAdhana mAtra aura pratilekhanAke yogya hone cAhiyeM una tRNoMko vaha ukta bhUmi pradeza para pratilekhanApUrvaka sAvadhAnatAse pRthak-pRthak karake 1. yedasahAyaH A0 mu0 / Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 878 bhagavatI ArAdhanA vistIrNo vidhvastaH asuSiro'bila: nirjantukastasmisthaNDile / 'jadaNAe saMtharittA' yatnena saMstaraM kRtva! .' yatnaH ? tRNAnAM pRthakkaraNaM saMstarabhUmipratilekhanaM, 'uttarasiramadhava punvasiraM saMthAraM saMtharittA ya' pUrvattimAGgamuttarottamAGga vA saMstaraM saMstIrya ziraHprabhRti kAyaM pAdau ca yatnena pramAjyaM // 2030 / / pAcINAbhimuho vA udIcihutto va tattha so ThiccA / sIse kadaMjalipuDo bhAveNa visuddhalesseNa / / 2031 / / 'pAcINAbhimukho vA udIcihutto va tattha so ThiccA' prAGmukho udaGmukho vA bhUtvA tatra saMstare saMsthitvA / 'sIse kadaMjalipuDo' mastake nyastakRtAJjaliH / 'bhAveNa visuddhalesseNa' vizuddhalezyAsamanvitena bhAvena // 203 // arahAdiaMtigaM to kiccA AlocaNaM suparisuddhaM / daMsaNaNANacarittaM parisAredUNa NissesaM // 2032 / / 'arahAdiaMtiyaM aIdAdyantikaM / 'to' pazcAta AlocanAM kRtvA suparisaddha 'daMsaNaNANacarittaM paDisAredUNa' darzanajJAnacAritrANi saMskRtya niravazeSa // 2032 / / savvaM AhAravidhi jAvajjIvAya vosarittANaM / vosaridUNa asesaM abbhaMtaravAhire gaMthe / / 2033 / / sarva AhAravidhi sarva AhAravikalpa / yAvajjIvaM parityajya bAhyAbhyantarAnazeSAn parigrahAMzca tyaktvA / / 2033 // savve viNijjiNaMto parISahe dhidibaleNa saMjutto / lessAe virujjhaMto dhammaM jjhANaM uvaNamittA / / 2034 / / 'savve viNijjiNaMto' sarvAMzca jayan pariSahAn dhRtibalasamanvitaH lezyAbhivizuddhaH san dharmadhyAnaM pratipadya // 2034 // phailA detA hai| vaha bhUmipradeza bhI prakAza sahita, vistIrNa, chidrarahita tathA janturahita honA cAhiye / usapara saMstara aisA honA cAhiye jisameM sira pUrvadizA yA uttara dizAkI ora rahe / taba sirase lekara paira taka zarIrakA sAvadhAnIse parimArjana karake pUraba yA uttarakI aura mukha karake usa saMstara para baiThatA hai aura hAthoMkI aMjalI banAkara mastakase lagAtA hai tathA vizuddha lezyA pUrvaka arhanta Adike sAmane apane doSoMkI AlocanA karake samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ko pUrNa rUpase nirmala karatA hai // 2030-2032 / / gA-samasta prakArake AhArake vikalpako jIvanaparyantake liye tyAga detA hai tathA samasta abhyantara aura bAhya parigrahako tyAga detA hai // 2033 / / ___ gA0-dhairyake balase yukta vaha kSapaka saba parISahoMko jItatA hai aura lezyA vizuddhise sampanna ho, dharmadhyAna karatA hai / / 2034 / / Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 879 vijayodayA TIkA ThiccA NisidittA vA tuvaTTidaNa va sakAyapaDicaraNaM / sayameva Niruvasagge kuNadi vihArammi so bhayavaM // 2035 / / sayameva appaNo so karedi AuMTaNAdi kiriyaao| uccArAdINi tadhA sayameva vikiMcide vidhiNA / / 2036 / / jAdhe puNa uvasaggA devA mANussiyA va tericchA / tAdhe NippaDiyammo te adhiyAsedi vigadabhaoM / / 2037 // AditiyasusaMghaDaNo subhasaMThANo abhijjadhidikavaco / jidakaraNo jidaNido oghabalo oghasUro ya / / 2038 / / "ThiccA' sthitvA AsitvA zayanaM vA kRtvA svakAyaparikaraM svayameva nirupasarge vihAre karoti / svamevAtmanaH karotyAGkacanAdikAH kriyAH uccArakAdikaM ca nirAkAro'ti pratiSThApanAsamitisamanvitaH / yadi puNa uvasaggA' yadA punarupasargA davamanuSyatiryakkRtA bhavanti tadA niSpratIkArastAn sahate vigatabhayaH / 'mAditigasusaMghaDaNo' AdyeSu triSu saMhananeSu anyatamasaMhananaH zubhasaMsthAno'bhedyadhRtikavaco jitakaraNo jitanidro mahAbalo nitarAM zUraH // 2035-2038 / / bIbhatthabhImadarisaNaviguvidA bhUdarakkhasapisAyA / khobhijjo jadi vi tayaM tadhavi Na so saMbhama kuNai // 2039 / / 'vosatyabhImadaMsaNavigunvidA' vIbhatsabhImadarzanavikriyA bhUtarAkSasapizAcA yadyapi kSobhaM kurvanti tathA pyasau na saMbhramaM karoti // 2039 / / iDhimatulaM viuvviya kinnnnrkiNpurisdevknnnnaao| 'lolaMti jadivi tagaM tadhavi Na so vimbhayaM jAI // 240 // gA0-vaha kAyotsargase sthita hokara athavA paryaGkAsana Adise baiThakara athavA eka pArzvase zayana karate hae dharmadhyAna karatA hai| tathA upasargarahita dazAmeM svayaM hI apane zarIrakI paricaryA-hAtha-pairoMkA saMkocana, phailAnA Adi karatA hai| svayaM hI pratiSThApanA samitipUrvaka zauca Adi karatA hai| yadi devakRta, manuSyakRta yA tiryaJcakata upasarga hotA hai to usakA pratikAra nahIM karatA hai aura nirbhaya hokara use sahana karatA hai| kyoMki usake Adike vajravRSabhanArAca, vajranArAca aura nArAca nAmaka tIna zubha saMhananoMmeMse koI eka saMhanana hotA hai, samacaturasra saMsthAna hotA hai| na bhedane yogya dhairyarUpo kavaca hotA hai| vaha indriyoM aura nidrA para vijaya prApta karatA hai / mahAbalI aura zUravIra hotA hai // 2035-38 // gA0-yadi atyanta bhayaMkara vikriyAke dvArA bhUta, rAkSasa aura pizAca jAtike vyantaradeva use DarAveM to bhI vaha vicalita nahIM hotA / / 2039 / / / 1. lAleti -mUlArA0 / Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 880 bhagavatI ArAdhanA 'iDiDhamatulaM viguzviya' RddhimatulAM vikRtya kinnarakiMpuruSAdidevakanyA yadyapyupalAlanaM kurvanti tadApyaso na vismayaM yAti // 2040 / / savvo poggalakAo dukkhattAe jadivi tamuvaNamejja / tadhavi ya tassa Na jAyadi jjhANassa visottiyA ko vi // 2041 // 'samvo poggalakAo' sarva pudgaladravyaM duHkhatayA yadi tamabhihanti tathApi tasya na jAyate dhyAnasyAnyathAvRttiH // 2041 // savvo poggalakAo sokkhattAe jadi vi tamuvaNamejja / tagha vi hu tassa Na jAyadi ujhANassa visottiyA ko vi / / 2042 / / spaSTottaragAthA // 2042 / / . saccitte sAharido tattha uvekkhadi viyattasavvaMgo / uvasagge ya pasaMte jadaNAe thaMDilamuvedi // 2043 / / 'saccitte sAharido' vyAghrAdibhiH sacitte nikSiptaH sa tatraivopekSate tyaktasarvAGgaH / upasarge prazAMte yatnena sthaNDilamupaiti // 2043 / / evaM uvasaggavidhi parIsahavidhiM ca sodhiyA sNto| . maNavayaNakAyagutto suNicchido NijjidakasAo // 2044 // 'evaM uvasaggavidhi' evamupasargAn pariSahAMzca sahamAnastriguptaH sunizcito nijitakaSAyaH // 2044 // ihaloe paraloe jIvidamaraNe suhe ya dukkhe ya / NippaDibaddho virahadi jidadukkhaparissamo dhidimaM // 2045 / / gA0--kinnara kiMpuruSa jAtike vyantara devoMkI devAMganAe~ atula RddhirUpa vikriyAke dvArA yadi use lubhAtI haiM to bhI vaha unake lobhameM nahIM AtA // 2040 // gA0-yadi tIna lokavartI samasta pudgala dravya duHkharUpa pariNata hokara use duHkhI kareM taba bhI vaha dhyAnase vicalita nahIM hotA // 2041 / / gA0.-tathA tIna lokavartI samasta pudgaladravya sukharUpa pariNata hokara use sukhI kareM taba bhI vaha dhyAnase vicalita nahIM hotA // 2042 // gA0-yadi vyAghra Adike dvArA vaha harita tRNoMse bhare hue pradezameM DAla diyA jAtA hai to apane zarIrakA mohatyAga zAntabhAvase vahIM sthira rahatA hai aura upasarga dUra honepara sAvadhAnatA pUrvaka tRNarahita bhUmipradeza meM calA AtA hai / / 2043 / / gA0-isa prakAra upasargoM aura parISahoMko sahana karate hue vaha manogupti vacanagupti aura kAyaguptikA pAlana karatA hai / tathA sthiratApUrvaka kaSAyoMko jItatA hai / / 2044 / / gA0-duHkha aura parizramapara vijaya prApta karane vAlA vaha dhIra vIra kSapaka isa loka, Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 881 'ihaloge paraloge' iha paratra ca jIvite maraNe sukhe duHkhe ca apratibandho viharati jita duHkhaparizramaH ghRtimAn // 2045 / / vAyaNapariyadRNapucchaNAo mocUNa taghaya dhammathudiM / suttattha porisIsu visaredi suttatthameyamaNo ||2046 // 'vAyaNapariyahaNapucchaNAo' vAcanAM parivartanaM, praznaM ca muktvA ca tathA dharmopadezaM sUtrasyArthasya vA smaratyekacittaH || 2046 // evaM aTThavi jAme anuvaTTo tacca jjhAdi eyamaNo / jadi AdhaccA NiddA havijja so tattha apadiNNoM // / 2047 || 'evaM aTThavi jAme' evamevASTasu yAmeSu nirastazayana kriyo ghyAtyeka cittaH, yadyAhatya nidrA bhavet tatra apratijJo'sau || 2047 // sajjhAyakAlapaDilehaNAdikAo Na saMti kiriyAoM / jamhA masANamajjhe tassa ya jhANaM apaDisiddha // 2048|| 'sajjhAyakA ? paDilehaNAdikAo' svAdhyAyakAla pratilekhanAdikAH kriyA na santi yasmAt zmazAnamadhye'pi tasya dhyAnaM na pratiSiddhaM / 2048 // AvAsagaM ca kuNade uvadhokAlammi jaM jahiM kamadi / uvakaraNaMpi paDilihai uvadhokAlammi jadaNAe || 2049 / / 'AvAsagaM ca kuNade' AvazyakaM ca karoti kAladvaye'pi yasminkAle pravartate, upakaraNapratilekhanamapi yatnena kAladvaye karoti // 2049|| paraloka, jIvana, maraNa, sukha aura duHkhameM rAgadva eSa rahita hokara viharatA hai arthAt na jIvana Adise rAga karatA hai aura maraNa Adise dveSa karatA hai || 2045 / / gA.--svAdhyAyake pA~ca bhedoMmeMse vAcanA, AmnAya, pRcchanA aura dharmopadezako tyAgakara vaha asvAdhyAyakAlameM bhI ekAgramanase sUtrake arthakA hI anucintana karatA hai / arthAt satata anuprekSArUpa svAdhyAyameM hI lIna rahatA hai || 2046|| gA0 - isa prakAra vaha dina rAtake AThoM paharoMmeM nidrAko tyAgakara ekAgra manase dhyAna karatA hai / yadi kabhI balAt nidrA A jAtI hai to so letA hai || 2047|| gA0 - anya muniyoMkI taraha na to unakA svAdhyAyakAla hI niyata hotA hai aura na unheM pratilekhanA Adi kriyA karanA hI Avazyaka hotA hai / unake liye smazAnameM bhI dhyAna karanA niSiddha nahIM hai || 2048|| gA0- - kintu dina rAtameM jaba jo Avazyaka karanekA vidhAna hai vaha avazya karate haiM aura sAvadhAnatA pUrvaka donoM kAloMmeM apane upakaraNoMkI pratilekhanA bhI karate haiM || 2049|| Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 882 bhagavatI ArAdhanA sahasA cukkarakalide NisIdhiyAdIsu micchakAre so| AsiaNisIdhiyAo NiggamaNapavesaNe kuNai // 2500 / 'sahasA cukkarakalide' sahasA skhalane jAte mithyA mayA kRtamiti bravIti, niSkramaNapravezayoH AsikAniSIdhikAzabdaprayogaM karoti / / 2050 // pAde kaMTayamAdi acchimmi rajAdiyaM jadAvejja / gacchadi aghAvidhiM so paraNIharaNe ya 'tuNhikkoM // 2051 / / 'pAde kaMTayamAdi' pAdayoH kaMTakapraveze netrayoH rajaHprabhRtipraveze'pi tUSNImAste, paranirAkaraNe'pi sa tUSNImAste // 2051 // veuvvaNamAhArayacAraNakhIrAsavAdiladdhIsu / tavasA uppaNNAsu vi virAgabhAveNa sevadi so // 2052 / / 'veuvvaNamAhAraya' vikriyARddhau AhArakaRddhau cAraNaRddho kSIrAsravAdilabdhiSu vA tapasotpannAsvapi virAgatayA na kiMcitsevate saH // 2052 // moNAbhiggahaNirado rogAdaMkAdivedaNAhedu / Na kuNadi paDikAraM so taheva taNhAchuhAdINaM // 2053 / / 'moNAbhiggahaNirado' maunavratopapannaH rogAtaGkAdivedanAnimittaM pratIkAraM na karoti tathaiva tRDAdInAmapi // 2053 / / uvaeso puNa AiriyANaM iMgiNigado vi chinnnnkgho| devehiM mANusehiM va puTTho dhamma kadheditti / / 2054 // gA0-yadi usameM kvacit cUka jAte haiM to 'merA doSa mithyA ho' 'maiMne galata kiyA aisA bolate haiN| tathA bAhara jAne aura bhItara praveza karanepara 'AsahI, nisahI' zabdoMkA uccAraNa bhI karate haiM // 2050 // gA0-yadi pairameM kA~TA ghusa jAtA hai yA A~khameM dhUla Adi calI jAtI hai to cupa rahate haiM svayaM use dUra nahIM karate / yadi dUsarA dUra karatA hai taba bhI cupa hI rahate haiM / / 2051 / / gA0-yadi tapake prabhAvase unheM vikriyA Rddhi, AhAraka Rddhi yA cAraNa Rddhi athavA kSIrAsrava Adi RddhiyA~ prakaTa hotI haiM to virAgI honese unakA kiJcit bhI sevana nahIM karate // 2052 // gA0-vaha maunakA pAlana karanemeM lIna rahate hai, roga Adise honevAle kaSTako dUra karanekA prayatna nahIM krte| isI prakAra bhUkha pyAsa AdikA bhI pratIkAra nahIM karate // 2053 // 1. tusiNIo -mu0 / Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 883 'uvaeso puNa AiriyANa' upadezaH punaH AcAryANAM iGgiNIgato'pi dharma kathayati devamanuSyairvA pRSTaH / kathaM kathayati chinnakathaM pravartanena mahatA // 2054 // evamadhakkhAdavidhiM sAdhittA iMgiNI dhudakilesA / sijhaMti kei keI havaMti devA vimANesu // 2055 / / 'evamakkhAdavidhi' evaM yathAkhyAtakrameNa iGgiNI prasAdhya nirastaklezAH kecitsidhyanti, kecidvaimAnikadevA bhavanti // 2055 / / edaM iMgiNimaraNaM vAsasamAseNa vaNNidaM vidhiNA / pAogamaraNamitto samAsado ceva vaNNesiM // 2056 // spaSTArthA gAthA / iGgiNI // 2056 / / pAovagamaNamaraNassa hodi so ceva uvakkamo svvo| vutto iMgiNimaraNassukkamo jo savitthAro // 2057 / / spaSTArthaH / / 2057 // NavariM taNasaMthAro pAovagadassa hodi paDisiddho / AdaparapaogeNa ya paDisiddha savvapariyammaM // 2058 // 'gari taNasaMthAro' NavaraM tRNasaMstaraH prAyopagamanagatasya pratiSiddhaH, AtmaparaprayogeNa yasmAtpratiSiddhaH sarvaH pratIkAraH / svaparasaMpAdyapratIkArApekSaH bhakta.pratyAkhyAnavidhiH, paranirapekSamAtmasaMpAdyapratIkArarmigiNImaraNaM, sarvapratIkArarahitaM prAyopagamanamityamISAM bhedaH // 2058 // gA0-anya AcAryo kA mata hai ki iMgiNImaraNa karate hue bhI kSapaka devoM yA manuSyoMke dvArA pUche jAnepara thor3AsA dharmopadeza bhI karatA hai kintu adhika nahIM karatA // 2054 // gA0-isa taraha Upara kahe anusAra iMgiNImaraNakI sAdhanA karake koI to samasta klezoMse chUTakara mukta ho jAte haiM aura koI marakara vaimAnikadeva hote haiM // 2055 / / gAo-isa iMgiNImaraNakA vistAra aura saMkSepase vidhipUrvaka kathana kiyaa| Age prAyopagamanakA saMkSepase kathana kareMge // 2056 / / gA0-Upara iMgiNImaraNakI jo vistArase vidhi kahI hai vahI saba vidhi prAyopagamana maraNakI hotI hai // 2057|| gA0--kintu itanA vizeSa hai ki prAyopagamanameM tRNoMke saMtharekA-tRNazayyAkA niSedha hai / kyoMki usameM svayaM apanese aura dUsaroMse bhI saba prakArakA pratIkAra karanA karAnA niSiddha haiM / / 2058 // TI0 - bhaktapratyAkhyAnameM to apanI sevA svayaM bhI kara sakatA hai aura dUsaroMse bhI karA sakatA hai / iMgiNImeM apanI sevA svayaM kara sakatA hai, dUsaroMse nahIM karA sktaa| kintu 1. chinnakathaM pravartitena -aa| Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA so sallehidadeho jamhA pAovagamaNamuvajAdi / uccArAdivikiMcaNamavi patthi paogado tamhA // 2059 / / 'so sallehidadeho' sa samyaktanUkRtazarIro yasmAtprAyopagamanamupayAti tasmAduccArAdinirAkaraNamapi nAsti prayogataH // 2059 / / puDhavI AUteUvaNapphaditasesu jadi vi sAharido / vosacattadeho adhAugaM pAlae tattha / / 2060 // 'puDhavI AUteUvaNapphaditasesu javi vi sAharido' pRthivyAdiSu jIvanikAyeSu yadyapi kenacidAkRSTastathApi vyutsRSTazarIrasaMskArastyaktadehaH svamAyuH pAlayet / / 2060 // majjaNayagaMdhapupphovayArapaDicAraNe vi kIraMte / vosaTTacattadeho aghAugaM pAlae taghavi / / 2061 // 'majjaNayagaMdhapupphovayArapaDicAraNe vi koraMto' yadyapi kazcidabhiSecayet gandhapuSpAdibhirvA saMstuyAt tathApi vyutsRSTatyaktazarIro na ruSyati na tuSyati na nivArayati // 2061 / / vosaTTacattadeho duNikkhivejjo jahiM jaghA aMgaM / jAvajjIvaM tu sayaM tahiM tamaMgaM Na cAledi // 2062 / / / 'vosaTTacattadeho' vyatsRSTatyaktazarIro nikSipet kazcidanyasminyathAGgaM yAvajjIvaM svayaM tasmistadaGga na vAlayati // 2062 // evaM NippaDiyamma bhaNaMti pAovagamaNamarahaMtA / NiyamA aNihAraM taM siyA ya NIhAramuvasagge / / 2063 / / prAyopagamanameM apanI sevA na svayaM karatA hai aura na dUsaroMse karAtA haiN| yahI ina tInoMmeM bheda hai / / 2058 // gA0-yataH jo apane zarIrako samyakapase kRza karatA hai arthAt asthi carmamAtra zeSa rahatA hai vahI prAyopagamana maraNa karatA hai| ata: mala mUtrake svayaM yA dUsareke dvArA tyAga karAnekA prazna hI nahIM rahatA / / 2059|| gA0-yadi koI unheM pRthvI, jala, teja, vanaspati aura trasa Adi jIvanikAyoMmeM pheMka detA hai to zarIrase mamatva tyAgakara apanI Ayuke samApta hone taka vahIM par3e rahate haiM / / 2060 // * gAoyadi koI unakA abhiSeka kare yA gandha puSpa Adise pUjA kare taba bhI zarIrase mamatva tyAgakara na roSa karate haiM, na prasanna hote haiM aura na use aisA karanese rokate haiM // 2061|| gA0-zarIrase mamatvakA tyAga karane vAlA vaha prAyopagamanakA dhArI kSapaka jisa kSetrameM jisa prakArase zarIrakA koI aMga rakhA gayA ho, usako vaisA hI par3A rahane detA hai, svayaM apane aMgako hilAtA DulAtA nahIM hai // 2062 // gA0-isa prakAra arahaMtadeva prAyopagamanako sva aura parakRta pratIkArase rahita kahate hai / Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 'evaM NippaDiyAraM' evaM svaparakRtapratIkArarahitaM prAyopagamanaM jinA vadanti, nizcayena tatprAyopagamanamanohAramacalaM syAccalamapi upasarge parakRtaM calanamapekSya // 2063 // etadevottaragAyayA spaSTayati uvasaggeNa vi sAharido so aNNattha kuNadi jaM kAlaM / tamhA vRttaM NIhAramado aNNaM aNIhAraM || 2064 / / etadeva spaSTayati // 2064 || paDimA paDivaNNA vi ha karaMti pAovagamaNamappege | dIddha viharatA iMgiNimaraNaM ca appege || 2065|| 'paDimA paDivaNNA vidu' pratimApratipannA api eke prAyopagamanaM kurvanti, eke iGgiNimaraNaM / pAugaM // 2065 // AgADhe uvasagge dubbhikkhe savvado viduttAre || kadajogi samadhiyAsiya kAraNajAdehiM vi maraMti || 2066 || 'AgADhe uvasagge' upasarge mahati durbhikSe vA duruttare jAte kRtayoginaH parIpahasahAH kAraNajAtamAzritya maraNe kRtotsAhA bhavanti / tasyaiva vastuna udAharaNAni utta ragAthAbhissUcyante // 2066 // 885 nizcayase prAyopagamana acala hotA hai / kintu upasarga avasthAMmeM manuSyAdike dvArA calAyamAna kiye jAnepara cala bhI hotA hai arthAt svayaM zarIrako na hilAnese to acala ho haiM kintu dUsare ke dvArA hilAne para cala hotA hai ||2063 / / AgekI gAthAse isIko spaSTa karate haiM-- gA0--upasargaM avasthA meM eka sthAnase uThAkara dUsare sthAna meM DAla diye jAne para yadi vaha vahIM maraNa karatA hai to use nIhAra kahate haiM, aura aisA nahIM honepara pUrva sthAnameM hI maraNa ho to vaha anIhAra kahAtA hai || 2064 || gA0 - jinakI AyukA kAla alpazeSa rahatA hai ve pratimA yoga dhAraNa karake prAyopagamana karate hai / aura kucha dIrghakAla taka vihAra karate hue iMginImaraNa karate hai || 2065 || vizeSArtha - AzAdhara jI ne isakA artha isa prakAra kiyA hai--kucha to sallekhanA na karake hI kAyotsarga pUrvaka prAyopagamana karate haiM aura koI cirakAla taka upavAsa karake prAyopagamana karate haiM / isI prakAra iMgiNI bhI jAnanA / arthAt unhoMne donoM maraNoMke do-do prakAra kahe haiN| Upara ke artha ke anusAra alpa Ayu vAle prAyopagamama karate haiM isIse ve apane zarIrakI sevA na svayaM karate haiM na dUsarese karAte haiM / dIrgha Ayu zeSa rahane vAle iMginImaraNa karate haiM ataH ve apane zarIrakI sevA svayaM to karate haiM dUsarese nahIM karAte / unheM svayaM malamUtrAdi kA tyAga to karanA hotA hI hai || 2065 || gA0 - mahAn upasarga athavA bhayAnaka durbhikSa honepara parISahoMko sahana karanemeM samartha muni alpa bhI maraNake kAraNa upasthita honepara utsAhapUrvaka mRtyukA AliMgana karate haiM // 2066 // Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 886 bhagavatI ArAdhanA kosalaya dhammasIho aTuM sAdhedi giddhapuDheNa / Nayaramma ya kollagire caMdasiriM vippajahidUNa // 2067 / / . pADaliputte dhUdAheduM mAmayakadammi uvasagge / sAdhedi usabhaseNo aTuM vikkhANasaM kiccA / / 2068 / / ahimAraeNa Nivadimmi mAride gahidasamaNaliMgeNa / uhAhapasamaNatthaM satthaggahaNaM akAsi gaNI // 2069 / / sagaDAlaeNa vi tathA sattaggahaNeNa sAdhido attho / vararuipaogaheduM ruDhe gaMde mahApaume // 2070 // evaM paNDiyamaraNaM saviyappaM vaNNidaM savitthAraM / vucchAmi bAlapaMDiyamaraNaM etto samAseNa // 2071 / / AgekI gAthAoMse isIke samarthaka udAharaNa dete haiM gA0-ayodhyA nagarImeM dharmasiMha nAmaka rAjAne apanI candrazro nAmaka patnIko tyAgakara dIkSA dhAraNa kii| aura apane zvasurake bhayase kollagiri nagarameM hAthIke kalevarameM praveza karake ArAdhanAkI sAdhanA kI // 2067 / / vizeSArtha-vR0 ka0 kozameM isakI kathAkA nambara 154 hai / gA0-pATalIputra nagarameM RSabhasena nAmaka zreSThIne apanI patnIko tyAgakara dIkSA lii| apanI putroke snehavaza zvasurake dvArA upasarga kiye jAnepara RSabhasenane zvAsa rokakara sAdhanA kI // 2068 // vizeSArtha-isakI kathAkA kramAMka 155 hai / gA0-zrAvastI nagarIke rAjA jayasenane vauddhadharma tyAgakara jainadharma dhAraNa kiyA thaa| isase kupita hokara ahimAraka nAmaka bauddhane use usa samaya mAra DAlA jaba vaha AcArya yativaSabhako namaskAra kara rahA thaa| tava munine apanA apavAda dUra karaneke liye zastrase apanA ghAta karate hue sAdhanA kI // 2069 / / vizeSArtha-isakI kathAkA kramAMka 156 hai / gA-pATalIputrameM nandarAjAkA maMtrI zakaTAla thaa| usane mahApadma sUrise jina dIkSA grahaNa kii| usake virodhI vararucine rAjA mahApadmako ruSTa karake zakaTAlako mAranekA prayatna kiyA to zakaTAla munine paJca namaskAra maMtrakA dhyAna karate hue churIse apanA peTa phAr3a DAlA aura isa prakAra ArAdhanAkI sAdhanA kI / / 2070 / / vizeSArtha-isakI kathAkA nambara 157 hai|" gA0-isa prakAra bheda sahita paNDitamaraNakA vistArase kathana kiyaa| Age saMkSepase bAla 1. veghANasaM a0 / NivvANasaM A0 / Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 887 paMDitamaraNaM / evaM paNDitamaraNaM savikalpaM savistaraM vyAvaNitaM vakSyAmi bAlapaNDitamaraNamita UrdhvaM saMkSepeNa / / 2067 - 2071 // desekkasavirado sambhAdiTThI marijja jo jIvo / taM hodi bAlapaMDidamaraNaM jiNasAsaNe diDaM ||2072 // 'desikkadesaMvirado' sarvvA saMyama pratyAkhyAnasyAsamarthaH hiMsAdyeka dezAdvirataH sthUlabhUta prANAtipAtAdipaJcakAddezavirata ityucyate / ekadezavirato nAma dezaviramaNe'pi ekadezAdvyAvRttaH samyagdRSTiya mriyate tasya tadvAlapaNDitamaraNaM // 2072 // etadeva spaSTayati paMcaya aNuvvadA sattayasikkhAu desajadidhammo | savveNa ya deseNa ya teNa judo hodi desajadI ||2073 // 'paMca ya aNubvAI' paJcANuvratAni zikSAvratAni vA sapta prakArANi dezayaterdharmaH / tena samastena dharmeNa yutaH svazaktyA vA tadekadezena yuto'pi dezayatireva / dvAdazavidhagRhidharmapratyAyanaparANi sUtrANyuttarANi prasiddhArthAni ||2073 // pANavaghamusAvAdAdattAdANaparadAragamaNehiM / aparimidicchAdo vi a aNuvvayAI viramaNAI || 2074 || jaM ca disAveramaNaM aNatthadaMDehiM jaM ca veramaNaM / desAvagAsiyaM piya guNavvayAiM bhave tAI || 2075 / / paNDitamaraNakA kathana kareMge || 2071 || gA0-TI0 - jo samasta asaMyamakA tyAga karanemeM asamartha hai sthUla hiMsA, sthUla jhUTha, sthUla corI, sthUla kuzIla aura sthUla parigraha Adi pA~ca pApoMkA tyAga karatA hai use dezavirata kahate haiM / aura jo dezaviraMti ke bhI eka dezase virata hotA hai arthAt apanI zaktike anusAra hiMsAdikA tyAga karatA hai aisA samyagdRSTi eka dezavirata kahA jAtA hai / isa prakAra jo samasta yA ekadeza gRhastha dharmakA pAlaka zrAvaka hotA hai usake maraNako jinAgama meM vAlapaMDitamaraNa kahA hai ||2072 || usIko spaSTa karate hai gA0-- pAMca aNuvrata aura sAta zikSAvrata ye dezasaMyamI zrAvakakA dharma hai / jo usa sampUrNa zrAvaka dharmakA pAlaka hai athavA apanI zaktike anusAra usake eka dezakA pAlaka hai vaha bhI dezasaMyamI hI hai ||2073|| Age vAraha prakArake gRhIdharmako kahate haiM jo prasiddha haiM gA - hiMsA, asatya, binA dI huI vastukA grahaNa, para strI gamana aura icchAkA aparimANa inase viratirUpa pAMca aNuvrata haiM ||2074 || gA0-digvirati, anarthadaNDavirati, dezAvakAzika ye tIna guNavrata haiM ||2075 / / Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 888 bhagavatI ArAdhanA bhogANaM parisaMkhA sAmAiyamatihisaMvibhAgo ya / posahavidhi ya savvo caduro sikkhAu vRttAo / / 2076 / / AsukkAre maraNe avvocchiNNAe jIvidAsAe / NAdIhi vA amukko pacchimasallehaNamakAsI // 2077 / / 'AsukkAre maraNe' sahasA maraNe acchinnAyAM jIvitAzAyAM bandhubhirvA na muktaH pazcimasallekhanAmakRtvA kRtAlocano nizzalyaH svagRha eva saMstaramAruhya dezaviratasya mRtirbAlapaNDitamityucyate // 2074-77 // AlocidaNissallo saghare cevAruhitu saMthAraM / jadi madi desavirado taM vRttaM bAlapaMDidayaM // 2078 // jo bhattapadiNNAe uvakkamo vitthareNa nnihittttho| so ceva bAlapaMDidamaraNe Neo jahAjoggo / / 2071 / / vemANiesu kappovagesu NiyameNa tassa uvvaado| NiyamA sijjhadi ukkassaeNa vA sattamammi bhave // 2080 // iya bAlapaMDiyaM hodi maraNamarahaMtasAsaNe diTuM / etto paMDidapaMDidamaraNaM vocchaM samAseNa / / 2081 / / spaSTArthA trayo gaathaaH| bAlapaMDidaM / / 2078-2081 / / gA0-bhogaparimANa, sAmAyika, atithisaMvibhAga aura proSadhopavAsa ye cAra zikSAvrata kahe haiM // 2076 / / gA0-sahasA maraNa upasthita honepara, jIvanakI AzA rahanepara, athavA parijanoMke dvArA mukta na kiye jAnepara antima sallekhanA dhAraNa na karake, apane doSoMko AlocanA pUrvaka zalya rahita hokara apane gharameM hI saMstarapara sthita hokara dezavirata zrAvakake maraNako bAlapaNDita maraNa kahate haiM / / 2077 // gA0-vidhipUrvaka AlocanA karake, mAyA mithyAtva aura nidAna zalyase mukta hokara meM saMstarapara ArUr3ha hokara yadi zrAvaka dezavirata maratA hai to use bAlapaNDita maraNa kahA hai // 2058 // __ gA0-bhaktapratyAkhyAnameM jo vidhi vistArase kahI hai vahI saba vidhi bAlapaNDitamaraNameM yathAyogya jAnanA // 2079 // gA0-vaha zrAvaka marakara niyamase saudharmAdi kalpopapanna vaimAnika devoMmeM utpanna hotA hai aura niyamase adhika se adhika sAta bhavoMmeM mukta hotA hai / / 2080 // gA. isa prakArake maraNako arahanta bhagavAnke dharmameM bAlapaNDita kahA hai / Age saMkSepase paNDita paNDitamaraNako kahate haiM / / 2081 // Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA sAhU jahuttacArI vaTTato appamattakAlammi | jjhANaM uvedi dhammaM paviTTukAmo khavagaseTiM || 2082 // 'sAhU jahuttacArI' zAstroktena mArgeNa pravartamAnassAdhurapramattaguNasthAnakAle dharmyaM dhyAnamupaiti kSapakazreNa praveSTukAmaH // 2082 // dhyAnaparikaraM bAhyaM pratipAdayati suci same vivitte dese NijjaMtue aNuNNAe / ujjuaAyadadeho acalaM baMdhettu paliaMkaM / / 2083 / / 'sucie same' zucau same ekAntadeze nirjantuke anujJAte tatsvAmibhiH RjvAyatadehaH palyaGkamacalaM baddhvA // 2083 // vIrAsaNamAdIyaM AsaNa samapAdamAdiyaM ThANaM / sam adhiTThio vA sijjamuttANasayaNAdi || 2084|| 'vIrAsaNAdigaM' vIrAsanAdikamAsanaM baddhvA samapAdAdinA sthito vA athavA uttAnazayanAdinA vA vRttaH || 2084 // 889 puvvabhaNideNa vighiNA jjhAdi jjhANaM visuddhalessAo / pavayaNasaMbhiNNamadI mohassa khayaM karemANo || 2085 || 'puvvabhaNideNa vidhiNA' pUrvoktena krameNa dhyAne pravartate vizuddhalezyaH / pravacanArthamanupraviSTamatiH mohanIyaM kSayaM netumudyataH / / 2085 // saMjoyaNAkasAe khavedi jhANeNa teNa so paDhamaM / micchattaM sammissaM kameNa sammattamavi ya tado || 2086 // ' saMjoyaNAkasAe' anantAnubandhinaH krodhamAnamAyAlobhAn kSapayati dhyAnena tenAsau prathamaM mithyAtvaM, gA0 - zAstrokta mArgase pravRtti karatA huA sAdhu kSapaka zreNipara ArUr3ha honekI icchAse apramatta guNasthAna meM dharmadhyAna karatA hai // 2082 // dhyAnakI bAhya sAmagrI kahate haiM gA0 -- pavitra aura janturahina ekAnta pradeza meM, usa sthAnake svAmIkI AjJA prApta karake, samabhUmibhAga meM zarIrako sIdhA rakhate hue palyaMkAsana bAMdhakara athavA vIrAsana Adi lagAkara, athavA donoM pairoMko samarUpase rakhate hue khar3e hokara athavA Uparako mukhakara zayana karate hue yA eka karavaTase leTakara pUrva meM kahI vidhike anusAra vizuddha lezyApUrvaka mohanIya karmakA kSaya karanemeM tatpara hotA huA dhyAna karatA hai tathA caturdaza pUrvo kA artha zravaNa karanese usakI buddhi nirmala hotI hai arthAt usake zrutajJAnAvaraNakA prabala kSayopazama hotA hai // 2083 - 2085 // gA0 - prathama hI vaha usa dhyAnake dvArA anantAnuvandhI krodha mAna mAyA lobhakA kSaya Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 890 bhagavatI ArAdhanA samyaGmithyAtvaM, samyaktvaM ca krameNa evaM prakRtisaptakaM vinAzya kSAyikasamyagdRSTirbhUtvA kSapakazreNyadhirohaNA* bhimukho'dhaHpravRttakaraNaM apramattasthAne pratipadya // 2086 // adha khavayaseDhimadhigamma kuNai sAdhU apuvvakaraNaM so| hoi tamapuvakaraNaM kayAi appattapuvvaMti // 2087 / / 'adha khavagaseDhimadhigamma' atha kSapakazreNImadhigamya karoti saadhurpuurvkrnnmsau| kiM tadapUrvakaraNamityAzaGkAyAmucyate / 'hovi tamapuvakaraNaM' bhavati tadapUrvakaraNaM, 'kadAi appattapuvaMti' kadAcidaprAptapUrvamiti // 2087 // aNivittikaraNaNAmaM NavamaM guNaThANayaM ca adhigamma / NiddANiddA payalApayalA tagha thINagiddhiM ca // 2088 // 'aNiyaTTikaraNaNAmaM gavamaM guNaThANamadhigamma' anivRttiguNasthAnamupagamya 'NiddANiddA payalApayalA nidrAnidrAM pracalApracalAM styAnagRddhi ca // 2088 // NirayagadiyANupuci NirayagadidaM thAvaraM ca suhumaM ca / sAdhAraNAdavujjovatirayagadi ANupunvIe // 2089 / / 'NirayagadiyANupuTiva' narakagatyAnupUrvi, narakagati, sthAvaraM, sUkSma, sAdhAraNaM, AtapaM, udyotaM tiryaggatyAnupUrvi // 2089 // karatA hai phira mithyAtva, samyak mithyAtva aura samyaktva prakRtiyoMkA kSaya karake kSAyika samyadRSTi hokara kSapaka zreNike abhimukha honeke liye apramatta guNasthAnameM adhaHpravRttakaraNa karatA hai // 2086 // To0-ananta saMsArakA kAraNa honese mithyAtvako ananta kahate haiN| usake sAtha bandhanese anantAnubandhI krodha Adi cAra yahA~ saMyojanA zabdase liye gaye haiM / mithyA padArtho ke abhinivezameM jo nimitta hotA hai vaha mithyAtva nAmaka darzana mohanIya hai| jisa mithyAtvakA svarasa ardhazuddha ho jAtA haiM use samyak mithyAtva kahate haiN| aura jisa mithyAtvakA zubha pariNAmake dvArA svarasa kSINa ho jAtA hai use samyaktva darzana mohanIya kahate haiN| isake udaya rahate hue bhI tattvArthakA zraddhAna rUpa samyagdarzana hotA hai| kintu kSAyika samyagdarzana ina sAtoMke abhAvameM hI hotA hai| aura kSAyika samyagdRSTI hI kSapaka zreNipara ArohaNa karatA hai // 2086|| / gA0-kSAyika samyagdRSTi hokara vaha kSapaka zreNipara ArohaNa karake prathama apUrvakaraNa karatA hai| use apUrvakaraNa isaliye kahate haiM ki usane isa prakArake pariNAma kabhI bhI nIceke guNasthAnoMmeM prApta nahIM kiye the // 2087 / / gA0-usake pazcAt vaha sAdhu anivRtti karaNa nAmaka navama guNasthAnako prApta karake nidrAnidrA, pracalA-pracalA, styAnagRddhi, narakagatyAnupUrvI, narakagati, sthAvara, sUkSma, sAdhAraNa, Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 891 vijayodayA TokA igavigatigacaduriMdiyaNAmAI taya tirikkhagadiNAmaM / khavayittA majjhille khavedi so aTThavi kasAe // 2090 // 'igaviga' ekadvitricaturiMdriyajAtIH, tiryaggati, apratyAkhyAnacatuSkaM, pratyAkhyAnacatuSkaM ca kSapayati // 2090 // tatto NapuMsagitthIvedaM hAsAdichakkapuMvedaM / kocaM mANaM mAyaM lomaM ca khavedi so kamaso // 2091 // 'tatta. gapuMsaM' tato napuMsaka vedaM, strIvedaM, hAsyAdiSaTkaM, puMvedaM, saMjvalanakrodhamAnamAyA:kSapayati / pazcAllobhasaMjvalanaM // 2091 // adha lobhasuhumakiTTi vedaMto suhumasaMparAyattaM / pAvadi pAvadi ya tadhA taNNAmaM saMjamaM suddhaM // 2092 // 'agha lobhasuhamakiTTi' atha pazcAdvAdarakRSTeruttarakAlaM lobhasUkSmakRSTi vedayamAnaH / 'suhamasaMparAyattaM pAvadi' sUkSmasAparAyatAM prApnoti / 'pAvadi ya tadhA' prApnoti ca tathA tannAmakaM saMyamaM zuddhaM sUkSmasAMparAyatAM adhigacchati // 2092 // to so khINakasAo jAyadi khINAsu lobhakiTTIsu / eya'ttavitakkAvIcAraM to jjhAdi so jjhANaM // 2093 // Atapa, udyota, tiryaggatyAnupUrvI, ekendriya jAti, do indriya jAti, trIndriya jAti, caturindriya jAti, tiryaggati, ina solaha karmaprakRtiyoMkA kSaya karake madhyakI ATha kaSAya apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNa krodha mAna mAyA lobhakA kSaya karatA hai / / 2088-2090 // gA-phira kramase usI navama guNasthAnameM napuMsaka veda, strIveda, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya jugupsA, puruSaveda aura saMjvalana, krodha mAna mAyAkA kSaya karatA hai| antameM saMjvalana lobhakA kSaya karatA hai / / 2091 / / vizeSArtha-kSayakA krama isa prakAra hai-hAsyAdi chaha nokaSAyoMko puruSavedameM kSepaNa karake naSTa karatA hai / puruSavedako krodha saMjvalana meM kSepaNa karake kSaya karatA haiN| isI prakAra krodha saMjvalanako mAna saMjvalanameM mAnasaMjvalanako mAyA saMjvalanameM aura mAyA saMjvalanako lobhasaMjvalanameM kSepaNa karake kSaya karatA hai| antameM bAdara kRSTike dvArA lobhasaMjvalana ko kRza karake sUkSma lobha saMjvalana kaSAya zeSa rahatI hai // 2091 / / gA-bAdara kRSTike pazcAt sUkSmakRSTirUpa lobhakA vedanA karatA huA dasave sUkSmasAmparAya nAmaka guNasthAnako prApta karatA hai aura vahA~ usI sUkSmasAmparAya nAmaka saMyamako prApta karatA hai / / 2092 / / 1. eyattaM saviyaka avicAraM so vahiM jhAdi-a0 A0 / 112 Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 892 bhagavatI ArAdhanA _ 'to so khINakasAo jAyadi' tataH sUkSmasaMparAyatvAdanaMtaraM 'khoNakasAo jAyadi' kSINakaSAyo jAyate / 'khoNAsu lobhakiTTIsu' saMjvalanalobhasUkSmakRSTiSu kSINAsu / 'to' tataH 'ekattavittakkAvIcArajhANaM to jhAdi' ekatvavitarkAvIcAraM dhyAnaM dhyAti // 2093 / / / jhANeNa ya teNa adhakkhAdeNa ya saMjameNa ghaadedi| . sesA ghAdikammANi 'samaM avaraMjaNANi tado // 2094 // 'jhANeNa ya teNa' tena dhyAnena / 'to' tenaikatvavitarkAvicAreNa yathAkhyAtena cAritreNa zeSaghAtikarmANi samakAlameva kSapayati / 'avaraMjaNANi' jIvasyAnyathAbhAvakAraNAni // 2094 / / matthayasUcIe jaghA hadAe kasiNo hado bhavadi tAlo / kammANi tadhA gacchaMti khayaM mohe hade kasiNe // 2095 // 'matthayasUcIe jaghA hadAe' mastakasUcyAM yathA hatAyAM / 'kasiNo tAlo hado bhavati' kRtsnastAladrumo hato bhavati / 'kammANi tadhA' karmANyapi tathaiva 'khayaM gacchaMti' kSayamupayAMti / 'mohe hade kasiNe' mohe hate kRsne // 2095 // NiddApacalAya duve ducarimasamayammi tassa khIyAMta / sesANi ghAdikammANi carimasamayammi khIyaMti / / 2096 / / "NiddA pacalA ya duve' nidrApracalA ca dve tasya kSINakaSAyasya upAMtyasamaye nazyataH / 'sesANi ghAdikammANi' avaziSTAni ghAtikarmANi trINi tasya caramasamaye nazyaMti, paMca jJAnAvaraNAni, catvAri darzanAvaraNAni, paMcAMtarAyAzca // 2096 // . tatto NaMtarasamae uppajjadi savvapajjayaNibaMdhaM / / kevalaNANaM suddhaM tadha kevaladasaNaM ceva / / 2097 / / MAMA gA0--sUkSma lobhakRSTikA kSaya honepara sUkSma sAmparAyake pazcAt kSINa kaSAya nAmaka bArahaveM guNasthAnavartI hotA hai| vahA~ vaha ekatva vitarka vicAra nAmaka dhyAnako dhyAtA hai / / 2093 / / gA0-usa dhyAna tathA yathAkhyAta cAritrake dvArA vaha jIvake anyathAbhAvameM kAraNa zeSa ghAtikarmoMkA eka sAtha kSaya karatA hai / / 2094 / / gA0-jaise tAr3ake vRkSakI mas ka sUcI, UparakA zAgvAbhAra TUTa jAnepara samasta tAr3avRkSa hI naSTa ho jAtA hai vaise hI samasta mohanIya karmake naSTa honepara karma naSTa ho jAte haiM // 2095|| gA0--usa kSINakaSAya guNasthAnake upAntya samayameM nidrA pracalA naSTa hotI haiN| aura zeSa ghAtikarma-pAMca jJAnAvaraNa, cAra darzanAvaraNa aura pAMca antarAya antima samayameM naSTa hote haiM / / 2096 // 1. samayamava-mu0, mUlArA0 / Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 893 tato jJAnadarzanAvaraNAMtarAyakSayAta anaMtarasamaye utpadyate kevalajJAnaM sarvaparyAya nibaddhaM, sarveSAM dravyANAM trikAlagocarA ye paryAyA vizeSarUpANi tatra pratibaddhaM paricchedakatvena jJAnasyAtizayo vastugatavizeSarUpa paricchedo nAma sAmAnyarUpasya sugamatvAdityAkhyAtaM bhavati / kevalaM iMdriyasahAyAnapekSatvAt kevalamasahAyaM jJAnaM rAgAdimalAbhAvAt zuddha tathA kevaladarzanaM ca // 2097 / / anvAghAdamasaMdiddhamuttamaM savvado asaMkuDidaM / eyaM sayalamaNaMtaM aNiyattaM kevalaM jANaM // 2098 // 'avvAghAdaM' na vidyate pratyayAMtareNa vyAghAto bAdhAsyetyavyAghAtaM / nizcayAtmakatvAdasaMdigdhaM / sarvebhyo jJAnebhya uttama pradhAnaM zrutAdibhiridaM kevalaM sAdhyata iti / 'asaMkuDivaM' na matyAdivadalpaviSayamiti / 'ekka' ekasminnAtmani svayameva pravartata iti / 'sakalaM' saMpUrNamAtmanaHsvarUpamiti / matyAdIni yathA'saMpUrNAni na tathedaM / 'aNaMtaM anaMtapramANAvacchedyaM / 'aNiyattaM' na vidyate nivRttivinAzo'syetyanivRttaM kevalajJAnaM // 2098 // cittapaDa va vicittaM tikAlamAhidaM tado jagamiNaM so / savvaM jugavaM passadi savvamalogaM ca savvatto // 2099 / / 'cittapaDaM va vicittaM' citrapaTavadvicitra vicitradravyaparyAyarUpeNa pratyavabhAsanAt / 'tikAla sahida' kAlatrayasahitaM 'jagadidaM', tataH tena rUbalajJAnena sarvaM yugapatpazyatyalokaM kRtsnaM 'sarvataH' samaMtAt // 2099 // bIriyamaNaMtarAya hoi aNaMtaM tadheva tassa tadA / kappAtIdasya bahAmuNissa vigdhammi khINammi // 2100 // gA.-TI0-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAyakA kSaya honeke anantara samayameM zuddha kevalajJAna aura zuddha kevala darzana utpanna hotA hai| vaha kevala jJAna saba dravyoMko trikAlagocara sava paryAyoMko jAnatA hai| vastugata vizeSarUpako jAnanA hI jJAnakA atizaya hai sAmAnyarUpako jAnanA to sugama hai| isIse kevala jJAnako sarvaparyAyanibaddha kahA hai| kevalakA artha hai asahAya / kevala jJAna indriyoMkI sahAyatAse rahita hai isIse usakA nAma kevala hai| tathA rAgAdimalase rahita honese zaddha hai| vyAghAtase rahita hai kyoMki koI anya jJAna usameM bAdhA nahIM DAla sktaa| nizcayAtmaka honese sandeha rahita hai| zruta Adi anya saba jJAnoMmeM pradhAna honese uttama hai| saba dravya aura paryAyoMmeM pravartamAna honese matijJAna AdikI taraha usakA viSaya alpa nahIM hai| tathA eka AtmAmeM svayaM hI honese eka hai / sampUrNa AtmasvarUpa honese sakala haiN| jaise mati Adi jJAna asampUrNa hai usa taraha vaha sampUrNa nahIM hai / ananta pramANa vAlA honese ananta hai / avinAzI hai, usakA kabhI vinAza nahIM hotaa| vicitra dravya paryAyarUpase pratibhAsamAna honese citrapaTakI taraha vicitra-nAnArUpa hai| usa kevalajJAnase vaha tIna kAla sahita isa samasta jagatako aura sarva alokako eka sAtha jAnatA hai // 2097-2099 / / - gA0-chamastha avasthAse rahita usa mahAmunike antarAya karmakA vinAza honepara antarAya 1. savvaNhU -a0 / Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 854 bhagavatI 'vAriyamaNaMtarAyaM hodi' nitina korsa piye sati vighno bhavati, na tathA tasya niravazeSakSayaM / 'anaMta' kapAtInAM atIta mahAmunevighne vinaSTe // 2100|| to so vedayamANo viharai sesANi tAva kammANi / jAvasa mattI vedijjamA NassAugassa bhave // 2101 // 'to so vedayamANo' kevalajJAnAdipariprAptyanaMtarakAlaM vedayamAno viharati, 'sesANi tAva kammANi avaziSTAni tAvatkarmANi / 'jAvasamattI' yAvatparisamAptiH / 'vedijjamANassa Augassa bhave' anubhUyamAnasya manuSvAyuSo bhavet // 2101 // daMsaNaNANasamaggo virahadi uccAvayaM tu pariyAyaM / jogaNirodhaM pArabhadi kammaNillevaNaTThAe // 2102 / / 'daMsaNaNANasamaggo' kSAyikena jJAnena darzanena ca samagro, vihRtya 'uccAvayaM parayAyaM' uccAvacaM paryAyaM, cAritramabhivarddhayan yoganirodhaM prArabhate, karmaNAmaghAtinAmapaharaNArthaH // 2102 // ukkassaeNa chammAsAugasesamma kevalI jAdA | vaccati samugdhAdaM sesA bhajjA samugdhAde || 2103 // 'ukkassageNa' utkarSeNa SaNmAsAvazeSe AyuSi jAte kevalino jAtAste samuddhAtamupayAti / zeSAH samuddhAte bhAjyAH || 2103 // rahita anantavIrya hotA hai / arthAt kSayopazamika vIrya meM to vIryAntarAyakA udaya honepara vighna A jAtA hai / kintu samasta vIryAntarAyakA kSaya honepara prakaTa hue ananta vIryaM meM koI vighna nahIM AtA / / 2100 // gA0--kevala jJAnakI prAptike anantara jabataka zeSa karmoM kI tathA anubhUyamAna manuSyAyukI samApti nahIM hotI taba taka vaha kevala jJAnI vihAra karatA / / 2101 / / gA0 - kSAyika jJAna aura kSAyika darzanase paripUrNa vaha kevala jJAnI cAritrako bar3hAtA huA utkRSTa kucha kama eka pUrvakoTi taka aura jadhanya antarmuhUrta mAtra kAla taka vihAra karatA hai / phira aghAtikarmo ko naSTa karaneke liye satyavacana yoga, anubhayavacana yoga, satyamanoyoga anubhaya manoyoga, audArika kAyayoga, audArika mizra kAyayoga tathA kArmaNa kAyayogakA nigraha prArambha karatA hai // 2102|| gA0 10 - utkarSa se chaha mAsa Ayu zeSa rahanepara jo kevala jJAnI hote haiM ve avazya samuddhAtajIvake pradezoMkA zarIrase bAhara daNDa Adike AkAra rUpase nikalanA - karate haiM / zeSa samuddhAta karate bhI haiM aura nahIM bhI karate, unake liye koI niyama nahIM hai // 2103 // 1. mANa Aussa kammassa -a0 A0 / Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jesi AusamA kepI / te akadasamugdhAdA jiNA uvaNamaMti selesi // 2104|| 'jesi AusamAI' yeSAmapi AyuHsamAni zeSANyaghAtikarmANi te'kRtasamuddhAtA eva zailezyaM pratipadyate // 2104 // jesiM havaMti visamANi NAmagodAuvedaNIyANi / te du kadasamugdhAdA jiNA uvaNamaMti selesiM // 2105 / / ThidisaMtakammasamakaraNatthaM sanvesi tesi kammANaM / aMtomuhatta sese jaMti samugdhAdamAummi / / 2106 // "Thidisattakamma' satkarmaNAM sthiti samIkartuM caturNA aMtarmuhUtavizeSe AyuSi samuddhAtaM yAMti // 2105-2106 // ollaM saMtaM vatthaM virallidaM jaha lahu viNivvAdi / saMveDhiyaM tu Na tathA tadheva kammaM pi NAdavvaM // 2107 // 'mollaM saMta' AI sadyathA vastraM viprakIrNa laghu zuSyati na tathA saMveSTitaM evameva karmApi jJAtavyam / / 2107 // ThidibaMdhassa siNeho hedU khIyadi ya so samuhadassa / saDadi ya khINasiNehaM sesaM appaTTidI hodi / / 2108 // 'ThidibaMdhassa' sthitibandhasya sneho hetuvinshyti| samuddhAtaM gate 'saTati' ca kSINasnehaM zeSaM karmAlpasthitikaM bhavati // 2108 // gA0--jinake nAmakarma, gotrakarma, vedanoyakarmakI sthiti Ayukarmake samAna hotI hai ve sayogakevalI jina samuddhAta kiye binA zailezI avasthAko prApta hote haiM / / 2104 // gA0--kintu jinakI AyukI sthiti kama hotI hai aura nAmagotra aura vedanIya karmo kI sthiti adhika hotI hai ve sayogakevalI jina samuddhAta karake hI zailezI avasthAko prApta hote haiM arthAt ayogakevalI hote haiM // 2105 // gA0-antamuhUrta Ayu zeSa rahanepara cAroM karmo kI sthiti samAna karaneke liye samuddhAta karate haiM // 2106 // gA0-jaise gIlA vastra phailA denepara vaha zIghra sUkha jAtA hai utanI zIghra ikaTThA rakhA huA nahIM sUkhatA / karmo kI bhI vaisI hI dazA jAnanA / Atma pradezoMke phailAvase sambaddha karmarajakI sthiti binA bhoge ghaTa jAtI hai / / 2107 / / gA0-samuddhAta karanepara sthitibandhakA kAraNa jo snehaguNa hai vaha naSTa ho jAtA hai| aura snehaguNake kSINa honepara zeSa karmo kI sthiti ghaTa jAtI hai / / 2108|| 1. etAM TIkAkAro necchati / Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 896 bhagavatI ArAdhanA caduhiM samaehiM daMDa-kavADa-padarajagapUraNANi tadA / kamaso karedi taha ceva NiyattIdi caduhiM samaehiM // 2109 / / 'cahi' catubhissamayadaNDAdikaM kRtvA kramazo nivartate catubhireva samayaiH / / 2109 / / kAuNAusamAINAmAgodANi vedaNIyaM ca / selesimabbhuveto jogaNirodhaM tado kuNadi // 2110 // 'kAUNa' nAmagotravedanIyAnAM AyuSA sAmyaM kRtvA muktimabhyupanayan yoganirodhaM karoti // 2110 // yoganirodhakramamAcaSTe bAdaravAcigajogaM bAdarakAyeNa bAdaramaNaM ca / bAdarakAyaMpi tadhA ruMbhadi suhumeNa kAeNa / / 2111 / / vAdarau vAGmanoyogI bAdarakAyena ruNaddhi / bAdarakAyayogaM sUkSmeNa kAyayogena // 2111 // tadha ceva suhumamaNavacijogaM suhumeNa kAyajogeNa / rubhittu jiNo ciTThadi' so suhumakAyajogeNa // 2112 / / 'tadha caiva' tathaiva sUkSmavAGnanoyogI sUkSmakAyayogena ruNaddhi // 2112 // suhumAe lessAe suhamakiriyabaMdhagoM tago tAdhe / kAiyajoge suhumammi suhumakiriyaM jiNo jhAdi / / 2113 / / gA0-TI-~sayogakevalI jina cAra samayoMmeM daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNa samuddhAta karake kramase cAra hI samayoMmeM usakA saMkoca karatA hai arthAt prathama samayameM daNDAkAra, dUsare samayameM kapATake AkAra, tIsare samayameM pratara rUpa aura caturtha samayameM samasta lokameM vyApta ho jAte haiN| pAMcave samayameM punaH pratararUpa, chaThe samayameM kapATarUpa, sAtaveM samayameM daNDAkAra AThaveM samayameM mUla zarIrakAra Atma pradeza ho jAte haiM / / 2109 / / gA-isa prakAra nAma, gotra aura vedanIya karmoM kI sthiti Ayuke samAna karake muktikI ora bar3hanevAle sayogakevalI jina yogoMkA nirodha karate haiM / / 2110 // ___ yoganirodhakA krama kahate haiM gA0-sthUla kAyayogameM sthita hokara bAdara vacanayoga aura bAdara manoyogako rokate hai aura sUkSma kAyayogameM sthita hokara sthUla kAyayogako rokate haiM / / 2111 / / ___ gAo---usI prakAra sUkSmakAyayogake dvArA sUkSma manoyoga aura sUkSma vacanayogako rokakara sayogakevalI jina sUkSma kAyayogameM sthita hote haiM // 2112 / / 1. di suhameNa kAyajogeNa -A0 / di so suhume kAie joge -mu0 / Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 897 vijayodayA TIkA sUkSmayA lezyayA sUkSmakriyayA bandhakastadAsau sUkSmakriyaM dhyAnaM dhyAti // 2113 // suhumakirieNa jhANeNa Niruddha suhumakAyajoge vi| selesI hodi tado abaMdhago Niccalapadeso // 2114 // 'suhumakiriyeNa' tena dhyAnena niruddhe sUkSmakAyayoge nizcalapradezo'bandhako bhavati / baMdhanimittAnAmabhAvAt // 2114 // mANasagaditajjAdi pajjattAdijjasubhagajasakittiM / aNNadaravedaNIyaM tasabAdaramuccagodaM ca / / 2115 // . mANusargAda' manuSyagati paJcendriyajAti, paryAptimAdeyasubhagaM, yazaskIrtimanyataravedanIyaM, trasavAdaraM, uccargotraM ca vedayate // 2115 // maNusAugaM ca vededi ajogI hodaNa ceva takkAlaM / titthayaraNAmasahido' tAo vededi titthayaro // 2116 // manuSyAyuzca vedayate ayogI bhUtvA tIrthakaranAmasahitAstIrthakaro vedayate / / 2116 / / dehatiyabaMdhaparimokkhatthaM to kevalI ajogI so / uvayAdi samucchiNNakiriyaM tu jhANaM apaDivAdI // 2117|| dehatiya dehatribandhaparimokSArthaM samucchinnakriyAnivRttidhyAnaM dhyAti // 2117 // so teNa paMcamattAkAleNa khavedi carimajjhANeNa / . aNudiNNAo ducarimasamaye savvAo payaDIoM // 2118 // ___ gA0-sUkSma lezyAke dvArA sUkSmakAyayogase vaha sAtAvedanIya karmakA bandha karatA hai tathA sUkSmakriya nAmaka tIsare zukladhyAnako dhyAtA hai // 2113 // gA0-usa sUkSmakriya nAmaka zukladhyAnake dvArA sUkSma kAyayogakA nirodha karake vaha zIloMkA svAmI hotA hai tathA AtmAke pradezoMke nizcala ho jAnese unheM karmabandhana nahIM hotA, kyoMki karmabandhake nimittoMkA abhAva hai // 2114|| gA0-usa samaya ayogakevalI hokara vaha manuSyagati, paJcendriya jagati, paryApti, Adeya, subhaga, yazaHkIti, sAtA yA asAtAvedanIya, trasa, bAdara, uccagotra aura manuSyAyu ina gyAraha karma prakRtiyoMke udayakA bhoga karate haiN| aura yadi tIrthaMkara hote haiM to tIrthaMkara sahita bAraha prakRtiyoMkA anubhavana karate haiM / / 2115-16 / / gA0-usake pazcAt ayogakevalI parama audArika, taijasa aura kArmaNa ina tIna zarIroMke bandhanase chUTaneke liye samucchinnakriya apratipAto nAmaka caturtha zukladhyAnako dhyAte haiM isakA dUsarA nAma vyuparatakriyA nivartI hai // 2117 // 1.-do jAto jo vedi titthayaro-A0, a0| Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 898 bhagavatI ArAdhanA __'so teNa' sa tena paJcamAtrAkAlenAnena dhyAnena kSapayati dvicaramasamaye anudIrNAH sarvAH prakRtIH // 2118 // carimasamayammi to so khavedi vedijjmaannpyddiio| bArasa titthayarajiNo ekkArasa sesa savvaNhU / / 2119 // 'carimasamayammi' aMtye samaye kSapayati vedyamAnAH prakRtIdiza tIrthaGkarajinaH / zeSasarvajJaH ekAdaza / 'nAmakkhaeNa' nAmno vinAzena tejasazarIrabandho nazyati / AyuSaH kSayeNa audArikabandhanAzaH // 2119 / / NAmakkhaeNa tejosarIrabaMdho vi 'hIyade tassa / .. AukkhaeNa orAliyassa baMdho vi hIyadi se / / 2120 // taM so baMdhaNamukko uDDhaM jIvo paogado jAdi / jaha eraNDayabIyaM baMdhaNamukkaM samuppadadi / / 2121 // spaSTotaragAthAdvayaM // 2120-2121 / / saMga vijahaNeNa ya lahudayAe uDDhaM payAdi so jIvo / jadha AlAu aleo uppadadi jale NibuDDo vi // 2122 // 'saMgajahaNeNa' saMgatyAgAllaghutayorddha prayAti jalanimagnanirlepAlAbuvat // 2122 // jhANeNa ya taha appA paogado jeNa jAdi so uDDhaM / vegeNa pUrido jaha ThAidukAmo vi ya Na ThAdi // 2123 // 'jhANeNa ya' dhyAnenAtmA prayukto yAtyUdhvaM vegena pUrito yathA na tiSThati sthAtukAmopi / / 2123 // gA0-TI0-isa dhyAnakA kAla 'a i u R lu' ina pAMca mAtrAoMke uccAraNameM jitanA kAla lagatA hai utanA hai| itane kAlavAle usa antima dhyAnake dvArA ayogakevalI guNasthAnake upAntya samayameM binA udIraNAke saba 72 karma prakRtiyoMko khapAte haiM, unakA kSayakara dete haiM, aura antima samayameM tIrthaMkara kevalI bAraha prakRtiyoMkA kSaya karate haiM tathA sAmAnya kevalI gyAraha prakRtiyoMkA kSaya karate haiM // 2118-19 / / gA0-unake nAmakarmakA kSaya honese taijasa zarIra bandhakA bhI kSaya ho jAtA hai| aura AyukarmakA kSaya honese audArika zarIra bandhakA kSaya ho jAtA hai // 2120 // gA0-isa prakAra bandhanase mukta huA vaha jIva vegase Uparako jAtA hai jaise bandhanase mukta huA eraNDakA bIja Uparako jAtA hai // 2121 // gA0-samasta karma nokarmarUpa bhArase mukta honeke kAraNa halkA ho jAnese vaha jIva Upara ko jAtA hai| jaise miTTIke lepase rahita tUmbI jalameM DUbanepara bhI Upara hI AtI hai // 2122 / / gA0-jaise vegase pUrNa vyakti ThaharanA cAhate hue bhI nahIM Thahara pAtA hai vaise hI dhyAnake 1, khIyade mu0 / 2. khIyadi -mu0 / 3. saMgassa vijaNeNa -A0 / . Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 892 vijayodayA TokA jaha vA aggissa sihA sahAvado ceva hohi uDDhagadI / jIvassa taha sabhAvo uDDhagamaNamappavasiyassa // 2124 // spaSTottaragAthA // 2124 // to so aviggahAe gadIe samae aNaMtare ceva / pAvadi jayassa siharaM khittaM kAleNa ya phusaMto // 2125 // 'to so avigahAe' tato'sAvavigrahayA gatyA anaMtarasamaya eva jagatazthikharaM prApnoti // 2125 / / evaM ihaiM pajahiya dehatigaM siddhakhettamuvagamma / savvapariyAyamukko sijjhadi jIvo sabhAvattho // 2126 // 'evaM ihaI' evamiha dehatrikaM vihAya siddhakSetramupagamya sarvapracAravimuktaH sidhyati jIvaH svabhAvasthaH // 2126 // tasyAdhaHsthAnamAcaSTe IsippanbhArAe uvariM atthadi so joyaNammi sIdAe / dhuvamacalamajaraThANaM logasiharamassido siddho // 2127 // 'IsippanbhArAe' ISatprAgbhArAyA upari nyanayojane dhruvamacalaM sthAnaM lokazikharamAsthitaH siddhaH // 2127 // prayogase AtmA Uparako jAtA hai // 2123 // gA0-athavA jaise AgakI lapaTa svabhAvase hI Uparako jAtI hai vaise hI karmarahita svAdhIna AtmAkA svabhAva Urdhvagamana hai // 2124 // ___ gA0-karmoM kA kSaya hote hI vaha mukta jIva eka samayavAlI mor3e rahita gatise sAta rAjupramANa AkAzakaM pradezoMkA sparza na karate hue arthAt atyanta tIvravegase lokake zikharapara virAjamAna ho jAtA hai // 2125 // gA0-isa prakAra isI lokameM taijasa, kArmaNa aura audArika zarIroMko tyAgakara saba prakArake pracArase mukta huA jIva, siddhikSetrameM jAkara apane TaMkotkIrNa jJApaka bhAva svabhAvameM sthita hokara mukta ho jAtA hai / / 2126 / / gA0-usa siddhikSetrake nIce sthita AThavIM pRthivIko kahate haiM-ISatprAgbhAra nAmakI AThavIM pRthvIke kucha Upara eka yojana para lokakA zikhara sthita hai jo dhruva, acala aura ajara hai / usapara siddha jIva tiSThatA hai // 2127 // vizeSArtha-AThavIM pRthivIkA nAma ISatprAgbhAra hai| madhyameM usakA bAhulya ATha yojana hai / donoM ora kramase hIna hotA gayA hai| antameM aMgulake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa atyanta sUkSma bAhulya raha jAtA hai / isa taraha Uparako uThe hue vizAla gola zveta chatrake samAna usakA AkAra hai| usakA vistAra paiMtAlIrA lAkha yojana hai| usake Upara tIna vAtavalaya haiN| unameMse tIna Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI bArAdhanA ghammAmAveNa du logagge paDihammade alogeNa / gadimuvakuNadi hu dhammo jIvANaM poggalANaM c|| 2128 // 'dhammAmAveSa du dharmAstikAyasyAmAve lokAne pratihanyate alokena, yato jIvapudgalAnAM gatarUpakArako dharmaH sa copari nAsti / / 2128 // jaM jassa du saMThANaM carimasarIrassa jogajahaNammi / taM saMThANaM tassa du jIvaghaNo hoi siddhassa / / 2129 / / dasavidhapANAbhAvo kammAbhAveNa hoi acvaMtaM / accaMtigo ya suhadukkhAmAvo vigadadehassa // 2130 // davidhAnAM prANAnAmatyaMtAmAvena bhavati vAtyaMtikazca sukhaduHkhAbhAvaH // 2129-2130 // jaM patthi baMdhahetuM dehaggahaNaM Na tassa teNa punno| kammakaluso hu jIvo kammakadaM dehamAdiyadi // 2131 / / 'saMpatti baMdhaherdu' yannAsti baMdhakAraNaM tena na muktasya dehagrahaNaM, karmakaluSIkRto hi jIvaH karmakRtadehamAdate // 2131 // ....kajjAbhAveNa puNo accaM Natthi phaMdaNaM tassa / __Na paogado vi phaMdaNamadehiNo asthi siddhassa / / 2132 / / kosa vistAra vAle do vAtavalayoMke Upara eka hajAra pAMca sau picahattara dhanuSa vistAra vAlA tIsarA tanuvAtavalaya hai| usake pAMca sau paccIsa dhanuSa moTe antima bhAga meM siddha bhagavAna virAjate haiM / / 2127 // gA0-dharmadravya lokake agrabhAga taka hI hai / ataH mukajIva lokAnase bAge alokameM nahIM bAtA, kyoMki dharmadravya gati karate hue jIvoM aura pudgaloMko gatimeM upakAra karatA hai / / 2128 / / gA-mana vacana kAyayogoMkA tyAga karate samaya ayogI guNasthAnameM jaisA antima zarIrakA AkAra rahatA hai| usa yAkArarUpa jIvake pradezoMkA, ghanarUpa siddhoMkA AkAra hotA hai / / 2129 // gA0--siddha bhagavAnake karmoMkA abhAva honese dasa prakArake prANoMkA sarvathA abhAva hai| tathA zarIrakA abhAva honese indriya janita sukhaduHkhakA abhAva hai / / 2130 // gA-muktajIvake karmabandhakA kAraNa nahIM hai / ataH vaha punaH zarIra dhAraNa nahIM krtaa| kyoMki karmo se baddha jIva hI karmakRta zarIrako dhAraNa karatA hai / / 213 / / * gA-siddha jIvoMko kucha karanA zeSa na honese unameM halana calanakA atyanta abhAva hai| 1. etAM TIkAkAro necchati / 2. sa hodi puNo -a0, mA0 / Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 901 'kajjAbhAveNa puNoM' kAryAbhAvena tatspaMdanaM nAsti tasya na ca paraprayogagatamapi spaMdanamastyadehasya siddhasya // 2132 // kAlamaNaMtamadhammopaggahido ThAdi gayaNamogADho / so' uvakAro iTTo ThidisabhAvo Na jIvANaM // 2133 // 'kAlamaNaMtaM' anantakAlaM adharmAstikAyopagRhItaH gaganamanupraviSTaH tiSThati / 'uvakAro idvo' adharmAstikAyena saMpAdyaupakAraH avasthAnalakSaNa iSTo yasmAnna jIvasya sthitisvabhAvazcaitanyAdivat / / 2133 // telokkamatthayattho to so siddho jagaM NiravasesaM / savvehiM pajjaehiM ya saMpuNNaM savvadavvehiM / / 2134 / / 'telokkamatyayatyo' trailokyamastakasthaH tato'sau jaganniravazeSa sarveHparyAyassarvairdravyassaMpUrNa // 2134 // passadi jANadi ya tahA tiNNi vi kAle sapajjae savve / taha vA logamasesaM passadi bhayavaM vigadamoho // 2135 // 'passadi jANadi' pazyati jAnAti ca kAlatraye paryAyasahitAnazeSAMstathA cAlokamazeSaM pazyati bhagavAn vigatamohaH // 2135 / / bhAve sagavisayatthe sUro jagavaM jahA payAsei / savvaM vi tathA jugavaM kevalaNANaM payAsedi // 2136 // .. 'bhAve sagavisayatthe' AtmagocarasthAn bhAvAn sUryo yugapadyathA prakAzayati tathA sarvamapi jJeyaM yugapatkevalajJAnaM prakAzayati / / 2136 // gadarAgadosamoho vibhao vimao Nirussao viro| budhajaNaparigIdaguNo NamaMsaNijjo tilogassa // 2137 // aura ve zarIra rahita haiM / ataH vAyu Adike prayogase bhI unameM halana calana nahIM hotA // 2132 / / gA-siddha jIva jo anantakAla taka AkAzake pradezoMko avagAhita karake ThaharA rahatA hai so yaha avasthAna rUpa upakAra adharmAstikAyakA mAnA gayA hai| kyoMki jaise jIvakA svabhAva caitanya Adi hai usa prakAra jIvakA svabhAva sthiti nahIM hai // 2133 // gA0-tInoM lokoMke mastakapara virAjamAna vaha siddha parameSThI samasta dravyoM aura samasta paryAyoMse sampUrNa jagatako jAnate dekhate haiN| tathA ve moharahita bhagavAn paryAyoMse sahita tInoM kAloMko aura samasta alokako jAnate haiM // 2134-35 // jaise sUrya apane viSayagocara saba padArthoM ko eka sAtha prakAzita karatA hai vaise hI kevala jJAna saba padArthoMko eka sAtha prakAzita karatA hai // 2136 // 1. uvakAro iTTho jaM Thi -a0 A0 / Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 902 bhagavatI ArAdhanA 'gadarAgadosamoho' dUrIkRtarAgadveSamohaH, "vibho' vigatabhayaH 'vimao' vigatamadaH, kvacidapyanutsukA, nirastakamarajaHpaTalaH, budhajanaparigItaguNaH viSTapatrayeNa namaskaraNIyaH // 2137 NivvAvaittu saMsAramahaggi paramaNivvudijaleNa ! NivvAdi sabhAvattho gadajAijarAmaraNarogo // 2138 / / "NivvAvaittu' kSayamupanIya saMsAramahAgni paramanirvRtijalena tRpyati svarUpastho vinaSTajAtijarAmaraNarogaH // 2138 // jAvaM tu kiMci loe sArIraM mANasaM ca suhadukkhaM / taM savvaM NijjiNNaM asesado tassa siddhassa / / 2139 / / 'jAvaM tu kiMci loe' yAvat kiMcilloke zArIraM mAnasaM vA yatsukhaM duHkhaM ca tatsarva nirjINaM niravazeSaM / prakArakAya'nirAsArthamazeSagrahaNaM // 2139 // jaM Natthi savvabAdhAo tassa savvaM ca jANai jado se / jaM ca gadajjhavasANo paramasuhI teNa so siddho / / 2140 // 'jaMtyi samvabAdhAo' yanna santi sarvabAdhAH, sarva ca yato jAnAti, yaccApagatAdhyavasAnaH, tenAsau siddhaH paramasukhI bhavati // 2140 // paramiDDhipattANaM maNugANaM Natthi taM suhaM loe / avvAbAdhamaNovamaparamasuhaM tassa siddhassa / / 2141 / / ___paramiDDhipattANaM' paramAmRddhiM cakralAMchanatAdikAM prAptAnAmapi manujAnAM nAsti tatsukhaM loke yadanupamaM tasya siddhasya sukhamavyAbAdham // 2141 / / aaaaaaaaaaaaa gA0-jinhoMne rAgadveSa mohako dUrakara diyA hai, jo bhaya rahita, madarahita, utkaNThA rahita aura karmarUpa dhUlipaTalase rahita haiM tathA jJAnIjana jinakA guNagAna karate haiM ve siddha bhagavAna tInoM lokoMke dvArA vandanIya haiM // 2137 // gA0-parama nirvRtirUpa jalase saMsArarUpI mahAn agniko bujhAkara tathA janma-jarA-maraNa rogoMko naSTa karake apane svarUpameM sthita muktAtmA nirvANako prApta karate haiM // 2138 / / gA0-saMsArameM jitanA bhI zArIrika aura mAnasika sukhaduHkha hai vaha saba pUrNarUpase usa siddha parameSThIke naSTa ho cukA hai // 2139 / / / ___gAla-kyoMki siddha parameSThIke samasta bAdhAe~ nahIM haiM, aura vaha samasta vastuoMko jAnate haiM tathA adhyavasAna-vikalpavAsanAse rahita haiM / ataH ve paramasukhI haiM // 2140 / / gA0-una siddhoMke jo bAdhA rahita anupama parama sukha hai vaha sukha isa lokameM paramaRddhi cakravartitva Adiko prApta manuSyoMke bhI nahIM hai // 2141 / / Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TokA 903 deviMdacakkavaTTI iMdiyasokkhaM ca jaM aNuhavaMti / sadarasarUvagaMdhappharisappayamuttamaM loe // 2142 / / 'deviMdacakkavaTTI' deveMdrAzcakravartinazca yadidriyasukhamanubhavaMti zabdarasarUpagaMdhasparzAtmakaM loke pradhAnaM // 2142 / / avvAbAdhaM ca suhaM siddhA jaM aNuhavaMti logagge / tassa hu aNaMtabhAgo iMdiyasokkhaM tayaM hojja // 2143 / / 'avvAbAdhaM suhe' avyAbAdhAtmakaM sukhaM yatsiddhA lokAgre'nubhavaMti tasyAnaMtabhAgo bhavati tadidriyasukhaM pUrvavyAvarNitam / / 2143 // jaM savve devagaNA accharasahiyA suhaM aNuhavaMti / tatto vi aNaMtaguNaM avvAbAhaM suhaM tassa // 2144 // 'jaM savve devagaNA' yatsukhamanubhavaMti sApsarogaNAH sarve devAstato'pyanaMtaguNaM tasya siddhasyAyAbAdhasukham // 2144|| tIsu vi kAlesu suhANi jANi mANusatirikkhadevANaM / savvANi tANi Na samANi tassa khaNamittasokkheNa // 2145 / / 'tIsu vi kAlesu' triSvapi kAleSu yAni mAnavAnAM, tirazcAM, devAnAM ca sukhAni sarvANi tAni na samAni siddhasya kSaNamAtreNa sukhena // 2145 // tANi hu rAgavivAgANi dukkhapuvANi ceva sokkhANi / Na hu atthi rAgamavahatthidaNa kiM ci vi suhaM NAma // 2146 / / 'tANi rAgavipAkANi' tAni rAgavipAkAni rAgasya duHkhahetorjanakAni, etena duHkhAnubaMdhitvaM gA0--isa lokameM devendra aura cakravartI zabda rasa rUpa gandha aura sparza janya jisa uttama indriya sukhako bhogate haiM, tathA lokake agrabhAgameM sthita siddha jisa bAdhA rahita sukhako bhogate haiM usake sAmane vaha indriya sukha usakA anantavA~ bhAga bhI nahIM hai / / 2142-43 // gA0-apsarAoMke sAtha saba devagaNa jisa sukhako bhogate haiM usase bhI anantaguNa bAdhA rahita sukha siddhoMko hotA hai // 2144 / / gA0-saba manuSyoM tiryaJcoM aura devoMko tInoM kAloMmeM jitanA sukha hotA hai vaha saba sukha siddhoMke eka kSaNamAtrameM honevAle sukhake bhI barAbara nahIM hai / / 2145 / / gA0 --manuSyAdike honevAlA sukha rAgakA janaka hai aura rAga duHkhakA kAraNa hai ataH 1. mavadujjhiUNa -a0 A0 / avahatthidUNa -mUlArA0 / Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA nAmeMdriyasukhAnAM doSo'bhihitaH / duHkhapUrvANi na hi kSudhAdiduHkhamaMtareNa azanAdikaM prIti janayati / na cAsti rAgamanapAkRtya sukhaM nAma kiMcit // 2146|| indriyasukha svarUpamabhidhAya anidriyasukhaM vyAvarNayati 904 aNuvamamameyamakkhayamamalamajaramarujamabhayamabhavaM ca / eyaMtiyamaccaMti yamavvAbAdhaM suhamajeyaM // 2147 // 'aNupamamameyaM' tatsamAnasya tadadhikasyAbhAvAt sukhasya tadanupamaM chadyasthajJAnairmAtumazakyatvAdameyaM, pratipakSabhUtasya duHkhasyAbhAvAdakSayaM rAgAdimalAbhAvAdamalaM, jarArahitatvAdajaraM, rogAbhAvAdarujaM, bhayAbhAvAdabhayaM bhavAbhAvAdabhavaM, aikAMtikaM duHkhasya sahAyasyAbhAvAda kAMtikamasahAyaM anyAbAdharUpaM tatsukhaM // 2147 // visaehiM se Na kajjaM jaM Natthi chudAdiyAo bAdhAo / rAgAdiyA ya uvabhoga hedugA Natthi jaM tassa / / 2148 / / 'visaehi se Na kajjaM' zabdAdibhirviSayaiH na kAryaM yataH siddhasya na saMti kSudhAdikA vAdhAH, rAgAdaraca viSayopabhogahetavo na saMti yasmAttasya // 2148 // edeNa caiva bhaNido bhAsaNacaMkamaNacitaNAdINaM / . cANaM siddhamma abhAvo hadasavvakaraNammi // 2149 // 'edeNa caiva bhaNido' etenaivoktaH bhASaNa- caMkramaNa - citanAdInAM ceSTAnAmabhAvaH siddhe hatasarvakriye // 2149 // indriyasukha duHkhako lAnevAlA hai tathA duHkhapUrvaka hotA hai / arthAt pahale duHkha hotA hai taba vaha sukha hotA hai kyoMki bhUkha pyAsa AdikA duHkha hue binA bhojanAdi priya nahIM lagate / rAgabhAvake binA saMsAra meM kiJcit bhI sukha nahIM hai // 2146|| indriya sukhakA svarUpa kahakara atIndriya sukhako kahate haiM gA0 - TI0 - usake samAna yA usase adhika sukhakA abhAva honese atIndriya sukha anupama hai / chadmastha jIvoMke jJAnake dvArA usakA mApa karanA azakya honese ameya hai / usake virodhI duHkhakA abhAva honese vaha akSaya hai-usakA kabhI nAza nahIM hotA / usameM rAgAdimalakA abhAva honese vaha amala hai / usameM jarA rogakA bhaya na honese vaha ajara hai / rogakA abhAva honese aruja hai / bhayakA abhAva honese abhaya hai punarbhava na honese abhava hai / usake sAthameM duHkha na honese aikAntika hai / anantakAla taka rahanese Atyantika hai - aisA vaha avyAbAdharUpa sukha hotA hai / / 2147|| / gA0 - siddhoM meM zabdAdi viSayoMse koI prayojana nahIM hai kyoMki siddhoMko bhUkha pyAsa Adi bAdhA nahIM hotI tathA viSayoMke upabhogake kAraNa rAga Adi bhI nahIM hai || 2148|| gA0 - isIse saba prakArakI kriyAoMse rahita siddhoM meM bolanA, calanA-phiranA tathA vicAranA Adi bhI nahIM hai || 2149 // Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 905 vijayodayA. TIkA iya so khAiyasammacasiddhadAviriyadiTThiNANehiM / accaMtigehiM jutto avvAbAheNa ya suheNa // 2150 // 'iya so sAiya' evamasau kSAyikeNa samyaktvena siddhatayA vIryeNa anaMtajJAnAdyanaMtadarzanena cAtyantikena yukto'tryAbAdhena sukhena // 2150 // akasAyattamavedattamakArakadA videhadA ceva / acalatamalevatvaM ca iMti accaMtiyAI se // 2151 / / 'bakasAyatvaM' akaSAyatvaM, avedatvamakArakatA videhatA bacalatvamalepatvaM ca AtyaMtikaM tasya bhavati / krodhAdinimittAnAM karmaNAM prAktanAnAM vinAzAdaminavAnAM vA'bhAvAdakaSAyatvamAtyantikaM evamevAvedatvaM / sAdhyasyAparasyAbhAvAdakArakatvaM / prAktanasya zarIrasya vilInatvAddehAntarakAriNaHkarmaNo'bhAvAdvidehatayA avasthAntaraprAptinimittAMtarAmAvAdacalatvaM / karmanimittapariNAmAbhAvAt prAktanAnAM ca karmaNAM vinAzAdalepatvamapyAtyantikam / / 2151 // jammaNamaraNajaloghaM dukkhaparakilesasogavIcIyaM / iya saMsArasamudda taraMti caduraMgaNAvAe / / 2152 // 'cammalamaraganaloghaM janmamaraNajalaughaM duHkhasaMklezzazokavIcikaM saMsArasamudraM samyagdarzanajJAnacaritratapassaMjitacaturaGganAvA taranti / / 2152 // evaM paNDidapaNDidamaraNeNa karaMti savvadukkhANaM / aMtaM NiraMtarAyA NivvANamaNucaraM pattA / / 2153 / / gA-isa prakAra vaha siddha parameSThI kSAyika samyaktva, siddhatva, anantavIrya, anantajJAna, anantadarzana aura avyAbAdha sukhase yukta hote haiM / ye saba Atyantika hote haiM, inakA kabhI vinAza nahIM hotA / / 2150 // gA0-To0-krodha AdimeM nimitta pUrva karmokA vinAza honese aura navIna karmoM kA abhAva honese siddhoMmeM Atyantika akaSAyatva haiN| isI prakAra Atyantika avedatva hai| unake liye koI karane yogya kArya zeSa na rahanese akArakatva bhI sadA rahatA hai| pUrva zarIrakA vinAza honese aura navIna zarIrako utpanna karanevAle karmakA abhAva honese siddhoMmeM sadA videhatA hai / anya avasthAko prApta honemeM nimittakA abhAva honese sadA acala haiN| unake karmake nimittase honevAle pariNAmoMkA abhAva honese tathA pUrvake karmokA vinAza honese ve sadA leparahita hote haiM // 2151 // gA0--jisameM janma maraNarUpI jalakA samUha bharA hai, duHkha saMkleza aura zokarUpI lahareM uThA karatI haiM; usa saMsArarUpI samudrako samyagdarzana samyagjJAna, samyak cAritra aura samyak taparUpI nAvase pAra karate haiM // 2152 // Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhagavatI ArAdhanA 'evaM paNDitapaNDita maraNeNa' evamuktena krameNa paNDitapaNDitamaraNeNa sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti / nirantarAyA nirvighnA nirvANamanuttaraM prAptAzca / etena paNDita - paNDitamaraNaM vyAkhyAtaM / ' paMDitapaMDitamaraNaM gadaM' // 2153 // 906 evaM ArAdhittA ukkassArAhaNaM cadukkhaMdhaM / kammarayavipyamukkA teNeva bhaveNa sijjhaMti || 2054 || 'evaM ArAdhittA' evamArAdhya / 'ukkassArAghaNaM' utkRSTArAdhanAM / 'cadukkhaM ghaM' samIcInadarzanajJAna caraNatapobhidhAnaM catuSkatvaM / 'kammarajaviSpamukkA' karmarajovipramuktAstenaiva bhavena sidhyanti // 2154 // ArAdhayittu dhIrA majjhimamArAhaNaM cadukkhaMdhaM / kammarayavimukkA tadieNa bhaveNa sijyaMti // 2155 / / ArAdhayittu dhIrA jahaNNamArAhaNaM cadukkhaMdhaM / kammarayavimukkA sattamajammeNa sijjhati / / 2156 // 'ArAdhayittu ghorA' ArAdhya ghIrA jaghanyAmArAdhanAM catuSkaMdhAM karmarajovipramuktAH saptamena janmanA sidhyanti // 2155-2156 / / evaM esA ArAdhanA samedA samAsado vRttA / ArAghaNANibaddha savvaMpi hu hodi sudaNANaM // 2157 // 'evaM esA' evameSA ArAdhanA saprabhedA samAsato nirUpitA / ArAdhanAyAmasyAM nibaddha sarvamapi zrutajJAnaM bhavati // 2157 // ArAghaNaM asesaM vaNNedu hojja ko puNa samattho / sUdakevalI va ArAghaNaM asesaM Na vaNijja // 2158 // gA0--isa prakAra ve kSapaka paNDitapaNDitamaraNase saba duHkhoMkA anta karate haiM aura binA bAdhA utkRSTa nirvANako prApta karate haiM // 2153 // gA0 - isa prakAra samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra aura samyak taparUpa cAra prakArakI utkRSTa ArAdhanAkI ArAdhanA karake karmarUpI dhUlise chUTakara usI bhavase mukti prApta karate haiM / / 2154 // gA0--ukta cAra bhedarUpa madhyama ArAdhanAkI ArAdhanA karake dhIra puruSa karmarUpI dhUlise chUTakara tIsare bhava meM mukti prApta karate haiM // 2155 // gA0--ukta cAra bhedarUpa jaghanya ArAdhanAkI ArAdhanA karake dhIra puruSa karmarUpI dhUlise chUTakara sAtaveM bhavameM mukti prApta karate haiM // 2156 // gA0 - isa prakAra isa bhedasahita ArAdhanAkA saMkSepase kathana kiyA / isa ArAdhanAmeM jo kucha kahA gayA hai vaha saba zrutajJAna hai || 2157 // Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA TIkA 907 ArAdhaNaM asesaM niravazeSAmArAdhanAM varNayituM kassamartho bhavet, zrutakevalyapi niravazeSa na varNayet // 2158 // ajjajiNaNaMdigaNi-savvaguttagaNi-ajjamittaNaMdINaM / . avagamiya pAdamUle samma suttaM ca atthaM ca // 2159 // 'ajajiNaNaMdi' AcAryajinanaMdigaNinaH, sarvaguptagaNinaH, AcAryamiyanaMdinazca pAdamUle samyagartha zrutaM vAvagamya // 2159 // puvAyariyaNibaddhA uvajIvittA imA sasattIe / ArAdhaNA sivajjeNa pANidalabhoiNA raidA / / 2160 // 'puvvAyariya' pUrvAcAryakRtAmiva upajIvya iyaM ArAdhanA svazaktyA zivAcAryeNa racitA pANitalabhojinA // 2160 // chadumatthadAe ettha du jaM baddha hojja pavayaNa viruddh| sodhetu sugIdatthA pavayaNavacchaladAe du // 2161 // 'chadumatthadAe' chadyasthatayA yadatra pravacanaMnidarzanavaddha (viruddhaM) bhavet tatsugRhItArthAH zodhayaMtu pravacanavatsalatayA // 2161 // ArAghaNA bhagavadI evaM bhattIe vaNNidA sNtii| saMghassa zivajassa ya samAdhivaramuttamaM deu // 2162 / / 'ArAdhaNA bhagavadI' ArAdhanA bhagavatI evaM bhaktyA kIrtitA savvaMguptagaNinaH saMghasya zivAcAryasya ca vipulA sakalajanaprArthanIyAM avyAvAdhasukhAM siddhi prayacchatu // 2162 // - gA0--mere samAna kauna alpazrutajJAnI sampUrNa ArAdhanAkA varNana karanemeM samartha ho sakatA hai| zrutakevalI bho sampUrNa ArAdhanAko nahIM kaha skte| arthAt bhagavAna sarvajJa hI ArAdhanAkA sarvasva varNana kara sakate haiM / / 2158 // gA0-Arya jinanandiguNi, sarvagupta gaNi, aura Arya mitranandIke pAdamUlameM samyakapase dhruta aura usake arthako jAnakara pUrvAcAryake dvArA racI gaI ArAdhanAko AdhAra banAkara hastapuTameM AhAra karanevAle mujha zivAcAryane apanI zaktise isa ArAdhanA granthako racA // 2159-60 / / gA0-chadmastha arthAt alpajJAnI honese isameM jo kucha Agamake viruddha likhA gayA ho; use Agamake arthako samyakpa se grahaNa kiye hue jJAnojana sudhAranekI kRpA kareM // 2161 / / gA0-isa prakAra bhaktipUrvaka varNanako huI bhagavatI ArAdhanA sarvagupta gaNIke saMghako tathA racayitA zivAryako samasta janoMse prArthanIya avyAbAdha sukharUpa siddhiko pradAna kareM arthAt usake prasAdase hama sabako zukladhyAnakI prApti ho // 2162 / / 114 Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 908 bhagavatI ArAdhanA asurasuramaNuyakiNNararavisasikiMpurisamahiyavaracaraNo / disau mama bohilAhaM jiNavaravIro tihuvarNido / / 2163 / / khamadamaNiyamagharANaM dhudarayasuhadukkhavippajuttANaM / NANujjodiya sallehaNammi suNamoM jiNavarANaM // 2164 // gA0 - jinake pUjanIya caraNoMko asura, sura, manuSya, kinnara, sUrya, candra, aura kimpuruSa jAti vyantara pUjate haiM ve tInoM lokoMke svAmI vIra jinendra mujhe bodhilAbha pradAna kareM // 2163 // gA0-- jinhoMne svayaM kSamA, indriyadamana aura niyamoMko dhAraNa karake karmamalako naSTa kiyA, tathA sAMsArika sukha duHkhase rahita hue aura apane jJAnake dvArA sallekhanAko prakAzita kiyA una jina devoMko namaskAra ho // 2164 // bhagavatI ArAdhanA samApta huI / zrImadaparAjitasUreSTIkA kRtaH prazastiH namaH sakalatatvArthaprakAzana mahaujase / bhavyacakramahAcUDAratnAya sukhadAyine || 1 || zrutAyAjJAnatamasaH prodyaddharmAMzave tathA / kevalajJAnasAmrAjyabhAje bhavyaikabaMdhave // 2 // candranandimahAkarmaprakRtyAcAryapraziSyeNa ArAtIyasUricUlAmaNinA nAganandigaNipAdapamopasevAjAtamatilavena valadevasUriziSyeNa jinazAsanoddharaNadhIreNa labdhayazaHprasareNa aparAjitasUriNA zrInandigaNinAvacodinena racitA ArAdhanATIkA zrIvijayodayAnAmnA samAptA / TIkAkAra aparAjita sUrikI prazasti jo samasta tattvArthako prakAzita karaneke liye mahAn prakAzarUpa hai, bhavya samudAya ke liye mahAn ziromaNi hai, jise ve sirapara dhAraNa karate haiM, sukhako denevAlA hai, ajJAnarUpI andhakArake liye ugatI huI prakAza kiraNa hai, jisake dvArA kevala jJAnarUpI sAmrAjya prApta hotA hai tathA jo bhavya jIvoMkA ekamAtra bandhu hai usa zrutako namaskAra ho / jo candranandi nAmaka mahAkarma prakRti AcAryake praziSya haiM, ArAtIya AcAryoM ke cUr3AmaNi haiM, nAganandi gaNike caraNa kamaloMkI sevA ke prasAdase jinheM jJAnakA leza prApta huA, jo baladeva sUrike ziSya haiM aura jina zAsanakA uddhAra karanemeM dhIravIra haiM, jinakA yaza sarvatra phailA hai; una aparAjita sUrine zrInandigaNiko preraNA se zrI vijayodayA nAmaka ArAdhanA TIkA racI / 1. zrI nAganandi - mu0 / Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthAnukramaNikA a hAraM akaDugamatittayamaNaM akadammi vi avarAdhe akasAyattamavedatta akhalidamamiDidamavvA aggiparikkhittAdo aggivisakiNhasappA aggivisakiNhasappA aggivisasattusappA aggI vi ya Dahidu je aghase same asasire accelakka loco acchAhi tAva suvihida acchiNimesaNamitto acchINi saMghasiriNo ajja jiNanaMdigaNi ajjhavasANaTThANaMta ajjhavasANavisuddhIe ajjhavasANavisuddhI aTTe cauppayAre aTThapadese muttUNa advidaliyA chirAvakka aTThINi hoti tiNNi hu aDaI giri dari sAgara aNaNuNNAdaggahaNaM aNasaNa avamoyariyaM / aNigUhida balaviriyA aNidANo ya muNivaro aNivittikaraNaNAmaM aNihudaparagadahidayA aNihudamaNasA iMdiya pR0 gA. 694 1485 aNukaMpA suddhavaogo 530 941 aNupAlidA ya ANA ___ 905 2151 aNupAlido ya doho 439 651 aNupuvveNa ya Thavido 648 1316 463 728 aNubaddharosaviggaha 463 729 aNumANedUNa guruM 725 1591 aNulomA vA sattU 539 982 aNuvattaNAe guNavayaNehi 434 640 aNuvamamameyamakkhaya 114 79 aNusajjamANae puNa 383 516 741 1657 aNusurI paDisUri . 463 731 aNNammi cAvi edA 907 2159 aNNassa appaNo vA 793 1775 aNNassa appaNo vA 261 259 aNNaM avarajjhaMtassa 261 261 aNNaM imaM sarIraM 755 1696 aNNaM giNhadi deha 792 1773 aNNaM ca evamAdI ya 807 1810 aNNaM pi tahA vatthu 548 1021 aNNaM va evamAdI / 510 854 aNNANI vi ya govo 610 1202 aNNo vi ko vi Na gaNo 236 210 atthaNimittamadibhayaM 281 309 atthammi hide puriso 638 1277 atthANa vaMjaNANa ya 890 2088 atthANa vaMjaNANa 534 954 atthe saMtamhi suhaM 819 1832 adigUhidA vi dosA pR0 gA0 814 1828 289 328 197 156 453 698 257 249 223 185 407 574 110 71 536 962 904 2147 453 697 877 2028 242 224 113 73 503 830 547 1017 510858 742 1665 789 1768 401 561 293 340 400 559 474 758 7311619 576 1123 509 853 837 1879 836 1876. 510 855 679 1426 Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 910 bhagavaMtA ArAdhanAM adilahuyage vi dose adivaDai balaM khippaM adisayadANaM dattaM adisaMjado vi dujjaNa addhA NateNa-sAvaya addhANarohaNe jaNa addhANasaNaM savvA ardhavamasaraNamegatta adha khavagaseDhi agha teu-pamma-sukkaM adha-loha suhumakiTTi adhigesu bahusu saMtesu apariggahassa muNiNo aparissAi NivvAvao bhaparissAi samma appaccao akittI appapariyamma uvadhi appapasaMsaM pariharaha appAugarogidayA appA Niccharadi jahA appA damido loeNa appAyattA ajjhappa appA ya vaMcio teNa appo vi tavo bahugaM appo vi parassa guNo abalatti hodi jaM se anbhahiyajAdahAso abhaMgAdIhi viNA abhaMtaravAhirae abhaMtara bAhirage abhaMtarasodhIe abhaMtarasodhIe abhaMtara sodhIe abbhAvagAsasayaNaM pR0 gA0 529 939 abbhujadacariyAe 766 1721 abbhujjadammi maraNe 290 329 abbhuTThANaM ca rAdo 296 350 abbhuTThANaM kidiyamma 280 308 abhijogabhAvaNAe 421 613 abhiNaMdaNAdiyA paMca 236 211 abhibhUdaduvvigaMdhaM 761 1710 amaNuNNa saMpaoge 890 2087 amugammi ido kAle 847 1917 amuyaMto sammattaM 891 2092 ammApidusariso me 678 1423 amhe vi khamA vemo 611 1205 ayasamaNatthaM duHkhaM 319 420 arasaM ca aNNavelA 273 296 arahaghaDI sarisI 506 842 arahaMtaNamokAro 211 165 arahaMtasiddha Airiya 299 361 arahaMtasiddhakevali 488 797 arahaMtasiddhaceiya 692 1477 arahaMtasiddhacediya 124 90 arahaMtasiddhabhattI 333 1263 arahaMtasiddhasAgara 685 1448 arihAdi aMtigaMtI 686 1454 arihe liMge sikkhA 304 375 aliehi hasiyavayaNehi 538 974 aliyaM sa kipi bhaNiyaM 457 710 avadhiTThANaM NirayaM 553 1042 avaraNha rukkhachAhI 570 1111 avavAdiyaliMgakado . 684 1445 . avahaTTa aTTarudde 657 1343 avahaTTa kAyajauge 846 1909 avikatthaMto aguNo 846 1910 avigaTuM vi tavaM jo 244 228 avitakkamavIcAraM pR0 gA0 359 458 442 659 244 229 165 121 859 1954 7091550 552 1041 755 1697 391 534 822 1838 457 712 305 380 520 901 240 218 413 594 472 754 520 900 733 1628 83 45 468 743 285 319 401 560 878 2032 105 66 536 963 506 841 738 1644 765 1719 121 86 755 1699 749 1689 301 366 261 260 838 1880 Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 911 pR0 gA0 A aviyakkamavIcAraM avi ya vaho jIvANaM avirada sammAdiThI aviramaNaM hiMsAdI avisuddha bhAvadosA avisuya asusira avvAghAdamasaMdiddha avvAbAdhaM ca suhaM avvocchittiNimittaM asadi taNe cuNNehi asamAdhiNA va kAlaM asidhAraM va visaM vA asive dubbhikkhe vA asuci apecchaNijjaM asurasuramaNusakiNNara asurapariNAmabahulatta asuhA atthA kAmA aha tiriyauDDhaloe ahava sudipANayaM se ahavA appaM AsA ahavA cArittArA ahavA jaM umbhAvedi ahavA taNhAdiparI ahavA tallicchAi ahavA dasaNANaca ahavA samAdhiheMdUM ahavA sayabuddhoe ahavA sarIrasejjA ahavA hoi viNAso aha sAvasesakammA ahimAraeNa Nivadimmi aMgasude ya bahuvidhe aMto bahi va majjhe aMdhalayabahiramUto gAthA nukramaNikA pR0. gA. 839 1882 524 916 Airiya pAdamUle 65 29 AudhavAsassa uraM AuvvedasamattI 810 1820 Aesassa tirattaM 857 1945 861 1963 AesaM ejjataM 893 2098 AkaMpiya aNumANiya 903 2143 AkkhevaNI kahA sA AkkhevaNI ya saMve 267 277 Agamado jo bAlo 867 1986 'Agama mAhappagao 448 678 Agama sudANAdhA 742 1661 AgaMtugavacchavvA 7041537 AgaMtudharAdIsu vi 546 1014 AgADhe uvasagge 608 2163 AgAsabhUmiudadhI 830 1862 AgAsammi vi pakkhI 806 1807 Acelakkudde siya 761 1709 ANakkhidAya loceNa 341 447 ANAbhikaMkhiNAvajja 630 1254 ANA saMjama sAkhilladA 24, 8 ANA havattiyAdIhiM 501 821 AdaTThameva cite 696 1496 AdaparasamuddhAro 641 1287 AdahidapaiNNA bhAva 213 169 AdahidamayANato 456 707 AdA kulaM gaNo 500 819 AdANe Nikkheve 215 171 AdANe Nikkheve 581 1148 Aditiya susaMghaDaNo 849 1924 Adura salle mose 886 2069 ApucchA ya paDicchaNa 377 501 AbaddhadhididaDho vA 553 1044 AmAsaNa paribhAsaNa 175 137 AmaMtaNi ANavaNI 413 595 578 1130 430 626 317 415 314 412 403 564 440 655 440 654 415 600 442 658 355 451 315 413 434 638 885 2066 534 957 793 1776 320 423 125 91 239 216 282 312 454 702 369 485 142 110 132 99 135 101 255 244 497 812 582 1153 879 2038 426 618 107 68 6711397 438 648 6021189 : Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 912 AmaMteUNa gaNi AmAsayammi pakkA Ayariya uvajjhAe AyariyattAdiNidANe AyariyadhAraNAe AyariyapAdamUle AyariyasatthavAheNa AyariyANaM vIsatvadAe AyaMvilaNivviyaNI AyaMvileNa siMbha AyApAyavidaNDa AyAra-jIda-kappagu AyAra-jIda-kappagu AyArattho puNa se AyAravamAdoyA AyAravaM ca AdhAAyAraM paMcavihaM AyAsaverabhayadukkha AraNNao vi matto AraMbhe jIvavaho ArAdhaNapattIyaM ArAdhaNapattIyaM ArAdhaNaM asesaM ArAdhaNAe tattha du ArAdhaNApaDAyaM ArAdhaNApurassara ArAdhaNAvidhI jo ArAdhayittu dhIrA ArAdhayittu dhIrA ArAhaNAe kajje ArAhaNA bhagavadI AlaM jaNedi purusassa AlaMbaNaM ca vAyaNa AlaMbaNaM ca vAyaNa bhagavatI ArAdhanA pR0 gA0 '267 278 AlaMbaNehi bharido 544 1006 AloidaM asesaM / 520 897 AlocaNa guNadose 623 1234 AloyaNAe sejjA 288 325 AloyaNApariNado 413 595 AloyaNApariNado 640 1284 AloyaNApariNado 373 490 AloyaNA hu duvihA 260 256 AlocidaNissallo 454 700 AlocidaM asesaM 138 105 AlocidaM asesaM 314 411 Alocemi ya savvaM 171 132 AloyaNaM suNittA 336 429 AloyaNAdiyA puNa 388 528 AloyaNApariNado 318 419 AloyaNeNa hidayaM 319 421 AvaDaNatthaM jaha o303 372 AvaDiyA paDikalA 476 762 Avasadhe vA appA 497 814 AvAdameta sokkho 455 705 AvAsayaThANAdisu 867 1988 AvAsayaM ca kuNade 906 2158 AsayavaseNa evaM 875 2020 Asava saMvara Nijjara 474 757 AsAgiriduggANiya 470 752 AsAdittA koI 875 2018 AsAdidA tao hoMti 906 2155 AsI aNaMtakhutto 906 2156 AsIya mahAjudhAI 41 19 AsIviseNa avaruddhassa 907 2162 AsIvisovva kuvidA 538 975 AsukkAre maraNe 759 1705 AhaTTidUNa ciramavi 834 1869 AhAratthaM kAUNa pR0 gA0 834 1870 404 566 365 476 212 168 313 407 313 408 313 409 392 535 808 2078 415 601 416 605 407 573 425 617 398 556 313 406 563 1079 624 1237 701 1515 114 78 740 1655 315 414 881 2049 298 358 74 37 643 1298 451 691 734 1629 727 1601 529 936 517 886 530 940 8882077 525 919 738 1646 Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthAnukramaNikA 913 AhAratthaM pariso AhAratthaM majjA AhAratthaM hiMsai AhAramao jovo AhiMDaya purisassa ya har igavigatigacauridiya iccevamadikkato iccevamAi kavacaM iccevamAdi avicitayado iccevamAdi dukkhaM iccevamAdi dosA iccevamAdi viNao iccevamAdi viviho iccevamedamaviciM icceva samaNadhammo icceva kammudao iThesu aNiThesu ya iDDhimatulaM viunviya ihi pi jadi mamati ittiriyaM savvagaNaM itthi viSayAbhilAso itthI vi ya jaM liMga idi paMcahi paMcahadA idha kiM para loge vA iya aTThaguNo vedo iya appa parissamamaga iya avvattaM jai sA iya AlaMbaNa maNupehA iya ujubhAvamuvagado iya ede paMcavidhA iya esa logadhammo iya eso paccakkho iya khAmiya veraggaM pR0 gA0 737 1641 iya caraNamadhakkhAdaM 737 1642 iya jai dose ya guNe 736 1637 iya jo dosaM lahugaM 338 437 iya je virAdhayittA 798 1792 iya jhAyaMto khavao iya Nivvavao khavayassa iya dar3ha guNapariNAmo 891 2090 iya duTThayaM maNaM jo 834 1871 iya dullahAe bohIe 745 1675 iya pacchaNNaM pucchiya 623 1232 iya paNNavijjamANo 723 1582 iya payavibhAgayAe 375 497 iya pabdhajjA bhaMDi 167 124 iya puvvakadaM iNamajja 240 219 iya bAlapaMDiyaM hodi 638 1278 iya majjhimamArAdhaNa 6901471 zya mukassiyamArA 731 1617 iya samabhAvamuvagado 747 1683 iya savvasamidakaraNo 879 2040 iya saMNiruddhamaraNaM 742 1663 iya sAmaNNaM sAhU 220 179 iya so khavao jjhANaM 514 873 iya so khAiyasammatta 115 80 iya savvatthavi saMvara 659 1348 iya sallINa muvagado 804 1798 iriyAdANaNikheve 380 509 ihaI paraloge vA 359 459 iha paraloiya dukkhANi 413 593 iha paraloe jadi de 833 1868 iha ya paratta ya loe 399 555 iya ya paratta ya loe 646 1309 iha ya paratta ya loe 806 1805 iha ya paratta ya loe 169 128 iha ya paratta ya loe 458 714 iha ya paratta ya loe pR0 gA0 852 1938 364 474 410 583 859 1956 843 1897 379 508 283 316 177 141 833 1865 411 588 744 1673 424 614 639 1282 732 1623 888 2081 8501927 649 1923 843 1900 121 85 872 2009 42 21 8401884 905 2150 823 1839 249 235 129 95 634 1266 737 1643 567 1101 675 1413 678 1421 678 1425 680 1430 680 1433 6861453 Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 914 pR0 .gA0 7641716 227 191 I 899 2127 531 944 iha loiya paraloiya iha loe paralo e iha loe vi mahallaM ihaloga baMdhavA te ihalogiya paralogiya iMgAlo dhovvaMte iMgAlo dhuvvaMte iMdiyakasAya uvadhINa iMdiyakasAyagurugatta iMdiyakasAyagurugatta iMdiyakasAyagurugatta iMdiyakasAyagurugatta iMdiyakasAyacorA iMdiyakasAyajogaNi iMdiyakasAyaNiggaha iMdiyakasAyaduddatassA iMdiyakasAyadosehiM iMdiyakasAyadosa idiyakasAyaduddattassA iMdiyakasAyapaNidhA iMdiyakasAyapaNNaga iMdiyakasAyamailA iMdiyakasAyamaio iMdiyakasAyavasago iMdiyakasAyavasago iMdiyakasAyavasiyA iMdiyakasAyasaNNA iMdiyakasAyahatthI idiyakasAyahatthI iMdiyakasAyahatthI idiyakasAyavagghA idiyagahovasiTTho idiyacoraparaddhA idiyaduddattassA idiyamayaMsarIraM bhagavatI ArAdhanA pR9 gA0 507 845 idiya sAmaggIvi 880 2045 idiyasuha sAulao 527 929 775 1746 807 1808 IsappanbhArAe 552 1038 IsAluyAe govava / 808 1811 214 170 641 1289 ukkUvejja va sahasA 642 1294 ukkassaeNa chammAsAuga 6441301 ukkassaeNa bhattapa 645 1306 ukkassA kevaliNo 672 1401 uggama uppAdaNa esaNA 756 1700 uggama uppAdaNesaNA 656 1339 uggama uppAdaNaesaNa 670 1391 uggama upAyaNae 646 1307 uggAhiMtassudhiM 655 1338 uccattaNammi pIdI 670 1390 uccattaNaM va jo NIca 146 114 uccAsu va NIcAsu va 670 1392 ujjassI tejassI 656 1340 ujjaya bhAvammi asatta 6521326 ujjovaNamujjavaNaM 613 1330 ujjhaMti jatya hatthI 655 1336 uDDahaNA adicavalA 646 1308 uDDAhakarA therA 565 1088 uDDhe saaMkavaDDhiya 673 1403 uNhaM vAdaM uNhaM 673 1404 uttaraguNa ujjamaNe 673 1405 udae pavejjahi silA 672 1402 udayammi jAyavaDhiya 652 1324 uddhadamaNassa Na radI 643 1295 uddhayamaNassa Na suhaM 818 1831 uppADittA dhIrA 583 1157 unbhAsez2ja va guNase 339 441 894 2103 251 254 95 50 245 232 318 417 432 635 604 1191 5681103 620 1226 620 1227 618 1223 368 480 536 967 7301613 672 1398 307 388 309 395 708 1543 150 118 5681102 7391651 632 1261 364 473 6971498 Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 915 ummaggadesaNo magga ummatto hoi Naro uyasaya paDidAvaNNaM ullAva samuvallAvahiM ullINollIhiM uvaeso puNa Ayari uvagahidaM uvakaraNa uvagRhaNa ThidikaraNaM uvagRhaNAdiyA puvvuttA uvasaggeNa vi sAharido uvasamai kiNha sappA uvasama dayAdamAuha uvasatavayaNamagihattha uvvAdo tadivasaM ussaggiyaliMgakadassa ussarai jassa ciramavi uMdurakardapi saI gAthAnukramayikA pR0 gA. 224 186 edAo paMca vi vajjiya 582 1151 edArisammi there 863 1972 edAsu phalaM kamaso 563 1082 edAhi bhAvaNAhiM ya 256 248 edAhi bhAvaNAhi hu 882 2054 edAhi sadA jutto 867 1987 ede atthe samma 81 44 ede guNA mahallA 146 113 edeNa ceva bhaNido 885 2064 edeNa ceva padiTThA 475 761 ede dosA gaNiNo 818 1830 ede savve dosA 168 126 ede savve dosA 318 418 ede savve dosA 113 76 edesi dosANaM 111 74 ___ edesi dosANaM 511 863 edesi lessANaM edesu dasasu NiccaM evaM iMgiNi maraNaM 795 1783 eyaggeNa maNaM 540 985 eyatta bhAvaNAe 541 991 eyasamaeNa vidhuNadi 479 774 eyassa appaNo ko 102 61 eyAe bhAvaNAe 311 404 eyANeyamavagadaM 394 542 eyA vi sA samatthA 635 1267 evamaNuddhadadoso 788 1767 evaM jadhAkkhAdavidhi 449 681 evamadhavakhAdavidhi 860 1962 evamavalAyamANo 238 214 evamavi dullahaparaM 446 673 evaM aTThavi jAme 385 521 evaM adhiyAseto 282 314 evaM AucchittA F07 1199 evaM AucchittA pR0 gA0 225 188 430 628 862 1967 215 187 6121207 605 1194 558 1063 290 331 9.42149 605 1193 310 398 310 399 513 869 527 930 507 846 585 1161 845 1904 335 424 883 2056 757 1703 233 202 458 717 702 1519 235 206 761 1708 468 745 393 539 848 1920 883 2055 250 237 338 434 881 2047 746 1678 306 386 697 1501 eiMdiyesu paMca vi ee aNNe ya bahu eka padivvai kaNNA ekammi vi jammi pade ekkaM pi akkharaM jo ekkaM va do va tiNNi ya egamavi bhAvasallaM ekammi ceva dehe egavigatigacau egammi bhavaggahaNe egatAM sAlogA eguttaraseDhIe ego jai Nijjavao ego saMthAragado edammi Navari muNiNo edAu aTTha pavagaNa 115 Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 916 bhagavatI ArAdhanA pu0 gA0 886 2071 696 1495 826 1849 235 207 evaM ArAdhittA evaM AsukkAramaraNe evaM ihaipayahiya evaM uggama uppAda evaM uvasaggavidhi evaM edaM savvaM evaM ede atthe evaM esA ArAdhaNA eva kadakaraNijjo evaM kadapariyammo evaM kade Nimagge eva kasAyajuddhammi evaM kAlagadassa du evaM keI gihivA evakhavao kavaceNa evaM khavao saMthAragao evakhu vosaritA eva ca NikkamittA eva caduro caduro evaM ceTTatassavi evajaM jaM passadi eva jANateNa vi eva jo mahilAe evaNAdUNa tava evaNippaDiyamma evaNiruddhadarayaM evaM tujhaM uvaeseNa eva tu bhAvasallaM eva daMsaNamArAhato evaM paDikamaNAe evaM paDiTThavittA eva parajaNadukkhe evaM parimaggittA evauMpavayaNasArasueva' paMDidapaMDida pR0 gA0 906 2154 eba paMDiyamaraNaM 875 2019 evapi kIramANo 899 2126 evaM piNaddhasaMvara 256 247 eva bhAva mANo 880 2044 evauM mahANubhAvA 726 1597 evamUDhamadIyA 5581062 evaM vAsAratte 906 2157 evaM vicArayittA 590 1175 eva visaggibhUdaM 265 272 evaM sadi pariNAmo 382 514 evaM sammaM saddarasa 840 1886 eva sarIrasalle 860 1960 evaM savvatthesu vi 649 1319 evaM savve dehammi 746 1677 evaM saMthAragadassa 693 1484 evaM saMthAragado 398 553 evaM sArijjaMto 877 2029 eva subhAvidappA 446 671 eva subhAvidappA 579 1135 esa akhaMDiyasIlo 508 849 esa uvAo kammA 390 531 esaNaNikkhevAdA 567 1100 esA gaNadharatherA 690 1469 esA bhattapaiNNA 884 2063 eso savvasamAso 874 2015 693 1480 362 468 ogAr3hagAr3haNicido oggheNa Na bUr3hAo 459 718 ogheNAlocedi hu 868 1990 omodarie ghorAe 526 924 ollaM saMtaM vatthaM 380 510 osaNNa sevaNAo 430 627 905 2153 kakkasavayaNaM Nichura 858 1951 431 630 206 158 515 875 210 163 675 1414 260 258 7491.90 5501031 6941488 852 1940 698 1503 848 1918 7481686 304 377. 684 1444 6071200 272 292 876 2023 304 376 o 810 1818 541 993 392 5360 707 1539. 895 2107 641 1288 502 824 Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 917 kacchujara-khAsa-soso kacchukaMDuyamANo kajjAbhAvaNa puNo kaDugammi aNivvalidammi kaNNesu kaNNagUdho kaNNoThThasIsaNAsA kadajogadAdadamaNaM kadapAvo vi maNusso kappAkappe kusalA kappovagA surA jaM kama vi pariNamijjaDa kammAI baliyAI kammANubhAvaduhido karaNehiM hodi vigalo kalabho gaeNa paMkA kalalagadaM dasarattaM kalaha paridAvaNAdI kalaho bolo jhaMjhA kalusI kadaMpi udagaM kallANaparaMparayaM kallANapAvagANa kallANiDhisuhAi kalle pare va parado kasiNA parIsahacamU kaha ThAi suvakapatta kahamavi tamaMdhayAre kaMTakasalleNa jahA kaMThagadehi vi pANehiM kaMdappakukkuAiya kaMdappadevakhibbhisa kaMdappa bhAvaNAe kAiyamAdI savva kAiyavAiya mANasio kAiya vAiya mANasiya kAi di abhayaghoso gAthAnukramaNikA pR0 gAthA 706 1537 kAUNa ya kiriyamma 628 1246 kAUNAu samAI 900 2132 kAesu NirAraMbhe 464 732 kAmakadA itthIkadA 551 1034 kAmaggiNA dhagadhagateNa 724 1590 kAmagghattho puriso 253 242 kAmaduhA varagheNU 425 615 __ kAmapisAyaggahido 438 647 __ kAmabhujageNa daTThA 850 1929 kAmAdurassa gacchadi 825 1846 kAmAduro Naro puNa kAmI susaMjadANa vi 7971788 kAmummatto mahilaM 795 1781 kAmummatto saMto 648 1315 kAyakiriyANiyattI 543 1001 kAyavvamiNamakAyavva 308 392 kArI hoi akArI 249 234 kAlamaNaMtamadhammo 560 1067 kAlamaNaMtaM NIcA 467 740 kAlaM saMbhAvittA 760 1707 kAleNa uvAeNa ya 6881459 kAle viNae uvadhANe 394 543 kiccA parassa midaM 235 304 730 1615 kiNNa adhAlaMda vidhI 525 920 kiNhA NIlA kAo 362 467 kittI mettI mANassa 195 153 kimiNo va vaNo bharidaM 222 182 kimirAgakaMbalassa va 221 181 kiha dA jIvo aNNo 859 1953 kiha dA rAo raMjedi 444 664 kiha dA sattA kamma164 120 kiha puNa aNNo kAhidi 391 533 kiha puNa aNNo muccahi 708 1545 kiha puNa NavadasamAse pR0 gAthA 402 563 896 2110 497 813 515 876 528 931 520 898 688 1460 519 894 517 885 516 880 517 883 519 896 524 917 516 882 597 1182 27 9 8051803 9012133 6191224 266 275 824 1842 143 112 303 373 197 157 844 1902 172 133 950 2030 406 569 779 1749 8111821 767 1723 729 1611 730 1614 546 1013 Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 kiha puNa NavadasamAse kiMci va diThimupAvatta ki jaMpieNa bahuNA kiM jaMpieNa bahuNA kiM NAma teMhi loge kiM puNa aNayAra sahA ki puNa avasesANaM kiM puNa kaMThapANo kiM puNa kulagaNa saMghassa kiM puNa guNasahidAo kiM puNa chuhA va taNhA kiM puNa jadiNA saMsAkiM puNa jIvaNikAye kiM puNa je osaNNA kiM puNa taruNo abahussu kiM puNa taruNo abahussu ki majjha NirucchAhA ki me japaMdi ki me kuTTAkuTTi cuNNAcuNi kuNadi ya mANo NIcA kuNa vA NiddAmokkhaM kuNaha apamAdamAvAsaesu kuNimakuDibhavA lahugatta kuNimakuDI kuNimehiM ya kuNimarasa kuNimagaMdhaM kuddho vi appasatthaM kulagAmaNayararajja kulajassa jasamicchataM kularUvateyabhogA kularUvANAbalasuda kuvido va kiNhasappo kuvvaMtassa vi jattaM kusamuThiM ghettU Na ya kusumamagaMdhamavi jahA kuMbhIpAesu tumaM bhagavatI ArAdhanA pR0 gAthA 545 1008 kUDa hiraNNaM jaha NicchaeNa 756 1701 keI gahidA iMdiya corehi 693 1481 keI aggImadigadA 851 1935 keI vimuttasaMgA 869 1997 kedUNa visaM puriso 710 1554 kevalakappaM logaM 278 305 kesA saMsajjati hu 740 1653 koI Dahijja jaha caMdanaM 705 1529 koI tamAdayittA 540 989 koI rahassabhede 693 1482 ko ittha majjha mANo 704 1526 ko ettha vibhao de 728 1607 kor3hI saMto laddha Na 853 1943 ko NAma appasukhassa 566 1093 ko NAma Niruvvego 291 334 ko NAma Niruvvego 858 1952 ko NAma bhaDo kUlajo 5671098 ko tassa dijjai tavo 715 1566 kodha bhaya lobha hassa 621 1230 kodhaM khamAe mANaM 684 1443 kodho mANo mAyA 274 298 kodhA sattuguNakarA 8071809 kosaMvI laliya ghaDA 548 1020 kosalaya dhammasIho 558 1061 kosi tumaM kiM NAmo 615 1212 kohassa ya mANassa ya 273 295 koho mANo lobho 6521337 799 1796 khaNaNuttAvaNavAlaNa 664 1369 khaNametteNa aNAdiya 535 960 khamadamaNiyamadharANaM 485 786 khavao gilAmidaMgo 8641906 khavaga paDijaggaNAe 297 353 khavagassa gharaduvAraM 716 1568 khavayassa appaNo vA pR0 gAthA 415 602 641 1290 703 1523 705 1532 404 567 848 1920 122 87 812 1824 452 694 374 493 6781422 740 1654 616 1217 741 1659 683 1440 683 1441 7011513 411 587 610 1201 262 262 575 1121 662 1359 707 1540 886 2067 697 1500 262 263 667 1381 231 200 875 2021 908 2164 360 460 446 674 444 665 447 675 Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khavayassa kavvA khavayassa cittasAraM khavayassa jai Na dose khavayassa tIrapattassa khavayarisacchA saMpA khavayassuvasaMpaNNassa khavayaM paJcavakhAvedi khaMNa AsaNatthaM khAiyadaMsaNa caraNaM khAmedi tumha khavao khIra- dadhi-sappi-tella khuDDA khuDDiyAo khaDDe vere se khela paDidamappANaM khelo pitto siMbho khobhedi pattharo jaha gacchahi kei purisA gacchANupAlaNatthaM gacchajja samuddassa vi gacchejja egarAdiya gaNa rakkhatyaM tamhA gaNi vasAmaya pA gaNaNA saha saMlAo gattApaccAgadaM ujju gadarAgadosamoho galae lAedi purisassa tUNa gaMdaNavaNaM gaMthaccAeNa puNo gaMthaccAo iMdiya gaMthaccAo lAghava gaMthanimittamadIdiya gaMthaNimittaM ghoraM thapaDiyAe luddho gaMthassa gahaNa rakkhaNa ga trikramaNikA pR0 gA0 440 653 873 2011 369 486 360 461 340 444 383 518 456 706 625 1241 847 1913 455 704 239 217 309 396 308 390 293 338 5511035 5591066 gaMthADavI ca raMtaM aNiyattatA gaMthesu ghaDidahidao gaMtho bhayaM NarANaM gaMdhavva naTTajaTTassa gADhappahAraviddhAM gADhappahAra saMtAvidA gAyadi Naccadi dhAvadi gAvai Naccai dhAvai girikaMdaraM ca aDavi giriNadiyAdipadesA gihidattho saMviggo gIdattha pAdamUle gIdatthA kadakaraNA gIdattho caraNattho gIdatyo puNa khavayassa guNakAriotti bhuMjai 853 1944 guNapariNAmAdIhiM guNapariNAmAdI guNapariNAma saDDhA guNabharidaM jadi NAvaM 266 276 gutti parikhAihi guttaM goTThe pAovagado gobaMbhaNitthivadhametta 537 968 312 405 866 1984 691 1475 219 176 240 220 9012137 538 973 813 1826 588 1168 5851162 117 82 578 1132 578 1134 587 1143 5841158 ghaNakuDDe sakavADe ghoDagaliMDasamANassa ghosAdakIya jaha kimi ca cakkadharo vi subhUmo cakkehiM karakacehiM ya cakkhussa daMsaNassa ya cakkhuM va duvvalaM jassa cattAri jaNA pANaya cattAri jaNA bhattaM gha 919 gA0 pR0 671 1396 858 1948 5841159 576 1122 431. 632 709 1548 7031521 523 911 577 1128 7711731 870 2001 71 34 354 449 8621970 311 401 339 443 407 575 289 327 290 330 281 311 695 1490 8211834 710 1551 486791 433 637 656 1341 628 1247 738 1645 7171570 34 12 111 72 662 661 443 443 Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 920 pR0 gA0 582 1154 722 1578 cattAri jaNA rakkhaMti cattAri mahAviyaDIo cattAri sirAjAlANi caduraMgAe seNAe caduhiM samaehiM . camarIbAlaM khaggivi caraNammi tammi jo ujjamo caramasamammi to so cariehi katthamANo cariyA chuhAva taNhA caMkamaNe ya ThANe caMdo havijja uNho caMdo hINo ya puNo caMpAe mAsakhamaNaM cAyammi kIramANe cAraNakoTTagakallAla cAlaNigayaM va udayaM ciTThati jahA Na ciraM cittapaDaM va vicittaM cittaM samAhidaM jassa ceyaMto vi ya kammodaeNa celAdi savvasaMgaccAo celAdIyA saMgA codasadasaNavapucI corassa Natthi hiyae coro vi taha suvego bhagavatI ArAdhanA pR0 gA0 443 662 chedaNavaMdhaNaveDaNa 238 215 chedaNabhedaNaDahaNaM 548 1023 473 756 jai kahavi kasAyaggI 896 2109 jaidA uccatAdI NidANaM 553 1045 jaidA khaMDasilogeNa jai de kadA pamANaM 898 2119 jai bhAvijjai gaMdheNa 302 370 - jaccaMdhabahiramUo 191 149 jaNaNa maraNAdi rogA 409 582 jaNaNI vasaMtatilayA 540 984 jaNapAyaDo vi doso 765 1717 jaNavadasammadi ThavaNA 707 1541 jatto disAe gAmo 447 676 jattAsAdhaNacihnakaraNa 432 633 jatto pANabadhAdI 174 135 jattha Na jAdo Na mado 535 958 jattha Na visottiga atthi du 893 2095 jattha Na hojja taNAI 173 134 jattheva carai bAlo jadaNAe joggaparibhAvidassa 698 1505 572 1116 jadi adhibAdhijja tuma 582 1152 jadi koi merumattaM 336 430 jadi tassa uttamaMgaM jadi tArisiyA taNhA 660 1312 jadi tArisAo tumhe jadi tesiM bAdhAdo jadi dA abhUtaputvaM 141 108 jadi dA evaM ede 259 153 jadi dA jaNei mehuNa 813, 1825 jadi dA taha aNNANI 388 527 jadi dA rogA ekkammi 907 2161 jadi dAva vihiMsajjai 554 1046 jadi dA vihiMsadi Naro 598 1183 jadi dA savadi asaMteNa 262 265 623 1233 478 771 734 1630 294 344 795 1782 687 1456 798 1794 6791428 670 1187 865 1980 116 81 502 825 790 1770 244 230 864 1978 606 1197 229 197 681 1435 7111558 868 1993 727 1602 726 1599 861 1966 733 1625 710 1553 526 922 704 1525 554 1048 546 1015 553 1043 675 1415 chaThThaTThamadasamaduvA chaThThaThThamadasamaduvA chaDDiya rayaNANi jahA chattIsaguNasamaNNA chadumatthadAe ettha du chagalaM muttaM duddhaM chettassa vadI Nayarassa Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jadidA subhAvidappA jadi divase saMciTThadi jadi dharisaNa merisayaM jadi pavayaNassa sAro jadi mUlaguNe uttara jadi vA esaNa kIrejja jadi vA savejja saMteNa jadi vi kahaMci vi gaMthA jadi vikkhAdA bhattapa jadi vi ya se carimaMte jadi vi vikicadi jaMtU jadi visamo saMthAro jadi visayagaMdhahatthI jadi visayaM thirabuddhI jadi so tattha marijjo jadi hojja macchiyApatta hi aga jadha uggavisA urago jadha karisayassa dhaNNaM ja koDisamiddho vi ja taMDulasa ko dha bhikkhaM hiDaMto jadha saNNadgho paggahida jamaNicchaMtI mahilaM jammaNa abhiNikkhavaNe jammaNamaraNajaloghaM jammasamudde bahudosavIcie jamhA asaccavayaNAdiehi jamhA carittasAro jamhA NiggaMtho so jamhA sudaM vittakkaM jamhA sudaM vitakkaM jahiya vAridamette jalacaMdaNasasimuttA gAthAnukramaNikA pR0 gA0 853 1942 868 1991 375 496 40 18 411586 863 1971 676 1416 579 1136 863 1973 748 1685 583 1155 865 1979 673 1406 292 335 578 1131 550 1033 579 1137 663 1362 663 1361 666 1376 846 1911 653 1329 653 1328 526 925 182 145 9052152 8091815 486 790 35 14 587 1166 835 1875 837 1878 177 140 503 829 jalido ha kasAyaggI jallavilitto deho jassa puNa uttamaTThama jassa puNa micchadiTThissa jassa ya kadeNa jIvA jassa vi anvabhicArI jaha appaNo gaNassa ya jaha AiccamuditaM jaha iMdhaNehi aggI jaha iMdhaNehi aggI jaha idhaNehi aggI jaha kavaceNa abhijjeNa jaha kaMTaeNa viddho jaha kaMsiya bhiMgAro jaha kuMDao Na sakko jaha koi tattalohaM jaha koI lohidakayaM jaha koDillo aggi jaha gahidaveyaNo viya jaha jaha guNapariNAmo jaha jaha NivvedasamaM jaha jaha bhuMjai bhoge jaha jaha maNNet Naro jaha jaha vayapariNAmo jaha jaha sudamoggAhadi jahaNa karedi tigichaM jaha NAma davvasalle jahIrapi kaDu piyaM dukkhaM jahadi va NiyayaM dosaM jaha dharisido imo taha jaha pakkhubhidummIe jaha pattharo paDato jaha paramaNNassa visaM 921 pR0 gA0 264 268 128 94 449 683 102 60 177 139 113 77 692 1478 772 1735 631 1258 7391649 645 1907 745 1676 393 538 409 581 5711114 661 1356 416 606 628 1245 690 1470 284 317 8181858 631 1256 533 952 5591065 137 104 358 455 362 466 674 1409 480 776 296 352 374 494 378 505 846 1908 505 839 Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 922 bhagavatI ArAdhanA jaha pavvadesu meru jaha bAlo jaMppato jaha bAhiralessAo jaha bheSajaM pi dosaM jaha makkaDao khaNamavi jaha makkaDao ghAdo jaha mAruo pavaDDhai jaha rAyakulapasUo jaha vA aggissa sihA jaha vANiyagga sAgara jaha vANiyA ya paNiyaM jaha bAluyAe avaDo jaha sIlarakkhayANaM jaha sukusulo vi vejjo jaha suttabaddha sauNo rja aNNANI kamma jaM asabhUdubbhAvaNa jaM attANo NippaDiyammo jaM abaddhado uppADidANi jaM evaM tellokaM jaM kiMci khAdi jaM ki jaM kUDasAmalIe dukkhaM jaM khAvio si avaso jaM gabbhavAsakuNima jaM caDavaDittakaracaraNaMgo jaMca disAveramaNaM jaM choDio si jaM moDiosi jaM jassa du saMThANaM jaM jIvaNikAyavaheNa jaM Natthi savvabAdhA jaM Nijjaredi kamma jaMNIlamaDavatattaloha jaM dukkhaM saMpatto jaM dIhakAlasaMvAsadAe pR0 gA. 485 784 __ jaMpaNaparibhavaNiyaDipa396 549 jaM pANayaparimmammi 844 1901 jaM vaddhamasaMkhejjAhi 100 57 jaM bhajjidosi bhajjidagaMpi 476 763 jaMvA garahidavayaNaM 508 848 jaM vA disamuvaNIdaM 508 850 ja belaM kAlagado 41 20 jaM sabve devagaNA 899 2124 jaM hodi aNNadiTaThaM 743 1668 jA avaradakkhiNAe 624 1238 jA uvari uvari guNapaDivattI 408 578 jAgaraNatthaM iccevamAdikaM 540 988 jANadi phAsuyadavvaM 389 530 jANaha ya majjha thAma 636 1272 jANaM tasmAdahidaM 141 107 jANaiya majjha eso 500 820 jAdikulaM saMvAsaM 722 1579 jAdo kha cAradatto 716 1567 jAdhe puNa uvasagge 484 782 jA rAyAdiNiyattI . 547 1018 jAlassa jahA aMte 712 1562 jAvaiyAI taNAi. 714 1565 jAvaiyAi dukkhAi 726 1596 nAvaiyA kira dosA 718 1575 jAvajjIvaM savvAhAraM 887 2075 jAva Na vAyA khiyadi 717 1572 jAvadiyAiM kallANAI 2129 jAvadiyAI suhaaii| 496 810 jAvadiyA riddhIo 902 2140 jAva ya khemasubhikkhaM 249 236 jAva ya sadI Na Nassadi 714 1564 jAvaya balaviriyaM se 725 1592 jAvaMti kiMci dukkhaM 267 279 jAvaMti kei bhogA pR0 gA0 524 915 456 708 458 716 9171569 501823 868 1992 862 1968 903 2144 408 576 861 1964 217 173 683 1438 340 446 407 572 135 102 416 604 519 893 562 1076 879 2037 595 1981 635 1269 534 956 488 799 515 877 455 703 873 2013 827 1853 794 1779 851 1933 208 161 207 160 872 2008 742 1662 630 1255 Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 923 pR0 gA0 jAvaMti kei saMgA jAvaMtu kiMci loe jAvaMti kei saMgA jAvaMtu kei saMgA jA savvasuMdaraMgI jAhe sarIraceTThA jiNapaDirUvaM viriyAro jiNavayaNamamidabhUdaM jiNa-siddha-sAhu-dhammA jidaNiddA tallicchA jidarAgo jidadoso jinbhAe vi lihato jibbhAmUlaM volei jIvagadamajIvagadaM jIvavaho appavaho jIvassa kujoNigadassa jIvassa patthi tittI jIvassa patthi tittI jIvANa Natthi koI jIva su mitta ciMtA jIvo aNAdikAlaM jIvo kasAyabahulo saMto jIvo baMbhA jIvammi jIvo mokkhapurakkaDa juNNaM poccala mailaM juNNo va darido vA juttassa tavadhurAe jutto pamANaraio jUgAhiM ya likkhAhiM je Asi subhA eNhi je gArave hi rahidA jeTThAmUle joNhe jeNegameva davvaM je puNa sammattAo gAthAnukramaNikA pR0 gA0 590 1174 je vi ahiMsAdiguNA 902 2139 je vi hu jahaNiyaM teu263 266 jesiM AusamAI 221 180 jesi havaMti visamANi je sesA sukkAe 555 1050 1148 1687 jo appa sukkhaherdU 119 84 jo abhilAso vasaesu jo avamANaNakaraNaM dosaM 710 1555 jo uvavidhedi savvA 287 324 jo olaggadi ArA jo hu sadivippahUNo 750 1693 jo gacchijja visAda 368 483 jogAbhAvidakaraNo 740 1656 jogehiM vicittehiM du 492 804 joggamakArijjaMto 487 793 joggaM kArijjaMto 636 1271 jo jassa vaTTadi hide 631 1257 jo jAe pariNamittA 738 1648 jo jArisao kAlo 771 1730 jo jArisIya mettI 7491691 jo NikkhavaNapavese 462 727 jo puNa icchadi ramidaM jo puNa evaM Na karijja jo puNa dhammo jIveNa 827 1851 jo puNa micchAdiTThI 565 1090 jo bhattapadiNNAe 532 950 jo bhattapadiNNAe 442 660 jo bhAvaNamokkAreNa jo mahilAsaMsaggI visaMva 123 88 jo micchattaM gaMtUNa 674 1410 jo viya viNippaDataM 396 546 jo vi ya virAdhiyadaMsaNa 518 890 jo sagharaM pi palittaM 837 1877 jo sammattaM khavayA 97 53 jo hodi jadhAchaMdo 851 1934 895 2104 895 2105 847 1914 615 1215 812 1823 678 1424 870 1999 871 2003 .822 1837 705 1530 45 22 259 255 227 192 228 194 784 1758 847 1916 445 670 295 345 359 457 633 1262 698 1502 776 1747 97 54 876 2024 888 2079 473 755 566 1096 860 1959 179 142 865 1981 270 286 859 1957 645 1305 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 924 jhANaM karei khavayasso jhANaM kasAyA jhANaM kasAyaparacakka jhANaM kasAyarogesu jhANaM kasAyavAde jhANaM kilesasAvada jhANaM pudhattasavitavaka jhANaM visayachuhAe jhANAgadehi iMdiya jhANeNa ya taha appA jhANeNa ya teNa adhakkhA jhAyaMto aNagAro jjhadi aMto puriso Dajjhadi paMcamavege seUNa jahA aggI sahi bahu jha ThANagadipecchidullA ThANA calejja merU ThiccA NisidittA vA ThiMdi-gadi-vilAsa - vimbhama ThidibaMdhassa siNeho Thidi saMtakamma samakara nagarassa jaha duvAraM guNe pecchadi NaccA duraMtamaddhaya ccA saMvaTTijjaM caTTa i Na Na karejja sAraNaM vAraNaM Na karedi bhAvaNAbhA vido Na kareMti NivvuI Da bhagavatI ArAdhanA pR0 gAthA 8411888 calavaliyagihibhAsa Na hRdi aggI sacceNa 8421893 Na tahA dosaM pAvai ttAbhAe rikkhe aNUdo ap Natthi bhayaM maraNasamaM NANAdese kusalo Na parIsahehi saMtAvido vi niyaMtisurAMNaya Na ya jAyaMti asaMtA Naya tammi desayAle Naya parihAyadi koI Naya hodi saMjado lahadi jaha lehaMto vamammiya jaM puvve NavameNa kiMci jANadi vari hu dhammo mejjho Navara taNasaMthAro Na vi kAraNaM taNAdI sadi sagaM pi bahugaM Na hi taM kuNijja sattU hu kammassa avedidaphalassa so. kaDugaM pharasaM NAUNa vikAraM gANapadIo pajjalai NANammi daMsaNammi ya NANammi daMsaNammi ya NANammi daMsaNammi ya NANassa kevalINaM NANassa daMsaNassa ya sAro gANaM karaNavihU gANaM karedi purusassa 8421894 8421895 8421892 8421891 834 1872 842 1896 670 1393 898 2123 8922094 852 1941 564 1085 693 1483 8792035 563 1083 8952108 895 2106 582 1150 518 888 8251845 6791429 336 428 612 1206 7291610 465 735 662 1360 637 1276 8742014 8742017 gANaM dose NAsidi gANaM payAsao so gANaM pi kuNadi dose pR0 gA0 417 609 504 832 735 1636 865 1982 485 783 742 1664 192150 754 1695 7041528 301 364 479 773 665 1374 5741118 '629 1249 414 597 518889 8081814 883 2058 743 1667 655 1337 669 1389 824 1844 699 1506 695 1493 477 7.6 271 288 271 289 850 1930 222 183 31 11 478 769 654 1333 654 1331 478 768 654 1332 Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 925 NANaM pi guNe NAsedi NANAdese kusalo NANujjoeNa viNA NANasya kevaloNaM NANujjoo joo NANe daMsaNatavavIriye NANaNa savvabhAvA NANovaogarahideNa NAmakkhayeNa tejo NAvAe NivvuDAe NAvAgadAva bahugai NAsadi buddhI jibbhAvasassa NAsadi madI udiNNe NAsejja agIdattho NAsedUNa kasAyaM NAso atthassa khao NiuNaM viulaM suddhaM NikkhavaNapavesAdisu Nikkhevo NivvattI NiggahididiyadArA NiggaMthaM panvayaNaM NiccaM diyA ya ratti NiccaM pi amajjhatthe NijjavayA AyariyA NijjAvayA ya doNNivi NijjUDhaM pi ya pAsiya NidaM jiNAhi NicvaM Niddajao ya daDhajhANadA NiddA tamassa sariso NiddA pacalA ya duve NiddhaM madhuraM gabhIraM NiddhaM madhuraM palhAdaNijja Niddha mahuragabhIraM NiddhaM mahuraM hidayaM gAthAnukramaNikA pR0 gA0 654 1334 NiddhauM mahuraM hidayaM 192 150 NidhaNagamaNameyabhave 478 770 Niddha madhuraM hidayaMgamaM 222 183 NiccaM pi visayahedu 477 767 NidhaNagamaNaM eyabhave 420 612 Nippatta kaMTaillaM 133 100 NippAdittA sagaNaM 474 759 Niraesu nedaNAo 898 2120 NirayakaDiyammi patto 707 1538 NirayagadiyANupubdhi 763 1713 NirayatirakkhagadIsu ya 736 1639 Niruvakkamassa kammassa 767 1724 Nilao kalIe aliyassa 337 431 Nivadi vihUNaM khettaM 662 1358 NivvavaeNa tado se 539 978 NivvANassa ya sAro 130 98 NivvAvaittu saMsAra NisidittA appANaM 495 807 Nissallasseva puNoM 283 315 Nissallo kadasuddhI 78 42 NissaMgo ceva sadA 511 862 NissaMdhI ya apollo 672 1399 NIcattaNaM va jo uccattaM NIcaM ThANaM NIcaM 446 672 NIco va Naro bahugaM 340 445 NIcaM pi kuNadi kamma 681 1434 NIco vi hoi ucco 254 243 NIyallavo va sutaveNa 683 1442 NIyallagovi ruTTo 892 2096 NIyA atthA dehAdiyA 378 504 NIyA karaMti vigdhaM 699 1509 NIyA sattU purisassa 269 282 NoiMdiya paNidhANaM 365 477 hArUNa NavasadAI pR0 gA0 366 478 735 1635 439 652 521 902 729 1609 400 557 876 2026 711 1557 712 1561 890 2089 7111556 771 1729 538 976 273 297 376 507 35 13 902 2138 436 645 612 1208 459 720 588 1169 436 643 621 1228 165 122 519 895 521 903 618 1222 687 1458 663 1365 775 1745 784 1759 784 1760 150 117 548 1022 P Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 926 s takkAla tadAkAla taTThANasAvaNaM ciya taNa-pata-kaTThachAriya tanhA anaMtakhutto tahA chuhAdi- paridAvido tanhA disu sahaNijjesu tattopuMsagitvedaM tatto naMtarasamae tatto dukkhe paMthe tatto mAsaM babbudabhUdaM tattha avAovAyaM tattha avicArabhattapa tatya NidANaM tivihaM tattha paDhamaM Niruddha tattha ya kAlamaNataM tattha vi sAhukkA tatthova samiyasammattaM dio NANuNAdo tadiyaM asaMtavayaNaM tadha caiva suhumamaNavaci tadha roseNa sayaM puvvameva tamhA iha-paraloe tamhA kalevarakuDI tamhA khavaNAopAya tamhA gaNiNA uppIlaNeNa tamhA ceTThidu kAmo tamhA jiNavayaNaruI tamhA Na uccanIcattaNAI tamhANa koi kassai tamhA NANuvaogo tamhA NivvisidavvaM tamhANIyA purisassa tamhA hu kasAyaggI bhagavatI ArAdhanA pR0 gA0 tamhA tivihaM vosari 791 1771 tamhA tivihevi tumaM 866 1985 tamhA paDicariyANa 400 558 727 1600 481 777 309 394 891 2091 892 2097 871 2005 613 1209 871 2006 363 470 703 1524 66 30 386 522 501 822 896 2112 662 1357 497 815 744 1672 364 475 tamhA pavvajjAdI tamhA satUlamUlaM tamhA savve saMge 176 138 taruNehi saha vasaMto 543 1002 452 695 370 487 606 1198 364 472 621 1229 783 1757 477 765 359 456 785 1762 264 269 tamhA sA pallavaNA tamhA so uDDhahaNo taruNassa vi veraggaM taruNovi vuDDhasIlo tavabhAvaNAe paMcediyANi tava bhAvaNA ya sudasatta tavamarkAritassede dosA tavasaMjamammi aNNeNa tavasA ceva Na mokkho tavasA viNA Na mokkho tavvivarIdaM mosaM tavvivarIdaM savva tassa avAopAyaviMdaMsI tassa Na kappadi bhatta tassa NiruddhaM bhaNidaM taNa bhAvo suddho tassa padiNNAmera taha aNNANI jIvA taha appaNo kulassa ya taha appaM bhogasuhaM taha Ayario vi taha AvaipaDikUladAe taha ceva NokasAyA taha ceva desakulajAi taha ceva pavayaNaM savvameva taha ceva maccuvagghaparaddho taha caiva yatadda ho pR0 gA0 451 689 598 1.184 386 523 390 532 396 548 589 1173 541 996 476 764 562 1077 561 1073 560 1070 226 190 225 189 686 1452 412 590 826 1848 823 1840 602 1188 503 828 361 464 112 75 872 2007 685 1447 699 1508 794 1778 702 1520 630 1253 368 482 701 1516 264 270 337 433 375 495 557 1058 712 1559 Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taha ceva sayaM puvvaM taha jANa ahiMsAe taha bhAvida sAmaNNo taha marai ekkao ceva taha micchatta kaDugige taha-mujjhaMto khavago taha vi ya corA cArabhaDA taha visayAmisaghattho taha saMjamaguNabharidaM taha sAmaNNaM kiccA taha siddha cedie pavayaNe taM evaM jANato taM Natthi jaMNa labbhai taM Na khamaM khu pamAdA taM puNa Niruddha jogo taM micchattaM jamasaddahaNaM taM vatthu mottavya taM so baMdhaNamukko tADaNa tAsaNa baMdhaNa tANi hu rAgavivAgANi tArisao Natthi arI tArisayamamejhamayaM tAva khamaM meM kAdu tiNNi ya vasaMjalIo tittIe asaMtoe titthayaracakkadharavAsudeva titthayara pavayaNasude titthayarANAM kovo titthayaro caduNANI tiyaraNa savvAvAsaya tiriyagadi aNupatto tiriyagadIe vi tahA tivihaM tu bhAvasallaM tivihaM pi bhAvasallaM gAthAnukramaNikA pR0 gA. 732 1622 tivihA sammattArAhaNA 485 787 tihiM caduhiM paMcahiM vA 45 23 tIsu vi kAlesu suhANi 775 1744 tujjhettha bArasaMgasuda 464 733 turutellaMpi piyaMto 697 1499 te adisUrA je te 581 1146 te appaNo vi devA 520 899 teo vi iMdadhaNu teja 379 506 teo pammA sukkA 637 1274 te ceva iMdiyANaM 468 746 tejAe lessAe 396 547 teNa kusamuTThidhArAe 690 1467 teNa paraM aviyANiya 363 471 teNa paraM saMThAviya 839 1883 teNa bhayeNArohai 98 55 teNa rahassaM bhiMdataeNa 262 264 teNikkamosahiMsArakkha 898 2121 te tArisayA mANA 722 1577 te dhaNNA je jiNavara 903 2146 te dhaNNA jiNadhamma 538 972 te dhaNNA te NANI 808 1813 telokkeNa vi cittassa 209 162 telokkajIvidAdo 549 1028 telokkamatthayattho 579 1139 telokka savvasAraM 540 990 tellakasAyAdIhiM ya 735 1632 tellokkADaviMDahaNo 281 310 te vi kadatthA dhaNNA 278 304 te vi ya mahANubhAvA 380 511 tesiM asaddahato 718 1576 tesi ArAdhaNaNAyagANa 512 866 tehi ceva vadANaM 394 541 tesiM paMcaNhaM pi ya 395 545 te sUrA bhayavaMtA 927 pR0 gA0 94 48 491 802 903 2145 381 512 647 1311 569 1106 730 1612 766 1720 845 1903. 658 1345 847 1915 864 1977 317 416 863 1974 581 1145 373 491 755 1698 529 935 833 1867 827 1854 869 1996 669 1386 484 781 901 2134 848 1919 420 687 569 1109 870 2000 870 1998 414 598 469 748 592 1179 593 1180 869 1995 Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 928 bhagavatI ArAdhanA pR0 gA. te Ayariya uvajhjhAya to uppIledavvA to eyattamuvagado to khavagavayaNa kamalaM to jANiUNa rattaM to NaccA suttavid to tassa uttamaDhe to tassa tigicchA jANaeNa tote kusolapaDisevaNA to te sIladariddA to daMsaNacaraNAdhAraehi to pacchimaMmi kAle to paDicariyA khavayassa to pANaeNa paribhAvidassa to bhaTTabodhilAbho to bhAvaNAdiyaMtaM to vedaNAvasaTTo to sattamammi mAse to sAdhu sattha paMthaM to so aviggahAe to so evaM bhaNio to so khavao taM aNusaddhi to so khINakasAo to so vedayamANo to so hIlaNabhIrU thAmApahAra pAsatthadAe thUNAo tiNNi dehammi therassa vi tavasissavi therA vA taruNA vA thero bahussudo vA paccaI tholAidUNa puvvaM tholAidUNa punva mANI thovAiyassa kulajassa pR0 gA0 456 709 dachu vi amejjhamiva 399 554 daThUNa aNNadosaM 691 1472 daLUNa appaNAdo 536 965 daThUNa parakalattaM 429 625 dar3hasuppo sUladaho 383 517 damaNaM ca hatthipAdassa 695 1492 davvapayAsamakiccA 643 1296 davvasidi bhAvasidi 645 1303 davva khettaM kAlaM 413 596 davvAiaNeyAi 220 178 dasavidha pANAbhAvo 843 1899 dasavihaThidikappe vA daMDakasAlaTThisadANi 363 469 daMDaNa-muMDaNa-tADaNa 640 1285 daMDo jauNAvakkeNa 696 1497 daMtANi idiyANi ya 545 1011 daMtehi cavvidaM vIlaNaM 642 1291 daMsaNaNANacarittaM dasaNaNANacarittaM 899 2125 dasaNaNANa caritte 397 551 691 1475 dasaNaNANacarite 891 2093 dasaNANAdicAre 894 2101 dasaNaNANavihUNA daMsaNaNANasamaggo 367 463 dasaNaNANe tavasaMjame 407 571 dasaNabhaTTho bhaThTho 549 1026 daMsaNabhaThTho bhaTTho 291 333 dasaNamArAhaMteNa 559 1064 dasaNasudatavacaraNa 565 1092 dasaNa sodhI ThidikaraNa 360 462 daMsehi ya masaehi ya 701 1514 dAUNa jahA atthaM 702 1517 dAridaM aDDhittaM 542 999 303 374 665 1370 525 918 479 772 724 1589 451 688 218 175 356 452 835 1874 900 2130 319 422 724 1588 724 1587 709 1549 251 240 545 1009 774 1741 750 1692 850 1928 397 550 370 489 859 1958 894 2102 287 322 466 737 466 738 124 .829 1860 181 144 708 1546 637 1273 805 1802 Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 929 pR0 gA0 632 1259 903 2142 513 870 230 198 725 1594 830 1863 452 692 572 1117 887 2072 897 2117 549 1027 541 997 255 246 542 998 626 1243 797 1790 dAreva dAravAlo dAsaM va maNaM avasaM diheM pi Na sambhAvaM diheM va adiLaM vA diTThA aNAdimicchAdiTThI diTThANubhUdasudavisayANaM divaseNa joyaNasayaM divve bhoge accharasAo dINatta rosacittA dIsai jalaM va mayataNhiyA dukkhakkhaya kammakkhaya dukkhassa paDigareMto dukkhaM uppAditA dukkhaM giddhodhatthassA dukkhaM ca bhAvidaM hodi dukkhaM aNaMtakhutto dukkheNa devamANusabhoge dukkheNa labhadi mANussa dukkheNa lahai jIvo dugacaduaNeyapAyA dujjaNasaMsaggIe dujjaNasaMsaggIe dujjaNasaMsaggIevi duTThA cavalA adi duvidhaM taM pi aNIhA duviha-pariNAmavAdaM duvihaM tu bhattapaccakkhANaM duvihA puNa jiNavayaNe dussahaparIsahehiM ya dUo baMbhaNivagdho dUreNa sAdhusatthaM devatta mANusatteja te devigamANusabhoge deviMda cakkavaTTI gAthAnukramaNikA pR0. gA0 822 1836 deviMda cakkavaTTI 180 143 deviMda cakkavaTI 537 970 deviMda rAyagahavai 408 577 devehiM bhIsido vi hu devo mANI saMto 565 1091 desakularUvamArogga 101 58 desaM bhoccA hA hA 725 1595 desAmAsiya suttaM 723 1586 desekka desavirado 629 1251 dehatiyabaMdhaparimokkhatthaM 616 1219 dehammi macchuliMge 797 1789 dehassa bIyaNippatti 634 1265 dehassa lAghavaM NehasaMvego 741 1658 dehassa sukkasoNiya 252 241 dehe chuhAdimahide 794 1780 dosehiM tehiM bahugaM 635 1270 482 780 dhaNidapi saMjamaMto 361 465 dhaNNA hu te maNussA 772 1732 dhaNNo si tumaM suvihida 295 346 tti pi saMjamaMto 295 348 dhammassa lakkhaNaM se 296 351 dhamma caduppayAraM 646 1310 dhammAdhammAgAsANi 873 2010 dhammAbhAveNa du logagge 788 1766 dhammeNa hodi pujjo 104 64 ghAdugada jaha kaNayaM 10 3 dhAdo havejja aNNo 277 303 dhAvadi giriNadisoda 577 1125 dhidikheDaehi idiyakaMDe 644 1300 dhididha dabaddhakaccho 723 1583 dhididhaNiya baddhakacchA 615 1213 dhidibalakaramAdahidaM 739 1650 dhidivammiehi uvasama 275 301 382 515 512 864 759 1704 751 1694 900 2128 827 1852 826 1847 412 589 765 1718 671 1395 235 205 705 1533 379 507 672 1400 Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 930 bhagavatI ArAdhanA pR0 gA. ghorattaNamAhappaM dhIra purisa ciNNAi dhIrapurisapaNNattaM dhUlo huttuppigatte paumaNipattaM va jahA pakkAmayAsayatthA pakkhiya cAummAsiya pagade NissesaM gAhue pagalaMta rudhiradhAro paguNo vaNo sasallaM paccakkhANapaDikkamaNu paccakkhANaM khAmaNaM paccAharittu visayehi pajahiya samma dehaM paDahatthassa na tittI paDikUbide visaNNe paDicarae Apucchiya paDicodaNA sahaNadAe paDicodaNA sahaNavAya paDimApaDivaNNA vi hu paDirUvakAyasaMphAsaNadA paDilehaNeNa paDilehijjai paDisevaNAdicAre paDisevaNAdicAre paDisevAdo hANI paDisevittA koI paDhamaM asaMtavayaNaM paDhameNa va doveNa va paDhame soyadi vege paNidhANaM pi ya duvihaM pattassa dAyagassa ya patthaM hidayANiLaM patthaM hidayANiTheM padamakkharaM ca ekkaM 737 1640 406 570 panbhaTTha vodhilAbhA paragaNavAsI ya puNo 744 1671 809 1817 paradavvaharaNabuddhI paradavvaharaNameda paradosagahaNaliccho 606 1195 parabhiccadAe jaM te 549 1025 paramiDiMDha pattANaM 412 592 paramahilaM sevaMto 378 503 paralogaNippivAsA 718 1574 paralogammi ya coro paralogammi vi dosA 457 686 paridaDDhasavvacamma 107 69 paribhAgammi asaMte 757 1702 paramANU vi kahaMcivi pariyAigamA lociya 850 1931 parivaDhidovadhANo 579 1138 parihara asaMtavayaNaM 731 1618 pariharai taruNagoTThI 385 520 parihara chajjIvaNikAyavahaM 308 391 parihara taM micchataM 264 267 parasavayaNAdigehi 885 2065 parusaM kaDuyaM vayaNaM 166 123 pavayaNaNiNhavayANaM 129 96 pavvajjAe suddho 426 619 pavvajjAdI savva 427 620 pavvajjAdI savva 428 622 pavvadamittA mANA 429 624 passadi jANadi ya tahA 499 818 pahiyA uvAsaye jaha 338 439 paMcaccha sattasadANi joyaNANaM 518 887 paMcamahabvayajutto . 150 115 paMcamahavvayarakkhA 242 223 paMca ya aNubvadAI 299 359 paMcavidhai AyAre 299 360 paMcavihaM je suddhi pR0 gA. 76 38 639 1280 307 389 512 868 511 859 296 349 723 1585 902 2141 525 921 858 1949 512 865 506 844 550 1032 679 1427 535 959 877 2027 265 271 498 817 562 1078 480 775 462 725 699 1507 502 826 417 607 876 2025 393 537 382 513 528 9.4 901 2135 782 1753 311 403 286 321 460 732 887 2073 335 425 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthAnukramaNikA 931 368 paMcavihaM je suddhi paMcavighaM vavahAraM paMcasamidA tiguttA paMceva asthikAyA paMcediyappayAro paMjaramukko sauNo paMDidapaMDidamaraNaM paMDidapaMDidamaraNe paMtha chaMDiya so jAdi pAusakAlaNadIvovva pAodaeNa attho pAodaeNa suTThavi pAovagamaNamaraNassa pAcINAbhimuho vA pAcINodIcimuho pAcINodIcImuho pADayaNiyaMsabhikkhA pADaliputte dhUdAherdU pADaliputte paMcAlagIdapADedu parasU vA pANagabhasiMbhalaM paripUyaM pANidaladharidagaMDo pANavadhamusAvAdA pANo vi pADiheraM pAde kaMTayamAdi pAdosiya adhikaraNiya pApavisottiga pariNAma pApassAsavadAraM pAyopagamaNamaraNaM pAvai dosaM mAyAe pAvapaogA maNavacikAyA pAvapayogAsavadAra pAvaM karedi jIvo pAsatthasadasahassAdo 117 pR0 gA0 212 167 pAsatthAdIpaNayaM 355 450 pAsattho pAsatthassa 849 1925 pAsittu koitAdI 760 1706 pAsiya succA va suraM 432 634 pAsehi jaM ca gADhaM 648 1314 pAso va baMdhiduje 60 26 pAhADadhAdu aMjana 61 27 piyadhammavajja bhIru 642 1293 piyadhammA dar3hadhammA 532 948 piyavippaoga dukkhaM pilledUNa raDataM 770 1726 piNDaM uvahiM sejjaM 771 1727 piMDa uvadhi sejjaM 883 2057 piMDa uvadhi sejjA 878 2031 piMDovadhi sejjAe 401 562 pINattharNiduvadaNA 397 552 pIdI bhae ya soge 241 221 pujjo vi Naro 886 2068 puDhavidagAgaNipavaNe 660 1350 puDhavI AU teka 539 983 puDhavI silAmo vA 1486 puNaravi taheva taM saMsAraM 516 881 8 puNNodaeNa kassai 887 20 2074 purisattAdiNidANaM 498 816 purisattAdINi puNo 882 2051 purisassa appasattho 490 801 purisassa du vIsaMbhaM 168 127 purisassa pAvakammodaeNa 506 843 purisassa puNo sAdhU 64 28 purisaM vadhamavaNedi ti 666 1378 puriso makkaDisariso 813 1827 puvvakadakamma saDaNaM 819 1833 pUvvakadamajjhakamma 774 1742 puvvakadamajjhapAvaM 298 356 puvvabhaNideNa vidhiNA pR0 gA0 293 341. 416 603 451 690 562 1075 717 1571 939 980 552 1040 190 147 437 646 723 1584 481 271 290 272 291 273 299 418 611 554 1049 681 1436 664 1366 418 610 884 2060 434 639 738 1647 771 1728 616 1218 617 1220 561 1074 529 938 728 1605 785 1761 537 971 663 1363 823 1841 733 1624 677 1419 889 2085 Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 932 bhagavatI ArAdhanA puvvamakAridajoggo puvvamabhAvitajoggo puvarisINaM paDimAo puvvaM kAridajogo puvvaM tA vaNesi puvvaM sayamuvabhuttaM puvvaM sayamuvabhuttaM puvvAbhogiyamaggeNa puvAyariyaNibaddhA puvutta tavaguNANaM punvuttANaNNadare puvuttANi taNANiya pUyAvamANarUva viruvaM pRyAvayaNaM hidabhAsaNaM ca poggalagirimmiya pR0 gA0 227 193 baMdhaMto muccaMto 48 24 bADhatti bhANidaNaM 871 2002 bAdaramAloceMto 228 195 bAdara vAciga jogaM 103 63 bArasa vAsANi vi 677 1420 bArasa vihammi vi tave bAlaggivaggha-mahisa-gaya 864 1975 bAlattaNe kadaM savvameva 907 2160 bAlamaraNANi sAha 686 1451 bAlAdiehi jaiyA 207 159 bAle buDDhe sIse 877 2030 bAlo amejjhalitto 622 1231 bAlo vihiMsaNijjANi 167 125 bAhira karaNavisuddhI 706 1535 bAhirataveNa hodi hu bAhira saMgA khettaM 689 1463 bAhiM asaddavaDiyaM 660 1353 bIeNa viNA sassaM 386 524 bIbhatthabhImadarisaNa 833 1866 pR0 gA. 798 1791 304 378 409 579 896 2111 522 909 139 106 873 2012 547 1019 231 201 874 2016 862 1969 558 1060 547 1016 657 1342 251 239 569 1113 444 667 46.9 749 879 2039 phaliho va duggadINaM phAsidieNa gove sattA phAsehiM taM carittaM phiDiMdA saMtI bodhI battIsaM kira kavalA baddhassa baMdhaNe bahugANaM saMvego jAyadi bahuguNasahassabhariyA bahujammasahassavisAla bahutivvaduHkhasalilaM bahudukkhAvattAe bahupAvakammakaraNADavIsu bahuvigghamUsiehi bahuso vi juddhabhAvaNAe bahuso vi laddhavijaDe baMdhaNamukko puNareva baMdhavadhajAdaNAo bhagavaM aNuggaho me 237 213 bhajjA bhagiNI mAdA 778 1748 bhattaM khetaM kAlaM 255 245 bhattAdINaM tattI 695 1489 bhattitthi rAya jaNavada 796 1786 bhattI tavodhigaMmi ya 786 1764 bhattI pUyA vaNNajaNaNaM 796 1784 bhattaNa va pANeNa va 644 1299 bhatte vA pANe vA 557 1059 bhayaNIe vidhammijaMtIe 230 199 bhayamAgacchasu saMsArAdo 620 1225 bhallakie virattaM 651 1320 bhaMte samma NANaM 511 861 bhArakkaMto puriso 305 379 527 __927 260 257 450 685 439 650 164 119 87 46 403 565 310 397 234 203 682 1437 706 1534 692 1476 589 1172 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAraM Naro vahato bhAvANurAgapemANurAga bhAve sagavisayatthe bhiuDI tivaliyavayaNo bhiNNa payaDimmi loe bhIdo va abhIdo vA bhuMjato vi subhoyaNa bhUmi samaruda lahuo bhUmIe samaM kIlA bhogaNidANeNa ya sAmaNNaM bhogaradIe NAso bhogA citedavvA bhogANaM parisaMkhA bhoge aNuttare bhuMjiUNa bhogesu devamANussagesu bhogovabhogasokkhaM gAthAnukramaNikA 933 pR0 gA. pR0 gA0 796 1787 mahilAdibhogasevI 629 1250 465 736 mahilA purisamavaNNAe 533 951 901 2136 mahilA purisaM vayaNehi 536 964 661 1355 mahilAloyaNa puvvaradisaraNaM 611 1204 782 1754 569 1107 727 1604 mahilA viggho dhammassa 539 979 647 1312 mahilAvesavilaMbI 527 926 435 642 mahilAsu Natthi vIsaMbha 529 937 706 1536 mahukari samAjjiyamahu~ 482 779 624 1236 633 1264 mahulittaM asidhAraM 658 1346 624 1235 mahulittaM asidhAraM 741 1660 888 2076 maMtAbhiogakoduga 223 184 851 1936 maMdA huMti kasAyA 845 1906 747 1682 mA kAsi taM pamAdaM 464 734 626 1242 mA kuNasu tumaM buddhi 507 847 mANassa bhaMjaNatthaM 617 1221 mANI vi asarissa vi 521 905 599 1185 884 2061 mANI visso savvassa 665 1371 269 285 mANuNNayassa purisadumassa 528 933 567 1099 mANusagaditajjAdi 897 2115 689 1464 mANusabhave vi atthA. 512 867 457.711 mANusamaMsapasatto 650 1351 472 753 mANeNa jAi kularUva 614 1211 897 2116 mAdaM sudaM ca bhagiNI 565 1089 533 953 mAdAe vi ya veso 506 840 892 2095 mAdA dhUdA bhajjA 526 923 635 1268 mAdu-pidu-putta-dAresu 587 1141 412 591 mAyAe mittabhede 666 1379 461 724 mAyA karedi NIcA 667 1380 49 25 mAyAgahaNe bahudosa 568 1104 555 1051 mAyAdosA mAyAe 685 1450 841 1889 mAyA posei suyaM 783 1755 528 932 mAga va hoi vissassaNijjo / 504 834 540 987 mAyA vi hoi bhajjA 798 1793 maggujjovapaogA majjaNaya gaMdha puppho majjAra rasida sarisovamaM majjhaNha tikkhasUraM maNadeha dukkha vittAsidANa maNavayaNakAyajogehiM maNasA guNapariNAmo maNusAugaM ca vededi matto gauvva NiccaM matthayasUcIe jadhA madhumeva picchadi jahA mayataNhAdo udayaM mayataNhiyAo udaya tti maraNANi sattarasa desidANi maradi sayaM vA puvvaM mallassa NehapANaM mahilAkulasaMvAsaM mahilANaM je dosA Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 934 mAyAsallassAloyaNA mArasIlo kuNadi hu mAredi evamavi jo mAsamma sattame tassa mAseNa paMca pulagA micchattamohaNAdo micchatta mohidamadI micchatta vedarAgA micchatta salladosA micchatta sallaviddhAM micchattassa ya vamaNaM micchattaM aviramaNaM micchataM vedaMto micchattAsavadAraM micchAdaMsaNasallaM mitsuyaNAdI ya mukko viro kaliNA mukkhassa vi hodi madI muttaM ADhayamettaM meghahimapheNa ukkA meruvva NippakaMpA mokkhAbhilAsiNo mokkhAbhilAsiNo moNAbhiggahaNirado motUNa rAmadose mohaggaNAdimahA mohodayeNa jIvo mohodayeNa jIvo rakkhA bhaesu sutavo rakkhAhi baMbhaceraM rajjaM khettaM adhivadi raNabhUmI kavacaM rAma du bhagavatI ArAdhanA pR0 gA0 638 1279 487 794 488 798 543 1004 543 1003 462 726 785 1763 570 1112 639 1281 463 730 460 721 810 1819 77 40 818 1829 393 540 747 1681 76 39 541 995 rati rati rukkhe radaNAulA savagdhA radi- aradi- harisa-bhaya rayasedANamagahaNaM ravi - caMda-vAda- veDavviyANa rasapIdayaM va kaDayaM raMgagadaNDo va imo rAiNiya arAiNIesu gosAbhidA rAgavivAgasatahA rAgeNa ya doseNa ya rAgo doso moho 651 1321 770 1726 rAyAdimahaDDIyAgamaNa yA vi hoi dAso 550 1029 556 1054 ruddo parAsaro saccaI ya 705 1531 ruTThI paraM badhittA rUvaM subhaM ca asubhaM ruvANi kaTThakammAdiyANi 735 1634 728 1608 882 2053 357 453 282 313 689 1466 513 871 384 8411887 764 1715 rAMgo lobho moho rAgo have maNe rAmassa jAmadaggassa yadi kuDu rogaM icchejja jahA rogANaM paDigAro Natthi gANaM paDigArA diTThA rogAdaMkAdIhiM ya rogA ke suvihida rogAdivedaNAo rogA vivihA bAdhAo rogo dAridda vA 519 rosAiTTho NIlo roseNa mahAdhammo roheDamma sattIe pR0 gAthA 781 1752 537 969 481 778 130 9.7 772 1733 410 585 790 1769 169 129 395 544 591 1177 828 1856 524 914 571 1115 586 1164 669 1388 728 1606 745 1674 799 1795 566 1095 488 796 675 1412 556 1053 625 1240 773 1737 773 1736 309 393 699 1510 774 1743 722 1580 532 949 661 1354 677 1418 708 1544 Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lajjaM tado vihaMsaM lajjaM tado vihaMsaM lajjAe gAraveNa va laddhaNa ya sammattaM labhrUNa vi telokkaM laddha su vi tesu puNo laMdhijjaMto ahiNA liMgaM ca hodi abbhaMtarassa lINo vi maTTiyAe lessAsodhI ajjhavasANa logammi atthi pakkho logAgAsapaesA logo vilIyadi imo locakade muDattaM lobhe kae vi attho lobheNAsAdhatto pAvai dose lobho taNe vi jAdo loheNa pIdamudayaM va lobhe paDDhide puNa gAthAnukramaNikA pR0 gA0 vaDDhaMtao vihAro 294 342 vaNNaraNaulo vijjo 563 1080 vaNNarasagaMdhajuttaM 373 492 vattA kattA ya muNI 97 52 vadabhaMDabharidamAruhida 467 742 vadhabandharodhadhaNaharaNa 832 1864 vamigaM amejjhasarisaM 649 1317 vamidA amejjhamajjhe 657 1344 vamiyaM va amejjhaM vA 560 1068 vayaNakamalehi gaNiabhi 845 1905 vayaNapaDivatti kusalattaNaM 510 857 vavahAramayANaMto 792 1774 vasadIe palividAe 762 1711 vasadhIsu ya uvadhIsu ya 123 89 vaMdaNabhattImitteNa 680 1431 vAiya-pittiya-sibhiya 667 1383 vAdI cattAri jaNA 668 1384 vAdubbhAmo va maNo 370 488 vAyaNapariyaTThaNa pucchaNAo 508 851 vAyAe akahatA vAyAe jaM kahaNaM vAravadI ya asesA 841 1890 557 1057 vAhabhayeNa palAdo 531 946 vAhinva duppasajjhA 540 986 vikkhevaNI aNuradassa 531 943 vicchiNNaMgovaMgo 630 1252 vijjA jahA pisAyaM 696 1494 vijjA vi bhattivaMtassa 611 1203 vijjAvaccassa gaNA 127 93 vijjAharA ya baladeva 291 332 vijjU va caMcale pheNa 270 287 vijjU va caMcalAI 556 1056 vijjo sahamaMtabalaM 458 715 vijjhAyadi sUraggI pR0 gA. 269 283 577 1126 405 568 377 502 640 1283 487 795 545 1010 544 1007 546 1012 691 1473 522 906 358 454 710 1552 196 155 470 751 554 1047 445 668 175 136 881 2046 302 368 301 367 664 1368 648 1313 108 70 441 657 717 1573 475 760 468 747 695 1491 773 1738 806 1806 762 1712 772 1734 519 892 vairaMradaNesu jahA vagghaparaddho laggo vagdhavisacoraaggi vagghAdINaM dose vagghAdIyA ede vagyo sukhejja madayaM vacchIhiM avadavaNatA vajjaNamaNaNuNNAdagiha vajjedi baMbhacArI vajjeha appamattA vajjehi cayaNakappaM vajjho ya NijjamANo vaTaeNti aparidaMtA Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 936 pR0 gA0 265 273 773 1739 884 2062 268 280 viTThApuNNo bhiNNo viNaeNa vippahUNassa viNao puNa paMcaviho viNao mokkhAraM viddhattho ya aphuDido vidhiNA kadassa sassassa vimalAhedu vaMkeNa viyaDAe aviyaDAe viriyaMtarAyamalasattaNeNa vivahAhiM esaNAhiM ya vivihAo jAyaNAo vivvogatikkhadaMto visaehiM se Na kajjaM visayamahApaMkAula visayavaNaramaNalolA visayasamuI jovvaNa visayADavIe ummaga visayADavIe majjhe visayAbhisAragADhaM vissAkaraM rUvaM vIrapurisehiM jaM vIramadIe sUlagada vIrAsaNamAdIyaM vIrAsaNaM ca daNDAya vIriyamaNaMtarAya vIsatthadAe puriso vIsaMpaliyA paMcettha vIsapalatiNNimodaya vuDDo vi taruNasIlo veuvvaNamAhAraya vejjAvaccakaro puNa veDhei visayahedu vemANiesu kappovagesu vemANio thalagado bhagavatI ArAdhanA pu0 gA. 551 1037 voDhuM gilAdi deha 170 130 volejja caMkamaMto 142 111 vosaTracattadeho 170 131 ___ vaMdiya NisuDiya paDido va 435 641 469 750 sakkaM havijja daThTha 804 1800 sakkAraM uvakAraM 245 231 sakkAro saMkAro 685 1449 sakkA vaMsI chettu 257 249 sakkhIkadarAya hIlaNa 584 1160 sakkhIkadarAyAsAdaNe 569 1.08 sagaDAlaeNa vi tadhA 904 2148 sagaDo hu jaiNigAe 688 1462 sagaNatthe kAlagade 673 1407 sagaNe ANAkovo 570 1110 sagaNe va paragaNe vA 828 1855 saguNammi jaNe saguNo| 640 1286 saccammi tao saccammi . 796 1785 saccaM avagadadosaM 118 83 saccaM asaccamosaM 692 1479 saccaM vadaMti risao 531 945 saccittA puNa gaMthA 889 2084 saccitte sAharido 243 227 sacceNa jage hodi pamANaM 893 2100 sacceNa devadAo 563 1081 sajjhAyakAla paDilehaNAdi 492 803 sajjhAyabhAvaNAe 492 803 sajjhAyaM kuvvaMto 561 1071 sadi sAhassIo 882 2052 saDDhAe vaDhidAe 287 323 saNNAu kasAe vi 523 913 saNNA-gArava-pesuNNa 888 2080 saNNANadIsu UDhA 869 1994 satta tayAo kAlejja 535 961 530 942 514 874 338 436 734 1631 735 1633 886 2070 566 1094 867 1989 307 387 303 371 302 369 505 836 504 835 600 1186 504 831 583 1156 880 2043 505 837 504 833 881 2048 141 109 136 103 666 1375 . 284 318 274 300 575 1120 643 1297 549 1024 Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sattIe bhattIe satto vi Na caiva hado satthaM vahalaM levaDa sadabhisa bharaNI addA sadiAuge sadibale sadimalabhatassa vi kAdavvaM sadimaMto dhidImaMto saddasarUvagaMdhe saddavadINaM pAsaM saNa mao rUveNa sadde rUve gaMdhe sadda rUve gaMdhe sapariggahassa abbaMbha sappa bahulamma raNe samaNANaM Thidikappo samaNassa mANiNo samidakado dhadapuNNo samidA paMcasu samidIsu samidi diDhaNAvamA ruhiya samapaliyaM kaNisejjA samidIya guttI ya samidIya guttI ya sammattassa ya laMbhe sammattAdIcArA samma saNatumba sammaM kadassa aparissavassa sammaM khavaeNAlocidammi sammaM sudimahaMto sammAdivi sammAdiTThI viro sammAdiTThI jIvo sammohaNA kAla sayaNassa jaNassa pio sayaNaM mittaM Asaya gAthAnukramaNikA pR0 gAthA 280 306 676 1417 454 699 866 1983 257 251 698 1504 852 1937 sarajUe gaMdhamitto saravAsevi paDate sarasIe caMdigAe salilAdINi amejjhaM salilaNivuDhovva 150 116 449 684 sallavisakaMTa ehi 658 1347 387 525 674 1408 625 1239 sayaNe jaNe ya sayaNA sayameva appaNo so sayameva vaMtamasaNaM 690 1468 427 621 338 435 22 7 811 1822 585 1163 860 1961 702 1518 542 1000 274 299 822 1835 243 226 sallehaNA sarIre 37 16 857 1947 467 741 savvaguNa samaggANaM 79 43 savvaggaMthavimukko 8291859 savvajagajIva die savvajayajI vahidae savvatto vi vimutto savvattha appavasio savvattha itthavaggammi savvattha Nivviseso savvattha Nivviseso 68 31 859 1955 665 1373 511 860 sallaM uddharidumaNo sallehaNaM kareMto sallehaNaM kareMto sallehaNaM payAsejja sallehaNaM suNittA sallehaNAe mUla sallehaNA disA khAmaNA sallehaNA parissamamimaM sallehaNA yaduvihA sallehaNA visuddhA savicArabhatta paccavakhANa savicArabhattavosaraNa savvattha davvapajjaya savvattha hoi lahuga savvapariyAiyassaya 937 pR0 gAthA 516 879 879 2036 649 1318 660 1349 606 1196 806 1804 8081812 522 908 642 1292 311 410 266 274 217 174 335 427 448 679 680 448 106 67 744 1670 236 208 743 1669 258 252 104 65 871 2004 541 994 591 1176 306 383 305 382 292 337 589 1171 292 336 216 172 747 1684 216 172 588 1170 431 631 Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 938 pR0 gA0 828 1857 495 808 882 2050 604 1192 305 381 517 884 269 284 savvammi itthavamgammi savvasamAdhANeNa ya savvasamAdhi paDhamAe savvassa dAyagANaM savvaM adhiyAsaMto savva AhAravidhi savva pi saMkamANo savva bhoccA dhiddhI savvAsu avatthAsu vi savvAhAravidhANehiM sabukkassaM jogaM savva rase paNIde savva vi kohadosA savve vi gaMthadosA savve vi jaye atthA save viNijjaNaMto savve vi tiNNasaMgA savve vi ya uvasagge savve viya te bhuttA savve vi ya saMbaMdhA savvesimAsamANaM savvesi udaya samAgadassa savvesi sAmaNNaM savvesiM sAmaNNaM savvesu davva pajjaya savvesu ya muluttara guNesu savvo uvahidabuddhI savvo poggalakAo savvo poggalakAo savvo vi jaNaNe sayaNo savvo vi jahAyAse sasago vAha paraddho sasso ya bharadhagAmassa bhagavatI ArAdhanA pR0 gA0 567 1097 sahalaM mANusajamma 849 1926 sahasANAbhogiya duppa 861 1965 sahasA cukkara kalida 306 385 sahasANAbhogida duppa 743 1666 sahidaya sakaNNayAo 878 2033 saMkappaMDaya jAdeNa 580 1142 saMkhittA vi ya pavahe 452 693 saMkhejjamaMsaMkhejjagaNaM 544 1005 saMkhejjamasaMkhejjaM 739 1652 saMkhejjA saMkhejjANaMtA 849 1922 saMgAvi jahaNeNa va lahudayAe 236 279 saMgaNimittaM kuddho saMgaNimittaM mArei 665 1372 saMga parimaggaNAdI 669 1387 saMgo mahAbhyaM jaM 680 1432 saMgho guNasaMghAo 878 2034 saMjadakameNa khavayassa 389 529 saMjadajaNassa ya jamhi 700 1511 saMjadajaNAvamANaM 674 1411 487 792 saMjamaraNa bhUmIe saMjamasAdhaNamettaM 486 789 saMjamasiharArUDho 824 1844 saMjamamArAhateNa 733 1626 saMjamaheduM purisatta 733 1627 saMjogavippaogesu 746 1679 saMjoyaNamuvakaraNANaM 858 1950 saMjoyaNA kasAye 509 952 saMbhAva Naresu sadA 880 2041 saMtaM saguNaM kittijjaMtaM 880 2042 saMte sagaNe amhaM 781 1751 __ saMtA vi guNA ahitayassa 485 785 saMtA vi guNA katthaMtayassa 794 1777 saMto vi maTTiyAe 667 1383 saMthArapadosaM vA 726 1598 102 62 898 2122 581 1147 574 1119 587 1167 576 1124 457 713 438 649 196 154 298 357 826 1850 210 168 615 1214 614 1210 746 1680 496 809 889 2086 534 955 301 365 310 400 300 363 300 362 560 1069 339 442 . Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 939 pR0 gA0 668 1385 243 .225 288 326 556 1055 293 339 591 1178 713 1563 725 1593 428 623 555 1052 889 2082 126 92 552 1039 219 178 644 1302 saMthArabhattapANe saMpatti vivattIsu ya sapaliyaMka NisejjA saMbhara suvihiya jaM te saMbhUdo vi NidANeNa saMrabhasamAraMbhAraMbha saMraMbho saMkappo saMvAso vi.aNicco saMviggadare pAsiya. saMviggavajjabhIrussa saMviggassavi saMsaggIe saMviggaM saMviggANaM saMviggANaM majjhe saMviggo vi ya saMviggadaro saMvegajaNiya karaNA saMvegajaNidakaraNA saMvegajaNiya hAso saMveyaNI puNa kahA saMsaggIe purisassa saMsaggI saMmUDho saMsayavayaNIya tahA saMthArattho khavao saMsAra mahADAheNa saMsAramUlahedUM saMsArammi aNaMte saMsArammi aNaMte saMsAra visamadugge saMsAra samAvaNNA saMsArasAgarammi ya saMsArasAgarammi ya saMsArasAgare se saMsArADavi Nitthara saMsiThTha phaliha parikhA sAkedapurAdhivadI 118 gAthAnukramaNikA pR0 gA0 376 498 sAkedapure sImaMdharassa 632 1260 sAdhAraNaM savIcAraM 243 226 sAdhussa dhAraNAe vi 700 1512 sAdhu paDilA hedUM 637 1275 sAdhussa patthi loe 493 805 sAdheti jaM mahatthaM 494 806 sAma sabalehi dosaM 763 1714 sArIrAdo dukkhAdo 190 148 sAvajja saMkiliTTho . 311 402 sA vA have virattA 294 343 sAhU jadhuttacArI 189 146 siNhANabhaMguvvaTTha 297 355 siNhANabhaMguvvaTTaNehiM 297 355 sidimAruhittu kAraNa 286 320 siddhapuramuvallINA 468 744 siddhe jayappasiddha 268 281 siMgAra taraMgAe 441 656 soMdaM uNhaM taNhaM 564 1086 sIdAvei vihAraM 564 1087 sIduNha chuhA taNhA 604 1190 sIduNha daMsamasayAdi 694 1487 sIduNhAdavavAda 687 1457 sIdeNa puvva iriyadeveNa 461. 723 sIlaDhDhaguNahiMdu 780 1750 sIlavadIo succaMti 829. 1861 sIlaM vadaM guNo vA 689 1465 sIha timigila gilidassa 72 36 suipANaeNa aNusaTTi 337 432 sukkaM lessamuvagadA 341 448 sukkAe lessAe 809 1816 sucie same vicitte 683 1439 suciramavi NiradicAraM 241 222 suciraMvi saMkililaiM 53. 943 sujaNo vi hoi lahuo 568 1105 523 910 272 293 376 499 586 1165 577 1127 708 1549 306 384 541 992 486 788 773 1740 727 1603 852 1939 846 1912 889 2083 36 15 840 1885 295 347 Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 bhagavatI ArAdhanA suThukadANavi sassAdINaM suTThavi AvaipattA suThTha vi pio muhutteNa suThTha vi maggijjato suMDaya saMsaggIe suNNaghara giriguhA rukkha suttatthathirIkaraNaM suttaM gaNaharagathidaM suttAdo taM samma sudabhAvaNAe NANaM sudipANaeNa aNusaTThi suddhaNayA puNa gANaM suddhe sammatte avirado subahussudA vi saMtA subahussudo vi avamA sumaraNapukhA ciMtAvegA suyabhattIe visuddhA sulahA loe Adacha suvihiya adIdakAle suvihiyamimaM pavayaNaM sussUsayA guruNa suhaNikkhavaNapavesaNa suhasIladAe suhumaM va bAdaraM vA suhumaM va bAdaraM vA suhusAdA ki majjhA suhasIladAe alabhatta suhama kirieNa jhANeNa suhuma kiriyaM khu tadiyaM suhamammi kAyajoge suhumAe lessAe suMDaya saMsaMggIe sUhaggI Dahadi divA sUro tikkho mukkho pR0 gA0 687 1455 sUro tikkho mukkho 703 1522 sUlo iva bhettuM je 663 1364 sejjA saMthArayaM pANayaM ca 629 1248 sejjAgAsaNisejjA 561 1072 sejjovadhisaMthAraM 248 233 sedo jAyadi sileso 192 151 sevai NiyAdi rakkhai 69 33 sevadi NivAdi rakkhadi 69 32 sevejja vA akappaM 228 96 sesA ya hu~ti bhavA satta 338 438 so kadasAmAcArI 17 5 so kaMThollagidasilo 466 739 sokkha aNapAkkhattA 425 616 sogassa sarI verassa 655 1335 __ soccA sallamaNatthaM 670 1394 so NAma bAhiratao 851 1932 so Nicchadi mottuM je 369 484 so teNa paMcamattAkAleNa 722 1581 so teNa viDajjhaMto 77 41 so dasa vi tado dose 275 302 sodaNa uttamaTThassa 433 636 sodUNa kiMci saI 68. 1446 so bhiMdai lohatthaM 409 580 soyai vilapai kaMdai 410 584 soyadi vilapadI paritappadi solasa titthayarANaM 857 1946 685 1146 so sallehida deho 897 2114 so hodi sAdhu satthAdu 835 1873 839 1881 hatthiNApura gurudatto 896 2113 haMtUNa kasAe iMdiyANi 561 1072 hadamAkAsaM muTThIhiM 158 89 hammadi mArijjadi 521 904 hAsa-bhaya-loha-kohappa . pR0 gA0 578 1133 . 539 981 748 1688 280 307 335 426 551 1036 577 1129 523 912 448 677 94 49 430 629 651 1323 627 1244 538 977 453 696 250 238 651 1322 897 2118 339 440 417 608 449 682 580 1144 616 1216 581 1149 516 878 875 2022 884 2059 645 1304 709 1547 387 526 732 1627 580 1140 502 827 Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hAsovahAsakIDA himaNicao vi va gihasaya hiMsa aliyaM cojjaM hiMsAdi dosa magarAdi hiMsAdo aviramaNaM huMkAraMjali bhamuhaMgulIhiM hoi cautthaM chaTuTThamAi hoi Naro Nillajjo hoi sayaM pi visIlo hoi sutavo ya dIvo gAthAnukramaNikA pR0 gA0 564 1084 hoUNa arI vi puNo 767 1722 hoUNa baMmaNo sottio 664 1367 hoUNa mahaDDhIo 787 1765 hoUNa riU bahudukkhakArao 489 800 hodi kasAummatto 843 1898 hodi ya Naraye tivvA 237 212 hodi sacavakhU vi acakkhu va 736 1638 hodu sihaMDI va jaDI 527 928 hodi ya vesso 688 1461 941 pR0 gA0 783 1756 805 1801 800 1797 804 1799 652 1325 712 1560 522 907 505 838 666 1378 Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vijayodayA meM Agata padyoM aura vAkyoM kI anukramaNI Acelakko dhammo [vR0 kalpabhA0 gA0 6369] 326 Acelakko ya jo dhammo [uttarA0 23 / 29] 327 AjJApAyavipAkavicayAya dharmyam [ta0 sU0 9 / 36 ] AtmAnubhUtAnyapi na smaranti AdAya naidAghava ziraHsu AdAvaNAdijoga acelagassa lUhassa acelagANa lUhassa ajIva kAyA dharmAdharma [ta0 sU05/1] ajjhavasideNa baMdha [samaya0 262 ] ajJAnakASThajanitastava aNNANagehagArava ato na saukhyaM tadihAsti attA ceva ahiMsA atyalpamapyasya tadastu atthaM kahati aruhA anuvRtti kriyA bhASA andhazca pazyan badhirazca anyAvajJAdarAtikramANaM anyeSAM yo duHkhamajJo anyonyaghAtArthamanuprayAti anyonyato martyajanAcca anyonyarandhrekSaNanaSTanidrA adubhAja ahi kAdavvaM abdhyupamAnitajIvitadeve abhASakA ekorukA a AugavaseNa jIvo Acelakke ya Thido arasamarUvamagandhaM [ samaya 0 49 gA0 ] alAmbupattaM vA dArugapattaM avagrahItuM ca tathehituM ca asadabhidhAnamanRtam [ta0 sU0 714] asiSiH kRSiH zilpaM aha puNa evaM jANijjA [AcArA0 7|4|209] mA 327 327 36 490 677 421 803 489 351 70 715 769 345 345 721 720 721 38 197, 385, 390 802 483 14 324 769 498 482 325 50 330 Arta raudradharmyazuklAni [ta0 sU0 9128] AloyaNA ha divasiga i idaM sada vaMdiyANaM [ paJcAsti0 1] iti satatamapohyamAna ityevamAdiH zubhakarmacintA ityevamAdyAH suguNA indracApataDidambudharANAM iriyaM goyara sumiNAdi Izitu suranRNAmayatnataH u ucchvasanaM zramajaM nRpate'pi utkSipeyuravanIM mahAbalAt uttama saMhananasyaikAgra [ta0 sU0 9 45 ] upapattibalAdarthaparicchedo nayaH e ekAgracintAnirodho dhyAnam [ta0 sU0 9|5] ekendriyadvIndriyatAM bhaveSu ekAntaduHkhaM nirayapratiSThA ekena janmasvaTatA prameyaM 752 719 801 109 754 332 3 348 817 715 800 333 801 802 801 395 uppaNNAppaNNA [mUlAcAra 7 / 125] uvasappaNI avasappiNI [sarvArtha * meM udhRta] 792 752 17 439 769 351 351 Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 419 vijayodayA meM Agata padyoM aura vAkyoM kI anukramaNI egadhamme pavattANaM [utta02330] 327 go'jAvikAdyaiH parimarghamAnA egeNa tAva kappeNa 327 gambhIravAsiNo pANA etAH karmabhuvo jJeyAH 482 ettha du ujjugabhAvA / ghnanti chindati bhindanti esa surAsura [prava0 sA0 1] 3 ghrANaM vinA gandhamayo hi . 427 769 817 715 483 291 719 133 kappaThido'NukaMpI 203 caryAmanAryAcaritAmadhairyA kappaThido bhuMjadi 204 cArittaM khalu dhammo [prava0 sA0 117] kappaThidaM bhuMjadi 204 kampanaiH kaNayaizcakra karmabhUmiSu cakrAsra chiddhi bhiddhi tudAkarSa karmabhUmi samutpannAzca 482 chinnaiH zirobhizcaraNaizca bhagnai 719 kaluSacaritainaSTajJAna 795 kasiNAiMvattha kaMbalAI [nizItha] 334 jadi suddhassa ya baMdho 490 kAotika bhUdikamme 855 jamhA viNedi kamma 143 kAkiNyAmapi gaNayan 350 jAtyA mato yaH kulAdvApi 345 kAye pAtini kA rakSA jAtyandhamUkA badhirAzca bAlA kASThamagnimanilaM jalaM 621 jAdaM sayaM samattaM [prava0 sA0 1159] kASThazailazilArUpa 711 jIvAjIvAsravabandha [ta0 sU0 114] kiM darpaNenAvRtalocanasya 768 jIvAnna hanyAM na mRSA vadeyaM 816 kuryAnna tanmadagajodhRtadattavegaH 799 je Nittha hu laghusigA 331 kulaM ca rUpaM ca yazazca 888 jyotirvibhUSAn gaganapravezAn jya 801 ko'dhikAraH sukuleSu 619 kSudrAH santi sahasrazaH ThAvaNio Ayariya 332 kSudhAbhibhUtasya hi 352 khamaNo yANesaNo Na kahejjo dhammakahaM khaMtI maddava ajjava Naggassa muMDassa ya [davai0]] 327 Na siNhAyaMti tamhA te 419 gai iMdiye ca kAye [mUlA0 1197] / 18 Na me NivAraNaM 327 gadimadhigadassa deho [paJcAsti0 129] 137 NAkaNa abbhuvecca 330 garbhakRtAmapi te duravasthA NANa saNacaritta gAratthI aNNatithi 204 NANI kammassa khayattha 490 gItavAdyatatitUryaninAdai - 800 Nidda va bahu maNNejja 277 guNairanekairapi saMyutAM striyaM 804 NirayAdi jahaNNAdisu [bA* aNu0 28] 788 guptisamitidharmAnuprekSA [ta0 sU0 9 / 2] 125 Nehuttupidagattassa [mUlAcAra0 236] 710 299 332 llh ll lh lm lm h llh llh 86 Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 944 bhagavatI ArAdhanA dRSTaH kvacitpravararatnavibhUSaNo 622 99, 181 dRSTAH kvacitsuramanuSyagaNapradhAnAH 799 324 dRSTAntasiddhAvubhayovivAde [sva0 sto0 54] 41 351 dRSTu hitaM zrotumathehitaM ca 769 149 dvidheha buddhi pravadanti 768 348 719 754 106 tattvArthazraddhAnaM [ta0sU0 12] tattha ese hirimaNe tatra kajIvaH sakhabhAgamekaM tatsthaiyAthaM bhAvanA tisU0 7.3] tatsevA yadi na syAnna tathA prakAro vikalendriyANAM tathA prakArairanyaizca tatheha sarva paricintyamAnaM tadaviratadezavirata [ta sU0 9 / 34] tadbhAvaH pariNAmaH [ta sU0 5 / 42] tamaHpravezo'mbhasi majjanaM tasmin svadehe paribAdhyamAne tAnapi cAsu patet kSudaniSThA tAledi daleditti va taleva [kalpa0] tiSTha dAseva hanti tvAM tIrthAdavAptaM zrutamasti yasya te'vadhinA vidhinA bahu taistaiH prakAraiH satataM samantA tyAgAdbhogAdeva samutthaM trilokamallAH 346 720 420 na kevalaM te paraloka 271 715 na khu tividhaM tividheNa 160 352 nagnaH preta ivAviSTa: 628 na necchati dvaSTi na 821 na vAJchati zrotumihAdareNa 820 330 na sevituM rAgavazena vAJchati 821 nAntargato'tha na bahi 354 802 nArakAstatra te'nyonyaM 715 573 nAlaM vizAlaM nayanaM tRtIyaM 770 716 nimajyamAnA udabindunApi 719 768 nirIkSya na dveSTi 803 nizamya na dvaSTi yadRcchayApi 820 niSevya na dveSTi yadRcchayApi 804 niSevya na dveSTi yadRcchayApi 820 niSeviturAgavazena kAMkSati 820 nRpazca dAsaH zvapazca vipro 619 204 776 paDikamaNaM gadiya 332 421 paDilekhaM pAtrakaMbalaM 323 348 paDilehaNa pAdapuMchana [AcA0 2 / 5] 323 paDhamammi savvajIvA [Ava0 sUgA0 91] 330 801 paramaciya vigaliMdiya 154 - paricattesu vatthesu 326 350 pAvakAcalamuran vanAvanI 801 160 pAsattho sacchado . 801 pittaprakopena vidahyamAne 352 815 pIThikA saMdapalyaMke 49 puNyAsravaM sA trividhAnukampA 721 puragrAmAdayo yatra 483 271 134 daThUNa va sodUNa datvA dyAvApRthivyo dappa pamAda aNAbhoga darzanamAtramapi satAM dAnena tiSThanti divyavIryabalavikramAyuSo duuNadaM jahAjAdaM [mUlA0 7104] durjeyo bhavati nareNa duvidhaM puNa tiviheNa dUramapyatipatanti lAghavAt dezapravRttirgRhiNAmakRtsnAt deho bhavotti vuccadi daMdahyamAnAzca davAgnivegaiH 419 Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 945 802 715 9 351 352 350 352 s s l 345 s 290 m w_MAA vijayodayA meM Agata padyoM aura vAkyoM kI anukramaNI puvvagahidaM pi NANaM 139 mAlyargandhaH sukhamanuliptA pRthivyaptejo ___ 5 mithyAdarzanAvirati [ta.sU0 8 / 1] pRSTo'pyanyai 345 muSTibhiryaSTibhirloSThaH paMcavadANi jadINaM 159 mUtrapathAdazuceratiduHkhaM prapAlya saMyamaM yatra 482 mRgapAsanamastakopa prapIyamAne'mbuni pAtito 803 mRtyukRtaM ca vicintya prabandhe pAtayAmyenaM 716 pramattayogAt prANavya [ta sU0 713] 605 yaccApadaH saukhyamitISyate'tra pramAdalopArthamato narebhyo yatazca nakAntasukhapradAni pramIyate hyambu tRSAprazAntya yatpApe bhRzamahite karoti pravikAzaya vaktrapaGkajAni 800 yatra nAryo narAzcaiva pravizya janmodadhimadhyamevaM 720 prANabhRtAmiha madhyamalokaiH yatra prakRtibhadratvAt 802 yatsarasaukhyamanApya vibhAve prApnotyupAttAdiha prAya ityucyate loka yathANukezopahate'pi bhojane yathA na bhAyAccalamaulimAlo yathAhamacelI phullapaGkajasamairatha hastai yadi santi guNAstasya yadazAdiprahatairgajAzca bandhaH ko vA ko'thavA 346 yadyekadehavahane labhate'pavAda balAyuSI rUpaguNAzca 346 yasya guNasya bhAvAd buddhi tava viguvva 70 yeSAM na mAtA na pitA yastu prApyApyu bhaveSvananteSu sukhe tathApi 351 yaH sahasA bhayamabhyupAyi bhUdIya va dhUlIyaM vA 855 bhUtvAmulasyAsaMkhyeya 423 bhUtvA'yaM sundarataropi ratto vA duTTho vA 350 rUparasagandha bhUtvA manuSyapatayaH rogajarAdivikalatvavihInA roSeNa mAnena ca mAyayA ca majjayaMtI jalIbhUya 716 matiH smRtiH saMjJA [ta0sU0 1113] 378 matyAyutAnAmalametadeva 721 liGgaM gRhItvA mahatAmRSINAM loko nA'yaM nAparo nApi cAtmA madyatUryAmbarAhAra 482 mahAguhA bhImatamaH pravezAt 770 mAtrAviyoge'pi satIha 720 vane mRgAstoyatRNaprapuSTAH mA bhaiSTa mA bhUttava duHkhajAtaM 720 vane mRgebhyaH pizitAzanebhyo 326 301 721 799 720 345 803 489 22 803 816 817 346 721 721 Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 719 800 . 791 354 802 274 348 619 349 348 za 946 bhagavatI ArAdhanA varAGganAGgAni va rAgacodito 820 sarvopasargAniha mokSakAmA varisaM cIvaradhArI [bhAvanA] 324 sarvatazca vimalAmbara varNa vavahAre sammatte 61 savvammi logakhitte [ vA0 aNu0 26 ] vAtapittakaphajaiH parimuktaM 800 saMghAtajaM prazithilAsthi vAyuprakopajanitaiH kaphapittajaizva 354 saMpUryAzAH svasurabhigandhe vighnakaraNamantarAyasya [ta. sU0 6 / 27] 2 saMvAsavedaNopAda viyojitA Atmasutaizca bAla 121 saMsArocchedakarI viradI sAvagavaggaM ca 330 saMsAravAse bhramato hi viSayasukhapratibaddhalolacitto 812 sAdhUnAM zivagatimArga viSayA janitendriyotsavA 812 sAdhUpasevanaM yadi siddhaM siddhaDhANaM [ sanmati0 11 ] zaGkAkAMkSA vicikitsA [ta0 sa0 7 / 23) 38 sukhenaivaM jIvanto zatrumitramudAsIna 715 sudRSTayo vApi kudRSTayo vA zarIrasaukhyAya na yazca sevate 821 sudurlabhaM mAnuSajanma - zItApanutprAvaraNaM ca dRSTa 352 suhamA santi pANA zIte nivAtaM salilAdi 719 sUkSmaiH zarIrairapi te zukra siMghANaka zleSma 482 sese puNa titthayare [prava0 sA0 1 / 2] zukle cAdye pUrvavidaH [ta. sU0 9 / 37] 137 solasavidhamuddazaM [kalpa.] zubhaM na jighrAsati 820 saukhyaM vAMchannAtmano zravaNavikalo vAgdhInojJo stanaMdhayAnsvAnapi bhakSayantaH zreyo'rthinA hi jinazAsana [varAGga 1113) 390 strImudrAM makaradhvajasya [zR0za0] zreyAH kathaM na yatayo 348 sthAnazramasyauSadhamAsanaM ca zvazRgAlavRkavyAghra 715 svabuddhimAtrAmapi svabhAvapApAH kukavIritAbhiH sacelago sukhI hodi 326 svAbhAvikI yasya mativizuddhA saddAdisu vi pavittI 333 svargazca mokSazca mayopadiSTA samaNaM vaMdejja medhAvI 367 samudradvIpamadhyasthA 483 hayakarNA gajakarNA sammatta NANa daMsaNa[ ] haritataNosahigucchA samyagdarzanajJAnacAritrANi [ ta0 sU0 11 ]367 / / hirimaNe vA juggide samyagdRSTi zrAvaka viratA [ta0 sU0 9 / 45] 47 hiri hetukaM va hoi saraH pravizyeha yathA naraH 720 hiMsAnRtasteyaviSaya [ta sU0 9.35] 720 327 795 720 347 352 769 721 768 828 15 483 573 328 325 754 Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAribhASika zabdAnukramaNI 152 5,858 246 197 237 471 86 19 247 855 236 AgamabhAva sAmAyika AgamabhAva siddha AgamabhAva arhan AgamabhAva namaskAra AcArya AjIva (doSa) AjIva kuzIla (muni) AjJAvicaya AdAna nikSepa samiti AdyantamaraNa AdhA karma AlocanA AvIcimaraNa AsurI bhAvanA 09 758 81 246 53 245 53 758 113 223 245 acchejja ( doSa) athAlanda vidhi addhAnazana addhAyu anazana anazana ke bheda anabhigRhIta mithyAtva anAyatana anisRSTa (doSa) anubhavAvIcikAmaraNa apAyavicaya (dhyAna) apavAdika liMga aprazasta rAga abbhovabbha (doSa) abhigRhIta mithyAtva abhinna dasapUrvI abhiyogya bhAvanA abhyAhiDa (doSa) arthazuddhi arhanta avarNavAda avadhimaraNa avamodarya sanna (muni) A AkSepaNI kathA Agamadravya namaskAra Agamadravya pratikramaNa Agamadravya siddha Agamadravya arhana AgamabhAva namaskAra AgamabhAva pratikramaNa 248 876 147 158 53 162 162 iMgAla (doSa) iMginI maraNa indriya 223 246 IryAsamiti 145 uttara guNapratyAkhyAna utthita niSaNNa ( kAyotsarga) 19, 237 utthitotthita ( kAyotsarga) 853 udgama doSa uddesiga 440 utpAdana doSa 470 udbhinna ( doSa) udyavana udyotana 84 unmizra doSa 471 upakaraNavakuza 156 upAdhyAya 245 245 246 246 248 854 86 Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 948 bhagavatI ArAdhanA pa0 ubhaya zuddhi upamA satya uvasaMpA samAcAra 201 380 37,147 ekatva vitarka avIcAra ekatva bhAvanA ekAnta mithyAtva eSaNA samiti 86,379 247 osaNNa maraNa pR0 145 ga 602 gaccha pratibaddha athAlandaka giddhapuTTha maraNa gupti 837 834 cAritra 46 cAritrAcAra 604 cikitsA doSa caitya avarNavAda caitya varNa janana cyAvita . 113 cyuta ( zarIra ) 67 cheda (prAyazcitta) 55 janapada satya jina kalpa jina vacana jIvAdhikaraNa jJAyaka zarIra arhannAma 155 jJAnAcAra 357 88 471 470 autsargika liMga aupazamika samyaktva 205 222 147 19,242 494 84 ~ 86,319 10 158 Thavida 141 kakva kuzIla kandarpa bhAvanA kaSAya kAyakleza kAyagupti kAyotsarga kAla pratikramaNa kAla pratisevanA kAla pratyAkhyAna kAla saMsAra kilviSa bhAvanA kuzIla muni kuhana kuzIla kautuka kuzIla (muni) kSAyika samyaktva kSAyopazamika samyaktva kSetra pratikramaNa kSetra pratisevanA kSetra pratyAkhyAna kSetra saMsAra 342,791 222 tadbhava maraNa 854 tadvayatirikta dravyAhana 855 tapAcAra 854 tyakta (zarIra) 84 86, 319 471 67 darzanAcAra 155 dAyaka doSa 156 dUta karma doSa 158 deha bakuza 342,790 dravya krIta 248 247 844 246 Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAribhASikazabdAnukramaNI pR0 dravya pUjA dravya pratikramaNa dravya pratisevanA dravya pratyAkhyAna dravya prANa dravya zalya dravya zriti dravya saMsAra dharma dharma avarNa vAda dharma varNa janana dharmAnukampA dharmadhyAna dhAtrodoSa dhUma doSa dhRtibala bhAvanA 248 87. nistaraNa no Agama dravya namaskAra 470 no Agama dravya vyatirikta karma pratikramaNa 156 no Agama dravya pratikramaNa 156 no Agama dravya tadvayatirakta karmasAmAyika 153 394 no AgarA no Agama dravya sAmAyika 153 217. no Agama dravya siddha 5,85 341,789 no Agama bhAva caturviMzatistava , 154 no Agama bhAva namaskAra no Agama bhAva pratikramaNa 156 no Agama bhAva sAmAyika 153 no Agama bhAva siddha 814 769 paNDita maraNa 247 pariyaTTa 2,246 201 . parihAra saMyama vidhi 234 pAdukAra 246 pAdopagamana maraNa pArzvasthamuni 854 470 pAhuDiMga 246 pAmiccha (doSa) 246 157 prAyogyagamana maraNa 601 pihitA (doSa) 248 153 pUtika (doSa) 245 4,84 pRthaktva vitarkavIcAra 835 248 pratikramaNa 20, 30, 155, 157 pratiSThApanA samiti 605 247 pratItyasatya 601 855 pratyAkhyAna 157 pradeza vIcikAmaraNa 33 prapAtana kuzIla 855 440 prayoga vinaya 155 pramANAtireka doSa 248 163 pravacana mAtA 83 155 nAma arhan nAma namaskAra nAma pratikramaNa nAma pratyAkhyAna nAma satya nAma sAmAyika nAma siddha nikSiptA ( basati) nidAna nimitta doSa nimitta kuzIla nirvahaNa nirvANa nirvejanI kathA niHzalya niSaNNa-niSaNNa ( kAyotsarga) 53 607 Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 950 bhagavatI ArAdhanA pR0 prazastarAga prasenikA kuzIla 95 855 __ yathAcchanda muni yoga 44 balAyamaraNa bAla paNDitamaraNa bAla maraNa 57 rasa parityAga 3 rUpasatya 19, 238 601 595 247 154 246 57 bhakta pratyAkhyAna bhakti bhava saMsAra bhavAyu bhAva krIta bhAva pUjA bhAva pratyAkhyAna bhAva prANa bhAva zalya bhAva zriti bhAva satya bhAva saMsAra bhAvi pratikramaNa bhAvi sAmAyika bhAvi siddha bhASA samiti bhUti kuzIla (muni) 440 20, 30 47 758 20, 244 27 214 156 vikAra 158 vacana gupti 87 vaNigavA doSa 342 vandanA 49 varNa janana vasaTTamaraNa 87 vikSepaNI kathA 158 vinaya viparIta mithyAtva 394 vipAka vicaya 217 vippANasa maraNa 601 vivikta zayyAsana 341, 792 viveka viveka (ke bheda) 153 vItarAgasamyagdarzana 5, 85 vIryAcAra 600 vRttiparisaMkhyAna vaiyAvRtya vyaJjanazuddhi vyavahAra satya 246 245 zaGkita doSa 815 zuddhanaya 27 zruta 247 zruta avarNavAda 158 zruta bhAvanA 247 zruta varNajanana 86, 319 19, 240 144 601 595 247 manogupti mAlAroha mizra (doSa) mizrAnukampA mUla (prAyazcitta) mUla karma doSa mUla guNa pratyAkhyAna mrakSita doSa Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAribhASikazabdAnukramaNI pa0 3 55 193 248 92 150, 155 saMbhAvanAsatya saMmUrchanAkuzIla saMmoha bhAvanA saMyojanA saMvejanI kathA saMzaya mithyAtva saMsakta (muni) saMstava doSa saMsthAna vicaya sattvabhAvanA samiti sammati satya sarAga samyaktva sarvAnazana sarvAnukampA sarvAvadhimaraNa sazalyamaraNa 855 sAmAcArI 224 sAhAraNa doSa 495 sAdhu avarNavAda 441 sAdhu varNajanana 47. sAmAyika 856 siddha avarNavAda 247 siddha varNajanana 758 sUkSmakriya dhyAna 231 sthApanA pratikramaNa 37, 148 sthApanA pratyAkhyAna 601 sthApanA satya 96 sthApanA siddha 237 sthApanA sAmAyika 614 svAdhyAya 88 838 155 158 601 5, 84 153 178 Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ azuddhi-zuddhi patraka pR0 paM0 azuddhi zuddhi pR0 paM0 azuddhi zuddhi 2 10 rasa prakaSaH rasa prakarSaH 449 8 jattha jassa 7 4 carcitami cacitamiti 450 10 tellakAyAdasIhiM tellakasAyAdIhiM 10 2 caritami carittaMmi 468 2 zIlaM sIlaM 14 13 jJAnabhe jJAnabhede 496 14 tasmAndi tasmAdi 47 10 vastusvarUpAva- vastusvarUpAnava 502 1 kakkassa kakkasa 59 11 giddhatuTTha giddhapuTTa 537 11 diTTaMpi diTuMpi Na 72 6 AkazaM AkAzaM 565 1 iMdiyakasaya / iMdiyakasAya 167 4 iccevamAni iccebasAdi 606 7 paDate paDate 167 8 pUyAvayaNa pUyAvayaNaM 628 12 svanannivi svananniva 171 4 AyArajIva AyArajIda 633 9 ajjhaparadI ajjhapparadI 255 14 lAghava lAghavaM 647 7 maru 298 3 vAsattha pAsattha 671 13 Aiddha Abaddha 300 10 saMto saMtA 699 1 kaDubaM 304 1 varassa parassa 716 9 pAtayApyenaM pAtayAmyenaM 313 17 salla uddhAradu sallaM uddharidu / 723 15 jaMte jaM te 326 8 upasargasa upasargaH sa 738 11 puNariva puNaravi 360 2 kilAmidaMgo gilAmidaMgo 741 1 NimiseNa NimesaNa 377 11 maisapaNNo maisaMpaNNo 783 12 koha koi 392 8 AgheNa ogheNa 869 7 bhayavaMto bhayavaMtA 402 10 kiriyamma kiriyamma 3 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6444.4 13 turu * . . . . . . * * kaDugaM Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________