Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ arrmmmmmmmmmmmaarraammailllaimmmmmmmmmmmum jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAlajI-mahArAja viracita prakAzikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtam Kmm hindI-gurjara-bhASA'nuvAdasahitam FRON jambUdvIpaprajJaptisUtram (prathamo bhAgaH) @@ niyojakaH saMskRta-prAkRtajJajainAgamaniSNAta-priyavyAkhyAni paNDitamuni-zrIkanhaiyAlAlajI mahArAjaH prakAzaka: se@@@@@@ a0 bhA0 zve. sthA0 jainazAstroddhAra samiti pramukhaH zreSThiH zrI baladevabhAI DosAbhAI paTela mahodayaH mu. ahamadAbAda prathama-AvRttiH prati 1200 vIrasaMvat vikramasaMvat 2506 2036 mUlyam-ru0 40-0. isvIsan 1980 GODDOOOOOOOOOOOOptimaemmammohammam wil.jainelibravon P ale Persand Use Only
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtra bhAga 1 kI viSayAnukramaNikA anukramAMka viSaya pRSThAka 3.-8 rams, 12..16 17.-22 22-34 35-:43 44--49 49-55 prathama vakSaskAra 1 maGgalAcaraNa 2 prastAvanA namaskAra nikSepa gautamasvAmI kA varNana 5 jambUdvIpake sambandhameM praznottara 6 jambUdvIpa kA prAkArabhUtajagatIkA varNana padmavaravedikA ke bahirbhAgastha vanaSaNDa kA varNana 8 vanakhaNDa kI bhUmi bhAga kA varNana 9 jambUdvIpa kI dvArasaMkhyA evaM dvAroM ke sthAna vizeSa kA varNana 10 bharatakSetra ke svarUpakA varNana 11 dakSiNArdha bharatavarSakA nirUpaNa 12 dakSiNArdhabharata kA sImAkArI baitADhya parvata kahAM hai ? usakA kathana 13 vaitADhaya parvatake pUrva pazcima bhAgameM Agata do guphAoMkA varNana 14 Abhiyoga do zreNIkA nirUpaNa 15 siddhAyatanakUTakA varNana 16 dakSiNArdha bharatakUTakA nirUpaNam 17 vaitADhaya nAma honeke kAraNa kA kathana 18 uttarabharatArddha kA svarUpa varNana 19 uttarArdhabharatameM RSabhakUTaparvatakA nirUpaNa dUsarAvakSaskAra-prathamAraka 20 kAlake svarUpakA nirUpaNa 21 suSamAsuSamAnAmakI avasarpiNI kA nirUpaNa 22 kalpavRkSake svarUpakA kathana 23 suSamasaSamAkAlameM utpanna manuSyoM ke svarUpakA kathana 24 suSamasuSamAkAla bhAvi manuSyake AhArAdikA kathana 25 yugaliyoM ke nivAsa kA nirUpaNa 26 suSamasuSamA kAlameM gRhAdike hone ke saMbandhameM praznottara 27 suSamasuSamAdikAla meM rAjAdike viSayameM praznottara 28 usakAlameM AbAha vivAhAdi viSayameM praznottara 29 usakAlameM zakaTAdike astitvasaMbandhI praznottara 30 usakAlameM gartAdike sambandhameM praznottara 64-75 75-82 82--92 92-106 107--117 117--130 130-132 133-139 140-148 149-183 184-198 199-222 222-240 241-254 254-257 258-263 264-270 271-275 275-280 281-284
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ 31 usasamayameM Dimba upadravasambandhI praznottara 285-291 32 usakAlake manuSyoMkI bhavasthityAdi kA nirUpaNa 291-299 dUsarA Araka 33 suSamAnAmake dUsare ArekA nirUpaNa 299-390 34 suSamAnAmake AremeM bhavasthitikA nirUpaNa tIsarA Araka 35 tosare Arakake svarUpakA kathana 314-323 36 suSamaduSSamAkAlake antima tribhAgameM loka vyavasthA kA kathana 324-327 37 kulakaratA ke prakArakA kathana 327-333 38 RSabhasvAmI ke trijagajjanapUjanIyatA kA kathana 333-356 39 RSabhasvAmIke dIkSAgRhaNa ke anantarIya kartavyakA kathana 356-367 4. bhagavAna kI zrAmaNyAvasthAkA varNana 368-374 bhagavAnako kevalajJAna prAptikA kathana 374-384 42 RSabhasvAmI ko kevalajJAnotpattike anantarIya kAryakA nirUpaNa 384-397 43 bhagavAna ke janmakalyANakAdikA nirUpaNa 397-399 44 bhagavAnake nirvANake bAda ke devakRtyakA nirUpaNa 399-41. 45 bhagavAnake nirvANake anantara IzAnendra ke kartavyakA kathana 411-418 46 64 indroMke AgamanAnantara devendra zakake kArya kA kathana 418-421 47 bhagavAna Adike kalevarake snapanAdi kA nirUpaNa 421-426 48 bhagavAna Adike kalevara citAmeM rakhane ke bAdakA zakrAdike kArya kA nirUpaNa 426-434 49 asthisaMcayake bAda kI vithI kA nirUpaNa 434-440 caturtha Araka 5. caturtha Araka ke svarUpa kA kathana 441-446 pAMcavAM ArA 51 paMcama Araka ke svarUpakA kathana 447-452 chaTThA Araka 52 chaTTe ArekA svarUpanirUpaNa 452-483 53 utsarpiNI ke duSSamA ArakameM avasarpiNIke duSSamA Arakase viziSTatAkA kathana-484-494 54 utsarpiNI duSSamAkAlake manuSyoM ke kartavya evaM AkAra bhAvapratyavatArakA kathana -494-499 55 duSpamasuSamA kAlako varNana - 499-511 tIsarA vakSaskAra 56 bharatavarSa nAma hone ke kAraNa kA kathana 512-516 57 bharata cakravartI ke utpatyAdikA nirUpaNa 516-526 58 bharata cakravartI ke digvijayAdikA nirUpaNa 527-548
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ 59 bharata cakravartI ke gamana ke bAda unake anucara varga ke kAryakA nirUpaNa- 548-568 60 aSTAhikA samApta karake Ageke kArya kA nirUpaNa 568-584 61 bharatacakrIke snAnAdise nivRtta honeke anantara kAryakA nirUpaNa 584-598 62 mAgadhatIrthAdhipatikA bharatacakrI ko bheTapradAna kA nirUpaNa 63 bharatacakrIkA varadAmatIrtha ke pratigamanakA nirUpaNa 610-619 64 vardakIratnako AvasathAdibanAnekI AjJA karane para varddha kIratna ke kauzalyakA varNana- 619-627 65 rathavarNana pUrvaka bharata mahArAjA ke rathAvarohaNakA nirUpaNa 627-643 66 siMdhUdevI ko sAdhane kA nirUpaNa 643-654 6. vaitADhayagirikumAradeva ke sAdhane kA kathana 654-663 68 suSeNasenApati ke vijaya kA varNana 663-688 69 tamisrA guhA ke dvAra ko udghATana karane kA nirUpaNa - 688-721 70 unmagna nimagnanAma ko mahAnadI ke jalAzayakA nirUpaNaevaM uttarAdhabharata jitanekA nirUpaNa 721-740 71 bharata mahArAjAke sainyako sthitikA kathana 740-759 72 ApAtacilAtake devoM ke upAsanA kA nirUpaNa 760-772 73 varSA ho jAne ke bAda bharatamahArAjA ke kArya kA varNana 773-780 74 bharatamahArAjAke sainya ko sthiti kA varNana - 781-788 75 sAtarAtri ke bAdakA vRttAMta varNana 789-806 76 uttaradizAke niSkUTajitanekA evaM RSabhakUTa ko jitanekA varNana 806-820 77 namI evaM vinamI nAmake vidyAdharoM ke vijayakA varNana 820-834 78 bharata mahArAjA ke digyAtrA tathA dakSiNArdha meM bharata ke kAryakA varNana 834-865 79 rAjyoM ke jitane ke bAdakA bharatamahArAjA-ke kArya kA varNana 865-889 8. apanI rAjadhAnI meM Aye hue bharata mahArAjA ke kArya kA nirUpaNa - 890-908 81 bharatamahArAja ke rAjyAbhiSeka viSayakA nirUpaNa 909-957 82 bharatamahArAjAke ratnotpatti ke sthAna kA nirUpaNa 957-959 83 chahoMkhaMDoM ke pAlana karate hue bharatamahArAjA ko pravRti karane kA nirUpaNa- 959-977 84 prakArAntara se bharatanAmakI anvarthatAkA kathana 978-980 samApta
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ AdhamurabbIzrIo zeTha zrI zAMtilAla maMgaLadAsabhAI amadAvAde (sva.) zeThazrI zAmajIbhAI velajIbhAI vIrANI-rAjakoTa (sva.) zeThazrI chaganalAla zAmaLadAsa bhAvasAra-amadAvAda zeTha zrI popaTalAla mAvajIbhAI-mahetA jAmajodhapura zeThazrI rAmajIbhAI zAmajIbhAI vIrANI-rAje keTa bacce beThelA-lAlAjI kizanacaMdajI sA.jauharI ubhelA-suputra ci. mahetAvacandajI sA. nAnA--anilakumAra jaina doyattA dilhI
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ AvamurabbIzrIo mAnavatA Adha surai- zeTha zrI. mANekalAlabhAI mamulakhubhAI mahetA - ghATakopara-mumbaI. (sva.) zeThazrI harakhacaMda kAlIdAsa vAriA bhANava8. (sva.) zeTha raMgajIbhAI mehanalAla zAha amadAvAda, (sva.) zeThazrI dinezabhAi kAMtilAla zAha amadAvAda zeThazrI jesiMgabhAI pAcAlAlabhAI svazeThazrI AtmArAma mANe kelAla amadAvAda amadAvAda
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ Aghamu27-mIzrIo sva.za:zrI haridAsa sanApaya sva. zeTha zrI tArAcaMdajI sAheba gelaDA madrAsa. bhAta zeThI cImanalAlajI akhabhacaMdajI ajItavAle saparivAra zeTha zrI kIzanalAlajI phulacaMdajo luNiyA beMgaloravAle bacce beThelA-moTAbhAi zrImAn mUlacaMdajI javAhIralAlajI baraDiyA bAjumAM beThelA-bhAI mizrIlAlajI baraDiyA ubhelA-bhAI pUnamacaMdajo baraDiyA zrImAn zeThazrI khIMvarAjajI sA. coraDiyA mu0 madrAsa
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ AdhamurabbIzrIo paTela DosAbhAI gopAladAsa mu. sANa 6 (jI. amadAvAda) 6 amIcaMdabhAI tathA 2 gIradharabhAI khATaviyA mu. beMkaigAra madrAsavAlA svargastha nyAyamRti ratIlAlabhAI bhAyacaMdabhAi mahetA zAstrI zrI mahIsTInI trundui muH udayapura amalanera pAvI jovAmaDhanI muDhatAnamaDhI zeTa raghunAthamalajI, zeTha bAbulAlajI 11 pannAlAlajI, zeTha suganacaMdajo sva. zeTha mANekacaMda nemacaMdabhAI mu. mArela
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ AdyamurabbI zrIo zrImAna zeTha maNIlAla pepaTalAla vArA a madAvAda zrI vrajalAla durlabhajIbhAI pArekha rAjakA zeThazrI maNIlAla jeThubhAi minal pAlanapuravALA zrImAn zeTha lAlAjI kapUracandajI nAhaTA, mu. dehalI koThArI haragAvi jeca dabhAi rAjakoTa. zrImAn lAlAjI pannAlAlajI nAhaTA 'saparivAra-dillI
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ AdyamurabbIzrIo zrImAn zeTha dhanarAjajI pannAlAlajI zrImAn zeTha kAnugA dhigaDamalajI-amadAvAda jAMgaDA, mu. jAlanA (mahArASTra) zeTha zrI mizrIlAlajI lAlacaMdajI sA. luNiyA : bhusamA bhUkhAzI tathA zeThazrI jevaMtarAjajI-amadAvAda rAjakoTa jhaverI rasIkalAla maNIlAla mahetA sva. zrImAn zeThazrI mukanacadajI sA0 bAliyA-pAlI mAravADa
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ AdyamurabbIzrIo (sva.) zeThazrI dhArazIbhAI jIvaNalAla ArasI sva. zeThazrI jIvarAjabhAI mUlacaMdabhAI dhrAMgadhrA zeThazrI lakSmIcaMdabhAI jazakaraNabhAI pAlaNapura nivAsI zrI vInAdakumAra virANI rAjakoTa roThazrI devacaMdabhAI | valANI-surata lAlabhAI - sva. sudhIrabhAI jayaMtIlAla jhaverI mumuI,
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ AdhamurabbIzrIo pAlanapuravAlA zeThazrI kecalAlajI bhAnubhAI kezavalAla bhaNasAlI koThArI amulakhacaMda malukacaMda deraDA-mu, cicAlA pAlanapura-muMbaI zeTha jagajIvanabhAI ratanasIbhAI gaDiyA-dAmanagara zeTha bhegIlAla chaganalAla bhAvasAra sarasapura-amadAvAduM zrImAna lAlAjI hajAro lAlajI zeTha zrI merudAnajI agaracaMdajI diyA vIranera |
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ Adhamurakha bhIzrIo zrI pannAlAlajI chAgamalajI pArekha nagarapAlIkA adhyakSa amalanera zrImAna bhIkamacaMdajI ela, cutara bI. e. ela. ela. bI. mu. navAsA jI. ahemadanagara zrI zAMtilAla TI. ajamerA sva. mUlacaMdabhAI jeThAlAlabhAI mahetA amadAvAda ( koTaDAvAlA ) rAjakeTa zrImAna jinendrakumArajI jaina vI. [. g&. $. vI. jodhapura-rAjasthAna
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrI vItarAgAya namaH // zrI jainAcArya jaina dharmadivAkara pUjya zrIghAsIlAlavativiracitayA prakAzikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtaM // zrIjambUdvIpaprajJapti sUtram // maGgalAcaraNam zrIsiddharAjaM sthira siddhirAjyaM, pradaM gataM siddhigatiM vizuddham / niraJjanaM zAzvata saudhamadhye, virAjamAnaM satataM namAmi // 1 // caturjJAnopetaM jinavacanapIyUSamatulaM, pibantaM karNAbhyAmavirati puTAbhyAM guNagRham / aghaughaM bhindantaM sakalajanakalyANa sadanaM, bhaje taM zrImantaM guNiSu guNinaM gautamaminam // 2 // jambUdIpaprajJamisUtra kA hindI anuvAda maMgalAcaraNa kA hindI anuvAda mokSarUpa sthira siddhirAjya ko dene vAle evaM siddhigati ko prApta kiye hue atyanta vizuddha niraJjana aura zAzvata kaivalya dhAma meM hamezA virAjamAna zrI siddharAja bhagavAn ko mai namaskAra karatA hUM // 1 // cAra prakAra ke jJAnoM se yukta, anupama jina vacanAmRta ko satata donoM karNapuToM se pAna karane vAle guNoM ke AkAra, sAre hI pApapuJja ko bhedana karane vAle sakalajana maGgalAlaya, guNigaNa zreSTha zrI gautama gaNadhara ko bhajanA hUM // 2 // jambudrIpa prajJaptinA gujarAtI anuvAda magalAcaraNa AkSa3ya sthira siddhi-rAjyane ApanArA, siddhi-gati prApta, atyanta vizuddha nira jana ane zAzvata sukhanA dhAmamAM sadA virAjamAna zrIsiddharAja bhagavAnane hUM namaskAra karU chu||1|| cAra prakAranA jJAnAthI samaya kRta, anupama jina vacanAmRtane satata peAtAnA manne kahyu purathI pAnakaranArA, guNeAnA Akara, samasta pApapu jone vanaSTa karanArA, sakalajanamaMgalA kSaya, guNigaNa zreSTha zrIgautama gaNadharane hUM bhajuM chuM... rA
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 paTukAya pratipAlakaM ca karuNA dharmopadezotsukaM, aat aafaar vilasitAsyanduM prasannAnanam / antardhvAnta vinAzakAGghri nakharajyotizcayaM cintayan, saMstaumyugravihAriNaM guruvaraM paJcavatA''rAdhakam // 3 // sarvAnuyoga vijJAna vRddhAn zrIguru paramparAmukhyAn / hukumacandrajI pUjyAna bhaje jainAgamavizAradAn ||4|| pUjya tatpaTTaziSyAn zrIzivalAlajI vAcakapramukhAn 1 arhad dIkSAdakSAn nidadhejJAna vairAgyasampannAn // 5 // pUjyAn gurUnudayasAgara pUjyavaryAn jJAnaprakAzamihirAhata jADyarAzIn / mAnyAn praNamya vihitAJjali reSa ghAsIlAlo'nuyogavizadAmukhamAtanoti // 6 // jambUdvIpaprajJaptisUtre pRthivIkAyAdi SaTkAya jIvoM kA pratipAlaka dayA dharmopadeza meM tatpara evaM yatanA ke liye mukhavastrikA se alaMkRtamukhacandra, evaM prasanna vadana, ugra vihArI pAMca mahAvratoM kA ArAdhaka Antarika mohAndhakAra kA vinAzaka caraNanakhajyotiH puJja se virAjamAna guruvara ko cintana karate hue stuti karatA hUM // 3 // sarvAnuyoga bijJAna vRddha zrI guruparamparA pramukha jainAgama vizArada pUjya zrI hukumacandra jI ko bhajatA hUM ||4|| tatpaTTaziSya arhadIkSAdakSa jJAna vairAgya sampanna pUjya zrI zivalAla jI mahArAja vAcaka pramukha ko hRdaya meM dhAraNa karatA hU~ ||5|| jJAnaprakAzarUpa sUrya se jADayAndhakAra ko dUra karane vAle pUjyamAnya udayasAgara guruvarya ko praNAma kara baddhAJjali ghAsIlAla muni anuyoga kI vizada prastAvanA ko pallavita karatA haiM // 6 // pRthivIkAyAdi pakAya jIveAnA pratipAdaka, dayAdharmopadezamAM tatpara, yatanAmATaeN mukha vagnikAthI samalaMkRta, candravartI mukhavALA, prasannavadana, ugravihArI, pAMcamahAnatAnA ArAdhaka, AMtarika mehAndhakArane vinaSTa karanArI caraNu nakhayetiH pujothI suzeAbhita evA guruvaranu dhyAna karatA hUM temanI stuti karu chuM. aa sarvAnuyAgavijJAna vRdgha zrIgurupara'parApramukha jainAgama vizArada pUjya zrIhukumacandrajIne huM bhajuM chuM 54aa tapaTTaziSya, aha dIkSAdakSa, jJAna-vairAgya sampanna pUjya zrIzivalAlajI mahArAja vAcaka pramukhane huM hRdayamAM dhAraNa karuM chuM "pA jJAna prakAzarUpa sUryathI jADayAndhakArane dUra karanAza pUchyuM, mAnya udayasAgara guruvane praNAma karI baddhAMjalithayelA ' AsIlAla muni anuyAgano vizada prastAvanAne pallavita karU chuM godA
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvamA AhatI bhAratI natvA ghAsIlAlo munivratI / zrIjambUdvIpaprajJapteAkhyAM kurve prakAzikAm // 7 // - jambUdvIpaprajJaptisUtrasya prastAvanA // iha hi paramAsAravikarAlasaMsArakAntAraparyaTanajanya nAnAvidhaduHkhadAvadandahyamAnAnta:karaNA uccAvaccAH prANino jihAsitamapi tad duHkha samUlaghAtamapahantumapArayanto'kAmanirjarAyogataH saMjAta duHkhanidAnakarmalAghavAstajjihAsayA nikhilakarmamalakSayalakSaNaM niratizayasukhasvarUpamokSapadamabhivAJchanti, tacca mokSyayadaM paramapurupArtharUpatayA samyagjJAnasamyagadarzanasamyakcAritralakSaNaratnatrayaviSayakaparamapuruSakAralakSaNaparamayatnairupArjanIyam, sa ca puruSakAraH iSTasAdhanatAjJAnena janyate, mameda miSTasAdhanam , iti iSTa sAdhanatA jJAnazcAptopadezAt bhavati, Aptazca yathArthavaktA kevalajJAnAvalokita sakalajIvAjIvapadArthasArthoM nirupAdhika paropakAraparAyaNaH karuNAvaruNAlayo'nubhUya arhad bhagavAn kI bhAratI vANI ko namaskAra kara muni bratI ghAsIlAla jI zrI jambUdvIpa prajJapti kI prakAzikA vyAkhyA karatA hU~ // 7 // prastAvanA kA hindI anuvAda isa parama asAra saMsArarUpa ghora jaMgala meM idhara udhara bhaTakane se utpanna nAnA prakAra ke duHkha dAvAnaloM se atyanta santapta choTe baDe sabhI prANI sarvathA chor3ane ke lAyaka una duHkho ko samUla vinAza karane meM asamartha hokara akAma nirjarA yoga se duHkhoM ke mUla nidAnabhUtakarmoM ko halakA kara usako chor3ane kI icchA se sAre hI karmoM kA kSaya lakSaNa niratizaya sukha svarUpa mokSapada kI abhilASA karate hai usa mokSa pada ko parama puruSArthasvarUpa hone se samyag jJAna' samyaga darzana, samyaka cAritra lakSaNa ratnatraya viSayaka parama pauruSalakSaNa parama yatnoM se upArjita karanA cAhiye vaha pauruSa iSTa sAdhanatAjJAna se utpanna hotA hai, " mama idam iSTa sAdhanam" isa prakAra kA iSTasAdhanatAjJAna Apta puruSoM ke upadeza se hotA hai ahaMda bhagavAnI bhAratI vANune namaskAra karIne munivatI huM ghAsIlAla zrIjabUdvIpa prajJaptinI prakAzikA vyAkhyA prAraMbha karUM chuM chA prastAvanAno gujarAtI anuvAda A parama AsAra saMsAra rUpa ghera jaMgalamAM Ama-tema bhaTakavAthI utpanna thayela aneka jAtanA duHkha dAvAnale thI atyaMta santatathayelA nAnA-moTA badhAM prANIo sarvathA tyAjya e duHkhane samULa vinaSTa karavAmAM asamartha thaIne akAma nirjarAyAMgathI duHkhanA mUla nidAnabhUta karmone haLavA karIne temane tyajavAnI IcchAthI samasta karmonA kSaya-lakSaNa niratizaya sukhasvarUpa mekSapadanI abhilASA kare che, te mokSapadanuM parama purUSArtha svarUpa hovAthI samyagu jJAna, samyaga , dazana, samyaka cAritra lakSaNa ratnatraya viSayaka paramaparuSa lakSaNa paramayothI darekane upArjana karavuM joIe. te pauruSa ISTa sAdhana tAjJAnathI utpanna thAya cha. "mama idaM iSTa sAdhanam " tanuSTa sAdhatanA jJAna mAsa puruSAMnA upahezathI thAya
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre mAnatIrthakunnAmakarmA ko'pi vilakSaNo vicakSaNaH paramaH puruSa eva bhavati, tadupadezazca gaNadhara sthavirAdibhiraGgopAGgAdi zAstreSu prapaJcito vizadIkRtazca vartate, tatra AcArAGgAdIni dvAdazAGgAni pratItAnyeva, upAGgAnyapi aGgaikadezavistararUpANi pratyaGgamekaikasavAt dvAdazaiva santi, tatrAcArAGgasya aupapAtikamupAGgam 1, sUtrakRdaGgasya rAjaprazrIyam 2, sthAnAGgasya jIvAbhigamaH 3, samavAyAGgasya prajJApanA 4, bhagavatyAH sUryaprajJapti: 5, jJAtAdharmakathAGgasya jambUdvIpaprajJaptiH 6, upAsakadazAGgasya candraprajJaptiH 7, antakRddazAGgAdInAM dRSTivAdaparyantAnAm paJcAnAmapyaGgAnAM nirayAvalikA zrutaskandhagatakalpikAdipaJcavargAH paJca upAGgAni santi, tatra antaddazAGgasya kalpikA 8, anuttaraupapAtikadazAGgasya kalpAtaMsikA 9, praznavyAkaraNasya puSpitA 10, vipAkazrutasya puSpacUlikA 11, yathArthavaktA ko Apta kahate haiM / jo ki kevalajJAna ke dvArA sakala jIvAjIva padArtha samUha ko jAnane vAle nirvyAja paropakAra parAyaNa, karuNAvaruNAlaya, torthakRd nAmakarmoM kA anubhava karane vAle koI vilakSaNa vicakSaNavirale hI parama puruSa hote hai una Apta puruSoM ke upadezoM ko gaNadhara sthavirAdi mahAmuniyoM ne aGgopAGgAdi zAstroM meM vizadarUpa se pallavita kiyA huA hai / unameM bhI AcArAGgAdi dvAdazAGga prasiddha hI hai / aGgaikadeza vistararUpa upAGga bhI pratyaGga eka eka hone se dvAdaza ho mAne jAte haiM / unameM AcArAGga kA aupapAtika upAGga hai 1, sUtrakRtAGga kA rAjaprazrIya 2, sthAnAGga kA jIvAbhigama 3, samavAyAGga kA prajJApanA 4, bhagavatIsUtrakA sUryaprajJapti 5, jJAtAdharmakathAGga kA jambUdvIpaprajJapti 6, upAsaka dazAGga kA candraprajJapti 7, antakRda dazAGgAdi dRSTivAdaparyanta pAMcoM bhI aGgoM kA nirayAvalikA zrutaskandhagata kalpikAdi pAMca varga pAMca upAGga mAne jAte haiM / unameM antakRda dazAGgakA kalpakA 8, anuttaraupapAtika dazAGga kA kalpAvartasikA 9 praznavyAkaraNa kA puSpitA 10, vipAkata kA puSpacUlikA 11, dRSTivAda kA vRSNidazA 12, upAGga hai / unameM prastuta jambU 4 che. yathA vaktAne Ama kahe che. kevaLa jJAna vaDe sakaLa jIvAjIva padArtha samUha nA jJAtA, nirvyAja parApakAra parAyaNa, kAvaruNAlaya, tIku nAma karmane anubhavanArA kAI vilakSaNa--vicakSaNa viralA parama puruSAja Apta hoya che. te mApta puruSAnA upadezane gaNadhara sthavirAdi mahAmuniee adgopAMgAdi zAstromAM vizadarUpathI pallavita karyAM che. te saCmAM AcArASTrAdi dvAdazAiA prasiddha cheja. maukadeza vistAra rUpaupAMga pazu pratyaMga eka-eka hAvAthI dvAdazaja mAnavAmAM Avela che. temAM AcArAMganuM aupapAtika upAMga che 1, sUtrakRtAMga nuM rAjapraznIya 2, sthAnAMganu N jIvAbhigama 3, samavAyAMganuM' prajJApanA 4, bhagavatI sUtranuM sUrya prajJapti ya, jJAtAdhama kathAMganuM jammUdrIpa prajJapti 6, upAsaka dazAMganuM candraprajJapti upAMga gaNAya che 7 tamaja antakRddazAMgAdi dRSTivAda payaMta pAMce aMgeA, nirayAvalinA zrutaskaMdhagata kalpikAdi pAMca vagere paNa pAMca upAMgeA gaNAya che. temAM antakRdghazAMganuM kalpikA 8, anuttarauSapAtikadazAMganuM kapAvata sakA-9, praznavyAkaraNanuM puSpitA
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA dRSTivAdasya vRSNidazA 12, tatra prastutopAGgam jambUdvIpaprajJaptirUpagambhIrArthatayA'tigahanatvAdanuyogarahitaM mudritarAjakIya kamanIya kozAgAramiva na tadarthAthinAmabhISTaphaladAyakaM bhavatIti vibhAvya kozAdhyakSAjJayA preSyeNa kozAgArasyonmudraNamivaviduSA tadanuyogaH kRtaH, sacAnuyogazcaturvidho bhavati, dharmakathAnuyogaH, gaNitAnuyogaH, caraNakaraNAnuyogazca, tatra dharmakathAnuyogaH-uttagadhyayanAdikaH, gaNitAnuyogaH-sUryaprajJaptyAdikaH, dravyAnuyogaH pUrvANi sammatyAdikazva, caraNakaraNAnuyogazca AcArAGgAdikaH tatrAnuyogazabdArthastu yujyate sambadhyate bhagavaduktArthena saheti yogaH-kathanalakSaNo vyApAraH anurUpo'nukUlo vA yogaH anuyogaH bhagavaduktArthAnurUpaH pratipAdanalakSaNo vyApAro'nuyoga iti niSkarSaH, tatra yathA gaNadhareNa sudharma svAminA jambUsvAmina prati bhagavadukkArthAnurUpadvIpa prajJapti rUpa upAGga gambhIrArthaka hone se atyanta gahana hai isaliye anuyoga rahita hokara yaha upAGga banda kiye hue kamanIya rAjakoya kozAgAra kI taraha tadarthArthI kA abhISTa phaladAyaka nahIM ho sakatA aisA samajhakara kozAdhyakSa ko AjJA se nokara dvArA kozAgAra kA udghATana ke samAna vidvAnoM ne usakA anuyoga kiyA, vaha anuyoga cAra prakAra kA haiM-dharmakathAnuyoga 1, gaNitAnuyoga 2, dravyAnuyoga 3, aura caraNa karaNAnuyoga 4, unameM uttarAdhyayanAdi dharmakathAnuyoga kahalAtA hai, sUryaprajJaptyAdi gaNitAnuyoga, pUrva aura sammatyAdi dravyAnuyoga aura AcArAGgAdi varaNa karaNAnuyoga kahalAtA hai, unameM anuyoga zabda kA artha bhagavAna vItarAga ke dvArA ukta artha ke sAtha anurUpa yA anukla kathana rUpa vyApAra ko anuyoga kahAjAtA hai isa prakAra bhagavaduktArthAnurUpa pratipAdanarUpa vyApAra hI anuyoga zabda kA niSkarSa hotA hai| usa meM jaise gaNadhara sudharmasvAmI ne jambusvAmI ke prati bhagavaduktArthAnurUpa kathanarUpa anuyoga 10 vipAka zratanuM puSpacUlikA-11, daSTivAdanuM vRSNuidazI-12 upAMga che. te sarvamAM prastuta jabUdvIpa prajJapti rUpa upAMga gabharArthaka hovAthI atyaMta gahana che. eTalA mATe rahita thaIne A upAMga baMdha karavAmAM AvelA kamanIya rAjakIya kezAgAranI jema tadatharthone abhISTa phaLadAyaka thaI zake nahi Ama vicArIne kezAdhyakSanI AjJAthI nakara vaDe kezAgArane ughATita karAvavAnI jema vidvAne e tene anuga karyo te anuga cAra maarne| cha (1) dhrmaanuy|| (2) gnnitaanuy|| (3) cyaanuyo| mane (4) 225429|nus. temAM uttarAdhyayanAdi dharmakathAnuga" kahevAya che. sUryaprajJatyAdi gaNitAnuyoga, pUrva ane sametyAdi dravyAnuga ane AcArAMgAdi caraNakaraNAnuga kahevAya che. emAM je "anuga" zabda che, teno artha thAya che bhagavAna vItarAga vaDe ukta arthanI sAthe anurUpa yA-anukUla kathana rUpa vyApAra. A pramANe bhagavad uktAryAnurUpa pratipAdana rUpa vyApAraja anuga zabdane niSkarSa thAya che. temAM jema gaNadhara sudharmA svAmIe jaNU svAmI prati bhagavadukRtArthanurUpa kathana rUpa anugane eTale ke upakama-nikSepa-anugama-nayalakSaNa ON nayA .. .. .
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre kathanarUpo'nuyogaH upakramanikSepaanugama-nayalakSaNAni catvAri dvArANi Azritya kRttastathA anyenApyAcAryeNa ziSyebhyaH sUtrArthakarUpo'nuyogaH kartavyaH, yadyapi sarveSAmAgamAnAmanuyogaH kartavya stathApyatra sUtre jambUdvIpaprajJapte ranuyogasyaiva prastutatvena tasyA anuyogakaraNe samarthoM hi sarveSAmAgamAnAmanuyogakaraNe samarthoM bhavati, tasmAdanuyogavidhi jijJAsunA muninA'nuyogadvArasUtramadhyetavyam , ataeva--- "cUrNIkRtya parAkramAnmaNimayaM stambhaM suraH krIDayA, merau sannalikAsu vAyuvazataH kSiptvA rajo dikSu tat / stambhastaiH paramANubhiH sumilitailoke yathA duSkaraH, saMsAre bhramato manuSyajananaM jantostathA durlabham " ityuktibhaNitamatidurlabha mAnuSaM janma samprApya mithyAtvatimiravinAzakaM zraddhA jyotiH prakAzakaM tattvAtattvavivecakaM sudhAdhArA''sAramiyAmaratvapradAyakaM caJcaccandracandrikAmiva cakoracetaso hRdayAvAdakaM svapnadRSTavastunaH punarjAgradavasthAyAM tallAbhavat pramodasandohajanakaM bhUmigata prAptanidhimiva sukhajanakaM sakalasantApahArakaM dharmazravaNaM samupao upakrama-nikSepa-anugama-jayalakSaNa cAra dvAroM kA Azraya kara kiyA hai, vaise hI anya AcAryo ne bhI ziSyoM ke liye sUtrArtha kathana rUpa anuyoga karanA cAhiye, yadyapi sabhI AgamoM kA anuyoga karanA cAhiye tathApi isa sUtra meM jambUdvIpa prajJapti ke anuyoga ko hI prastuta hone se usake anuyoga karane meM samartha puruSa sabhI AgamoM ke anuyoga karane meM samartha hote haiM isa liye anuyoga vidhikA jijJAsu muni ko anuyoga dvAra sUtra paDhanA cAhiye, ata eva 'rNIkRtya parAkramAnmaNimayaM,, isa ukti bhaNiti ke aNusAra atyanta durlabha maNuSya janma ko prApta kara mithyAtvarUpa timira kA vinAzaka, zraddhArUpa jyoti prakAzaka, tatvAtatva kA vivecaka, sudhAdhArA muzaladhAravarSA ke samAna amaratva kA pradAna karane vAlA caJcat candra candrikA ke samAna cakora citta sahRdaya janoM kA hRdayAhlAdajanaka, svapnadRSTa vastu kA jAgrad avasthA meM phira se e cAra dvArene Azraya karyo che. temaja anya AcAryoe paNa zibenAmATe sUtrArtha kathanarUpa anuga kara joI e. yadyapi badhA Agamano anuga karavo joIe tathApi A sUtramAM jambudvIpa prajJaptine anuga ja prastuta hovAthI ene anuyoga karavAmAM samartha puruSa sarva AgamanA anuyAga mATe samartha hoya che. ethI anuga vidhi mATe jJAsA rAnA2 bhunine naye 'manuyogavA' sUtranu adhyayana 42. methI 'carNI kRtya parAkramAnmaNimayam " ma ti bhu45 atyaMta duma manuSya sanma prAta zana mithyAtva rUpa timira ne vina karanAra, zraddhArUpa jyotine prakAzaka, tavAtavane vivecaka, sudhAdhArA-mUzaLadhAra varSanI jema amaratva pradAna karanAra, caMcat cadra-candrikAnI jema cakara citta, sahudAnA manane AhmAdita karanAra, svapna daSTa vastu jAgratAvasthAmAM punaH prApta thAya tema, atyaMta pramodAnanda janaka, bhUmigata prApta nidhinI jema sukha janaka,
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA labhya apArasaMsArasAgarataraNataraNi mithyAtvakaSAyatimira haraNa dyumaNiM svargApavargasukhacintAmaNi kSakazreNisaraNiM karmaripudamanI kevalajJAnakevaladarzanajananI zraddhAmavApya, karmarajaH prakSAlane jalamiva bhoja bhujaGganivAraNe gAruDamantramiva karmaghanAghanavikaraNe pavanamiva kevalajJAnabhAskaraprakaTane prAcI dizAmiva sAdhanantamuktisAmrAjyAbhilaSitaprAptau kalpataru miva saMyama labdhyA heyopAdeya vastu svarUpanirUpakANi avyAAdhasukhajanakAni AcArAGgAdi sUtrANi vidhivadadhItya, saMsAravAridhimahAtaraNiM zivapadasaralasaraNiM siddhipadadAyaka sakalaguNanAyakam anAdi saMcitASTAvidhakarma bandhanocchedakaM mithyAtvagranthibhedakaM samyagjJAnavarSaNa samartha sUtra paramArtha svapara samayarahasyaM ca vijJAya tathAvidhakarmakSayopazamasambhAlAbha ke samAna, atyanta pramodAnandajanaka bhUmigata prApta nidhikI taraha sukhajanaka sakala santApahAraka dharmazravaNa ko prApta kara apArasaMsAra sAgara ko tairane kI naukA ke samAna, mithyAtvakaSAya rUpa andhakAra kA vinAzaka sUryake samAna, svargApavargasukha kA pradAna kartA cinjAmaNivat kSapaka |Ni ko saMra NarUpa, karmaripu kA damana karane vAlo kevalajJAna aura kevaladarzana kI jananI zraddhA ko prAptakara karmaraja ke prakSAlana meM jala ke samAna bhogarUpa bhujaGga ko dUra karane meM gAruDa maMtra ke samAna, karmarUpa ghana ghora ghaTA ko titara bitara karane meM pavana AMdhI kI taraha kevalajJAnarUpa sUrya ko pragaTa karane meM pUrva dizA kI taraha sAdi ananta muktirUpa abhilaSita sAmrAjya prApti meM kalpavRkSa ke samAna saMyama ko prAptakara heyopAdeya vastuoM ke svarUpa kA nirUpaka, bAdharahitasukha kA janaka AcArAGgAdisUtroko bidhI pUrvaka adhyayana kara saMsArarUpa samudra kI bar3I naukA ke samAna zivapada mokSa ko sarala saraNi 'mArga" ke samAna siddhipada kA dAyaka, sakala guNa kA nAyaka, anAdibhava dvArA saMcita (upArjita aSTavidha karmabandhana kA ucchedaka mithyAtva rUpa granthi kA bhedaka samyagjJAna barSaNa samartha sUtra ke sakala santApahAraka, dharmazravaNane prApta karIne apAra saMsAra sAgarane tarI javA mATe naukA samAna mithyAtva kaSAya rUpa andhakArane vinaSTa karanAra sUrya sadaza svargApavarga sukhane ApanAra citAmaNivat, kSapaka zreNinI saraNirUpa, kamaMripune damana karanArI kevaLajJAna ane kevaLadarzanani jananI zraddhAne meLavIne kamarajanA prakSAlana mATe jala samAna, bhega rUpa bhajagane dUra karavA mATe gADamatravatu , kama 25 ghanaghora ghaTAne chinna-vichinna karavAmAM AMdhInI jema, kevaLa jJAna rUpa sUryane prakaTa karavAmAM pUrva dizAnI jema sAdi, ananta muktirUpa abhilaSita sAmrAjya prAptimAM ka95vRkSanI jema saMyamane prApta karIne hepAdeya vastuonA svarUpane nirUpaNa karanArA, bAdharahita sukhane utpanna karanArA AcArAkAdi sUtronuM yathAvidhi adhyayana-manana karIne saMsAra rUpa samudranI mahAna naukA sadeza zivapada mokSanI sarala saraNi "mArganI jema siddhipada dAtA, sakala guNa nAyaka, anAda bhava dvArA saMcita (upAjita) arvidha kabajo chedaka midhArUpa grathi-bhedaka, samyagu jJAna varSaNa samartha sUtranA parama-artha temaja svapara siddhAnta rahasyane naNIne pUrvota
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vinIM sakalatattva varUpanidahinI dravya guNa paryAyaviSayavijJAM vizadAjJAM samadhigatya, pravacanAnuyogakaraNe yatibhiryatitavyam , anuyoga dvArasUtramidamAvazyakasya anuyogatayA dravyAnuyogAntargatamavaseyam , prastutazAstrasya jambUdvIpaprajJaptirUpasya kSetraprarUpaNAtmakatvAt , tasyAzca gaNitasAdhyatvAt gaNitAnuyoge'ntarbhAvo'vaseyaH athaivamasyAH jambUdvIpa prajJapteH gaNitAnuyogatayA sAkSAt mokSamArgabhUta ratnatrayAnupadezakatvAt caraNakaraNAtmakAcArAdi zAstrANAmiva na mokSAGgatvamiticet atrocyate-sAkSAnmokSamArgAnupadezakatve'pi tadupakAritayA paramparayA zeSANAmapi trayANAmanuyogAnAM mokSAGgatve virodhAbhAvAt / caraNapaDivatti heU dhammakahA kAli dikkhamAdIyA / davie daMsaNa sohI daMsaNa suddhassa caraNaM tu // 1 // chAyA-caraNapratipattiH hetuH dharmakathAnuyogaH kAle gaNitAnuyoge dIkSAdIni / vratAni zuddha gaNitasiddhe prazaste kAle gRhItAni prazasta phalAni syuH||1|| paramArtha ko aura svapara siddhAnta rahasya ko jAnakara pUrvokta aSTavidha karma kSayopazama ke dvArA utpanna hone vAlI sakala tatva svarUpa ko batalAne vAlI dravyaguNa paryAyoM ke viSayoM ko jAnane vAlI vizadaprajJA ko prApta kara pravacana anuyoga karane meM yatiyoM ko prayatnakaranA cAhiye, isa anuyoga dvArasUtra ko Avazyaka kA anuyogarUpa hone se dravyAnuyoga ke antargata samajhanA cAhiye, jambUdvIpaprajJaptirUpa prastuta zAstra ko kSetra prarUpaNAtmaka hone se gaNita sAdhya kSetra prarUpaNa kI taraha gaNitAnuyoga meM antarbhAva samajhanA cAhiye, yaha jambUdvIpaprajJapti gaNitAnuyogAtmaka one se sAkSAt mokSamAgebhUta ratnatraya kA anupadezaka hai isalie caraNa karaNAtmakAcArAdi zAstroM kI taraha yaha mokSa kA aGga nahIM mAnA jA sakatA aisI zaGkA nahIM karanI cAhiye kyoMki sAkSAt mokSamArgakA upadezaka nahIM hone para bhI tadapakArI hone se paramparayA zeSa tIna anuyogoM ko bhI mokSakA aGga mAnane meM koI virodha nahI mAnA jA aSTavidha karmayopazama dvArA u5nna thanArI sakala tattva svarUpane batAvanArI, dravyaguNa paryAnA viSayane jANanArI, vizada prajJAne prApta karIne pravacana-anuga karavAmATe yatioe prayatna karavA joIe A "anugadvAra sUtra AvazyakanAja anuga rUpa che, evuM mAnIne-dravyAnuyeganI aMdara ja eno antarbhAva mAnavo joIe. jambudvIpa prajJaptirUpe prastuta zAstra kSetra prarUpaNamaka hovAthI, gaNita sAdhya kSetra prarUpaNAnI jema gaNitAnugamAM antarbhAva samaja joIe. A "jambudvIpa prajJapti' gaNitAna gAtmaka hovAthI sAkSAt mekSamArgabhUtaratnanI anupadezaka che, ethI caraNa karaNAtmakAcArAdi zAnI jema A mokSa nathI evI zaMkA karavI yogya na gaNAya. kemake A sAkSAta mokSamArgepadezika na hovA cha-e, tadupakArI hovAthI, paraMparA zeSa traNa anuyogene paNa mokSa mATe aA rUpa gaNavAmAM DAI paNa jAtano virodha hoI zake nahi. 4j 5 che.-"caraNa raDiyati heU" tyAdi ythaanuyo| ya2 pratipattanAta
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA sU. 1 namaskAranikSepAH mUlam Namo arihaMtANaM teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM mihilANAmaM NayarI hotthA, riddhasthimiya samiddhA vaNNao, tose NaM mihilAe NayarIe bahiyA uttarapurasthime disIbhAe ettha NaM mANibhadde NAmaM ceie hotthA vaNNao / jiyasattarAyA, dhAriNI devI, vaNNao teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM sAmI samosaDhe, parimA NiggayA, dhammo kahio, parisA paDigayA ||muu0 1 // chAyA-namo'rhadabhyaH tasmin kAle tasmin samaye mithilA nAma nagarI AsIt / RddhastimitasamRddhA varNakaH / tasyAH khalu mithilAyA nagaryAH, vahiH uttarapaurastye digbhAge atra khalu mANibhadranAma caityam abhavat, varNakaH (jitazatruH rAjA) dhAriNI devI, varNakaH / tasmin kAle tasmin samaye svAmI samavasRtaH pariSad nirgatA, dharmaH kathitaH, pariSat pratigatA ||suu0 1 // TokA--'Namo arihaMtANaM ityAdi namo'rhadbhyaH arhadbhyaH arhantyazozAdhaSTa prakArANi paramabhakti bharabharitasurAsurasamUhaviracitAni janmAntarasaMjAtAnavacchinnasamyaktvamahAlavAlavirUDhArhadguNagrAmagAnaprabhRti viMzatisthAnaka samArAdhanajalAbhiSikta tIrthaGkaratvamahAtarukalpAni mahAprAtihArmaNi, nikhilakarmaniviDanigaDabandhanabandhApagamAt siddhisaudhazikharA''ropaNaM cetyarhantaH, aSTamahAprAtihAryayogyA muktiyogyAzcetyarthaH, tebhyo'rhadbhayo namaH sakatA / kahA bhI hai ke "caraNapaDivattiheU" ityAdi, dharmakathAnuyoga caraNapratipatti kA hetu hotA hai gaNitAnuyoga kAla meM dIkSA prabhRtivrata zuddhagaNita siddha prazasta kAla meM gRhIta ho para prazasta phalavAle hote haiN| "Namo arihaMtANaM-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM" ityAdi / arhanta bhagavantoM ko namaskAra ho, jo aSTa prAtihAryoM se suzobhita hote haiM ve arhanta haiM, ye prAtihArya azoka vRkSa Adi ke bheda se ATha prakAra ke hote haiM-arhantoM ke sivAya aura kisI ke ye nahIM hote haiM-inake karane vAle paramabhakti ke bhAra se bhare hue sura aura asura hote hoya che. gaNitAnugakAlamAM dIkSA prabhUti vrata zuddha gaNita siddha prazastakALamAM gRhIta thaIne prazasta kuLavAnuM hoya che. jambudvIpa prajJaptinuM gujarAtI bhASAntara Namo arihaMtANa-teNaM kAleNaM teNaM samaeNa-ityAdi. sUtra-1 / ahaMnta bhagavantane namaskAra ke jeo aSTa prAtihAryothI suzobhita hoya che teo ja anta che. A prAtihAryA zekavRkSa vagerenA bhedathI ATha prakAranA hoya che. ahaMnta sivAya bIjA koIne paNa A hetA nathI. emane karanArA paramabhaktinA bhArathI yukta sura
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre namaskAraH, 'teNaM kAleNaM' tasmin kAleavasarpiNI caturthArakalakSaNe bhagavacchrI mahAvIrasvAmIviharaNakAle, 'teNaM samaeNaM' tasminsamaye hIyamAnalakSaNe, 'mihilA NAmaM nayarI hotthA' mithilAnAmnI nagarI AsIt / nanu sUtranirUpaNakAle'syAH sattve'pi 'hotthA' iti bhUtakAlanirdezaH kathamucitaH ? iti na zaGkanIyam, asminnavasarpiNIkAle zubhAbhAvAH pratikSaNaM hAnimupagacchantItihetostAdRzavizeSaNa viziSTAyA asyA idAnImasambhavAd bhUtakAlanirdezo na doSAvaha iti / sA kIdRzI ? iti jijJAsAyAmAhahaiM / janmAntara-pUrvabhava meM jinhoMne anavacchinna samyaktva pUrvaka vomasthAnoM kI ArAdhanA se tIrthakara nAmakarma ko prakRti kA bandha kara liyA hotA hai aise manuSya hI isa bhava meM ina aSTa mahA prAtihAyoM ke yogya hote haiM, athavA jo mukti prApti ke yogya hote haiM ve arhanta haiM, aise aSTa mahAprAtihAryo ke yogya aura mukti prApti ke yogya arhanta bhagavantoM ko yahAM sUtrakAra ne namaskAra kiyA hai.| "teNaM kAleNaM" isa avasarpiNI ke cauthe Are meM jaba ki bhagavAn zrI mahAvIra svAmI kA vihAra ho rahA thA "teNaM samaeNa" aura usa samaya meM-jo ki hIyamAna svarUpa thA-Ayu Adi kI jisameM pratisamaya hInatA ho rahI thI-"mihilA NAmaM NayarI hotthA" mithilA nAma kI nagarI thI, zaMkA-jaba isa sUtra kA nirUpaNa huA hai usa kAla meM isa nagarI kA sadbhAva to thA ho-to phira yahAM para "hotthA" aisA bhUta kAla kA nirdeza kyoM kiyA gayA ? uttara-isa avasarpiNI-kAla meM zuddha bhAva pratikSaNa hInatA kI ora se hI baDhate rahate haiM-ataH jaise vizeSaNoM kA isameM nirdeza kiyA gayA hai vaise vizeSaNovAlI yaha nagarI isa sUtra nirUpaNa ke avasara meM nahIM ane asura hAya che. janmAntara-pUrvabhavamAM jemaNe anAvacchinna samyaphavaprApti pUrvaka vIza sthAnanI ArAdhanAthI tIrthaMkara nAmakarmanI prakRtine badha karela che evA mANasoja A bhavamAM A aSTa mahAprAtihAryo mATe egya hoya che. athavA jeo muktine prApta karavA cagya hoya che, teo ahaMnta che. evA aSTa mahAprAtihAyanA cegya ane mukti prApti mATe egya ahaMta bhagavantone ahI sUtrakAre namaskAra karela che. ___teNaM kAleNa" 240 apiMAnA yAthA mArAmA yAre mAvAn mahAvIra svAmInA vihA2 / 2hyo hatA, "teNa samarpaNa" bhane te samaye-le hIyamAna 2135 tu-mAyu. vagairenI 2mA 43 424 kSaNe hInatA thaI hI tI-"mihilA NAmaM NayarI hotthA" mithilA nAme eka nagarI hatI. zaMkA-jyAre A sUtranuM nirUpaNa thayuM che, te kAle te nagarIne sadbhAva te hate 4, te 5ch| sahI hotthA pArIta bhUtAnA ni: shsh| mATe 42vAmAM Ave cha ? uttara-A avasarpiNa kALamAM zubha bhAve pratikSaNa hInatA tarapha ja vadhatA rahe che tethI jevA vizeSaNe AmAM nirdiSTa karavAmAM Ave che, tevA vizeSaNethI yukta A nagarI A sUtranA nirUpaNa vakhate rahI nahIM-bethI ahIM bhUtakALane nirdeza doSayukta nathI.
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATokA sU. 1 namaskAranikSepAH 'riddhasthimiya samiddhA' iti, RddhastimitasamRddhA tatra-RddhA-vibhava-bhavanAdibhiH paurajanaizca vRddhi prAptA, stimitA-svacakraparacakrabhayarahitA sthiretyarthaH, samRddhA-dhanadhAnyAdi samRddhiyuktA RddhAcAsau stimitA cAsau sagRddhA ceti padatrayakarmadhArayaH / 'vaNNao' asyAH varNakaHvarNanakArakaH padasamUha aupapAtikasUtre prathamasUtragata campAnagarI varNanavadbodhyaH / 'tIseNaM mihilAe gayarIe bahiyA' tasyAH-RddhatvAdi sampannAyAH khalu mithilAyA nagaryAH bahiH-bahiH pradeze, 'uttarapurathime disIbhAe' uttarapaurastye uttarapUrvAntarAlarUpe digbhAge IzAnakoNe, 'etthaNaM' atra khalu 'mANibhadde NAma ceie hotthA'mANibhadraM-maNibhadranAmakaM caityaM vyantarAyatanam AsIt / 'baNNao' varNakaH asyApi varNanapadasamUha aupapAtikasUtre dvitIyasUtragatapUrNabhadracaityavarNanavad bijJeyaH, 'jiyasattUrAyA jitazatranAmA rAjA AsIta / 'dhAriNI devI' tasya jitazatrarAjasya dhAriNI-dhAriNI nAmnI devI paTTarAjJI AsIt / 'vaNNao' varNakaH-rAja rAjJIvarNanapadasamUha aupapAtikatra ekAdaza dvAdaza sUtragata kUNikarAjadhAriNIdevI varNanavavodhyaH / / rahI-isaliye isake nirUpaNa meM bhUtakAla kA nirdeza doSAvaha nahIM hai / "risthimiyasamiddhA" usa samaya yaha nagarI Rddha-vibhava, bhavana evaM paura-janoM se vRddhi ko prApta thI, stimita-svacakra aura paracakra ke bhaya se rahita thI, samRddha dhana dhAnyAdi rUpa samRddhi se paripUrNa thI "vaNNao" isakA varNana kAraka padasamUha aupapAtika sUtra meM prathamasUtra meM campA nagarI ke varNana meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai "tIseNaM mihilAe NayarIe bahiyA uttarapurasthime disIbhAe ettha NaM mANibhadde NAmaM ceie hotthA" isa mithilA nagarI ke bAhara IzAna koNa meM mANibhadra nAma kA eka vyantarAyatana thA "vaNNao" isakA varNana aupapAtika sUtra ke dvitIyasUtra meM varNita pUrNabhadra caitya ke jaisA hI hai "jiyasattU rAyA dhAriNI devI vaNNao" isa nagarI kA rAjA jitazatru thA aura isakI paTTarAnI kA nAma dhAriNI thA, ina donoM kA varNana aupapAtika sUtra ke 11veM aura 12 ve sUtra me varNita kUNika rAjA aura usakI devI dhAriNI ke jaisA hI hai 'teNaM kAleNa teNaM samaeNaM sAmI rithimiyasamiddhA te sabhaye maanaa| *-vibhava, mana mana parinA thI vRddhiNgata hatI. stimita-svacaka ane paracakanA bhayathI mukta hatI. samRddha-dhana-dhAnyAdi 35 samRddhithI paripUchatI. "vaNNao" mA nagarInu pana saupayAti sUtra nA prathama sUtramA parzita yAnagarAnAvana nI rebha che. tIseNaM mihilAe NayarIe bahiyA uttarapurathime disIbhAe patthaNaM mANibhadde NAma ceie hotthA 24 mithilA nagazanI mahAra zAna zumA maNibhadranAbhanu me vya-tarAyatana tu "vaNNao" mArnu parthana mau5. pAti sUtra na bhI sUtramA pati puna caitya cha "jiyasattarAyA dhAriNI devI vaNNaoM 24 naariine| 2an (Vtazatru to mana tenI 5427 nu nAma pANi tuM A banenuM varNana aupapAtika sUtranA 11 ane 12 sUtremAM varNita kuNika nareza ane tabhanI hevI pAriNI ra 1 che. "teNaM kAleNaM teNaM samaeNa sAmI samosaDhe" te ase
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'teNaM kAleNaM' tasminkAle 'teNaM samaeNaM'-tasmin samaye khalu 'sAmI samo saDhe' svAmI zrImahAvIraprabhuH samavasRtaH-samabAsarat / samavasaraNavarNanamapyopapAtikamutrasya pIyUpavarpaNI TIkAto grAhyam / 'parisA NiggayA' pariSat janasaMhatiH nirgatA nagarAnnissRtA / 'dhammo kahio' sadevAsuramAnuSapariSadi bhagavatA zrImahAvIreNa dharma:-agAradharmo'nagAradharmazca kathitaH prarUpitaH / saca 'atthiloe atthialoe' ityAdi aupapAtikasUtre SaTpaJcAzattamasUtrato bodhyH| 'parisA paDigayA' paripatjanasaMhatiH yAmeva dizaM samAzritya prAdurbhUtA samAgatA tAmeva dizamAzritya pratigatAparAvRtya gatA ||suu0 1 // atha paripadi pratigatAyAM satyAM yajjAtaM tadAhamUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrassa je aMtevAsI iMdamUI NAmaM aNagAre goyamagotteNaM sattusse he samacauraMsasaMThANasaMThie jAva tikhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei vaMdai NamaMsai vaMdittA NamaMsittA evaM vayAsI ||suu0 2 // chAyA--tasmin kAle tasmin samaye zramaNasya bhagavato mahAvIrasya jyeSTo'ntevAso indrabhUti mAnagAro gautamogotreNa saptautsedhaH samacaturastrasaMsthAnasaMsthitaH yAvat trikRtvaH AdakSiNaM pradakSiNaM karoti vandate namasyati vanditvA namasyitvA evamavAdIt / / sU0 2 / / TIkA-'teNaM kAleNaM' ityAdi 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' tasmin kAle tasmin samaye etad vyAkhyA prthmsuutrvbodhyaa| 'samaNassa bhagavao mahAvIrassa' zramaNasya bhagavato mahAvIrasya 'jedre samosaDhe" usa kAla meM aura usa samaya meM vahAM para bhagavAn mahAvIra svAmI samavasRta hueAye samavasaraNa kA varNana bhI aupapAtika sUtra kI pIyUSa varpiNo TIkA se jAna lenA cAhiye "parisA niggayA" nagara se janamedinI nikalo "dhammo kahio" bhagavAn ne gRhastha dharma aura munidharma kI prarUpaNA kI yaha upadeza "atthiloe asthi aloe" ityAdi rUpa se aupapAtika sUtra meM 56 veM sUtra se jAna lenA cAhiye, "parisA paDigayA" dharma sunakara vaha jana saMhati jisa dizA se AI thI usI dizA kI tarapha vApisa calI gaI // 1 // ane te samaye tyAM bhagavAna mahAvIra svAmI samavasRta thayA-padhAryA. samavasaraNanuM varSana 54 mau55tisUtranI pIyUSavavieTa 52thI one se ye. "parisA NiggayA" nagarathI namahinI nIjI "dhammo kahio bhagavAne gRhasthadhama bhane bhunidharmanI pr35| 2 mA apaheza "atthiloe atthialoe tyahi 35mAM au55ti sUtra n| 54nA sUtrathA tI savaya. 'parisA paDigayA' dharma sAmagIna te 452542 dizA taraphathI AvelahatI te tarapha pAchI jatI rahI. 1
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA sU0 2 gautamavarNanam jyeSThaH-sarvataH prathamaH 'aMtevAsI' antevAsI-ziSyaH 'iMda bhUINAmaM aNagAre' indrabhUtiH indrabhUtinAmA anagAraH-agAraM-gRhaM tat avidyamAnaM yasya so'nagAraH-zramaNaH / sa kIdRzaH ? ityAha-'goyamagotteNaM' gotreNa gautamaH-gautamagotrotpannaH 'sattussehe' saptotsedhaH-saptahastapramANoccazarIraH 'samacauraMsasaMThANasaMThie' samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaHsamA:-tulyA:-anyUnAdhikAH catasro'srayo-hasta-pAda-parya dhorUpAzcatvAro'pi vibhAgA yasya tat samacaturasraM-tulyAroha-pariNAhaM, tacca saMsthAnam AkAra vizeSa iti samacaturasra-saMsthAnaM,tena saMsthitaH yuktaH samacaturasrasaMsthAnasaMsthitaH / 'jAva' yAvat yAvatpadenavajraRSabha-nArAcasaMhananaH, kanakapulakanikaSapadmagauraH, tathA-ugratapAH, dIptatapAH, taptatapAH mahAtapAH, udAraH, ghoraH, ghoravrataH, ghoraguNaH, ghoratapasvI, ghorabrahmacaryavAsIka ucchUDhazarIraH, saMkSiptavipulatejolezyaH, caturjJAnopagataH, sarvAkSarasannipAtI ityeSAM padAnAM saGgraho bodhyH| tatra caturdazapUrvI vajraRSabhanArAcasaMhananaH vajra-kIlikAkAramasthi, RSabhaH "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM samaNassa bhagavao mahAvIrasta' ityAdi / "teNaM kAleNa teNaM samaeNaM' usa kAla meM aura usa samaya meM 'samaNasta bhagavao mahAvIrassa,, zramaNa bhagavAn mahAvIra ke 'jeTe aMtevAsI" jyeSTha-pradhAna-antevAsI ziSya ki "iMdabhUI NAma aNagAre" ki jinakA nAma indrabhUti anagAra thA "goyama gotteNaM" aura jo gautama gotrotyanna the "saMtussehe" tathA jinakA utsedha 7 hAtha kA thA "samacauraMsa saMThANasaMThie" saMsthAna jinakA samacaturasra thA arthAt-hAtha paira, Upara aura nIce ye cAra astriyAM-vibhAga zarIra ke pramANAnurUpa the na kamathe aura na adhika the; yAvatpada ke anusAra-saMhanana inakA vannaRSabhanArAca thA jisake dvArA zarIra pudgala dRDha kiye jAte hai usakA nAma saMhanana haiM ye saMhanana zAstrakAroM ne 6 vibhAgoM meM vibhakta kiye haiM inameM yaha prathama saMhanana hai isa saMhanana vAle jova kI jo asthi hotI hai vaha kIlikA ke AkAra kI hotI hai aura isake Upara pariveSTanapaTTI ke jaisI teNaM kAleNaM teNa samaeNa samaNassa bhagavao mahAvIrassa-tyA. suutr-||2|| TIkArtha-teMNa kAleNa teNa samaeNate mane te samayamA 'samaNasta bhagavao mahAvIrassa" zramaya lagavAna mhaaviirn| 'jeDhe aMtevAsI" ye4-pradhAna-tavAsIziya 'dabhaI NAma aNagAre' bhanu nAma candrabhUta mArata "goyamagottaNaM" bhane remo gautama gotramA utpanna yeta khatA "sattussehe tathA mano se ayA 7 sAtha reTasotI_ 'samacauraMsasaMThANasaMThie' saMsthAna manu sabhayatu tu bha pa tA nahI temaja vadhAre paNa na hatA-cAva5da mujaba- saMhanana-vaja RSabha nArAca rUpa-hatuM jenA vaDe zarIra pudgalo sudRDha karavAmAM Ave che, tenuM nAma saMhanana che. e saMhanane zAstrakAro e 6 vibhAga mAM vibhakta karela che. AmAM A prathama sahanana che. A saMhananavALA jIvanI je esthi hoya che te kIlikAnA AkAra jevI hoya che ane tenI upara pariSTana
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre tadupari-pariveSTanapaTTAkRtiko'sthivizeSaH, nArAcam-ubhayato markaTabandhaH, tathA ca ubhayorasyorubhayato markaTabandhanena baddhayoH paTTAkRtinA tRtIyenAsthnA pariveSTitayorupari tadAsthitraya punarapi dRDhIkartuM tatra nikhAtaM kIlikAkAraM vajranAmakamasthiyatra bhavati tad vatraRSabhanArAcam / tat saMhananaM-saMhanyante dRDhI kriyante zarIrapudgalA yena tat saMhananam asthinicayo yasya sa tathA / kanakapulakanikaSapadmagaura:-kanakasya suvarNasya pulaka:-khaNDam tasya nikaSaH-zANanighRSTarekhA, 'padma' zabdAtpadmakiJjalkaM gRhyate, tena padma padmakiJjalkaM ca, tadvat gauraH, yadvA-kanakasya suvarNasya pulakaH sAro varNAtizayastatpradhAno yo nikaSaH-zANanighRSTasuvarNarekhA, tasya yat pakSma-bahulacaM tadvad gaura:--zANanighRSTAnekasuvarNarekhAvaccAkacikyayuktagaurazarIraH, ugratapAH-ugraM-vizuddhaM pravRddhapariNAmatvAt pAraNAdau vicitrAbhigrahatvAcca apradhRSyamanazanAdi dvAdazavidhaM tapo yasya sa tathA, tIvratapodhArItyarthaH dIptatapA:-dIptaM-jAjvalyamAnaM tapo yasya sa tathA-vahniriva karmavanadAhaeka aura vizeSa haDDI hotI hai isa kA nAma RSabha hai ubhayato makaTabandha kA nAma nArAca hai tathAca donoM haDDiyoM ke donoM ora se markaTa bandhana se baddha karake aura paTTAkRti ke jaisI eka tRtIya haDDo se pariveSTita karake punaH ina tInoM haDDiyoM ko bahuta ho adhikarUpase majabUta karane ke liye ve Apasa meM vidhaTita na ho jAveM isa rUpa se unheM dRDha banAne ke liye jisa saMhanana meM kIlikA ke AkAra jaisI vajra nAmakI haDDI hukI rahatI hai usa saMhanana kA nAma vajra RSabha nArAca saMhanana hai zANa ke Upara-kasoTI para kase gaye suvarNa kI rekha e~ jaisI cAkacikya se yukta hotI haiM-camakIlI hotI haiM aura gauravarNa kI pratIta haiM-Thoka isa prakAra kA ina gautama kA zarIra bhI thA ye ugratapasvI the pAraNAdi ke samaya ye vicitra prakAra ke abhigraha ko dhAraNa karate rahate the kyoM ki cAritra vizuddhi ke prati inake pariNAma sadA jAgRti saMpanna bane rahate the kisI bhI aisI zakti nahIM thI jo inheM anazanAdi ke bheda se 12 prakAra ke tapa se cyuta kara sake isa taraha se ye tIvra tapa kI ArAdhanA meM apane Apako visarjita kiye hue the jisa prakAra agni vana ko paTTI nAravA me mIla vadhArAnI asthi DAya che. tenu nAma RSama cha. ubhayato markaTa vizva nuM nAma nArAca che. tathAca ane asthione banne taraphathI makaTa baMdhanathI baddha karIne ane paTTAkRti jevI eka trIjI asthi vaDe pariveSTita karIne pharI A traNe asthio ne bahuja sudaDha karavA mATe teo eka bIjIthI vighaTita thaI na jAya-A pramANe temane sudaDha banAvavA mATe je sahananamAM kalikAnA AkAra jevI vaja nAmanI asthi parovA Ine hala che te saM hanananuM nAma vajI RSabhanArAMca sahanana che, zANa para-kasaTI parakasavAmAM Avela suvarNanI rekhAo jema camakatI hoya che ane moravaNanI pratIta thAya che. tema A gautamanuM zarIra paNa hatuM. eo ugrata svI hatA pAraNAdinA samaye e vicitra prakAranA abhigraho dhAraNa karatA rahetA hatA kemake caritra vizuddhinA pratye emanA pariNAme sarvadA jAgRti saMpanna rahetA hatA. keImAM paNa evI tAkAta nahatI ke jethI emane anazanAdinA bhedathI 12 prakAranA tapathI vicalita karI zake. A pramANe tIvra
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA s. 2 gautamavarNanam katvena, jvalattejasvItyarthaH, taptatapAH-yena tapasA jJAnAvaraNIyAdyaSTakarma bhasmI bhavati tAdRzaM tapastaptaM yena sa tathA, karma nirjaraNArtha tapasyAvAn / mahAtapAH AzaMsAdoSarahitatvAt prazastatapAH, udAraH-sakalajIvaiH saha maitrIkaraNAt pradhAnaH, ghoraH parISahopasargakaSAyazatrupraNAzanavidhau bhayAnakaH, ghoravrataH-ghoraM kAtarairduzcaraM vrataM samyaktva zIlAdikaM yasya sa tathA, ghoraguNaH-ghorA:-anyairduranucarA guNA:-mUla guNAdayo yasya sa tathA / ghoratapasvI ghoraistapobhistapasvI-kaThinatapodhArItyarthaH, ghorabrahmacaryavAsI ghoraMdAruNaM-kaThinam anyairalpa sattvairduSkaratvAdyad brahmacarya tatra vastuM sthAtuM zIlavAn , ucchradagdha karane meM kasara nahIM rakhatI haiM ThIka isI prakAra se inakA ugratapa bhI karmarUpa kAntAra ko sarvathA kSapita karane meM samartha thA yahI bAta dIptatapa vizeSaNa se strakAra ne prakaTa kI hai / taptatapAH" pada se yaha samajhAyA gayA haiM ki tapasyA kI ArAdhanA ye kisI laukika kAmanA ke vazavartI hokara nahIM kara rahe the kintu karmoM kI nirjarA hone ke nimitta se hI karate the "mahAtapAH " inheM isaliye kahA gayA hai ki jaisI tapasyA ye karate the-vaisI tapasyA anya sAdhAraNa tapasvijanoM se honI azakya thI ye bar3e udArAzayavAle the kyoM ki sakala jIvoM ke sAtha inakA vyavahAra maitrI bhAvase yukta thA ghora ye isaliye prakaTa kiye gaye haiM ki parISaha aura upasarga ke AjAne para ye vicalita navIM hote the tathA kaSoyAdi AtmA ke vikArI bhAvoM ko ye apane pAsa taka nahIM Ane dete the ye vikArIbhAva unake samIpa taka Ane meM bhaya khAte the dhora vratakAtaroM se duzcara inake vrata-samyaktva zIlAdivata the ghoraguNa-mUlaguNAdika jo inake guNa the ve anya janoM dvArA duranucara the ghoratapasvI ye isaliye the ki ye kaThina se kaThina tapoM kI aaraatapanI ArAdhanAmAM teo tallIna hatAM. jema agni vanane dagdha karavAmAM kacAza rAkhatI nathI, tema emanuugra tapa paNa karma rUpa kAMtAra (vana) ne sarvathA kSapita (vinaSTa) karavAmAM samaya tu me pAta 'dIptatapa vizeSathI sUtrAre 58 41 cha 'taptatapAH 56thA Ama samajAvavAmAM AvyuM che ke tapasyAnI ArAdhanA eo koI laukika kAmanA mATe 42t| nddaat| 52 tu bhanI ni21 mATe 4 saya 42 tA. "mahAtapAH" bhane eTalA mATe kahevAmAM Avela che ke je jAtanI tapasyA eo karatA hatA. tevI tapasyA bIjA sAdhAraNa tapasvIo mATe ekadama azakaya ja hatI. eo bahuja udAra Azaya yuta ta. bha sa47vAnI sAthe samAna vyavahAra maitrI bhAvaY itA. yAne cora' eTalA mATe kahevAmAM Avela che ke parISaha ane upasargathI eo vicalita thatA nahIM temaja kaSAya Adi AtmAnA vikArI bhAve ne e bahuja dUra rAkhatA hatA. A sarva (41 / memanI pAse mAtai bhayabhIta yatA tA 'ghoravata' tathA duzvara amanA vratAsabhyatva vratA tA. 'dhAraguNa'-bhUguNA 2 memanA guDatA te bhnyo| vaDe daranucara hatA gheratapasvI eo eTalA mATe hatA ke eo kaThaNa mAM kaThaNa taponI ArAdhanAmAM tallIna hatA e ghara brahmacaryavAsI eTalA mATe hatA ke bIjA alapasava
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre DhazarIraH-ucchuDhaM-tyaktamivatyaktaM zarIraM tatsaMskAraparihArAda yena sa tathA / saMkSiptavipulatejolezyA-saMkSiptA zarIrAntargatatvena saMkucitA, vipulA vistIrNA aneka yojana pari mitakSetragatavastu bhasmokaraNasamarthA, tejolezyA -viziSTatapojanitalabdhivizeSasamutpannatejojvAlA yasya sa tathA caturdazapUrvI-caturdazapUrvANyasya santIti caturdazapUrvI-caturdazapUrvadhArI sa cAvadhyAdi vikalpo'pi bhavedityAha-caturjJAnopagataH-mati-zrutya-vadhi-mana:paryavajJAnasampannaH caturdazapUrvi catujhenopagateti vizeSaNadvayaviziSTo'pi kazcinna samastazrutagataSipayavyApi jJAnavAn bhavati cAturdaza pUrvadharANAM SaDguNahAnivRddhilakSaNa SaTsthAnapatitatvena zrUyamANatvAt , atastannirAsArthamAha-sarvAkSarasannipAtI sarve ca te akSarasannipAtA akSara saMyogA, yadvA-sarveSAmakSarANAM sannipAtA:-saMyogAH sarvAkSarasannipAtAH te jJeyatvena santyasyeti sarvAkSarasannipAtI sarvAkSarArtha jJAnasampannaH, etAdRza indrabhUtiH, 'tikhutto' zrImahAvIra svAminaM vikRtvaH-vAratrayam , 'AyAhiNaM payAhiNaM karei' AdakSiNaM pradakSiNaM karoti 'vaMdai NamaMsai' vandate stauti, namasyati-namaskaroti, 'vaMdittA NamaMsittA' vanditvA namasyitvA ca 'evaM vayAsI' evam-anupadaM vakSyamANaM vacanam avAdIt-uktavAn // 10 2 // dhanA meM apane Apa ko lagAye hue the ghora brahmacaryavAsI ye isakAraNa the ki ye anya alpa sattva vAle jIvoM dvArA jisakA pAlana karanA asaMbhava hai usa kaThinAtikaThina brahmacarya vrata kI nava koTi se ArAdhanA karate the inhone apane zarIra kA saMskAra Adi karanA bilakula chor3a rakkhA thA isaliye ye ucchuDha zarIra the inheM jo tejolezyA prApta thI usameM aisI zakti thI ki vaha aneka yojanoM taka kI vastu ko bhasmasAt kara sakatI thI para vaha unhoM ne apane bhItara hI saMkucita karake dabA rakhI thI use kabhI bhI kAryAnvita nahIM kiyA thA yaha tejo viziSTa tapasyA se janita labdhivizeSa se utpanna hotI hai ye caturdazapUrvo ke pAThI the sAtha meM matijJAna zrutajJAna avadhijJAna aura manaH paryaya jJAna ke dhArI the aura sarvAkSarArthajJAna saMpanna the aise ina indrabhUti gaNadharane bhagavAn mahAvIra kA tIna bAra AdakSiNa pradakSiNa kiyA bandanA kI, namaskAra kiyA, vandanA namaskAra karake phira unhoMne prabhu se aisA pUchA // 2 // yukta cha vaDe jemanuM pAlana azakya jemahatuM. te kaThinAtikaThina brahmacaryavratanI ee navakaTithI ArAdhanA karatA hanA. emaNe potAnA zarIranA saMskAro vagere karavA tyajI dIdhA hatA. ethI teo uchUDha zarIra hatA emane je te vezyA prApta hatI temAM evI zakti hatI ke te ghaNuM pejane dUranI vastune paNa bhasma karI zake tema hatI. paNa te tene lezyAne temaNe potAnA zarIranI aMdara ja saMkucita karIne dabAvI rAkhI hatI. te vezyAne temaNe kaI paNa divase kAryAnvita karI na hatI, A teje viziSTa tapasyAthI janita labdhi vizeSathI utpanna hoya che. e e caturdaza pUrvanA pAThI hatA. ane enI sAthe matijJAna, zrata avadhijJAna ane manaH paryayajJAnanA dhArI hatA ane sarjAkSarArthajJAna saMpanna hatA. evA A IdrabhUti gaNadhare bhagavAna mahAvIranI traNa vAra AdakSiNa pradakSiNuM karI vandanA karI namaskAra karyA vaMdanA namaskAra karIne pachI temaNe prabhune A pramANe nivedana karyuM. jAsUrA
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 3 jambUdvIpaviSayakapraznottaraH kimuktavAniti pradarzayitumAha mUlam-kahiNaM bhaMte ! jambuddIvedIve ? ke mahAlaeNaM bhaMte ! jaMbuhove dIve ? 2 kiM saMThieNaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve 3 kimAyorabhAvapaDoyareNaM bhaMte ! jaMbuddove dIve 4 paNNatte ? goyamA ! ayaNNaM jaMbudIve dove savvadIvasamudANaM savvabbhatarAe ? savvakhuDDAe vaTTe tellA pUyasaMThANasaMThie kDhe rahacakavAlasaMThANasaMThie vaTTe pukkharakaNNeiyA saMThANasaMThie vaTTe paDipuNNacaMdasaMThANasaMThie vaTTe 3 egaM joyaNasayasahassaM AyAmavikhaMbheNaM tiNNi joyaNasayasahassAiM solasa sahasmAiM doNNi ya sattAvIse joyaNasae tiNNiya kose aTThAvIsaM ca dhaNusayaM terasa aMgulAI addhaMgulaM ca kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM paNNatte ||suu03|| chAyA--kva khalu bhadanta ! jambUdvIpo dvIpaH 1, kiM mahAlayaH ? khalu bhadanta ! jambU dvIpo dvopaH 2, kiM saMsthitaH ? khalu bhadanta ! jambUdvIpo dvIpaH 3, kimAkArabhAvapratyavaH tAraH ? khalu bhavanta ! jambUdvIpo dvIpaH 4, prajJaptaH ? gautama ! ayaM khalu jambUdvIpo dvIpa sarvadvIpasamudrANAM sarvAbhyantarakaH sarvakSullakaH vRttaH tailApUpasaMsthAnasaMsthitaH vRttaH ratha cakravAlasaMsthAnasaMsthitaH vRttaH, puSkarakarNikA saMsthAnasaMsthinaH vRttaH paripUrNacandrasaMsthAna: saMsthitaH vRttaH 3, ekaM yojanazatasrANi dveca saptavize yojanazate trayaH kozAH aSTAviMza ca dhanuH zataM trayodaza agulAni adhAMgulaM ca kiJcidvizeSAdhikaM parikSepeNa prjnyptH||suu03|| TIkA --- 'kahi NaM bhaMte !' ityAdi / indrabhUtiH zrImahAvIraM prati pRcchati- he bhadanta ! he sukha kalyANakAraka ! bhadanta ! zabdasya vistarato vyAkhyA''vazyaka "kahi NaM bhaMte ! jaMbuddove dIve ? ityAdi / TIkArtha---he bhadanta ! he sukha kalyANa kAraka ! "kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve ?,, kisa sthAna parajambRddhIpa nAma kA dvIpa kahA gayA hai ? yahAM "gaM" zabda khalu zabda ke artha meM prayukta huA hai aura yaha isa vAkya kI alaMkRta karane ke liye AyA hai, isI prakAra se anya prazna va.kyoM ko hirNa bhaMte ! jaMbuddIve hove ! ityAdi suutr-3|| sAtha-3 mahanta ! sumayA // 24 ! 'kahi NaM bhaMte jambuddIve dIve' kyA sthAna para jabudvIpa nAmaka dvIpa kahevAmAM Avela che ? ahIM "" zabda gha' zabdanA arthamAM prayukta thayela che ane A zabda A vAkayane alaMkRta karavA mATe prayukta karavAmAM Avela che. A pramANe bIjA prazna vAkaye mATe
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 jambUdvIpaprajJaptisUtre sUtrasya matkRtAyAM munitoSiNITIkAyAM vilokanIyA / ka kasmin sthAne 'jaMbUddIve dIve' 1 jambU dvIpa:-jambUdvIpanAmako dvIpaH prajJaptaH 1 ityagre'pi khalu zabdo vAkyAlaGkAre / anena jambUdvIpasya sthAnaM pRSTavAn 1, 'ke mahalaeNaM bhaMte ! jaMbUddIve dIve 2' tathA-he bhadanta jambUdvIpo dvIpaH kiM mahAlayaH kiM pramANo mahAn AlayaH Azrayo vyApyakSetrarUpo yasya sa tathA kiyatpramANakamahattvaviziSTA''zrayasampannaH anena jambUdvIpasya pramANaM pRSTavAn / 2 / 'ki saMThie NaM bhaMte ! jaMbUddIve dIve 3' he bhadanta ! jambUdvIpo dvIpaH kiM saMsthitaH ? kiM kIdRzaM saMsthAnam-AkAro yasya sa ki saMsthAno'sti ? etena jambUdvIpasya saMsthAnaM pRSTavAn / 3 / 'kimAyArabhAva paDoyAreNaM bhaMte ! jaMbUddIve dIve 4' tathA-he bhadanta ! jambUdvIpo dvIpaH kimAkArabhAvapratyavatAra:-kaH kIdRzaH AkArabhAvapratyavatAraH-tatrA''kAraH- svarUpaM bhAvAH pRthivIvarSavarSadhara prabhRtayastadantargatAH padArthAH, teSAM pratyavatAra:-avataraNaM prakaTIbhAvaH iti yAvat yasmin sa tathA 'paNNatte' prajJapta:-kathitaH / anena jambUdvIpasya svarUpaM tadantarvati padArthAzca pRSTavAn / 4 / ityevaM praznacatuSTaye kRte taduttara zravaNaparAyaNatAmutpAdayituM tasya jagatprasiddha gotranAmoccAraNa pUrvakAmantraNena krameNa bhagavAnuttarayati-'goyamA' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! gautamagotrotpanna ! indrabhUte ! 'ayaNNaM jaMbuddIve dIve' ayam bhI aisA hI jAnanA cAhiye, "bhadanta" zabda kI vistRta vyAkhyA Avazyaka sUtra kI muni tauSiNI TIkA meM kI jA cukI hai, ataH vahAM se ise dekha lenA cAhiye, 'ke mahAlae NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve ?,, tathA he bhadanta ! jaMbu dvIpa, nAma kA dvopa kitanA vizAla kahA gayA hai ?,, 'kiM saMThie NaM jaMbuddIve dIve ?' tathA-he bhadanta ! isa jambUdvIpa kA saMsthAna kaisA kahA gayA hai ? "kimAyAra bhAvapaDoyAre NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve 4,, ? tathA isa jambUdvIpa kA AkAra-svarUpa kaisA kahA gayA hai ? ora isameM kauna se padArtha kahe gaye haiM ? isaprakAra se ye cAra prazna gautama ne prabhu se yahAM pUche haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM-"goyamA! he gautama gotrotpanna ? indrabhUte !" 'ayaNNaM jaMvUddIve dIve sabaddIvasamudANaM savvanbhaMtarAe,, yaha jo pratyakSa se dRzyamAna dvIpa hai ki jahAM para hama saba rahate hai isI kA nAma jambUdvIpa hai yaha jambUdvIpa nAma kA dvIpa samastadvIpa paNa evI rIte ja samajavuM joIe. bhadanta zabdanI vistRta vyAkhyA Avazyaka sUtranI bhulitoSiyI TIma 42vAmAM Ave che. tethIta tyAMcI sabha devI 'ke mahAlae Na bhate jaMbuddIve dIve ?" tA mahanta ! mA pUdI5 nobhe dvI5 heTasA vizANa mAM bhAva cha? "fka saMThie NaM jaMbuddIve 2 ? tabhI 3 mahanta ! ma pUdIparnu sasyAna 4AmA mAvata cha ? "kimAyArabhAvapaDoyAre NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve 47 tama5 mA diipn| maa4|2-2535-ddeko cha ? ane mAM / 44 jAtanA padArtho che ? ArIte A cAra prazno gautame prabhune ahIM pUchayA che. enAM
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sR0 3 jambUdvIpaviSayakapraznottaraH pratyakSato dRzyamAnaH asmadAdInAM nivAsabhUtaH, jambUdvIpo dvIpaH jambUdvIpa nAmako dvIpaH 'sabaddIvasamudANaM savvabhaMtarAe' 1, sarvadvIpasamudrANAm-sarveSAM dvIpAnAM-dhAtakokhaNDaprabhRtInAM tathAsarveSAM samudrANAM lavaNodAdInAM ca sarvAbhyantarakaH sarvAtmanA abhyantaraH sarvAbhyantaraH sa eva sarvAbhyantarakaH sarvatiryaglokamadhyavartItyarthaH / iti prathamapraznasyottaram 1 / 'savvakhuDAe va? 2' tathA-sarvakSullakaH sarvebhyo dvIpebhyaH samudrebhyazca kSullakaH vRttaH-golAkAraH / iti dvitIyapraznasyottaram 2 / tathA vRttaH vartuLaH, sa ca chidrasahita vRtto'pi syAdityata Aha-'tellApUyasaMThANasaMThie baTTe' iti 3, tailApUpasaMsthAnasaMsthitaH tailApUpaH tailena pako'pUpastailApUpaH tailapakAppohi prAyaH paripUrNa vRtto bhavati na tu ghRtapako'pUpastathevi tailavizeSaNam / tadvat yat saMsthAnam-AkAraH aura samudroM ke bIca meM rahA huA saba se pahilA dvopa hai isa prakAra ke kathana se prabhune prathama prazna kA uttara diyA hai tAtparya isakA yahI hai ki dhAtako khaNDa Adika jitane bhI aura asaMkhyAta dvIpa hai, tathA-lavaNa samudrAdika jitane asaMkhyAta samudra haiM una saba ke bIca meM yaha jambUdvIpa nAma kA dvIpa haiM / isa taraha yaha jambUdoSa nAmakA dvIpa samasta tiryagloka ke madhya meM rahA huA hai / isakA vistAra dhAtakI khaNDa AdikoM evaM lavaNa samudra AdikoM kI apekSA kama hai jitane bhI isake sivAya dvIpa aura samudra hai ve saba valaya ke AkAra jaise gola haiM-ataH isakI golAI saba dropa aura samudroM se kama hai aisA yaha dvitoya prazna kA utara diyA gaya isoliye "saca khuDDAe baTTe" aisA sUtrakAra ne kahA hai " tellApUyasaM ThANa saMThie va' rahacakavAla saMThANa saMThie vaTTe,, isakA AkAra jaisA taila meM tale hue puye kA hotA hai vaisA hai ghRta meM tale gaye puye kA Akara pUrNarUpa se gola nahIM ho pAtA hai isalie yahAM taila meM tache puye ke sAtha meM uttaramA pramukha cha-'goyamA !" he gautama gotrotpanna chandrabhUti ! "ayaNNaM jaMbuddIve dIve sabaddIvasamudANaM savabbhaMtarAe" mAre samArI sAme pratyakSa bhAna dvIpa che, tyAM ame badhAM rahIe chIe, tenuM nAma ja jabudvIpa che. A jaba kIpa nAmaka dvIpa badhA dvIpe temaja samudronI vacce avasthita sauthI pahele dvIpa che. A rIte prabhue praznano javAba Ape che tAtparya A pramANe che ke dhAtakI khaMDa vagere jeTalA bIjA asaMkhyAta dvIpa che tathA lava samudra kika jeTalA asaMkhyAta samudro che, te sarvanI madhye A ja budvIpa nAmaka dvIpa Avela che. A pramANe A ja bUdvIpa nAmano dvIpa samasta tiryalekanA madhyamAM Avela che. A vistAra ghAtakIkhaMDa vagere temaja lavaNa samudra vagerenI apekSA svarupa che. enA sivAya bIjA jeTalA dvIpa che temaja samudro che teo sarve valayanA AkAra jevA geLa AkRtivALA che. A dvIpa paNa gALa che ethI enI goLa AkRti sarva dvIpa ane samudro karatAM svapa che. Ama bIjA praznano javAba mAravAmAM mAdhye. che. methI / "savva khuDDAe vaTTe' mA pramANe iyu cha. "tellApUya saMThANasaMThie baTTe rahacakavAlida ThANasaMThie vaDhe, pukharakaNNiyA saMThANasaMThie caTTe sAno 2 taawi man spuu| 2 che. dhImA taNetA a55 / mA2 saMpUrNa paNe goLa thato nathI ethI ahI tela mAM taLelA apUpanI sAthe tenA goLa
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 jambUdvIpaprajJaptisUtra tena saMsthitaH etattu nyo vRttaH / 'rahacakkabAla saMThANa saMThie vaTTe' punaH kIdRzo vRttaH ? rathacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH rathazabdo'tra rathAGga (cakra) paraH, tena sthasya-rathAGga (cakra) sya yat cakravAlaM-maNDalaM tadvat yat saMsthAnaM tena saMsthitaH vRtaH-vartulaH, tathA 'pukkhara kaNiyA saMThANasaMThie vaTTe' puSkarakarNikA saMsthAnasaMsthitaH puSkaraM kamalaM tasya yA karNikA-vIjakozI tadvat yat saMsthAnaM tena saMsthita:-kamalamadhyabhAgAkArasaMsthitaH etAdRzo vRttaH, tathA 'paDipuNNacaMda saMThANasaMThie baTTe 3' paripUrNacandrasaMsthAnasaMsthita:paripUrNaH SoDazakalAsampanno yazcandraH tadvat yat saMsthAnaM tena saMsthitaH akhaNDacandramaNDalAkAra saMsthAnasaMsthitaH evaM vRttaH / vRttatva pradarza nenAnopamApadakathana nAnAdezIya vineyAnAM buddhivaizadyArtham / iti saMsthAnaviSayaka tRtIyapraznasyottaram 3 / atha sAmAnyataH prAguktameva pramANa vizeSato darzayitumAha-'ega ityAdi / 'egaM joyaNa sayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM' ekaM yojanazatasahastramAyAma-viSkambheNa-AyAmo daidhye-viSkambha:-bistArazcetyanayoH samAhAradvandva AyAma-viSkambhaM tena-ekaM yojana zatasahasraM yojanalakSam-ekalakSasaMkhyakayojanapramANa daiyavistArayukto jambUdvIpa iti / isake gola AkAra ko upamita kiyA gayA hai kyoMki taila meM tale hue puye kA AkAra golAI paripUrNa hotA hai athavA-ratha ke pahiye kA cakra vAla jaisA gola hotA hai usI taraha kI golAI isakI hai yahAM ratha se ratha kA cakragrahIta huA hai / athavA puSkara- kamala karNikA jaisI pUrNarUpa gola hotI hai vaisI golAI isakA hai athavA "paDipuNNa caMda saMThANasaMThie" apanI 16 kalAoM se paripUrNa caMdramA ko jaiso golAI hotA hai vaiso ho golAI isa jambUdvIpa nAma ke dvIpa kI hai isa taraha golAI ke dikhAne meM jo ye nAnA upamAna padoM kA kathana kiyA hai vaha nAnAdezIya bineya jAnoM kI buddhi ko vizadatA ke nimitta kiyAgayA hai isa kathana se tRtIya prazna kA uttara sUtrakAra ne diyA hai "egaM joyaNa sayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM tiNNi joyaNasaya sahassAiM solasasahassAI doNNi ya sattAvIse joyaNasae tiNNi ya kose aTThAvAsaM ca dhaNusayaM AkAra ne upamita karavAmAM Avela che kema ke telamAM taLelA apUpa ne AkAra golAkRtimAM paripUrNa hoya che. athavA rathanA paiDAne cakravAla je pramANe meLa hoya che temaja te paNa geLa che, ahI rathathI rathanuM cakra caMDIta thayela che. athavA puSkara-kamaLa-nI karNikA 25 5 35thI zeNa khAya che tI ge vAkRti menI cha. athavA 'paDipugNa vaMdasaMThANa saMThie" pAtAnI 16 mAmAthI paripU yadramA nIravI gola mAiti Doya cha tI 4 gelAkRti A jaMbudvIpa nAmanA dvIpanI che. A pramANe ahI gAlAkata thI saMbaddha aneka upamA padenuM kathana karavAmAM AvyuM che te nAnAdezIya vineya (ziSa) jananI buddhinI vizadatA mATe karavAmAM Avela che. A kathana thI trIjA praznano javAba sUtrakAre Ape cha. "erAM joyaNasayasahassaM AyAmavikhameNaM tiNi joyaNasayasahaspAiM solasa sahassAI doNNi ya sattAvIse joyaNasae tiNNi kose aTTAvIsa ca dhaNusa terasaM aMgulAI
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 3 jambUdvIpaviSayakapraznottaraH nanu jambUdvIpasya pUrvataH pazcimaM yAvat yojanalakSaM pramANamabhihitaM, tatra pUrva pazcimadigvati jagatI mUlayoH pratyeka viSkambho dvAdazayojanapramANaH, tatazca pUrvokta lakSapramANe pUrvapazcimadigUvartti jagatyo diza dvAdaza yojanAtmakaM mUlaviSkambhapramANaM saMyojitaM taccaturvizatyadhikaikalakSayojanaM jambUdvIpapramANaM vaktavyam , evaM ca pUrvoktaM mAnaM virudhyate iticedAha-jambUdvIpasya yat pramANamabhihitaM tajjagato mUlaviSkambhapramANApekSayaiva / evaM lavaNasamudrasyApi yallakSadvayaM pramANamabhihitaM tad lava. Nasamudra jagatI mUlaviSkambhamAdAyaiva / evamanyAnya dvIpa samudraviSaye'pi vijJeyam / yadi dvIpasamudramAnAjjagatImAnaM pRthag bhaNyeta, tadA manuSyakSetrapramANaM yat paJca. catvAriMzallakSayojanapramANamabhihitaM tad virudhyeta / ato jagatIviSkambhapramANamAdAterasa aMgulAi advaMgulaM ca kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM paNNatte" isakI lambAI caur3AI eka lAkha yojana kI hai zaMkA-jambUdvIpa kA jo pUrva pazcima taka eka lAkha yojana kA pramANa kahA gayA hai vahAM pUrva pazcima digvartI jagatI aura mUla kA pratyeka kA viSkambha pramANa 12-12 yoM nana kA hai ataH eka lAkha yojana meM 24 yojanAtmaka isa pramANa ko milAne se eka lAkha 24 yojana kA pramANa isakA kahanA cAhiye thA soM kevala isakI lambAI kA yaha 1 eka lAkha yojana kA pramANa virUddha par3atA hai| uttara-yahAM jo jambUdIpa kA pramANa kahA hai vaha jagatI aura mUla ke viSkambha pramANa ko apekSA se ho kahA hai, isI taraha lavaNa samudra kA jo do lAkha yojana kA pramANa kahA gayA hai vaha lavaNa samudra kI jagatI aura mUla viSkambhapramANa ko lekara hI kahA gayA jAnanA cAhiye isI taraha kA kathana anya dvIpa aura samudroM ke sambandha meM bhI samajhanA cAhiye yadi dvIpa samudroM ke pramANa pRthak kahA jAtA to manuSyakSetra kA jo pramANa 45 lAkha yojana kA kahA gayA haiM usameM virodha AtA hai' ataH jagato viSkaMbha pramANa addhaMgulaM ca kiMci visesAhiyaM pariNakheveNaM paNNatte" mAmA , yoDAcha meM yona jeTalI che zaMkA-jabUdvIpanuM pramANa pUrva pazcima sudhInuM eka lAkha jana jeTaluM kahevAmAM Avela che tyAM pUrva pazcima digya jagatI ane mUlanuM pratyekanuM vikbha pramANa 12 12 jana jeTaluM che. evA eka lAkha yojanamAM 24 cAjanAtmaka A pramANune ekatra karavAthI eka lAkha 24 jana nuM pramANa AnuM che tema kahevuM joIe paraMtu ahIM te phakata AnI laMbAI pahoLAInuM eka lAkha yojana pramANa nirUpita karavAmAM Avela che te uparokata rIte eka lAkha ejananuM kathana virUddha paDe che. uttara-ahIM jaMbU dvIpanuM pramANu kahevAmAM Avela che te jagatI ane mUlanA vipnabha pramANunI apekSAthI ja kahevA mAM Avela che. A pramANa lavaNuM samudranuM je be lAkha jana jeTaluM kahevAmAM Avela che te lavaNuM samudranI aMgatI ane mUlavijhaMbha pramANanA AdhAre je kahevAmAM Avela che. je A pramANe bIjA dvIpa ane samudronA vize paNa jANI levuM joIe. je dvIpa samudranA pramANu thI jagatInuM pramANa alaga kahevAmAM Ave te manuSyakSetranuM je pramANa 4pa lAkha jana jeTaluM kahevAmAM Avela che, temAM virodha lAge che. ethI jagatInA vikaeNbha pramANu
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdropaprajJaptisUtre yaiva dvIpasamudrANAM pramANaM vivakSitamitivijJeyamiti / tathA 'tiNijoyaNa sayasahassAI' trINi yojanazatasahasrANi trINi lakSANi 'solasasahassAI' SoDaza sahasrANi yojanAni 'donniya sattAvIse joyaNasae' dve yojanazate saptavize saptaviMzatyadhike 'tiNNiyakose' trayaH-trisaMkhyakAH krozAH, 'aTThAvIsaM ca dhaNusayaM' aSTAviMzam-aSTAvizatyadhikaM dhanuH zataM 'terasa aMgulAI" trayo zAGgulAni 'addhaM gulaM ca kiMcivisesAhiya parikkheveNaM paNNatte' adhomulaM ca kiJcidvizeSAdhikamityetAvAn parikSepeNa paridhinA jambUdvIpo dvIpaH prajJaptaH ||suu03|| athA''kArabhAvapratyavatAraviSayakapraznasyottaramAha mUlam-se Na egAe vaIrAmaIe jagaIe savvao samaMtA saMparikkhitte / sA NaM jagaI aTTha joyaNAI uDDhe uccatteNaM, mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM, majjhe aTTha joyaNAI vikkhaMbheNaM, uvariM cattArijoyaNAI vikkhaMbheNaM, mUle vitthinnA majjhe saMkhitA uvari taNuyA gopucchasaMThANasaMThiyA sabbavairomaI acchA sahA laNhA ghaTThA maTThA NIrayA nimmalA NippaMkA NikkaMkaTacchAyA sappabhA samarIiyA saujjoyA pAsAiyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA / sA NaM jagaI egeNaM mahaMtagavakkhakaDaeNaM savvao samaMtA saMparikkhittA / se NaM gavakkhakaDae addhajoyaNaM uTheM uccatteNaM paMca dhaNusayAI vikkhaMbheNaM savvarayaNAmae acche jAva pddiruuve| tIseNaM jagaIe uppi bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaI egA paumavaraveiyA paNNattA, addhajoyaNaM urdU uccatteNaM paMca dhaNusayAI vikkhabhaNaM jagaI samiyA parikkheveNaM savva. rayaNAmaI acchA jAva paDirUvA / tIseNaM paumavaraveiAe ayame ko lekara hI dvIpa samudroM kA pramANa kahA hai aisA jAnanA cAhiye isa jambU dvIpa kI paridhi kA pramANa 3 lAkha 16 hajAra do sau 27 yojana evaM 3 koza 28 dhanuSa 13 // aMgula se kucha adhika haiM // 3 // ne laIne ja dvIpa samudronuM pramANu kahevAmAM Avela che, Ama samajavuM joIe. A ja budvIpanI paridhInuM pramANa 33 lAkha 16 hajAra base 37 (3316237) jana ane 3 keza 28 dhanuSa 13 aMgula karatAM kaMIka vadhAre che. AvA
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam yArUve vaNNAvose paNNatte, taM jahA vairAmayA NemA evaM jahA jIvAbhigame jova aTho jAva dhuvA NiyayA sAsayA jAva NicA ||suu04|| chAyA-sa khalu ekayA vajramayyA jagatyA sarvataH samantAt saparikSiptaH / sA khalu jagato aSTayojanAni urdhvamuccatvena, mUle dvAdaza yojanAni viSkambheNa, madhye aSTayojanAni vikambheNa, upari catvAri yojanAni viSkammeNa, mUle vistIrNA madhye saMkSiptA upari tanukA gopucchasasthAnasaMsthitA sarvavajramayI acchA pralakSaNA ghRSTA mRSTA nIrajAH nirmalA niSpaGkA niSkaGkaTacchAyA saprabhA samarIcikA soyotA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpA pratirUpA, sA khalu jagatI ekena mahAgavAkSa kaTakena sarvataH samantAt saMparikSiptA sa khalu gavAkSakaTakaH arddhayojanam Urdhvam uccatvena paJcadhanuH zatAni viSkammeNa, sarvaratnamayaH acchaH yAvat pratirUpaH, tasyAH khalu jagatyA upari bahumadhyadezabhAge atra khalu mahatI ekA padmavaravedikA prazaStA, addhayojanam Urdhvam uccatvena, paJcadhanuH zatAni viSkambheNa jagatIsamitA parikSepeNa sarvaratnamayI acchA yAvat pratirUpAH / tasyAH khalu padmavaravedikAyAayametadpo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA-vajramayA nemAH evaM yathA jovAbhigame yAvat arthaH dhruvA niyatA zAzvatI yAvat nityA // sUtra0 4 // ___TIkA- "se NaM egAe" ityAdi-se NaM egAe bairAmaIe jagaIe' saH-anantarokto jambUdvIpa nAmA dvIpaH khalu vakyAlaGkAre, ekayA ekasaMkhyayA vajramayyA vajraratnamayyA jagatyA-jambUdvIpaprAkArarUpayA dvIpasamudrasImAkAriNyA, 'savvao samaMtA saMpa. rikkhitte' sarvataH sarvadikSu samantAt sarvadikSu saMparikSiptaH-samyak pariveSTitaH / 'sA NaM jagaI aTTha joyaNAI uDdaM uccatteNaM' sA ca jagatI aSTayojanAni Urdhvam upari uccatvena-ucchrayeNa prajJaStetyagreNa sambandhaH evamagre'pi / 'mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM' mUle-mUlabhAge viSkambheNa--vistAreNa dvAdaza yojanAni majjhe advajoyaNAiM vikkhaM " se NaM egAe vaIrAmaIe jagaIe " ityAdi / ___TokArtha --- yaha jambUdvIpa nAma kA dvIpa eka vanamayI jagatI se-dvIpa samudra kI sImAkArI koTa se- "savao samaMtA" cAroM ora se acchI taraha se ghirA huA hai "sA NaM jagaI aTTa joyaNAi uDheM uccatteNaM mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM, majjhe aTTha joyaNAi vikkhaMmeNaM" yaha prAkAra rUpa jagatI ATha yojana kI U~cI hai mUla meM bAraha yojana kI viSkambhavAlI hai madhya meM ATha se NaM egAe baI rAmaIe jagaIe savao samatA, ityAdi // sUtra 4 // TIkAtha-A ja khUdvIpa nAmaka dvIpa vAmaNI jagatI thI-dvIpa samudranI sImAkArI kaTathI"sdho samaMtA" yobhera sArI zata AvRtta che. "sA NaM jagaI aTTha joyaNAI uida ucca tteNa mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNa, majjhe aTThajoyaNAI bikhaMmeNa" | prA12 35 jagatI ATha jana jeTalI UMcI che. mUlamAM bAra yojana jeTalI vidhvaMbhavALa che. madhyamAM mAyena ra vistArapaNI che, "uvariM cattAri joyaNAI vikkhaMmeNa' 52mA /
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 jambUdvIpaprAptisUtre bheNaM' madhye-madhyabhAge viSkambheNa aSTayojanAni 'uvariM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM, upari UrvabhAge viSkambheNa catvAri yojanAni / ataevAha-'mUle vitthinnA mUle vistIrNAdvAvazayojanaviSkambhasampannatvAt, 'majjhe saMkhittA, madhye-saMkSiptA-mUlApekSayA'lpapramANA aSTayojanapramANaviSkambhasampannatvAt , uvari 'taNuyA' upari-uprabhAge tanukA -mUlamadhyApekSayA isvA caturyojanapramANaviSkambhasampannatvAt, ataeva" 'gopuccha saMThANasaMThiyA' gopuccha saMsthAnasaMsthitA gopuccham UrvIkRta gopuccha kramazaH bahumadhyamAlpapramANaM bhavati tadvat yat saMsthAnam-AkAraH tena saMsthitA, 'sabavairAmaI' sarvavajramayI-sarvAtmanA-sAmastyena vajraratnamayI sA kIdRzIti varNyate-"acche" tyAdi, 'acchA' acchA-AkAza sphaTikavat svacchA 'saNhA' zlakSNA-lakSNa pudgalaskandhaniSpannA zlakSNasUtraniSpanna paTavat, punaH 'laNhA' zlakSNa-cikkaNA dhuNTitapaTavat, 'ghaTTA' ghRSTAdhRSTe'vaghRSTA kharazANa nidhRSTapASANakhaNDavat 'maTThA' mRSTA-mRSTeva mRSTA-komalazANaghRSTapASANakhaNDavat, 'NIrayA' nIrajA:-svAbhAvikarajovarjitA, 'nimmalA' nirmalAyojana kI vistAra vAlI hai "uvariM cattAri joyaNAI vikkhabheNaM" Upara meM yaha cAra yojana kI vistAra vAlI hai isa taraha yaha mUla meM vistIrNa hai, madhya meM saMkSipta hai aura Upara meM patalI ho gaI hai ata eva isa jagatI kA AkAra 'gopuccha ke AkAra jaisA ho gayA hai yaha jagatI "savvavarAmaI acchA, saNhA, laNhA ghaTThA, maTThA, NIrayA, nImmalA, NippaMkA, NikkaMkaDacchAyA, sappabhA, samarIiyA, saujjoyA, pAsAIyA darisaNijjA, abhirUvA paDirUvA" sarvAtmanA vajraratna kI banI huI hai, tathA yaha AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI atisvaccha hai, lakSNa sUtra se nirmita paTa ki taraha yaha zlakSNapudgala skandha se nirmita huI hai. ata eva yaha saba se zreSTa hai tathA ghuTe hue bastra kI taraha yaha cikanI hai, kharazANa se ghise gaye pASANa kI taraha yaha ghRSTa hai, komala zANa se ghise gaye pASANakhaNDa ko taraha yaha mRSTa hai svAbhAdika raja se rahita hone se yaha nIjara hai Agantuka maila se rahita hone se yaha nirmala hai, kardamarahita hone se yaha niSpaGka hai , AvaraNa cAra yojana jeTalI vistArayukta che A pramANe A mUlamAM vistIrNa che, madhyamAM saMkSipta cha, bhane 052mAM pAtI tha/ gaI cha. methI mAgatAnA mA.2 "gopucchasaMThANasaMThiyA" gopuchana542 / 27 gye| che. tI "savva vaIromaI acchA saNhA, laNhA, ghaTTA, maTThA, nIrayA, nimmAlA, jippaMkA NikkaMkaDacchAyA sappabhA samarIiyA, saujjoyA, pAsAIyA darisaNijjA, abhirUvA, paDirUvA," sarvAtmanA 400 ratnanI manI che, temaja A AkAza ane sphaTikamANi jevI ati svaccha che, lapharuM sUtra nirmita paTanI jema A lakSaNa pugala skalpathI nirmita thayelI che ethI A laSTa-zreSTha-che temaja ghUMTela vastranI jema A sucivaNa che. dhAra kADhavAnA paththarathI ghaselA pASANanI jema A vRSTa che. komaLa zANathI ghaselA pASANa khaMDanI jema A mRSTa che. svAbhAvika rajathI rahita hevA badala A nIraja che. AgaMtuka mevathI rahita hovA badala A nimeLa che. kama
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ 25 prakAzikA TIkA sU0 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam AgantukamalarahitA, 'NippaMkA' niSpaGkA-paGka-rahitA niSkadamA, tathA 'NikkaMkaTacchAyA' niSkaGkaTacchAyA AvaraNa rahitatvAvyAhata prakAzA 'sapSabhA' saprabhA-svarUpataH prabhAsampannAH, prakAzamAnetyarthaH, 'samaroiyA' samarIcikA-kiraNasampannA vastujAtaprakAzi ketyarthaH, 'saujjoyA' soyotA nirantaradigvidik prakAzikA, tathA 'pAsAIyA' prAsAdIkA-prasAdo-manaH prasannatA, sa prayojanaM yasyA iti prAsAdIyA hRdayollAsa kAriNI / 'darisaNijjA' darzanIyA-ramaNIyatayA kSaNe kSaNe draSTuM yogyA, 'abhirUvA' abhirUpA-abhimatamanukUlaM rUpaM yasyAH sA tathA-sarvathA darzakajanamanamanohAriNI / 'paDirUvA' pratirUpA-apUrva camatkArasamutpAdikA / asAdhAraNarUpa sampannetyarthaH / yadvA prati pratikSaNaM navaM navamiva rUpaM yasyAH sA tathA / ___ 'sA NaM jagaI' sA ca khalu jagatI 'egeNaM mahaMta gavakkha kaDaeNaM' ekena anupamena mahAgavAkSakaTakena-vizAla jAlaka samUhena 'sabao samaMtA saMparikkhittA' sarvataH samantAt saMparikSiptA-samyaka pariveSTitA vividhavizAlagavAkSasampannetyarthaH / 'se NaMgavakkhakaDae' sa khalu gavAkSakaTakaH addhajoyaNaM uDDhe uccatteNaM' arddhayojanam Urdhvam upari uccatvena-ucchyeNa 'paMcadhaNusayAiM vikkhabheNaM' paJcadhanuH zatAni viSkambheNa vistAreNa, prajJaptaH / kIdRzaH punaH sa gavAkSa kaTakaH ? ityAha-'sabarayaNAmae' ityaadi| rahita hone se niSkaGkaTacchAyA vAlI hai- avyAhata prakAzayukta hai- svarUpa se prabhAsaMpanna hai-svataH prakAzamAna hai, kiraNayukta hai- vastu samUha ko prakAzaka hai, nirantara dizAoM meM isakA prakAza phailA rahatA hai, isaliye sodyota hai hRdaya meM ullAsa janaka hone se yaha prAsAdIya hai. adhika ramaNIya hone se kSaNa kSaNa meM yaha dekhane ke yogya hai isaliye darzanIya hai; sarvathA darzakajanoM ke netra aura mana ko haraNa karanevAlo hone se yaha abhirUpa hai aura asAdhAraNarUpasaMpanna hone se yaha pratirUpa hai / athavA-kSaNa kSaNa meM isakA rUpa navIna navIna jaisA pratIta hotA hai isaliye pratirUpa hai| "sA NaM jagaI " vaha jagatI "egeNaM mahaMtagavakkhakaDaeNaM savao samaMtA saMparivikhattA" eka vizAla gavAkSajAla se--aneka bar3I 2 khiDakiyoM se yukta hai "se Na gavakkhakaDae" vaha gavAkSa jAla"addhajoyagaM uDDhaucca teNaM' Adhe yojana kA U~cA hai "paMca rahita hovAthI A niSpaka che. AvaraNa rahita niSkaTaka chAyAvALI che. avyAhata prakAzacakta che, vastu samahanI prakAzikA che. niraMtara dizAomAM ane vidizAomAM Ane prakAza vyAsa rahe che. ethI A sodyota che, hRdayamAM ullAsajanaka hovAthI A prAsAdIya che. adhika ramaNIya hovAthI A darzanIya che sarvathA daza konA netra ane manane AkarSAnArI hovAthI A abhirUpa che. athavA kSaNa kSaNamAM AnuM rUpa navanIta jevuM lAge che ethI A pratirUpa che. ___ "sA NaM jagaI" le tI "egeNa mahaMtagavakkhakaDaeNa savvao samaMtA saMparikkhitA" me ( yA nanii ne bhATA bhoTa 3AmAthI yuTata cha. "se gavatakhakaDae" rAkSa MA "addha joyaNa uDUr3ha uccatteNe" ardhA yogagana saya
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 jambUdvIpaprajJaptisUtre sarvaratnamayaH-sarvAtmanA-sAmastyena ratnamayaH 'acche' accha:-AkAzasphaTikavadati svacchaH 'jAva paDirUve' yAvat-yAvatpadena-"zlakSNaH ghRSTaH, pRSTaH, nIrajaH, nirmalaH niSpaGkaH, niSkaGkaTacchAyaH sapramaH, samarIcikA, modyotaH, prAsAdoyaH darzanIyaH abhirUpaH" eteSAM saGgraho bodhyaH / tathA--pratirUpaH eSAM ilakSNAdi pratirUpAntAnAM vyAkhyA asminneva sUtre gatA kevalaM strIpuMsakatA vizeSaH / ityevaM jagatIvarNana muktvA jagatyA uparibhAgavarNanamAha-tIseNaM' ityaadi| 'tIseNaM jagaIe upi tasyAH-- anantarotAyA valayAkAreNa vyavasthitAyAH khalu jagatyA upari caturyojanavitArAtmake uparita ne bhAge 'bahumajjhadesabhAe' yo bahumadhya dezamAgaH-caturthojana vistArAtmakasya jagatyuparitanabhAgasya lavaNadizi dezonayojanadvaye tyakte jambUDhopadizi ca dezonayojanadvaye tyakte'vaziSTaH paJcadhanuzzatAtma ke bahumadhyadezabhAgaH asti, 'etya NaM mahaI egApaubhavaraveiyA paNNattA' atra asmin stha mahato -vRhatI ekA padmavaravedikA zreSThakamalapradhAnA vedikA devabhogabhUmiH prajJaptA-kathitA / ki pramANA? ityAha - "addha joyAgaM" ityAdi, 'addhajoyaNaM uDU uccattaNaM paJcadhaNusayAI vikhaMbheNaM' arddhayojanamrardhvamucca dhaNusayAiM vikhaMbheNaM' evaM pAMcasau dhanuSa kA isakA vistAra hai "pavara yaNAbhae" yaha sarvAtmanA sarvaratnamaya hai, tathA "acche jAva paDirU' accha se lekara pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAlA hai, "tIseNaM jagaIe upi" valayAkAra vAlI isa jaganI ke Upara ke bhAga meM jo kinAra yojana ke vistAra vAlA hai "bahumajjhadesabhAe" ThIka madhya meM-500 yojana vistAra vAle noca ke bhAga meM lavaNa samudra kI dizA kI ora kucha kama do yojana ko aura jambUdvIpa kI dizA kI ora kucha kama do yAjana ko - chor3akara bArka' bace hue 500 yojana ke vistAra vAle bahumadhya -deza meM-" ettha NaM mahaI egA paumavaravejhyA paNNattA" eka vizA pAva-vedikA. yaH zreSTha -kamaloM kI pradhAnatAvAlI hai , isaliye isakA nAma padmavara vedikA kahA gayA hai. yaha devoM kA bhogoM ko bhogane kA eka sthAna rUpa hai. yaha padmavara vedikA 'addha joyaNaM uDDhaM uccatteNaM paMcaghaNucha. "paMva dhaNu sayAI vijakhameNa" paaNyse| dhanuSa ne vistAra ke 'samvatyaNAmae' mA sarvAtmanA sava2tnanaya cha, taya: 'acche jAna paDirUve" 527 mAMgane 35 sudhaan| vizeSaNethI yuti cha. tAseNa jgii| upti" 2011 mAgatAnA 752nA sAmore yAra yena (4625 / cha vahumajjhadesamAe" hI madhyamAM 500 jana vistAravALA vaccenA bhAgamAM DAla samudranI dizAnI tarapha kaMIka-kama be jana ane jaMbuddhI nI dizAnI tarapha kaMIka sva65 be vAja. ne bAda 42di zeSa 500 yAtretA ( 19 3za "ettha Na madaI egA paumabaraveIyA paNNattA" 24 viza 512vA / . 25 zreSTha mAnA prabhAvI ethI AnuM nAma pAvaravedikA ka vAra ramAvela che : devone bheDA (upabhe ga kara nA meM sthAna 35 cha. ma 52 "addha joyaNaM uDheM uccattaNa paMca dhaNusAyaI
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam tvena paJcadhanuH zatAni viSkambheNa-vistAreNa, 'jagaI samiyA parikkheveNaM' jagatI samikA-jagatyA samA samAnA jagatI samA saiva jagatI samikA parikSepeNa-paridhinA, yAvAn jagatyAH paridhistAvAnevAsyA apIti bhAvaH / sA kIdRzI ? ityAha-'sabarayaNAmaI" ityAdi / sarvaratnamayo sarvAtmanA ratnamayo 'acchA jAva paDirUvA' acchA yAvat pratirUpA ityetasya vivaraNaM prAgvat / 'tIse NaM paumavaraveiyAe' tasyAH anantaroktAyAH khalu padmavaravedi kAyAH 'ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' ayametadrapaH- vakSyamANasvarUpaH varNAvAsaH varNanaSaddhatiH, prajJaptaH 'taM jahA' tadyathA-'vairAmayA NemA' nemAH bhUmibhAgAvaM niSkAmantaH pradezAH vajramayAH-vajramaNimayAH 'evaM jahA jIvAbhigame' evam-anena prakAraNa yathA jIvAbhigame jIvAbhigamasUtre padmavaravedikAvarNanavistara uktaH tathA'trApi sarvo bodhyaH sa ca kiyatparyantaH ? ityAha-"jAba aTTo" yAvadarthaH-vajramayA nemA ityArabhya artha ityantaH pATho bodhyaH, tata Arabhya kiyatparyantaH pATho grAhyaH ? ityAha-'jAva dhuvA NiyayA sAsayA" yAvad dhruvA niyatA zAzvatI" iti, tato'pi kiyat paryantaH pATho grAhyaH? ityAha - 'jAba NiccA' yAvanityA, iti, sa ca sarvaH pATha evam-"vairAmayA NemA sayAI vikhaMbheNaM" U~cAI meM Adhe yojana kI hai aura vistAra meM arthAt cor3AI meM pAMcasau dhanuSa kI hai "jagaI samiyA parikkheveNaM" isakA parikSepa jagatI ke parikSepa barAbara pAvaravedikA "savvarayaNAmaI' sampUrNarUpa se ratnamayI hai aura accha Adi pratirUpAntataka ke vizeSaNoM vAlI hai "tAseNaM paumavara veiyAe ayameyArUve paNNAvAse paNNatte' isa padmavaravedikA ke varNana ke sambandha meM aisA kahA gayA hai-"taM jahA-vairAma yA pAisake nema--bhUmibhAga se Upara kI aura nikale hue pradeza vajramaNi ke bane hue haiM "evaM jahA jIvAbhigame" isa taraha se varNana jaisA isakA jIvAbhirAma sUtra meM kiyA gayA hai vaisA ho yahAM para samajhanA cAhiye. aura yaha vahAM kA saba varNana vedikA ke sambandha kA "jAva aTTho jAva dhuvA NiyayA sAsayA" isa sUtra pATha taka kA yahAM para kahalenA cAhiye kyoM ki vedikA kA varNana vahAM isI sUtra pATha taka " ayAmA aAyozana 28mI cha bhane vistAramA meTa yobhA paaNyse| ghanasI cha. "jagaI samIyA parIkkheveNaM" sAno parikSa5 gatInA parikSa5 5212 mAjhavazvari / "savvarayaNAmaI" pUNe 2(namayA cha bhane 127 vagerethI prti35|| sapanA vizeSa / yurata che. 'tIseNaM paumavaraveiyAe ayameyarUve vaNNAvAse paNNatte" pAvana 1. ma 25 DebAmA nyu. "taM jahA varAmayA" nA thI 52nI ta23 nIrajetA pradeza 40 malinA mAnelA che. 'evaM jahA jiivaabhiA pramANe AnuM varNana jItrAbhigamamAM je rIte karavAmAM AvyuM che, tema ahI paNa naye. ana vA viSetuM na jAva aTTho jAva dhuvA NiyayA sAsayA" ga satrapATha sudhI ahI' samajavuM joIe. kema ke vedikAnuM varNana tyAM e ja sUtrapATha
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre rikAmayA pANA veruliyAmayA khaMbhA suvaNNamayA phalagA lohiyakkhamaIo saIo vairAmaI saMdhi NANAmaNimayA kalevarA NANAmaNimayA kalevarasaMghADA NANAmaNimayA rUvA NANAmaNimayA rUvasaMghADA aMkAmayA pakkhA pakkhavAhAo ya joirasAmayA vaMsA vaMsakavellayA ya rayayAmaIo paTTiyAo jAyakhvamaIo ohADaNIo vairAmaIo uvari puMchaNIo savvase rayayAmae chAyaNe sANaM paumavara vezyA egamegeNaM hemajAleNaM egamegeNaM arrarajANaM egamegeNaM khikhiNIjAleNaM egamegeNaM ghaMTAjAleNaM egamegeNaM muttAjAleNaM egamegeNaM maNijAleNaM egamegeNaM kaNagajAleNaM egamegeNaM rayaNajAleNaM egamegeNaM paumajAleNaM savvarayaNAmaeNaM savvao samaMtA saMparikkhittA, te NaM jAlA tavaNijjalaMbUsagA suvaNaparamaMDiyA NANAmaNirayaNahAraddhahAra uvasobhiyasamudayA IsiaNNamaNNa saMpattA puvvAvaradAhiNuttarAgaehiM vAehiM maMdAyaM maMdAyaM eijjamANA eijjamANA palaMbamANA palaMbamANA pajhamANA pajhuMjhamANA orAleNaM maNuNNeNaM maNahareNaM kRSNamaNaNivvuikareNa saddeNaM te parase savvao samatA ApUremANA sIrie aIva 2 uvasobhemANA 2 cihnaMti / tIseNaM paumaards tattha tatthadese tahiM tahiM bahave hayasaMghADA gayasaMghADA NarasaMghADA kinarasaMghADAkiMpurisasaMghADA mahoragasaMghADA gaMdhavvasaMghADA vasahasaMghADA savvarayaNAmayA jAva paDirUvA, evaM paMtIovi vihIovi mihuNagAivica tIse NaM paumavaraveiyAe tattha tatthadese tarhi 2 bahuo paumalayAo nAgalayAo asogalayAo caMpagalayAo vaNalayAo vAsaMtIlayAo aimuttalayAo kuMdalayAo sAmalayAo NiccaM kusumiyAo NiccaM mauliyAo NiccaM lavaiyAo NiccaM thavaiyAo NiccaM gulaiyAo NiccaM gucchiyAo Nicca z2amaliyAo NiccaM juyaliyAo giccaM viNamiyAo NiccaM paNamiyAo NiccaM suvibhattapaDipiMDa maMjarivarDisagadharIo NiccaM kusumiyamauliyalavaiyathavaiya gulaiyagucchiyajaliya juyaliya viNamiya paNamiya suvibhattapaDi piMDa maMjarIvarDisagadharIo savvarayaNAmaIo acchA jAva paDirUvA, tIseNaM paumavaraveDyAe tattha tattha dese tarhi 2 bahave akkhayasotthiyA paNNattA savvarayaNAmayA acchA jAva paDiruvA, se keNadRNaM bhaMte ! evaM buccai - paramavara veiyA 21, goyamA ! paumavaraveiyAe tattha tattha dese tarhi tarhi veiyAmu veDyAbAhAsu veiyApuDaMtare khaMbhe khaMbhavAdAsu khaMbhasIsesu khaMbhapuDaMtaresa sUI sUimuhe sUIphalae sUIpuDaMtaresu pakkhesu pakkhavAdAsu bahUI uppalAI paumAI kumuyAI subhagAIM pauMDarIyAI mahApoMDarIyAI sayavattAI sahasvattAiM savvarayaNAmayAI acchAI jAva paDivAI mahAvAsikkachattasamANAiM paNNattAiM samaNAuso ? se eeNadveNaM goyamA ! evaM buccai - paramavaraveiyA2, aduttaraM ca NaM goyamA ! paumavaraveiyAe sAsae NAmadhejje paNa | paumavara veiyANaM bhaMte ! kiM sAsayA asAsayA ? goyamA ! siya sAsayA siyaasAsayA, sekeNaNaM * ? goyamA davvaTTayAe sAsayA vaNNapajjavehiM gaMdhapajjavehi rasapajjavehiM phAsapajjavehiM asAsayA, se teNadveNaM evaM buccai siya sAsayA siya asAsayA / paumavaraveiyANaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! Na kayAi NAsI Naka 28
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam yAi Na bhavai Na kayAi Na bhavissai bhuviM ca bhavaI ya bhavissai ya dhuvA NiyayA sAsayA akkhayA avvayA abaTTiyA NiccA " chAyA - vajramayA nemAH riSTamayAni pratiSThAnAni, vaimayAH stambhAH, suvarNamayAni phalakAni, lohitAkSamayyaH sUcayaH, vajramayAH sandhayaH, nAnAmaNimayAni kalevarANi nAnAmaNimayAH kalevarasaGghATAH, nAnAmaNimayAni rUpANi, nAnAmaNimayAH rUpasaGghATAH aGkamayAH pakSAH, pakSavAhAzca jyotirasamayAH vaMzAH, vaMzakavellukAni ca, rajatamayyaH paTTikAH, jAtarUpamayyaH avaghATinyaH, vajramayyaH upari pucchnyaH, sarvazvetaM rajatamayaM chAdanam / sA khalu padmavaravedikA / ekaikena hemajAlena ekaikena kanakajAlena, ekaikena kiGkiNIjAlena ekaikena ghaMTAjAlena, ekaikena muktAjAlena ekaikena maNijAlena ekaikena kanakajAlena, ekaikena ratnajAlena ekaikena padmajAlena sarvaratnamayena sarvataH samantAt saMparikSiptA / tAni khalu jAlAni tapanIya lambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNiratna hArArddhahAropazobhita samudayAni ISadanyo'nyamasaMprAptAni, pUrvAparadakSiNettarA''gatai vartirmandaM mandamejamAnAni ejamAnAni pralambamAnAni pralambamAnAni zabdAyamAnAni zabdAyamAnAni udAreNa manojJena manohareNa nirvRttikareNa zabdena tAn pradezAn sarvataH samantAt ApUrayanti 2 zriyA atIva 2 upazobhamAnAni 2 tiSThanti / tasyAH khalu padmavara vedikAyAH kiyA gayA hai isake Age nahIM, vaha pATha saba isa prakAra se hai - " vairAmayA NemA, riTThamayApaiANA, veruliyAmayA khaMbhA, suvaNNamayA phalagA, lohiyakkhamaIo sUIo, vaIrAmaI saMdhI, jANAmaNimayA kalevara saMghADA, NANAmaNimayA rUvA, NANAmaNimayA rUvasaMghADA, aMkrAmayA vakkhApakkhabAhAo ya, joirasamayA vaMsA vaMsakavellUgA, ya rayayAmaIo paTTiyAo, jAyarUvamaIo ohADaNIo, vairAmaIo uvariM puchaNIo, savvasee rayayAmae chAyaNe, sANaM paumavaraveiyA egamegeNaM hemajAleNaM, egamegeNaM kaNagavakkha jAleNaM, egamegeNaM khikhiNIjAle NaM egamegeNaM ghaMTAjAleNaM, egamegeNaM muttAjAleNaM, egamegeNaM maNijAleNaM, egamegeNaM kaNagajAleNaM, egamegeNaM rayaNajAleNaM, egamegeNaM paumajAleNaM "ityAdi, isa saba pATha ke padoM kI vyAkhyA cilakula spaSTa hai aura yaha sudhI vAmAM Ave che. senA pachI nahIM te sarva pAhe yA pramANe che - baIrAmayA nemA, rimayA pahANA, veruliyAmayA khaMbhA, suvaNNamayA phalagA, lohiyakkhamaIo, suIo, vaIrAmaI, saMdhI NANA maNimayA kalevarA NANAmaNimayA kalevarasaMdhADA, NANAmaNimayA rUvA, NANAmaNimayA rUvasaMdhADA. aMkAmayA pakkhA, pakkhabAhAo ya, joirasamayA, vaMsA basakavellugAya, rayayAmaIo paTTiyAo, jAyarUvamaI o ohADaNIoo, vaharAmaIo uvari puMchaNIo, sabasepa rayayAmae chAyaNe, sANaM paumara veiyA, pagamegeNaM hemajAleNa egamegeNaM kaNagavastrakhajA leNaM ega me geNaM khikhiNojAleNa pagamegeNa ghaMTAjAleNa egamegeNaM muttAjAleNaM pagamegeNaM maNijAleNaM egamegeNaM kaNagajAleNaM pagamegeNaM raya nANaM pagamepaNaM paumajAleNeM" ityAdi yA sarvapAunA pahonI vyAbhyA sAva spaSTa 4 29
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 jambUdvopaprAptisUtra tatra tatra deze tatra tatra bahako hayasavATA gajasanATAH na saGghATAH kinnarasavATA: kiMpuruSasadhATAH mahoragasaGghATAH gandharvasaGghATAH vRSabhasaGghATAH sarvaratnamayAH yAvat pratirUpAH, evaM paMktayo'pi pIthayo'pi mithunakAnyapi / ca tasyAH khalu padmavaravedikAyA tatra tatra deze tatra tatra vayaH pamalatAH nAgalatAH azokalatAH campakalatAH banalanAH vAsantIlatAH atimuktalatAH kundalatA zyAmalatA nityaM kusumitAH nityaM mukulitAH nityaM lakitA: nityaM stavakitAH nityaM gulmitAH nityaM gucchitAH nityaM yAtAH nityaM yugalitAHhityaM vinamitAH nityaM praNamitAH nityaM muvimatapatipiNDamacaryavataMsakadharAH nityaM kusumita mukulita lakitastavakita gulimata yamalitayulita vinamita praNamita muvibhakapratipiNDamaJjayaMvataMsakadharAH sarvaratnamayyaH acchAH yAvat pratirUpAH / tasyAH khalu panavaravedikAyAH tatra tatra deze tatra 2 akSaya svastikAni prajJaptAni sarvaratnamayAni acchAni yAvat pratirUpANi / atha ke nArthena bhadanta ! evamucyate-pAvaravedikaH ? 2 gautama! padmavaravedikAyAstatra tatra deze tatra 2 vedikA vedikAvAhAmu vedikApuTAntareSu stambheSu stambhabAhAsu snammazIrSeSu stambhapuTAntareSu sUcISu sUcImukheSu sUnIphalakeSu sUcI puTAntareSu pakSeSu pakSavAAsu bahUli utpalAni pamAni kumudAni subhugAni saugandhi kAni puNDarIkANi mahApuNDarIkANi zatapatrANi sahasrapatrANi sarvaratnamayAni acchAni yAvat pratirUpANi mahAvApikaccha basamAnAni prajJaptAni zramaNA''yuSman ! sA etenArtheta gautama ! evamucyate-padmabaravedikA 2 'aduttaraM pANaM' atha ca khalu gautama ! padamavaravedikA iti zAzvataM nAmadheyaM prajJaptam / padabhavaravedikA khalu bhadanta ki zAzvatI azAzvatI ? gautama syAt zAzvatI syAdazAzvato atha kenArthena syAt zAzvatI syAdazAzvatI ? gautama ! dravyArthatayA zAzvatIvarNaparyAyaiH gandhaparyAyaH rasaparyAyaH sarzaparyAyaiH azAzvatI sA tenArthena evamucyate syAt zAzvatI svAdazAzvatI / padmavaravedikA khalu bhadanta ! kAlataH kicciraM bhavati ? gautama ? na kadAcit nA''sIt na kadAcinna bhavati na kadAcinna bhaviSyati, abhUcca bhavati ca bhaviSyati ca dhruvA niyatA zAzvatI akSayA avyayA avasthitA nityA " iti / ____ atha vyAkhyAH -- tasyAH padmavaravedikAyAH vajramayAH-vajraratnamayAH nemAHbhUmibhAgAdRSaM niHsRtAH pradezAH riSTamayAni-riSTaratnamayAni pratiSThAnAni mUlapAdAH vaiDUryamayA:- vaiyaratnamayAH stambhAH , suvarNamayAni-phalakAni-padmavaravedikAvayava. tAni, lohitAkSamasya:-lohitAkSaratnamayyaH sUcayaH-phalakadvaya saMyogakAri pAdatthAnIyAH, vajramayyA:- vajraratnamayAH, sandhayaH-phalakAnAM mela nAni vajraratnale pApUritAH phalakasandhayaH iti bhAvaH / nAnAmaNimayAni-vividhamaNimayAni kalevarANi-manuSyAkArarUpANi, tathA-nAnAmaNimayAH kalevaralATA:-manuSyayugmakarUpANi, tathA-nAnAmaNimayAni rUpANi gajAvAdInAmAkArAH nAnAmaNimayAH rUpasaGghATAH- gajAzvAdirUpayu.
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam gmAni, aGkamayAH-aGkaratnamayAH, pakSAH -vedikAvayavAH, pakSavAhAH vedikAvayavakavizeSAzca, jyotirasamayAH-jyotirasa-nAmakaratnamayAH--vaMzAH-pRSThavaMzAH mahAnto madhyavalakA ityarthaH, vaMzakavellukAni-tatra vaMzAzca-mahatAM pRSThavaMzAnAmubhayapArzvayostiryak sthApyamAnAH vaMzAH kavelukAni-tadupari AcchAdanavizeSAzca etAnyApi jyotIrasabhayAni rajatamayyaH- rUpyamayyaH paTTikA:-baMzAnAmupAri kambA sthAnIyAH pratarAH, jAtarUpamayyaH-suvarNavizeSamayyaH avaghATinyaH-kamboparisthApyamAnAcchAdanabhUtamahApramANakilicasthAnIyAH, vajramayyaH- vajraratnamayyaH, upari-avaghATinInAmupari puJchanyaHniviDatarA''cchAdanabhUtacikkaNataratRNavizeSasthAnIyAH, sarvazvetaM sarvAtmanA zveta-zvetavarNa rajatamayaM rUpyamayaM chAdanam-AcchAdanam / sA pUrvoktA khalu pamavAvedikA ekaikena hema jAlena svarNamayama lAsamUhena 'saMparikSiptA' iti pareNa sambandhaH, evamagre'pi, ekaikena kanakajAlena- pItavarNasvarNavizeSamayamAlAsahena, ekaikena kiGkiNIjAlena-kSudrayANTikAsamUhe ne, ekaikena ghaNTAjAlena-ghaNTAsamUhena ekaikena mukkAjAlena-muktAphalamayamAlAsamUhena, ekakena kanakajAlena maNijAlena-maNimayamAlAsamUhena, ekaikena kanakajAlena pI suvarNamayamAlAsamUhena ekaikena ratnajAlena-hIrakAdiratnamayamAlAsamUhena, ekaikena padamajAlena sarvaratnamayena kamalamAlAsamUhena sarvataH savedikSu samantAt sarvavidikSu saMparikSiptA-samyak pariveSTitA tAni-hemajAlAdIni jAlAni-dAmAni mAlAH, tapanIyalambasakAni tapanIyaM- raktavaNe svarNa tanmayolambUsakA:- mAlAgrabhAgasthamaNDanavizeSo yeSAM tAni tathA, tathA-suvarNapratarakramaNDitAni-suvarNamayapatrabhUSitAni tathA nAnA maNiratna hArArddhahAropazobhitasamudayAni, tatra-nAnA- aneka prakArakANi yAni maNiratnAni maNayAmara tAdayaH ratnAni-karketanAdonica teSAM -tatsambandhinaH- tadracitA ye vividhA hArAhArAH tatra hArAH - aSTAdazasarikAH, arddhahArAH- navasarikAzca hAravizeSAH, tairupazobhitaH alakRtaH samudayaH samUho yeSAM tAni tathA, tathA- ISadanyo'nyamasamprAptAni-ISata kiMcita anyo'nyaM -parasparam, asamprAptAni. asaMlagnAni, tathA pUrvAparadakSiNottarA''gataiH pUrvapazcimadakSiNottaradigbhyaH samAgataiH vAtaiH vAyubhiH mandaM sandam atimandama kiJcidityarthaH ejamAnAni ejamAnAni punaH punaH kampamAnAni, pralambamAnAni pralambamAnAni itastataH kiJciccalanena punaH punaH lambitAni bhavanti tathA 'pajhaM jhamANAI' iti zabdAyamAnAni 2 parasparaM saMgharSavazAt punaH punaH zabdaM kurvANAni, tathA -udAreNa- vizAlena vyApakenetyarthaH, asya 'zabdene' ti pareNa samndhaH evamagre'pi. bhanojJena - mano'nukUlena, mano'nukUlatvaM lezato'pi syAdana Aha-manohareNa-zrotRjanamanoharaNa tArakeNa ataeva karNamanonivRtikareNa pratizrotakargamanaHsukhotpAdakena zabdena tAn padmavaravedikA'sannAn sarvataH sarvadikSu ApUrayamANAni 2 vAraMbArapUritAn karvANAni, zriyA- zobhayA atIva 2 atyadhikaM yathA sthAttathA upazobhamAnAni 2
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 jambUdvIpaprajJaptisUtre sarvadA sarvathA zobhAM dhArayamANAni tiSThanti / tasyAH anantaroktAyAH khalu padmavaravedikAyAH tatra tatra - tasmisnasmin deze tatra tatra tasya dezasya tasmistasmin avAntaradeze bahavaH-bahusaMkhyA aneke hayasaMghATakA:-azvasaMghAtA:-azvasamUhAH evaM gajanarakinnara-kiMpuruSa-mahoraga-gandharva-vRSabhAnA-saMghATA vodhyAH , te ca hayAdisaMghATA: sarvaratnamayAH-sarvAtmanA ratnamayAH, yAvat-yAvatpadena-acchA:-zlakSNAH , ghRSTAH , mRSTAH, nIrajasaH, nirmalAH, niSpaGkAH, niSkaGkaTacchAyAH, saprabhAH, samarIcikAH soddhotAH, prAsAdIyAH, darzanIyAH, abhirUpAH; ityeSAM saGgraho bodhyaH, tathA pratirUpAH eSAM padAnAM vyAkhyA'sminneva sUtre pUrvaM jagato varNanaprasaGge kRtA, kebalaM strIpuMsatva bahuvacanakato vizeSaH, evam -ityAdi saMbATavat paGktayo'pi-hayAdInAM zreNayo'pi bodhyAH, tathA hayAdInAM vIthayaH ubhayoH pArzvayorekaikazreNibhAvena yat zreNiyugalaM tat bIthi padavAcyam tadvahutve vIthayaH anekazreNI hayAni paMktistu ekasyAM dizi athavA zreNiH sA vyavahiyate ato na paMkti-vIthyorekArthakatAzaGkA / eteSAmeva hayagajanarakinnarakimpuruSa mahoragagandharvavRSabhAnAmaSTAnAM strI pusayugma pratipAdanArthamAha mithunakAnyApi strIpuMsayugmAnyapi hayAdisaGghATabadeva vaktavyAni 8 / tasyAH pUrvoktAyAH khalu padmavaravedikAyAH tatra tatra tasmiMstasmin deze tatra tatra taddezaikadeze bahavyaH padmalatAH padminyaH nAgalatAH nAgAH vRkSavizeSAH tadrUpAH latAH tiryakazAkhA vistAra rahitattvAllatA iveti nAgalatAH evam azokalatAH azokavRkSarUpalatAH campakalatAH campakapuSpakSavizeSarUpalatAH vanalatAH vananArthakavRkSavizeSarUpalatAH, vAsantIlatAH vAsantIpuSpavizeSalatAH atimuktakalatAH atimuktakaH tinizanAmako vRkSavizeSa stadrUpAlatAH kundalatA:-kundanAmaka puSpavizeSalatAH zyAmalatAH zyAmA vanaspativizeSaH zAriveti prasiddhA tadrUpA latAH tA anantaroktAH padmalatAdayo latAH kIdRzaH ? ityAha-nityaM sadA kusumitAH puSpitAH puSpasampannAH nityaM mukulitA kuimalitA ISadvikAsonmukhakAlikA sampannAH nityaM lavakitAH sajAtapallavalavAH nityaM stabakitA vikAsonmukhAkalikA sampannA nityaM gulmitAH stamvitAH kANDarahitAvayava smpnnaaH| nityaM gucchitAH patrapuSpagucchasamUhasampannAH nityaM yamalitAH sajAtIyalatAyugmapariveSTitAH nityaM yugalitAH sajAtIya-vijAtIyalatAdvayapariveSTitAH nityaM vinamitAH phalapuSpAdisAreNa vizeSeNa namrabhAvaM prApitAH, nitya praNamitAH phala puSpAdibhAraNanamrabhAvaM prApayitumArabdhAH namrabhAvonmukhA iti bhAvaH, nityaM muvibhaktapratipiNDamajayavataMsakadharAH suvibhaktaH samyag vibhAgayukto yaH pratimajayaMvataMsakaH pratimabjarI pratigatA pratipallavasthitA yA majarI-puSpamaThajarI saivAvataMsakaH zirobhUSaNavizeSaH tasya dharAH dhArikAH, evaM sati tAH padmalatAdayo latAH nityaM kusumitamukulitalavakita stabakitagulmitayamalitayugalitavinamitapraNamivasuvibhaktapratimanaryavataMsakadharAH
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU0 4 jambUdvIpaprAkArabhUtajagatyAH varNanam 33 etadavyAkhyA'nupadaM gatA / punastAH padmalatAdeya sarvAH latAHsarvaratnamayyaH sarvAtmanAkarketanAdiratnamayyaH puna acchAH yAvat pratirUpAH-acchAdi pratirUpAntAnAM saGgraho'thezvAsminneva,sUtre pUrva kRtH| tasyAH pUrvoktAyAH khalu padmavaravedikAyAH tatra tatra deze tasmiMstasmin deze tatra tatra tasyaiva dezasyaikadeze akSaya svastikAni prajJaptAni kathitAni tAni akSaya svastikAni kIdRzAni ? ityAha-sarvaratnamayAni sarvAtmanA ratnamayAni, acchAni yAvat pratirUpANi acchAdi pratirUpaparyantapadAnAM saMgraho vivaraNaM ca prAgvat / pUrvato'tra napuMsakakRto vizeSaH / samprati padmavaravedikAzabdArtha gautamaH pRcchati ___ atha kena arthana kAraNena bhadanta ! evam ittham ucyate kathyate yat padmavaravedikA 2 iti ? kimarthamAdAyAsyAH padmavaravediketi zabdapravRtti tetyarthaH / iti pRSTo bhagavAn gautamaM pratyAha-he gautama ! padmavaravedikAyAH tatra tatra-tasmiMstasmin deze tatra tatra tasyaiva dezasyaikadeze vedikAsu-upavezanArthamattagajAkArarUpAsu vedikA bAhAsu vedikAyAH bAhAsuH pArzveSu vedikApuTAntareSu vedikayoyoryat puTa-parasparamelanaM tadantareSu tanmadhyeSu stambheSu prasiddheSu stambhabAhAsu stambhapArzvaSu, stambhazIrSeSu stambhAgrabhAgeSu, stabhapuTAntareSu dvayo stambhayoH sandhimadhyeSu sUcISu phalakadvayasaMdhAnArthapratanukIlakarUpAsu sUciSu sUcImukheSu sUcInAM phalakAntaH pravezAsannapra dezeSu sUcIphala keSu sUcIsaMyojita phalakapradezeSu sUcIpuTAntareSu sUcIdvayamelanamadhyeSu pakSeSu vedikAyA avayavavizeSeSu tathA pavakSAhAsu vedikA pArveSu, vahUni-pracurANi utpalAni-candravikAzIni kamalAni padmAni-sUryavikAzIni kamalAni kumudAnI kairavANi, tAnyaSi candravikAzIni zvetaraktAdivarNAni bhavanti, tAni subhagAni sundarANi, saugandhikAni- kahalArANi, zvetavarNAni sugandhIni kamalAni, puNDarIkANi-zveta kamalAni, tAnyeva mahAnti mahApuNDarIkANi, zatapatrANi-patrazataviziSTAni kamalAni sahasrapatrANi patrasahasrayuktAni kamalAni etAni sarvANi sarvaratnamayAni, sarvAtmanA karketanAdi ratnamayAni, acchAni yAvat pratirUpANi acchAdipratirUpaparyantapadAnAM saMgraho vivaraNaM ca prAgavat / punastAni kathambhUtAni ? ityAha-mahAvArSikacchatrasamAnAni mahAnti vizAlAni yAni vArSikAni varSAkAlikAni jaladhArAnivAraNArthAni cchatrANi taiH samAnAni-samAkArANi prajJaptAni-kathitAnI he zramaNa AyuSman ! gautama ? sA padmavara vedikA etena anantaroktena arthena samucitenArthena evam ittham-ucyate kathyate yat padma varavedikA padamavaravediketi / atha ca khalu ata evAsyAH padmavara vedikA padmabara vediketi zAzvataM nAmadheyaM prajJaptamiti / punautamaH pRcchati-he bhadanta padmavaravedikA khalu kiM zAzvatI uta azAzvatI ! iti pRSTo bhagavAnAha-he gautama syAcchAzvatI syAdazAzvatI / atra syAcchabdaH kathaJcidatheko nipAtaHtena kathaJcicchAzvatI kathaJcidazAzvatI vidyate / punarvizeSajijJAsayA gautamaH pRcchati-"se keNaTeNaM' ityAdi / atha kenA
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 jambUdvIpaprajJaptisUtre na kena prakAreNa zAzvatI kena prakAreNa ca azAzvatIti praznaH / bhagavAnAha he gautama ! dravyArthatayA - dravyArthikanayena zAzvatI nityA paryAyArthikanayena prAha-varNaparyAyaiH kRSNA dibhiH tathA gandhaparyAyaiH surabhiH prabhRtiH, rasapayayaiH tiktAdibhiH sparzaparyAyaiH kaThina tvAdibhiH azAzvato anityA teSAM varNAdInAM pratikSaNaM kiyat kAlAntaraM vA'nyathA'nyathA saMbhavAt / evaM ca nityatvAnityatvayorviruddhayorapi dharmayodravyArthika paryAyarthika nayAbhyAmekasminnadhikaraNe'vasthAnaM sambhavatIti paryavasitam / evamupasaMhati sA tenArthena evam itthamucyate syAcchAzvatI syAdazAzvatIti / etadvyAkhyA nigadasiddhA / dravyAstikanayavAdI svamataM draDhayitumAha " nAtyantAsata utpAdo nApi sato vidyate vinAzo vA" api ca-"nAsato vidyate bhAvo nAbhAvo vidyate sataH" iti, tatazca sarvaM vastu nityameveti / itthaM tanmate sandehaH sA padmavedikA kiM ghaTAdivat dravyArthatvena zAzvatI / Ahosvit-sarvadA zAzva tIti / imaM sandehaM gautamo nirAkartuM bhagavantaM punaH pRcchati kAlataH kiyacciramiti, padmavedikA khalu he bhadanta ! kAlataH kAla mAzritya kiyacciraM kiyantaM kAlaM yA - davatiSTate ? atra bhagavAnAha he gautama na kadAcid nAsIt navdvayasya prakRtArthaM dRDhIkArakatvAt sadaivAsIditI tathA na kadAcit na bhavati api tu sadaiva bhavati tathA na kadA cid na bhaviSyati - api tu sadaiva bhaviSyati / evaM sarvamupasaMharati-amUcca bhavati ca bhaviSyati kAlatraye'pi avasthiti zIlatvAt / ata eva dhruvA - meru parvatAdivatstharatvAt niyatA- nizcitatvAt jIvadravyavat ata eva zAzvatI samayAvalikAdiSu kAlavacanavacchAzvatatvAt ataeva akSayA pudgalapuJjavighaTane'pi navInapugalapuJjasaMkramaNena svarUpAdhinAzAt, gaGgA sindhu pravAhe'pi padmadavat ataeva avyayA kadAcidapi svarUpacalanasyAsambhavat mAnuSotta(parvatAd bahiH samudravat ata eva avasthitA sva pramANe samyak sthitA jambUdvIpAdivat evaM ca svapramANAvasthAyitayA nityA dharmAstikAyAdivat iti // sU0 4 || " jIvAbhigama sUtra meM padmavaravedikA ke varNana meM jyoM kI tyoM likhI jA cukI hai ataH vahAM se ise dekhanA cAhiye yaha vistRta vyAkhyA vajramaya pada se lagAkara anta ke nityapada taka kI gaI hai| ataH yahAM punaH use vistAra ho jAne ke bhaya se nahIM likhA hai / isI abhiprAya ko hRdaya meM che ane jIvAbhigama sUtra'mAM padmavavedikAnA varNanamAM AbehUba nirUpita karavAmAM avI che. ethI jijJAsuoe tyAMthI vAMcI levI. A savistRta vyAkhyA tyAM vamaya padamAMDIne antanA nityapada sudhI karavAmAM AvI che ethI vistAra bhayathI ahI khIjI vakhata vyAkhyA
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 5 padmavaravedikAyAH bahirbhAgasthavanaSaNDavarNanam atha jagatyA upari padmavaravedikAyA bahiryadasti tadAha ---- mUlam-tIseNaM jagaIe uppiM bAhiM paumavaraveiyAe ettha NaM mahaM ege vaNasaMDe paNNatte desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNa jagaIsamae parikkheveNaM vaNasaMDavaNNao Neyavvo ||suu05|| chAyA- tasyA khalu jagatyA upari bahiH panavaravedikAyAH atra khalu mahAneko vanaSaNDaH prajJaptaH, dezone dve yojane biSkammeNa jagatI samakaH parikSepeNa vanaSaNDavarNako netavyaH ||suu05|| TIkA--'tIseNaM jagaIe' ityAdi 'tIse NaM jagaIe' tasyAH pUrvoktAyAH khalujagattyAH 'uppi bAhiM paumavaraveiyAe' upari UrdhvabhAge padmavaravedikAyAH prAgvarNitAyA deva bhogabhUmi vizeSarUpAyAH bahiH parataH 'ettha NaM mahaM ege vaNasaMDe paNNatte' atra asmin pradeze khalu eko mahAn bRhat vanaSaNDa:- anekavidhabRkSasamUhaH prajJaptaH / sa ca vanaSaNDaH kIdRzaH ? - ityAha-'desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM' dezone dezato nyUne dve yojane viSkambheNa-vistAreNa prajJaptaH dezazcAtra sArdhadhanuHzatadvayarUpo bodhyaH tathAhi caturyojanavistRtaziraskAyA jagatyA bahumadhyabhAge paJcadhanuH zatavyAsA dhAraNa karake sUtra kAra ne evaMjahA jIvAbhigame jAva aTTho jAva dhuvA, NiyayA, sAsayA, nAva NiccA" aisA sUtra pATha kahA hai // 4 // jagatI ke Upara vartamAna padmavara vedikA ke bAhara vidyamAna banaSaNDa kA varNana"tIseNaM jagaIe uppi bAhi" ityaadi|| usa jagatI ke Upara jo padmavaravedikA hai usa padmavaravedikA ke bAhara " ettha NaM mahaM ege vaNasaMDe paNNatte " eka bahuta vizAla vana NDa hai-aneka prakAra ke vRkSoM kA samUha hai " desUNAI do joyaNAI vizvaMbheNaM " isa kA viSkambha - vistAra- kucha kama do yojana kA hai yahAM deza se 250 dhanuSa liyA gayA hai isakA vicAra isa taraha se karanA cAhiye jagatI ke madhyabhAga meM 42vAmA mAvA nathI ye prAyana sUtrareyamA dhA23 rIna. 'evaM jahA jIvAbhigame jAba aTTho jAva dhuvA NiyayA sAsayA jAva NiccA', yA sUtrA8 sA che. // 4 // jagatInI upara vidyamAna padmavadikAnI bahAra vartamAna vanakhaMDanuM varNana - tIseNa jagaIe uppi bAhi' ityAdi sUtra // 5 // mAtinI 522 512vI che te panavazvahiAnI maDA2 "patthaNa mahaM ege ghaNasaMDe paNNane" 4 . vizaNa vanamacha. mana prshn| vRkSasabhUDA che." do joyaNAI vikkhameNa" maane| vibha-vistA2-444 2185 me yona se che. mI dezathI 250 dhanuSa grahaNa karavAmAM Avela che. A saMbaMdhamAM A pramANe vicAra kare joIe. jagatInA A zikharano vistAra cAra yojana jeTaluM kahevAmAM Avela che. A
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre padmavaravedikA etasya bahirbhAge eko vanaSaNDaH aparazcAbhyantarabhAge ato jagatI ziro vistAro vedikA vistArazca dhanuHzatapaJcakanyUno'rdhI kriyate tato yathoktaM mAnaM spaSTaM bhavati / tathA sa vanaSaNDaH 'jagai samae parikkheveNaM' jagato samakaH jagatI tulyaH parikSepeNa paridhinA prajJaptaH 'vaNasaMDavaNNao Neyako' banavaNDavarNakaH vanapaNDavarNanakArakaH sarvo'pi padasamUho'tra jJAtavyaH / sa caivam-'kiNhe kiNhobhAse nIle nIlo bhAseharie hariomAse soe sIobhAse Niddhe NiddhobhAse tivve tibbo bhAse kiNhe kiNhacchAe nIle nIlacchAe harie hariyacchAe sIe sIyacchAe Niddhe NiddhacchAe tivve tivyacchAe ghaNakaDiacchAe ramme mahAmehaNikuraMbabhUe teNaM pAyavA mUmaMto kadamaMto khaMdhamaMto tayAmaMto sAlamato pavAlamaMto pattamaMto pupphamaMto phalamaMto bIyamaMto aNupubbisujAyaruilabaTTabhAvapariNayA egakhaMdhI aNegasAhappasAhaviDimA aNegaNaravAmamuppasAriyA gejjhaghaNaviulavaTTakhaMdhA acchidapattA aviralapattA acAINapattA aNaIIpattA NiyajaraDhapaMDurapattA Nava hariyabhisaMtapattabhAraMdhayAragaMbhIradarisaNijjA uvaviNiggaya navataruNepattapallavakomalujjalacalaMta kisalayasukumAla pavAla sobhiya varaMkuraggasiharA NiccaM kusumiyA Nicca mauliyA NiccaM lavaiyA NiccaM thavaiyA NiccaM gulaiyA NiccaM gucchiyA NiccaM jamaliyA Nicca juliyA Nicca viNamiyA NiccaM paNamiyA NiccaM kusumiyamauliyalavaiyathavaiyagulaiyagocchiyajamaliyajuya500 dhanuSa kI vyAsavAlI eka padmavaravedikA kahI gaI hai ; isa padmavaravedikA ke bahirbhAga meM eka vanaSaNDa hai aura bhItara ke bhAga meM bhI eka vanaSaNDa hai jagatI ke Upara ke bhAga kA vistAra 4 yoMjana kA hai aura bidizAoM meM jo isakA vistAra hai vaha 500 dhanuSa kA hai so isa vistAra ko Upara ke vistAra meM se kama karane para evaM avaziSTa pramANa ko AdhA karane para vanaSaNDa kA yathokta pramANa nikala AtA hai, isa vanaSaNDa kA parikSepa " jagaI samae parikaleveNaM " pramANa , jagatI ke parikSepa pramANa jaisA hI hai " vaNasaMDavaNNo Neyatvo" vanapaNDa kA varNana yahAM para kara lenA cAhiye jo anya sUtroM meM isa prakAra se kiyA gayA hai "kiNhe kiNhobhAse nIle nIlobhAse, harie hariomAse, sIe sIobhAse, Niddhe, giddhobhAse" jagatInA madhyabhAgamAM 500 dhanuSa jeTalI vyAsa yukta eka padyavaravedikA che. A padvavaravedikAnA bahAranA bhAgamAM eka vanakhaMDa che. jagatInA uparanA bhAgane vistAra 4 yAjana jeTaluM che ane vidizAomAM je A vistAra che te 500 dhanuSa jeTalo che to A vistArane uparanA vistAramAMthI bAda karavAthI temaja avaziSTa pramANane ardhA karavAthI banama nu yathAta pramANa mAvI jaya che. mA nmn| parikSa5 "jagaI samae parikkheveNa' prabhA gatInA parikSa5 pramANa 2 che. vaNasaMDavaNNao Neyadho" vnkhaMDanuM varNana ahIM karI levuM joIe. je bIjA sUtromAM A pramANe karavAmAM Avela che. "kiNhe kiNhobhAse nIle nIlobhAse, harie hariobhAse, sIe sIobhAse Niddhe Niddho.
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 5 padmavaravedikAyAH vahirbhAgastha vanapaNDavarNanam 37 liyaviNamiya paNamiyasuvibhattapaDimaMjarivarDisayadharA suyavarahiNamayaNa salAgakoila koragabhiMgAra ko ulakajIvaMjIvaga domuhakavilapiMgalakkhagakAraMDava cakkavAya kalahaMsa sArasa aga sauNagaNamiNa viraiya sadunya mahurasaraNAiyA surammA sapiMDiya dariya bhamaramahuyariya pahakara parilitama tachappaya kusumAsavalolamahuragumagumeMta guMjata desabhAgA abhitarapuSpaphalA bAhirapattachannA pupphehi phalehiya ucchanna palicchannA NIroyarA akaMTayA sAuphalA jANAvihaguccha gummamaDaMbagasohiyA vicittasuha ke ubhUyA vAvi pukkhariNI dIhiyA sunivesiyarammajAlagharamA piDimanIhArima sugaMdhI suhasurabhimaNaharaM ca mahayA gaMdhaddhANi muyaMtA suhasAuke bahulA aNegaraha jANajugga sibiya saMdamaNiyA pavimoyaNA pAsAIyA jAva paDiruvA " iti / kRSNaH, kRSNAvamAsaH, nIlaH, nIlAvabhAsaH, haritaH, haritAvabhAsaH, zItaH, ataraare: snigdhaH, snigdhAvabhAsaH tIvraH, tIvrAvabhAsaH, kRSNaH, kRSNacchAyaH, nIla:, nIlacchAyaH haritaH, haritacchAyaH zItaH zItacchAyaH, snigdhaH snigdhacchAyaH, tIvraH tIvracchAyaH, ghanakaTitaTacchAyaH, ramyaH, mahAmeghanikurambabhUtaH / khalu pAdapAH, mUlavantaH kandavantaH skandhavantaH tvagvantaH zAlavantaH, pravAlavantaH patrava ntaH, puSpavantaH phalavantaH, bIjavantaH, AnupUrvI sujAtarucira vRttabhAvapariNatAH, eka skandhinaH, aneka zAkhA prazAkhAviTapAH, aneka nara vyAmasuprasAritAgrAhyaghana vipulavRttaskandhAH, acchidrapatrA:- aviralapatrAH, avAtIna patrAH, anItipatrAH nirdhUtajaraThapANDupatrAH nava haritabhAsamAnapatrakArAndhakAragambhIra darzanIyAH, upavinirgata navataruNapatra pallava komalojjvalacalatkisalaya sukumArapravAlazobhitavarAGkurAgrazikharAH nityaM kusumitAH, nityaM mukulitAH nityaM lavakitA nityaM stavakitAH, nityaM gulmitA nityaM gucchitAH, nityaM yamalitAH, nityaM yugalitAH, nityaM vinamitAH, nityaM praNamitAH nityaM suvibhakta pratimaJjaryavataMsakadharAH / nityaM kusumita mukulitalava kitastava kitagulmita gucchitayamalita yugalitavinamitapraNamita suvibhaktapratimaJjaryavataMsakadharAH zukabarhiNa - madanazalAkA - kokila - koraka - bhRGgAraka- koNDalaka jIvajIvaka - nandImukha kapila - piGgalAkSaka--kAraNDava--cakravAka--kara haMsa - sArasA ne kazakunagaNamithunaviracita zabdonnatamadhurasvaranAditAH suramyAH sampiNDitadRptabhramaramadhukarIprakara pari lIyamAnamattapaTpadakusumAsavalolamadhura gumagumAyamAna guJja dezabhAgAH, abhyantara puSpaphalAH bahiH patrAvacchannAH puSyaiH phalaizcAvacchannapraticchannAH svAduphalAH nIrogakAH akaNTakAH nAnAvidha gucchagulmamaNDapakazobhitAH vicitrazubhaketubhUtAH vApIpuSkariNIdIrghikAsu nivezitaramyajAlagRhakA : piNDima nihArima sugandhizubhasurabhimanoharAM ca mahAgandhatrANi muJcantaH zubhasetu ketu bahulAH anekarathazakaTayAnayugya gillithillisyandamAnikA zibikA pravimocanAH suramyAH prAsAdIyAH darzanIyAH, abhirUpA: pratirUpAH, iti /
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre eta vyAkhyA caivam---kRSNaH madhyamAvasthAyAM kRSNavarNapatrasampannatvAd vana paNDo'pi kRSNavarNaH na copacAramAtreNa kRSNa iti vyavahriyate / kintu kRSNatayA pratibhAsanAt / tathA''ha --- kRSNAvabhAsaH-yAvativanaSaNDabhAge kRSNadalAni santi tAvati tadbhAge sa vanapaNDo'tIva kRSNaH kRSNavarNo'vabhAsAH kAntiryasya vanaSaNDasya sa tathAkRSNavarNAvabhAsasampannaH evamagre'pi / tathA-nIlaH pradezAntare nIlavarNapatrayuktaH mayUrakaNThavat evaM nIlAvabhAsaH nIlavarNAvabhAsasampannaH tathA-haritaH-pradezAntare haritavarNapatrayuktaH evaM haritAvabhAsaH haritavarNaparNAnAM prAcuryAcchuka pakSavadavabhAsamAnaH idAnIM sparzApekSayA varNya te-zIta:-zItalasparzavAn ArdralatApujapihitAntarAlatalatayA sUrya kiraNApravezAt ataeva zItAvabhAsaH krIDArthasamAgatAnAM vanaSaNDatalavartivyanta madhyamAvasthA meM pattoM kA varNa kRSNa ho jAtA hai ataH una pattoM se yukta hone ke kAraNa yahAM banako bhI kRSNa varNavAlA kaha diyA gayA hai isa taraha yaha vanaSaNDa kiso 2 pradeza meM kAle varNa vAlA hai yaha kathana upacAra mAtra se kahA gayA nahIM jAnanA cAhiye kyoMki usa rUpa se hI isakA avabhAsa hotA hai isI bAta ko spaSTa karane ke liye "kiNhe kiNhobhAse / ina do padoM kA prayoga kiyA gyaa| isI taraha kisI 2 pradeza meM yaha vana nIlavarNa vAle pattoM sa yukta hone ke kAraNa svayaM nIlavarNa vAlA hai aura isI rUpa se isakA ababhAsa hotA hai tathA kisI 2 pradeza meM yaha vana patroM kI harItimA ko lekara - arthAt hare 2 patroM se yukta hone ke kAraNa-svayaM harita varNavAlA hai aura isIrUpa se isakA avabhAsa hotA hai. yaha vaSaNDa kiso sthAna vizeSa meM zItalasparzavAlA hai. kyo ki ArdralatApuJjoM se isakA tala sadA pihita-DhakArahatA hai, tathA sUrya kiraNoM kA praveza vahAM nahIM ho sakatA hai. ataeva vahAM para krIDA ke liye samAgata vyantara deva aura deviyoM ko isakA sparza zItala rUpa se pratIta hotA hai / kyoM mANe madhamAvasthAmAM pAMdaDAone varNa kRSNa thaI jAya che. ethI e paMdaDAothI yukta hevA badala ahIM vanane paNa kRSNa varNa yukta kahevAmAM Avela che. A pramANe A vanakhaMDa kaI kaI pradezamAM zyAmavarNa yukta che. A kathana upacAra mAtrathI ja kahevAmAM Avela che evuM samajavuM na joIe kema ke te rUpathI ja Ane avabhAsa thAya che. A vAtane 254 421 / bhATa "kiNhe kiNhobhAse" mA meM pahonA prayoga 42vAmA mAvasa che. azate kaI kaI pradezamAM A vana nIlavarNa yukta pAMdaDAothI yukta havA badala svayaM nIlavarNa yukata che. ane A rUpathI ja ene avabhAsa thAya che. temaja kaI kaI pradezamAM A vane patronI harItimAne laIne eTale ke lIlA lIlA pAMdaDAothI yukta hovA badala svayaM harita yukata che ane A rUpathI Ane avabhAsa thAya che. A vanakhaMDa keI sthAna vizeSamAM zItala sparzavALe che kema ke AdralatA pujethIAnuM taLiyuM sadA piDitaAcchAdita rahe che, temaja sUryakiraNe. tyAM pravezI zakatA nathI. ethI ja tyAM kIDA maTe Avela vyaMtaradeva ane devIone Ano sparza zItaLa rUpathI pratIta thAya che. kema ke teo
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 4 padmavarabedIkAyAH bahirbhAgasthavanapaNDavarNanam radevadevInAM tathAvidha zItasparzena pramodadarzanAt zItAvamAso vanapaNDaH, tathA - snigdhaH cikkaNaH snigdha kRSNAdi varNayuktatvAd vanapaNDopi snigdha ityucyate, evaM snigdhAvabhAsaH vAstavika snigdhatvena pratibhAsamAno na tUpacAramAtrataH evaM tIvraH - ihAvabhAso marumarIcikAyA jalAvabhAsavad bhramaviSayo'pi bhavatyato yathAvasthitasvarUpajJAnAya vizepaNAntaramAha- kRSNa ityAdikRSNavarNo vanapaNDaH, kutaH ? ityAha-kRSNacchAyaH - kRSNavarNacchAyA viziSTaH etadvizeSaNadvayaM gADhakRSNatAM prakaTayati / evaM nIlaH nIlacchAya ityAdyapi | ghana kaTitaTacchAyaH - ghanA - niviDA kaTitaTacchAyA madhyabhAgacchAyA yasya sa tathA, ata ki ve vahAM krIDA karate 2 ukatAte nahIM hai. pratyuta adhika pramodabhAva se bharita antaHkaraNa vAle banate rahate haiN| tathA yaha vanaSaNDa kisI 2 sthAna meM snigdha-cikanA hai aura cikane rUpa se ho isakA avabhAsa hotA hai / kahIM para yaha vanaSaNDa " tIvraH " totra prabhAvAlA hai aura isI rUpa se isakA avabhAsa hotA hai. yadi yahAM para aisI AzaMkA kI jAve ki sabhI avabhAsa satya nahIM hote haiM ataH usa rUpa ke avabhAsa ko lekara jo yahAM vanaSaNDa meM tadrUpatA siddha kI jA rahI hai vaha kaise siddha ho sakatI hai. yadi kahA jAve ki nahIM tadrUpa se jo avabhAsa hotA hai vaha to satya ho hotA hai so isa para aisA kahA jA sakatA hai ki marumarIcikA meM jo jalA bhAsa hotA hai vaha avabhAsa bhI satya mAnanA par3egA. parantu vaha to satya nahIM mAnA gayA hai-ataH yahAM jo avabhAsa hotA hai vaha aisA nahIM hai. isI bAta ko sUtrakAra ina vizeSaNAntaroM se suspaSTa kara rahe haiM ki yaha vana kRSNavarNavAlA isase sAnita hotA hai ki yaha vana kRSNavarNa kAlI chAyA se viziSTa hai / isI taraha yaha vana nIlavarNavAlA isaliye haiM ki yaha nIlavarNavAlI chAyA se yukta hai "ghanakaTitaTacchAyaH " isake madhyabhAga meM jo chAyA rahatI hai vaha bahuta 39 tyAM krIDA karatAM karatAM kaMTALI jatA nathI paraMtu vadhAre ne vadhAre prameAda bhAvathI yukta aMtaH karaNavALA thaine rahe che. temaja A vanakhaMDa koi sthAnamAM snigdha-sucikakaNu che ane pitho avabhAsa thAya che, hoThA artha sthaLe yA vana' "tIna" tIvra prabhAvALA che ane A rUpathI ja AnA avabhAsa thAya che. jo aDI' A jAtanI A zakA karavAmAM Ave ke sarva avabhAse satyarUpamAM hotA nathI ethI te rUpanA avabhAsane laIne je aho' vanakhaMDamAM tadrupatA siddha karavAmAM AvI rahI che te kevI rIte siddha thaI zake che, jo kahevAmAM Ave ke Ama nahi tadrupathI je avabhAsa thAya che te satyarUpamAM ja hAya che tA A saMbaMdhamAM Ama kahI zakAya ke marumarIcikAmAM je jalAvabhAsa hoya che te avabhAsa pathru satya mAnavAmAM Avaze. paNa kharekhara te te satya mAnavAmAM AvatA nathI. ethI ahIM je avabhAsa hAya che te evA nathI. e ja vAtane sUtrakAra A vize SAntarethI suspaSTa karI rahyA che ke A vana kRSNavarNa yukta eTalA mATe sAbita thayu che ke A vana kRSNavanI chAyAthI viziSTa che. A rIte A vana nIlagaNu vALu` eTalA mATe cheumA nIlavarNA yukta chAMyaDAthI yukta che. "dhanakaTitaTacchAyaH " AnA madhyabhAgabhAM
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 jambUdvopaprajJaptisUtre eva-ramya:-ramaNIyaH tathA mahAmegha nikurambabhUtaH-mahAmeghasamUhaturanyaH-te khalu pAdapAH mUlavantaH-durAvagADhamUlasahitAH, kandavantaH prazasta mUloparivarti--bhAgarUpakandayuktAH tathA- skandhavanta:- skandhaH zAkhAprabhavapradezaH, sa prazasto'styeSAmiti skandhavantaH-prazasta skandhayuktAH, tathA-pravAlavantaH-prazastapallavAGkurayuktAH tathA patravantaH-prazastapatrasampannAH evaM puSpavantaH, phalavantaH, bIjavantaH prazasta puSpaphalavIjayuktA iti, tathA AnupUrvI sujAtaruciravRttabhAvapariNatAH AnupUA-yathAkrama sujAtAH susamutpannAH ataeva rucirAH sunda rAzca te vRttabhAva pariNatAH-vRttabhAvena vartulatvena pariNatAH pariNAmaprAptAH, ekaskandhinaH-ekaskandhavantaH, anekazAkhAprazAkhAviTapA:-aneke zAkhA prazAkhA viTapAH-tatra zAkhA:-pradhAnazAkhAH, prazAkhA:-avAntarazAkhAH, viTapA:--vistArA yeSAM te tathA baha hI sAndra hotI hai , isAse yaha " ramyaH " bahutaramaNIya hai " mahAmeghanikurambabhUtaH" jisa prakAra jala se bhare hue megha pratIta hote haiM / usI prakAra se yaha vaSaNDa bhI pratIta hotA hai " mUlavantaH" yahAM jo vRkSa haiM ve prazasta mUla vAle haiN| arthAt inakI jar3e bahuta hI darataka jamIna ke bhItara gaI huI haiN| prazasta kandavAle haiM / mUla ke Upari vartI bhAgarUpa prazasta kanda se yukta haiN| prazastaskandha - vAle hai- zAkhAe~ jisa sthAna se utpanna hotI haiM usa sthAna kA nAma skandha hai , prazasta pravAla vAle haiM / prazasta pallavAGkuroM se yukta haiM / prazasta patroM vAle haiM. prazasta puSpoM vAle haiM , prazasta phaloM vAle haiM , prazasta bIja vAle haiN| isataraha prazasta puSpa . phala aura bIja se yukta yahAM ke vRkSa haiM " AnurvI sunAtaruciravRtta bhAva pariNatAH " tathA ye vRkSa krama 2 se acchI taraha se utpanna hue haiM ataeva ye rucira - sundara haiM aura vRtta bhAva ko pariNata hue haiM , chate kA jaisA AkAra hotA hai vaisA inakA AkAra hai| inameM aneka skandha nahIM haiM kintu eka hI skandha hai , " aneka zAkhA prazAkhA viTapAH " ye aneka pradhAna je chAyA rahe che te khUba ja sAMdra hoya che. ethI A "mA" khUba ja ramaNIya che. "mahAmedhanikarambabhataH" bhavan(R1 megha mAsUma 43 cha 8 mA vanama 5 mAlama 54 cha. "malavantaH" mA 2 vRkSA cha ta prazastabhUsANA cha bheTale samanA khUba ja dUra sudhI jamInanI aMdara pahAMcelI che. teo prazasta kaMdavALA che maLanA uparivatI bhAga rUpa prazasta kabdothI yukta che. prazasta skandhavALA che. zAkhAo ja sthAnethI utpanna thAya che te sthAnanuM nAma sakadha che. prazasta pravAlavALA che. prazasta palavArothI yukata che. prazasta patrovALA che. prazasta pupivAlA che prazasta phalovALA che prazasta bI. vAmA che. mA pramANe prazasta puNya 38 mane mAlathA yuTata mahInA vRkSa cha. "Ana. pUrvIsujAtaruciravRttabhAvapariNatAH" tabha0 mA vRkSA manu sArI rAta utpanna thayoM che. ethI A badhAM rucira suMdara che. madhapUDAne jevo AkAra hoya che te jAtano AkAra emane cha. bhAbhA / 24-yA nathI paraMtu me // 25che "anekazAkhAprazAkhAviTapA" se ghaNI pradhAna zAkhAo ane avAntara zAkhAonA virUpa-vistArathI cukata che. e
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sa0 5 padmavaravedikAyA bahigisya vanaSaNDavarNanam zAkhAprazAkhAvistArayuktAH aneka naravyAmasuprasAritAgrAhyadhanavipulavRttaskandhAH anekeSAM bahUnAM manuSyANAM vyAmaiH-prasAritabhujAntarAlaiH agrAhyaH-atisthUlatayAgrahItumazakyaH dhanaH-sAndraH vipula:-vizAlaH vRttaH-vartulaH skandho yeSAM te tathA bhUtAH atisthUlasaghanavizAlatayA prasAritapANibhinarairdugrAhya vartulaskandhAH iti yAvat / tathA acchidrapatrAH acchidrANi sUryakiraNairapi duSpravezAni patrANi yeSAM te tathAparasparamilitapatrAH, ataeva avirala patrAH-nirantarapatrAHavAtInapatrA:-vAtInAni vAtopahatAni na vAtInAni avAtInAni tAdRzAni patrANi yeSAM te tathA atra atisaghanatvAdvAyorapravezenAkampita patrA ityrthH| tathA-anItipatrAH ItayaH SaT-ativRSTiH 1, anAvRSTiH 2, mUSikaH3, zalabhaH 4, zukaH 5. atyAsanno rAjA 6 ceti, avidyamAnA Itayo yeSAM tAni anItini-paDUvidheti rahitAni nirupadravANi patrANi yeSAM te tathA / tathA nidardhata jaraThapANDupatrAH-nidhUtAni naSTAni jaraThAni jIrNAni pANDupatrANipANDavarNapatrANi yeSAM te tathA / tathA nava haritabhAsamAna patra bhArAndhakAragambhIra darzanIyAH navena sadyojAna haritena zukapicchAbhena bhAsamAnaH snigdhatvacA dIpyamAno yaH patrabhAra:-patrasamUhaH tena andhakArA, andhakAravyAptA ata eva gambhIrA:-idamI dRgiti vivektu mazakyA yathA tathA dRzyanta iti gambhIradarzanIyAH tathAupavinirgatanavataruNapatrapallavakomalojjvalacalatkisalayasukumArapravAlazobhitavarAGkurAgrazikharAH-upavinirgatAni-sadyaH prakaTitAni navataruNAni-navInA''gatataruNatA sampannAni yAni patra pallavAni-patraguccharUpANi teH, tathA-komalojjvalaiH mRdu nimaile caladbhiHkampamAnaiH, kisalayaiH-sadyojAtaiH patravizeSaiH sukumArapravAlaiH-komalapallavaiH zobhitAni varAGkurAyazikharANi-sundarAkurayuktoparitanabhAgAH yeSAM te tathA / atra vizeSaNeakura:-prabAla-pallava-kisalaya-patrANi svalpatara svalyabahu ciratarAdi kAlakRtAvasthAbhedAda bhinnAnIti bhAvaH / nityaM kusumitA:-sadA sarvartusaMjAtapuSpopetAH, na tu Rtu pratibaddhapuSpAH, nityaM- sadA mukulitAH, nityaM lavakitAH-sadA pallavitAH, nityaM sadAstabakitAH vikAsonmukhakalikA sampannAH, nityaM gulmitAH-sadA pratAnasampannAH, nityaM gucchitAH-kalikAdi samUhasampannAH, nityaM yamalitAH-samapaMktitayA sthitAH, nityaM yugalitAH -sadA yugala tayA sthitAH, nityaM vinamitA:-phala puSpAdibhivinamrIkRtAH, nityaM praNamitAH kecit prakarSeNa namrIkRtAH, nityaM suvibhakta pratimajaryavataMsakadharAH, nityaM-sarvakAlaM suvibhaktaH suvicchittika prativiziSTo majarIrUpo yo'vataMsakaH zirobhUSaNastaddharA-tAriNaH / nityaM kusumita mukulitalavakita stabakita gulmitagucchitayamalitayugalitavinamitapraNamitasuvibhaktapratimajaryavataMsakadharAH, atra sthAni kusamitAdipadAni pUrva pRthaka pRthag vyAkhyAtAni / zukabahiNa madanazalAkA kokila koraka bhRGgAraka koNDalakajIvajIvakanandImukhakapila piGgalAkSaka kAraNDavacakravAkakalahaMsasArasAnekazakunagaNaviracitazabdonnatamadhurasvaranAditAH-tatra zukAH
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpamAptisUtre prasiddhAH, barhiNAH mayUrAH madanazalAkA:-sArikAH kokilA:-prasiddhAH, korakA:pakSavizeSAH, bhRGgArakAH bhRGgArAH pakSivizeSAsta eva bhRGgArakAH koNDalakAH pakSivizeSAH, jIvajIvakA:--jIvajIvAH cakorAsta eva jIvaJjIbakAH, nandImukhAH-pakSivizeSAH, kapilA:-pakSivizeSAH, piGgalAkSakA:-piGgalavarNanetrAH pakSivizeSAH, kAraNDavAH-pakSivizepAH, cakravAkAH-kekAH 'cakave'ti bhASAprasiddhAH, kalahaMsAH 'bataka'-iti prasiddhAH, sArasA:-prasiddhAH pakSivizeSAH, ete ye aneke zakunAH pakSiNasteSAM ye gaNA:-- samUhA steSAM yAni mithunAni strI puMsayugmAni tairviracitAH-kRtA ye zabdonnatA:-unnata zabdAH-uccai ravAH te madhurasvarA madhurAlApayuktAstai ditAH kalakalaravayuktAH-vividha pakSigaNa mithuna kRtamadhuradhvaniyuktA ityarthaH, ataeva suramyAH atIva ramaNIyAH, tathA sampiNDita dRptabhramara madhukarI prakaraparilIyamAnamattapaTpada kusumAsavalola madhuragumagumAyamAnagujaddezabhAgAH, tatra sampiNDitAH kusumAsavapAnArtha paraspara sammilitAH ye dRptAnAM madamattAnAM bhramarANAM madhukarINAM bhramarINAM ca prakarAH samUhAstaiH saha parilIyamAnAH zliSyantaH-parimilanto ye mattaSaTpadAH, ta eva punaH kusumA''savalolAzca puSparasA'' svAdalolupAzca teSAM madhuraM yathA tathA gumagumAyamAnaH gumagumeti madhura bhRGgasaGgItaiH gujan madhuramavyaktaM zabdAyamAno dezabhAgo yeSu te tathA / atra madhukaragurujanaM dezabhAge Aropitam / tathA abhyantarapuSpaphalAH abhyantare puSpaphalaiH sambhRtAH, bahiH patrAvacchannA:-bahiH saMjAta patrasamUhapracchannAH puSpai phalaizca avacchanna praticchannAH sarvathA''cchAditAH, tathA svAduphalAH-svAdayuktaphalasampannAH norogakAH vRkSacikitsAzAstrapradarzitarogavarjitAzota-vidhu-dAtapAdijanitopadravarahitA vA, akaNTakAH kaNTakarahitA nAnAvidha gucchagulmamaNDapakazobhitA:nAnAvidhaiH bahuprakAraiH gucchai:-puSpastabakaiH gulmaiH latApratAnaH maNDapakaiH maNDapAkAralatAmaNDalaizca zobhitAH zobhAsampannAH, vicitrazubhaketubhUtAH vicitrazubhakjarUpAH vApI puSkariNI dIrghikA sunivezitaramyajAlagRhakAH, tatra vApyaH catuSkoNAH, puSkariNyaH-vRttA vApya eva dIrghikAH aju sAriNyaH, tAsu sunivezitAni suSTutayA sthApitAni ramyANi-ramaNIyAni jAla gRhakANi sacchidragavAkSA yatra te tathA piNDimani rimasugandhi surabhimanoharAM sammilitAM satI zubhapudgalasamUharUpeNa dUradezagAminIM sugandhi zobhanagandhavatI zubhamurabhimanoharAM-zreSThasugandhamanohAriNIm , mahAgandhaghrANi-mahatI cAmau gandha eva nANiH tRptistaddhetutvAd prANiH gandhaghrANiH tAM mahAgandhaghrANi-mahAgandhatRptim , muJcanta:-prasArayantaH tathA zubha setuketu bahulAH gubhA pradhAnAH ye setavaHmArgAH Ala vAlapAlyo vA, ketavaH patAkAzca taibehulA:-vyAptAH, aneka ratha zakaTayAna yugya gilli villi syandamAnikAzivikA pravimocanAH-aneketyasya rathAdi zivikAnta dvandvaghaTakeSu
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 5 padmavara vedikAyAH bAharbhAgastha vanapaNDavarNanam pratyekeSu sambandhaH, tena tatra aneke ye rathAH anekAni yAni zakaTAni, anekAni yAni yAnAni azvAdIni, anekAni yAni yugyAni golladezaprasiddhAni dvihastapramANAni caturasrANi vedikopazobhitAni jampAnAni 'gilli' iti dezIyaH zabda Asana vizeSArthakaH tena hastinaH pRSToparyAsanAni 'ambAr3I' iti prasiddhAni gillipadavAcyAni / 'thillI' ityapi dezIyaH kroDArathArthakaH, tena lATadezaprasiddhAH krIDArathAH thillipadavAcyAH, syandamAnikAH-puruSapramANajampAnavizeSAH, evam anekAH yA zibikAH-puru vAhyayAnavizeSAH pAlakhI' iti prasiddhAH, tAsAmanekarathAdhaneka zivikAntAnAm adho'tivistIrNatvAt pravimocanaM sthApanaM yatra te taadRshaaH| krIDArthamAgatAnAM janAnAmanekarathAdayastatra sthApyanta iti bhAvaH / tathA-suramyAH, atiramaNIyAH prAsAdIyAH-darzakAnAM hRdayaprasAdakarAH, yAvatpadena "darzanIyAH draSTuM yogyAH, tathA abhirUpA:-sarvathA darzakajanamanonayanahAriNaH" iti padadvayaM bodhyam / tathApratirUpAH-asAdhAraNarUpayuktAH, iti / sU0 5 // zAkhAoM aura avAntara zAkhAoM ke viTapa- vistAra se yukta haiM ye itane moTe haiM ki aneka puruSa eka sAtha hAtha pasAre taba bhI inake skandha ko apane aGka meM nahIM bhara sakate haiN| inakA jo skandha hai vaha moTe hone ke sAtha sAndra hai- majabUta hai , polA nahIM hai| gola hai- ADA Ter3A nahIM haiM / sarala hai inake patra aise haiM ki jinameM chidra kA nAmataka bhI nahIM hai / athavAvRkSoM kI DAliyoM Apasa meM isa rUpa se milI huI haiM ki unake patra Apasa meM eka dUsare patroM ke sAtha saMlagna hote gaye haiM / ataH chidra vahAM nahIM hotA hai / isaliye sUrya kI kiraNoM ko vahAM praveza karane ke liye sthAna nahIM prApta hotA hai , " ityAdi rUpa se isa sUtrapATha meM Agata yaha vanaSaNDa kA varNana jIvAbhigama sUtra meM vyAkhyAta kiyA jA cukA hai / ataH vahIM se isa pATha kI vyAkhyA jAna lenI cAhiye // 5 // eTalA vizALa che ke aneka puruSe ekI sAthe hAtha pahoLA kare chatAM e emanA thaDane pitAnA bAhuomAM samApti karI zakatA nathI. emanA' je skarSe che te moTA hovAthI sAndra cha, bha na cha, pAsA nathI. che, 24131-4it natha), sa21 cha. memanA 5isto evA che ke jemanAmAM chidra nathI athavA vRkSanI zAkhAe eka bIjAthI evI rIte sammilita thayelI che ke temanA pAMdaDAo paraspara saMlagna thaI gayAM che. ethI tyAM chidro rahyA nathI, ethI sUryanA kiraNene tyAM pravezavA mATe avakAza nathI. ItyAdirUpamAM A sUtra pAThamAM varNita A vanakhaMDanuM varNana jIvAbhigama sUtramAM vyAkhyAta karavAmAM Avela che. jijJAsuoe tyAMthI A pAThanI vyAkhyA jANI levI joIe. pApA
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 atha vanakhaNDasya bhUmibhAgaM varNayitumupakramate mUlam - tassa NaM vaNasaMDassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahA nAmae AliMgapukkharei vA jAva NANAviha paMcavamaNihiM tahiM uvasobhie, taM jahA kiNNerhi ? evaM vaNNo gaMdho raso phAso sadA pukkhariNIo pavtrayagA gharagA maMDavagA puDhavi silovahaTayA goyamA ! NeyavvA, tattha NaM bahave vANamaMtarA devA ya devoo ya Asayati saMyaMti cidveti NisIyaMti tuati ramaMti lalaMti kIlaMti kiti mohaMti purA parANoNaM suciNNANaM suparikkaMtANaM subhANaM kallANA kANaM kammANaM kalloNa phalavittivisesaM paccaNubhavamANA viharaMti / tIseNaM jagaINaM uppi aMto paumavaraveiyAe etthaNaM evaM mahaM vaNasaMDe paNNatte desUNAI dojAyaNAI vikkhaMbheNa vediyAsamae parikkheveNaM kinhe jAva taNaviNe yavve // sU0 6 // chAyA--tasya khalu vanakhaNDasya antaH bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH tat yathA nAmaka AliGgapuSkaramiti va yAvat nAnAvidhapaJcavarNairmaNibhiH tRNairupazobhitaH, tadyA -kRSNaH evaM varNo gandho rasaH sparzaH zabda : puSkariNyaH parvatakA gRhakANi maNDapakAH pRthiyo zilApaTTakAH gautama ! netavyAH / tatra khalu bahavo vAnavyantarA devAzca devyazca A sate zerate tiSThanti niSIdanti tvagvarttayanti ramante lalanti kIDanti kIrtayanti mohanti purA paurANAnAM sucIrNAnAM suparIkrAntAnAM zubhAnAM kalyANAnAM kRtAnAM karmaNAM kalyANaphalavRttivizeSaM gratyanubhavantastiSThanti / tasyAzca khalu jagatyA upari antaH padmavaravedikAyAH atra khalu eko mahAn vanakhaNDaH prajJaptaH dezone dve yojane viSkammeNa vedikA samayaH parikSepeNa, kRSNo yAvat tRNavihIno jJAtatyaH // sU0 6 // jambUdvIpaprajJaptisUtre TIkA- 'tassa NaM vaNasaMDassa' ityAdi / 'tassa NaM vaNasaMDassa aMto' tasya pUrvoktasya khalu banapaNDasya antaH madhyabhAge vanaNDa ke bhUmibhAga kA varNana - 66 tassa NaM vaNasaMDassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte " ityAdi / usa vaSaNDa kA bhItarI bhUmibhAga atyanta - samatalavAlA hone se bahuta sundara hai " se vanakhanA bhUmibhAganuM varNana :-- taslaNaM vaNasaMDassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte- ityAdi sUtra - 6" te vanakhaMDanA a MdaranA bhUmi bhAga atIva samatala hAvAthI bahu ja suMdara che
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 6 vanakhaNDabhUmibhAgavarNanam 'bahusamaramaNijje bhUbhimAge paNa tte' bahusamaramaNIyaH atyanta samatalo'taeva ramaNIyaH sundaro bhUmibhAgaH prajJaptaH kathitaH / 'AliMgapukkhareivA' tat prasiddhaM yathA iti dRSTAntopadarzanArtham nAmeti komalAmantraNe 'e' iti vAkyAlaGkAre, AliGgapuSkaramiti vA-AliGgaH-mRdaGgastasya yatpuSkara-mukhopari carmapuTakam tadatyantaM samatalaM bhavatIti tadvatsamatala miti tena sAdRzyaM darzayitumitizabdaH prayuktaH, vA samuccaye, evamagre'pi 'jAva' yAvat yAvatpadena bhUmibhAgasthAtyanta samatala tAvarNanaM rAjapraznIvasUtrasya paJcadazasUtre vilokanIyam / tadarthastatraiva matkRtasubodhinI TIkAto'vaseyaH / punaH sa bhUmibhAgaH kIdRzaH ! ityAha "nANAvihapaMcavaNNehi' ityAdi, nAnAvidha paJcavarNaiH kRSNAdipaJcavarNayuktaiH "maNihi taNehi uvamobhie" maNibhistRNaizcopazobhitaH 'taM jahA' 'ityAdi, taM jahA' tadyathA-tadeva darza yati kiNhehi' kRSNaH-kRSNavarNayuktaiH evaM vaNNo' evaM nIlalohitahAridra-zukla varNayuktairmaNibhistRNaizceti sarva varNaviSayakaM varNana tathA 'gaMdho raso phAso' gandharasasparzavarNanaM ca rAjapraznIyasUtre paJcadazasUtrAdArabhyaikonajahA nAmae AliMga pukkharei vA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNihiM taNehiM uvasobhie" jaisA mRdaGga ke mukha para maDA huA carma puTa samatala vAlA hone se sundara hotA hai / yahAM yaha dRSTAnta samatalatA kI sAdRzyatA prakaTa karane ke liye kahA gayA hai yahAM jo yAvatpada kA prayogahuA hai vaha yaha prakaTa karatA hai ki bhUmibhAga kI atyanta samatalatA kA varNana yadi dekhanA ho to rAjapraznIya sUtra ke 15 ve sUtra ko dekho-vahAM para isa bAta kA acchI taraha se spaSTIkaraNa kiyA gayA hai rAjaprAnIya sUtra kI maiM ne subodhinI TIkA likhI hai / usameM pada vyAkhyA isa samabandha meM maine kI hai| yaha bhUmibhAga aneka prakAra ke pAMcavarNa vAle ratnoM se evaM tRNoM se khacita hai -upazobhita hai| ve pAMca varNa kRSNa , nIla , lohita , hAridra-aura zukla hai vahAM jaise ye pAMca varNoM ke ratna haiM usI prakAra se vahAM pAMca vargoM ke tRNa bhI haiM inake gaMdha, rasa evaM sparza kisa prakAra ke haiM-ina sambandha kA varNana rAjapraznIya sUtra meM 15 jahA nAmae AliMga pukkharei vA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNihiM taNehiM uvasobhie" mRdaMganA mukha uparane carmapuTa je samatala hevAthI suMdara hoya che. ahIM A daSTAMta samatalatAnI sadazyatA prakaTa karavA mATe ja kahevAmAM Avela che. ahI je yAvat padano prayoga thayela che te A prakaTa kare che ke bhUmibhAganI atyanta samatalatA. viSe jANavuM hoya to rAjapranIya sUtranA 15 mA sUtrane juo. tyAM A viSe badhuM sArI rIte spaSTIkaraNa karavAmAM AvyuM che rAja praznIyasUtranI meM subAdhinI TIkA lakhI che temAM A viSenI padavyAkhyA meM karI A bhUmibhAga. aneka che jAtanA pAMcavarNovALA ratnathI temaja tRNethI acita che. te upabhita pAMca varSo kRSNa, nIla, lohita, hAridra, ane zukala che tyAM jema A pAMca varNovALAM rane che temaja tyAM paMcavarNovALA tRNe paNa che. emanA gaMdha, rasa ane sparza kevA prakAranA che? A saMbaMdhamAM rAjapraznIya sUtra nA 15 mAM sUtra thI laIne
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtra viMzatitamasUtraparyantaM vilokanoyam / artho'pi tatraiva subodhinI TohAto vijJeyaH / nadevAha--"evaM" ityAdi / "sado tti' zabdavarNanamA tasyaiva rAjapraznoyasUtrasya triASTi tama catuSpaSTitamemi sUtradvaye vilokanIyam / artho'pi tatraiva subodhinI TIkAyAM draSTavyaH / "pukkhariNIo tti, tatra vanaSaNDasya bahusamaramaNIye bhUmibhAge puSkariNyaHkSudrAH kSudrikA, vApyaH, puSkariNvAdayazca santi tAsAM varNanaM rAjapraznIyasUtrasya paJcaSaSTitamasUtre, "pabdhayaNA iti parvatakAH, tAsAM puSkariNyAdInAM tatra tatra deze utpAtAdi parvatAH santi, eSAM varNana SaTpaSTitamasUtre "gharagA iti 'AliyagharagA' teSu vanapaNDeSutatra tatra deze bahUni AlikA gRhakANi kadalI gRhakANItyAdi gRhavarNanaM saptaSaSTitamasUtre, 'maMDavagA' iti maNDapakAH tatraiva tatra tatra deze bahavo jAti maNDapakA yUthikA maNDapakAH, ityAdi maNDapakavarNanaM, tathA 'puDhavisilApaTTayA' iti pRthivI zilApaTTakA veM sUtra se lekara 21veM sUtra taka kiyA gayA hai-so vahIM se isa varNana ko jAna lenA cAhiye, tathA padoM kI artha vyAkhyA subodhinI TIkA meM kI gaI hai-so yaha bhI usI se dekha lenA cAhiye jaba ye tRNa vAyu ke jhokoM se manda 2 rUpa meM yA vizeSarUpa meM prakampita hote haiM-taba inameM se paraspara ke saMghaTTana se kisa prakAra kA zabda nikalatA hai yaha saba yadi dekhanA ho to rAja praznIya ke 63veM aura 64ve sUtra kI vyAkhyA ko dekhanA cAhiye / vahA~ para yaha saba bahuta hI sundara DhaMga se samajhAyA gayA hai "pukkhariNIotti" bahusamaramaNIya madhyabhUmibhAga meM aneka choTI 2 vApikAe~ haiM-inakA varNana bhI rAjapraznIyasUtrake 65ve sUtra meM AyA hai' ina puSkariNiyoM ke bIca meM "pavvayA" utpAta Adi parvata haiM tathA usa vanaSaNDa meM aneka "gharagA" kadalIgRha haiM, aneka "maMDavagA" maNDapa-latAkuja-Adi haiM evaM "puDhavisilApaTTayA" aneka haMsAsana Adi jaise pRthivIzilApaTTaka haiM aura ye saba pratirUpAnta taka ke vizeSaNoM vAle haiM-yaha saba 21 mAM sUtra sudhI varNana karavAmAM AvyuM che. te tyAMthI ja A varNana viSe jANI levuM joIe. tema ja padenA arthanI vyAkhyA sudhinI TIkAmAM karavAmAM AvI che. te A viSe paNa tyAMthI joI levuM joIe jayAre A tRNe pavananA jhapATAethI dhIme dhIme athavA vizeSa rUpamAM prakaMpita thAya che. tyAre emanAmAMthI parasparanA saMghaTTanathI kaI jAtane zabda upana thAya che. A vize je jANavuM hoya te "rAjaprazanIyanA 63mA ane 64 mA sUtranA vyApAvAMcavI joIe. tyAM A viSe uttama rUpamAM spaSTa 42vAmAM bhAva cha, "puGgakhariNIo "tti" tamasamaramAzIya madhyabhUmimAmA ghazI nAnI vApikAe che. temanuM varNana praNa "rAjapranIyasUtranAM 65 mAM sUtramAM karavAmA mAvasa cha. 24 puriNImAnI 122 "pavvayA" tyAta 2 5 / che. te te panamA bhane "gharagA" 4sI / che. ane 'maMDavagA bha75-tA -vagere che. tabhara "puDhavisilApaTTayA" anesAsana tyA 24 pRthivI zikSA--588 / cha bhane A sarva pratirUpAnta sudhInA vizeSaNethI yukta che. A badhuM varNana paNa anukrame tyAM
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 5 vanakhaNDabhUmibhAgavarNanam 47 haMsAsana saMsthitA yAvatpratirUpAH, ityAdi varNanaM ca rAjapraznIyasUtrasyASTaSaSTitamasUtre draSTavyaM tadartho'pi tatraiva subodhinI TIkAyAM vilokanIyaH, 'goyamA' gautama ! 'NeyavvA' iti netavyAH ete padArthA jJAtavyA ityarthaH / 'tattha NaM' ityAdi / tatra pUrvokteSu haMsAsanAdi saMsthAnasaMsthiteSu pRthivIzilApaTTakeSu khalu 'vahave vANamaMtarA devA ya devIo ya bahavaH-anekasaMkhyAH vAnamantarA:-vyantasdevAzca devyazca vyantara devA vyantara devyazca 'AsayaMti' Asate, yathAsukhaM sAmAnyata stiSThanti, 'sayaMti zerate-dIrghakAya prasAraNena bartante na tu nidrAti devAnAM nidrAyA abhAvAt , 'ciTThati' tiSThanti UrdhAvasthAnena 'NisIyaMti niSodanti-upavizati, 'tuyaTuMti tvagvarttayanti-pArzvaparivartanaM kurvanti, 'ramaMti' ramante-ratimAnadhvanti, 'lalaMti lalanti-vilasanti, 'kIlaMti krIDanti krIDAM kurvanti 'kiiMti' kIrtayanti 'mohaMti' mohanti-vilAsaM kurvanti, 'purA porA. NANaM pUrA-prAgbhave purANAnAM-pUrvajanmajAtAnAM karmaNAmiti pareNa sambandhaH, evaM 'muciSNaNaM' sucIrNAnAM-sucIrNAnAM suvidhikRtAnAM, 'suparikvaMtANaM' huparikrAntAnAM zobhanaparAkramasampAditAnAm , ataeva 'subhANaM' zubhAnAM zubhaphalAnAM 'kallANaM' kalyANAnAMvarNana bhI kramazaH vahIM rAjapraznIya sUtra meM 66veM 67-68 sUtra meM AyA hai ataH isake lie usakI subodhinI TIkA dekhanA cAhiye "tattha NaM bahave vANamantarA devA ya devIo ya AsayaMti sayaMti, ciTuMti, NisIyaMti, tuyaTThati, ramaMti lalaMti, kolaMti, kiti, mohaMti" una haMsAsanAdi ke jaise AkAra vAle pRthivI zilApaTTako ke Upara aneka vAnavyantaradera aura deviyAM sukhapUrvaka uThatI baiThatI rahatI haiM, leTatI rahatI hai, ArAma karatI rahatI hai, kahIM khar3I rahatI haiM, pArzvaparivartana karatI rahatI hai, aura karavaTabadalatI huI vizrAma karatI rahatI hai ratisukhabhogA karatI haiM, nAnA prakAra kI krIDAe~ karatI rahatI haiM, gAne gAtI rahato haiM, Apasa meM eka dUsare ko mugdha karatI rahatI haiM, bhinna 2 prakAra ke ghilA soM se devoM ke citta ko lubhAtI rahatI haiM, isa prakAra se ye deva aura deviyAM "purA porANANaM suciNNANaM suparikkaMtANaM subhANaM kallANANaM zajaprazrIya sUtranA 66 mA ane 67 mA temaja 68 mA sUtramAM karavAmAM Avela che. methI mAviSeta DAya ta tanI sudhinI TIvI dhye. "tattha Na bahave vANamaMtarA devAya devoo ya Asayati sayaMti ciTThati NisIgaMti, tuaTThati ramaMti, lalaMti, kIti, kiti mohati " te sAsanahinA sapA mAravANA pRthivI(zatapaTInI upara ghaNA vAnavyaMtara deva devIo sukhethI uThatA besatA rahe che, bheTatA rahe che, ArAma karatA rahe che, kayAMka kayAMka UbhA rahe che. pArzva parivartita karatAM rahe che. eTale ke pAsuM pheravIne vizrAma karatAM rahe che. ratisukha bhegavatAM rahe che. aneka prakAranI krIDAo karatAM rahe che. gIta gAtAM rahe che, paraspara eka bIjAne mugdha karatAM he che. bhinna bhinna prakAranA vilAsethI devanA cittane devIe lubdha karatI rahe che. A rIte A sarva deva bhane hevI "purAporANANa, suciNNANaM suparikatANaM subhANaM kallANANa kANaM karamANaM
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vAstavika kalyANa phalAnAM 'kaDANaM' kRtAnAM karmaNAM-puNyakarmaNAM 'kallANaphalabittivisesaM paccaNubhavamANAviharaMti' kalyANaM-kalyANarUpaM phalavRttivizeSa phalavipAke pariNAma phalaM pratyanubhavantaH ekaikazo'nubhavaviSayaM kurvantaH santo viharanti / ityevaM padmavaravedikAyA bahiH sthitavanaSaNDavarNanamuktam / adhunA tasyA eva madhyavarti pradezAntargata mahAvanapaNDavarNana cikIrSurAha-'tIseNaM ityAdi-'tIseNaM jagaie uppi' tasyAH pUrvoktAyAH khalu jagatyAH upari-Urdhva bhAge 'aMto paumavara veiyAe' sthitAyAH padmabaravedikAyAH antaH madhye yaH pradezaH, 'ettha NaM egaM mahaM vaNasaMDe paNNatte' atra-asminpradeze khalu eko mahAn vizAlo vanapaNDaH prajJaptaH, 'desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM' saca dezone dve yojane viSkambheNa vistAreNa, 'vediyAsamae parikkheveNaM, vedikAsamakaH-vedikayA padmavaravedikayA samaH tulyaH vedikAsamaH sa eva vedikA samakaH parikSepeNa-paridhinA, padmavaravedikAparikSepayukta ityarthaH, asya varNanaM padmavaravedikaDANaM kammANaM kallANaphalavittivisesaM paccaNubhavamANA viharaMti" pUrva meM Acarita kiye gaye zubhAdhyavasAya se savidhi zobhanaparAkramapUrvaka ullAsa ke sAtha sevita kiye-aise zubhakalyANakArI phalavAle puNyakarmo ke kalyANarUpa phala ko unake udayakAla meM bhogate hue apane samaya ko vyatIta karate rahate haiN| isa prakAra se padmavaravedikA ke bAhara ke vanaSaNDa kA varNana kara-aba sUtrakAra umake madhyavartI mahAvanapaNDa kA varNana karate hue kahate hai "tIseNaM jagaie upi aMto paramavara veiyAe" usa jagatI ke Upara jo padmavaravedikA kahI gaI hai usa padmavaravedikA ke bhItara "ettha NaM ega mahaM vaNasaMDe paNNatte" eka bahuta vizAla vanaSaNDa kahA gayA hai yaha vanaSaNDa "desUNAI do joyaNAI vikhaMbheNaM vediyA samae parikkheveNaM kiNhe jAva taNavihUNe Neyavve" caur3AI meM kucha kama do yojana kA hai tathA isakI paridhi kA kallANaphavittivisesa paccaNubhabamANA viharaMti" pUrvamA mAyarita shumaayvasAyathI vidhi zobhana pAkamapUrvaka ulAsanI sAthe sevana karelA - evA zabhakalyANakArI phaLavALA puNya karmonA ka9yANa rU5 phaLa ne temanA udayakALamAM bhegavatAM potAnA samayane pasAra kare che. A pramANe pAvara vedikAne bahAranA vanakhaMDanuM varNana karIne have sUtrakAra tenA madhyavatI mAnamarnu na ta 4 cha:-"tIseNa jagaIe umpi aMto paumavarave iyAe" a tAnI 353 pAvaravahA cha ta pava2 vI maha2 "etthaNaM egaM mahaM vaNasaMDe paNNatte 24 maI viza na 4AmA mA che 20 vaSa : "desaNAI do joyaNAI vikhame Na vediyAsamae parikkheveNaM kiNhe jAva taNa vihUNe Neyavve" yImAM kaMIka sva5 be ye na jeTaluM che temaja AnI paridhi no vistAra vedikAnI paridhi
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ 49 prakAzikA TIkA sU. 6 vanakhaNDabhUmibhAgavarNanam / kAyA bahirgatavanaSaNDavat kevalaM tRNazabdavarNanamatra na kAryamityAha -'kiNhaM jAva taNavihUNe Neyavvo' kRSNo yAvat tRNa vihIno jJAtavya iti-kRSNaH kRSNAvabhAsaH nIlo nIlAvabhAsaH, ityAdi, atrastha paJcamasUtrokta varNanamatra bodhyam / tRNavihInaH tRNazabdo'tra tRNajanya zabdaparaH, tena tRNajanya zabdavihIna ityarthaH asyopalakSaNatvAnmaNizabda vihIno'pi sa vanaSaNDo bodhyaH, yataH padmavaravedikA madhyavarti vanaSaNDasya padmavaravedikA pariveSTitatayA tatra vAyupravezAbha vAttaNAnAM maNInAM ca calanAsambhavAtparasparaM saMgharSAbhAvAt zabdo na sambhavati / / muu06|| adhunA jambUdvIpasya dvArasaMkhyAprarUpaNArthamAha ---- mUlam-jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA paNNattA ! goyamA ! cattAri dArA paNNettA. taM jahA-vijae 1 vejayaMte 2 jayaMte 3 aparAjie 4 // sU0 7 // __ chAyA jambUdvIpasya khalu bhadanta katti dvArANi prajJaptAni, gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni, tadyathA vijayaM 1 vaijayantaM 2 jayantaM 3 aparAjitam 4 // sU0 7 // TIkA--'jambUddIvamsa NaM ityAdi / vyAkhyA spaSTA // sU 7 // vistAra vedikA kI paridhi ke hI barAbara hai isa mahAvanaSaNDa kA varNana jaisA abhI padmavaravedikA ke bAhara kA vanaSaNDa varNita huA hai vaisA hI hai parantu bahara ke vanaSaNDa ke varNana meM vaha vanaSaNDa kRSNa hai aura kRSNarUpa se usakA avabhAsa hotA hai ityAdi rUpa se jo kahA gayA hai so vaha saba paMcama sUtrokta varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye parantu usa varNana meM jo tRNa aura maNiyoM ke zabdoM kA varNana kiyA gayA hai vaha varNana yahAM para isAlaye nahIM karanA cAhie ki yaha vanaSaNDa padmavara vedikA se paribeSTita hai ataH isameM vAyu kA praveza na ho sakatA hai aura vAyu praveza ke abhAva se vahAM ke maNiyoM kA evaM tRNoM kA paraspara meM saMcalana nahIM ho sakatA hai isaliye ve Apasa meM saMghaTTita nahIM hote hai TakarAte nahIM haiM ataH saMgharSa ke abhAva meM zadrotthAna nahI hotA hai // 6 // eTale ja che. A mahAranaSaDanuM varNana upara padmavadikAnI bahAranA vanaNaMDanuM varNana karavAmAM AvyuM che tevuM ja che. bahAranA vanaNaMDanA varNanamAM te vanakhaMDa kRSNa che ane kRSNa rUpathI teno avabhAsa thAya che vagere rU mAM je kahevAmAM Avela che te sarva paMcama sUtrokta varNana ahIM paNa jANI levuM joIe. paraMtu te rNanamAM je tRNa ane maNionA zabdanuM varNana karavAmAM Avela che te varNana ahIM eTalA mATe nahIM karavuM joIe ke A vanaNaMDa padvavara vedikAthI pariveSThita che. enI AmAM vAyupraveza thaI zakato nathI. ane vAyu-praveza nA abhAvathI tyAMnA maNie temaja tRNanuM paraspara saMcalana thaI zakatuM nathI. ethI teo parasparamAM saMghakrita thatAM nathI-athaDAtA nathI. ethI saMgharSanA abhAvamAM zotthAna thatuM nathI 6
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 rai dvArANAM sthAnavizeSaniyamanAya grAha- mUlam -- kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte ! goyamA ! jaMbuddIve dove maMdarassa pavvayassa puratthimeNaM paNayAlIsa joyaNa sahassAI vIDavasttA jaMbuddI vadI va pura sthimaperaM te lavaNasamuddapura sthimaddhassa paccatthimeNaM sIyAe mahANaIe upi ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte, aTTha joyaNAI ur3aDhaM uccatteNaM cattAri joyaNAIM vikkhaMbheNaM tAvaiyaM ceba paveseNaM se varaNagathrubhiyAe, jAva dArassa vaNNao jAva rAyahANI ||sU08 || chAyA -kva khalu bhadanta ! jambUdvIpasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam 1 gautama / jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya paurastye paJcacatvAriMzataM yojanasahasrANi vyati vrajya jambUdvIpa dvIpa paurastyaparyante lavaNasamudrapaurastyArddhasya pAzcAtye sItAyA mahAnadyA upari atra khalu jambUdvIpasya vijayaM nAma dvAre prazaptam aSTa yojanAni Urdhvamucyatvena catvAri yojanAni viSkambheNa tAvadeva pravezena, zvetaM varakanakastUpikAkaM yAvaha dvArasya varNako yAvad rAjadhAnI ||suu08|| 'kahi NaM bhaMte' ityAdi / jambUdvIpaprajJaptisUtre TIkA - 'kahiNaM bhaMte ! jabuddIvassa dIvamsa vijae NAma dAre paNNatte' he bhadanta ! - jambUdvIpasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM kva kasmin pradeze prajJaptaM gautamena pRSTo bhagavAn mahAvIra Aha - 'goyamA' gautama ! " jaMbudvIpa kI dvArasaMkhyA kA varNana jaMbuddIvasa NaM bhaMte ! dIvassa kaI dArA paNNattA" ityAdi / sU0 7 // isa sUtra kI vyAkhyA spaSTa hai || 7 || ye dvAra kahAM hai ? isakA kathana - kathitam ?" iti 'jaMbuddIve dIve "kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte" ityAdi / bhadanta ! jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa kA vijaya dvAra kahAM para kahA gayA hai ? isake uttara meM jammUThThIpanI dvAra saMkhyAnuM vaNunaH-- 'jaMbuddIvarasaNaM bhate ! dIvassa kaI dArA paNNattA' ityAdi sutra 7|| A sUtranI vyAkhyA spaSTa che. A dvArA kayAM kayAM che ? tenuM vana A pramANe che "kahiNa bhaMte ! jaMbuddIvassa dIvassa bijapa NAma dAre paNNatte ityAdi he bhaTThata ! jamUdrIpanAmaka dvIpanu` vijaya dvAra kayAM kahevAmAM Avela che ? enA
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 8 dvArANAM sthAnavizeSanirUpaNam maMdarassa pavvayassa purathimeNaM jambUdvIpe dvIpe sthitasya mandarasya parvatasya paurassye pUrvadizi 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI voivaittA, paJcacatvAriMzataM paJcacatvAriMzasaMkhyakAni yojanasahasrANi vyatitrajya atikramya 'jaMbuddIva dIvapurathimaperaMte jambUdvIpa dvopapaurastyaparyanne-jambUdvIpAbhidhadvIpapUrvaparyantaM 'lavaNasamuddapurasthimaddhassa paccatthimeNaM' lavaNasamudrapaurastyArddhasya pAzcAtye pAzcAtyabhAge 'sIyAe mahANaIe uppiM sItAyAH mahAnadyAH upari yaH pradezo'sti, 'ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa' atra asmit pradeze khalu jambUdvIpasya dvIpasya 'vijae NAmaM dAre paNNatte' vijayaM nAma dvAraM prajJaptam / tacca 'aTTa joyaNAI uDDhe uccattaNaM' aSTa-aSTa saMkhyAni yojanAni Urdhvam upari uccatvena ucchrayeNa-anantatvenetyarthaH, tathA-'cattAri joyaNAI vikkhabheNaM' catvAriyojanAni viSkambheNa caturyojanaparimANavistArayuktamityarthaH, 'tAvaie ceva paveseNaM' tAvadeva-caturyojanaparimANameva pravezena pravezamArgAvacchedena prajJaptam, tatpunaH kIdRza mityAha-'see' ityAdi / 'see' zvetaM-zvetavarNayuktam, tathA 'vara kaNagathUbhiyAe' varakanakaM prabhu kahate hai-'goyamA ! jaMbuddIve dove maMdarassa pabvayassa purasthimeNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAI vIivaittA" he gautama ! jambUdvIpa nAmake isa dvIpa meM sthita mandara parvata kI pUrvadizA meM 45 hajAra yojana Age jAne para "jaMbudda vedIve puratthimaperate lavaNasamuddapurasthimamaddhassa paccasthimeNaM sIyAe mahANaIe. upi' jambUdvIpa ke pUrva ke anta meM aura lavaNa samudra se pUrvadizA ke pazcima vibhAga meM sItA mahAnadI ke Upara "ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' jambUdvIpa kA vijaya nAma kA dvAra kahA gayA hai "aTThajoyaNAiM uDDhaM uccatteNaM" isa dvAra kI U~cAI ATha yojana kI hai tathA "cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM" isakA vistAra U~cAI se AdhA hai-cAra yojana kA hai "tAvaiyaM ceva paveseNaM" aura praveza bhI-praveza mArga bhI itane hI yojana kA arthAt cAra yo nana kA hai "see vara kaNagathUbhiyAe" yaha dvAra dhavala varNa vAlA hai aura zikhara isakI uttama svarNa ko banI huI hai "jAva dArasta vaNNao jAva rAyahANI" isa vijaya uttaramA prabhu 33-"goyamA ! jaMbuddIve dove maMdarassa pavvayassa purAtthimeNa paNayAlI saM joyaNasahassAI vIivaittA " gautama ! dvI5 nAma dvAbhAM sthita manha2 patana dizAmA 45 // 2 yona Aga pAthI "jaMbuddIva dIva purathimaperaMte lavaNasamudaM puritthimaddhassa paccatthimeNa sIAe mahANaIe uppi dIpanI zAna mata bhane saba samudrathA pUrva shaan| 5zcamavibhAgamA sAta mahAnahInI 52 "ettha Na jabuddIvasla dIvassa vijae NAma dAre paNNatte" bhUdA5nu vi015 nAma dvA2 havAmA mAbesa cha. "aTThajoyaNAI uDDhaM uccatteNaM' mA dvA2nI yA 28 yAna 20ii cha tamA "cattAri joyaNAI vikhaMbheNa" mAnA piratA2 yA 42di ardhA cha se yAra yonI che. "tAvasyaM ceva paveseja" bhane praveza 5-pravezamA 55 yAra yona se che. "see gharakaNagathUbhiyAe' mA 2 ghaajANucha bhane mAnu zisa
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 jambUdvIpaprajJaptisUtre stUpikAkam uttamasvarNamayazikharayuktam , 'jAva dArassa vaNNao' yAvat dvArasya varNakaH padasamUho'tra bodhyaH kiyadavadhiH ? ityAha-'jAva rAyahANI' yAvat rAjadhAnI vijaya devasya yA vijayAbhidhA nAma rAjadhAnI so yAvad varNyate tAvatparyante sarva padajAtaM vyAkhyAsahitaM sarvamatra jIvAbhigamasUtrasya tRtIyapratipattau vilokanIyamiti // sU 8 ! adhunA vijayAdi dvArANAM parasparamantaraM darzayitumAha mUlam--jaMbuddovassa bhaMte dIvassa dArassa ya dArassa ya kevaie abAhAe aMtare paNNatte ? goyamI ! auNAsII joyaNasahassAI bAvaNNaM ca joyaNAI dekhaNaM ca addhajoyaNaM dArassa ya dAramsa ya abA hAe aMtare paNNane auNAsoi sahassA, bAvaNNaM ceva joyaNA haMti / urNa ca addhajoyaNaM. dAraMtaraM jaMbudIvassa ||suu09|| chAyA- jambUdvIpasya khalu bhadanta ! dvopasya dvArasya ca dvArasya ca kiyat abA. dhayA antaraM prajJaptam / gautama, ekonAzItiryojanasahasrANi dvipaJcAzacca yojanAni dezonaM ca arddhayojana dvArasya ca dvArasya ca abAdhayA antaraM prajJaptam / ekona, azItiH sahasrANi dvipaJcAzadeva yojanAni bhavanti / UnaMca aIyojanaM dvArAntaraM jambUdvIpasya // 9 // 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte' ityAdi / TIkA-gautamaH pRcchati 'jaMbUddIvassa NaM bhaMte dIvassa dArassa ya dArassa ya' he bhadanta ! jambUdvIpasya khalu dvIpasya sambandhino dvArasya ca dvArasya ca caturNA dvArANAm ekasmAd dvArAd dvitIyasya dvArasya parasparaM 'kevaie' kiyat-kiM pramANakam 'abAhAe' dvAra kA varNana vijayA nAmaka rAjadhAnItaka kA jaisA jIvAbhigama sUtra meM kiyA gayA hai vaisA hI vaha saba varNana yahA~ para bhI kaha lenA cAhiye yaha saba varNana jIvAbhigama sUtra meM tRtIya pratipattI meM kiyA gayA hai / / 8 / / vijayAdi dvAroM kA pArasparika antara kathana "jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya dArassa ya ityAdi / TIkArtha-gautamasvAmI ne aba prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! jambUdvIpa ke eka dvAra se dUsare uttama sva nirmita cha. "jAva dArassa vaNNao jAva rAyahANI" An aryAnuna vijayA nAmaka rAjadhAnI sudhInuM jema jIvAbhigama" "sUtra' mAM karavAmAM Avela che tevuM ja varNana ahIM paNa samajavuM joIe. A sarva varNana "jIvAbhigama sUtranI tRtIya pratipattimAM pUravAmAM Avela che. A vijayAdi dvArenuM pArasparika antara kathana- 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya dArassa ya' ityAdi sUtra // 9 // TIkArtha-gautamasvAmIe prabhune prazna karyo ke he bhadaMta! jaMbudvipa nA eka dvArathI bIjA dvAra
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 9 vijayAdidvArANAmantaranirUpaNam abAdhayA--paraspara saMgharSAbhAvena 'atare' antaraM-vyavadhAnaM 'paNNatte' prajJaptam ? bhagavAnAha'goyamA !' he gautama ! 'auNAsII joyaNasahassAIbAvaNaM dha joyaNAI" ekonAzItiH yojanasahasrANi dvipaJcAzacca yojanAni 'desUrNa' dezonaM dezena kiJciddezena UnaM nyUnaM ca 'addhajoyanaM' arddhayojanaM 'dArassaya dArassaya' dvArasya ca dvArasya ca 'abAhAe aMtare' abAdhayA antara 'paNNatte' prajJaptam / tadeva vizadayati tathAhijambUdvIpaparidhipramANam saptaviMzatyuttarazatavayAdhika SoDazasahasrAdhikalakSatraya (31 6227) mitAni yojanAni krozatrayam 3 aSTAviMzatyadhikaM dhanuH zatam 128 trayo. dazAGgulAni 13 arDsagulaM ceti / asmAt vijayAdidvAracatuSTasyASTAdaza yojanarUpa vistAraH pRthak kriyate, pratidvAra vistArastu catvAri yojanAni 4 dvArazAkhAdvaya vistArazca krozadvayam 2 krozadvayasya caturyu dvAreSu sattvena catubhiguNanena krozASTakaM bhavati tacca dve yojane tayoH SoDazabhiyojanaiH saha yojanayA'STAdazayojanAni 18 sampannAni / tasmAt pUrvoktaparidhiparimANAdaSTAdazApanayane zeSaparidhiparimANasya dvAra taka kA avyavahita antara kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-"goyamA ! mauNAsII joyaNasahassAI vAvaNNaM ca joyaNAI desUNaM ca addhajoyaNaM dArassa ya dArassa ya abAhAe aMtare paNNatte" he gautama ! jambUdvIpa ke eka dvAra se dUsare dvAra taka avyavahita antara 79 hajAra 52 yojana tathA kucha kama Adhe yojana kA hai yaha antara isa prakAra se nikAlA gayA hai-jambUdvIpa kI paridhi kA pramANa 316227 tIna lAkha solaha hajAra do sau sattAIsa yojana 3 tIna koza 128 dhanuSa aura 13 // aMgula kA hai isa pramANa meM se vijayAdi cAra dvAra kA 18 yojanarUpa jo vistAra hai vaha alaga kara denA cAhiye hara eka dvAra kA vistAra cAra yojana kA hai dvAra zAkhAdvaya kA visTAra 2 koza kA hai 4 kozoM meM kozadvaya ke sadbhAva se cAra se guNA karane para 8 koza hote hai 8 koza ke 2 yojana haiM ina do yojanoM ko 16 yojanoM ke sAtha milAne se 18 yojana ho jAte hai pUrvokta paridhi pramANa meM se 18 yojana avyavahita mata cha 1 mAnA yAmamA prabhu 4 cha / 'goyamA ! auNAsII joyaNa sahassAi vAvaNNaM ca joyaNAI desUNa ca addhajoyaNa dArassa ya dArassa ya avAhAe aMtare paNNatte" he gautama ! mUdvIpanA theTa dvArathI bhAgadvAra sudhInu avyavaDita matara 79 hajAra pa2 jana temaja kaMIka sva65 ardhA jana jeTaluM che. A aMtara A rIte jANuvAmAM Ave che ke jaMbudvIpanI paridhinuM pramANa 316227 jana 3 gAu 128 dhanuSa ane 13 aMgula jeTaluM che. A pramANamAMthI vijayAdi cAradvAra nA 18 janane je vistAra che te jude ja rAkhavuM joIe. dareke dareka dvArane vistAra cAra jana jeTaluM che. dvAra thano vistAra 2 gAu jeTalI che. 4 gAumAM kozadrayanA sadUbhAvathI cArathI gaNa karavAthI 8 gAu thAya che. 8 gAunA 2 jana thAya che. A be janene 16 pejanenI sAthe ekatra karavAthI 18 jana thaI jAya che. pUrvokta paridhinA pramANamAMthI 18 ejana
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvopaprajJaptisUtra navottaradvizatAdhika goDazasahasra pahitalakSatrayaparimitasya (316209) catubhirbhAge hRte labdhAni dvipaJcAzadadhikAni ekonAzIti sahasrANi kozazcaikaH / paridhi satkasya krozatrayasya catubhirbhAge hRte labdhaH pAdona ekaH krozaH pUrvalabdhakrozekena sayojane jAtaM pAdonaM krozadvayam (1 / / ) paridhi satkAnAmaSTAviMzatyadhikazataka (128) dhanuSAM caturbhi rbhAge hRte labdhAni dvAtriMzad dhanUSi (32) paridhisatkAnAM trayodazAMgulAnAM caturbhirbhAge hRte labdhAni trINyaMgulAni 3 avaziSTamekAMgulam etadevAMgulaM paridhisatkenAddhAMgulena saha mIlane jAtaM sArddakamaMgulam , ekAMgulasyASTau yavAM iti sAkAMgulasya yavakaraNe jAtA dvAdaza yavAH, eSAM caturbhirbhAge hRte labdhAH pUrNAstrayo yavAH / ityekaikasya dvArasyAntaraM jAtaM-dvi paJcAzadadhikaikonAzIti sahastra yojanAni (79052) pAdona krozadvayaM (1 // ) dvAtriMzaddhanUMSi (32) trINyaM gulAni trayo yavAzca (69052 yo , 1 // kro0, 32 dhanu, 3 aM, 3 yava) ityevamAyAtamekaika dvArAntaram ekonAzItisahasrANi dvipaJcAzadadhikAni yojanAni kiJcidanamardhayojanaM ceti / ityeva dRDhIkata ekA gAthAmAha-"auNAsIi sahassA, bAvaNaM ceva joyaNA haMti / kama karane para zeSa rahe hue 316209 ko 4 se bhAjita karane para 52 adhika 79 hajAra yojana aura 1 koza labdha hotA hai arthAt 79 hajAra 52 yojana evaM 1 koza AtA hai paridhi saMbaMdhI tIna koza ko 4 se bhAjita karane para' / koza labdha hotA hai isameM pUrvalabdha eka koza milAne se 1 // ho jAte hai aba 128 dhanuSa meM 4 kA bhAga dene para 32 dhanuSa hote haiM paridhi ke jo 13 aMgula hai unameM 4 kA bhAga dene rapa 3 aMgula labdha hote haiM aura 1 aMgula bacatA hai isa eka aMgula ko paridhi ke Adhe aMgula ke sAtha jor3a dene se 1 // aMgula ho jAtA hai ATha jI kA eka aMgula hotA hai 1 // aMgula ke 12 jo hote haiM / 12 meM 4 bhAga dene se 3 aMgula Ate haiM, isa taraha eka eka dvAra kA aMtara 79052 yojana 1 // koza, 32 dhanuSa 3 aMgula aura 3 jau kA nikala AtA hai / yahI bAta "aukama karavAthI avaziSTa 31 6209 ne nathI bhAjita karavAthI para adhika 79 hajAra jana ane 1 gAu labdha thAya che. eTale ke 79 hajAra para yojana ane 1 peza Ave che. paridhi saMbaMdhI traNa krozane 4 thI bhAjita kararAthI koza labdha thAya che AmAM pUrva labdha eka kozane saravALo karavAthI 1aaaa thaI jAya che. have 128 dhanuSamAM 4 ne bhAgAkAra karavAthI 32 dhanuSa thAya che. paridhinA je 13 aMgule che temAM cAra no bhAgAkAra karavAthI 3 aMgula labdha thAya che ane 1 aMgula zeSa rahe che. A eka aMgula ne pari. dhinA ardhA aMzalanI sAthe saravALo karavAthI 1aaaa aMgula thaI jAya che. ATha javano eka aMgula thAya che. nA aMgulanA 12 java hoya che. 12 mAM 4 no bhAgAkAra karavAthI 3 aMgula Ave che A pramANe eka eka dvAranuM aMtara 79052 jana 1 gAu 32 dhanuSa 3 aMgula anAvara yAya yaza pAta 'auNAsIha sahassA bAvaNaM ceva joyaNA haMti UNaca adadha joyaNA dAraMtaraM jaMbudIvassa" th| 1 42vAmAM bhAvI cha /
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sR0 10 bharata kSetrasvarUpanirUpaNam UNaM va addhajoyaNA dAraMtaraM jaMbuddovassa // chAyA - ekona, azItiH sahasrANi dvipaJcAzadeva yojanAni bhavanti / UnaM ca arddhayojanaM dvArAntaraM jambUdvIpasya || vyAkhyA spaSTA // sU0 9. itthaM jambUddIpaviSaye svapRSTa sakalapraznAnAmuttaraM nizamya gautamaH svApekSayA ''sannabharatakSetrasvarUpaM jijJAsustRtIyasUtrokta caturvidhapraznavartinam AkAra bhAvarUpaM caturtha praznamAzritya pRcchati mUlam - kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte goyamA cullahimavaMtassa vosaharapavvayassa dAhiNeNaM dAhiNalavaNasamuhassa uttareNaM puratthimalavaNasamuhassa paccatthimeNaM paJcatthimalavaNasamuddassa puratthimeNaM, ettha NaM jaMbuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNa khANu bahule kaMTagabahule visamabahule duggabahule pavvayabahule pavAyavahule ujjhabahule Nijjhakhahule khaDDA bahule dakhihule bahule dahaba hule rukkha bahule gucchabahule gummabahule layAbahule vallIbahule aDavIbahule sAvayabahule taNabahule takarabahule Dibahule Damabahule dubhikkha bahule dukkAlabahule pAsaMDabahule kivaNabahule vaNImagabahule Itibahule mAkhihule kubuddhibahule aNAvuDibahule rAyabahule rogabahule saMkilesa bahule abhikkhaNaM abhikkhaNaM saMkhoha bahule pAINepaDINAyae udINada / hiNavatthiSNe uttarao paliaMkasaMThANasaMThIe dahiNao dhaNupiTThasaMThie tidhA lavaNasamudaM puTThe gaMgA hi mahANaIhiM veyaDDheNa ya pavvaraNa cha bhAgapavibhatte jaMbuddIva dIva NauyasayabhAge paMcachabbIse joyaNasae chacca egUNavIsaibhAe joyaNassa vikkhaMbheNa / bharahassa NaM vosassa bahu majjadesabhA ettha veyaDDe NAmaM pavvae paNNatte je NaM bharahaM bAsaM duhA vizyamANe 2 ciTThai, taM jahA - dAhiNaddhabharahaM ca uttaraddhabharahaM ca // sU0 10 // chAyA ka khalu bhadanta ! jambUdvIpe dvope bharataM nAma varSa prajJaptam, gautama ! kSullahimavato varSadhara parvatasya dakSiNe dakSiNalavaNasamudrasya uttare paurastyalavaNasamudrasya pazcime soi sahassA bAvaNNaM ceva joyaNA huMti UNaM ca addhajoyaNA dAraMtaraM jaMbudovassa" isa gAthA dvArA prakaTa kI gaI hai // 9 // 55
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtra pAzcAtyalavaNasamudrasya paurastye, atra khalu jambUdvIpe dvIpe bharataM nAma varSa prajJaptam sthANu bahulaM kaNTakabahulaM viSamabahulaM durgavahulaM parvatavahulaM prapAtabahulam avajharabahulaM nijhara bahulaM gartabahula darIbahulaM nadIbahulaM hRdabahulaM vRkSabahulaM gucchabahulaM gulmabahulaM latAbahulaM vallIbahulam. aTavIbahulaM zvApadabahulaM tRNabahula taskarabahula DimbabahulaM umara bahulaM durbhikSa. bahulaM duSkAlabahulaM pAkhaNDabahula kRpaNabahula vanIpakabahulas Itibahula mAribahula kuSTibahulam anAvRSTibahula rAja bahula rogabahula saMklezabahulam abhIkSaNamabhIkSaNaM sakSobhabahula prAcInapratIcInAyatam udIcInadakSiNavistorNam uttarataH palyaGkasaMsthAnasaMsthitaM dakSiNato dhanuSpRSTasaMsthitam tridhA lavaNasamudraM spRSTaH gaGgAsindhubhyAM mahAnadIbhyAM vaitADhayena ca parvatena SaDbhAgAvibhaktaM jambUdvIpadvIpa navatizatabhAgaM paJcaSaDviMzaM yojanazataM SaTra ca ekonavirzAta bhAgAn yojanasya viSkambheNa / bharatasya khalu varSasya bahumadhya khala vaitADhayo nAma pavetaH prAptaH, yaH khalu bharataM varSa dvidhA vibhajamAno vibhajamAnastiSThati , tadyathA-dakSiNArddhabharataM ca uttarArddha bharataM ca // sU0 10 // ___TIkA-'kahiNa bhaMte' ityAdi gautamasvAmI pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe bharataM nAma varSa kya-kasmin pradeze prajJaptaM kathitam, bhagavAnAha-goyamA !' he gautama ! 'cullahimavaMtassa kSullahimavataH-laghuhimavataH, 'vAsaharapabvayassa' varpadharaparvatasya bharatAdikSetrasImA kAriNaH parvatavizayasya, 'dAhiNeNaM' dakSiNe dakSiNadigmAge 'dAhiNalavaNasamudassa dakSi isa prakAra se jambU dvIpa ke viSaya meM apane dvArA pUche gaye sakala praznokA uttara sunakara gautama svAmI apanI sthiti kI apekSA AsannavartI bharatakSetrake svarUpa ko jAnane kA icchA se prerita hokara tRtIya sUtragatacaturvidhaprazna ke antargata AkArabhAvasvarUpa caturtha prazna ko lekara ke prabhu se aisA pUchate haiM ... "kahi NaM bhaMte ! jaMbudo ve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte ?" ityaadi| TIkArtha- 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dauve bharahe NAmaM vAse paNNatte !' he bhadanta ! jambudvIpa nAma ke dvIpa meM bharata nAma kA varSa-kSetra kahAM para kahA gayA hai ! isake uttarameM prabhu kahate haiM - "goyamA ! kSullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNeNaM dAhiNalavaNasamudassa uttareNaM purathima A pramANe jabUdvIpanA saMbaMdhamAM pitAnA sarva praphanonA javAba sAMbhaLIne have gautama svAmI pitAnI sthitinI apekSA AsanavatI bharata kSetranA svarUpane jANavAnI IcchAthI prerita thaIne tRtIyasUtragata caturvidha praznanI A targata AkArabhAva rUpa caturtha praznane laIne prabhu ne A pramANe pUche che ke 'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte ?' ityAdi sUtra-10 TIkAtha-he bhadanta ! jaMbudvIpa nAmaka dvIpamAM bhAratanA eka varSa-kSetra-kayAM kahevAmAM mAvata cha ? mAnA oratuwi prabhu 4 cha-'goyamA ! kSulla hamavaMtassa vAsaha
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA su. 10 bharatakSetrasvarUpanirUpaNam 57 NalavaNa samudrasya 'uttareNaM' uttare - uttaradigbhAge, 'purasthima lavaNasamuhassa paccatthimeNa ' paurastyalavaNa samudrasya pazcime - pazcimadigbhAge 'paccatthimalavaNa samuddassa' pAzcAtyalavaNa samudrasya 'purasthimeNaM' paurastye - pUrvadvigbhAge, 'ettha NaM jaMbUddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte' atra khalu jambUdvIpe dvIpe bharataM nAma varSaM prajJaptam / tat kIdRzam ? iti jijJAsAyAmAha - 'khANu bahule' sthANuvahulam - sthANubhiH pallavAdirahitazuSkavRkSaiH 'ThUMThA' iti prasiddhaiH, bahulam vyAptam yadvA-bahulAH sthANavo yasmiMstattathA, evamagre spi 'kaMTagabaDule' kaNTakabahulaM barburabadarIkhadirAdi kaNTakavyAptam, 'visamabahule' viSamabahulam nimnoccasthAnavyAptam, 'duggabahule' 'durgabahulam' duSpravezasthAnavyAptam lavaNa samudassa paccatthameNaM paccatthima lavaNa samuhassa puratthimeNaM etthaNaM jambuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte" he gautama ! bharatAdi kSetroM ko sImA karane vAle laghuhimavAn parvata ke dakSiNadigbhAga meM, dakSiNadigvartI lavaNa samudra ke uttaradigbhAga meM pUrvadigbhAgavartI lavaNa samudrakI pazcima dizAmeM evaM pazcimadigbhAgavata lavaNa samudrakI pUrvadizA meM yaha jambUdvIpagata bharatakSetra hai, yaha bharata kSetra "khANubahule, kaMTagabahule, visamabahule, duggabahule phanvayabahule, pavAyabahule, ujjhara bahule' sthANu bahula hai arthAt isameM sthANuoM kI TUThoM kI adhikatA hai. ye ThUMThe patra puSpAdi se rahita hote haiM aura nirasa - zuSka hote haiM - arthAt jo vRkSa ukhaTa jAte hai ve patra puSpAdi se rahita hote hue sUkha jAte haiM aura jamIna meM hI gaDhe rahate haiM inheM hI sthANu kahA gayA hai / aise ThUThoM se yaha bharatakSetra vyApta hai. athavA aise ThUThoM kI isa bharata kSetra meM bahulatA - adhikatA hai tathA aise hI vRkSoM ko yahAM vahulatA hai jo kaNTako vAle haiM- jaise-babUla, bera aura khaira Adi ke vRkSa yahAM para hote haiM yahAM kI jamIna kA bhAga adhikAMza aisA hI hai ki jo nIcAU~cA hai sarvathA sama nahIM hai bahuta se sthAna rassa dAhiNeNa dAhiNalavaNasamuhassa uttareNaM puratthimalavaNasamuhassa paccatthimeNa pacca sthimalavaNa samuhassa puratthimeNaM patthaNaM javuddIve dIve bharahe NAmaM vAse paNNatte" hai gautama! bharatAdi kSetronI sImA karanAra laghu himavAn pavaMtatA dakSiNa kiMg bhAgamAM dakSiNa digUvattI' lavaNa samudranA uttaradvabhAgamAM pUrva IMg bhAgavatI lavaNu samudranI pazcima dizAmAM ane pazcima dig bhAgavatI lavajhu samudranI pUrva dizAmAM zrIpagata bharata kSetra che mA bharata kSetra "khANu vahule, kaMTaga bahule, visama bahule dugga bahule pavvaya bahule pavAyabahule ujjharabahule" sthANuM mahusa che, peTase } AmAM sthaNuAnI-huMDAMenI adhikatA che. A sthANu e patra puSpAdithI rahita hAya che. ane nIra-zuSka hAya che. eTale ke je vRkSeA UkhaDI jAya che te badhA putra-puSAdi rahita thaI ne zuSka thaI jAya che ane jamInamAM ja UbhA rahe che. emane ja sthANu kahevAmAM Avela che. evA ThUMThAMezI A bharatakSetra vyApta che athavA evA huM ThAMenI A bharata kSetramAM bahulatA adhikatA che. temaja kAMTAvALA vRkSAnI paNa ahI adhikatA che. bAvaLa, kheraDI, khera vagere aneka vRkSo ahI puSkaLa pramANamAM che. ahIMnI jamInane adhikAMza bhAga 1 8
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'pavvayabahule' parvatabahulam anekaparvatavyAptam 'pavAya bahule' prapAtavahulam prapapAtA bhRgavaH parvatataH patanasthAnavizeSAH, yatra mumUrSavo janAH prANAn parityaktuM nipatanti tairbahulam, 'ujjharabahule, abajhara bahulam parvatataTato jalAdhaH patanavyAptam, 'Nijjhara bahule' nirjhara bahulam parvatataTAt sadAtanajalakSaraNavyAptam, 'khaDDA bahule' gartabahulam khaDDA iti prasiddhAH tairbahulam, 'daribahule' darIbahulam guhAbahulam 'NaIbahule' nadI bahulam, 'dahabahule' hRdabahulam, 'rukkhabahule' vRkSabahulam, 'gucchabahule' gucchabahulam gucchA:- stabakAH, tairbahulam, 'gummabahule' gulmabahulaM gulmAH navamAlikAdayastairva 58 yahAM aise haiM ki jahA~ para praveza pAnA azakya hai-yA kaSTa sAdhya hai. yahAM parvatoM kI adhikatA hai tathA una parvatoM para aise hI vizeSa sthAna haiM ki jahAM se girane para manuSya kA zarIra cUra 2 ho jAtA hai. yahAM avajhara bahuta haiM - jina parvatIya sthAnoM se noce jala giratA hai una sthAnoM kA nAma avajhara hai jaise jabalapura kA -meDAghATa Adi; yahAM nirjhara bahuta haiM -parvata ke jina sthAnoM se sadA jala jharatA rahatA hai-aise sthAnoM kA nAma nirjhara hai - aise sthAna isa bharatakSetra meM adhikAMza haiM / isI prakAra yaha bharatakSetra "khaDDA bahule" jagaha 2 jisa meM prAyaH gaDDhe haiM aise sthAnoM vAlA hai - arthAt jagaha 2 gaDDhoM vAlA haiM " dari bahule" pahAr3oM para jisake jagaha2prAyaH guphAe~ hai aise sthAnoM vAlA hai-arthAt guphAoM kI adhikatA vAlA haiM " gaI bahule" jagaha 2 jisameM prAyaH nadiyA~ hai aisA hai "dahabahule" jagaha 2 jahAM prAyaH draha--pAnI ke kuMDa haiM aisA hai "rukkha bahule" jagaha 2 jahAM prAya: vRkSa haiM aisA hai " guccha bahule" prAyaH jagaha 2 jahA~ gucche haiM, aisA hai jagaha 2 jahAM para " gumma bahule " UMcA-nIcA che--sathA samanathI, ahIM ghaNAM rathAnA evAM paNa che ke tyAM pravezavuM azakaya che- athavA te kaSTa sAdhya che, ahIM parvatenI adhikatA che. temaja te pAnI upara evAM evAM vizeSa sthAna che ke jyAMthI paDI javAya te ma cusanAzarIranA bhukake bhukkA thaI jAya che. ahIM avajharA puSkaLa che. je parvatIya sthAneA parathI nIce jaLa paDe che te sthAnene avajhara (prapAta) kahe che jemake jakhalapuraneA bheDAghATa vagere. aDDI' nirjhArA puSkaLa che, patanA je sthAnethI sadA jaLa jharatu rahe che evAM sthAnAne nijhara kahe che. evAM sthAne A laratakSetramAM adhiza yApramANe yA bharatakSetra "khaDDA bahule" ugale ne pagabe jayAM khADAe puSkaLa che evA sthAna vALu che. eTale ke sthAna sthAna para ghaNA khADAe che. "dari bahule" ddugre| para ghar3I gujhse| vAgu che bheTate hai sahIM guhaao| jUna vadhAre che. "NaI bahule" sthAna sthAna para mAM ndiio| chevu' mA kSetra che. "daha bahule" ThekuThe ANu nayAM Aya: drayAnA huaa| che se kSetra che. "rukkha bahule" 85 ThekAle nayAM dhayAM vRkSo che bhedhuM che. "guccha bahule" prAya: hemhe kyoM gurachAyo che menu he. TheUTheye tyAM " gumma bahule" guDamA adhikAMza 35mAM dhathA che mevu yA kSetra che
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 10 bharatakSetrasvarUpanirUpaNam hulam , 'layA bahule' latAbahulam padmalatAdivyAptam , 'vallIbahule' 'ballIbahulama kUSmANDyAdilatAvyAptam , yadyapi latAvallyorekArthakatvaM tathApIha latApadena vistAra rahitA vallIpadena vistArasahitA latA gRhyata iti tayo meNdH| 'aDavIbahule' aTavIbahulam , 'sAvayabahule' zvApadabahulam-hiMsakajantuvyAptam , 'taNabahule' tRNabahulam, 'takkarabahule' taskarabahulam-caura vyAptam , 'DiMbabahule' Dimbabahulam-svadezotpannopadravavyAptam , 'Damarabahule' Damarabahulam-paradezIrAjakRtopadravavyAptam, 'dubhikkhabahule' durbhikSabaIlam durlabhA bhikSA yatra te durbhikSAH kAlavizeSAH tairbahulaM vyAptam , 'dukkAlabahule' duSkAlabahulam-dhAnyamahAryatAdinA ye duSTAH kAlAstairbahulam , 'pAsaMDabahule' pAkhaNDa bahulam pAkhaNDAH mithyAvAdAstairbahulam , 'kivaNabahule' kRpaNabahulam kRpaNA:-kadA:mitampacAstai 'bahulam' 'vaNImagabahule' vanIpakabahulam-vanIpakAH-yAcakAstairbahugulma adhikAMza hai aisA haiM "layA bahule" jagaha 2 jahAM para latAoM kI vistAra rahita pamalatAdi koM ko-pradhAnatA hai aisA hai " vallI bahule" vistAra vAlI kUpmANDAdi veloM kI pradhAnatA jahAM para hai aisA hai " aDavI bahule " jaMgaloM kI jahAM para pradhAnatA hai aisA hai "sAvaya bahule" jaMgalI hiMsaka jAnavaro kI jahAM para pradhAnatA hai aisA hai "taNa bahule" ghAsakI jahAM ke jaMgaloM meM pradhAnatA hai aisA hai 'takkara bahule ' taskaroM--coroM kI jahAM para bahulatA hai aisA hai "DiMba bahule" svadezotpanna janoM se hI jahAM para upadravoM kI bahulatA hai aisA hai "Damara bahule" paradezI rAjA ke dvArA kiye gaye upadravoM kI jahAM bahulatA hai aisA hai "dubhikkha bahule" durbhikSa kI jahAM bahulatA hai aisA hai " dukkAla bahule" duSkAla kI cIjoM ko jahAM para bahuta hI adhika kImata bar3hagaI ho aise kAlakI bahulatA vAlA hai "pAsaMDa bahule" pAkhaNDoM-miMdhyA vAdiyoM kI jahAM bahulatA hai aisA haiM "kivaNa bahule" kRpaNajanoM kI jahAM para bahulatA hai aisA hai "vaNImaga bahule" yAcaka "layA badule" 444 cyA tAsAnI vistA22hIta pAsatAhikAnI pradhAnatA va mAtra cha "vallI bahule" vistAra pradhAna wile tAme vadhAre 5tI cha / kSetra cha. "aDavI bahulam" sAnIyAM pradhAnatA che. mev| mA pradeza che. "sAvaya bahule" sAnA banavazanI jayAM basatA cha sayumA kSetra cha. "taNa bahule" rAnI nyAMsAmA pradhAnatA cha AmA kSetra che. "takkara bahule" taronI-thozanIya marasatAcha memA kSetra cha. "Dimba bahule" svazAtpannanAthAyAM upadrava yA thAya cha sevA mA pradeza che. "Damara bahule" 52heza 2 yA padrava 42tA cha vA mA pradeza che. " dubbhikkhabahule" humakSanI yAM pahusatA che sevAmA pradeza cha. "dukkAla bahule" hu.anI-meTalelyA yA ratumAnI matamA mana padhAre vRddhi thaI DAya-mevAnI husatAvANI mAheza che. "pAsaMDa bahule" yA bhilyA. pAhInA rii maratA cha / 2 pradeza che. "kivaNa bahule" aipanAnI yAM mt|che sevAmA praveza che. "vaNImaga bahule" yAyanI jyAM mahasatAcha savA /
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre lam 'Itibahule' itivahulam-ItayaH-ativRSTayanAvRSTi-mUSaka-zalabha--zukAtyAsannarAjAH SaDupadravAH tAbhirvahulam 'mAribahule' mAri bahulam mArayo vicikAdayaH, tAbhirbahulam 'kuvuThibahule' kuvRSTibahulaM kuvRSTayaH-kutsitAH karSaka nanAnabhilapaNIyA vRSTayo varSAstAbhibahulam, 'aNAvuTTibahule' anAvRSTibahulam-anAvRSTayaH-varSaNasyAbhAvAH tAbhirbahulam 'rAyabahule' rAjabahulam-rAjAnaHAdhipatyakartAro janAstairbahulam 'rogabahule' rogabahulam rogAH-vAta-pitta-kapha viSamatAjanyAH jvarAdayastaibahulam , 'saMkilesabahule' saMklezabahulaM-saMklezAH-zArIrikamAnasikAsamAdhayastairbahulam 'abhikkhaNaM abhikkhaNaM' abhIkSNamabhIkSNam vAraMvAram 'saMkhohabahule' saMkSobhabahulam saMkSobhAH prajAnAM daNDapAruSyAdinA cittavaikalyAni terbabahulam itthaM svarUpataH pradarya samprati pramANata Aha-pAINayaDINAyae' prAcInapratIcInA''yataM prAcInapratIcInayoH pUrvapazcimadizoH, AyataM dIrgham atra prAk pratyakchabdAbhyAM svArthe khaH pratyayastasyenAdezaH sa ca khaH, janoM kI jahAM para bahulatA hai aisA hai "Iti bahule' mArI bahule kumuTThi bahule aNAbuTThi bahule rAyabahule roga bahule saMkIlesa bahule" ativRSTi anAvRSTi mUSika zalabha zuka evaM atyAsannarAjA ye chaha ItiyAM hotI haiM ina chaha ItiyoMko upadravoM ke bahulatA jahAM para hai aisA hai inakI bahulatA bharata aura airavata kSetrameM hI hotI hai, mArI haijA Adi ko hai bahulatA jisameM aisA hai karSakakisAna janoM ko anabhilaSaNIya varSA kI bahulatA jisame hai aisA hai anAvRSTi varSA ke abhAva kA jahAM prAyaH sadbhAva hai aisA hai adhipatitva karane vAle rAjA janoM kI jahAM para bahulatA haiM aisA hai vAta pitta kapha kI viSamatA janya rogoM kA sadbhAva jahAM para hai aisA hai zArIrika aura mAnasika aptamAdhiyoM kI bahulagA jahAM para hai aisA hai 'abhikkhaNaM abhikkhaNaM saMkhoha vahule pAINapaDINAyae udINadAhiNaM vitpiNNe uttarao paliaMka saMThANa saMAMThee' aura nirantarabAra bAra jahAM para prajA janoM ke cittako zubheta karane vAle daNDakI kaThoratAe~ pradeza cha. "Iti bahule, mAri bahule, kubuTThI bahule aNAvuTTi bahule. rAya bahule, roga bahule, saMkilesabahule" mata vRdha, manAvRSTi, bhUSaH, Aa, zu mA matyAsanna rAjAe Ama 6 Itio hoya che. A da ItionA upadranI jemAM bahulatA che e A bharata pradeza che. eravata pradezamAM paNa evuM ja thAya che. mAri-kelerA vagere jayAM vizeSa rUpamAM thAya che e A pradeza che. karSaka-kheDU nA mATe anicchita varSa jayAM thatI rahe che e A pradeza che..anAvRSTi-varSAnA abhAvane jayAM prAyaH sadubhAva che e A pradeza che. adhipatitva karanArA rAjAonI jayAM bahulatA che e A pradeza che. vAsa, pitta, kaphanI viSamatAthI jayAM rogo vadhAre paDatA phATI nIkaLe che evo A pradeza che. zArI2i4, bhane mAnasi asamAdhIyAnI marasatA yo cha me mA pradeza che. "abhikkhaNa 2 saMkhohabahule, pAIpaDINAyae udoNadAhiNavitthipaNe uttarao paliaMka saMThANa saMThie" mana nirata2-bAra vA2 yA ninAyittane Ta maapnaa| nI-zikSAnI
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ 61 prakAzikA TokA sU0 10 bharatakSetrasvarUpanirUpaNam ApatvAt evam 'udINa dAhiNa vitthiNNe' udIcIna dakSiNavistIrNam uttara-dakSiNadizovistArayuktam , tadeva saMsthAnato varNayati- 'uttarao' uttarataH-uttarasyAM dizi 'paliyaMkasaMThANasaMThie' palyaGkasaMsthAnasaMsthita paryaGkAkArasaMsthitam , 'dAhiNao' dakSiNataH-dakSiNasyAM dizi 'dhaNupiTTha saMThIe' dhanuSpRSTha saMsthitaM-dhanuSaH pRSThaM pAzcAtyabhAgastasyeva saMsthitaM-saMsthAnaM yasya, yadvA-dhanuSaH pRSThamiva saMsthitaM yat tattathA, tathA 'tidhA' tridhA-tribhiH prakArai spRSTa-pUrvakoTayA 'lavaNasamudaM' pUrva lavaNasamudraM, dhanuSpRTena dakSiNalavaNasamudram aparakoTayA pazcimalavaNasamudraM. 'puDhe, prAptam / iha dhAtUnAmanekArthatvAt spRzeH prAptyarthaH, kattariktaH, tena karmaNi dvitIyA / tathA 'gaMgAsiMdhurhi' gaGgAsindhubhyAM 'mahANaI hiM' mahAnadIbhyAM 've yaDDheNaya'vaitADhayena ca 'pavvaeNa' parvatena' chanbhAgapavibhatte' SaDbhAgapravibhaktaM-SaDbhirbhAgaH pravibhaktaM maujUda haiM; aisA yaha bharata kSetra hai, yaha bhAta kSetra pUrva se pazcima taka lambA hai, aura "udINadAhiNavitthiNNe" uttara se dakSiNataka cauDA hai / "uttarao" yaha bharatakSetra uttaradizAmeM "paliyaMka saMThANasaMThie" palaMga kA jaisA saMsthAna-AkAra hotA hai vaise AkAra vAlA hai. "dAhiNao dhaNupiTThasaMThie" dakSiNa dizA meM dhanuSapRSTha kA jaisA saMsthAna hotA hai vaise saMsthAna vAlA ho gayA hai. yaha "tidhA lavaNasamudaM puDhe" bharata kSetra tIna prakAra se lavaNa samudra ko chU rahA haiM-pUrvakoTi se pUrvalavaNa samudra ko, dhanuSpRSTha se dakSiNa labaNa samudra ko aura apara koTi se pazcimalavaNa samudra ko / isa taraha se yaha tIna prakAra se labaNasamudra ko chU rahA hai "gaMgA siMdhUhiM mahANaIhiM veaDDheNa ya pavvaeNa chabbhAgapavibhatte jaMbuddIva dIva Nayau sayabhAge paMca chavose joyaNasae chacca egUNavIsaibhAe joyaNassa vikkhaMbheNa" yaha bharata kSetra gaMgA aura sindhu ina do mahAnadiyoM se aura vijayAdha parvata se vibhakta huA 6 khar3oM karatAo jyAM vidyamAna che. e A pradeza che. A bharatakSetra pUrvathI pazcima sudhI lAMbu cha. ane "udINadAhiNavitthiNNe" uttarathA hakSi sudhI pAche. "uttarao" mA bharata kSetra hattara zAma "paliakasaMThANasaMThie" 58 garnu saMsthAna (12) DAya che sevA pAche "dAhiNao dhaNupiTTa saThie:' hakSiNa dizAmA dhanuSa pRSThanu sasthAna DAya cha tevA sasyAnavAyuM 25 yuche. mA "tidhA lavaNasamudaM puDheM" bharatakSetra traNa rIte lavaNa samudrane spazI rahyuM che. pUrva keTithI pUrva lavaNu samudrane dhanapRSThathI dakSiNa lavaNa samudrane ane apakaTithI pazcima lava samudrane A spazI rahe cha mAma mAtra mAgumethI sava samudrane 25 // 2ghuche. "gaMgA sidhUhiM mahANaI hiM ve aDaDheNa ya paccaeNa chanbhAgapavibhatte jaMbuddIbadIva Nauya saya bhAge paMca chabbIse joyaNasae chacca pagUNabIsaI bhAe joyaNassa vikkhameNa" 41 maratakSetra // sidhu se ane mahAnadIothI ane vijayArdha parvatathI vibhakta thaIne cha khaMDethI cukata thaI gayela
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre khaNDitam, uttarasyAM dizi khaNDatrayaM dakSiNasyAM dizi ca khaNDatrayamiti SaDdhA khaNDitamiti bhAvaH / idaM ca bharatakSetram jambU dvIpasyaikadezabhUtaM tadidam AyAmaviSkambhato jambU dvipasya katitame bhAge bhavati ? iti jijJAsAnivRttyarthamAha- 'jaMbu dIva dIvaNauyasayabhAge, ityAdi / tadidaM bharatakSetra 'jaMbuddIva dIvaNauyasayabhAge' jambUdvIpa dvIpa navatizata bhAge - jambUdvipanAmako yo dvIpastasya yo navati zatabhAgo - navatyadhikaikazatatamo bhAgastatra varttate, jambUdvIpApekSayA AyAmaviSkambheNedaM navatyadhikaikazatabhAgato nyUnamiti bhAvaH / nanu jambUdvIpApekSayA bharatakSetraM navatyadhikaikazatabhAgato nyUnamiti paryavasitaM tarhi bharatakSetrasyAyAma viSkambhataH pramANaM kiyad bhavati ? iti jijJAsAyAmAha - 'paMcachavI se', ityAdi / idaM bharatakSetra 'paMca chavvIse' paJcaSaDaviMzaM 'joyaNasae' yojanazatam - SaDviMzatyadhikAni ekazatayojanAni vAlA ho gayA hai, isakA vistAra 526 6 / 19 yojana pramANa hai. arthAt jambUdvIpa ki jisakA viSkambha 1 eka lAkha yojana kA hai usake 190 Tukar3e karane para bharata kSetra kA vistAra 190 vAM TukaDA ke rUpa meM AtA hai, aura vaha 190 vAM TukaDA 526 6 / 19 rUpa par3atA hai. yaha isa prakAra se samajhanA cAhie jambUdvIpa lambAI caur3AI meM 1 lAkha yojana kA kahA gayA, 1 eka lAkha meM 990 kA bhAga dene para 526 Ate haiM aura nIce 60 bacate haiM, aba 60 ko 10 se bhAjita karane para 6 Ate haiM, bhAjaka rAzI jo 190 hai use bhI 10 dasa se bhAjita karanepara 19 Ate haiM / isa taraha karane se "paMca chavose joyaNasae chacca egUNavIsaibhAe joyaNassa,' yaha sUtrakAra kA kathana spaSTa ho jAtA hai / 62 zaMkA- jambudvIpa ke 190 ve bhAgarUpa yaha bharata kSetra hai isameM yukti kyA hai - suno - isa viSaya meM yukti yaha hai- bharata kSetra kA 1 eka bhAga hai isakI apekSA dviguNita vistAravAlA hone se himavat parvata ke do bhAga hai, isakrama se pUrva pUrva kI apekSA dUne 2 vistAra vAle che. AnA vistAra 5266/19 caiAjana pramANu che. eTale ke ja mUThThIya ke jeneA viSNuMbha 1 lAkha ceAjana jeTaleA che tenA 190 kakaDA karavA thI bharata kSetra nA vistAra 190 mA kakaDA jeTale thAya che. ane te 190 mA kakaDA pa26 6/19 jeTalA thAya che. ja khUTvIpa lakhAIcADAImAM 1 lAkha ceAjana pramANa che. 1 lAkhamAM 190 nA bhAgAkAra karavAthI para6 Ave che ane zeSa 60 vadhe che. have 60 ne 10 bhAjita karIe te 6 Ave che. bhAjaka zazi je 170 chetene pazu 10 bhAbhitarI to 18 gAve che. yA pramANe uravAthI "paMca chabbIse joyaNasapa chacca pagUNa vIsaibhAe joyaNassa" yA sUtrahAra du' athana spaSTa thardha laya hai. zakA|-ja khUdvIpanA 190 mA bhAga rUpe A bharatakSetra che. AmAM yuti zI che ? sAMbhaLe A saMbadhamAM yukita A pramANe che ke bharatakSetranA 1 bhAga che, tenI apekSA dviguNita vistAravALA hAvAthI himavat paryaMtanA e bhAga che. A kramathI pUrvanI apekSA khamaNuA
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ 63 prakAzikA TIkA sU 10 bharatakSetrasvarUpanirUpaNam 'chacca egUNavIsaibhAge' SaTca ekonaviMzatibhAgAn 'joyaNassa' yojanasyaekonaviMzatibhAgavibhaktasya yona nasya SaDbhAgAMzca vikkhaMbheNaM 'viSkambheNa-vistAreNa idamAyAmasyApyupalakSaNam, AyAmena-dairyeNa ca bhavatIti / bharatakSetrasyedamAyAmaviSkambhamAnamanayA dizA'vagantavyam / tathAhi-jambUdvIpo hi AyAmaviSkambhato lakSayojanapramANaH / ayamaGkarAzi navatyAdhikai kazatasaMkhyakena rAzinaH bhAjitaH, labdho' rAziHSaiviMzatyadhikapazcazatAni (526) bhAjyarAzito'vaziSTaH paSTirUpo'GkarAziH / ayaM dazabhirapahato labdhaH SaharUpo'GkarAziH / bhAjakarAzizca navatyadhikaikazatarUpaH / ayamapi dazabhirapahato labdha ekonaviMzatirUpo'GkarAziH / anayA rItyA 'paJcachavvIse joyaNasae chacca egaNavIsaibhAe joyaNassa" iti saMgamanIyam / / nanu bharatakSetra jambU dvIpasya navatyadhikazatatamabhAge vartate iti yaduktaM tatra kA yuktiH ? iticet, ucyate-bharatakSetrasyaiko bhAgaH, tadepekSayA dviguNatvAda himavato dvau bhAgau, evaM krameNa pUrvapUrvApekSayA uttarottarasya dviguNatvAt haimavata kSetrasya catvAro bhAgAH mahAhimavato'STau bhogAH harivarSasya SoDaza bhAgAH niSadhasya dvAtriM zad bhAgaH, sarvasaMkalanayA jAtAH triSaSTirbhAgAH / ete bhAgA merodakSiNataH / evaM meroruttarato'pi triSaSTirbhAgAH / ubhayasaMkalanayA jAtAH pardizatyadhikazatabhAgAH / videhavarSasya tu catuSpaSTirbhAgAH ityeiteSAM pUrvarAzau nikSepe jAtA navatyadhikaikazatabhAgAH iti bharatakSetraM jambU dvIpasya navatyadhikazatatamabhAgai varttate iti yaduktaM tatsamIcInameveti / hote jAne se haimavata kSetra ke 4 bhAga ho gaye haiM, mahAhimavAn parvata ke 8 bhAga haiM harivaSa ke 16 bhAga ho gaye haiM, niSadhaparvata ke 32 bhAga haiM, ye saba bhAga joDane para 63 hote hai ye 63 bhAga meru ko dakSiNadizA ko ora vartamAna kSetra aura parvatoM ke haiM isI taraha ke bhAga meru kI uttara- dizA meM vartamAna kSetra aura parvatoM ke hai. ina donoM ke bhAgoM kA jor3a 126 AtA hai. videha kSetra ke 64 hai. so ye 64 bhAga126 meM jor3ane para 190 bhAga hote haiM, isa taraha yaha bharata kSetra jambUdvIpa ke 190 veM bhAga rUpa hai yaha vAta spaSTa ho jAtI hai| bamaNa vistAra cukata hovAthI haimavatakSetranA cAra bhAgo thaI gayA che. mahA hiMmavAna parvatanA 8 bhAge che. harivarSanA 16 bhAge thaI gayA che. niSadha parvanA 32 bhAga che. A sarva bhAgeno saravALe kavarAthI 63 thaI jAya che. A 63 bhAge merunI dakSiNa dizA tarapha vartamAna kSetra ane parvatanA che. A jAtanA bhAge merunI uttara dizAmAM vartamAna kSetra parvatonA che. A banne bhAgenA saravALA 126 thAya che. videhakSetranA 64 bhAgo che. te A 64 bhAge 12 6. mA umeravAthI 190 bhAga thAya che. Ama A bharatakSetra ja bUdvIpanA 190 mA bhAga rUpa che. A vAta spaSTa thaI jAya che. bharatakSetranA gaMgA siMdhu
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ 64 jambUdvIpaprajJaptisUtre __ atha 'gaGgAsindhubhyAM mahAnadIbhyAM vaitAThyaparvatena pahabhAgapravibhaktam ityuktam tatra vaitAdhyaparvataH kiM svarUpaH ? iti jijJAsAyAM tatsvarUpaM nirUpayitumAha-'bharahassa NaM vAsassa' ityAdi / 'bharahassa NaM vAsassa' bharatasya khalu varSasya-kSetrasya 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge-atyantamadhyadezabhAge 'ettha NaM veyaDDe NAmaM pabae paNNatte' atra iha khalu vaitAnyo nAma parvataH prajJaptaH / 'je Na' yaH vaitADhyaH parvataH khalu 'bharaI vAsaM duhA' bharataM varSe dvidhA-dvAbhyAM prakArAbhyAmanupadaM vakSyamANAbhyAM 'vibhayamANe 2, vibhajan vibhajana-vibhaktaM kurvan kurvan 'ciTThai, tiSThati-vatete 'taM jahA' tadyathA 'dAhiNaddha bhaghaMca' dakSiNAI bharataMca 'uttaraddhabharahaMca' uttarArddhabharataM ceti ||suu010|| tatra prathamamAsannatvena dakSiNArddhabharatavarSasthAnaM varNayati - mUlam-kahi NaM bhaMte jaMbuddIve dIve dAhiNaddhe bharahe NAmaM vAse paNNatte goyamA ! veyaDDhassa pavvayassa dAhiNeNaM dAhiNalavaNasamudassa uttareNaM purathimalavaNasamudassa paccatthimeNaM paccatthimalavaNasamudassa purathimeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve dAhiNaddhabharahe NAmaM vAse paNNatte pAINapaDINAyae udINadAhiNavitthipaNe addhacaMdasaMThANasaMThie tihA lavaNasamudde puDhe gaMgA siMdhUhiM mahANaIhiM tibhAga pavibhatte doNi aTThatIse joyaNasae tiNNi ya egUNavIsaibhAge joyaNassa vikhaMbheNaM tassa jIvA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA bharata kSetra ke gaMgA sindhu nadiyoM se aura vaitADhya parvata se 6 khaMDa ho gaye haiM aisA jo kahA gayA hai so vaitADhaya parvata kA kyA hai ! isa jijJAsA ko zAnta karane ke nimittasUtrakAra usakA svarUpa pratipAdana karate haiM "bharahassa NaM vAsassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM beyaDDhe NAmaM pavvae paNNatte je NaM bharahaM bAsaM duhA vibhayamANe2 ciTThaha" vatADhya parvata bharata kSetra ke bilakula madhyabhAga meM par3A huA hai. isane bharata kSetra ko do vibhAgoM meM vibhakta kara diyA hai ve usake do vibhAga dakSiNArddhamarata aura uttarArddha bharata hai // 10 // nadIothI ane vaitADhya parvata thI cha khaMDo thaI gayA che. Aje kahevAmAM AvyuM che te vaitADhya parvata viSe zuM che A jijJAsA ne zAMta karavA mATe sUtrakAra tenA s135nu pratimAhana 42i 4 che , "bharahassaNa vAsassa bahumajjhadesabhAe patthaNa dheyaDUDhaM nAma pavvara paNNane je Na bharahaM vAsaM duhA vibhayamANe 2 ciTThaha" vaitADhaya parvata bharata kSetranA ekadama madhyabhAgamAM Avela che. A parvate bharatakSetrane be bhAgamAM vibhakta karela che. AnA te be vibhAgo dakSiAddha bharata ane uttarAddha bharata che. 11
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA- sU. 11 dakSiNArthabharatanirUpaNam lavaNasamudaM puTThA purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamuda puThThA, paJcatthimillAe koDIe paccathimillaM lavaNasamudaM puTThA Nava joyaNasahassAI sattaya aDayAle joyaNasae duvAlasa ya egRNavIsaibhAe joyaNassa AyomeNaM tIse dhaNupuDhe dAhiNeNaM Nava joyaNasahassAiM sattacchAvaDe joyaNasae ikkaM ca egUNavIsaibhAge joyaNassa kiMcivisesAhie parikkheveNaM paNNatte / dohiNaddha bharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNate ? goyamA ! bahasamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva NANAviha paMcavaNNe he maNIhi taNehiM uvasobhie, taM jahAkittimehi ceva akittimeceva / dAhiNaddhabharaheNaM bhaMte vAse maNuyANaM kerisae AyorabhAvapaDoyAre paNNatte ? goyamo ! te NaM maNuyA bahusaMghayaNA bahusaMThANA bahuuccatta pajjavA bahu Au pajjavA bahUI vAsAiM AuM pAleti. pAlittA appegaiyA nirayagAmI appegaiyA tiriyagAmI appegaiyo maNuyagAmI appegaDayA devagAmI appegaIyA sijhaMti bujhaMti bhuccaMti pariNibvAyaMti sabbadukkhANamaMtaM karei ||suu011|| chAyA-kva khalu bhadanta ? jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddhabharataM nAma varSa prakSaptam ?, gautama ! vaitAvyasya parvatasya dakSiNe dakSiNalavaNasamudrasya uttare paurastyalavaNasamudrasya pAzcAtye pAzcAtyalavaNasamudrasya paurastye atra khalu jambUdvIpe dvIpe dakSiNArddha bharataM nAma varSa prajJaptam, prAcInapratIcInAyatam udIcInadakSiNavistIrNam arddhacandrasaMsthAnasaMsthitaM tridhA lavaNasamudaM spRSTaM, gaGgA sindhubhyAM mahAnadIbhyAM tribhAgapravibhaktaM dve aSTAtriMzaM yojanazataM trIMzcaikonaviMzatibhAgAna yojanasya viSkambheNa / tasya jIvA uttare prAcIna pratIcInA''yatA dvidhA lavaNasamudraM spRSTA paurastyayA koTayA paurastyaM lava. NasamudraM spRSTA pAzcAtyayA koTayA pAzcAtya lavaNasamudraM spRSTA / nava yojana sahasrANi sapta ca aSTa catvAriMzAni yojanazatAni dvAdaza ca ekociMtibhAgAn yojanasya AyA. mena, tasyAH dhanuspRSTa dakSiNe nava yojanasahasrANi sapta SaT SaSTayadhikAni yojanazatAni eka caikonaviMzati bhAgAn yojanasya kiciMdvizeSAdhika parikSepeNa prajJaptam / dakSiNAddha
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre bharatasya khalu bhadanta ! varSasya kIdRzakaH AkAbhAvapratyavatAraH prajJaptaH 1 gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa yathAnAmaka; AliGgapuSkara iti vA yAvad nAnAvidha paJcavarNamaNibhiH tRNairupazobhitaH tadyathA-kRtrimaizcaiva akRtrimaizceva / dakSiNAddha bharate khalu bhadanta ! varSe manujAnAM kIdRzakaH AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH, gotama ! te khalu manujAH bahusaMhananAH bahusaMsthAnAH bahUccatvaparyavAH bahvAyuH paryavAH bahUni vANi AyuH pAlayanti, pAlayitvA agyekake nirayagAminaH apyekake tiryaggAmitaH apyekake manujagAminaH apyekake devagAminaH apyekake sidhyanti vudhyante mucyante parinirvAnti sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti ||suu011|| TIkA-'kahi gaM bhaMte' ityAdi / 'kahi NaM bhaMte ! jaMbUdovedove dAriNaddhe bharahe NAma vAse paNNatte' jambUdvIpe dvIpe kva-kasminpradeze khalu dakSiNArddha bharataM nAma varSa prajJaptam ? iti gautamena pRSTo bhagavAMstaM sambodhayannAha-'goyamA veyaDDhassa pavvayassa dAhiNeNaM' he gautama ! vaitATyaspa parvatasya dakSiNe-dakSiNadigbhAge 'dAhiNa lavaNasamudassa uttareNaM' dakSiNalavaNamamudrasya uttare uttaradigbhAge 'purathimalavaNasamudassa' paurastyalavaNasamudrasya-pUrvadigbhavalavaNasamudrasya 'paccatthimeNaM' pazcima-pazcimadignAge 'paccatthimalavaNasamudassa' pAzcAtyalavaNasamudrasya = pazcimadigbhavalavaNasamudrasya 'purasthimeNaM' paurastye-pUrva digbhAge 'patthaNaM' atra-asmin dakSiNArddha bharata kahAM para hai ? isakA kathana-- "kahiNaM bhaMte ! jambUddIve dIve dAhiNaddhe' ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! jambUdvIpa nAma ke isa dvIpa meM dakSiNArdha "bharahe'' bharata "NAma vAse" nAma kA kSetra "kahiNaM paNNatte" kisa sthAna para kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai..-"goyamA ! veyabassa pavvayassa dAhiNeNaM dAhiNalavaNasamudassa uttareNaM purathimalavaNa samudassa paccasthimeNaM pavatthimalavaNasamudassa purasthimeNa" he gautama ? vaitADhya parvata kI dakSiNadizAmeM dakSiNadigvartI lavaNa samudra kI uttara dizA meM, pUrva degpI lavaNasamudra kI pazcimadizA meM evaM pazcimadigvartI lavaNasamudra kI pUrvadizA meM "etthaNaM dakSiNAddha bharata kayAM Avela che ? A vize kathana:_ 'kahiNa bhaMte jaMbuddIve dIve dAhiNaddhe'-ityAdi suutr-11|| sI-3manta dIpa naam2|| dvIpamai lag "bharahe NAma vAse" parata nAma kSetra "kahiNa paNNatte" 4 // 25 // 52 gAveta . mAnA . Inni prabhu 43 hai "goyamA ! veyaDaDhassa pavvayassa dAhiNeNa dAhiNa lavaNa samudassa uttareNa purathima lavaNa samudassa paccatthimeNaM paccatthima lavaNasamudassa purathimeNa" he gItamA vatAya patanI dakSiNa dizAmAM dakSiNaditI lavaNa samudranI uttara dizAmAM, pUvatI lavaNa samudranI pazcimAhazAmA ane pazcimahitI am samudranI pUhiyAmA 'ettha NaM jamSadIve dIve
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 11 dakSiNArthabharatavarSanirUpaNam pradeze khalu jaMbudIvedIve' jambUdvIpe dvIpe 'dAhiNaddha bharahe NAmaM vAse paNNatte' dakSiNArddhabharataM nAma varSa prajJaptam / tacca pAINa paDINAyae' prAcInapraticInA''yataM pUrvapazcima yo dizo rAyataM-dIrgham, 'udINadAhiNavitthiSNe' udIcInadakSiNavistIrNam uttaradakSiNayo dizo vistIrNa-vistArayuktam 'addhacaMdasaMThANasaMThIe' arddhacandrasaMsthAnasaMsthitam arddhacandrasya saMsthAnena-avayavasaMnivezena AkAreNa saMsthitam 'tihA' tridhA -tribhiH prakAraiH 'lavaNasamudaM puDhe' lavaNasamudraM spRSTam tathAhi AropitajyadhanumtulyatayedaM pUrvakoTyA pUrvalavaNasamudraM dhanuH pRSThena dakSiNalavaNasamudraM pazcikoTayAca pazcimalavaNasamudraM spRSTamiti / tathA 'gaMgA siMdhUrhi' gaGgAsindhubhyAM 'mahANaI hiM' mahAnadIbhyAM 'tibhAgapavibhatte' tribhAgapravibhaktaM-tribhirbhAgaiH pravibhaktaM vibhAgIkRtam / tatraivaM bhAgatrayaM bodhyaM pUrvabhAgo lavaNasamudraM saMgatayA gaGgAmahAnadyA kRtaH, pazcijaMbUddIve dIve dAhiNaddhabharahe NAmaM vAse paNNatte" jambUdvIpAntargata dakSiNAI bharata nAma kA kSetra kahA gayA hai; "pAiNapaDoNAyae udINadAhiNavitthipaNe addhacaMdasaMThANasaMThie" yaha dakSiNArdha bharatakSetra parva se pazcimataka lambA hai aura uttara se dakSiNataka caur3A hai isakA AkAra jaisA arddhacandra kA hotA hai vaisA hai. "tihA lavaNasamudaM puDhe" yaha tIna tarapha se lavaNa samudra ko sparza karatA hai, pratyaMcA jisake Upara caDhAI gaI hai aise dhanuSa ke AkAra vAlA ho jAne se yaha bharatakSetra pUrvakoTo se pUrvamalavaNa samudra ko, dhanuH pRSTa se dakSiNa lavaNasamudra ko evaM pazcima koTI se pazcimalavaNasamudra ko sparza karatA hai. "gaMgA siMdhUhi mahANaIhiM tibhAgapavibhatte doNi advatIse joyaNasae tiNNi ya egUNavosahabhAge joyaNassa vikhaMbheNaM" gaMgA aura sindhunAmakI do mahA nadiyoM ke dvArA yaha tIna bhAgoM meM baTa gayA hai. pUrva lavaNasamudra meM milI huI gaMgA nadI ke dvArA pUrvabhAga isakA kiyA gayA hai, pazcimalavaNasamudra meM milI huI sindhu mahAnadI ke dvArA isakA pazcimabhAga kiyA gayA hai, tathA gaMgA aura dAhiNabharahe NAma pAse paNNatte' dIpAntargata kSayarata nAya kSetra DivAya cha. "pAINapaDINAyae udINadahiNavitthipaNe addhacaMdasaMThANasaMThie" mA kSiA bharatakSetra pUrvathI pazcima su' lAMbo che ane uttara thI dakSiNa sudhI pALe che ane bAkAra saddha yandra cha. " tihA lavaNasamudaM puDhe / ' mAtrA mAmezI samudrane 5' che. pratyaMcA che dhanuSanI upara caDAvavAmAM AvI che. evA dhanuSanA AkAravALo A pradeza the jAya che, tethI A pUrva keTathI pUrva lavaNa samudrane dhanuH pRSThathI dakSiNa lavaNuM samudrane bhane pazcimariyA pazcima samudrane 25ze che. "gaMgAsidhUhi mahANaI hi tibhAga pavibhate doNi aThatIse joyaNasae tiNNiya egUNavIsaibhAge joyaNasla vikkhaMbheNaM" gaMgA ane siMdhu namaka be mahAnadIe vaDe A traNa bhAgamAM saMvibhakta thayela che. pUrva dvAvaNa samadramAM maLatI gaMgAnadI vaDe ane pUrva bhAga judo thAya chepazcima samadramAM maLatI sidhu madhu nadI vaDe Ane pazcima bhAga judo tarI Ave che. temaja che ane
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 jambUdvIpaprajJaptisUtre bhAgo lavaNasamudraM saMgatayA sindhu mahAnadyA kRtaH madhyamabhAgo gaGgAsindhukRta iti / atha viSkambhamAha - 'donni advatIse' ityAdi dve aSTAtriMze 'joyaNasae' yojanazate = aSTAtriMzadadhikAni dvizatayojanAni, 'tiSNi ya egUNavIsaibhAge joyaNassa' trIn ekonaviMzatibhAgAnU yojanasya - ekonaviMzati bhAgavibhaktasyaikasya yojanasya trIn bhAgAMzca 'vikkhabheNaM' viSkambheNa vistAreNa prajJaptamiti / atha dakSiNArddha bharatasya jIvAM nirUpayati- 'tassa jIvA' ityAdi / ' tassa jIvA' tasya dakSiNArddha bharatasya jIvAjIveva- dhanuyaiva jIvA - dhanurjyA''kAraH kSetra vibhAgavizeSaH 'uttareNaM' uttare - uttaradigbhAge ' pAINapaDINAyayA ' prAcInapratIcInA''yatA pUrvapazcimayodizA dairdhya yuktAH 'duhA' dvidhA = dvAbhyAM prakArAbhyAM 'lavaNasamudaM puTThA' lavaNasamudra spRSTA tatra 'purathimilAe koDI purathimillaM lavaNasamudaM puTThA' paurastyayA- pUrvadigbhavayA koTacA= agrabhAgena paurastyaM = pUrvadigbhavaM lavaNasamudraM spRSTA 'paccatthimillAe koDIe paccatthimillaM lavaNasamudaM puTThA' pAzcAtyayA- pazcimadigbhavayA koTyA agrabhAgena pAzcAtyaM - pazcimadigbhavaM lavaNasamudraM spRSTA / atha jIvAyAH pramANamAha-' navajoyaNa sahasAI' ityAdi / 'NavajoyaNa sahassAi, nava yojana sahasrANi nava sahasra yojanAni 'sattaya aDayAle joyaNasae' sapta ca aSTacatvAriMzadyojanazatAni-aSTacatvAriMzadadhikAni saptazatayojanAni, 'duvAlasa ya egUNavIsa bhAe joyaNassa ' AyAmeNaM' sindhu ina donoM nadiyoM ke dvArA isakA madhyabhAga kiyA gayA hai. 'donI addhatIse joyaNasae tiNNi ya egUNa vIsaIbhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM" isa dakSiNArdha bharatakSetra kA vistAra 3 238 yojana kA hai, " tamsa jIvA uttareNaM pAINapaDaNAyayA duhA lavaNasamudde puTThA" 19 usa dakSiNArddha bharatakI jIvA - dhanuSa kI jyAke jaisA kSetra vibhAgavizeSa uttara dizA meM pUrva se pazcimadizAtaka lambI hai aura do prakAra se lavaNa samudra ko chU rahI hai; pUrvadizA kI koTi se pUrvadizA ke samudra ko chUtI hai, aura pazcima dizA kI koTI se pazcima dizA ke samudra ko chUti hai / jIvA kA pramANa kathana - "Nava joyaNasahassAI aDayAle joyaNasae duvAlasa ya egUNa vIsaibhAe joyaNassa sattaya 12 19 3 19 sindhu gayA bhanne nahIo vaDe aane| madhya bhAga dhardha laya che. " donni addhatIse joyaNasapa tiSNiya pagUNa vIsaIbhAge joyaNassa vikkhameNaM" mA dakSiNAddha bharatakSetrana vistAra 238 yovana bheTalo che. "tassa jIvA uttareNa pAINa paDINAyayA duhA lavaNa samuI puTThA" te hakSizuddha bharatanI lavA - dhanuSanI kyA lenA kSetra vibhAga vizeSa - uttara dizAmAM pUrvathI pazcima dizA sudhI lAMkhI che ane e rIte lavaNa samudrane sparzI rahI che. pUrva dizAnI kATithI pUrva dizAnA samudrane ane pazcima dizAnI keTithI pazcimadizAnA samudrane spazA rahI hai. bhavAnI pramANu viSe athana: - 'NavajoyaNasahassAI sattaya aDayAle joyaNasapa vAlasa ya pagUNavIsai bhAe noyaNassa AyAmeNaM" 8-748 caiAjana jeTalu AyA meNaM" 9748 12 19
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU, 11 dakSiNArdha bharatavarSa nirUpaNam dvAdaza ca ekonaviMzatibhAgAna yojanasya-ekonaviMzatibhAgavibhaktasya ekasya yojanasya dvAdazabhAgA~zca sA jIvA AyAmena-dairyeNa prajJaptA / itthaM jIvAyAH svarUpaM pramANaM cAbhidhAya samprati dhanuSpRSThapramANamAha -'tIse, ityAdi / 'tIse ghaNu puDhe dAhiNeNaM' tamyA jIvAyAH dakSiNe-dakSidigbhAge dhanuSpRSThaM =dhanuSpRSThA''kArakSetravizeSo 'Nava joyaNa sahassAI' navayojanasahastrANi-navasahastrayojanAni 'sattacchAvaDe joyaNasae, saptaSaTpaSTi yojanazatAni-paT SaSTayadhikAni sapta zatayojanAni 'ikkaM ca egUNavIsai bhAge joyaNassa' ekaM ca ekonaviMzatibhAgaM yojanasya 'kiMci visesAhie' kiMcid vizeSAdhikam -ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya kiMcidvizeSAdhikam ekaM bhAgaM ca parikkhevega' parikSepeNa-paridhinA 'paNNane' prajJaptam / atha dakSiNAIbharatasvarUpaM praznAttarAbhyAM nirUpayitumAha-'dAhiNaddhe' tyAdi, 'dAhiNabharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte 1, he bhadanta ! dakSigAIbharatamba varSasya kSetrasya khalu ko dRza:-kIdRzaH ? AkArabhAva pratyavatAra:-AkArasya-svarUpasya bhAvAH-paryAyAH AkArabhAvAsteSAM pratyavatAra:prakaTIbhAvaH prajJaptaH, dakSiNA bharatasya varSasya kIdRzaH svarUpavizeSa-iti bhAvaH' iti gautamenA pRSTo bhagavAnAha 'goyamA' ! 'he gautama ! dakSiNArddha bharatastha 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' bahusamaramaNIyaH bahusamaH - atyanta samataloDa yojana kA pramANa jovA kA lambAI kI apekSA se hai, dhanuSpRSTha ke pramANa kA kathana-"tIse dhaNupuDhe dAhiNeNaM NavajoyaNasahassAI sattacchAva? joyaNasae ikkaM ca pagUNavImaibhAge joyaNassa kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatte" usa jIvA kA dhanuSpRzTha nau hajAra sAta sau 66 yojana aura eka yojana ke 19 bhAgoM meM se kucha adhika eka bhAga hai yaha paridhi kI apekSA dakSiNArdha bharata ke svarUpa kA kathana--"dAhiNaddha bharahassa Na bhaMte ! vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" he bhadanta ! dakSiNArdhabharatakSetra kA svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isa prakAra se jaba gautama svAmI ne prabhu se pUchA-taba prabhu ne unase kahA"goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte-jahAnAmae AliMgapuklerei vA jAva NANApramANa mAnI pakSa cha. dhanu-tuprama.61-4thana-"tIse dhanupuDhe dAhi. NeNaM NavajoyaNa sahassAiM sattacchAbaDe joyaNasae IkaM ca pagUNavIsailAge joyaNassa kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatta' sAnu054 6.002 7 se 16 yAna ane eka vaijananA 19 bhAgamAMthI kaMIka vadhA 2 eka nAga jeTaluM che. A paridhinI apekSAe che dakSiNa bhAratanA svarUpanuM kathana- "dAhiNaddha bharahassa Na bhaMte vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" bhadaMta ! dakSiNArdha bharata kSetranuM svarUpa kevuM kahevAya cheA pramANe jyAre gautame prabhune prazna - tyAre prabhume tamana 4Ama Pandi sghu "goyamA ! vahusamaramaNijje bhUmi
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpapraptisUtre ta eva ramaNIyaH sundaraH bhUmibhAgaH prajJaptaH ' se jahAnAmae , sa yathAnAmaka:-AliGgapuSkara iti vA tatra 'AliMgapukkharei vA' AliGgapuSkaraH -mRdaGgAmukhapuTaH' iti zabdaH svarUpanirdeze vA zabdo vikalpe, mRdaGgamukhapuTavada-bahusamaramaNIyaityarthaH / yAvacchabdena- AliGgapuSkara iti vA ityantaM rAjapraznIyasUtrasya paJcadaza sUtrAdArabhyaikonaviMzatitamasUtrastha nAnAvidha paJcavarNaiH ityantaH pUrvaM yAni padAni tAni sakalAni saMgrAhyANi / tadarthazca tatraiva matkRtAyAM subodhinITIkAyAM draSTavya iti / tathA 'NANAvihapaMcavaNNehi' nAnAvidhapaJcavarNaiH-anekaprakArakapaJcavarNe 'maNIhi taNehi uvasobhie' maNi bhistRNaizca upazobhita iti / etAni padAni tadarthazca kIdRzastairmaNibhistuNe ssa bhUmibhAga upazobhita iti jijJAsAyAmAha 'taM jahA' tadyathA 'kittimehiM ceva' kRtrimaiH zilpikarSakAdiprayoganiSpannaH 'akittihiMceva' akRtrimaiH ratna khanau bhUmau ca svataH saMjAtairiti / viha paMca vaNNehi maNIhi taNehiM uvasobhie-taM jahA kittimehiM ceva akittimehiMceva" he gautama ! dakSiNA bharata kA bahusamahone se bhUmibhAga ramaNIya kahA gayA hai. vaha aisA bahusama hai jaisA ki AliGga-mRdaGga kA mukhapRSTa hotA hai. yahA~ para iti zabda svarUpanirdeza meM vIra 'bA" zabda vikalpa meM prayukta huA hai. yahA~ yAvat zabda rAjapraznIya sUtra ke 'AliMgapukavarei" isa 15veM sUtra se lagAkara 19 ve sUtra ke "nAnAviha paMcavaNNehiM" yahA~ taka ke pATha meM jitane bhI pada Aye haiM ve saba yahA~ gRhIta kiye gaye haiM ina samasta padoM kI vyAkhyA vahIM para maine usakI subodhinI TIkA meM kara dI hai-ataH vahIM se yaha saba kathana jAnalenA cAhie vahA~ para kA jo aneka prakAra ke paMcavarNoM vAle maNiyoM se aura tRNoM se bhUmibhAga upazobhita kahA gayA hai so ye maNi aura tRNa kRtrima zilpiyoM dvArA evaM karSakoM dvArA prayoga se niSpanna hue bhI hai / bhage paNNatte-se jahAnAmae AliMgapukkhare IvA jAva NANAvihapaMcavaNNehi maNihi taNehi uvasobhie taMjahA kittimehi ceva akittimehi ceva gautama ! kSiA maratanA bhUmibhAga bahusama hovAthI ramaNIya lAge che. te AliMga mRdaMganA mukha pRSTha je bahu sabha cha ahI Iti zabda svarUpa nidezamAM ane vA" zabda vikalpa mATe prayukta thayela che. mahA yAvat 4thI 2145znIya sUtranA "AliMga pukkhareI vA" / 15 mA sUtrathI bhAMDAnamA suutrn| 'nAnAviha pacavaNNehiM" mI sudhInA 54mA 28mA pre| mAvesa che te sarve ahIM gRhIta thayelA che. A sarva padanI vyAkhyA meM tyAM ja tenI sudhinI TIkAmAM karI che tethI tyAMthI ja A badhuM kathana jANI levuM joIe tyAMne bhUmi bhAga je aneka prakAranA pAMca varNovALA maNie temaja tRNethI upazobhita kahevAya che. te A sarva maNi ane tRNe kRtrima zihipa vaDe temaja karSake vaDe pragathI niSpanna paNa thayelA che ane akRtrima ratna khANamAM temaja bhUmimAM svataH svabhAvathI janita paNa thayelA che.
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 11 dakSiNArdha bharatavarSa nirUpaNam 71 nanu sAmAnyato bharatavarNanasUtre 'sthANubahule' viSamabahula kaNTakabahulam ityAdi yaduktaM tena saha bahusamaramaNIyatvavarNanapare'smin sUtre vakSyamANottarArddha bharatavarNakasUtreca virodha: AyAti viSamatva samatvayostejastimirayoriva dharmAdharma yoriva surAsurayo riva parasparaM virodhAt ? na cArakavizeSApekSamidaM sUtradvayaM, sAmAnyato varNakabharatasUtraM tu avasarpiNyAM tRtIyArakAntAdArabhya varSazatanyUna duSSamAraka paryantarUpa prajJApaka kAlApekSamiti na virodhAvakAza iti vAcyam / maNInAM tRNAnAM kRtrimatvAkRtrima - tvobhayapratipAdanenaitatsUtradvayasyApi prajJApakakAlApekSatvasyaivocityAt kRtrimamaNitRNAnAM zaMkA- sAmAnya se jo bharatakSetra ke varNana karane vAlA sUtra kahA gayA hai usameM vahA~ kA bhUmibhAga sthANubahula, viSamapradezabahula evaM kaNTakabahula Adi rUpa se kahA gayA haiM parantu isa dakSiNA bharata kSetra ke vanarNa meM yahA~ kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya kahA gayA hai so usa varNana se isa varNana meM viSamatA aura samatA ke virodha ko lekara teja aura timira kI taraha dharma aura adharma kI taraha evaM sura aura asura kI taraha paraspara virodha spaSTa hI haiM. yadi isa virodha ko haTAne ke lie aisA kahA jAve ki dakSiNArddha bharata evaM vakSyamANa uttarArdha bharata kSetra ke pratipAdaka sUtradvaya to- Araka vizeSa kI apekSA lekara kahe gaye haiM aura bharata kSetra kA jo sUtra hai vaha sAmAnyase bharatakSetra kA varNana karanevAlA kahA gayA hai so vaha avasarpiNI kAla meM tRtIya Araka ke antara se lekara varSa zatanyUna duSSamAraka paryantarUpa prajJApaka kAla kI apekSA se kahA gayA hai ataH virodha Ane kI koI bAta hI nahIM uThatI hai| so aisA kahanA bhI ucita nahIM hai- kyoMki dakSiNArdha evaM vakSyamANa uttarArdha bharata saMbaMdhI jo sUtra haiM ve bhI maNi aura tRNoM meM kRtrimatA aura akRtrimatA ke pratipAdana se zakA--bharatakSetranA viSe varNana je sUtramAM pahelAM karavAmAM AvyuM che temAM sAmAnyarUpamAM Ama kahevAmAM Avyu che ke tyAne bhUmibhAga sthANu khaphula, viSama pradeza bahula temaja kaTaka ahula yukta che. paraMtu dakSiNA bharatakSetranA varNanamAM tyAMneA bhUmibhAga mahusamarama NIya kahevAmAM Avela che te te varNana mAM ane A varNanamAM viSamatA ane samatAnA virodhane laI ne, teja ane timiranI jema. dhama ane adhamanI jema temaja sura ane asuranI jema paraspara virAdha spaSTarIte tarI Ave che. jo A virAdhanA paridvAra mATe Ama kahevAmAM Ave ke dakSiNAddha bharata temaja vakSyamANa uttarAdha bharatakSetranA pratipAdaka te Araka vizeSaNanI apekSAe kahevAmAM Avela che ane bharatakSetra viSe je sUtra che te sAmAnyanI apekSAe bharatakSetranuM vaNa na karanAra che, tA A avasarpiNI kAlamAM tRtIya smArakanA matathI laine varSI zatanyUna dukhamAraka pantarUpa prajJApaka kALanI apekSAe kahevAmAM Avela che. ethI virAdha jevI sthiti utpanna thatI nathI. te vizeSa che evuM thana yeAgya na kahevAya kemake dakSiNA temaja vRkSamANu uttarAdha bharatasa`khazrI je sUtra che te paNa maNui ane tRNeAmAM kRtrimatA ane akRtrimatAnA pratipAdanathI prajJApaka sUtra
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre prajJApaka kAla eva sambhavAt ? iti cecchUyatAm sthANubahulaM viSamabahulam ityAdi sUtraM bharatasya bahusthale sthANusampannaM vaiSamyasampannaM ceti pratipAdakaM bahusamaramaNIyo bhUmibhAga" ityetatpadagarbhitaM ca sUtradvayaM bharatasya kacidezavizeSe puruSavizeSasya puNyaphalabhogArthamatyantasamo bhUmibhAge / ramaNIyo'stItyetatpratipAdakamiti na virodha zaGkA bhoktRvaicicye sati bhogyavaicitryasya niyamena sattvAt / etena bharatavarSasyaikAnta zubhakAntAzubha mizra rUpa kAlatrayAdhAratvaM sUcitam / tatraikAntazubhe kAle sarve kSetrabhAvAH zubhA eva bhavanti ekAntAzubhe kAle sarve bhAvAH azubhA eva bhavanti, mizrakAle prajJApaka kAla kI apekSA se hI kahe gaye haiM kyoMki isa prakAra ke maNyAdikoM kA sadbhAva prajJApaka kAla meM hI hotA hai, 72 uttara - bharata kSetra ke varNana meM jo "sthANucahula, rUpa se bhUmibhAga varNita huA hai vaha bharata kSetra ke aneka hai kyoMki bharata kSetra ke kaI sthala aise haiM jo sthANu saMpanna aura viSama tAsaMpanna haiM tathA "bahusamaramaNIya bhUmibhAga hai" isa taraha ke pada se garbhita jo sUtradvaya kahe gaye haiM ve yaha prakaTa karate haiM ki bharatakSetra ke kisI deza vizeSa meM puruSa vizeSa ke puNyaphala ke bhogArtha atyantasama bhUmibhAga hotA hai aura vaha ramaNIya hotA hai / isa taraha ke pratipAdana meM virodha ke liye koI sthAna nahIM hai kyoMki bhoktAoM kI vicitratA se bhogya padArthoM meM vicitratA kA sadbhAva niyama se dekhA hI jAtA hai / ata: bharatakSetra kAla kI apekSA ekAntataH zubha kA bhI AdhArabhUta hotA hai azubha kA bhI AdhArabhUta hotA hai aura zubhAzubha kALanI apekSAe ja kahevAmAM Avela che. kemake A jAtanA gerenA sadbhAva prajJA paka kALamAM ja thAya che. uttara-tarakSetranA varSoMnamAM je sthANu bahula viSama sthAna bahula vagere rUpamAM je bhUmibhA varNita thayela che te bharata kSetranA ghaNA sthaLAne laIne vita thayela che. kemake bharata kSetranA aneka sthaLo evA che ke je e stha Nu sapanna ane viSamatA sapanna che temaja a usanamaNIyabhrAMmalagavALA" che A jAtanA padAthI garbhita je sUtraya nirUpita karavAmAM AvelA che, temanAthI A prakaTa thAya che huM bharatakSetranA krAi deza vizeSamAM puruSa vizeSanA puNyaphaLanA upabhAgamATe atyaMta samabhUmibhAga hoya che. ane te ramaNIya hAya che A jAtanA pratipAddhamAM virodha mATe koi sthAna ja nathI kemake lokatAonI vicitratAthI megya padArthamAM vicitratA sadUbhAtra yathAniya jovAmAM Ave ja che, ethI bharatakSetra kALa nI apekSAe ekAntataH jIbhAdhArabhUta paNa hAya che temaja azubhAdhArabhUta paNa heAya che, tathA zubhAzubha ane rUpamAM paNa hAya che. jyAre ekAnta zubhakALa DAya che tyAre temAM jeTalAM kSetro che te sarve zubharUpaja hoya che. ekAnta anubha kAlamAM sa azubhapaja hAya che temaja zubhAzubhamizrakAlamAM kayAMka tA zubhatA rahe che 6. viSama sthAna bahula" ityAdi sthaloM ko lekara varNita huA
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ 73 prakAzikA TIkA sU 11 dakSiNArdhabharatavarSanirUpaNam tu kvcicchubhaa:kvciccaashubhaaH| itthaM cAtra sUtratrayamavasarpiNyAstRtIyArakAntAdArabhya barSazatanyUnaduSpamArakaparyanto yo mizrakAlastadapekSayA bodhyam na tu ekAntAzubhaSaSThArakakAlApekSam , tatra virodhasyAvAryamANatvAditi sarva samaJjasam / / ___atha dakSiNArddhabharatodbhavamanuSyasvarUpaM pRcchati 'dAhiNabharaheNaM bhaMte ! vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte' he bhadanta ! dakSiNArddha bharate khalu varSe manujAnAM manuSyANAM kIdRzakaH kiM svarUpaH AkArabhAvapratyavatAraH svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH prajJaptaH ! iti gautamena pRSTo bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! teNaM maNuyA' te khalu manujAH mAnavAH 'bahusaMghayaNA' bahusaMhananAH-bahUni-anekAni vajraRSabhanArAcAdIni saMhanAni-zarIradADharyasampAdakAsthisamUharUpANi yeSAM te tathA / tathA 'bahusaMThANA' bahusaMsthAnAH bahUni-pracUrANi saMsthAnAni-camacaturasrAdi lakSaNazarIrAkRtivizeSA yeSAM te tathA, 'bahuuccattapajjavA' bahUccatvaparyavAH bahavaH anekavidhA uccatvaparyavAH uccatvasya zarIronnatatvasya paryavAH paJcadhanuHzatahastapramANAdikAH donoM kA bho AdhArabhUta hotA hai / jaba ekAnta zubha kAla hotA hai taba usameM jitane bhI kSetra hai ve saba zubharUpa hI hote haiM ekAnta azubhakAla meM saba hI azubharUpa hI hote haiM evaM zubhAzubha mizrakAla meM kahIM para zubhatA rahatI hai aura kahIM para azubhatA rahatI hai| isa taraha sUtratraya avasarpiNI ke tRtIya Araka ke anta se lekara varSa zatanyUna duSSama Araka paryanta jo mizra kAla hai usakI apekSA se kahe gaye haiN| ekAnta azubha ArakarUpa SaSTha kAla kI apekSA se nahIMkyoMki vahA~ para isa prakAra ke kathana meM virodha kA AnA anivArya hai dakSiNArdhabharata meM utpanna hue manuSyoM kA kathana-- 'dAhiNabharaheNaM bhaMte ! maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte' ___ isa sUtra dvArA gautama ne prabhu se aisA pachA hai-he bhadanta ! dakSiNArddha bhArata meM rahanevAle manuSyoM kA AkArabhAva pratyavatAra-svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM"goyamA / teNaM maNuyA bahusaMghayaNA, bahusaMThANA, bahu uccattapajjavA" he gautama ! dakSiNArdhabharata meM rahanevAle manuSya aneka vanaRSabhanArAca Adi saMhanana vAle hote haiM, aneka samacaturasra Adi saMsthAnavAle hote haiM, aneka prakAra kI 500 dhanuSa Adi rUpa zArIrika uccatAvAle hote ane kyAMka azubhatA rahe che. A pramANe sUtratraya avasarpiNanA tRtIya ArakanA aMtathI mAMDIne varSazatanyana dRSama Arakaparyanta je mizrakALa che tenI apekSAe kahevAmAM Avela che. ekAnta athabha Araka rUpa SaSTha kAlanI apekSAe kahevAmAM Avela nathI. kemake tyAM A jAtanA kathanamAM virodhanI sthiti utpanna thavI anivArya ja che. dakSiNArdha bhAratamAM utpanna thayelA manuSyonA svarUpanuM kathana - "dAhiNabharaheNa bhaMte ! vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" A sUtra vaDe gautame prabhune evI rIte prazana karyo ke he bhadanta ! dakSiNAddha bhAratamAM 2naa2| mAseAnA 2 mA pratyavatA2-2535--ui cha, rqAmamA prabhu 43 che , 'goyamA teNaM maNuyA bahusaMdhayaNA bahusaMThANA bahu uccattapajavA he gautama ! hakSiA bhAratamA rahenAra manuSya aneka vaja RSabha nArAca vagere saMhananavALA hoya che aneka samacaturansa
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vizeSA yeSAM te tathA' tathA 'bahuAra pajjavA' bahnAyuH paryavAH vahavaH anekavidhAH AyuH paryavAH AyuSo jIvitasya paryavAH pUrvakoTi varSazatAdikA vizeSA yeSAM te tathA 'bahUI vAsAI' bahUni varSANi' saMvatsarAn 'AuM' AyuH jIvitaM 'pArleti' pAlayanti dhArayanti 'pAlittA' pAlayitvA 'appegaiyA' apyekake apyeke kecit manujAH 'nirayagAmI' nirayagAminaH narakagatigAminaH 'appegaiyA' apyekake kecit ' tiriyagAmI' tiryagAminaH tiryaggatigAminaH 'adhyegaiyA' apyekake kecit maNuyagAmI' manujagAminaH manuSyagatigAminaH 'appegaIyA' apyekake kecit 'devagAmI' devagAminaH devagatigAminaH 'appegaiyA' apyekake kecit manujAH 'sijjhaMti' sidhyanti sakalakAryakAri tayA siddhA bhavanti 'bujnati' budhyante vimalakevalAlokena sakalalokAlokaM jAnanti 'muccati' mucyante sarvakarmabhyo muktA bhavanti, 'pariNivvAyaMti' parinirvAnti samastakakRtavikArarahitatvena svasthA 'bhavanti savvadukkhANamaMta kareMti' sarvaduHkhAnAm zArIrika haiM "vahu Au javA" aneka prakAra kI AyuvAle pUrvakoTi rUpa evaM sau varSa Adi rUpa Ayu vAle hote haiM "bahu vAsAI AuM pArleti, pAlittA appegaiyA nirayagAmI appegaiyA tiriyagAmI, aSpegaiyA, maNuyag2AmI, aSpegaiyA devagAmI" aneka varSoM kI Ayu ke ve bhoktA hote haiM isa taraha se Ayu - jIvanakAla ko bhoga karake - samApta karake inameM se kitaneka aise hote haiM jo mara kara tiryaJcagati meM jAte haiM kitaneka aise hote haiM jo marakara manuSyagati meM jAte haiM, aura kitaneka aise hai jo marakara devagati meM jAte haiM tathA "appegaiyA sijjhati, bujjhati, muccaMti, pariNivvAyaMti savva dukkhANa maMtaM kareM ti" kitaneka aise bhI hote haiM jo siddha avasthA ko prApta karate haiM arthAt kRtakRtya ho jAte hai buddha avasthA ko prApta karate haiM - vimala kevala jJAna rUpa Aloka se samasta loka sahita aloka ke jJAtA ho jAte haiM- mukta ho jAte haiM-sakalakarmoM se chUTa jAte haiM-rahita ho jAte haiM / sakalakarma kRta vikAroM se rahita ho jAne ke kAraNa ve parinivAMta ho vagera sasthAnavALA haoNya che, aneka prakAranI 500 dhanuSa Adi rUpa zArIrika UMcAivALA DAya che. "bahu AupajjavA" bhane prAznI ayuvANA hoya che. bahUI 'bAlAI AuM pAi pAlitA appegaigayA nirayagAmI adhpegaIyA tiriyagAmI appegaiyA maNuyagAmI appegatyA devagAmI" 4 varSenI AyunA tethe lA hoya he yA rIte Ayu-bhavanAja-no u bhAga karIne emanAmAM keTalAMka evAM hoya che ke jeo mRtyu prApta karIne narakamAM jAya che keTalAka evAM hAya che ke jee mRtyu prApta karIne tiya ca gatimAM jAya che, keTalAMka evAM hAya che ke jeo mRtyu prapta karIne manuSya gatimAM jAya che ane keTalAMka evA hoya che . bheo| marIne devagati pAye tathA appegaiyA sijjhati bujjhati, muJcati, pariNivvAyaMti savvadukkhANamaMta ke raiti" va zevAM pazu hoya he siddha vyavasthAne pAye cha eTale ke kRta kRtya thaI jAya che. buddha avasthA pAme che--vimaLa kevaLa jJAnarUpa AlAkathI samasta leAka sahita aleAkanA jJAtA thaI jAya che. mukta thai jAya che. sakala karmothI mukta thaI jAya che-rahita thaI jAya che. sakalaka kRta vikArAthI rahita thaI jAya che. tethI teo pari 74
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU0 12 dakSiNArddhabharatasya sImAkArI parvatasthitiH mAnasika samasta klezAnAm antam nAzaM kurvanti avyAbAdhasukhabhAjo bhvntiityrthH| anoktamidaM sarva svarUpavarNanam arakavizeSApekSayA nAnAvidhAn jIvAnapekSya bodhyam anyathA suSamasuSamAdi bhavamanujAnAM siddhatvAdi virahAttatkathanamayuktaM syAditi ||suu0 11 // athAsya dakSiNA bharatasya sImAkArI vaitADhayaparvataH kA''ste ? iti pRcchati mUlam-kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bharahe vAse veyaDDhe NAmaM pabae paNNatte ? goyamA ! uttaraddha bharahavAsessa dAhiNeNaM dAhiNa bharaha vAsassa uttareNaM purathimalavaNasamudassa paccatthimeNaM paccatthima samudassa purathimeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve bharahe vAse veyaDDe NAma pavvae paNNatte, pAINepaDINAyae udINadAhiNavitthiNNe duhA lavaNasamudaM puDhe purathimillAe koDIe purathimilaM lavaNasamudaM puDhe paccatthimillAe koDIe paJcathimillaM lavaNasamudaM puDhe, paNavIsaM joyaNAI u8 uccatteNaM chasma kosAiM joyaNAI ubveheNaM paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM, tassa bAhA purathimapaccatthimeNaM cattAri aTThosIe joyaNasae solasa ya egUNavIsai bhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM paNNattA. tassa jIvA uttareNaM poINapaDINAyayA duhI lavaNasamudaM puTThA purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puTThA paccatthimillAe koDIe paccathimillaM lavaNasamudaM puTThA dasa joyaNasahassAI jAte haiM, apane Apa meM samA jAte haiM aura zArIrika evaM mAnasika samasta klezoM kA nAza kara dete haiM arthAt-avyA bAdha sukha ke goktA ho jAte haiM / yahAM ukta yaha saba svarUpa varNana arakavizeSa kI apekSA se nAnAvidha jIvoM ko lekara ke kahA gayA jAnanA caahiye| nahIM ho to phira suSama suSamAdi kAla meM utpanna hue manuSyoM ko siddha pada kI prApti to hotI nahIM haimataH yaha kathana ayukta ho jAvegA // 11 // nirvA thaI jAya che. sva svarUpamAM ja samAhita thaI jAya che. ane zArIrika ane mAnasika samasta kalezane viSTa karI nAkhe che. e Tale ke avyAbAdha sukhanA bhakatA thaI jAya che. ahIM A badhuM svarUpa varNana je karavAmAM AvyuM che te araka vizeSanI apekSAe nAnAvidha jIvene laIne kahevAmAM ane veila che. Ama na hoya te suSamabhuSamAdikALamAM utpanna thayela manuSyane siddha pada prApta thatuM nathI ethI A kathana ayukta thaI jaze. 11
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 jambUddhopaprajJaptisUtre satta ya vIse joyaNasae duvAlasa ya egUNavIsaibhAge joyaNassa AyAmeNaM tIse dhaNupuDhe dAhiNeNaM dasa joyaNasahassAI satta ya teAle joyaNasae paNNAsa ya egUNavIsaibhAge joyaNassa parikkheveNaM ruyagasaMThANasaMThie savvarayaNAmae acche saNhe laDhe ghaDhe maDhe nIrae nimmale NiSpaMke NikkaMkaDacchAe sappabhe samaroe pAsAIe darisaNijje abhirUve paDirUve ubhao pAsi dohiM paumavaraveiyAhiM dohiM ya vaNasaMDehi sabao samaMtA saMparikkhitte / tAo NaM paumavaraveiyAo addhejoyaNa u8 uccatteNaM paMcadhaNusayAI vikkhaMbheNaM pavvayasamiyAo AyAmeNaM vaNNao bhANiyabyo / teNaM vaNasaMDA desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM paumavaraveiyA samagA AyAmeNaM kiNhA kiNhobhAsA jIva veNNao ||suu012|| chAyA--kA khalu bhadanta ! jambUdvIpe dvope bhArate varSe vaitADhyo nAma parvataH prazaptaH, gautm| uttarArddha bharatavarSasya dakSiNe dakSiNabharatavarSasya uttare paurastyalavaNasamudrasya pAzcAtye pazcimalavaNasamudrasya paurastye atra khalu jambUdvope dvIpe bharate varSe vaitAtyo nAma parvataH prajJaptaH, prAcInapratocInA''yataH udIcInadakSiNa vistIrNaH dvidhA lavaNasamudra spRSTaH paurastyayA koTyA paurastya lavaNasamudraM spRSTaH pAzcAttyayA koTayA pAzcAtyaM lavaNasamudraM spRSTaH, paJcaviMzati yojanAni Udhvamuccatvena SaT sakozAni yojanAni udvedhena paJcAzataM yojanAni viSkammaNa 50 tasya vAhA porastyapazcimena yatvAri aSTAzItAni yojanazatAni SoDazaca ekonaviMzatibhAgAna yojanasya arddhabhAgaM ca AyAmena prakSaptA / tasya jovA uttareNa prAcInapratIconA''yatA dvidhA lavaNasamudraM spRSTA paurastyayA koTyA pauratyaM lavaNasamudra spRSTA pAzcAtyayA koTyA pAzcAttyaM lavaNasamudra spRSTA, daza yojana saha smANi sapta ca viMzati yojanazatAni dvAdaza ca ekonaviMzati bhAgAn yojanasya AyAmena / tasyA dhanuSpRSTha dakSiNena daza yojanasahasrANi sapta ca tricatvAriMzAni yojana zatAni paJcadaza ca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya parikSepeNa / rucakasaMsthAnasaMsthitaH sarvarajatamayaH acchaH zlakSNaH laSTaH ghRSTaH mRSTaH norajAH nirmalaH piGkaH niSkaGkaTacchAyaH saprabhaH samarIcikaH prAsAdIyaH darzanIyaH abhirUpaH pratirUpaH / ubhayoH pArzvayoH dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM dvAbhyAM ca vanaSaNDAbhyAM sarvataH samantAt saMparikSiptaH / te khalu padmavaravedike arddhayojanamUrdhvamaccatvena paJcadhanuH zatAni viSkammeNa, parvatasamike AyAmena varNako bhaNitavyaH / tau khalu vanaSaNDaH dezone dve yojane viSkammeNa padyavaravedikA samako AyAmena kRSNA kRSNAvabhAsA yAbad varNakaH ||suu012||
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 12 dakSiNArddhabharatasya sImAkArI parvatasthitiH TIkA- 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve' ityAdi-gautamo bhagavantaM pRcchati 'kahi NaM bhate jaMbuddIve dIve bharahe vAse veyaDDhe NAmaM pabvara paNNate' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe bharate varSe vaiDhyo nAma parvataH ka = kutra prajJaptaH ? iti pRSTo bhagavAnAha - 'goyamA uttaraddhabharavAsa' he gautama uttarArddha bharatavarSasya anantaroktasvarUpasya 'dAhiNeNaM' dakSiNe dakSiNadigbhAge ' dAhiNabhara havAsassa uttareNaM' dakSiNArddha bharatasya uttare - uttara digbhAge 'puratthamalavaNasamuhassa' paurastyalavaNasamudrasya 'paccatthimeNaM' pazcime pazcimadigbhAge 'paccatthimalavaNasamuhassa puratthimeNaM' pazcimalavaNa samudrasya paurastye- pUrvadigbhAge / ettha NaM jaMbuddIve dIve bharahe vAse veyaDDhe NAmaM pavvae paNNatte' atra khalu jambUdvIpe dvIpe bharate varSe vaitADhyo nAma parvataH prajJaptaH sa vaitADhyaH parvataH kIdRza: ? ityAha 'pAiNa paDINAyae' prAcIna pratIcInA''yataH pUrvapazcima dizorAyataH - dIrghaH 'udoNadAhiNafa sthiNNe' udIcInadakSiNavistIrNaH uttara dakSiNadizorvistIrNaH vistArayuktaH 'duhA' dvighA anupadaM vakSyamANAbhyAM dvAbhyAM prakArAbhyAM 'lavaNasamudda puTThe lavaNasamudraM spRSTaH isa dakSiNArdha bharata kI sImA karane vAlA vaitADhya parvata kahAM para hai ? isakA kathana -- "kahiNaM bhaMte ! jaMbUddIve dIve bharahe vAse veyaDhe NAmaM pavvae paNNatte" ityAdi / TIkArtha - bhadanta ! jambUdvIpa meM sthita bharata kSetra meM vaitADhya parvata kahAM para kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- " goyamA ! uttaraddha bharahavAsassa dAhiNaNaMdAhiNa bharahavAsassa uttareNaM puratthamalavaNa samudassa paJcatthimeNaM paccatthimalavaNa samuddassa puratthimeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve bharahe vAse veyaDhe NAmaM pavvae paNNatte" he gautama ! uttarArdha bharata kSetra ko dakSiNadizA meM dakSiNabharata kSetra kI uttaradizA meM pUrvadigvartIlavaNa samudra kI pazcimadizA meM aura pazcimadigvartI lavaNa samudra kI pUrvadizA meM jambUdvIpastha bharatakSetra meM vaitADhyanAmakA parvata hai / yaha vaitADhya - parbata " pAINapaDINAyae udiNa dAhiNavitthiSNe duhA lavaNasamudde puraTTe purathimillAe koDIe puratthimillaM lavaNasamudaM puTThe, paccatthimillAe koDIe paccatthimillaM lavaNa samudaM puTThe" pUrva se A dakSiNAddha bharatanI sImA batAvanAra vaitADhya paryaMta kayAM Avela che ? A viSe kathana 'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bharahe vAse vaiyaDDhe NAmaM pavvara paNNatte- ityAdi sUtra -12 // TIkA-he bhada ta ! ja khUdvIpamAM sthita bharata kSetramAM vaitAdraya paryaMta kayAM Avela che ? enA vAmAM prabhu ! che ! " goyamA ! uttaraddha bharahavA usta dAhiNeNaM dAhiNa bharahavAsassa uttareNaM purAtthima lavaNasamuddassa paccatthimeNaM paccatthi malavaNa samuhassa puratthimeNaM patthaNaM buddIve dIve bharahe vAse veaDDhe NAmaM pavvapa paNNatte" he gautama ! uttarArdha bharata kSetrano hAMkSAyu dizAmAM dakSiNa bharata kSetranI uttaradizAmAM pUrva digvatI lavaNu samudranI pazcima dizAmAM ane pazcima digvatI' lavaNu samudranI pUrva dizAmAM jaMbUdrIpastha bharata kSetramAM vaitADhya nAme parvata che. vaitAya parvata " pAINapaDINAyapa udINadAhiNavitthipaNe duhA latraNasamudde puDhe puratthimillApa koDIe puratthi mallaM lavaNasamudde puDhe paccatthimillApa 77
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 jambUdvIpaprajJaptisUtre prAptaH spRzeratra prAptyarthatvAtkartariktaH tena karmaNi dvitIyA, evamagre'pi / 'purasthimillAe' paurastyayA pUrva digbhavayA 'koDIe' koTyA agrabhAgena 'purathimillaM' paurastyaM pUrva digbhavaM 'lavaNasamudaM puDhe' lavaNasamudraspRSTaH 'paccathimillAe' pazcimayA pazcidigbhavayA 'koDIe' koTyA 'paccathimillaM lavaNasamudaM puDhe' pazcimalabaNasamudra spRSTaH / sa ca 'uDda' Urdhvam upari 'uccatteNaM' uccatvena 'paNavIsaM' paJcaviMzati pazcaviMzati saMkhyakAni 'joyaNAI' yojanAni 'uvve heNaM' udvedhena bhUmyantargatabhAgena 'chassakosAI joyaNAI' sakrozAni krozasahitAnI eka krozAdhikAni SaT SaTsakhyAni yojanAni samayakSetravartinA meruvarjanAM sakalaparvatAnAmudvedhaH svocatva caturthIzo bhavati / ataevAtra paJcaviMzatiyojanacaturthAzaH sakrozaSaDyojanAni 'uvveheNaM' udvedhatvena proktAnIti bodhyam / tathA 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa-vistAreNa 'paNNAsaM joyaNAI' paJcAzata yojanAni etatparimito vartate / / pazcimataka lambA / aura uttara se dakSiNataka caur3A hai do tarapha se yaha lavaNa samudra ko chU rahA hai pUrva kI koTi se pUrvadigvartI lavaNasamudra ko aura pazcimadigvartI koTi se pazcima ke lavaNasamudra ko / "paNavIsaM joyaNAI uDDhaM uccatteNaM chassa kosAiM joyaNAI uThaveheNaM paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM" isakI uMcAI 25 yojana kI hai. isakA udvedha eka koza adhika 6 yojana kA hai. samaya kSetravartI jitane bhI parvata haiM unameM eka meru parvata ko chor3a kara saba parvatoM kA udvedha apanI u~cAI se caturthAza hotA hai. isIlie yahAM para vaitAtya parvata kA udvedha eka koza adhika 6 yojana kA kahAgayA hai tathA vistAra isa kA 50 yojana kA kahA gayA hai "tassa bAhA purasthimapaccatthimeNaM cattAriM kor3Ipa paccatthimillaM lavaNasamudaM puThUTe" va thI yi sudhA sAmA cha bhane uttarathI kSa! sudhI caDe che. be bAjuthI A lavaNa samudrane spazI rahyo che. pUrvanI keTathI pUrva digvatI lava samudrane ane pazcima digvatI keTathI pazcimanA lavaNa samudrane A spazI rahyo tIsaM joyaNAI uDUDhe uccaroNaM chassakosAiM joyaNAI uThaveheNa paNNAsaM joyaNAI vikkhabheNaM" mAnI yA 25 yonI che. mAno vedha 8 aghi jana jeTaluM che. samaya kSetravata jeTalA parvata che. temAM eka meru parvatane bAda karatA sava parvatAno udUdha pita pitAnI UMcAIthI caturthAza hoya che ethI ja ahIM vaitAdraya parvatano udUdha eka gAu adhika yojana jeTale kahevAmAM Avela che. temaja vistAra maan| 50 yena 24vAmA maa0ye| che. "tassa bAhA purathima paccatthimeNaM cattAri aTThAsIe joyaNasae solasaya egUNavIsaibhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM ca paNNattA' mA vaitAhaya patanI vAha-6kSiNathI 6ttara sudhInI gADI mAza pradeza paMkita-pUrva ane pazcima dizAmAM 84 jana jeTalI che ane eka ejananA 19 bhAgo mAMthI 16 bhAga pramANa che. A tenI laMbAInI apekSA e kathana che.
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 prakAzikA TIkA sU. 12 dakSiNArddhabharatasya sImAkArIparvatasthitiH 'tassa' tasya-vaitAdayasya 'bAhA' bAhA-dakSiNottarAyatA vakrA AkAzapradezapaGktiH 'purathimapaccatthimeNaM' paurastyapAzcAtyena pUrvapazcimayordizoH, 'cattAri aThAsIe joyaNasae' aSTAzItAni aSTAzItyadhikAni catvAri yojanazatAni catuzzata yojanAni tathA 'solasaya egUNa vIsaibhAge' SoDaza ca ekonaviMzatibhAgAn 'joyaNassa' yojanasya ekonaviMzatibhAgavibhaktasya ekasya yojanasya poDazabhAgAn , 'addhabhAgaca AyAmeNaM paNNattA' arddhaca-ekonaviMzatitamabhAgasya ardhaM ca sArddha SoDazabhAgAnItyarthaH, AyAmena-dairyeNa prajJaptA / / __atha vaitADhayasya jIvAmAha-'tassa jIvA uttareNaM' tasya-vaitAvyasya jIvA uttareNa - uttarasyAM dizi 'pAINapaDoNAyayo' prAcInapratIcInA''yatA-pUrva pazcimayo dizorAyatA 'duhA' dvidhA dvAbhyAM prakArAbhyAM 'lavaNasamudaM puTA' lavaNasamudra spRSTA, tathAhi 'purathimillAe' porastyayA-pUrvadigbhavayA 'koDIe' koTayA agrabhAgena 'purathimillaM' paurastyaM-pUrvadigbhavaM 'lavaNasamudda puDhA' lavaNasamudra spRSTA 'paccatthimillAe' pAzcAtyayA-pazcimadigbhavayA 'koDIe' koTayA-paJcasthimille pAzcAttyaM-pazcimadigbhavaM 'lavaNasamudaM puTThA' lavaNasamudraM spRSTA, 'dasajoyaNasahassAI' daza yojanasahasrANi dazasahasra yojanAni, 'satta ya vIse joyaNasae' saptaca vizAni aTThAsIe jIyaNasae solasaya egUNavIsaIbhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM paNNattA" isa vaitADya parvata kI bAhA-dakSiNa se uttara taka Ter3I AkAza pradezapaGakti-pUrva aura pazcima dizA meM 84 yojana kI hai aura eka yojana ke 17 bhAgoM meM se 16 // bhAga pramANa hai / yaha usakI lambAI kI apekSA kathana haiM / vaitADhya ko jIvA kA pramANa kathana "tassa jovA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA lavaNasamudaM puTThA, purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puTThA pacca thimillAe koDIe paccasthimillaM laNasamudaM puTThA" usa vaitADhya ko jIvA uttaradizA meM pUrva se pazcimAdazA taka lambI hai evaM do prakAra se lavaNa samudra ko sparza karatI hai pUrva digbhavaka TI se pUrvedigbhavalavaNa samudra ko aura pazcimadigbhavakATi se pazcimadigbhava lavaNa samudra ko / isako lambAI 10720 yojana kA hai aura 1 yojana ke 17 bhAgoM meM se 12 bhAga pramANa hai tayanI lavAnA prabhAnu 4tha- "tassa jIvA uttareNaM pAINapar3INAyayA duhA lavaNasamudaM puTThA purathimillAe kor3Ie purathimillaM lavaNasamudaM puTThA paccathimillAe koDIpa paccathimilla lavaNa jamuI puTUThA" / vaidayanIlA ttahizAma thA pazcimadiza sudhI lAMbI che temaja be rIta lavaNuM samudrane sparza kare che. pUrva dibhava keTathI pravadiAva lanaNa samudrane ane pazcima dikSava ke TithI pazcima dilma lavaNa samadrane zaza kare che AnI laMbAI 10720 jana jeTalI che ane 1 jananA 19 bhAgamAMthI .12 mA prabhArI che
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJatisUtre yojanazatAni - viMzatyadhikAni saptazatayojanAni ca ' egUNa vIsaibhAge - joyaNassa' ekonaviMzatibhAgAn yojanasya - ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya 'duvAlasaya' dvAdaza bhAgA~va ' AyAmeNaM' AyAmena deryeNa prajJaptA / atha vaitADhya dhanuSpRSThaM varNayati - 'tIse' tasyAH - jIbAyAH 'dAhiNeNaM' dakSiNena dakSiNadigbhAge vaitADhyaparvatassa 'ghaNupuTTe' dhanuSpRSThaM 'dasa joyaNa sahassAI' daza yojanasahasrANi dazasahasrayojanAni tAni 'teyAle, tricatvAriMzadadhikAni 'satta ya joyaNasae, saptazata yojanAni, 'paNNAsa ya egUNavIsa |ge' paJcadazaca ekonaviMzatibhAgavibhaktasya ekasya yojanasya paJcadazabhAgAMzca parikkheveNaM' parikSepeNa paridhinA - vartuLAkAreNa prajJaptam / atha kIdRzo vaitADhya : ityAha- 'ruyagasaMThANasaMThie' rucakasaMsthAnasaMsthitaH rucakaM, grIvAbhUSaNavizeSaH tasya yat saMsthAnam - AkAraH tena saMsthitaH, tathA 'savvarayayAmae' sarvarajatamaya:- sarvAtmanA rajatamayaH- rUpyamayaH, 'acche saNDe laTThe mIra nimmale NipaMke NikkaMkaDacchAe sappame samarIe pAsAIya darisaNijjeabhirUve paDirUve' acchAdi pratirUpalaparyantapadAnAM vyAkhyA asyaiva caturthasUtre gatA, tata evAvalokanIyeti / 80 vaitAdraya kA dhanuSpRSTha- 'tIse dhaNupuTThe dAhiNeNaM dasajoyaNasahassAiM sattaya teyAle joyaNasae paNAsa egUNavIsa bhAge joyaNassa parikkheveNaM rUyagasaMThANasaMThie savva rayaNAmae acche sahe lahe ghaThThe maThThe nIrae nimmale pippaMke, NikaMkaTacchAe sappame samarIe pAsAIe dari saNijje abhirUve paDirUve ', usa jIvA ke dakSiNa digbhAga meM vaitADhya parvata kA dhanuSpRSTha 1074 yojana kA aura 1 yojana ke 19 bhAgoM meM se 15 bhAga pramANa haiM yaha usakI parodhi kI apekSA se kathana hai isa vaitADhya kA AkAra rucaka grIvA ke AbhU SaNa vizeSa kA jaisA AkAra hotA hai vaisA haiM. yaha vaitADhyayaparvata sarvAtmanA rajatamaya hai| aura accha Adi vizeSaNa se lekara pratirUpataka ke vizeSaNoM vAlA hai ina acchAdi padoM ko vaitADhya dhanuSpRSTha : -- "tIse dhaNupuTTe dAhiNeNaM dasa joyaNasahassAi sarAyateyAle joyaNasapa paNNA saya eguNavIsaibhAge joyaNassa parikkheveNaM ruagasaMThANasaMThie savbarayaNAmae acche sahe lahe ghaTTe maTTe nIrae, Nimmale, NivayaMke, NikaM0, sappa0, samarI0, pAlo0, dari0, abhi0, paDi0 te vAnA dakSiSu higlAyAM vaitADhya parvatanuM dhanuSya 1074 ceAjana jeTalu ane 1 ceAjana nA 19 bhAgeAmAMthI 15 bhAga pramANa jeTaluM che. mA tenI paridhInI dRSTie kathana che. te vaitADhayane AkAra rucaka-grIvAne eka AbhUSaNa vizeSane jevA AkAra hAya che-jeve che. A vaitADhaya pattasarvAtmanA rajatamaya che ane accha vigare vizeSaNuthI mAMDIne pratirUpa sudhInA vizeSaNeAthI yukata che. A smAddhi padonI vyAkhyA
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 12 dakSiNArddhabharatasya sImAkArIparvatasthitiH sa ca punaH 'ubhao' ubhayoH-dvayoH 'pAsi pArzvayoH uttarato dakSiNatazca 'dohi' dvAbhyAM 'paumavaraveiyAhiM' padmavara vedibhyAM - maNimayapadmaracitottamavedikAdvayena 'dohi ya vaNasaMDehi dvAbhyAM ca vanaSaNDAbhyAM-anekajAtIyottamavRkSasamUhAbhyAM 'savvosamaMtA' sarvataH samantAt 'saMparikkhatte' saMparikSiptaH pariveSTitaH / pUrvapazcimato jagatIsatvena tadavaruddhatvAt padmavaravedikA vanaSaNDAbhAvena 'ubhayoH pArzvayoH ityutam / 'tAoNaM paumaraveiyAo' te anantarokte khalu padmavaravedike 'addhajoyaNaM' ardhayojanam-yojanasya ardham - ardhabhAgam 'uDDhaM' urdhvam upari 'uccattaNaM' ucchayeNa tathA 'paMcadhaNusayAI' paJcadhanuHzatAni 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa vistAreNa, tathA 'pavvayasamiyAo' parvatasamike parvatatulye 'AyAmeNaM' AyAmena-dairyeNa prajJapte / 'vaNNao varNakaH-atra varNanaparo vAkyasamUho 'bhANiyanvo' bhaNitavyaH vktvyH| sacAsyaiva caturthasUtre TIkAyAM draSTavya iti / 'teNaM' tau-pUrvoktau 'vaNasaMDA' vanaSaNDau khalu 'desUNAI' dezone-dezena-kicidezene Une-nyUne do 'joyaNAI dve yojane 'vikkhabheNaM' vistAreNa, 'paumavaraveiyA samagA' padmavaravedikA samake padmavarabedikAsamAne 'AyAmeNaM' AyAmenaderyeNa 'kiNhe' kRSNe kRSNavarNe 'kiNhobhAse' kRSNAvabhAse 'jAva vaNNao' yAvatvyakhyA isI ke caturtha sUtra meM kI jAcukI hai / "ubhao pasiM dohiM paumavaraveiyAhiM dohiM daNasaMDehiM savvao samaMtA saMparikkhitto" yaha vaitADhya parvata apane donoM pArzvabhAgoM se do padmavara vedikAoM se spRSTa ho rahA vaitADhya parvata ke uttara pArzvabhAga kI ora eka padmavara vedikA hai aura vaitAbya parvata ke dakSiNa pArvabhAga kI ora eka padmavara vedikA hai isI prakAra se usake dono pArzvabhAgoM kI tarapha do vanaSaNDa hai - ye padmavaravedikAe~ mANimaya padma kI banI huI tathA vanaSaNDa aneka jAtiya uttama vRkSa samUha se yukta hai| "tAoNaM paumavaraveiyAo addhajoyaNaM uDDhaM uccattaNaM paMca dhaNusayAI vikkhaMbheNaM pavvayasamiyAo AyAmeNaM vaNNao bhANiyavvo" ye padmavara mA anya na yAyA sUtramA 42vAmA mAvI. ubhao pAsi dohiM paumavaraveiyAhi dohiya vaNasaMDehi savvao samaMtA saMparikkhitto" vaitADhaya 5 bhanne mAgumethI me. 5512 vedikAone spazI rahela che. vaitADhaya parvatanA uttara pArvabhAganI rapha eka padmavara vedikA che ane vaitADhaya parvatanA dakSiNa pArvabha ganI tarapha eka padvavara vedikA che. A pramANe tenA banne pArvabhAgenI tarapha be varSa che. e padvava vedikA maNimaya 5bhanI nekI che tabhI vana ane tIyattama vRkSa samUhathI yuta cha, tAoNa paumavaraveiyAo addhajoyaNaM uidaM uccattaNa paMca dhaNusayAI vikhameNa pacaya samiyAo AyAmeNa vaNNao bhANiyavvo ko pAva2 vhaa| 502. 16 2ii yI cha bhane 500, 500 dhanuSa jeTalI caDI che temaja emAMthI darenI dIrghatA padmavara vedikA
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre yAvatpadena 'nIle, nIlAvabhAse, harite, haritAvabhAse, zIte zItAvabhAse, snigdhe, snigdhAvabhAse tI, tIvrAvabhAse, kRSNe, kRSNacchAye, nIle, nIlacchAye, harite, haritacchAye, zIte, zItacchAye, snigdhe, snigdhacchAye. tIne tIvracchAye, ghanakaTitaTacchAye ramye mahAmeghanikurambate' ityAdi paJcamasUtrato bodhyam / vyAkhyA ca tata eva bodhyA / / sU0 12 // mUlam-veyaDDassa NaM pavvayassa paccathimapurathimeNaM do guhoo paNNatAo, uttaradAhiNAyayAo pAINapaDIvitthiNNAo paNNAsaM joyaNAI AyAmeNaM duvAlamajoyaNAI vikkhaMbheNaM aTTha joyaNaiM urdU uccatteNaM vazamayakavADohADiyAo, jamalajuyalakavADaghaNaduppavesAo NiccaMdhayAratimissAo vavagayagahacaMdasUraNakkhattajoisapahAo jAva paDi ruvAo taM jahA tamisaguho ceva khaMDappavAyaguhA ceva / tatthaNaM do devA mahiDDiyA mahajjuIyA mahAbalI mahAyasA mahAsokkhA mahANubhAgA paliovamaTTiIyA parivasaMti, taM jaho kayamAlae ceva NamAlae ceva / / tesiNaM vaNasaMDANaM bahusamaramaNijjAo bhUmibhogAo veyaDvassa pabayassa ubhao pAsiM dasa dasa joyaNAI uDDhe uppaittA etthaNaM duve vijjAharaseDhIo paNNattAo pAINapaDINAyayAo udINadAhiNavitthiNNAo dama dasa joyaNAI vikkhaMbheNaM pabvayasamiyAo AyAmeNaM ubhao pAsiM dohiM paumavaravejhyAhi dohiM vaNasaMDehiM sNprikkhittaao| tAo NaM paumavaraveiyAo addhajoyaNaM uheM uccatteNaM paMcadhaNusayAI vikkhaMbheNaM pavvayasamiyAo AyAmeNaM vaNNao NeNavvo vaNasaMDAvi paumavaraveiyA samagA AyAmeNaM vnnnno| vijjAharaseDhINaM bhaMte ! bhUmINaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte vedikAe~ do do koza kI uni hai aura 500-500 dhanupa ko cor3I hai tathA inakI pratyeka parvata kI dIrghatA padmavara veda kA jitanI hai| yahA~ vanaSaNDa kA varNana jaisA jo pahile kRSNa kRSNA vabhAsa Adi padoM dvArApaMca sUtra meM kiyA gayA haiM vaisA hI vaha varNana yahA~ para bhI kara lenA cAhiye // 12 // jeTalI che. ahIM vanakhaMDanuM varNana je rIte pahelA paMcama sUtramAM karavAmAM Avyu che te rIte ja samajavuM 12aa
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA ra10 13 vaitADhyaparvatasya pUrvapazcime guphAdvayavarNanam 83 goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahAnAmae AliMga pukkharei vA jIva NANAvihapaMcavaNNehi maNIhi taNe he uvasobhie, taM jahA-kittipahiM ceva akittimehi ceva tatthaNaM dAhiNillAe vijjAharaseDhIe rahaneuracakavAlapAmokkhA saDhi vijjAharaNagarAvAsA paNNattA evomeva sapuvvAvareNaM dAhiNilloe uttarilloe vijjAharaseDhIe egaM dasuttaraM vijjAharaNagarAvAsasayaM bhavatItimakkhAyaM, te vijjAharaNagarA riddhasthimiyasamiddhA pamuiyajaNavayA jAva pADeruvA / tesu NaM vijjAharaNagaresu vijjAhararAyANo parikhasaMti mahayAhimavaMtamalayamaM. daramahiMdasArA rAyavaNNao bhANiyavvo / vijjAharaseDhINaM bhaMte maNu yANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte / goyamA ! teNaM maNuyA bahu saMghayaNA bahusaMThoNA bahuuccattapajjavA bahuAupajjavA jAva savva dukkhANamaMtaM kareMti / / sU0 13 // chAyA- vaitADhayasya skhalu parvatasya pAzcAtyapaurastyena dve guhe prajJapte, uttaradakSi NA''yate prAcInapratotrInavistIrNa paJcAzataM yojanAni AyAmena dvAdaza yojanAni viSkambheNa aSTa yojanAni Urdhvamuccatvena vajramayakapATAvaghATite yamalayugalakapATa ghanaduSpraveze nityAndhakAratamisra vyapagatagrahacandrasUryanakSatrajyotiHpathe yAvat pratirUpe tadyathA-tamisraguhA caiva 1 khaNDaprapAtaguhA caiva 2 / tatra khalu dvau devo mahaddhiko mahAdyu.. tiko mahAyazasau mahAsaukhyau mahAnubhAgau palyopamasthitiko parivasataH, tadyathA kRtamAlakazcaiva nRtamAla kazcaiva / tayoH khalu vanapaNDayoH bahusamaramaNoyAd bhUmibhAgAd vaitADhayasya parvatasya ubhayoH pArzvayoH daza daza yojanAni urdhvam utpatya atra khalu dve vidyAdharazreNyau prajJapte, prAcInapratocInA''yate udIcInadakSiNavistIrNa daza daza yojanAni viSkammeNa parvanasamike AyAmena ubhayoH pArzvayoH dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM dvAbhyAM vanaSaNDAbhyAM saMparikSipte / tAH khalu padmavaravedikAH arddha yojanamUrdhvamuccatvena paJcadhanuH zatAni viSkambheNa parvatasamikA AyAmeNa varNako netavyaH vanaSaNDA api padmavaravedikA samakA AyAmena varNakaH / vidyAdharazreNyoH bhadanta ! bhUmyoH kodazakaH AkArabhAvapratyakSa tAraH prajJaptaH, gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa yathAnAmakaH AliGgapuSkara iti vA yAvat nAnAvidhapaJcavaNe maNibhistRgairUpazobhitaH, tadyathA-katrimaizcaiva akatri maizceva / tatra khalu dAkSiNAtyAyAM vidyAdharazreNyAM gaganavallabhapramukhAH paJcAzad vidyAdhara
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre nagarA''vAsAH prajJaptAH, auttarAhAyAM vidyAdharazreNyAM rathanUpuracakravAlapramukhAH SaSTividyAdharanagarA''vAsAH prajJaptAH, evameva saparvApareNa dAkSiNAtyAyAma auttarAhAyAM vidyAdharazreNyA meka dazottaraM vidyAdharanagarA''vAsazataM bhavatItyAkhyAtam / tAni vidyAdhara nagarANi Rddha stimitasamRddhAni pramuditajanajAnapadAni yAvat pratirUpANi, teSu khalu bidyAdharanagareSu vidyAdhararAjAH parivasanti, mahAhimavanmalayamanda mahendrasArA: rAjavarNako bhaNitavyaH / vidyAdharazreNyo bhadanta ! manujAnAM kIdRzakaH AkArabhAvApatyavatAraH prajJaptaH ! gautama / te khalu manujA bahusaMhananAH bahusaMsthAnAH bahUccatvaparyavAH bahvAyuH paryavAH yAvat sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti // su0 13 // TIkA --- 'veyaDDhassa NaM' ityAdi / atha vaitAvyaparvataguhAvarNanamAha-veyaDDhassa NaM pacayassa paccatthimapurasthimeNaM' vaitAvyasya khalu parvatasya pAzcAtyapaurastyena-pazcimapUrvayordizoH 'do guhAopaNNatAo' dve guhe prajJapte, te ca uttaradAhiNAyayAo' uttaradakSiNA''yate-uttaradakSiNayordizorAyate doghe, 'pAINa paDINavitthiNNAo' prAcIna pratIcInavistIrNepUrvapazcimayodizovistIrNe-vistArayuktaM 'paNNAsaM' paJcAzataM paJcAzatsaMkhyAni 'joyaNAI AyAmeNaM' yojanAni AyAmena-dairyeNa 'duvAlasajoyaNAI vikkha meNaM' dvAdaza yojanAni viSkambheNa-vistAreNa 'aTThajoyaNAI' aSTayojanAni 'uDDe' urdhvam-upari 'uccatteNaM' uccatvena prajJapte / punaste kathaMbhUte ? ityAha-vaIrAmayakavADohADiyAo' "veyaDDhassa NaM pavvayassa paccatthimeNaM" ityAdi TIkA-vaitADhya parvata ko pazcima aura pUrva dizA meM do guhAe kahI gaI hai / "uttara dAhiNAyayAo" ye uttara aura kSiNa taka lambI hai / 'pAINapaDINa vitthiNNAo "tathA pUrva se pazcimataka cauDI hai "paNNAsaM joMyaNAI AyAmeNaM,, inako pratyeka ko lambAI 50 yojana ko hai 'duvAlasa joyaNAI vikkhaM bheNaM" aura vistAra---cauDAI 12 yojana kA hai "aDDha joyaNAI uDDhe uccattegaM vairAmayakavADohA DiyAo, jamala juya Tha kavADa ghaNa dupavesAo NiccaMdhayAratimissAo vavagayagahacaMdasUraNavasvattajoisapahAo jAva paDirUvAo" inakI pratyeka ko u~cAI 8 yojanakI hai. ye donoM vannamaya kivADoM se AcchAdita rahatI hai. tathA ye kivADa Apasa meM 'veyaiDassa NaM pavvayassa pacatthima purathimeNaM' ityAdi sUtra // 13 // jIkArtha-vaitAdvaya 55 tanI pazcima bhane pUrva hazAma meM mushaay| 42vAya che. "uttaradAhiNAyayAo,, se uttara bhane 6kSiya sudhI aisii che "pAINa paDoNa vitthiNNAo" tamA 5thA pazcima suvI yADI che. 'paNNAsa joya nAI AyAmeNaM' samAMthA harenI 4-5 50 yojana 28sI che. "duvAlasa joyaNAI vikkhameNaM' ane vistAra-yA 4-12 yAna va cha, "aDDha joyaNAI uddhaM ucca teNaM varaIrAmayakavoDAhADiyAo jamalajualakavADa ghaNa duppavesAo NiccaMdhayAratimissAo vavagayagahacaMda sUraNakkhattajoiMsaM pahAo jAva
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 13 vaitaDhayaparvatasya pUrvapazci me guphAdvayavarNanam vajramaya paTAvaghATite- vajraratnamayaka pATAbhyAmavaghATite- AcchAdite, ataeva 'jamalajuyalakavADaghaNaduppavesAo' yamalayugalakapATaghanaduSpraveze yamalAni samasthitAni yugalAni - yugmAni dhanAni nizchidrANi ca yAni kapATAni taiH duSpraveze kaSTena pravezA punaH kIdRze ? 'niccadhayAratimissAo' nityAndhakAratamitre nityaM sadA andhaM satorapyAyatalocanayoH pravezakajanaM nizcakSuSamiva karotIti andhakAraM tAdRzaM tamisraM - timiraM yatra te tatha:- sadA niviDAndhakArayukte, tAdRzatve hetumAha-vavagayagahacaMdasUra Nakkhatta joisa paDhAo' vyapagatagrahacandrasUrya nakSatrajyotiH pathe - vyapagataM nirgata grahacandrasUrya nakSatrANAM jyotiH prakAza yasmAt sa vyapagata grahacandrasUrya nakSatrajyotiH, tAdRzaH panthA yayoste tathA yadvATartyAdi prAkRtasya " vyapagata grahacandra sUryanakSatra jyotiH prabhe" iticchAyA, vyapa gatA nirgatA graha candrasUryanakSatra jyotiH prabhA yataste tathA / tatra jyotiSpadena vahne grahaNam, grahapadenaiva candrasUryayorapi grahaNasambhave punastayorupAdAnaM gobalIvarddanyAyena prakarSadyotanA - rtham 'jAva' yAvat - yAvatpadena - ' accha lakSaNe laSTe mRSTe nIrajasau nirmale niSpaGke niSkaGkaTacchAye saprabhe samarIcike sodyote prAsAdIye darzanIye abhirUpe" ityeSAM padAnAM saMgraho bodhyaH, tathA 'paDirUvAo' pratirUpe acchAdi pratirUpaparyantapadAnAM vyAkhyA caturthasUtrato bodhyA / atha tadguhAdvayaM nAmato darzayati, 'taM jahA ' tadyathA 'tamissaguhAceva khaMDappavAyaguhAceba' tamisraguhA caiva khaNDaprapAtaguhA caiveti / 1 'tattha NaM' tatra - tayorguhayoH pratyekameka eko deva iti saMkalanayA 'do devA' dvau devau parivasataH iti vakSyamANenAnvayaH / tau ca kIdRzau ? iti jijJAsAyAmAha - 'mahiDDiyA' isa taraha se juDe rahate haiM ki jinakI vajaha se unameM praveza pAnA baDe kaSTa se hotA hai. inameM sadA aisA gADha andhakAra rahatA hai ki vaha pravezaka jana ko nizcakSuSa jana kI taraha kara detA hai arthAt ye niviDa andhakAra se yukta rahatI hai kyo ki graha, candra sUrya evaM nakSatra inakA vahAM prakAza taka nahIM pahuMcatA hai ye donoM guphAeM accha se lekara pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAlI haiM ina guphAoM ke nAma " tamissaguhA ceva khaMDappavAyaguhAceva" tamisra guhA aura khaMDaprapAta - guhA haiM / " tattha NaM do devA mahiDhiyA mahajjuIyA mahAbalA, mahAyasA, mahAsokkhA, mahANubhAgA palio maIyA parivasaMti" ina pratyeka guphAmeM do deva rahate haiM. ye vimAna parivAra Adi paDirUvAo" memAMthI hare hareunI ayA - yogana bheTasI che / janne vajramaya kapATothI AcchAdita rahe che temaja e kavATe paraspara A rIte sayukata thayelA che ke jethI temAM praviSTa thavuM bahuja duSkara kAya che. emAM ga Dha aMdhakAra vyApta che tethI emAM praviSTa janane te cakSuvihInanI jema banAvI de che. eTale ke e nibiDa aMdhakAra pUrNa rahe che. kemake graha, caMdra. sUrya, temaja nakSatronA tyAM prakAza pahoMcane nathI. e banne guphAo acchathI bhAMDIne prati 35 sudhInA vizeSoyI yukta che se gujhayAnA nAma 'tamissa guhA khaMDavA guhA ceva" tamisra gujhe mane jaDa prapAta gujhe che. tatthaNa do devA mahiDhiyA mahajjuIyA mahAbalA mahAyasA, mahAsokkhA, mahANubhAgA 85
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvopaprajJaptisUtre ityAdi-maharddhikAdi padavyAkhyA'STamasUtre vijayadevavad vijJeyA / to devau tatra 'kayamAlaeceva kRtamAlakasta misraguhAdhipatiH, 'naTTamAlaeceva' nRttamAlakaH khaNDaprapAtaguhAdhipatizcaiva / ___ athAtra vidyAdharazceNidvayaM prarUpayitumAha-'tesi NaM vaNasaMDANaM' tayoH-pUrvoktayoH khalu vanapaNDayoH 'bahusamaramaNijjAo' bahusamaramaNIyAta-atyantasamatalAt ataeva ramaNIyAt sundarAt 'bhUmibhAgAo' bhUmibhAgAt bhUmibhAgapradezAt 'veyaDDhassa-pavyayassa ubhao pAgi' vaitAThyassa parvatasya ubhayoH dvayoH pArzvayoH 'dasa dasa joyaNAI uDDe' daza daza yojanAni Urdhvam-UparitanabhAgam 'uppaittA' utpatya gatvA tatthaNaM duve vijAharaseDhIo' atra iha khalu dve vidyAdharazreNyau vidyAdharANAM zreNyau AzrayabhUte patI pattAo' prajJapte, tayorekA dakSiNabhAge aparA cottarabhAge te dve kIdRzyau ? ityAha-pAINapaDINAyayAo' prAcIna pratIcInAyate-pUrvapazcimayodizorAyate dIrghe, "udoNa dAhiNa vitthiNNAbho' udIcIna dakSiNa vistIrNe-uttaradakSiNayordizovistIrNarUpa mahA Rddhi ke svAmI haiM mahAdyuti vAle haiM mahA bala vAle haiM mahA yazavAle haiM mahAsukhazAlI haiM, mahAprabhAbavAle hai, ina padoM kI vyAkhyA vijayadeva kI taraha aSTama sUtra meM kI jAcukI hai, inakI pratyeka kI sthiti 1-1 palyopama kI haiM "taM jahA "-kayamAlae ceva, naTTamAlae ceva" ina devoM ke nAma kRtamAlaka aura nRtyamAlaka haiM inameM jo kRtamAlakadeva hai vaha tamisragahA kA adhipati hai / "tesiNaM vaNasaMDANaM bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo" ina vanaghaMDo ke bhUmibhAga bahusama haiM aura bahuta ramaNIya haiM / "veyaDDhassa pavvayassa ubhao pAsiM dasa dasa joyaNAI uDDhe uppaittA etthaNaM duve vijjAharaseDhIyo paNNattAo" vaitADhya parvatake donoM pArzvabhAgoM meM dasa yojana Upara jAkara vidyAdharoM kI do zreNiyA~ kahI gaI haiM "pAINapaDINAyayAo udINadAhiNavitthiNNAo" ye vidyAdharazreNiyAM pUrva se pazcimataka lambI haiM aura uttara se paliovamaThiIyA parivasati samAthI 124 zubha me vaha cha. sasA vimAna parivAra Adi rUpathI mahARddhinA svAmI che. mahAtivALA che, mAbaLavAna che. mahAyaza vALa che. mahAsukhazAlI che, mahA prabhAva saMpanna che. A padanI pAkhyA aSTama sUtramAM vijayadevanI jema karavAmAM AvI che. AmAMthI darekanI sthiti 1-1 palyopama jeTalI che. "taM jahA-kayamAlae ceva jaTTamAlae ceva" / hevaanaanaabh| itamAna sane nRtyAbhAsa che. AmAMthI je kRtamAlaka deva che te tamisaguphAne adhipati che, ane nRtyamAlaka che te apAta shushn| mavipati che. "tesiNa vaNasaMDANaM bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo" se banAnA bhUmimA asama cha bhane bhUma 2bhaeIya che. "veyaiDhassa pavyayasta ubhao pAsiM dasa dasa joyaNAI uDr3ha uppaittA patthaNa duve vijjAharaseDhIo paNNasAo" zaitADhaya parvatanA banne pArzvabhAgomAM daza ejana upara jaIne vidyAdharonI be zreNI . "pAINa paDINAyayAo udINadAhiNavitthiNNAo" se vidyAdhara shrenniiy| pUrvathA
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 13 vaitADhyaparvatasya pUrvapazcime guphAdvayavarNanam vistArayukte prajJate / punaste ubhe 'dasa dasa joyaNAI vikkhaMbheNaM' daza daza yojanAni viSkambheNa - vistAreNa punaH 'pavvayasamiyAo' parvatasamike - parvatasamAne 'AyAmeNaM' AyAmena dIrghatvena jJAtavye tathA te vidyAdharazreNyau 'ubhao pAsiM' ubhayoH dvayoH pArzvayoH dakSiNata uttaratazca 'dohiM paumavaraveiyAhiM' dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM 'dohiM vaNasaMDe hiM' dvAbhyAM ca vaSaNDAbhyAM 'saMparikkhittAo' saMparikSipte pariveSTite / evaJca ekaikasyAM vidyAdharazreNyAM dve padmavara vedike dvau ca vanaSaNDau iti dvayordvAbhyAM saMyojanayA catasraH padmavara vedikAH catvAro vanapaNDAtha - sampadyanta iti bodhyam / 'tAo NaM paumavaraveiyAo' tAH catasraH padmavaravedikAH khalu 'addhajoyaNaM' - ardhayojanaM - yojanArddham 'uDdaM' Urdhvamupari 'uccattaNaM' uccatvena 'paMcadhaNusayAI' paJcadhanuzzatAni - paJcazatasaMkhyAni dhanUMSi 'vikkhambheNaM' viSkambheNa - vistAreNa 'pabvaya samiyAo' parvatasamikAH - parvatasamAnAH 'AyAmeNaM' AyAmena - dairyeNa, 'vaNNao' varNakaH - asyA varNanaparakavAkyasamUho 'Neyabvo' netavyaH - pUrvaNad bodhyaH / sa cAsyaiva caturthasUtre TIkAyAM draSTavya iti / tathA samUho dakSiNa taka vistRta haiM " dasa dasa joyaNAI vikkhAMbheNaM pavvayasamiyAo AyAmeNaM " inakA pratyeka kA vistAra daza daza yojana kA aura lambAI inakI parvata ko lambAI ke barAbara hai "ubhaopAsiM dohiM paumavaraveIyAhiM dohiM vaNasaMDehiM saMparikkhittAo" ye donoM vidyAdharazreNiyAM apane donoM pArzvabhAgoM meM dakSiNase aura uttara se do do padmavara vedikAoM se evaM do do vanaSaMDoM se pariveSTita haiM isa taraha se ye 4 padmavara vedikAoM se aura 4 vanaSaMDose pariveSTita haiM aisA jAnanA cAhie ye 4 padmavazvedikAyeM "addhajoyaNaM uDTaM uccattaNaM paMca ghaNusayAI vikrAMbheNaM pavtrayasamiyAo AyAmeNaM vaNNao yanvo" Adhe Adhe yojana kI UMcAIvAlI haiM aura pAMca sau pAMcamI dhanuSa kI vistAra vAlI hai tathA inakI pratyeka kI lambAI parvata kI lambAI ke barAbara hI hai / inake varNana meM pUrva jaisA varNana hI jAnanA cAhiye, yaha varNana isI ke caturthasUtra meM kiyA jA cukA hai / padmavaravedikA kI lambAI ke varAbara hI lambAI vanaSaNDoM pazcima sudhI sAMgI che bhane uttarathI dakSiNa sudhI vistRta che. "dasadasa joyaNAraM vikkhameNaM pavvayasamiyAo AyAmeNa" memAMthA hareno vistAra haza haza yonna bheTalo che thAne harenI sagAI paryaMtanI saMbhAI bheTasI che. "ubhao pAsiM dohiM paumavaraveiyAhiM dohiM vaNasaMDedi saMparikkhittAo" yethe bhanne vidyAdhara zreNI potAnA bhanne pArzva bhAgabhAM dakSiNathI ane uttarathI khacce pAvaravedikA ethI ane vanaSa`DAthI parivaSTita che, e padmavara "addha joyaNa uDDhaM uccateNa paMcadhaNusayAI vikkhaMbheNa pavvaya samiyAo AyAmeNa vaNNao Neyavvo" bharddhA arddhA yeona bheTalI athArtha vANI che. ane pAMcame pAMcase dhanuSanI jeTalI vistAra vALI che. tathA AmAMthI darekanI laMbAI pava tanI lakhAI jeTalI che. emanu varNana pahelA jevuM ja samajavu joIe. A varNana A graMthanA satu sUtramAM karavAmAM Avela che. padmavaravedikAnI labAI jeTalI lakhAI vanaSAnI paNa 87
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'vaNasaMDAvi' vanaSaNDA api 'paumavaraveiyA samagA' padmavaravedikA-padmavaravedikA tulyA 'ayAmeNaM' AyAmena bodhyAH / 'vaNNao' varNakaH-vanaSaNDavarNakaparaH sarvo'pi pada samUho'syaiva paJcamasUtre TIkAyAM draSTavya iti / ___atha tayoH zreNyorAkArabhAvapratyavatAraM pRcchati- 'vijjAharaseDhINaH' ityAdi, 'vijjAhara seDhINaM bhaMte! ' he bhadanta ! vidyAdharazreNyo:-vidyAdharazreNidvaya sambandhinyoH 'bhUmINaM kerisae' bhUmyoH kIdRzaka:-kIdRzaH ' AyArabhAvapaDoyAre' AkArabhAvapratyavatAraH svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJapta: bhagavAnusarayati 'goyamA bahusamaramaNijje' he gautama ! bahusamaraNIyaH-atyantasamatalaH ata eva ramaNIyaH 'bhUmibhAgepaNNatte' bhUmibhAgaH prajJaptaH, 'se jahA NAmae AliMgapukkharei vA jAva' sa yathA nAmakaH AliGgapuSkara iti vA yAvat 'NANAvihapaMca vaNNehiM maNIhiM taNehi uvasobhie' nAnAvidhi paJcavarNaiH maNibhiH-tRNaizca upazobhita: AliGgapuSkara iti vA ityArabhya nAnAvidha paJcavarNeNibhi stRNaicopazobhita ityanta pada saGgraho rAjapraznIyasUtrasya paJcakI hai. vanaSaNDa kA varNana karane vAlA padamamha isa sUtrake paMcama sUtra meM kahA jA cukA hai isalie sUtrakAra ne "vanasaMDAni paramavavaravejhyA mamagA AyAmeNaM vaNNao" aisA yaha sUtra kahA hai| "vijjAharaseDhINa bhaMte ! bhUmiNa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" he bhadanta vidyAdhara zreNiyoM kA AkArabhAva pratyavatAra-svarUpa kaimA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte" he gautama vidyAdharazreNiyoM kA bhUmibhAga bahusama-vilakulasamatalavAlA -ataeva. ramaNIya kahA gayA hai / "se jahA nAmae AliMgapukkhareI vA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNohiM taNehiM uvasobhie" vaha aisA bahusama hai ki jaisA mRdaMga kA mukha puTa bahusabha hotA hai, ityAdi rUpa se jaisA varNana bhUmibhAga kA yAvat vaha nAnA prakAra ke pAMca varNIvAle maNiyoM se evaM tRNoM se upazobhita hai" yahAM taka ke pada samhoM dvArA kiyA gayA hai vaisA hI vaha saba varNana isake sambandha meM yahAM para bhI kara lenA cAhiye' yaha sava varNana rAjaprazrIya sUtra ke 15 ve sUtra se lekara 19 ve sUtrataka karane meM che. A graMthanA paMcama sUtramAM e vanakhaMDenuM varNana karavAmAM Avela che. ethI ja sUtrakAre "vanasaMDAva paumaghara veiyA samagA AyAmeNa vaNNao" mA pramANe yuM che. 'vijjAhara seDhINa bhaMte ! bhUmINa kerisae AyAra bhAva paDoyAre pnnnntte"mht| vidyAdhara zreNI one AkArAva prarvatAra-svarUpa viSe zuM kahyuM che. je enA javAbamAM prabhu 43 cha. goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte" gautama ! (1dhAdhara zreNI sAno bhUmikAmasama-se hama sama-methI ramaNIya che. "se jahA nAmae AliMga pukkha rei vA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNIhi taNehiM upasobhie" te mRganA bhupata e. sama che. ItyAdi rUpamAM jevuM varNana "yAvat te aneka jAtanA paMcavarSothI yukta maNio temaja tRthI upazAbhita che. "ahIM sudhI te pada samUho vaDe bhUmibhAganuM varNana pahelAM -
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 13 vaitADhayaparvatasya pUrvapazcime guphAdvayavarNanam dazasUtrAdArabhya ekonaviMzatitamasUtraparyantebhyaH paJcabhyaH sUtrebhya kartavyaH, tadarthazca tatraiva matkRtasubodhinITIkAyAM draSTavya iti / kIdRzai maNibhistRNazcopazobhita-iti / jijJAsAyAmAha 'taM jahA' tadyathA 'kittimehi ceva akittimehi ceva' kRtrimaizceva akRtrimaizceveti / tatra kRtrimAH zilpikauzalanirmitAH, akRtrimA:= svAbhAvikAH, tairubhayaiH sa bhUmibhAgaH upazobhita iti sambandhaH / atrobhayorvidyAdhara zreNyonagara saMkhyAmAha-'tattha NaM tatra-tayo yorvidyAdhara zreNyomadhye khalu dAhiNillAe' dAkSiNAtyAyAM-dakSiNabhAgavartinyAM 'vijjAhara seDhIe' vidyAdharazreNyAM gaganavallabhapramukhAH--gaganavallabhaH pramukha:--pradhAno yeSu te tathAbhUtAH paJcazatsaMkhyakAH vidyAdharanagarA''vAsAH vidyAdharANAM nagarAvAsAH-rAjadhAnyaH prajJaptAH, tadyathA ottarAhAyAm-uttarabhAgavArttanyAM vidyAdharazreNyAM rahaneuracakavAlapAmokkhA' rathanUpura cakravAlapramukhAH-rathanapura cakravAlAH pramukho yeSu tathAbhUtA 'vijjAharaNagarAvAsA paNNattA' vidyAdharanagarAbAsAH prajJaptAH, evAmeva' evameva pradarzitaprakAreNaiva 'sapuvvAvareNaM' sapUrvApareNa-pUrvAparasaMkhyAsaMkalane 'dAhiNillAe' dAkSiNAtyAyAM-dakSiNabhAgavartinyAm 'utta rillAe' auttarAhyAm-uttarabhAgavartinyAM ca 'vijjAharaseDhIe' vidyAdharazreNyAM 'egaM dasuttara' dazottaraM-dazAdhikam, ekam-ekasaMkhyakam, 'vijjAharaNagarAvAsasayaM' vidyAdharanagarAvAsazatam-vidyAdharanagarAvAmAnAM zataM bhavati, ubhayazreNIsthAnAM vidyAdharANAM dazAdhikA ekazatasaMkhyakA rAjadhAnyo bhavantItyarthaH , 'bhavaMtIti makkhAyaM' iti etata AyA hai ye maNi aura tRNa vahAM para "kittimehiM ceva akittimehiM ceva"kRtrima bhI haiM aura akRtrima bhI haiM zilpiyoM dvArA apanI kuzalatAse nirmita jo maNi aura tRNa haiM ve kRtrima aura svAbhAvika jo maNi aura tRNa haiM ve akRtrika hai| "tattthaNaM dAhiNillAe bijjAharaseDhoe rahane ura cakkavAlapAmova vA saTTi vijjAharaNagarAvAsA paNNattA" dakSiNa vidyAdhara zreNi meM gaganavallabha Adi 50 nagara haiM rAjadhAniyAM haiM tathA uttara vidyAdharazreNI meM rathanapura cakravAla Adi 60 nagara hai-rAjadhAniyAM hai isa taraha ye saba nagara 110 haiM donoM karavAmAM Avela che tevuM ja varNana ahI paNa samajavuM joIe. A varNana rAjakIya sUtranA 15 mA sUtrathI mAMDIne 19 mA sUtra sudhI karavAmAM Avela che. A maNi ane tRNa tyAM "kittimehi ceva akittimehiM ceva" kRtrima bhane kRtrima pama cha. zipazi kauzalathI maNi ane tRNanuM nirmANa kare che te kRtrima ane svAbhAvika rIte je maNi ane to| sati thAya cha / akRtrima cha. "tatthaNa dAhiNillAe vijjAharaseDhIe rahane uracakka vAlapAmovA sahi vijAhara NagarAvAsA paNNattA" ikSiNa vidyAdhara zreNImA anasana vagere 50 nagara che-rAjadhAnI che. temaja uttaravidyAdhara zreNImAM rathanapura cakavAla jo ke da nagara AvelA che. rAjadhAnIo-che. Ama A sarva nagara bane che A lava nagarI mana zAMeimAM
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre AkhyAtaM - kathitam / 'te vijjAharaNagarA' tAni anantaroktAni vidyAdharanagarANi kITazAni ? iti jijJAsAyAmAha - 'riddhatthimiyasamiddhA' Rddhastimita samRddhAni 'pamuiya jaNa jANavayA jAva paDiruvA' pramuditajanajAnapadAni yAvat pratirUpANi RddhAni = vibhavabhavanAdibhirvRddhiM prAptAni stimitAni - svaparacakrabhayarahitAni, samRddhAni-dhanadhAnyAdisamRddhiyuktAni atra dvipadakarmadhArayaH / tathA pamudita janajAnapada ni-pramuditAH hRSTAH pramodakara vastUnAM sadbhAvAt janA nagarIvAstavyAH lokAH jAnapadAH janapadabhavAH dezabhavAstatrA''yAtAH santo yeSu tAni tathA / yAvat yAvacchadvAt nagaravarNanamaupapAtikasUtravarNita campAnagarIvad bodhyam / kevalaM strInapuMsakatvakRto vizeSaH tadartha jijJAsubhiraupapAtikasUtrasya matkRtA pIyUpavarSiNI TIkA vilokanIyeti / prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANItyeSAM vyAkhyA prAgvat / 'tesu NaM vijjAharaNagaresu teSu pUrvokteSu vidyAdharanagareSu khalu 'vijjAhararAyANo' vidyAdhararAjAnaH vidyAdharANAM rAjAna:- adhipatayaH 'parivasaMti' parivasaMti - nirvasanti / " vidyAdhararAjAna" zreNiyoM meM / " te vijAharaNagarA riddhatthimiyasamiddhA pamuiya jaNajANavayA jAva paDirUvA " ye vidyAdharoM kI rAjadhAniyAM vibhava, bhavana AdikoM dvArA Rddha haiM- vRddhi ko prApta hai; stimita haiMsvacaka aura paracakra ke bhaya se rahita hai, evaM dhanadhAnyAdi rUpa samRddhi se yukta haiM / tathA pramodakara vastuoM ke sadbhAva se nagarI meM vasane vAle jana evaM bAhara se Aye hue jana saba sadA pramudita rahate hai yahAM yAvat zabda sUtrakAra ne yaha prakaTa kiyA hai ki ina nagariyoM kA varNana jaisA aupapAtika sUtra meM campA nagarI kA varNana kiyA gayA hai vaisA hI hai usa ke varNana meM Aye hue padoM kI vyAkhyA hamane usakI pIyUSavarSiNI TIkA meM spaSTa kI hai prAsA dIya darzanIya, abhirUpa evaM pratirUpa padoM kI vyAkhyA yathAsthAna kara dI gaI hai "tesuNaM vijjAharaNagaresu vijjAhararAyANo parivasaMti mahayA himatavaMtamalayamaMdarama hiMdasArA rAyavapaNao bhANiyanvo" una vidyAdhara nagaroM meM vidyAdhara rAjA rahate haiM ye saba rAjA haimavatakSetra kI 1 90 7 jAva 110 che. "te vijjAharaNagarA riddhatthimiyasamiddhA pamuiyajaNa jANavayA paDiruvA" mA vidyAdharonI raajdhaaniio| vilava, bhavana vagerethA Rddha che, vRddhi-Asa che, stimita che-svacakra ane paracakranA bhayathI mukta che, temaja dhanadhAnyAdirUpa samRddhithI yukta che. tathA pramAdadAyinI vastuonA sadbhAvathI nagaramAM rahe nArA temaja maharithI yAvesA na pramudita rahe ho. hI 'yAvat' zabdathI sUtraare mA vAta spaSTa karI che ke A nagarIyAnu varNana je rIte aupapAtika sUtramAM ca'pA nagarInuM varNana karavAmAM AvyuM che tevuM ja che. caMpA nagarInA vanamAM je pade che tenI vyAkhyA ame tenI pIyUSaSiNI TIkAmAM karI che. prAsAdIya, dazanIya, abhirUpa ane pratirUpa padonI vyAkhyA sthAsthAna 42vAmAM AvI che " tesuNaM vijjAharaNagaresu vijnAhararAyANo parivartata mahAhimavaMta malaya maMdara madisArA rAyavaNNao bhANiyavtro' te vidyAdhara
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzi kA TIkA sU0 13 vetaDhayaparvatasya pUrva pazcime guphAdvayavarNanam . ityatra samAsAntavidheranityatvAcpratyayAbhAvo bodhyaH te kIdRzAH ? iti jijJAsAyAmAha-'mahayAhimavaMtamalayamaMdaramahiMdasArA' mahAhimavanmalayamandaramahendrasArAH mahAhimabAn-haimavata kSetrasyottarataH sImAkArI varSadharaH parvataH, malayaH parvatavizeSaH, mandaraHmeruH, mahendraH parvatavizeSaH, te iva sArAH pradhAnAH ityAdi 'rAyavaNNao' rAjavarNaka:rAjavarNanaparaH padasamUho'tra 'bhANiyabyo' bhaNitavyaH-vaktavyaH / ayaM ca--aupapAtika sUtrasya ekAdazasUtrato bodhyaH tadarthazca tatraiva matkRtapIyUSavarSiNI TIkAto'vagantavya iti / __ atha vidyAdharazreNidvayavAstavya manujAnAmAkArabhAvapratyavatAraM pRcchati--vijjAharaseDhINaM bhaMte ! maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte vidyAdharazreNyoH bhadanta manujAnA-mAnavAnAM kIdRzakaH kIdRzaH AkArabhAvapratyavatAraH-svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH prajJaptaH kathitaH ? iti pRSTo bhagavAnAha-'goyamA! te NaM maNuA bahusaMghayaNA' he gautama ! te vidyAdharazreNi vAstavyaH khalu manujAH--manuSyA bahusaMhananAH- bahUni vajraRSabhanArAuttara dizA meM somAkArI mahAhimavAn parvata, evaM malaya parvata meruparvata aura mahendra parvata ke jaise pradhAna haiM ina rAjAoM kA aura vizeSa varNana dekhanA ho to aupapAtika sUtra ke 11 veM sUtra kI TokA dekhanI cAhiye, vahAM para vistAra ke sAtha yaha varNana karane meM AyA hai| ___aba sUtrakAra vidyAdharazreNiya ke nivAsI janoM ke AkAra bhAva pratyavatAra ko prakaTa karane ke liye praznottara ke rUpa meM use spaSTa karate hai-"vijjAhara seDhoNaM bhaMte ! maNuyANaM ke risae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte' he bhadanta ! vidyAdhara zreNidvaya meM rahenevAle manuSyoMkA AkAra bhAva pratyavatAra-svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-"goyamA ! teNaM maNujA bahusaMghayaNA, bahusaMThANA, bahu uccatta pajjavA bahu upajjavA jAva savva dukkhANa maMtaM kareMti" he gautama ! vidyAdhara zreNi dvaya nivAsI manuSyoM kA svarUpa isa prakAra se kahA gayA hai-ve vajra RSabha nArAca Adi saMhanana vAle hote haiM, samacaturastra Adi saMsthAna nagaramAM vidyAdhara rAjA rahe che. A badhA rAjAe haimavata kSetranI uttara dizAmAM sImA kArI mahADimavAn parvata temaja malaya parvata merU parvata ane mahendra parvatanA jevA pradhAna che. A rAjAo viSe jANavuM hoya te aupapAtika sUtranA 11 mA sUtranI TIkA jevI joIe. tyAM vistArapUrvaka A viSe varNana karavAmAM AvyuM che. have sUtrakAra vidyAdhara zreNidrayanA nivAsIjananA AkArabhAva pratyavatAra-viSe spaSTatA karavA mATe praznottara rUpamAM potAnuM kathana A rIte prakaTa kare che ke - "vijjAhAra seDhINaM bhaMte ! maNuyANa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte " hai bhadata ! vidyAdha zreNiyamAM rahenArA mANasenA AkAra bhAvapratyavatAra-svarUpa-kevuM kahevAmAM bhAva cha ? ya samA prabhu che , "goyamA ! teNaM maNuyA bahusaMdhayaNA bahusaM ThANA bahuuccattapajjavA bahu AupajjavA jAva savva dukkhANa maMtaM kareMti' he gautama ! vidyAdhara zreNidvaya nivAsI manuSyanuM svarUpa evuM kahevAmAM AveluM che. samacaturasa Adi
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 92 jambUdvIpapajJaptisUtre cAdoni saMhananAni-vapudIkaraNAsthinicayarUpANi yeSAM te tathA, 'bahusaMThANA' bahusaMsthAnA:-bahUni samacaturastrAdI ne saMsthAnAni-viziSTAvayavaracanArUpazarIrAkRtayo yeSAM te tathA, 'bahu uccattapajjavA' bahUccatvaparyavAH bahavaH nAnAvidhA uccattvasya zarIrocchuyasya paryavAH paJcadhanuzzatAdikA mAnavizeSA yeSAM te tathA, tathA 'bahu AupajjayA' bahvAyuH-paryavAH bahavaH AyuSaH pUrvakoTivarSazatAdikAH paryavA:-vizeSA yeSAM te tathA, 'jAva' yAvat-yAvatpadena "bahUni varSANi AyuH pAlayanti pAlayitvA apyeke nirayagAminaH apyeke tiryagAminaH, apaye ke manujagAminaH apyeke devagAminaH, apye ke sidhyanti mucyante parinirvAnti' ityeSAM padAnAM saGgraho bodhyaH, 'sabadukkhANayaMtaM kareM ti' sarvadukkhAnAmantaM kurvanti / eSAM vyAkhyA ekAdazasUtrato bodhyA ||suu013|| __mUlam-tAsi NaM vijjAharaseDhINaM bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo veyaDDhassa pavvayassa ubhao pAsi dasa joyaNAI uidaM uppaittA ettha NaM duve AbhiogaseDhIo paNNatAo pAINapaDINAyayAo udINadAhiNavitthiNNa o dasa dasa joyaNAI vikhaMbheNaM pavvaya vAle hote haiM, inake zarIra kI U~cAI pAMcasau dhanuSa Adi kI hotA hai, pUrva koTivarSaza ra Adi kI inako Ayu hotA hai yAvat pada ke anusAra ve itano bhAyu kA acchI taraha se pAlana karate hai-pAlana karake mRtyu ke avasara para mara kara unameM se kitaneka to narakagAmI hote haiM, kitaneka tiryaggatigAmI hote haiM, kitaneka manuSyagati gamo hote haiM aura kitane ka devagati gAmI hote haiN| kitaneka siddha-kRtakRtya ho jAte haiM kevalajJAna rUpI Aloka se lokAlauka ke jJAtA ho jAte haiM sarva karmoM se rahita ho jAte haiM, samasta karmakRtavikAra se rahita hue apane Apa meM samA jAte haiM zArIrika evaM mAnasika rUpa samasta klezoM kA nAza kara dete haiM-isa taraha avyAvAdha sukha ke ve bhoktA ho jAte hai| aisI hI vyakhyA isIke 11 veM sUtra meM kI jAcukI hai // 13 // saMsthAnavALA hoya che. emanA zarIranI uMcAI pAMcase dhanuSa vagere jeTalI hoya che. pUrva Ti varSazata mAhitI mAyu DAya che. 'yAvat 54thI se 2558 thAya cha / me| ATaluM Ayu cekasa bhogave che. Ayu bheLavIne mRtyu vakhate temAMthI keTalAka narakagAmI hoya che, keTalAka tiryam gatigAmI hoya che ane keTalAka manuSya gatigAmI hoya che ane keTalAka devagatigAmI hoya che. keTalAka siddha-kRtakRtya-thaI jAya che-kevaLajJAnarUpI AlokathI leAkAlakanA jJAtA thai jAya che. sarva kamethI rahita thaI jAya che. samastakarmakatavikArathI rahita thayelA teo svamAM ja samavahata thaI jAya che. zArIraka ane mAnasikarUpa samasta kalezene vinaSTa karI nAkhe che. A rIte avyAbAdha sukhanA teo sektA thaI jAya che evI ja vyAkhyA enA ja 11 mA sUtramAM pahelAM karavAmAM AvI che. 13
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 14 AbhiyogyazreNidvanirUpaNam samiyAo AyAmeNaM ubhao pAsiM dohi ya vaNasaMDehi saMparikkhi tAo vaNNao doNhavi, pavvayasamiyAo AyAmeNaM / AbhiogaseDhINaM bhaMte ! kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte ? goyamA bahu samaramaNijje bhUmibhoge paNNatte jova taNe he uvasobhie vaNNAI jAva taNANaM sahotti / tAsi NaM AbhiogasedINaM tattha tattha dese tahi tahiM bahave vANamaMtarA devA ya devIo ya AsayaMti saMryAta jAva phalavittivisesaM paccaNubbhavamANA viharati / tAsu NaM Abhi ogaseDhIsu sakkassa deviMdassa devaraNNo somajamavaruNavesabhaNakAiyANaM AbhiogANaM devANaM bahave bhavaNA paNNattA, te NaM bhavaNA bA he baTTA aMto cauraMsA vaNNao jAva accharagaNasaMghavikiNNA jAva paDirUvA / tattha NaM sakkassa deviMdassa devaraNNo somajamavaruNavesagaNakAiyA bahave AbhiogA devA mahiDDiyA mahajjuIyA jAva mahAsokkhA paliovamahiiyA parivasaMti / tAsi NaM AbhiogaseDhINaM bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo veyaDDhamsa pavyayassa ubhao pAseM paMca paMca joyaNAI uDdaM uppaittA. etthaNaM veyaDDhassa pavvayassa siharatale paNNatte pAINapaDiNAyae udINadAhiNavicchiNNe dasa joyaNAiM vikkhaMbheNaM pabbayasamage AyAmeNaM se NaM ikkoe paumavaraveiyoe ikkeNaM vaNasaMDeNaM sabao samaMtA saMparikkhitte, pamANaM vaNNao doNhaMpi / veyaDDhassa Na bhaMte ! pavvayassa siharatalassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte goyamA ! bahusaparamaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahAgAmae AliMga pukkharei vA jAva NoNAvihapaMcavaNNehiM maNIhiM uvasobhie jAva vAvIo pukkhariNIo jAva vANamaMtarA devA ya devIo ya AsaM yaMti jAva bhujamINA viharati / jaMbuddIve Na bhaMte ! dIve bhArahevAse veyaDdapavvae kai kUDA paNNattA ? goyamA ! Nava kUDA paNNattA, taM jahA-siddhoyayaNakaDe 1 dAhi
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 jambUdvIpaprajJaptisUtre gaDDhabharahakUDe 2 khaMDappavAyaguhAkUDe 3 maNibhadakUDe 4 veyaDDakUDe 5 puNNabhadakUDe 6 timisaguhAkUDe 7 uttaraDvabharahakUDe 8 vesamaNakUDe / / sU0 14 // chAyA- tayoH khalu vidyAdharazreNyoH bahusamara maNIyAd bhUmibhAgAd vaitAvyasya parvatasya ubhayoH pazciyoH daza yojanAni Urdhvamutpatya atra khalu dve AbhiyogyazreNyo prazapte prAcInapratIconA''yate udIcInadakSiNavistIrNe dazadaza yojanAni viSkambheNa parvata samike AyAmena ubhayoH pArzvayoH dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM ca vanakhaNDAbhyAM saMparikSipte varNako dvayoragi parvatasamakA AyAmena AbhiyogyazreNyo bhadanta kIdRzakaH AkArabhAva pratyavatAraH prajJaptaH gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH yAvat tRNairupazobhitaH varNA yAvat tRNAnAM zabda iti / tayoHkhalu abhiyogyazreNyAH tatra tatradeze tatra tatra bahavo vyantarA devAzca devyazca Asate zerate yAvat phalavRttivizeSaM pratyanubhavanto viharanti / tayoH khalu abhiyogya zreNyoH zakrasya devendrasya debarAjasya somayamavaruNavaizravaNa kAyikAnAmAbhiyogyAnAM devAnAM bahUni bhavanAni prajJaptAni / tAni khalu bhavanAni bahiH vRttAni antaHcaturasrANi varNakaH yAvat apsarogaNasaMvikIrNAni yAvat pratirUpANi / tatra khalu zakrasya devendrasya devarAja sya somayamavaruNavaizravaNakAyikA bahava AbhiyogyA devA mahaddhikA mahAtikA yAvata mahAsaukhyAH palyopasthitikAH parivanti / tayoH khalu AbhiyogyazreNyoH bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAt vaitADhyasya parvatasya zikharatala prajJaptam, prAcInapratIcInA''yatam udIcIna dakSiNavistIrNa daza yojanAni viSkambheNa parvatalamakam AyAmena / tat khalu ekayA padmavaravedikayA ekena vanakhaNDena sarvataH samantAt saMparikSiptam pramANaM varNakodvayorapi / vaitADhayasya khalu bhadanta ! parvatasya zivaratalasya kIdRzakaH AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH 1 gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa yathAnAmakaH AliGgapuSkara iti vA yAvat nAnAvidhapaJcavaNe : maNibhirUpazobhitaH, yAvat vApyaH puSkariNyaH yAvat vyantarA devAzca devyazca Asate yAvad bhujAnA viharanti, jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvIpe bhArate vaitADhayaparvate katikUTAni prajJaptAni gautama navakaTAni prajJaptAni tadyathA siddhAyatanakaTaM 1 dakSiNAddha bharatakUTa 2 khaNDaprapAtaguhAkaTa 3 maNibhadrakUTaM 4 baitADhayakUTaM 5 pUrNabhadrakUTa 6 tamisraguhAkUTam 7 uttarArddhabharatakUTam 8 baizravaNakUTam 9 |suu014|| TIkA--'tAsi NaM vijjAharaseDhINaM' ityAdi / athAtraiva vartamAnAbhiyogya zreNI nirUpayati 'tAsi // ' tayoH-pUrvoktayoH khalu 'vijjAharaseDhINaM bahusamarama "tAsiNaM vijjAhara seDhINaM bahusamaramaNijjAo" ityAdi / TIkArtha-una vidyAdhara zreNiyoM ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se vaitADhya parvata ke donoM pArva'tAsiNa vijjAharaseDhINa bahusamaramaNijjAoM' ityAdi ||suutr 14 // TIkArya-te vidyAdhara zreNIone bahumaramaNIya bhUmi mAgathI maitAdrava patanA bane pAna
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 14 AbhiyogyazreNidvayanirUpaNam NijjAgo bhUmibhAgAo veyaDDhassa pavvayassa' vidyAdharazreNyoH bahusamaramaNIyAt , bhUmibhAgAt vaitAvyasya parvatasya 'ubhao' ubhayoH-dvayoH 'pAsiM' pArzvayoH 'dasajoyaNAI' daza yojanAni 'uDDhaM' Urdhvam-upari 'uppaittA' utpatya gatvA 'etthaNa duve abhi oga seDhIo' atra iha dve AbhiyogyazreNyau A samantAt Abhimukhyena yujyante preSyakarmaNi vyApAryanta ityAbhiyogyAH zakra lokapAlAnAM kiGkarA vyantaravizeSAH teSAM zreNyau AvAsapaGktI 'paNNattAo' prajJapte- kathite te ca, kIdRzyau ! iti jijJAsAyAmAha 'pAINapaDINayayAo' prAcIna pratIcInA''yate pUrvapazcimayordizorAyate dIrdhe 'udINadAhiNavitthiNNAo' udIcIna dakSiNa vistIrNe uttaradakSiNadizovistIrNe vistArayukte, 'dasa dasa joyaNAI vikhaMbheNaM' daza daza yojanAni viSkambheNa-vistAreNa, 'pavvayasamiyAo' parvatasamike parvatatulye 'AyAmeNaM' AyAmena darpaNa, tathA 'ubhao' ubhayo:-dvayoH 'pAsiM' pArzvayoH 'dohiM' dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM dvAbhyAM ca 'vaNa saMDehiM saMparikkhittAo' vanaSaNDAbhyAM saMparikSipte pariveSTite / 'vaNNao' varNakaHvarNanaparo vAkyasamUho 'doNhavi' dvayorapi dvayoriti jAtyApekSayA proktaM, tena dvayoH padmavaravedikayoH dvayorvanaSaNDayoriticatuNI pUrvavad bodhyaH / tathA-catvAro'pyete padmavaravedikAvanapaNDA 'AyAmeNaM' AyAmena-dairyeNa 'pavvayasamiyAo' parvatasamakAH parvatanulyA bodhyA iti / bhAgoM meM daza daza yojana Upara jAkara do abhiyogya zreNiyAM kahI gaI hai zaka evaM lokapAloM ke kiGkarabhUta jo vyantara devavizeSa hai unakI ye nivAsa bhUna zreNiyAM haiM "prAcIna pratIcInAyate ye donoM pUrvapazcima meM lambI hai "udIcInadakSiNavistIrNe" uttara dizA aura dakSiNadizA meM coDI hai inakA vistAra daza daza yojana kA hai "parvata samike" tathA parvata kI lambAI ke barAbara inako lambAI hai| tathA ye apane dono pArzvabhAga meM do padmavara vedikAoM se evaM do vanaSaNDoM se pariveSTita haiN| isa 4 padmavaravedikAe~ aura cAra vanaskhaNDa inake donoM pArzvabhAgoM kI ora haiM / ye cAroM padmavaravedikAe~ aura vanaSaNDa lambAI meM parvata ke tulya haiM / "AbhiogaseDhINaM" he bhadanta ! ina Abhiyoga zreNiyoM kA AkArabhAva bhAgamAM daza daza ejana upara jaIne e abhigya zreNIo che. zaka ane lepanA kiMkarabhuut vyatara va vizeSa cha, tamanI nivAsI zreNImA cha. "prAcInapratIcInAyatA' yA manna pUrva pazcimamA aisii cha "udIcInadakSiNa vistIrNA utta2 hizabhane hakSiNa dizAmA cha.sanA piratAra iza-za yArAnAthe "parvata samike" tbh| 5 tana ans jeTalI emanI laMbAI che. tathA e o ane pAzva bhAgamAM be padvavara vedikA mAthI temaja be vanaSathI pariSTita che. e ja padmavadikAo ane cAra vanakhaMDa emanI baMne bAjue cha. se yAre paaye| mana panapanI patatulya che. "abhiogaseDhINaM" he bhadata ! A abhiga zreNiene AkArabhAvapratyavatAra (svarUpa) kevo che ? enA
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprAptisUtra abhiyogya zreNidvayasyAkArabhAvapratyavatAraM pRcchati 'AbhiogaseDhINaM' ityAdi / 'AbhiogaseDhINaM bhaMte ! kerisae AyA bhAva paDoyAre paNNatte' he bhadanta abhiyoga zreNyAH kIdRzakaH kIdRzaH AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH : bhagavAgAha - 'goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' he gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH 'jAva taNehiM uvasobhie' yAvat tRNairupazobhito 'vaNNAI jAva taNANaM sadotti' varNA yAvatRNAnAM zabda iti / atra yAvatpadasaMgrAhyaH padasamUho rAjapraznIyasUtrasya paJcadazasUtrAdArabhya ekonaviMzatitamasUtrato bodhyaH / artho'pi tatraivamatkRta subodhino ararasata iti / 'tAsi NaM' tayoH pUrvoktayoH khalu 'abhiogaseDhINaM' AbhiyogyazreNyoH 'tattha tattha' tatra tatra tasmiMstasmin 'dese' deze bhAge, 'tahi tarhi ' tatra tatra tattadezasyAvAntaradeze 'bahave vANamaMtarA' bahavo vyantarAH devavizeSAH devA ya devIo ya Asati' devAzca devyazva Asate - yathAsukhaM sAmAnyatastiSThanti, 'saMyaMti' zerate sarvathA kA prasAraNena vartante na tu nidrAnti devAnAM nidrAyA abhAvAt 'jAva' yAva pratyavatAra-svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'bahu samaramaNIo bhUmibhAgo paNNatto" he gautama ! ina donoM zreNiyoM kA bhUmibhAga bahusama hai aura isIse vaha bahuta hI ramaNIya kahA gayA hai. kyoMki vaha tRNoM se aura maNiyoM se upazobhita hai. ye tRNa maNiyAM vahAM kRtrima bhI haiM aura akRtrima bhI hai / yahAM yAvatpada se saMgrAhya pada samUha rAjapraznIya sUtrake 15veM sUtra se lekara 19 taka ke sUtra se jAna lenA cAhiye; unakA artha hamane usakI bodhinI TIkA meM spaSTa kara likha diyA hai| vahAM unake varNoM kA aura unake zabdoM kA bho sadbhAva prakaTa kiyA hai / "tAsiNaM AbhiogaseDhINaM tattha tattha dese tarhi bahave vANamaMta devA ya devIo AsayaMti, saMyaMti, jAva phalavittivisesaM pacvaNubbhavamANA viharaMti" ina pUrvokta AbhiyogyazreNiyoM ke una 2 sthAnoM para aneka vAnavyantara deva aura deviyAM yathAsukha uThatI baiThatI rahatI haiM, zarIra ko pasAra kara ArAma karatI rahatI haiM, 96 vAma prabhu uDe che "bahusamaramaNIo bhUmibhAgo paNNatto" he gautama! me manne shrenniiene bhUmibhAga bahu sama che ane ethI ja te mahuja ramaNIya che kemake te tRNAthI ane mahuethI upaze bhata che. e tRNu maNie tyAM kRtrima paNa che ane akRtrima paNa che, gahI' "yAvat" padmazrI saMgrAhya yaha sabhU rAma anIya sUtramA 15 mA sUtrathI 18 mAM sUtra sudhI jANavA joie. A zradhA pasamUhAnI vyAkhyA tenI sueAdhinI TIkAmAM spaSTa karI che. tyAM temanAve temana raaho| sahabhAva azvAmAM Ave che. "tAsiNaM abhi ogaseDhINaM tattha tattha dese tarhi tarhi vahave vANamaMtarA devA ya devIo AsayaMti, sayaMti jAva phalavittivisesaM paJcaNugbhavamANA viharaMti" | pUrvokta mAliyogya zreNImAnA sthAneApara aneka vAna vyatara devA devIe sukhapUrvaka uThatA-besatA rahe che, zarIrane pata karIne ArAma karatA rahe che, nidrAdhIna thatA rahe che. kemake devAne nidrA AvatI nathI,
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 14 AbhiyogyazreNidvayanirUpaNam tpadena -"tiSThanti, niSIdanti, tvagvatayanti, ramante, lalanti, krIDanti, kIrtayanti, mohanti, purApurANAnAM sucIrNAnAM suparIkrAntAnAM zubhAnAM kRtAnAM kalyANAnAM karmaNAM kalyANam" iti saMgrAhyam / tatra tiSThanti UrdhAvasthAnena vidyante, niSIdanti-upavizanti, tvagvatayanti tvakparivartanaM pArzvaparivartanaM kurvanti ramante ratimAbadhnanti, lalanti vilasanti krIDanti krIDAM kurvanti kIrtayanti varNayanti, mohanti viSayaM sevante tathA purA prAgve upArjitAnAM purANAnAM cirantanAnAM sucIrNAnAM suvidhikRtAnAM suparAkrAntAnAM zobhanaparAkramasampAditAnAm ata eva zumAnAM zubhaphalAnAM kRtAnAM kalyANAnAM bAstavikakalyANaphalAnAM karmaNAM dAnazIlAdInAM kalyANam ekAntasukhAvaha 'phalavittivisesaM' phalavRttivizeSa phalavipAkaM 'paccaNubhavamANA' pratyanubhavantaH ekaikazo'nubhavaviSayaM kurvantaH santo 'viharaMti' viharanti tiSThanti / _ 'tAsu NaM' tayoH pUrvoktayoH khalu 'AbhiogaseDhIsu sakassa deviMdassa devaraNo somamavarUNavesamaNakAiyANaM' AbhiyogyazreNyoH zakrasya devendrasya devarAjasya soma - nidrA nahIM letI haiM, kyoMki devoM ke nidA kA abhAva hotA hai / yahAM yAvatpadase "tiSThanti niSIdanti, tvagvatayanti, ramante, lalanti, kroDanti, kortayanti mohanti, purApurANAnAM sucI rNAnAM suparAkrAntAnAM zubhAnAM kRtAnAM kalyANAnAM karmaNAM kalyANam" isa pATha kA saMgraha huA hai. isa..pATha ke anusAra ve vAnavyantara deva aura deviyAM una2 sthAnoM meM khar3I bhI rahatI haiM, baiThI bhI rahatI haiM, karabaTe bhI badalatI haiM, viSaya sevana bhI karatI haiM, vilAsa. yukta ceSTAe~ bhI karatI haiM. bhinna2 prakAra kI krIDAe~ bhI karatI haiM, gAnA bajAnA nRtya karanA Adi kriyAe~ bhI karatI hai, deviyAM eka dUsare devoM ko aura deviyoM ko vahAM rijhAte rahate haiM; ityodi rUpa se ve vahAM para apane suvidhipUrvaka kiye gaye pUrvake dAnAdirUpa zubha karmoM ke zubha phalavizeSa bhogA karate haiM / "tAsuNaM AbhibhogaseDhosu sakkassa deviMdassa devaraNNo somajamavaruNavesamaNa kAiyANaM AbhiogANaM devANaM vahave bhavaNA paNNattA'' una donoM mahI yAvat pahathI "tiSThanti, niSIdanti, tvag vartayanti, ramante, lalanti, krIDanti kIrtayanti, mohanti, purApurANAnAM sucIrNAnAM, suparAkrAntAnAM,zubhAnAM, kRtAnAM kalyANAnAM karmaNAM kalyANama' mA pAnI saDathaye cha. mA 416 bhurA ta pAnavyata2 hava bhane devI e tattata pradezamAM UbhA rahe che, bese che, pArzva parivartana kare che, viSaya sevana kare che, vilAsa yukta ceSTAo kare che, bhinna bhinna prakAranI krIDAo kare che, gAvuM, vagADavuM nRtya karavuM vagere vividha kriyAo karatA rahe che. devIe bIjA dene ane deve bIjI devIone rijhavatA rahe che. ItyAdi rUpamAM teo tyAM potapotAnI suvidhAthI pUrvakata hAnAhizubha nA zuma 3vishessn| yaso 42t| 2 che. "tAsuNaM AbhiogaseDhIsu sakkassa deviMdassa devaraNNo somajaprabaruNavesamaNakAiANaM AbhiogANaM devANaM bahave bhavaNA paNNattA' tethe| mannamaliyAzya zreNImA devendra 120 zanA-2 pUEnvi
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 98 jambUdvIpaprajJaptisUtre yamavaruNavaizravaNakAyikAnAM tatra somaH pUrvadikpAla: yamo dakSiNa dikpAlaH, varuNaH pazcimadikpAlaH, vaizravaNaH uttaradikpAlaH teSAM kAyaH samUhaH svAmitvena yeSAM te tathAbhUtAstepAm 'AbhibhogANaM' AbhiyogyAnAm AjJAkAriNAM 'devANaM bahave bhavaNA paNNattA' devAnAm anekAni bhavanAni prajJaptAni 'teNaM bhavaNA bAhiM baTTA' tAni khalu bhavanAni bahirvattAni bahirvatu lAkArANi 'aMto cauraMsA' antaH abhyantare caturasrANi catuSkoNAni atra 'vaNNao' varNakaH bhavanavarNanapara padasamUho vaktavyaH sa ca kiM paryanta ityAha 'jAva accharagaNasaMghavikiNNA' yAvadapsarogaNasaGga vikIrNAni-aAsarogaNasaGghavikIrNAni apsarogaNasamUhavyAptAni iti paryantaH tato'pi kimavadhiriti jijJA sAyAmAha 'jAva paDirUvA' yAvat pratirUpANi / pratirUpANi iti paryanto varNako bodhya iti paryavasitam / tathA ca sarvapadAni yAvatpadasaMgRhItAnyevam adhaH puSkarakaNikAsaMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi prAkArAhAlaka kapATatoraNapratidvAradezabhAgAni yaMtrazatadhnImuzalamuzuNDIparivAritAni ayodhyAni sadA jayAni sadA ajeyAni sadA guptAni aSTacatvAriMzatkoSTharacitAni aSTacatvAAbhiyogya zreNiyoM meM devendra devarAja zaka ke jo pUrva dizA ke dikpAla soma hai , dakSiNa dizA ke dikpAla jo yama hai , pazcima dizA ke dikpAla jo varuNa hai aura uttara dizA ke dikpAla jo vaizravaNa hai jo ki indra ke AjJAkArI hai unake aneka bhavana kahe gaye hai| "teNaM bhavaNA bAhiM vA, 'ato cauraMsA, vaNNao jAva accharagaNasaMvi kiNNA jAva paDirUvA" ve bhavana bAhara meM to gola hai, aura bhotara meM caturasra-caukora hai| yahAM bhavanoM ke varNana karane vAlA pATha "ye apsarAoM ke samha se vyApta hai aura yAvatprAsAdIya Adi vizeSaNoM vAle hai" yahAM taka kA yahAM gRhIta huA hai. vaha pATha jAnakArI ke lie yahAM prakaTa kiyA jAtA hai- " adhaH puSkarakarNikAsaMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntaravipulagaMbhIrakhAtapArakhANi, prAkAra TAcyakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni, yaMtrazataghnI muzalamuzuNDIparivAritAni, ayodhyAni, sadA jayAni sadA ajeyAni, sadA guptAni, dipAla sema che. dakSiNa dizAnA dipha pAla yamanA pazcima dizAnA dikapAla varuNanA ane uttara dizAnA dikapAla vaizra Nana -je adranA AjJa kArI che-temanA aneka bhavana kahevAya cha. "teNa bhavaNA bAhiM vaTTA, aMto ca uraMsA, vaNNao jAva accharagaNasaMghavikiNNA jAva paDirUvA" ta sapane mAge ma 2thA yaturana yAmA-che. hI bhavanAnA vaNa. saMbaMdhI e A asara ja nA ramUhathI vyApta che ane yuvA sAdIya Adi vizebhaNethI yukta ne "ahIM su ne pATha gRta thayela che te pATha jANavA mATe ahIM prakaTa karavAmAM mAvale. "adhaH puSkarakaNi saMsthAnasaMsthitAni utkIrNAntavipula gabhIrakhAtapari khANi, prAkArATTAlayakapATatAraNa pratidvAradezabhAgAni yantrazanImuzala muzuNDI parivA. ritAni, ayAdhyAni, sadaH jayAni sadA ajeyAna, sadA guptAni, aSTacatvArizat koSTha
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 14 AbhiyogyazreNidvayanirUpaNam riMzatkRtavanamAlAni kSemANi zivAni kiGkarAmaradaNDoparakSitAni lAyitollAyitamahitAni gozIrSasarasaraktacandanadadara (pracura) datta paJcAGgulitalAni upacitacandanakalazAni candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni AsaktosaktavipulavRttavyAghAritamAlyadAmakalApAni paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapujopacArakalitAni kAlAgurupravarakundurUSkaturuSkadhUpadahyamAnasurabhimaghamaghAyamAna gandhoddhtAbhirAmANi sugandhavaragandhitAni gandhavartIbhUtAni (apsarogaNasaGgha-kIrNAni) divyatruTitazabdasaMpranAditAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni laSTAni ghRSTAni mRSTAni nIrajAMsi nirmalAni niSpaGkAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi samarIcikAni sodyotAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi (pratirUpANi) iti / ___ etadvyAkhyA-adhaH puSkarakarNikAsaMsthAna saMsthitAni adhaH puSkarakarNikA-adhomukhakamalabIjakozastasyA yat saMsthAnam-AkArastena saMsthitAni adhomukhapadmabIjakozAkArANi tathA-utkIrNAntaravipulagambhIrakhAtaparikhANi utkIrNamivo aSTacatvAriMzat koSTharacitAni, aSTacatvArizatkRtavanamAlAni, kSemANi, zivAni, kiGkarAmaradaNDoparakSitAni, lAyitollAyitamahitAni, gozIrSasarasaraktacandana dardara (pracura) datta paJcA gulitalAni upacitacandanakalazAni, candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni, AsaktotsaktavipulavRttavyAghAritamAlyadAmakalApAni, paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapujopacArakalitAni, kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpadahyamAna surabhimaghamaghAyamAnagandhodhUtAbhirAmANi, sugandhavaragandhitAni, gaMdhavartibhUtAni, (apsarogaNasaMghakIrNani,) divyatruTita zabdasaMpranAditAni sarvaratnamayAni, acchAni, lakSNAni, laSTAni; ghRSTAni, mRSTAni, nIrajAMsi, nirmalAni, niSpakAni, niSkaMkaTacchAyAni sapramANi, samarIcikAni sodyotAni, prAsAdIyAni, darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi / isa pATha ke padoM ko vyAkhyA isa prakAra se hai-nocA mukha karake rakhI gaI kamalakarNikA kA jaisA AkAra hotA hai. vaisA AkAra ina bhavanoM kA hai inakI jo khAta-Upara racitAni, apTacatvAriMzatkRtavanamAlAni kSemANi, zivAni, kiGkarAmaradaNDoparakSitAni, lAyitollAyitamahitAni, gozIrSasarasaraktacandanadadara (pracura dattapaU bAgulitalAni, upacitacandanakalazAni, candanaghaTasukRtatoraNapratidvAra dezabhAgAni, AsaktosaktavipulavRttavyAghArita mAlyadAmakalApAni, paJcavarNasarasa surabhi muktapuSpapuJjopacArakalitAni, kAlAgurupravarakundaruSka turuSka dhUpa dahyamAnasurabhimaghamadhAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi, sugandha vara gandhitAni, gaMdhavabhUtAni, (apsarogaNasaMghakIrNAgi) divyatruTita zabdasaMpranAditAni sarvaratnamayAni, acchAni lakSNAni, laSTAni, dhRSTAni, mRSTAti, nIrajAMsi nirmalAni, niSpakAni niSkaMkaTacchAyAni 'saprabhANi, samarIcikAni, sodyotAni, prAsAdIyAni' darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi' mA pAuna yonI vyAyAmA prabhAva cha. nata
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 jambUdvIpaprajJaptisUtre skIrNam-suvyaktam tAdRzamantaram-abhyantaraM yAsAM tAdRzyaH vipulAH bahavaH gambhIrAH alabdhatalAH khAtaparikhAH khAtAni uparyadhaH samAni parikhAH upari vizAlA adhaH saGkucitAzca yeSAM tAni prAkArATTAlakakapATatoraNapratidvAradezabhAgAni-prAkAraH 'korTa' iti bhASAprasiddhaH, aTTAlaka :-'aTArI' bhASAprasiddhaH, tathA pratidvAra dezabhAge kapATaM toraNaM ca yeSAM tAni tathA / 'pratidvAradezabhAga' zabdasya paranipAta ApatvAt tathA-yantra zatadhnI muzalapuzuNDI parivAritAni-yantrANi jalAdi yantrANi zataghnyaHpuruSazataghAtakAstravizeSAH 'topa' iti bhASA prasiddhAH muzalAni-prasiddhAni muzuNDayaH zastravizeSAH etaiH parivAritAni-rakSaNAya pariveSTitAni, ataeva ayodhyAni - yodhumazakyAni sadA sarvasmin kAle jayAni-jayantIti jayAni zatra jayakArakA Ni, tathA zatrubhiH sadA ajeyAni-jetumayogyAni sadA guptANi-rakSitAni aSTacatvAriMzakoSTaracitAni-racitAni-kRtAni aSTacatvAriMzatakoSTAni yatra tAni tathA, racitazabdasya prAkRtatvAtparanipAtaH / aSTacatvAriMzatkRtamAlani aSTa catvAriMzata-aSTacatvAriMzaDredabhinnavicchittiyuktA vanamAlAH kRtAH-sthApitAH yeSu tAni tathA, kSemANi -para aura nIce samAna AkRti vAlI khAI hai usakA evaM Upara meM vizAla aura nIce bhAga meM saMkucita jo parikhA hai usakA bhItarI antara bilakula suvyakta hai tathA ye dono hI vipula gaMbhIra hai - alabdha tala vAlI hai, pratyeka bhavana ke sAtha koTa hai, aTArI hai tathA inake pratyeka dvAra meM kapATa lage hue hai, hara eka bhavana meM eka sAtha so puruSo ko mAra DAleM aisI aneka zatagdhiyA~-astravizeSa jise topa kahA jAtA hai haiM, aneka muzala hai aneka muzuNDiyAM hai-isa nAma ke hathiyAra vizeSa hai ina saba hathiyAroM se ve makAna pariveSTita hai ataeva koI bhI ina para AkramaNa nahIM kara sakatA hai / isIse ye sadA ajeya hai aura svayaM meM ye sadA zatruoM ko jItane vAle hai aura surakSita hai pratyeka bhavana meM 48-48 koThe bane hue hai evaM "aSTa catvAri" 48-48 vanamAlAeM rakhI huI hai / mukha kamalakarNikAne je AkAra hoya che te AkAra ahIMnA bhavanano che. emanI ja khAta-upara ane nIce samAna AkRtivALI khAI che-teno tathA uparanI tarapha vizALa ane nIcenA bhAgamAM saMkucita je parikhA che tenuM bhItarI antara ekadama suspaSTa che temaja e e bane vipula gaMbhIra che. alabdha talavALI che. dareka bhavananI sAthe koTa che, aTArI che. temaja emanA pratyeka dvAramAM kapATa lAgelA che. dareka bhavanamAM e kI sAthe se pa2 ne ekI sAthe mArI nAkhe evI aneka zatadanIe-tapa-che, aneka muzale che, aneka masarUDI che, musaNI eka vizeSa prakAranuM hathiyAra hoya che, A sarva hathiyArothI te bhavano pariveSThita che. ethI temanI upara ke AkramaNa karI zake nahIM. ethI ja e bhavane sadA ajeya rahe che. ane svayameva A bhavane zatruone jItanArA che. ane surakSita che. pratye: bhavanamA 48-48 mI mane cha. awr "aTacatvAri" 48-48 vnmaapaaye|
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 14 AbhiyogyazreNidvayanirUpaNam cakrabhayarahitAni, punaH zivAni-svacakrabhayarahitAni tathA kiGkarAmaradaNDoparakSitAni daNDa hastai bhRtyadevaiH saMrakSitAni, lAyitollAyitamahitAni-lepopalepapariSkRtAni, gozI pasarasaraktacandanadardaradattapazcAGgulitalAni-gozIrSa candanavizeSaH, sarasaM-rasasahitaM prazastaM yada raktacandanaM cetyubhAbhyAM dardaraM-pracuraM yathA syAttathA dattAni-nyastAni paJcAMgulitalAni yeSu tAni tathA, / upacitacandanakalazAni-upacitAH-sthApitAH candana kalazA yeSu tathA, candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAni candanaghaTAH candanacarcitakalazAH, sukRtatoraNAni -suSTu racitatoraNAni ca pratidvAradezabhAgeSu yeSAM tAni tathA / AsakotsA vipulavRttavyAdhArita mAlyadAmakalApAni AsaktaH bhUmau lagna utsataH-upari lagnazca vilaH vistIrNaH vRtA-vartulaH vyAdhAritaH-pralambita: mAlyadAmakalApaH-puSpamAlA-samUho yeSu tAni tathA, paJcavarNasarasasurabhimuktapuSpapurajopacArakalitAni paJcavarNAnAM sarasAnAM surabhINAM-sugandhInAM puSpANAM yaH pujaH-samUhaH tasya ya upacAraH yatra tatra sthApanam tena kalitAni-yuktAni tathA kAlAguru pravaraku. para cakra kA yahAM bhaya nahIM hai "zivAni" tathA sva cakra ke bhaya se ye rahita hai / jinake hAtho meM daNDa hai aise kiMkarabhUta devoM se ye saMrakSita bane hue hai / "lAyitollAyita mahitAni" gomayAdi ke lepa se ye pariSkRta hai "gozIrSa sarasaraktacaMdanadardaradatta paJcAMgulitalAni"" gozIrSa candana aura sarasa rakta candana ke adhika se adhika mAtrA meM inameM hAthe lage hue hai / jagaha jagaH inameM candana ke bane hue kalaza rakhe hue hai| hara eka bhavana ke hara eka dvAra para candana kalazoM dvArA kiye gae toraNa bane hue hai "Asaktosakta vipulavRttavyAdhAritamAlyadAmakalApAni" inameM jo puSpamAlAoM kA samUha hai vaha Upara se lakara bhUmi taka lagA huA hai-aisA vistIrNa hai, tathA-vRtta-gola AkAra vAlA hai aura laTakatA huA haiM 'paJcavarNasarasa." ina bhavano meM yatra-tatra sarasa paMcavarNopeta evaM sugaMdhita puSpoM kA samUha vikharA huA rahatA hai "kAlAguru" jalate hue kAlAguru kI, gAvalI cha. 125nI hI thI. "zivAni', temana vayanA nayathA rahita cha. manA DAyAmA cha / bhUtadevAdhAma saMrakSita thayeche, "lAyitollAyitamahitAni" gomayAdinA panadhI yo bhavana zita. "gozIrSasarasaraktacaMdanadardaradatta paJcAMgulitalAni" zayana mare sara 265 nA ma4i prgaaddhvepAdinA e bhavanamAM hAthanA thApAe lAgelA che. thAna sthAna para caMdana nirmita kalaze e bhavanomAM mUkelA che. dareka bhavananA dareka dvAra para candana kalaze nA toraNe banelA che. "Asaktotsatavipulamatta vyAdhAritamAlyadAmakalApAni" bhavanAmAre 505maataaenA samUhe che te uparathI bhUmisudhI pahoMcelA che-vistIrNa che. temaja vRtta-gaLa AkAra pANA cha. mana baTatA cha. "paJcavarNasarasa." se sapanAmA yatratatra sarasa payavItabhA sugadhita ponA sabhU vizrI zyelA 2 che. "kAlAguru0" raled stal
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 jambUdvIpaprajJaptisUtre nduruSkaturuSkadhUpadahyamAnasurabhimaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmANi-kAlAguruH- kRSNAguruH pravaraH-prazastataro yaH gandhadravyavizeSaH, turuSkA-yAvano dhRpaH 'lohavAn' iti bhASA prasiddhaH, dhapa:-dazAGgadhRpazca, eteSAM dahyamAnAnAM yaH surabhi:-manojJaH maghamaghAyamAnaH -prasaran gandhaH sa eva uddhRtaH, vAyunA prasRtastena, abhirAmANi-ramaNIyAni tathA-sugandhavaragandhitAni-sugandheSu-zobhanagandheSu yo varaH uttamo gandhaH sa saJjAto'treti tathA uttamagandhayuktAni, ata eva gandhavartibhUtAni-gandhaguTikAsadRzAni, tathA apsarogaNasakIrNAni-apsarogaNAnAM saGgena samudAyena kIrNAni-vyAptAni tathA- divyatruTita zabdasampranAditAni-divyAnAM truTitAnAM-vAdhAnAM yaH zabdastena sampranAditAni-zabdayuktAni sarvaratnamayAni-sarvAtmanA ratnamayAni acchAdipratirUpaparyantapadavyAkhyA pUrvavat / 'tattha NaM sakkassa deviMdassa devaraNo somajamavaruNavesamaNakAiyA bahaveAbhiogA devA parivasaMti' tatra-teSu pUrvokteSu bhavaneSu khalu zakrasya devendrasya devarAjasya somayamavaruNavaizravaNakAyikA bahava AbhiyogyAH -kiGkarAH devAH parivasantIti prazastatara kundaruSkagandhadravya vizeSa kI lomAna kI aura dazAGgadhUpa kI manojJa gandha-vAsa se jo ki vAyu ke dvArA idhara udhara phailAI gaI hai ye bhavana bana hI adhika ramaNIya bane hue hai tathA zobhanagandha vAle dravyoM kI gandha se bhI uttama gandha ko mahaka inameM sadA bharI rahatI hai ata eva ye aise jJAta hote hai ki mAno ye gaMdha ko guTikArUpa ho hai / ina bhavano meM sadA apsarAoM kA samudAya idhara se udhara phiratA rahatA hai| yahAM para divya vAjoM kA nAda hotA rahatA hai ataeva usase ye sadA vAcAlita se bane rahate hai / ye sarvAtmanA ratnamaya hai tathA accha se lekara pratirUpa taka ke jitane bhI vizeSaNa pada hai-unase ye yukta hai ina accha Adi padoM kI vyAkhyA pahale yathAsthAna kI jA cukI hai ina pUrvokta bhavanoM meM devendra devarAja zaka ke soma, yama, varuNa aura vaizravaNa jAti ke aneka kiMkara bhUta deva rahate hai / ye deva vipula bhavana evaM parivArAdirUpa samRddhi gurunI prazastitara kundaruSkagandha dravya vizeSanI, lebAnanI ane dazAMgadhrapanI mAga ahIMnA bhavanAmAM sarvatra vyApta che tethI e bhavane khUbaja ramaNIya thaI gayA che. temaja zebhana gandhavALA draSyanI gabdha karatAM paNa uttama gadhanI mahekathI sarvadA e bhavana mahe katA rahe che. ethI e evA lAge che ke mAne e gadhanI guTikA rUpa ja che. e bhavanamAM asarAonA samudAye AmathI tema haratA-pharatAja rahe che. ahIM divya vAjAone nAda thatuM rahe che. ethI e mukharita rahe che. e samayanA 2namaya che temaja achathI mAMDIne pratirU5 sudhInA jeTalA vizeSaNa pade che temanAthI e yukta che. A accha vagere padonI vyAkhyA pahelA yathAsthAna karavAmAM AvI che. A pUrvokta bhavanamAM devendra devarAja zakanA soma, yama, varuNa ane vaizravaNu jAtinA aneka kiMkara bhUta de rahe che. e de vipula
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 14 AbhiyogyazroNidvayanirUpaNam pareNAnvayaH, teca kIdRzAH ? iti jijJAsAyAmAha-'mahiDhiyA' mahaddhikAH vipula bhavanaparivAra-lakSaNasamRddhiyuktAH 'mahajjuIyA mahAdyutikAH zarIrAbharaNobhayasambandhibRhatprakAzasampannaH 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'mahAbalAH mahAyazasaH, etadubhayapada saMgraho bodhyaH, tathA 'mahAsokkhA paliovamaTTiiyA' mahAsukhAH palyopamasthitikAH eteSAM mahAbalAdonAM padAnAM vyAkhyA'STamasUtrato vijayadvArAdhiSThAtRvijayadevavarNanaprakaraNAdavaseyA / 'tAsiNaM' tayoH- pUrvoktayoH khalu AbhiogaseDhINaM bahusamaramaNijjAo bhUbhibhAgao veyaiDhassa pavvayassa ubho pAsiM' AbhiyogyazreNyaHo bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAt vaitAvyasya parvatasya ubhayoH-dvayoH pArzvayoH 'paMca paMca joyaNAI uDDhaM uppaittA, paJca pazca yojanAni Urdhvamutpatya-gatvA 'etthaNaM veyaDDhassa pacayassasiharataNe paNNatte' atra-iha khalu vaitAvyasya parvatasya zikharatalaM prajJaptam, tacca kIdRzam ? iti jijJAsAyAmAha-prAcInapratIcInAyatamityAdi / tatra 'pAINa paDINAyae' prAcInapratIcInAyataM pUrva pazcimayordizorAyataM-dIrgham 'udINa dAhiNa vicchiNNe' udIcInadakSiNavistIrNe 'dasajoyaNAI vikkhabheNa' dazayojanAni viSkambheNa-vistAreNa 'pavvayasamage' parvatasamakam-parvatasamAnam 'AyAmeNaM' AyAmena- dairyeNa / 'seNaM' tat zikharatalaM khalu 'ikkAe' ekayA 'paumavaraveiyAe' yukta hai zarIra kI evaM AbharaNa kI vRhat kAnti se sampanna hai. yAvatpada ke anusAra ye mahAbaliSTha hai, mahAyazasvI hai tathA mahAsukha saMmpanna hai, aura eka palyopama kI sthiti vAle hai / mahAbala Adi padoM kI vyAkhyA aSTamasUtra se kI jisameM vijaya dvAra ke adhipati vijaya deva kA varNana prakaraNa hai jAna lenI cAhie / ina donoM Abhiyogya zreNiyo ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se vaitAThyaparvata kI donoM bAjuoM meM pAMca pAMca yojana Upara Age jAne para vaitADhaya parvata kA zikhara tala kahA gayA haiM "pAINa paDiNAyae udINa dahiNavicchiNNe dasa joyaNAI vikkhaMbheNaM pavvayasamage AyAmeNaM" yaha zikhara pUrva se pazcima taka lambA haiM isakA vistAra 10 yojana kA hai isalie yaha lambAI ko apekSA parvata ke ho barAbara hai " se NaM ekkAe paumavara bhavana temaja parivArAdarUpa samRddhithI yukta che. zarIranI temaja AbharaNanI bRhata kAMtithI saMpanna che. pAvAda mujaba e mahAbaliSTha che, mahAyazasvI che temaja mahAsukhasaMpanna che ane ekaeka palyopama jeTalI sthitivALA che. mahAbala Adi padonI vyAkhyA aSTamasUtramAMthI jANI levI joIe. temAM vijaya dvAranA adhipati vijayadevenuM varNana karavAmAM Avelu che. e bane Abhiyogya zreNIonA basamaramaNIya bhUmibhAgathI vaitADhya parvatanI ane bAju emAM pAMca pAMca ye jana upara AgaLa javAthI vaitADhaya parvatanuM zikhara kahevAya che. "pAINa paDiyAyae udINa dAhiNa vichiNNe dasajoyaNAI vikkhameNa pavvayasamage AyAmeNa" A zikhara pUrvathI pazcima sudhI lAMbuM che. A vistAra 10 ejana jeTalo che. ethI sa nI apekSAye 5 tanI 52152 che. "seNaM ekkAe paumavaraveiyAe ekkeNaM vaNa
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 jambUdvIpaprajJaptisUtre padmavaravedikayA 'ikkeNa vaNasaMDeNaM' ekena vanapaNDena ca-'sabbao samaMtA saMparikkhite' sarvataH samantAt saMparikSipta-pariveSTitamiti / anayordai ryavistAra pramANaM varNanaM ca jambUdvIpajagatIgatapamavaracedikAvanaSaNDayoriva bodhyam / etadeva sUcayitumAha 'pamANaM vaNNago doNha pi' pramANaM varNako dvayorapIti / __ atha gautamaH punaH pRcchati--'veyaDDhassaNaM bhaMte' ityAdi / 'veyaDDhassa NaM bhaMte ! pabbayassa siharatalassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte / he bhadanta ! baitAvyasya khalu parvatasya zikharatalasya kodRzakaH AkArabhAvapratyavatAra:-svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! bahusaramaNije bhUmibhAge paNNatte' he gautama ! bahusamaramaNIyaH bhUmibhAgaH prajJaptaH, 'se jahANAmae aliMgapukkhareivA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNIhi uvasobhie jAva vAvIo pukkharaNIo jAva vANamaMtarA devA ya devIo ya AsayaMti jAva bhuMjamANA viharaMti' sa yathAnAmakaH AliGgapuSkara iti vA pazcavaNe maNibhirupazobhito yAvad vApyaH puSkariNyo yAvad vyantarA devAzca veiyAe ikoNaM vagasaMDe gaM satrabho samaMtA saMparikikhate pabhANaM vagNago doNhaMpi " vaha zivaratala eka padmavara vedikA aura eka vanaSaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai. ina donoM ko lambAI cauDAI kA pramANa tathA inake sambandha kA varNana jambUdvopa kI jagatI padmavara vedikA aura vanaSaNDa ke varNana jaisA ho hai| ___ "veyaDDhassa NaM bhaMte ! pavvayassa siharatalassa kerisara AgArabhAvapADoyAre paNNatte" he bhadanta ! vaitADhya parvata ke zikhara kA AkArabhAva pratyavatAra -svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA ! bahusamara-maNijje bhUmibhAge paNNatte" he gautama ! zikhara talakA jo bhUmibhAga hai vaha sama evaM ramaNIya kahA gayA hai, ' se jahoNAmae AliMgapukkhare ivA NANAviha paMca vaNNohiM maNohiM uvasobhie jAva vAkoo puk variNoo jAva vANa-maMtara devAya devIo ya AsayaMte jAva bhuMja mANA viharati" jaisA bahusamaramaNIya mRdaMga kA mukha puTa hotA hai ityAdi rUpa se tathA yAvat nAnA prakAra ke paMca varNopeta maNiyoM se vaha saMDeNaM savao samatA saMparikkhitte pamANaM vaNNao doNhaMpi" te zimarata me 5varevedikA ane eka vanakhaMDathI cAre taraphathI gherAyeluM che. e bannenI laMbAI ceDAInuM pramANa temaja emanA saMbaMdhanuM varNana ja budvIpanI jagatInI padmavaravedikA ane vanakhaMDanA varNana 4 che. 'veyaDDhassa NaM bhaMte ! vvayassa siharatalassa kerisae AgArabhAvavaDoyAre paNNate" hai mahanta ! vaitAdaya ptn| ziyana mAramA pratyaktA2-2135) / cha.? senAmA prabhu . "goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte" hai gItama ! zipa tasanI ? bhUmimA cha ta samasaNIya che. "se jahANAmae AliMga pukkhareivA jAva NANAviha paMcavaNNehiM maNIhi uvasobhie jAva vAvIo pukkhariNIo jAva vANamaMtarA devAya devIo ya Asayati jAva bhujamANA viharaMti" bhR bhuma 58
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ 105 prakAzikA TIkA sU. 14 AbhiyogyazreNidvayavarNanam devyazca Asate yAvad rbhuJjamAnA viharantoti / atra yAvat padasaMgrAhyaH pATho rAjapraznIvasUtrasya tatraiva matkRtasubodhinITIkAto'vabodhya iti / _ athAsya vaitAbyasyoparitanAnAM kUTAnAM saMkhyA pRcchati'jaMbUddIveNaM' ityAdi 'jambUhIve NaM bhaMte ! dIve bhArahe vAse veyaDDhapavvae kaI kUDA paNNattA' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe vartamAne bhArate varSe sthite vaitAThyaparvate kati-kiyatsaMkhyakAni kUTAni-zikharANi prajJaptAni bhagavAnAha--'goyamA ! Nava kUDA paNNattA' he gautama ! nava-nava saMkhyAni kaTAni prajJaptAni 'taM jahA siddhAyayaNakUDe'tadyathA siddhAyatanakUTaM siddha zAzvataM yadAyatanaM sthAnaM gadupalakSitaM kUTaM prathamam ? 'dAhiNabharahakUDe dakSiNArddhabharatakUTaM-dakSiNArddhabharatanAmakasya devasya nivAsabhUtaM kUTaM dvitIyam 2, 'khaNDappavAyaguhAkUDe' khaNDaprapAtaguhAkUTaM-khaNDaprapAtaguhAyAM adhiSThAtRdevasya nRttamAlasya zobhita hai ityAdi rUpa se tathA vahAM para aneka vApikAe~ evaM aneka puSkariNiyAM haiM yAvat aneka vyantara deva aura deviyAM vahAM para uThatI baiThatI rahatI hai ityAdi rUpa se tathA yAvat vahAM ve bhoga bhogate hue apanA samaya caina se vyatIta karate haiM ityAdi rUpa se jaisA yaha saba purA kA purA varNana rAjaprazrIya sUtra ke 15ve sUtra se lekara 19 be sUtra taka kathita varNana se jAna lenA cAhiye vahAM yaha saba varNana bilakUla spaSTa se kiyA gayA hai| "jaMbuddIve Na bhaMte ! dIbe bhArahe vAse veyaDDhapavvae kai kUDA paNNattA" he bhadanta ! jambUdvIpa nAmake dvIpameM sthita bharata kSetra meM par3e hue vaitADhyaparvata ke kitane kUTa-zikhara kahe gaye hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM, 'goyamA ! Nava kUDA paNNattA' he gautama ! vaitADhaya parvata ke nau kUTa zikhara kahe gaye haiN| 'taM jahA" jinake nAma isa prakAra se haiM "siddhAyayaNakUDe 1, dAhiNaDDhabharahakUDe 2, khaMDappavAyaguhAkUDe 3 mANibhaddakaDe basama ramaNIya hoya che ItyAdi rUpathI tathA yAvatu nAnA prakAranA paMcavarNopeta maNiethI te zobhita che. ItyAdi rUpathI tathA tyAM aneka vApikAo aneka puSkariNIo che. yAvat aneka vyantara deva ane devIo tyAM uThatA-besatA rahe che ItyAdi rUpathI temaja yAvata tyAM teo bhagavatA pitAne samaya AnaMda pUrvaka vyatIta kare che. ItyAdi rUpathI jevuM A badhuM varNana rAja prazanIya sUtranA 15mA sUtrathI mAMDIne 19 mA sUtra sudhI karavAmAM Avela che te pramANe ahiMyAM paNa jANI levuM joIe. A badhuM varNana tyAM ekadama spaSTa rUpamAM karavAmAM Avela che. - "jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve bhArahe vAse veair3hapavara kai kUDA paNNattA" he mahata! jabUdvIpa nAma dvIpamAM sthita bharatakSetranA madhyamAM paDatA vaitADhya parvatanA keTalA zikharo cha ! senA sabhA prabhu 49 cha ? "goyamA Nava kUDA paNNattA" 3 gIta ! tAdaya 5 tanA nava iTa-zipa 4uvAyA che. "taM jahA" 2manA nAbhImA pramANe che. "1 siddhAyayaNa kUDe,2 dAhiNaDDhabharahakUDe, 3 khaMDappavAya guhA kUDe, 4 mANibhaddakUDe, 5, iDhaveya 14
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 jambUdvIpapraptisUtre nivAsabhUtaM kUTaM tRtIyam 3, 'mANibhaddakUDe,' mANibhadrakUTa-mANibhadranAmakasya devasya nivAsabhUtaM kUTaM caturtham 4, 'veyaDDhakUDe' vaitAThyakUTa-vaitADhyanAmakasya devasya nivAsabhUtaM kUTaM paJcamam 5, 'puNNabhaddakaDe' pUrNabhadranAmakasya devasya nivAsabhUtaM kUTaM SaSTam 6, 'timisaguhA kUDe' tamisraguhAkUTa-tamisraguhAdhiSThAtRdevasya kRtamAlakasya nivAsabhUtaM kaTam saptamam 7 'uttaraDDhabharahakaDe' uttarA bharatakTam-uttarArddhabharatanAmakasya devasya nivAsabhUtaM kI aSTamam, 'vesamaNakDe' vaizravaNakUTa-vaizravaNanAmakasya lokapAlavizeSasya nivAsabhUtaM navamam 9, sarvatra madhyamapadalopi tatpuruSasamAso bodhyaH / iti // 14 // 'yathodezaM nirdezaH' iti prathamataH siddhAyatanakUTaM varNayati-- mUlam-kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve mArahe vAse veyaDvapavvae siddhAyayaNakUDe paNNatte ? goyamA purathimalavaNasamudassa paccatthimeNaM dAhiNaddhabharahakUDassa purasthimeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve bhArahe vAse ve4, veyaDDha kaDe 5, puNNabhadakUDe 6, timi paguhA kUDe 7, uttaraDDhabharahakUDe 8, vesamaNakUDe 9," siddhAyatanakUTa--zAzvata Ayatana se upalakSita kUTa 1, dakSiNArdha bharatanAma ke devakA nivAsabhUta dakSiNArdha bharatakUTa 2, khaMDaprapAta nAma kI guhAke adhiSThAyaka nRttamAla deva kA nivAsabhUta khaMDaprapAtaguhAkUTa 3' mANibhadra nAmaka deva kA nivAsasthAna rUpa mANibhadrakUTa 4, vaitADhyanAmaka deva kA nivAsabhUta vaitADhyakUTa 5, pUrNabhadranAmaka deva kA nivAsabhUta kUTa pUrNabhadrakUTa 6, tamisraguhAke adhiSThAyaka kRtamAla deva kA nivasabhUtakUTa tamisraguhAkTa 7, uttarArdhabharata nAmakadeva kA nivAsabhUtakaTa uttarArdhabharatakUTa 8, aura vaizravaNanAmaka lokapAla kA nivasabhUtakTa vaizravaNakUTa hai / ina samasta padoM meM madhyamapadalopI tatpuruSa samAsa huA hai // 14 // kaDe, 6 puNNabhadda kUDe, 7 timisaguhA kUDe, 8 uttaraDUDha bharahakUDe 9 vesamaNakaDe," siddhA yatana phUTa-zAzvata--AyatanathI upalakSita phUTa 1, dakSiNuddha bharatanAmaka devanA nivAsa bhata dakSiNaddha bharata kUTa, 2. khaMDaprapAta nAmaka guphAnA adhiSThAyaka nRttamAla devanA nivAsa bhUta khaMDaprapAtaguphAkUTa 3. mANibhadra nAmaka devanA nivAsasthAna rUpa mANibhadra phUTa 4, zaitADhaya nAmaka devanA nivAsabhUta zaitADhayakUTa 5. pUrNabhadra nAmaka devanA nivAsa bhUta pUrNabhadra kuDa 6. tamisa guDAnA adhiSThAyaka kRtamAla devanA nivAsabhUta phUTa tamisaguhAphaTa 7. uttarAI bharata nAmaka devanA nivAsa bhUta kUTa uttarArdha bharata kUTa 8, ane zravaNa nAmaka le kapAlanA navA sabhUta vaizravaNaphaTa che. A sarve padomAM madhyamapada levI tatya ruSa samAsa thayela che. 14
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ 107 prakAzikA TokA sU 15 siddhAyatanakUTavarNanam yaDDhe pabbae siddhAyayaNakUDe NAmaM kUDe paNNatte-chasakosAiM joyaNA iM uTheM uccatteNaM ,mUle chasakosAiM joNAI vikhaMbheNaM majjhe desUNAI paMca joyaNAiM vikkhaMbheNaM, uvari sAiregAI Nava joyaNAI parikkheveNaM, mUle vitthipaNe majje saMkhitte uppiM taNue gopucchasaMThANasaMThie, sabarayaNAmae acche saNhe jAva paDirUve / se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM savao samaMtA saMpari kkhitte. pamANaM vaNao doNhaMpi / siddhAyayaNakUDassa NaM uppi bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahAnAmae AliMgapukkharei vA jAva vANamaMtarA devA ya jAva viharati / tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge etthaNaM mahaM ege siddhAyayaNe paNNatte kosaM AyAmeNaM, addhakosaM vikkhaMbheNaM , desUrNa kosaM uDDhe uccatteNaM aNega khaMbhasayasaMniviDhe khaMbhuggaya sukayavairaveiyA toraNavararaiyasAlabhaMjiyAga susiliTThavisiTThalaTThasaMThiyapasatthaveruliyavimalakhaMbhe NANAmaNisyaNa khaciyaujjalabahusama suvibhattabhUmibhAge IhAmiga usabhaturagaNara magara vihagavAlagakinnara rurusarabhacamara kuMjaravaNalaya jAva paumalayabhatticitte kaMcaNamaNirayaNathUbhiyAe NANAviha paMca0 vaNNao ghaMTApaDAgaparimaMDiyaggasihare dhavale marIikavayaM viNimmuyaMte lAulloiyamahie jAva jhayA / tassa NaM siddhAyayaNassa tidisiM tao dArA paNNattA / teNaM dArA paMca dhaNusayAI uDDhaM uccatteNaM aDDAijjoI dhaNusayAI vikkhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM, seyavarakaNagathUbhiyAga dAkhaNNao jAva vaNamAlA / tassaNaM siddhAyayaNessa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahA NAmae AliMgapukkharei vA jAva tassa NaM siddhAyayaNassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaM ege devacchaMdae paNNatte paMcadhaNuseyoiM AyAmavikkhaMbheNaM sAIregAiM paMcadhaNusayAiM uTheM
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 08 jambUdvIpaprajJaptisUtre uccatteNaM savvarayaNAmae / etthaNaM aTThasayaM jiNapaDimANaM jiNussehappamANamittANaM saMnikhittaM ciTThai evaM jAva dhUvakaDucchugA || sU0 15 // chAyA -kva khalu bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe bhArate varSe vaitADhyaparvate siddhAyatanakUTaM nAma kUTaM prajJaptam ? gautama / paurastyalavaNasamudrasya pazcimena dakSiNArddhabharatakUTasya paurastyena atra khalu jambUdvIpe dvIpe bhArate barSe baitADhye parvate siddhAyatanakUTa nAma kUTaM prajJaptam, SaT sakrozAni yojanAni urdhvamuccatvena, mUle SaT sakrozAni yojanAni viSkambheNa madhye dezonAni paJca yojanAni viSkambheNa, upari sAtirekANi trINi yojanAni viSkambheNa mUle dezonAni dvAviMzati yojanAni parikSepeNa, madhye dezonAni paJcadaza yojanAni parikSepeNa, upari sAtirekANi nava yojanAni parikSepeNa mUle vistorNa madhye saMkSiptam upari tanukaM gopucchasaMsthAna saMsthitaM sarvaratnamayam acchaM zlakSNaM yAvat pratirUpam / tat khalu ekayA padmavaravedikayA ekena ca vanapaNDena sarvataH samantAt saMparikSiptam, pramANaM varNako dvayorapi ! siddhAyatanakUTasya khalu upari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa yathA nAmakaH aliGgapuSkara iti vA yAvad vyantarA devazva yAvad viharanti / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUbhibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahadevaM siddhAyatanaM prajJaptam, krozamAyAmena arddhakoza viSkammeNa dezonaM krozamUrdhvamUccatvena; aneka stambha zatasanniviSTaM stambhogatakRta vajrave kAtoraNavararacitazAlabhaJjikAka suzliSTaviziSTa laSTa saMsthita prazastavairya vimalastambhaM nAnAmaNikanakaratnakhacitojjvalaba husama suvibhaktabhUmibhAgam IhAmRgavRSabhaturaMga naramakara vihagavyAlaka kinnara ruru sarabha camarakuJjaravanalatA yAvat padmalatA bhakticitraM kAJcanamaNi ratna stUpikAkaM nAnAvidha paJca0 varNakaH ghaNTApatAkA parimaNDitAgrazikharaM dhavalaM marIcikavacaM vinirmuJcat lAyitollAyitamahitaM yAvat dhvajA / tasya khalu siddhAyatanasya tridizi trINi dvArANi prajJaptAni tAni khalu dvArANi paJcadhanuHzatAni Urdhvamuccatvena, ardhatRtIyAni dhanuHzatAni viSkambheNa tAvadeva pravezena zvetavarakanaka stUpikAka dvAravarNako yAvad vanalatA / tasya khalu siddhAyatanasya antaH bahusamaraNIya bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa yathAnAmakaH aliGgapuSkara iti vA yAvat tasya khalu siddhAyatanasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahAneko devacchandakaH prajJaptaH paJca dhanuH zatAni AyAmaviSkambheNa sAtirekANi paJcadhanuH zatAni urdhvamucyatvena sarvaratnamayaH atra khalu aSTazataM jinapratimAnAM jinotsedhapramANamAtrANAM saMnikSiptaM tiSThati, evaM yAvat dhUpakaTucchukA // sU0 15 // TIkA - - ' kahi NaM bhaMte !" ityAdi / 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve bhArahe vAse veyaDDhapaccae siddhAyayayaNakUDe paNNatte' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe bhArate varSe vaitADhya parvate - - madhya jambUddIpAntarvartti bharata -
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ wwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww prakAzikA TIkA sU 15 siddhAya nanakUTavarNanam 109 kSetrasthitavaitADhyaparvate siddhAyatanakuTaM kva kasmin bhAge khalu prajJaptam ? bhagavAnAha'goyamA! puratthimalavaNasamudassa' he gautama paurastya lavaNasamudrasya pUrva digvatilavaNasamudrasya 'paccatthimeNaM' pazcimena-pazcimAyAM dizi 'dAhiNaDDhabharahakUDassa puratthimeNaM' dakSiNArddhabharatakUTasya paurastyena-pUrvasyAM dizi 'ettha NaM jaMbUdIve dIve bhArahe vAse veyaDDhe pabae siddhAyayaNakUDe NAmaM kUDe paNNatte' atra khalu jambUdvIpe dvope bhArate varSe vaitADhaya. parvate siddhAyatanakUTaM nAma kUTaM prajJaptam / tasya unnatatvAdi pramANamAha-'cha sakosAI' ityAdi / tat siddhAyatanakUTa 'cha sakosAI joyaNAI uDDe uccatteNaM' sakrozAni krozena sahitAni SaT -paTasaMkhyAni yojanAni Urdhvam uccatvena prajJaptam / tathA 'mUle cha sakosAiM joyaNAiM vikkhaMbheNaM' mUle-mUlapradeze sakrozAni-krozasahitAni SaT yojanAni viSkambheNa vistAreNa, 'majjhe desUNAI paMca joyaNAiM vikkhaMbheNaM' madhye madhyabhAge dezonAni-kizcidezena nyUnAni paJca yojanAni viSkambheNa, 'uvari sAiregAI tiNi joyaNAI vikhaMbheNaM' upari-urdhvabhAge sAtirekANi-kizcidadhikAni "kahiNaM bhaMte! jaMbuddIve dIve bhArahe vAse veyaDDhapavvae' ityAdi / TokArtha- gautama svAmI ne isa sUtra dvArA prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! jambUdvIpa nAmake dvIpa meM sthita jo bharata nAma kSetra hai aura usa bharatakSetra ke bIcameM jo vijayAdha nAma kA parvata hai so usa parvata para siddhAyatana nAmaka kUTa kisa bhAga meM kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA ! pura thamalavaNasamudassa paccasthimeNaM dAhiNaddhabharahakUDassa puratthimeNaM ettha NaM jaMbUddIve dIve bhArahe vAse veyaDDhapavvae siddhAyayaNa kUDe NAmaM kUDe paNNate "he gautama ! pUrvadigvIlavaNa samUdra kI pazcimadizA meM tathA dakSiNArdha bharatakaTa kI pUrvadizA meM jambUdvopasthita bharatakSetra ke madhya meM rahe hue vaitADhyaparvata ke Upara siddhAyatana kUTa kahA gayA hai| "chaka kosAI joyaNAI uDDhe uccatteNaM mUThe cha sakkosAI joyaNAI vikkhaMbheNaM majjhe desUNAI paMcajoyaNAiM vikkhaMbheNaM uvariM sAiregAI tiNNi joyaNAI vikhaMbheNaM, mUle desUNAI bAvIsaM 'kahiNa bhaMte ! jaMbuddIve dIve bhArahe vAse veyaDUDhapavae- ityAdi sUtra // 15 // TIkAtha-"gautame A sUtra vaDe prabhune prazna karyo ke he bhadanta ! jambudvIpa nAmaka dvIpamAM sthita je bhArata nAmaka kSetra che ane te bharata kSetranAM madhyamAM je vijayAdha nAmaka parvata che ane te parvata para je siddhayatana nAmaka kUTa che te kayA bhAgamAM Avela che ? AnA javAbamAM prabhu . che 'goyamA ! purasthimalavaNasamudasta paccatthimeNaM dAhiNaddhabharahakUDassa purathimeNa etthaNaM jaMbuddIve dove bhArahe vAse veyaDDha pavvae siddhAyatanakUDe nAma kUDe paNNa" gautama ! pUrva hivatApa samudramA pazcimAyAmA tabhA kSiA kuTanI pUrva dizAmAM ja budvIpa sthita bharata kSetranA madhyamAM Avela zaitADhaya parvatanI 752 siddhAyatana TUTa che. "chakkosAI joyaNAI uDDhaM uccatteNaM mUle chasakkosAI joyaNAI vikkhameNa majjhe desUNAI paMca joyaNAI vikvameNa uvariM sAiregAI tiNi joyaNAI
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre akrozAdhikAni trINi yojanAni viSkambheNa, 'mUle dekhaNAI bAvIsaM joyaNAI parikkheveNaM' mUle dezonAni kiJcidezanyUnAni dvAviMzatiM - dvAviMzati saMkhyAni yojanAna parikSepeNa-paridhinA, 'majjhe dekhaNAI paNNarasajoyaNAI parikkheveNaM' madhye-madhyabhAge dezonAni kiJcidezanyUnAni paJcadaza paJcadaza saMkhyAni yojanAni parikSepeNa, 'uvari sAiregAI Nava joyaNAI parikkheveNaM' upari- uparitanamAge sAtirekANi-sAdhikAni nava-navasaMkhyA niyojanAni parikSepeNa, 'mUle vitthipaNe' mUle vistIrNe vistArayuktam 'majjhe saMkhite' madhye madhyabhAge saMkSiptaM saMkucitam ' uppi taNue' upariUrdhvamAge tanukaM - - pratalam ata eva 'mUlamadhyordhveSu kramazo vistArasaMkSepa-tanutvasatvAt ' 'gopuccha saMThANasaMThie' gopucchasaMsthAnasaMsthitaM - gopucchA''kAreNa saMsthitam punaH 'savvarayaNAmae' sarvaratnamayaM - sarvAtmanA ratnamayam ' acche saNhe jAva paDirUve ' acchaM zlakSNaM yAvat pratirUpam, tatra accham - AkAzasphaTikavadati nirmalam - "ilakSNaM zlakSNapudgalaskandha nirmitavadaticikkaNam, yAvat yAvatpadena laSTaM ghRSTaM mRSTa nIrajaskaM nirmalaM niSpaGkaM niSkaGkaTacchAyaM saprabhaM samarIcikaM soddhotaM prAsAdIyaM darzanIyam abhirUpam" ityeSAM saGgraho bodhyaH, tathA pratirUpam eSAM vyAkhyA caturthasUtrato bodhyA / joyaNAI parikkheveNaM' yaha siddhAyatana kUTa eka koza 6 yojana kA U~cA hai mUla meM isakA vistAra eka koza sahita 6 yojana kA hai madhya meM isakA vistAra kucha kama pAMca yojanA kA hai, urdhvabhAga meM isakA vistAra tIna yojana kA evaM kucha adhika Akoza kA hai mUla meM isakI paridhi kucha kama 22, yojana kI hai madhyabhAga meM isako paridhi kucha kama 15 yojana kI hai, Upara maiM isakI paridhi kucha adhika nau yojana kI hai isa taraha yaha mUla meM vistAra yukta hai, madhyabhAga meM saMkucita haiM aura Upara meM pratala hai ata eva yaha gopuccha ke AkAra jaisA ho gayA hai / yaha parvata sarvAtmanA ratnamaya hai aura accha se lekara pratirUpa taka ke samasta vizeSaNoM se yukta haiM / ina accha Adi samasta padoMkI vyAkhyA caturtha sUtra meM kI jA cukI hai ataH vahI se yaha dekha lenA cAhiye yaha siddhAyatana kaTa viSakhaMbheNaM, mUle desUNAI bAvIsa joyaNAI parikkheveNaM" mA siddhAyatana DreTa bheu gAu 6 ceAjana jeTaleA UMcA che. mUlamAM AnA vistAra eka gAu sahita 6 caiAjana jeTale che. madhyamAM AnA vistAra kRSTa krama pAMcayeAjana jeTale che. urdhva bhAgamAM Ane vistAra traNa caiAjana temaja kaMika vadhAre a`gAu jeTalA che. mUlamAM AnI paridhi kaMIka kama 22 ceAjana jeTalI che. madhyabhAgamAM AnI paridhi karyAMIka kama 15 ceAjana jeTalI che. uparanI enI paridhi kaMIka vadhAre nava cAjana jeTalI che. Ama A mUlamAM vistAra yukta che. madhyabhAgamAM sa'kucita che ane upara pratala che. ethI A geApucchanA AkAra jevA thai gayA che. A paryaMta sarvAtmanA ratnamaya che ane acchathI pratirUpa sudhInA samasta vizeSaNethI cukta che. A accha vagere sarva padonI vyAkhyA caturtha sUtramAM karavAmAM AvI che. ethI 110
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU, 15 siddhAyatanakUTavarNanam 111 'se NaM egAe' tara siddhAyatanakUTaM khalu ekayA 'paumavaraveiyAe' padmavaravedikayA 'egeNa ya' ekena ca 'vaNasaMDeNaM' vanapaNDena 'savvao samaMtA saMparikkhitte' savetaH samantAt saMparikSipta-pariveSTitam / padmavara vedikAvanaSaNDayordai yavistArapramANaM varNanaM ca jambUdvIpajagatIgata padmavaravedikAvanaSaNDayoriva bodhyam / etadeva sUcayitumAha-- 'pamANaM baNNao doNhaMpi' pramANaM varNako dvayorapIti / tathA 'siddhAyayaNakUDassa NaM uppi' siddhAyatanakUTasya khalu upari-UrdhvabhAge 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' bahusamaramaNiyaH bhUmibhAgaH prajJaptaH, 'se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva vANamaMtarA devA ya jAva viharaMti' sa yathAnAmakaH AliGgapuSkara iti vA yAvad vyantarA devAzca yAvad viharanti / atra eka padmavaravedikA se aura eka vanapaMDa se saba ora se ghirA huA hai padmavara vedikA aura vanaSaNDa kA varNana lambAI caur3AI ko lekara jaisA jambUdvIpa kI jagatI kI padmavaravedikA kA aura usake vanaSaNDa kA pahile kiyA jA cukA hai vaisA hI hai / isI bAta ko sUcita karane ke lie sUtrakArane "pramANaM varNako dvayorapIti' aisA sUtra pATha kahA hai / "siddhAyayaNakUDassa NaM upi bahusamasamaNijje bhUmibhAge paNNatte" usa siddhAyatanakUTa ke Upara bahusamaramaNIya bhUmibhAga kahAgayA hai "se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva vANamaMtarA devA ya jAba viharaMti" vaha bahusamaramaNIya bhUmi aisI bahusama hai ki jaisA bahusama mRdaGga kA mukhapuTa hotA hai yAvat yahAM aneka vyantara deva Adi apane samaya ko Ananda se vyatIta karate rahate haiM yahAM yAvatpada dvaya se rAjaprazvoyasUtra ke 15ve sUtra se lekara 19ve sUtrataka jo pATha kahA gayA hai vaha gRhota huA hai. isa samasta pATha kA artha hamane usakI subodhinI TIkA meM likhA hai ataH vahIM se isa viSaya ko samajha lenA cAhiye ! tyAMthI A viSe vAMcI levuM joIe A siddhAyataphaTa eka padmavaravedikAthI ane eka vanapaMDanI cAre bAjuethI gherAyelo che. padmavaravedikA ane vanakhaMDanuM varNana laMbAI temaja caDAInI apekSAo jema jaMbUdIpanI jagatinI padmavara vedikA ane tenA vanaNaMDanuM pahelA 42vAmA mAnyu che ta cha. ma pAtana sUyita 421 / bhATa sUtradhAre 'pamANa varNako dvayorapIti' mA tne| sUtra 41s che. siddhAyayaNakUDassa Na udipa bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte" te siddhAyatana TanI 656 mahusama 2maNIya bhUmilA che. "se jahA NAmae AliMgapukkharei vA jAva vANamaMtarA devA ya jAba viharaMti" te samarabhanIya bhUmimA mRA bhubhavata baTsama che. yAvat ahIM aneka vyatara deva Adi pitAnA samayane AnaMda pUrvaka pasAra kare che. ahIM cAvatpadayathI rAjaprazrIyasUtranA 15mAM sUtrathI 19 mAM sUtra sudhI je pATha kahevAmAM Avela che tenuM grahaNa samajavuM A samasta pAThane artha ame tyAM sube dhinI TIkAmAM lakhe che ethI A saMbaMdhamAM tyAMthI ja jANI levuM joIe.
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre yavavatpadadvayena rAjapraznIyasUtrasya paJcadaza sUtrAdArabhya ekonaviMzatitamasUtrataH pAThaH saMgrAhyaH, tadarthazca tatraiva matkRtasubodhinITIkAto'vaseya iti / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge,-atyantamadhyadezabhAge 'ettha NaM mahaM ege siddhAyayaNe paNNatte' atra khalu ekaM mahat vizAlaM siddhAyatanaM prajJaptam , tasya pramANamAha 'kosaM AyAmeNaM' krozam eka krozam AyAmena dairyeNa 'addhakosaM' arddhakrozam krozasyArddham 'vekkhaMbheNaM' viSkambheNa vistAreNa, 'desUNaM kosaM uDDhaM uccatteNaM' dezonaM kiJciddezanyUna krozam Urdhvam uccatvena prajJaptam / itthaM pramANamuktvA samprati tadvarNanamAha'aNegakhabhasayasaMniviTe' aneka stambhazatasanniviSTam anekAni bahUni stambhazatAni sanniviSTAni saMlagnAni yatra tat anekazatastambhayuktamityarthaH, tathA 'khaMbhuggayasukayavaira veiyA toraNa vararaiyasAlabhaMjiyAga susiliTThavisiTThalaTThasaMThiya pasattha veruliyavimala khaMbhe stambhodgatasukRtavajravedikAtoraNavararatidazAlabhajikAkamuzliSTaviziSTalaSTasasthitaM prazasta vaiyavimalastambham tatra stambheSu udgatAH niviSTAH sukRtAH nipuNazilpiracitA ___ "tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge etthaNaM mahaM ege siddhAyayaNe paNNatte" usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke TIka bIca meM eka vizAla siddhAyatana kahA gayA hai, yaha "kosaM AyAmeNaM, addhakosaM vikkhaMbheNaM, desUNaM kosaM uDDhaM uccatteNaM" siddhAyatana lambAI meM eka koza kA hai aura vistAra meM Adhe koza kA hai. tathA kucha kama eka koza kA u~cA hai. 'aNegakhabhasayasaMnividve" yaha aneka sau khaMbho ke Upara rahA huA hai. "khaMbhuggaya sukayavaraveiyA toraNavararaiyasAlabhaMjiyAgaM susiliTTha vipiTTha laTThasaMThiyapasatthaveruliyavimalakhaMbhe' pratyeka stambha ke Upara nipuNa zilpijano dvArA racita naisI vajravedikAe~ aura toraNa haiM tathA zreSTha evaM netramana ko harSita karane vAlI zAlabhaMjika e~ banI huI haiM / isa siddhAyatana ke jo vaiyanirmita stambha haiM ve suzliSTa- acchI taraha se jame hue haiM vilakSaNa haiM-ye kisa prakAra se ___ "tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesa bhAge patthaNaM mahaM ege siddhAyayaNe paNNatte te pasabharamaNIya bhUmimAyanA sa2 madhyama : vi sidvAyatana mAvata cha. "kosaM AyAmeNaM addhakosa vikrameNa desUNa kosa uDDhaM uccatteNa" siddhAyatanamA mAM eka gAu jeTaluM che ane vistAra mAM addha gAu jeTaluM che, kaMIka kama eka gAu 289 yu cha. "aNegakhaMbhasayasaMniviThe" mA aneso thAmakhAnI 52 sthita cha. "khabhuggaya sukayavaraveDyA toraNavararaiasAlabhaMjiyAga susiliTTa visilaThTha saMThiya pasattha veruliyavimalakhaMbhe 424 tAnI 52 niputha shi5412| nirmita 40 sA bhane terase che tathA zreSTha ane netra manane harSita karanArI zAla bhaMjikAo baMnelI che. A sidhdhAyatananA je DUrya ratnanirmita staMbhe che. te suliSTa sArI rIte liSTa thayelA che. vilakSaNa che zilAkAroe emanuM nirmANa kevI rIte karyuM haze ? A pramANe jenArAo
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 15 siddhAyatanakUTavarNanam iva vajravedikAstoraNAni vararatidazAlabhajikAH varAH zreSThAH ratidAH netramanaH sukhadAH zAlabhaJjikAzca yatra tat stambhogatasukRtavajravedikA toraNevararatidazAlabhaJjikAkaM, tathA suzliSTAH muSThu militAH viziSTAH vilakSaNAH laSTasaMsthitAH sundarasaMsthAnayuktAH, ataeva prazastAH vaiDUryavimalastambhAH vaiDUryaratnamayanirmalastambhA yatra tat muzliSTaviziSTalaSTasaMsthitaprazastavaiDUryavimalastambham, tataH padadvayasya karmadhAraya iti / tathA 'nAnAmaNirayaNakhaciyaujjalabahusamasuvibhattabhUmibhAge' nAnAmaNi kanakaratnakhacitojjvalabahusamasuvibhaktabhUmibhAga-nAnAmaNibhiH anekaprakArakamaNibhiH kanakaiH svarNaiH ratnazca citaH yuktaH ujjvala: vizuddhaH bahusamaH atyantasamaH muvibhaktaH kRtasamyagvibhAgo bhUmibhAgo yatra tAdRzam, tathA 'IhAmigausabhaturagaNaramagaravihagavAlagakinnararurusarabhacamarakuMjaravaNalaya jAva paumalayabhatticitte' ihAmRgatRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakakinnararuruzarabhacamarakunjara vanalatA yAvat pamalatA bhakticitramtatra-ihAmRgo vRkaH vRSabho balIvaIH, turagaH azvaH, naraH manuSyaH, makaraH grAhaH, vihagaH pakSI, vyAlakaH vyAla:-sarpaH sa eva vyAlakaH, kinnaraH vyantaradeva vizeSaH, ruru-mRgaH, zarabhaH aSTApado vanyajantuvizeSaH camaraH vanyA gauH, kujaraH-hastI vanalatAvanotpannalatA yAvat-yAvatpadena nAgalatA azokalatA campakalatA cUtalatA vAsantikAlatA'timuktakalatA kundalatAnAM segrahaH, tathA-padmalatA kamalinI caiSAM bhaktyAbanAye gaye hoge isa taraha ke Azcarya dene vAle haiM laSTa saMsthita-sundara AkAra vAle haiM evaM prazasta haiM aura vimala -nirmala haiM / "NANAmaNirayaNakhaciya ujjala bahusama suvibhattabhUmibhAge" isa siddhAyatana kA jo bhUmibhAga hai vaha aneka maNiyoM se svarNoM se aura ratnoM se khacita hai ataeva vaha ujjvala hai aura atyantasama hai. tathA-"IhAmiga usabhaturagaNaramagaravihagavAlaga kinnaraharusarabhacamarakuMjaravaNalaya jAva paumalayabhatticitte" yahAM IhAmRga-vRka-vRSabha-baila, turagaazva, nara, manuSya, makara-magara, vihaga-pakSI, vyAla-sarpa, kinnara-vyantaradevavizeSa, ruru-mRga, zarabha-aSTApada, camara-camarIgAya kuJjara-hAthI, vanalatA-vanotpannavela, tathA yAvatpada-gRhIta-nAga latA, azokalatA, campakalatA, cUtalatA, vAsantikIlatA, atimuktakalatA, kundalatA tathA pdmjoIne Azcarya pAme tevA e staMbhe che. laSTa-saMsthita suMdara AkAra vALA che, temaja prazasta cha bhane minisa cha. "NANA maNi khacia ujjala bahusuvibhatta bhUmi bhAge" A siddhAyatanane je bhUmibhAga che te aneka maNiyethI svathI ane ratnathI khacita che. ethI asaraa cha bhane satyata sama cha. ma 'IhAmiga usamaturagaNaramagaravihagavAlaga kinnaraharu sarabha camarakuMjaravaNalayajAva paumalayabhatticitte" maDI chAmRga ,vRSabha majaha tu ma, na2 manuSya, bha42 bhagara, [1 -5kSA, vyAsa-sa5, nira vyaMtaravavizeSa. mRga, zarabha aSTApada, camAra camarI gAya kuMjara hAthI vanalatA vanatpana latA tathA thApatya gRhIta nAgalatA azelatA caMpakalatA cUtalatA, vAsaMtikI latA atimukatakalatA kuMdalatA
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 114 jambUdvIpaprajJaptisUtre racanayA citram adbhutam tathA 'kaMvaNama NirayaNabhigAe' kAJcanamaNiratnaM stUpikAkAJcanaM suvarNamaNiH-marakatAdi:-ratnaM vaiDUryAdi tanmayI stU pakA yasya tattathA punaH kI zam: 'NANAbiha paMca0' nAnAvidhapaJcavarNamaNibhiH- anekajAtIya kRSNAdivarNamaNibhiH upazobhitam-alaMkRtam / tatra maNonAM varNagandharasasparzAnAM 'vaNNao' varNakaH varNanaparaH padasamUhaH prAgvat / tathA 'ghaMTApaDAgaparimaMDiyaggasihare' ' ghaNTApatAkAparimaNDitAmazikharaM ghaNTAbhiH patAkAbhizca parimaNDitam suzobhitam-agrazikharam uparitanabhAgo yasya tat tathA 'dhavale' dhavalaM-zuklavarNam 'marIikabayaM' marIcikavacaM kiraNasamUhaparikSepaM 'viNimmuyaMte' vinirmuJcat -niHsArayat tathA 'lAulloiyamahie' lAyitollAyitamahitaM-lAyitaM-gomayAdinA bhUmyupalepanam , ullAyita seTikAdibhiH(zvetamRttikAdibhiH) kuDyasamUhasya saMmRSTIkaraNam AbhyAM mahitaM pariSkRtamiva, tathA 'jAva jhayA' yAvad dhvajAH iti / lAyitollAyitamahitamityanantaraM 'dhanAH' ityataH latA kamalinI ina sabake citra bane hai. isase vaha siddhAyatana adbhuta jaisA pratIta hotA hai 'kaMcaNamaNi rayaNathUbhiyAe, NANAvihapaMcavaNNao,ghaMTApaDAga parimaMDiyaggasihare dhavale marIikavayaM viNimmuyaMte "kaMcana-suvarNa, marakata Adi maNi aura vairya Adi ratna inase usakI zikhara banI huI hai aneka prakAra ke kRSNAdi varNopeta maNiyoM se vaha siddhAyatana suzobhita hai yahAM maNiyoM ke varNa, gandha, rasa aura sparzI kA varNana paraka pada samUha jaisA pahale kahA gayA hai-vaisA hI vaha yahAM para bhI kaha lenA cAhiye isakA agrazikhara-uparitanabhAga ghaNTA aura patAkAoM se parimaMDita hai yaha siddhAyatana dhavala hai. tathA kiraNoM ke samudAya kI- prabhAjAla ko prati samaya chor3atA rahatA hai "lA ulloiya." isakI bhittiyAM seTikAdi se-cUne kI kalI Adi sepunI huI haiM aura jamona isako gomayAdi se lipta rahatI hai- isase yaha bar3A hI suhAvanA lagatAhai, "jAva jhayA" yAvat dhvajAe~ isake Upara phaharAtI rahatI haiM yahAM yAvatpada se jina temaja padmavatA kamalinI A sarvanA citro banelA che. ethI A siddhAyatana adabhuta yuvA che 'kaMtraNamaNirayaNabhUbhiyAe NANAvihapaMca0 vaNNa bho, ghaMTA paDAgaparimaMDiyaggasihare dhavale marIikavayaM birNimmuyate" yana suvarSa bha241 vagere maNi mAhaurya Adi ratnathI tenuM zikhara baneluM che. aneka prakAranA kRSNAdi varNopeta maNIothI te siddhAyatana suzobhita che. ahIM maNionA varNa, gabdha, rasa ane sparzanA varNana saMbaMdhI 5da samUha jema pahelA kahevAmAM Avela che tema samajI levo joIe. AnuM agrazikhara uparitana bhAga ghaMTA ane patAkAothI parimaMDita che. A siddhAyatana dhavala cha ta mA 25 sabhUlAne-mAne pratisamaya prasata 42tu 27 cha. "lAulloiya." AnI divAle seTikAdithI-cUnA vagerethI gheALelI rahe che ane enI jamIna gomayAdithI vita 27 cha methI bhAga 2niyAmA lAgecha 'jAva jhayA' yAvata yAnI 6para laherAtI rahe che. ahIMyAva58thI je pasaMgRhIta thayela che te padanuM vivaraNa yamikA
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 15 siddhAyatanakUTabarNanam pUrva yAni padAni tAni vakSyamANa yamikArAjadhAnI varNanaprasaGge vakSyante'tastAni na vitriyante iti bodhyam / 'tassa NaM siddhAyayaNassa tidisi' tasya khalu siddhAyatanasya tridizi - tisRNAM dizAM samAhAra stridik tasmin tisRSu dikSu 'tao dArA paNNattA' trINi trisaMkhyakAni dvArANi prajJaptAni / ' te NaM dArA paJca dhaNusayAI' tAni khalu dvArANi paJca dhanuzzatAni paJcazata dhanuH pramANAni 500 'uDUDhaM uccatteNaM aDDAijjAI' Urdhva muccatvena ardhatRtIyAni 'ghaNusayAI, dhanuH zatAni - sArdhadvizata- dhanuH 250 pramANAni 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNavistAreNa, 'tAvaiyaM ceva paveseNaM' tAvadeva tatpramANameva pravezena prajJaptAni / tAni kIhazAni ? ityAha- 'seyavarakaNa gathubhiyAe ' zvetAni zuklavarNAni varakanaka- stRpikAkAniuttamasvarNamayastRpikA yuktAni atra 'dAra vaNNao'dvAravarNakaH- dvAravarNanaparaH padasamUho vaktavyaH sakiyantaH ? ityAha 'jAva vaNamAlA' yAvad vanamAlA iti vanamAlA varNanaparyanto varNako bodhya ityarthaH / ayaM varNako'syaivASTamasUtre vilokanIya iti / 115 atha siddhAyatanasya bhUmibhAgaM varNayitumAha - ' tassa NaM' tasya pUrvoktasya khalu padoM kA saMgraha huA hai una padoM kA vivaraNa yamikA rAjadhAnI ke varNana prasaGga meM kiyA jAyagA isaliye yahAM unakA vivaraNa nahIM kiyA hai. " tassa NaM siddhAyayaNassa tidisi tama dArA paNNattA" usa siddhAyatana ke tIna dvAra tona dizAoM meM kahe gaye haiM " teNaM dArA paMcadhaNusayAI uDDhaM uccatteNaM aDDhAijjAIM dhaNusAIM vikkhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM seyavara kaNagathubhiyAga, dAra vaNNao jAva vaNamAlA " ye dvAra 500 pAMca sau dhanuSa ke U~ce haiM aura 250 aDhAI sau dhanuSa ke vistAra vAle-caur3e haiM / aura itanA hI inakA praveza hai / ye dvAra sapheda haiM aura inakI zikhareM zreSTha suvarNa kI banI huI haiN| yahAM dvAroM kA varNana karane vAlA pada samUha vana mAlA varNana taka kA jo isI ke AThaveM sUtra meM kahA jA cukA hai yahAM para bhI kaha lenA cAhiye. 'tassa NaM siddhAyayaNassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' usa siddhAyatana kA rAjadhAnInA vana prasaMgamAM karavAmAM Avaze. eTalA mATe ja ahI Anu varNana karavAmAM yAvyu nathI. " tassa NaM siddhAyayaNassa tidisiM tao dArA paNNattA' te siddhAyatananA traSu dvAre dvizAmAM Ave che. "teNaM dArA paMcadhaNu sayAi uDar3ha uccatteNa aDDhAijjAI dhaNu sayAI vikrameNaM tAvaiyaM caiva paveseNaM seyavara kaNagathUmiyAga dAravaNNao jAva vaNamAlA " e dvArA 500 pAMcase dhanuSa jeTalAM uMcAM che. 250 aDhIseA dhanuSa jeTalA vistAra vALA che. ceADA che temaja eTale emanA praveza che, e dvArA zveta che ane emanAM zikhara zreSTa suvarNa nimita che. A granthanA AThamo sUtramAM vanamAlA sudhI je dvAra viSayaka varNana karanAra padma samUha che te ahI pazu jANavA joIe 'tasmaNa siddhAyayaNassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' te sidhdhayatana no
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 jambUdvIpaprazatisUtre 'siddhAyayaNassa' siddhAyatanasya 'anto' antaH - madhye 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, bahusamaramaNIyaH bhUmibhAgaH prajJaptaH kathitaH 'se jahANAmaha AliMgapukkharei vA jAva' sa yathAnAmaka AliMgapuSkara iti bA yAvat / yAvatpadena -'AliMga puSkara iti vA' ityArabhya ' tasya khalu siddhAyatanasya' ityataH pUrvaM 'nAnAvidhapaJcavarNairmaNibhirupazobhitaH ityanta padasaMgrahotra kartavyaH iti / , 'tassa NaM siddhAyayaNassa' tasya khalu siddhAyatanasya siddhAyatanasambandhino 'bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesa bhAe' bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge-atyanta madhyadezabhAge 'ettha NaM' atra iha khalu 'maha' mahAna vistRtaH 'ege devacchaMdae' ekaH devacchandakaH- devAsana vizeSaH 'paNNatte' prajJaptaH, sa ca devacchandakaH 'paMcadhaNusayAI' paJcadhanuHzatAni 'AyAma bikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambheNa dairdhya vistArAbhyAm 'sAiregAI' sAtirekANi kiJcidezAdhikAni 'paMcadhaNusayAI' 'ur3aDhaM uccatteNaM' 'paJcadhanuH zatAni Urdhvamuccatvena sa punaH 'sabvarayaNAmae' sarvaratna - mayaH - sarvAtmanA ratnamayaH / ' etthaNaM' atra idda anantaravarNita devacchandake skhalu bhItarI bhUmibhAga bahu samaramaNIya kahA gayA hai ' se nahANAmae AliMgapukkharei vA nAva tassa NaM siddhAyayaNassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM ege devacchaMdae paNNatte' vaha bhUmibhAga aisA bahusama hai jaisA ki mRdaGga kA mukhapuTa bahusama hotA hai ityAdirUpa se isa bhUmibhAga ke varNana meM jaise upamAvAcI pada pahile ka gaye haiM ve hI upamAvAcIM saba pada yahAM para bhI kahalenA cAhiye aura yaha bhUmibhAga kA varNana "vaha nAnA prakAra ke pAMcavarNoM vAle maNiyoM se suzobhita haiM ina antima padoM dvArA vahAM jaisA kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI yaha ina antimapadoM dvArA varNita kara lenA cAhiye usa siddhAyatana ke bahumadhyadezabhAga meM eka vizAla devacchaMda - kahA gayA hai / devacchaMdaka devAsanavizeSarUpa hotA hai / yaha devacchedaka 'paMcaghaNusayAI ur3DhaM uccatteNaM savvarayaNAmae' U~cAI meM pAMca sau dhanuSa kA haiM tathA sarvAtmanA ratnamaya adRzno bhUbhiloga mahusa bharamA vAmAM Ave che, "se jahANAma aliMga kvA nAva taNaM siddhAyayaNassa bahusamaramaNijjarasa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhA patthaNa mahaMge devacchaMda paNNatte' te bhUmibhAgamRga bhujapuTavat mahusama che. tyAhi3yamAM A bhUmibhAganuM vaNuna karatAM je pramANe upamAvAcI pardA pahelAM kahevAmAM AvelA che te upamAvAcI sava pado ahI paN kahevA joIe A bhUmibhAganuM varNana te nAnA prakAranA pAMca vartAvALA maNuiothI suzAbhita che, e atima padmA vaDe tyAM jevuM karavAmAM AvyuM che tevuM ahIM paNa e a`tima pade vaDe viNata samajI levuM joIe te siddhAya tana mahumadhya dezabhAgamAM eka vizALa deva kAMika kahevAya che. A devaccha ka devAsana vizeSa hoya che. A devaccha 64 "paMcadhaNusayA uDadaM uccateNa savvarayaNAmapa" ayAmAM pAMyaso
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 15 siddhAyatanakUTavarNanam 'aTThasayaM' aSTazatam aSTottarazatam 'jiNayaDimANaM jiNussehappamANamittANaM' kAmadevapratimAnAM kAmadevotsedhapramANamAtrANAM kAmadevazarIroccatvapramANapramitAm 'saMnikhittaM' sannikSipta-saMrakSitaM 'ciTThai' tiSThati / ito'nantaraM 'tAsAM khalu kAmadeva pratimAnAmayametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH, ityArabhya' 'aSTazataM dhUpakaTucchukAnAM sannikSiptaM tiSThati, iti paryantaH pAThaH saMgrAhyaH / amumevArtha sUcayitumAha-'jAva dhRvakaDucchugA' iti / sa ca, pATho rAjapraznIyasUtrasya azItitamaikAzItitamasUtrato draSTavyaH / tadarthazca tatraiva matkRtA subodhinI TIkAto'vaseya iti // uktazca-'arhannapi jinazcaiva jinaH sAmAnyakevalo / kandarpo'pi jinazcaiva jino nArAyaNo hriH||1||||suu015|| atha dakSiNA bharatakUTa svarUpamAha-- mUlam-kahi NaM bhaMte veyaDDhe pavvae dAhiNaDDhabharahakUDe NAmaM kUDe paNNatte ? goyamA ! khaMDappavAyakUDassa purathimeNaM siddhAyayaNakUDassa paccatthimeNaM ettha NaM veyaDDhapavvae dAhiNaDDhabharahakaDe NAmaM kUDe paNNatte siddhAyayaNakUDappamANasarise jAva tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmi bhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha Na mahaM ege pAsAyabaDisae paNNatte kosaM uTTe uccatteNaM, addhakosaM vikkhaMbheNaM, abbhuggayamUsiya pahasie hai / 'ettha NaM aTThasayaM z2igapaDimANaM jiNussehappamANamittANaM saMnikhittaM ciTui" isa devachaMdaka meM jinotsedhapramANa pramita 108 kAmadeva ko pratimAeM haiN| ina 108 kAmadeva pratimAoM kA varNAvAsa isa prakAra kA kahA gayA hai isake bAda yahAM aise isa pATha se lekara "aSTazataM dhUpakaDucchukAnAM saMnikSiptaM tiSThati" ina kAmadeva pratimAoM ke Age 108 dhUpa se bhare hue kaDAhe rakhe hue haiM yahAM taka kA saba pATha kaha lenA cAhiye isI artha ko sUcita karane ke liye "evaM jAva dhUvakaDucchugA " sUtrakAra ne aisA sUtrapATha kahA hai| yaha purA kA purA pATha rAjapraznoya sUtra ke 80 aura 81 be sUtra se jAna lenA cAhie vahAM hamane isako subodhinI TIkA se usakA artha spaSTa kiyA hai // 15 // dhanuSa prabhAra cha tara sarvAtmanA 2maya che. 'etthaNaM aTThasaya jiNapaDimANa jisaseha pamANamittANa saMnikhittaM ciTTai" 1274i netsedha pramANa prabhita 108 rana pratimAo virAjamAna che. A 108 jina pratimAo ne varkavAsa A pramANe che. A pAThathI A jina pratimAonI sAme 108 dhUpa-pUrita kaTAha mUkelA che. ahIM sudhI samasta pATha adhyAhata karavA joIe enA arthane sUcita karavA mATe satrakAre evA satrapATha kahe che, A saMpUrNa pATha rAjapranIya sUtranA 80 ane 81 sUtrathI ja joIe tyAM ame subodhinI TIkAmAM Ano artha spaSTa karyo che. pA
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre jAva pAsAIe 2 / tassa NaM pAsAyavaDiMsagassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM egA maNipeDhIyA paNNattA paMca dhaNUsayAI AyAmavikkhaMbheNaM aDDAijjAiM dhaNUsayAiM bAhalleNaM sabamaNimaI / tIse NaM maNipeDhiyAe uppiM sIhAsaNaM paNNattaM saparivAra bhANiyavvaM se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai-dAhiNaDDhabharahakUDe dAhiNaDDhabharahakUDe ? goyamA ! dAhiNaDDhabharahakUDe NaM dAhiNaDDhabharahe NAmaM deve mahiDDhoe jAva paliovamaTTiIe parivasai, se NaM tattha cauNhaM somANiyasAhassINaM cauNhaM aggamahisINaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sattaNhaM aNiyoNaM sattaNhaM aNiyAhivaINaM solasaNhaM AyarakkhadevasAhessINaM dAhiNaDDa. bharahakUDassa dAhiNeDDhAe rAyahANIe aNNesi bahaNaM devANa ya devINa ya jAba biharai / kahi NaM bhaMte ! dAhiNaDvabharahassa devassa dAhiNaDDA NAmaM roya. hANI paNNatA ? goyamA ! maMdarassa pabbayassa dakkhiNeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIivaittA aNNami jaMbuddive dIve dakkhiNeNaM vArasa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM dAhiNaDDabharahassa devassa dAhiNaDDA gomaM rAyahANI bhANiyabdhA jahA~ vijayassa devassa / evaM sabakaTA NeyavvA jAba vesamaNakUDe paropparaM purathimapaccatthimeNaM / imesi vaNNAvAse gAhA majjhe veyaDDhassa u kaNagamayA tiNNi hoMti kUDAu / sesA pavvayakuDA savve rayaNAmayA hoMti mANibhaddakUDe 1 veyaDDakUDe 2 puNNabhadakUDe 3 ee tiNNi kUDA kagagAmayA sesA chappi syagAmayA, doNhaM vi sarisaNAmayA devo kaya mAlae ceva gaTThamolae ceva. sesANaM chaNhaM sarisaNAmayo jaNNAmayA ya kaDA tannAmo khalu habaMti te devA / paliovamaTTiIyA havaMti patteyaM patteyaM / / rAyahANIyo jaMbuddIve dove maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM tiriyaM
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-sU. 16 dakSiNA bharatakUTanirUpaNam asaMkhejje dIvasamudde vIIvaittA aNNaMmi jaMbuddIva dIve vArasajoyaNa sahassAiM ogAhittA, ettha NaM rAyahoNIo bhANiyavvAo vijayarAya hANI sarisayAo ||suu0 16 // chayA-kva khalu bhadanta ! vaitADhayaparvate dakSiNArddhabharatakUTa nAma kUTaM gautama ! khaMDa prapAtakTasya paurastyena siddhAyatanakUTasya pAzcAtyena atra khalu vaitAvyaparvate dakSiNArddhabharatakUTaM nAma kUTaM prazaptam, siddhAyatanakUTapramANasadRzaM yAvat tasya khalu bahusamarama NIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahAnekaH prAsAdAvataMsakaH prazaptaH, krozamUrdhvamuccatvena arddhakoza viSkammeNa abhyudgatocchritaprahasito yAvat prAsAdIyaH 4 / tasya khalu prAsAdAvataMsakasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahatI ekA maNipIThikA prakSaptA paJcadhanuHzatAni AyAmaviSkammeNa ardhatRtIyAni dhanuHzatAni bAhalyena, sarvamaNimayo tasyAH khalu maNipIThikAyA upari siMhAsana prajJaptam, saparivAraM bhaNitavyam / tat kenArthena bhadanta ! eva mucyate dakSiNAddhabharatakUTa dakSiNArddhabharatakUTam 1 gautama ! dakSigA bharataTekU khalu dakSiNAddha bharato nAma devo mahaddhiko yAvat palyopamasthitikaH parivasati, sa khalu tatra catasRNAM sAmAnikasAhasroNAM, catasRNAm agramahiSINAM saparivArANAM, tisRNAM pariSadAM, saptAmAmanIkAnAM, saptAnAmanIkAdhipatInAM, SoDazAnAmAtmarakSakadevasAhasrINAM, dakSiNAddha bharatakUTasya dakSiNA yAM rAjadhAnyAma anyeSAM bahUnAM devAnAM ca devInAM ca yAvat viharati / ___va khalu bhadanta ! dakSiNA bharatasya devasya dakSiNArdhA nAma rAjadhAno prajJaptA ? gautama ! mandarasya parvatasya dakSiNena tiryagasaMkhyeyavIpasamudrAn vyativajya anyasmin jambUdvIpe dvIpe dakSiNena dvAdaza yojanasahasrANi avagAhya atra khalu dakSibharatasya devasya dakSiNArdhA nAma rAjadhAnI bhaNitavyA yathA vijayasya devsy| evaM sarvakUTAni netanyAni yAvat vaitazravaNakuTam parasparaM porastyapazcimena / eSAM barNAvAse gAthA madhye vaitADhayasya tu kanakamayAni trINi bhanti kUTAni tu, zeSANi parvatakUTAni sarvANi ratnamayAni bhavanti // 1 // mANibhadrakUTaM / vaitAThyakUTaM 2 pUrNabhadrakUTaM 3 patAni trINi kUTAni kanakamayAni, zeSANi SaDapi ratnamayAni, / dvayoH visadRza nAmako devo kRtamAlakazcaiva 1 nRttamAlakazcaiva 2 zeSANAM SaNNAM mahazanAmakAH ya nAmakAni ca kUTAni tannAmAnaH khalu bhavanti te devAH / palyopasthiti kA bhavanti pratyeka pratyekam 1 rAjadhAnyo jambUdvIpe dvIpe mandasya parvatasya dakSiNena tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn vyatibajya anyasmin jambUdvIpe dvIpe dvAdaza yojana sahanaNi avagAhya, atra khalu rAjadhAnyo bhaNitavyAH vijayArAjarAjadhAnI sahazikA ||suu16||
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 jambUdvIpaprajJaptisUtre TIkA-- 'kahi Na bhaMte ! veyaiDhe' ityAdi / gautamaH zrImahAvIrasvAminaM pRcchati-'kahi NaM bhaMte ! veyaDDhe pabae dAhiNaDDhabharahakUDe NAmaM kUDe paNNatte' he bhadanta ! ka-kutra khalu vaitADhaye parva te dakSiNA bharatakUTaM nAma kUTaM prajJa ptam,bhagavAnAha-'goyamA ! khaMDappavAyakUDassa' he gautama ! khaNDaprapAtakUTasya-khaNDaprapAtaguhAkUTasya 'purasthimeNaM' paurastyena-pUrvasyAM dizi 'siddhAyayaNakUDassa' siddhAyatanakUTasya vaitAThyaparvatIyaprathamakUTasya 'paccatthimega' pAzcAttyena pazcimAyAM dizi 'ettha NaMveyaDDhapacae' atra khalu vaitAThyaparvate-vaitAThyaparvatopari 'dAhiNaDDhabharaha kUDe NAmaM kaDe paNNatte' dakSiNArddhabharatakUTaM nAma kUTaM prajJaptam / tat kIdRzam ? iti jijJAsAyAmAha-siddhAyayaNakUDappamANasarise' siddhAyatanakUTapramANasadRzaM.siddhAyatanakUTasya yat pramANaM SaT sakrozAni yojanAni Urdhvamuccatvena ityAdi varNakenoktaM trayodazasUtre tena sadRzaM tatpramANasadRzapramANa kam siddhAyatanakUTasya yatpramANaM tadevadakSiNArdhabharatakUTasyApi pramANamiti bhAvaH / evaM ca SaT sakrozAnItyArabhya tasya khalu ityAdi paryantaH dakSiNA bharatakaTa kA svarUpa kathana'kahiNaM bhaMte! veyaDDhe pavvae dAhiNaDDhe bharahakUDe NAmaM kUDe paNNatte" ityAdi / ____TIkArtha-isa sUtra dvArA zrIgautamasvAmI ne prabhu zrImahAvIrasvAmI se aisA pUchA hai-he bhadanta! vaitADhyaparvata ke Upara dakSiNArddhabharatakUTa nAmaka kUTa kahAM para kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA' khaMDappavAyakUDassa purathimeNaM siddhAyayaNakUDassa paccatthimeNaM etthaNaM veyaDDhapavvae dAhiNaDDhabhAhakUDe NAmaM kUDe paNNatte" he gautama! khaMDaprapAta kTa ko pUrvadizA meM evaM prathama siddhAyatana kTa kI pazcimadizA meM vaitADhayaparvata saMbaMdhI dakSiNA bharatakUTa nAmaka dvitIya kUTa kahA gayA hai "siddhAyayaNakUDappamANa tarise jAva tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmi bhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM ege pAsAyaDisae paNNatta' isa kTa ko U~cAI kA dakSiNa bharata phUTanA svarUpanuM kathana 'kahiNa bhaMte veyaDDhe pavvara dAhiNama bharaha kUDe NAmaDDhe kUDe paNNatte' ityAdi sUtra 16 // TIkAtha-A sUtra vaDe gautame prabhu zrI mahAvIrasvAmI ne prazna karyo ke hebhadata vaitADhaya pavata 526kSiNA marata nAmeTa yAthaNe mAvasa che. anAsapAsamA cha "goyamA khaMDappa vAya kUDasta purathimeNa siddhAyayaNakUDaspa paccatthimeNaM etthaNa veyaDDhapabvae dAhiNabadabharahakUDe NAmaM kUDe paNNatte' prapAta kUTanI pUrva dizAma vaitAdaya pata sAdhA bharataTa nAme dvitIya 2 Ave che. 'siddhAyayaNakUDappamANasarise jAva tassa Na bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgasta bahumajjhadesabhAe patthaNaM mahaM ege pAsAyavaDisae paNNatte' mA jhUTa yAtu pramANa sidhyAyatana iTanI yA 122 yAmA aAvela che. eTale eka gAu adhika chacA jana jeTalI enI uMcAi che. siddhAyatana kuTanI uMcAInuM varNana13 mA sUtramAM kahevAmAM AvyuM che. A dvitIya kaTanI basamaramaNIya bhUmibhAganI barAbara madhyamAM eka vizALa prAsAdAvahaMsaka Avela che.
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 16 dakSiNArddhabharatakUTanirUpaNam 121 sarvo'pi padasamUhaH saGgrAhyaH iti sUcayitumAha- 'jAva tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe' yAvat tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge iti-etadvayAkhyA paJcadazasUtre gtaa| 'etthaNaM' atra iha dakSiNArddha bharatakUTasya bahusamaramaNIyabhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge khalu 'mahaM ege' eko mahAn-'pAsAyavaDisae' prAsAdAvataMsakaH-prAsAdazreSThaH 'paNNatte' prajJaptaH / sa ca 'kosaM' kroza-krozapramANam 'uDDhaM uccatteNaM' Urdhvam uccatvena 'addhakosa' arddhakroza-krozasyArddham 'vikkhabheNaM' viSkambheNa-vistAreNa tathA 'abbhuggayamRsiyapahasiya' abhyudgatocchritaprahasitaH abhyudgatocchita:- atyuccaH prahasitaH-zvetojvalaprabhayA hasaciva tathA 'jAva pAsAIe' yAvat prAsAdoyaH darzanIyaH abhirUpaH pratirUpaH iti atra yAvatpadena "vividhamaNiratnabhakticitraH, vAtoddhatavijayavaijayantI patAkAcchatrakalitaH, tuGgaH gaganatalamanulikhacchikharaH' jAlAntararatnaH, panaronmIlitaH iva maNikanakastUpikAka: bikasitazatapatrapuNDarIkatilakaratnAddhacandracitraH nAnAmaNidAmAlaMkRtaH antarbahizcapramANa siddhAyatana kUTa kI U~cAI barAbara kahA gayA hai arthAt eka koza adhika 6 yojana kI isakI U~cAI hai. siddhAyatana kUTa kI U~cAI kA pramANa 13 veM sUtra meM kahA hai| isa dvitIyakUTa ke vahusamaramaNIya bhUmibhAga ke ThIka bIca meM eka vizAla prAsAdAvataMsaka kahA gayA hai "kosaM uDDhaM uccatteNaM, addhakosaM vikkhaMbheNaM, abbhuggayamUsiyapahasie jAva pAsAIe 4' yaha prAsAdAvataMsaka-zreSTha prAsAda-eka koza kA U~cA hai aura Adhe koza kA vistAra vAlA hai. tathA yaha bahuta hI adhika U~cA hai. aura apanI zveta ujjvalaprabhA se hasa sA rahA hai aisA pratIta hotAhai. yAvat yaha prAsAdIya hai, darzanIyahai, abhirUpa aura pratirUpa hai. yahAM yAvatpada se "vividhamaNiratnabhakticitraH, vAtoMddhRta vijaya vaijantI patAkAcchatrakalitaH tuGgaH, gaganatalamanulisvacchikharaH, jAlAntararatnaH, paJjaronmIlitaiva maNikanakastUpikAkaH, vikasitazatapatrapuNDarIkatilakaratnArddhacandracitraH, nAnAmaNidAmAlaMkosa uiDhaM ucca neNaM addhakosaM vikkhabheNa abbhuggamabhUsiyaSahasipa jAva pAsAie 4" A prAsAdAvataM saka- zreSTha prAsAda eka gAu jeTale uMce che ane ardhA gAu jeTalo vistAra vALo che temaja A khUbaja vadhAra uco che. A pitAnI ta ujavala prabhAthI hasate Toya nema lAge che. vin A prAsAdIya che darzanIya che. abhirUpa che prati35 cha. gahI yAvat 54thI', vividha maNiratnabhakticitraH vAtoddhatavijayavaijayantI patAkAcchakalitaH tuGgaH gaganatalamanulikhacchikharaH jAlAntararatnaH pajaronmIlita iva maNikana kastUpikAkaH vikasitazatapatra puNDarIkatilakaratnArddhacandracitraH nAnAmaNi dAmAlataH antarbahizva pralakSaNaH tapanIyavAlukAprastaTaH sukhasparzaH sazrIkaH" !
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 jambUdvIpaprajJaptisUtre zlakSNaH tapanIyavAlukAmastaTaH sukhasparzaH sazrIkaH ityeSAM saMgrahaH, vyAkhyA ca rAjapraznIyasUtrasyaikonaSaSThitamasUtrasya matkRtasubodhinI ttiikaato'vseyaa| atha tasya prAsAdAvataMsakasyAntavartivastu varNayati-tassaNaM pAsAyavaDisagassa bahumajjhadesabhAe' tasya khalu prAsAdAvataMsakasya bahumadhyadezabhAge-atyanta madhyabhAge 'estha NaM mahaM egA maNipeDhiyA paNNattA' atra khalu mahatI vizAlA ekA maNipIThikA prajJaptA, sA-maNipIThikA paMcadhaNUsayAI AyAmavikkhaMbheNaM' paJcadhanuHzatAni AyAmaviSkambheNa-dairdhya vistArAbhyAm 'aDDhAijjAI dhaNUsayAI bAhalleNaM' addhatRtIyAni dhanuH zatAni bAhalyana-sarvAtmanA ratnamayI-'tIseMNa' tasyAH-anantaroktAyAH khalu 'maNipeDhiyAe uppiM sIhAsaNaM paNNattaM' maNipIThikAyAH upari siMhAsanaM prajJaptam / tacca siMhAsanaM 'saparivAra' saparivAraM-dakSiNArddhabharatakUTAdhiSThAtR sAmAnikAdi devopavezanayogyabhadrAsanasahitaM 'bhANiyavvaM' bhaNitavyaM vaktavyam / / atha dakSiNArddhabharatakUTasyAnvarthanAmatAM praznottarAbhyAM darzayitumAha-'se keNaDheNaM __ kRtaH, antarbahizca zlakSNaH, tapanIyabAlukAprastaraH, sukhasparzaH, sazrIkaH' isa pUre pATha kA saMgraha huA hai. isa sUtrapATha kI vyAkhyA hamane rAjapraznanIya sUtra ke 58 ve sUtra kI subodhinI TIkA meM kara dI hai ataH vahI se ise jAnalenA cAhiye., "tassaNaM pAsAyavaDiMsagassa bahu majjha desabhAe etthaNaM mahaM egA maNipeDhiyA paNNattA" usa prAsAdAvataMsaka ke ThIka madhyabhAga me eka vizAla maNipIThikA kahI gaI haiM "paMcadhaNUsayAI AyAmavikkhaMbheNaM aDDhAijjAI dhaNusayAI bAhalleNaM, savvamaNimaI' yaha maNipIThikA lambAI meM pAMca sau dhanuSa kI hai tathA isakI moTAI aDhAI sau dhanuSa kI hai yaha maNipIThikA sarvAtmanA ratnamaya hai "tIseNaM maNipeDhiyAe uppiM sIhAsaNaM paNNattaM, saparivAraM bhANiyavaM" isa maNipoThikA ke Upara eka siMhAsana kahA gayA hai isa siMhAsana ke varNana meM "yaha siMhAsana dakSiNArdha bharatakUTa ke adhiSThAyaka deva ke jo sAmAnika Adi deva haiM unake upavezana ke yogya bhadrAsanoM se sahita hai, aisA kathana samasta pAThane saMgraha thayela che. A sUtra pAThanI vyAkhyA ame rAjaprazanIya sUtranA 58mAM sUtranI sumodhinI mAM rI che. tethI jijJAsu tyAMthI onella. "tassa Na pAsAyavarDisagassa bahumajjhadesabhAe patthaNaM mahaM egA maNipeDhiyA paNNattA' ta prAsAhAvata sana 1912 madhyabhAgamA ma vizANa manidhI 8t che. 'paMcadhaNUsayAI AyAmavikkhameNaM aDDhAijjAiM dhaNUsayAI bAhalleNaM savva maNimaI" mA maNipAla laMbAI ceDAImAM pAMcase dhanuSa jeTalI che. A maNipIThikA sarvAtmanA ranamaya che. 'tIseNaM maNipeDhiyAe upi sIhAsaNaM paNNatta saparivAraM bhANimavaM" mA maNipAnI upara eka jiMhAsana che. A siMhAsananA varNanamAM "A siMhAsana dakSiNArdha bharata kuTanA adhiSThAyaka devanA je sAmAjika Adi devo che temanA upavezana mATe yogya madrAsanAthA samAhita che." asthana 429 naye.
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 16 dakSiNArddha bharatakUTa nirUpaNam 123 1 bhaMte !" he bhadanta ! tat kUTaM kenArthena kena prakAreNa 'dAhiNaDDhabharahakaDe dAhiNaDDhabharaDakUDe ' dakSiNArddha bharatakUTaM dakSiNArddhabharatakaTam ' evaM buccara' evam ittham ucyate - prajJApyate ! bhagavAnAha - 'goyamA' dAhiNaDDhamarahakUDeNaM dAhiNaDDhabharahe NAmaM deve' he gautama ! dakSiNAbharatakUTe khalu dakSiNArddha bharato nAma devaH - tadadhiSThAtR deva: 'parivasaI' parivasatItyuttareNAnvayaH, sa ca kIdRza: ? ityAha- 'mahiDhie jAva paliomaTThie' maharddhiko yAvat palyopamasthitikaH, iti / maharddhika iti samArabhya palyopamasthitika iti paryantAnAM devavizeSaNavAcakAnAM padAnAM saMgraho'syaivASTamasUtre vilokanIyo vyAkhyA'pi tata eva bodhyeti / ' se NaM' sa-pUrvoktaH dakSiNArddha bharatanAmA devaH khalu 'tattha' tatra - dakSiNArddha bharatakUTe viharatIti pareNAnvayaH, sa kiM kurvan viharatItyAha -- 'caunheM sAmANiyasAhassINaM caunhaM aggamahisoNaM saparivArANaM' catusRNAM sAmAnika- sAhasrINAM saparivArANAM catasRNAmagra mahiSINAM = pradhAnamahiSINAm 'tirahaM' tisRNAm AbhyantarikamadhyamabAhyAnAM 'parimANaM' pariSadAM - samAnAM 'sattA' saptAnAM hayagajarathapadAti mahipagandharvanATya lakSaNAnAm 'aNiyANaM' anIkAnAM - sainyAnAm 'sattahUM' aNiyAhivaINaM' saptAnAm anIkAdhipatInAM - senAdhipatInAm 'solasahaM kara lenA cAhie / " se keNadveNaM bhaMte! evaM vuccai dAhiNaDr3habharaha kUDe 2' he bhadanta ! isa kUTakA nAma dakSiNArdha bharatakUTa aisA kisa kAraNa se huA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM" goyamA ! dAhiNabhara hakaDeNaM dAhiNaddhabhara he NAmaM deve mahiDhie jAva paliodamaTThiIe parivasaI' he gautama ! isa kUTa kA nAma dakSiNA bharatakUTa isaliye kahA gayA hai isa para dakSiNArdha bharata nAma kA eka deva rahatA hai. yaha maharddhika yAvat palyopama kI sthiti vAlA hai. yahAM isa deva ke varNana meM maharddhika pada se lekara palyopamasthitika pada ke bhItara jitane bhI deva vizeSaNavAcaka pada Aye haiM una saba kA saMgraha isI sUtra ke 8veM sUtra meM dekha lenA cAhiye. " se NaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassINaM cauNhaM aggamahisaNaM, saparivArANaM tiNDaM parimANaM sattaNhaM aNiyANaM, sattaNhaM aNiyAhivaINaM solasaNhaM Aya'se ke bhaMte evaM vubbai dAhiNaDDhabharahakaDe 2" he laDhata ! A phUTanuM nAma dakSiNAdha bharata chUTa devI rIte prasiddha yu ? sAnA vAmAM prabhu ! che goyamA ! dAhiNaddhabharahakaDe NaM dAhiNabhara he NAma deve mahiiDhie jAva palioSamaTTiIe parivasa" he gautama ! A phUTanu nAma dakSiNAdha` bharata kUTa eTalA mATe prasiddha thayuM ke A phrUTa para dakSiNAdha bharata nAme eka deva rahe che. A daiva mahaddhika che yAvat patyeApamanI sthitivALe che. ahIM A devanA varNanamAM mahaddhika padathI laI ne pApamAsthiti sudhI jeTalA devizeSaNa vAcaka pado AvelA che. te sa`nA sagrahuM A sUtranA8mA sUtramAM joI ve. "se NaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassINaM ca uNhaM aggamaddisINa saparivArANaM tiha parisANa sattaNDa aNiyANa sattaNha aNiyAhivaINaM solasaNhaM AyarakkhadevasAhastIrNa
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 jambUdvIpaprajJaptisUtre AyarakkhadevasAhassINaM' SoDazAnAm AtmarakSakadevasAhasrINAm-SoDazasahasra saMkhyAtmarakSakadevAnAm 'dAhiNaDDhabharahakUDassa dAhiNaDhAe rAyahANIe anneti' dakSiNArddhabharatakUTasya dakSiNA yAH rAjadhAnyAH anyeSAm-uktebhya itareSAM 'bahUNaM' devA Na devINa ya' bahUnAM devAnAM ca devInAM ca 'jAva' yAvat yAvatpadena "AdhipatyaM paurapatyaM svAmitvaM bhartRtvaM mahattarakatvam AjJezvarasenApatyaM kArayan pAlayan mahatA'hatanATayagItavAditratantrotalatAla-truTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhujAnaH" ityeSAM saMgrahaH, evaMbhUtaH sa 'viharai' viharati tiSThati, eteSAM vivaraNamaSTamasUtre gatam / athAsya rAjadhAnI kutra vartate iti pRcchati -'kahi NaM bhaMte ! dAhiNaDUDhabharahassa devassa dAhiNaDDhA NAmaM rAyahANI paNNattA' he bhadanta ! ka kutra khalu dakSiNArddha rakkhadevasAhassINaM dAhiNaDDhabharaha kUDassa dahiNaDDhAe rAyahANIe aNNesiM ca bahUNaM devANa ya devINa ya jAva viharai' yaha vahAM cAra hajAra sAmAnika devoM kA cArasaparivAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadAoM kA, sAta sainyoM kA, sAta senApatiyoM kA, solaha hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA dakSiNArdha bharatakTa kI dakSiNArdhA rAjadhAnI nivAsI anya aura bhI bahuta se deva aura deviyoM kA Adhipatya, paurapatya, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva evaM AjJezvara senApatya karavAtA huA, palavAtA huA, evaM catura prakArake bAje bajAne vAle puruSoM dvArA jorajora se bajAye gaye bAjoM ke nAda pUrvaka, gItoM ke sAtha bAjoM ke nAda pUrvaka, nATya ke bAjoM ke nAda pUrvaka divya do gaMdhIka devoke samAna bhogoM ko bhogatA huA apane samaya ko Ananda ke sAtha vyatIta karatA hai. yahAM "tantrI, tala, tAla, truTila, ghanamRdaGga' ye saba vizeSa prakAra ke bAjoM ke hI bheda haiM / inake viSaya meM jIvAbhigamasUtra kI TIkA meM spaSTIkaraNa kiyA gayA hai. tathA ina saba kA vivaraNa isake 8 veM sUtra meM kiyA jAcukA hai. ataH vahAM se isa viSayako dekha lenA cAhiye / dAhiNaiDhabharahakUDaspa dAhiNaDDhAe rAyahANoe annesiMca bahUNaM devANa ya devINaya jAva viharA va tyAM yAra 2 sAmAni vAnA yA2 saparivAra mahiSIyAnA traNa pariSadAonA sAta sainyanA sAta senApationA soLa hajAra AtmarakSaka devanA temaja dakSiNAddha bharata phUTanI dakSiNArdhI rAjadhAnI nivAsI anya bIjA ghaNuM deva-devIonA Adhipatya, paura patya, svAmitva, bhatRtva maDararakatva temaja Azvara senApatya karAvate paLAva tathA catura vAjA vagADanAra puruSathI jorathI vagADelA vAjIMtrothI gIta sAMbhaLIne nAya ke vAjiMtronA nAdapUrvaka divyasega segavano pitAne samaya AnaMdapUrvaka pasAra kare che. ahIM "tatrI, tala, tAla, truTita, ghanamRdaMga e sarve vizeSa prakAra nA vAditronA ja prakAre che. A saMbaMdhamAM jIvAbhigama sUtranI TIkAmAM spaSTIkaraNa karavAmAM AvyuM che tethI e sarvanuM vivaraNa enA 8 sUtramAM karavAmAM AvyuM che. ethI A viSe tyAMthI jANI levuM joIe.
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 16 dakSiNArddha bharatakUTanirUpaNam 125 bharatasya devasya dakSiNArddhA nAma rAjadhAnI prajJaptA ? bhagavAnAha - ' goyamA ! maMdarassa pavvayassa dakkhiNeNaM' he gautama ! mandarasya - meroH parvatasya dakSiNena - dakSiNasyAM dizi 'tiriyamasaMkhejje dovasamudde' tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn tiryak sthitAn asaMkhyeyAn dvIpAn samudrAM 'vo vattA' vyativRjya - vyatikramya ullaGghaya 'aNNaMmi' anyasmin - asmadAdyAzrayIbhUtajambUdvIpAdbhinne 'jaMbuddIve dIve dakkhiNeNaM' jambUdvIpe dvIpe dakSiNena dakSiNasyAM dizi 'bArasa joyaNasahassAI' dvAdaza yojana sahasrANi - dvAdazasahasrayojanAni 'ogAhittA' avagAhya - pravizya ettha NaM - dAhiNaibharaharUsa devassa dAhiNaDUDhA uri yahANI bhANiyavvA' atra khalu dakSiNArddha bharatasya devasya dakSiNArddhA nAma rAjadhAnI bhaNitavyA vaktavyA 'jahA vijayassa devassa' yathA vijayasya devasya / ' evaM ' evam-dakSiNArddhabharatakUTavat 'savvakUDA neyavvA' sarvakUTAni netavyAni - jJAtavyani, kimparyantAni ? ityAha- 'jAba - vesamaNakU De' yAvat vaizravaNakUTaparyantAni sarvANi rAjadhAnI viSayaka prazna " kahiNaM bhaMte ! dAhiNaDDhamarahassa devassa dAhiNaDDhA NAmaM zahANI paNNattA' gautama ne prabhu se aisA pUchA hai hai madanta ! dakSiNArdhamaratadeva ko dakSia nAmakI rAjadhAnI kahAM para kaho gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM " goyamA ! maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde va IvaittA aNNaMmi jaMbuddIve dIve dakkhi NaNaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA etthaNaM dAhiNaDDhamarahassa devarasa dAhiNaDDhA NAmaM yahA bhANivA' he gautama! sumeru parvata ko dakSiNadizA meM tiryak asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake anya jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM dakSiNa dizA meM 12 hajAra yojana nIce Age jAne para dakSiNArdha bharata deva kI dakSiNAdhA nAma kI rAjadhAnI vaktavya hai 'jahA vijayassa devasma' jaise vijayadeva kI rAjadhAnI vaktavya huI hai, "eva savva kUDA yavvA jAva vesamaNakUDe paroppara puratthimapaccatthimeNaM" isI taraha se vaizravaNa rAjadhAnI viSayaka prazna :- kahi NaM bhaMte dAhiNaDDha bharahassa devassa dAhiNaDUDhANAmaM rAyahANI paNNattA" gautame prabhune prazna yi he mahanta ! dakSiNAdha bharata devanI dakSiNArdhA nAma rAjdhAnI yA sthaNe AvelI che ? nA vAmAM prabhu uDe che. goyamA / maMdarassa pavva ree dakkhiNaM tiriyamasa khejje dIvasamudde vizvattA aNNaMmi jabuddIve dove dakkhiNeNa bArasa joyaNasahassA ogAhittA patthaNaM dAhiNaddha bharahassa devassa dAhiNaDDhA NAma rAyahANI bhANiyavvA "he gautama! subhe3 paryaMtanI dakSiNa dizAmAM tiryaI asaNyAta dviipsamudrAne pArakarIne anyaja budvIpanAmaka dvopamAM dakSiNa dizAmAM 12 hajAra yeAjana nIce AgaLa javAthI dakSiNA bharata devanI dakSiNA nAmanI rAjadhAnI AvelI che. dA vijaya devas' vinaya hevanI rAjadhAnI viSe prabhAvAmAM Avyu che. "evaM savvakUDA yavvA jAva vesamaNakUDe paropparaM purasthimapazJcatthimeNa" te pramA vaizravaNa
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre kUTAni dakSiNArddhabharatakUTavad varNanIyAnIti bhAvaH / evaJca dakSiNA bharatakaTaM 1 khaNDaprapAtaguhAkUTaM 2 mANibhadrakUTaM 3 vaitAdayakUTaM 4 pUrNabhadrakUTaM 5 tamisraguhAkUTaM 6 uttarArddha-bharatakUTaM 7 vaizravaNakUTam 8 etAni aSTau kUTAni samAnavarNanaka nIti / tathA 'paropparaM' parasparam -anyonyaM 'purathimapaccasthimeNaM' paurastyapAzcAttyena-parva pUrvekUTaM pUrvedizi paraM paraM kUTaM pazcimadizi vartata iti bodhyam / tathA ca dakSiNArddha bharatakUTa pUrvasyAM khaNDapAtakUTAt pUrvasyAM mANibhadrakUTAt, tat pUrvasyAM vaitAdhyakUTAt tat pUrvasyAM pUrNabhadrakTAt tat pUrvasyAM tamisraguhAkUTAt tat pUrvasyAmuttarArddha bharatakUTAt tat pUrvasyAM vaizravaNakUTAt yasmAdyata pUrvasyAM tasmAttat pazcimAyAM bodhyam, pUrvapazcimayoH sApekSatvAt, tathAhi-vaizravaNakUTaM pazcimAyAmuttarAddha bharatakUTAt, tata pazcimAyAM tamisraguhAkUTAt, tat pazcimAyAM pUrNabhadrakUDAt, tat pazcimAyAM vaitADhayakTAt, kUTataka aura saba vAkIke kUToM kA varNana kara lenA cAhiye. isa taraha dakSiNArdha bharatakTa 1 khaNDaprapAtaguhA kUTa 2 mANibhadrakUTa 3 vaitADhayakUTa 4 pUrNabhadrakUTa 5 tamisraguhAkuTa 6 uttarArghabharatakUTa 7 aura vaizravaNakTa 8 ye ATha kUTa samAna varNana vAle haiM / ina kaToM meM pUrva pUrva kA kaTa to pUrvadizA meM hai aura dUsarA dUsarA kUTa pazcimadizA meM haiM aisA jAnanA cAhiye. tathAca dakSiNArdha bharatakTa khaNDaprapAtakUTa se pUrva dizA meM hai khaNDaprapAtaguhAkUTa mANibhadra kUTa se pUrva dizA meM hai, vaitAdayakUTa se mANi bhadrakUTa pUrvadizA meM hai. pUrNabhadrakTa se vaitaDhayakUTa pUrvadizA meM hai tamisra guhAkUTa se pUrNabhadrakTa pUrvadizA meM hai uttarArdhakUTa se tamisraguhAkUTa pUrva dizA meM hai aura vaizravaNakUTa se uttarArdhakTa pUrva dizA meM hai. isa taraha jo jisase pUrvadizA meM hai vaha usase pazcimadizA meM haiM kyoM ki pUrva pazcima meM sApekSatA hai. jaise uttarArdha bharatakTa se vaizravaNa kTa pazcimadizA meM hai tamisraguhAkTa se utarArdha bharatakTa pazcimadizA meM hai. pUrNabhadrakTa se timisra guhAkTa pazcimadizA meM hai. vaitADhayakTa se pUrNabhadakUTa pazcimadizA meM hai. mANi bhadakTa se vaitADhayakUTa pazcimadizA meM hai kRTa sudhI ane bIjA sarva kuTenuM varNana ahIM rAmajavuM joIe. A pramANe dakSiNa bharatakUTa 1, khaMDa prapAtaguphAkUTa 2, mANibhadra phUTa 3, vaitADhayakUTa 3, pUrNabhadrakuTa 5, tamisa guphAkUTa 6, uttarArdha phUTa 7 ane vizravaNa kuTa 8 e ATha kUTo samAnavarNanavALA che e kaTamAM pUrva pUrvanA kUTa tA pUrva dizAmAM che ane bIjA bIjA kUTa pazcima dizAmAM che. ema jANavuM joIe. tathA dakSiNArdha bharataTa khaMDaprapAta phUTathI pUrva dizAmAM che, khaMDa pratApa guphAkUTa maNibhadra phaTathI pUrva dizAmAM che, vaitAdraya phUTathI maNibhadrakuTa pUrva dizA mAM che. pUrNabhadrakuTethI vetAdya phuTa pUrva dizAmAM che. tamistra guphATathI pUrNabhadrapha dizAmAM che. uttarArdha phUTathI tamisa guphAphaTa pUrva dizAmAM che ane vaizravaNakuTathI uttarAdhakeTa pUrva dizAmAM che A pramANe je jenAthI pUrva dizAmAM che te tenAthI pazcima dizAmAM che. karma ke pUrva pazcimamAM sApekSatA che jemake uttarArdha bharatakUTathI vaizravaNakuTa pazcima dizAmAM che. tamitra guphAkUTathI uttarArdha bharatakUTa pazcima dizAmAM che, pUrNabhadra phUTathI timisa guphA
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-sU. 16 dakSiNArddhabharatakUTanirUpaNam tat pazcimAyAM mANibhadrakDAt tat pazcimAyAM khaNDaprapAtakATAt tat pazcimAyAM dakSiNAddhaM bharatakUTAt iti paryavasitam / / 'imesi' eSAm anantaroktAnAM kUTAnAM 'vaNNAvAse' varNAcAse-varNanapaddhatau 'gAhA' gAthA-'majjhe veyaDUhassa u' vaitADhayasya parvatasya madhye-madhyabhAge 'tiNi kUDA' trINikUTAni anupadaM vakSyamANAni 'kaNagamayA' kanakanayAni -svarNamayAni 'hoti' bhavanti santi 'sesA' zeSANi-tadbhinnAni 'pavvayakUDA parvatakUTAni 'savve rayaNAmayA sarvANi ratnamayAni-vaiDUryAdi ratnamayAni 'ho ti bhavanti-santi / 1 / tatra kAni svarNamayAni kAni ratnamayAnoti darzayitumAha -'mAgimadakUDe mANibhadra kUTaM 1 'veyaDUDhakUDe' vaitADhayakUTara 'puNNabhadda kUDe' pUrNabhadrakUTaM 3 'ee tiNi kUDA kaNagamayA' etAni trINi kUTAni kanakamayAni 'sesA' zeSANi-anantaroktakUTatrayabhinnAni 'chappi rayaNAmayA' SaDapi kUTAni ratnama yAnIti / navasu kUTeSu 'doNhaM' dvayoH kUTayoH tamisraguhAkUTa, khaNDaprapAtakUTayoH ityaadi| tA imesiM vaNNAvAse gAhA~ mAjhe veyaDDhassa u kaNagamayA tiNNi hoti kUDA u / sesA pavvayakUDA savve rayaNAmayA hoti / 1 // ina kUToM ke varNana karane meM yaha gAthA hai vaitADhya parvata ke madhya meM vakSyamANa ye tIna kUTa hai jo ki svarNamaya haiM: inase bhinna jo aura parvata kUTa hai ve saba ratnamaya haiM vaiDUrya Adi ratnoM ke bane hue haiM inameM 'mANibhada kUDe veyaDDhakUDe puNNabhaddakUDe ee tiNNi kUDe kaNagAmayA sesA chappi rayaNAmayA' mANibhadrakUTa vaitADhayakUTa evaM pUrNabhadrakUTa, ye tIna kUTa kana kamaya haiM aura bAkIke 6 kUTa ratnamaya haiN| 'doNhaM vi sarisaNAmayA devA kayamAlae ceva NaTTamAlae ceva sesANaM chahaM sarisaNAmayA jaNNAmayA ya kUDA tannAmA khalu havaMti te devA paliovamadviiyA havaMhi pttey',||1|| ina nau kUToM meM se do kUTo ke tamisraguhAkUTa aura phUTa pazcima dizAmAM che. vaitAdraya phaTathI pUrNabhadra phUTa pazcima dizAmAM che. maNibhadra kuTathI vaitAdayaTa pazcima hima che chatyAdi. imesi vaNNAvAse gAhA majjhe veaiDhassa u kaNagamayA tiNNi hota kraDA u| sesA pavvayakDA savve rayaNAmayA hoti // 1 // A kUTenA varNanane anulakSIne A gAthA che - vaitADhaya parvatanA madhyamAM vayamANa e traNa phUTe che je svarNamaya che. enAthI bIjA je parvata kUTa che te sarve ratanamaya che. cha. vaiDU vagaire 2tnAnA maneA cha. memA 'mANibhaddakUDe veyaDDhakUDe puNNabhahakUDe pae tiNNi kUr3A kaNagAmayA sesA chappi rayaNAmayA "mAmi yUTa, vaitADhaya 58 mane dra se trayaTa nabhaya cha bhane pAhInA 2 nabhaya cha "doSaNaM vi sarisaNAmayA devA kayamAlae ceva naTTamAlae sesANa kaNhaM sarisaNAmayA jaNNAmayA ya kRDA tannAmA khalu havaMti te devA paliovamaTTiiyA havaMti pateyaM // 1 // se nAmAMthA meTAnA
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'visariNAmayA devA' visadRzanAmakau devau staH / tau ca krameNa darzayati- ' kayamAlae caiva' kRtamAlakaH 1 caiva 'nahamAlae ceva' nRttamAlakaH caiva iti / tamisra - guhA kUTasya kRtamAlaH khaNDaprapAtaguhAkUTasya nRttamAlaH iti krameNa dvau devau bodhyau / 'sesANaM' zeSANAM - pUrvoktabhinnAnAM 'chaNDaM' SaNNAM kUTAnAM 'sarisaNAmayA' sadRzanAmakAH kUTa nAmasadRzanAmakAH devA bhavanti / atrArthe gAthAmAha- 'jaNNAmayA' ityAdi / iti spaSTayati- ' jaNNAmayAya kUDA tannAmA khalu' yannAmakAni kUTAni tannAmakAH khalu te = kUTAdhiSThAtAro devAH | 'hoti' bhavanti santi iti te devAH kIdRzAH ? iti jijJAsAyAmAha - 'palio maIyA' palyopamasthitikAH - ityAdi 'patteyaM' pratyekam ekaikasya kUTasya 'patteya' pratyekam ekaiko deva evaM sarvakUTadevAH palyopamasthitikAH 'havaMti' santIti / anenASTAnAM kUTAnAM svAmina uktAH siddhAyatanakUTe tu siddhAyatasyaiva mukhyatvena svAmino'kathanamiti bodhyam / 128 atha khaNDaprapAta guhAkUTAdyadhipatInAM rAjadhAnyaH ka santIti pRcchati - he bhadanta ! khaNDaprapAtaguhAkUTAdyadhipatInAM teSAM kRtamAlakAdidevAnAM 'rAyahANIo' khaNDaprapAtaguhAkUTa ke deva visadRzanAma vAle hai inake nAma kramazaH kRtamAlaka aura nRttamAlaka hai / bAkI ke 6 kUToM ke devakUToM jaise nAma hai vaise hI nAmavAle haiM / yahI bAta'' jaNNA mayAya kUDA tannAmA khalu havaMti te devA paliovamaTThiyA havaMti patteyaM 2" isa gAthA dvArA prakaTa ko gaI hai ina devoM ko eka 2 palyopama kI sthiti hotI hai isa taraha eka eka kUTa kA eka eka deva hotA hai aura vaha apane 2 mI hotA hai parantu siddhAyatanakUTameM jo siddhAyatana deva hai vahI vahAM kA svAmI hai aisA nahIM hai aisA jAnanA cAhiye / ina khaNDaprapAtaguhAkTa Adi ke adhipatiyoM kI rAjadhAniyAM kahAM para haiM, isa bAta ko jAnane kI icchA se gautamasvAmI prabhu se aisA pUchate haiNtamisra zukAkUTa ane khaNDa prapAta guphA phUTanA-deva viMsadeza nAmavALA che. emanA nAme ubhazaH kRtamAlaka ane nRttamAlaka che. zeSa 6 phUTanA nAma jevA ja nAmavALA che eja vAta " aNNA mayA ya kUDA tannAmA khalu harbati te devA paliomaTThiiyA havaMti patteya 2" A gAthA vaDe prakaTa karavAmAM AvI che. e devAnI eka eka pacApama jeTalI sthiti che. A pramANe eka eka deva hAya che ane te peta pAtAnA phUTane svAmI hAya che. para`tu siddhAyatana rRTamAM je siddhAyanana deva che teja tyAnA mukhya rUpathI svAmI hAya evu' nathI A eka vizeSa vAta dhyAnamAM rAkhavI joie. e khaDaprapAta zuka kUTa vagenA adhipatienI rAjadhAnIe kayAM AvelI che? e vAtane laghuvAnI IcchA thI gautama prabhune ovI rIte pUche che " rAyahANIo" De maheta ! kUTa kA svAmukhya rUpa se
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA su, 16 dakSiNArddhabharatakUTanirUpaNam rAjadhAnyaH kva santi ? bhagavAnAha-he gautama ! 'jaMbUddIve dIve maMdarassa pabvayassa dAhiNeNa' jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena-dakSiNasyAM dizi -tiriyaasaMkhejje dIvasamudde vIIvaittA' tiryaka asaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajya-vyatikramya 'agaMmi jaMbuddIve dove bArasa joyaNasahassAI ogAhettA' anyasmin jambUdvIpe dvIpe dvAdaza yojanasahasrANi avagAhya-pravizya 'ettha NaM rAyahANIo' bhANiyavAo' atra khalu rAjadhAnyaH bhaNitavyAH-vaktavyAHtAkIdRzyaH ? iti jijJAsAyAmAha-vijayA rAyahANI sarisayAo' vijayArAjadhAnIsazikAH iti / yathA bijayA rAjadhanyAH pramANAdika vaNitaM tathaivaitAsAmapi bodhyamiti / tatra khaNDaprapAtaguhAkUTAdhipatidevasya rAjadhAnI khaNDaprapAtaguhAnAmnI mANibhadrakTAdhipatte devasya mANibhadretyeva manyeSAmapi rAjadhAnyo "rAyahANIo" he bhadanta! una khaNDaprapAta guhAkUTa Adi ke adhipati kRtamAlAdi devoM kI rAjadhAniyAM kahAM para haiM? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarasta pavvayassa dAhiNeNaM tiriyaM asaMkhejje dIvasamudde voIvaittA aNNami jaMbuddIve dove bArasa joyaNasahassAI bhogAhittA etthaNaM rAyahANIo bhANiyabvAmao vijayA rAyahANI sarisayAo" jahAM para hama rahate haiM aise isa jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM jo sumeru parvata hai usa parvata kI dakSiNa dizAmeM tiryak asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake Agata anya dUsare jambUdvIpa meM 12 hajAra yojana nIce Age jAne para una kRtamAlAdika devoM ko rAjadhAniyAM haiM / ye rAjadhAniyAM vijayA rAjadhAnI kI ho jaisI haiM ataH vijayA rAjadhAnI kA pramANa Adi jaisA upara kahA gayA hai vaisA hI vaha saba yahAM para bhI hai aisA jAnanA cAhiye inameM jo khaNDaprapAtaguhAkUTa kA adhipati deva hai usakI rAjadhAnI khaNDaprapAtaguhA nAmakI hai mANibhadrakUTa kA adhipati jo deva hai usakI rAjadhAnI mANibhadrA nAma kI hai isI taraha se anya kaTAdhipati devoM kI bhI rAjadhAniyAM samajhalenI caahiye| ye saba kahe khaMDaprapAta guphAkUTa AdinA "adhipati kRtamAlAdidevenI rAjadhAnIe kayAM AvelI che ? sAnA ttaramA prabhu cha, "goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa dAhi NeNa tiriyaM asaMkhejje dIvasamudde vIivaittA aNNami jaMbuddIve dIve vArasajoyaNa sahassAI ogAhettA pattha NaM rAyahANIo bhANiavvAo vijayArAyahANI sarisayAo jyAM ame rahIe chIe evA A jabUdvIpa nAmaka dvIpamAM je sumeru parvata che te parvata nI dakSiNa dizAmAM tirthaka asaMkhyAta dvIpa samudrone oLaMgIne je anya ja budvIpa Ave che temAM 15 jana nIce AgaLa vadhavAthI te kRtamAlAdika devenI rAjadhAnIe che. e sarva rAjadhAnIe vijaya rAjadhAnI jevI ja che. ethI vijayA rAjadhAnInuM pramANa jevuM kahevAmAM AvyuM che tevuM ja sarvanuM samajavuM joIe. emAM je khaMDa pratApa guphA nA adhipati deva che tenI rAjadhAnI khaMDa prapAta guhA nAmanI che. mANibhadra kaTane adhipati je deva che tenI rAjadhAnI maNibhadrA nAme che. A pramANe anya kUTAdhipati 17
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 jambUdvIpaprAptisve vodhyAH / sarvANi cokAni vakSyamANAni ca kUTAni ekaikavanapaNDapadmavaravedikopazobhitAni vodhyAni iti // sU016 // samprati vaitADhayaparvasya vaitADhayAbhidhAne kAraNaM prarUpayati - __ mUlam-se keNadveNaM maMte ! evaM buccai veyaDDhe pavvae ? goyamA veyaDDeNaM pabbae bharahaM vAsaM duhA vibhayamANe 2 viTThai taM jahA-dAhi NaDvabharahaMva uttaraDDabharahaMtra veyaDDhagirikumAre ya ittha deve mahiidie jAva paliovamaTThiie parivasai / se teNaTeNaM goyamA ? evaM buccai ceyaDDe patrae 2 adunaraM ca NaM goyamA ! veyaDDassa pavvayassa veya DreI sAmae NAmadhejje pANane jaM NaM kayAi Na Asi, Na kayAi Na. asthi, Na kayoi Na bhavissai bhuvi ca bhavai ya bhavissai ya dhuve Niyae sAmae akhae avvae avaTTie Nicce ||suu017|| chAyA- atha denArthana bhadanta ! evamucyate vaitADhyaH parvato vaitAdayaH parvataH 1 gautama ! vaitADhayo nAma parvato bharatavarSa dvidhA vibhajana 2 tiSThati, tadyathA-dakSiNAIbharataM ca uttarArddhabharataM ca, vaitADhayagirikumArazcAtra devo mahardhiko yAvat palyopamasthitikaH parivasati, sa tenArthena gautama ! evamucyate vaitAbyaH parvataH2, athottaraM cakhala gautama ! vainADhayaparvatasya vaitADhayeti zAzvataM nAmadheyaM prazaptam, yat na kadApi nA'sti na kadApi na bhaviSyati abhUJca bhavati ca bhaviSyati ca. dhruvo niyataH zAzvataH akSayaH avyayaH avasthito nityaH ||suu. 17 // TIkA-'se keNaTre Na bhaMte !' se keNadveNaM' atha kenArthena kena kAraNena 'bhaMte ! evaM gaye aura Age kahe jAne vAle kTa eka eka vanaSaNDa se aura eka eka padmavaravedikA se upazobhita haiM // 16 // vaitADhya nAma hone meM kyA kAraNa-isa bAta kA uttara'se keNaiThega bhaMte! evaM buccai veyaiDhapabae" ityAdi / TIkArtha-gautamasvAmIne prabhu se isa sUtra dvArA aisA pUchA hai- he bhadanta ! vaitADhyaparvata kA vaitADhayaparvata isa prakAra ke nAma hone kA kyo kAraNa hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - devenI paNa rAjadhAnIo samajavI joIe. e sava vaNita temaja AgaLa jemanA vajana thaze te kuTe eka eka vanakhaMDathI ane eka eka padvavara vedikAthI upazAbhi che. 1dA hatAya nama zA kAraNathI prasiddha thayuM ? te viSe kathana :-- 'se keNaTUTeNaM! evaM buccai veyaDUr3ha pavvae' ityAdi // 17 // TIkAI--gautame prabhune A sUtra vaDe A jAtane prazna karyo che. ke--he bhata! vaitADhaya parvanuM vaidraya parvata A rUpamAM je nAma thayuM tenuM kAraNa zuM che ? enA
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 17 vaitAbyAbhidhAne kAraNanirUpaNam 131 vuccaI' bhadanta / evam ucyate-kathyate 'veyaDDhe pavvae' veyaDDhe pavvae, caitAdayaH parvataH vaivADhayaH parvataH ! iti bhagavAnAha-'goyamA ! veyaiDheNa patrae bharahaM vAsaM' he gautama ! vaitADhayaH khalu parvataH bharataM varSa-kSetra 'duhA' dvidhA vakSyamANAyAM dvAbhyAM prakArAbhyAM vibhayamANe2' vibhanan 2- vibhaktaM kurvan 2 ciTThai' tiSThati, 'taM jahA' tadyathA 'dAhiNaiDa bharahaMca uttaraddhabharaha' dakSiNArddhabharataMca ? uttarArddhabharataM ca 2 / evaM bharatavarSasya bhAgadrayaM karoti vaitAdhyaH ekaM dakSiNamarddham aparaM cottaramaddhamiti / atra vaitADhayaparvateca 'veyaDDhagirikumAre ya itthadeve parivasaI' vaitAhayagirikumAro devaH parivamati, sa ca kIdRzaH ? iti jijJAsAyAmAha-'mahiDUDhie jAva paliovamaTTiie' maharddhiko yAvat palyopamasthitikaH iti / atra yAvacchabda saMgrAhyAH zabdA asyaivASTamasUtrato grahItavyAH, teSAmartho'pi tatraiva TIkAto'vabodhya iti / / atha vaitAbyasyAnvarthanAmatve darzita hetumupasaMharati-se teNaTeNaM' tattenArthenetyAdi-sa:-vaitAdayaH tena- pradarzitena arthena kAraNena 'goyamA, evaM buccaI' he gautama! evamucyate-'veyaDDhe pavvae' vaitADhayaH parvataH 2 iti / ___'aduttaraM ca NaM' athottaram-athAparaM ca khalu "goyamA ! veyaDDhassa pandha 'goyamA ! veyaDDheNaM pavvae bharahaM vAsaM duhA vibhayamANe ciTThaI' he gautama! vaitADhyaparvata bharatakSetra ko do vibhAgoM meM vibhakta karatA hai "taM jahA" jaise 'dAhiNaDDhabharahaM ca uttara DDhabharahaM ca' inameM eka kA nAma dakSiNor3abharata aura dUsare ke nAma uttarArdrabharata hai ',veyaDUDhagirikumAre ya ittha deve mahiiDhie jAva paliovamadiie paribasai', isa vaitADhayaparvata para vaitADhayagirikumAra nAma kA eka deva rahatA hai yaha maharddhika deva hai aura isakI eka palyopama kI sthiti hai yahAM yAvat zabda se saMgrAhya zabda isI sUtra ke aSTama sUtrase jAna lenA cAhiye "se teNadveNaM goyamA evaM vuccai veyaDDhe pavae 2' isa kAraNa he gautama! isa parvata kA nAma vaitADhya aisA maiMne kahA hai / "aduttaraM ca NaM goyamA! veyaDDhassa svAsamA prabhu che. "gomayA ! veyaDDheNaM pavvae bharahaM vAsaM duhA vibhayamANe 2 cidui" gItama! vaitAdaya parvata mata kSetrane meM vibhAgomA vimare cha. "taM jahA" ma "dAhiNaDUDhabharaha ca uttaraDDhabharahaM ca" memothI menu nAma ikSiA marata bhArata nAma uttarArata . "veyaDaDhagirikumAre ya ittha deve mahiDUDhie jAva paliovamadiie parivasaI, vaitADhaya 5 52 vaitAkSya nirimAra nAme 24 va 2 cha. mAmA deva che. ane AnI eka palyopama jeTalI sthiti che. ahIM yAvat zabdathI saMgrAhya zabda me 4 sUtrana aSTama sUtrathA kI sevA 27 . se teNaDheNaM goyamA ! evaM buccai veyaiDheya pavvara 2" mA rathA gItama! mA patanu nAma vaitAdaya me meM dhuMcha. "aduttaraM
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ ra jambUdvIpaprAptistre yassa veyaDDhei sAsae' he gautama ! vaitADhayasya parvatasya vaitADhaya iti zAzvataM zAzcatatvasUcakaM 'NAmadhejje paNNatte' nAmadheyaM prajJaptam / tatra hetumAha-'jaM gaM' yat yasmAt kAraNAt khalu ayaM vaitAbyaparvataH 'kayAi Na Asi' kadApi nAsIditi na, api tu sarvadaivAsIt anena bhUtakAlikazAzvatasattA sUcitA, tathA 'na kayAi Na atthi' na kadApi nAsti 'Na kayAi Na bhavissaI' na kadApi na bhaviSyati ityAbhyAM vartamAnakAlikI bhaviSyatkAlikI ca zAzvatasattA sUcitA / itthaM vyatirekeNAbhidhAya sampratyanvayenAha-'bhuvi ca' ityAdi / ayaM vaitAdvyaH 'bhuvi ca bhavaI ya bhavissai ya' abhUcca bhUtakAle bhavati, asti ca vartamAne, bhaviSyati ca bhaviSyakAle / ata evAyaM-'dhube Niyae sAsae akkhae abae avaDhie Nicce' dhruvo niyataH zAzvataH avyayaH avasthito nitya iti / dhruvAdInAmartho'syaiva caturthasUtrato bodhya iti // sU0 17 // atha uttarabharatArddhasvarUpaM pRcchati mUlam-kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve uttarabharahe NAmaM vAse pavvayassa veyaDDhei sAsae NAmadhejje paNNatte', athavA he gautama-vaitADhaya parvata kA- vaitADhya aisA nAma zAzvata kahA gayA hai' isake hone meM koI nimitta nahI hai| 'jaM NaM kayAi Na Asi Na kayAi Na asthi Na kayAi Na bhavissai bhuviM ya bhavai ya bhavissai ya dhuve Niyae sAsae akkhae avvae avaTThie Nicce" kyoMki aisA nahIM hai ki yaha vaitADhayaparvata pahile nahIM thA kintu yaha pahile bhI thA aura aisA bhI nahIM hai ki yaha vartamAna meM bhI nahIM hai kintu aba bhI yaha hai tathA aisA bhI nahIM hai ki yaha bhaviSyat kAla meM nahIM rahegA kintu usa samaya bhI yaha rahegA ataH trikAla meM isakI sattA hone se yaha pahile bhUtakAla meM thA aba bhI vartamAna hai aura bhaviSyat kAla meM bhI rahegA isa kAraNa yaha dhruva hai niyata haiM zAzvata hai akSaya hai avyaya hai avasthita hai aura nitya hai ina dhruvAdi padoM kI vyAkhyA caturtha sUtra meM ko jA cukI hai ataH yaha vahIM se jAnalenI cAhiye // 17 // ca NaM goyamA / veyaDDhessa pabbayassa veyaDDhei sAsae NAmadhejje paNNatte" athavA gItama! vatAThya parvatanuM vaitADhaya evuM nAma ya parvatana: tADhaya evuM nAma zAzvata kahevAmAM Avela che. e nAmathI tenI prasiddhimAM nimitta nathA. "ja Na kayAi Na Asi, Na kayAi na asthi na kayAi Na bhavissAha bhuviM ca bhavai ya bhavissai ya dhuve Niyae sA e akstrae avara avaThie Nicce" mA~ evuM paNa nathI ke A vaitADhaya parvata pahelA hatA nahi. paraMtu kharekhara e pahelAM paNa hatuM. e atyAre nathI evuM paNa nathI, e kharekhara vartamAnamAM paNa che. temaja evuM paNa nathI ke e bhaviSyanta kAlamAM raheze nahi kharekhara e bhaviSyata kALamAM paNa vidyamAM rahevAno che. A rIte trikALamAM enI sattA hovAthI A bhUtakALamAM hatuM, hamaNAM vartamAnamAM mA 23. methI mAra cha, niyata cha, zAzvata cha, akSaya cha, avyaya che, avasthita che ane nitya che e pravAdi padanI vyAkhyA caturtha sUtramAM karavAmAM AvI che. ethI te saMbaMdhI kathana tyAMthI jANuM levuM joIe. 17LA
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ tassa vAhA purasae tiNi yANaI hiM tibha prakAzikA TIkA sU. 18 uttarabhAratArddhasvarUpanirUpaNam paNNate ? goyamA ! cullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNeNaM veyaDDhassa pavvayassa uttareNaM purathimalavaNasamudassa paccatthimeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve uttaraDDhabharahe NAmaM vAse paNNatte pAINapaDINoyae udINadAhiNavitthipaNe paliaMkasaMThie duhA lavaNasamudaM puDhe purathimillAe koDIe purathimillaM lavaNasamudaM puDhe paccatthimillAe koDIe paccathimillaM lavaNasamudaM puDhe gaMgAsiMdhUhi mahANaIhiM tibhAgapavibhatte doNNi aTTha tIse joyaNasae tiNi ya egUNavIsaibhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM tassa vAhA purathimapaccatthimeNaM aTThArasavoNaue joyaNasae satta ya egUNavIsaibhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM / tassa jIvA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA lavaNasamudaM puTThA taheva jAva codasa joyaNasahassAI cattAriya ekkahattare joyaNasae chacca egUNavIibhAe joyaNassa kiMcivisesUNe AyAmeNaM pnnnntto| tIse dhaNupuDhe dahiNeNaM codasajoyaNasahassAiM paMca aTThAvIse joyaNasae ekkArasa ya egRNa vIsaibhAe joyaNassa parikkheveNaM / uttaraDvabharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte ? goyamo ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva kittime hiMceva akittimehiceva / uttaraDDa bharaheNa bhaMte ! vAse maNuyANa kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte ? goyamA ! teNaM maNuyA bahu saMghayaNA jAva appegaiyA sijhaMti jAva sabba dukkhANamaMtaM kareMti ||suu0 18 // chAyA-kya khalu bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharataM nAma varSa prAptam ? gautama kSudrahimavato varSadharaparvatasya dakSiNena vaitAvyasya parvatasya uttareNa paurastyalavaNasamudrasya pAzcotyena pAzcAtyalavaNasamudgasya paurastyena atra khalu jambUdvIpe dvope uttarAddha bharata nAma varSe prazaptama, prAcInapratIcInA''yatam, udIcInadakSiNavistIrNa paryaGkasaMsthitaM dvidhA laghaNasamudraM spRSTa paurastyayA koTyA paurastyaM lavaNasamudraM spRSTaM pAzcAtyayA koTayA pAzcAtyaM lavaNasamudraM spRSTaM gaGgAsindhubhyAM mahAnadIbhyAM tribhAgapravibhaktaM dve aSTAtrize yojanazate trIzcaikonaviMzatibhAgAna yojanasya viSkammeNa / tasya bAhA paurastyapAzcAtyena
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpapratisUtre aSTAdaza dvinavatyadhikAni yojanazatAni sapta ca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya addhabhAga ca Aya mena / tasya jIvA uttareNa prAcanapratIcInA''yatA dvidhA lavaNasamudra spRSTA tathaiva yAvat caturdazayojanasahastrANi catvAri ca eka saptatyadhikAni yojanazatAni SaTca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya kiJcidvizeSonAn AyAmena prajJaptA / tasyAH dhanuSpRSThaM dakSiNena caturdazayojanasahastrANi pazcaaSTArvizAni yojanazatAni ekAdaza ca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya parikSepeNa ! uttarArddha bharatasya khalu bhadanta ? varSa sya kodazakaH AkArabhAvapratyavatAraH prakSaptaH ? gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathAnAmakaH AliGgapuSkarabhiti vA yAvat kRtrimaizcaiva akRtrimaizcaiba / uttarArdhabharate khalu bhadanta! varSe manujAnA kodazakaH AkArabhAva pratyavatAraH ? gautama te khalu manujA bahusaMhananA yAvat apyekake siddhayanti yAvat sarvaduHbAnAmantaM kurvanti / / 18 / / TIkA- 'kahi NaM bhaMte !' ityAdi / 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve-uttarabharahe NAmaM vAse paNNatte' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharanaM nAma varSa khalu kva prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA ! cullahimavaMtassa' he gautama ! kSudrahimavataH-laghuhimavataH 'vAsaharapavyayassa dAhiNeNaM' varSadharaparvatasya dakSiNena-dakSiNasyAM dizi 'veyaDnassa pavvayassa uttareNaM. vaitADhyasya parvatasya uttareNa-uttarasyAM dizi 'purasthimalavaNasamudassa' paurastyalavaNasamudrasya pUrvadigvatilavaNasamudrasya 'paccasthimeNaM' pAzcAttyena-pazcimAyAM dizi 'pacca sthamalavaNa uttarArgha bharatake svarUpa kA pratipAdana'kahiNaM bhaMte! jaMbuddIve dIve uttaraDDha bharahe NAmaM vAse paNNatte' ityAdi / TokArtha-gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai he bhadanta! isa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM uttarArgha bharatakSetra kahAM para kahA gayA hai? isake uttara meM prabhu kahate hai 'goyamA! curlAhamavaMtasa vAsaharapaJcayassa dAhiNeNaM veyaDDhasta pavayassa uttareNaM purasthimalava gasamudassa paccatthimeNaM paccasthamalavaNasamuddasta pUrasthimeNaM estha NaM jaMbuddove dIve uttaraDDhe jharahe NAmaM vAse paNNatte he gautama! laghuhimavAn varSadhara parvata ko dakSiNa dizA meM evaM vaitADhayaparvana kI uttaradizAmeM tathA pUrva digvIlavaNa samUda ko pazcimadizAmeM evaM pAzcAtyalavaNasamudra ko pUrvadizAmeM uttarAddhabharatanA svarUpanuM pratipAdana-- 'kahiNaM bhate ! jambuddIve dIve uttaraDDhabharahe NAmaM kAse paNatte' ityAdi sUtra // 18 // TIkAthe-gautame prabhune evI rIte prazna karyo che ke he bhadaMta ! A jambudvIpa nAmaka dvIpamAM uttarA bharata kSetra yA sthaNe Ave cha ? maan| vAmAM prabhu / che. "goyamA ! kSullahimavatassa vAsaharapabvayassa dAhiNeNe veyaDDhassa pabvayassa uttareNaM purathimalavaNa samuhassa paccasthimeNa patthaNaM jambuddIve dove uttaraDUDhabharahe NAmaM vAse paNNatte" gItama! laghuhimayAna varSadhara parvatanI dakSiNa dizAmAM ane zaitADhaya parvatanI uttara dizAmAM tathA pUrva digvatI lavaNa samudranI pazcima dizAmAM ane pAzcAtya lavaNu samudranI pUrva dizAmAM
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 18 uttarabharatArddhasvarUpanirUpaNam samudassa purathimeNaM' pAzcAtyalavaNasamudrasya paurastyena-pUrvasyAM dizi 'ettha NaM jaMbuddIve dIve uttaraDha bharahe NAmaM vAse paNNatte' atra khalu jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharataM nAma varSa prajJaptam, tacca kIdRzamiti jijJAsAyAmAyAmapramANAdinA tadvarNayati-'pAINapaDINAyae' prAcInapratIcInA''yataM pUrvapazcimayodizorAyataM-dIrgham 'udINadAhiNabitthiNNe' udIcInadakSiNavistIrNa-uttaradakSiNayordizovistArayuktam, 'paliyaMkasaMThie' paryaGkasasthitaM-payaGkAsanasaMsthAnena saMsthitam, 'duhA lavaNasamudaM puDhe' dvidhA lavaNasamudraM spRSTam, tathAhi 'purathimillAe' paurastyayA pUrvadigbhavayA 'koDIe koTayA-agrabhAgena 'purathimillaM' paurastthaM pUrvadigbhavaM 'lavaNasamudaM puTTe' lavaNasamudra spaSTa 'paccasthimillAe' pAzcAtyayA-pazcimadigbhavayA 'koDIe' koTayA 'pacca. thimillaM lavaNasamudaM puDhe' pazcimalavaNasamudraM spRSTam, gaMgAsiMdhuhiM mahANaIhiM tibhAgapavibhace' gaGgAsindhubhyAM mahAnadIbhyAM tribhAgavibhaktaM tribhirbhAgaivibhaktam, tatraivaM bhAgatrayaM bodhya-pUrvabhAgo lavaNasamudraM saMgatayA gaMgAmahAnadyA kRtaH, pazcimabhAgo lavaNasamudraM saMgatayA sindhumahAnadyA kRtaH, madhyabhAgo gaGgAsindhukata iti / tathA 'doNNi jambUdvopa nAmaka dvIpa meM uttarArdha bhagtakSetra kahA gayA hai yaha kSetra-"pADINa paDI NAyae udoNadAhiNavitthipaNe palIaMkasaMThie duhA lavaNasamudaM puTe paccatthimillAe koDIe paccathimillaM - lavaNa samudaM puDhe gaMgAsiMdhuhiM mahANaIhiM tibhAgapavibhatte doNNi anIsaM joyaNasae tiNNi ya egUNavisaibhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM " yaha pUrva evaM pazcima dizA meM lambA hai utta' aura dakSiNadizA meM vistArayukta hai paryaGkAsana saMsthAna se saMsthita hai pUrvadigvartI koTi se pUrvadigvartI lavaNa samudra ko aura pazcima digvartI koTi se pazcima lavaNa samudra ko sparza kara rahA hai gaMgA aura sindhu ina do mahAna lavaNa samudra meM milane vAlI gaMgA mahAnadI ne pUrvabhAga kiyAhai, lavaNa samudra meM milane vAlo sindhu mahAnadI ne isakA pazcima bhAga kiyA hai evaM gaMgA aura sindhu ina donone isakA madhyabhAga kiyA hai, isakA vistAra madvIpa nAmApamA uttarA bharata kSetra Avesa cha. mAtra pADINa paDINAyava udINadAhiNavitthipaNe paliaMkasaMThie duhA lavaNasamudaM puDhe purasthimillAe. kIDoe purathimillaM lavaNAsamuhaM puDhe paccathimillAe koDIe pacvatthimillaM lavaNasamudaM puDhe gaMgAsidhUhi mahANaIhi tibhAgapavibhatte doNi aTatIse joyaNasae tiNNiya pagUNavosai bhAge jAyaNasla vikkhaMmeNa" mA pUtabhara pani dizAmAM lAMbu che. uttara ane dakSiNa dizAmAM vistArayukta che. paryakAsana saMsthAnathI saMsthita che. pUrva digvatI keTathI pUrva digvatIM lavaNa samudrane ane pazcima dizA koTi pazcima lava samudrane A pazI rahela che. gaMgA ane sidhu e be mahA nadIo e ene traNa vibhAgamAM vibhakta karela che. lasaNa samudramAM maLanArI mahA nadI gaMgAe ane pUrva bhAga karyo che, lavaNa samudramAM maLanArI mahAnadI sidhue Ane pazcime bhAga karyo che. ane gaMgA ane sidhue Ano madhyabhAga karyo che. A vistAra
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 jambUdvIpaprakSaptisUtre advatose joyaNasae' dve aSTAtriMze yojanazate aSTAtriMzadadhikAni dvizatayojanAni 'tiNi ya egRthabIsaibhAge joyaNassa' trIzca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya-ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya trIn bhAgA~zca 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa-vistAreNa / 'tassa' tasya-uttarArddhabharatasya 'bAhA'-bAhA-bhujAkAraH kSetravizeSaH 'purathimapaJcatthimeNaM' paurastyapazcimena-pUrvapazciyayodizoH 'aTThArasa bANaue joNasae' aSTAdaza dvinavatyadhikAni yojanazatAni-dvinavatyadhikASTazatAdhikaikasahasrayojanAni 'satta ya egUNa vIsaibhAge joyaNassa addhabhAgaM ca sapta ca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya arddhabhAgam-ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya saptabhAgAn ekonaviMzatitamabhAgasya arddhabhAgaM ca 'AyAmeNaM'=dairyeNa / 'tassa' uttarArdhabharatasya 'jIvA' jIvA 'uttareNaM' uttareNa cullahimavadizi 'pAINapaDoNAyayA' prAcIna pratIcInA''yatA-pUrvapazcimayordizorAyatA dIrghA, 'duhA lavaNasamudaM puTThA taheva' dvidhA lavaNasamudraM spRSTA tathaiva pUrvavadeva dakSiNArddhabharatajIvAvadeva, ayambhAvaH paurastyayA koTayA paurastyaM lavaNasamudraM spRSTA pazcimayA koTayA pazcimalavaNasamudraM spRSTA, ityeva darzayitumAha-'jAva' yAvaditi pazcimalavaNasamudraM spRSTeti paryantamityarthaH, 'codasajoyaNasahassAI' caturdaza yojana 238 - yojana kA hai "tassa bAhA purathimapaccatthimeNaM aTThArasa bANa ue joyaNasae satta ya egUNavIsaibhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNaM" isa uttarArdha bharata kI bAhA-bhunAkAra kSetra vizeSa pUrva pazcimadizA meM 1892 yojana ko aura eka yojana ke 19 bhAgoM meM se 7|| bhAga pramANa hai yaha kathana AyAma(dIrghatA) kI apekSA se kahA gayA hai| "tassa jIvA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA lavaNasamudaM puTThA taheva jAva coddasajoyaNa sahassAI cattAri ya ekahattare joyaNasae chacca egUNavIsaimAe joyaNasta kiMci visesuNe AyAmeNaM paNNattA" usa uttarArdha bhArata kI jIvA kSullahimavAn parvata kI dizA meM pUrva se pazcima taka lambI hai aura pUrva digvartI koTi se pUrvadigvartI lavaNasasudra kA tathA pazcima digvartI koTise pazcima lavaNa samudra ko chUtI hai isakA AyAma 14471 yojana kA hai aura 23813:18 yAna se cha. "tassa bAhA purathimapacatthimeNaM aTThArasabANa upa joyaNasae satta ya egUNavIsaibhAge joyaNassa addhabhAgaM ca AyAmeNa" mA uttarA bhAratanI vAhA-bhujAkAra kSetra vizeSa- pazcima dizAmAM 1892 yeAjana jeTalI ane eka yojananA 19mAM bhAgamAMthI nA bhAga pramANa che. A kathana AyAmanI apekSAe samAna the. "tasta jIvA uttareNaM pAINapaDINAyayA duhA lavaNasamudaM puTThA taheva jAva coisa joyaNasahassAI cattAriya pakkahattare joyaNasae chacca pagUNavIsai bhAe Nassa kici visesUNe AyAmeNa paNNattA" tattarA baratanI khuda himAvAna parvatanI dizAmAM pUrvathI pazcima sudhI lAMbI che ane pUrva divatI koTathI pUrva divatI lavaNu samudrane temaja pazcima digvatI kaTithI pazcima lavaNa samudrane
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 18 vaitADhyAbhidhAne kAraNanirUpaNam 137 sahasrANi-caturdazasahastrayojanAni 'cattAri ya ekkahattare joyaNasae' catvAri ca ekasaptatyadhikAni yojanazatAni- ekasaptatyadhikacatuzzatayojanAni 'chacca egRNavIsaibhAe joyaNassa kiMcivisesUNe' SaT ca ekonaviMzatibhAgAn yojanasya kizcidvizeSonAn ekonaviMzatibhAgavibhaktasya yojanasya kiMcidvizeSanyUnAn SaDbhAgAn 'AyAmeNaM paNNattA' AyAmena-dairyeNa prajJaptA, 'tIse' tasyAH uttarArddhabharatajIvAyAH 'dAhiNeNaM' dakSiNena-dakSiNasyAM dizi dakSiNapArzve iti bhAvaH 'dhaNupuDhe' dhanuSpRSTham-uttarArdhabharatakSetrasambandhi dhanuSpRSThAkAraH kSetravizeSaH 'codassa joyaNasahassAI' caturdazayojanasahasrANi-caturdazasahasrayojanAni, 'paMca aTThAvIse joyaNasae' paJca aSTAviMzAni yojanazatAni-aSTAviMzatyadhikAni paJcazatayojanAni 'ekkArasa ya egUNavIsaibhAe joyaNassa' ekAdaza ekonaviMzatibhAgAn yojanasya ekonaviMzati-bhAgavibhaktasya yojanasya ekAdaza bhAgAMzca 'parikkheveNaM' parikSepeNa-paridhinA vijJayamiti / athottarArddhabharatasya svarUpaM praznottarAbhyAM varNayitumAha-'uttaraddha bharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae' uttarArddhabharatasya khalu bhadanta ! varSasya kIdRzakaH-svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH, bhagavAnuttarayati--goyamA ! bahusamaramaNijje' he gautama ! bahusamaramaNIyaH-atyantasamatalo'ta eva ramaNIyaH-sundaraH bhUmieka yojana ke 18 bhAgoM meM se kucha kama 6 bhAga pramANa hai / "tIse dhaNupuDhe dAhiNeNaM codasa joyaNasahassAiM paMca aAvose joyagasae ekArasa ya egUNavIsabhAe joyaNassa parikkheveNaM" usa uttarArdha bhArata kI jIvA kA dakSiNa dizA meM dakSiNapArzvameM-dhanuSpRSTha-dhanuS pRSThAkAra kSetra vizeSa 14528 yojana ko aura eka yojana ke 18 bhAgoM meM se 11 bhAga pramANa kahA gayA hai yaha dhanuSpRSTha kA parikSepa kI apekSA pramANa kathana hai| "uttaraDDha bharahassa NaM bhaMte ! vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" he bhadanta! "uttarArdha bharatakSetra kA AkArabhAva pratyavatAra-svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahA NAmae AliMga puvakhareha vA jAva spaze che. Ane AyAma 14471 jana jeTaluM che. ane eka jananA 10 bhAgabhaaNthii ma 6 mA pramANa che. "tIse dhaNupuDhe dAhiNeNa coddassa joyaNasahassAI paMca aTUThAvIse joyaNasae ekkArasa ya egNavIsa he bhAe joyaNassa parikkheveNaM" te uttarArdha bharatanI jIvAnuM dakSiNa dizAmAM-dakSiNa pArzvamAM-dhanupRSTha--dhanuSa-pRSThakAra kSetra vizeSa-14528 jana jeTaluM che ane eka ejananA 10 bhAgamAMthI 11 bhAga pramANe kahevAya che. dhanupRSThanA parikSepanI apekSAe A pramANa kathana che. 'uttaraDDhabharahassaNa bhaMte ? vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNate" hai bhadanta ! uttarArdha bharata kSetrane AkArabhAva pratyavatAra (svarUpa) kevA che? AnA javAbamAM prabhu hai che. "goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahA NAmae AliMgana kharei 18
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 jambUdvIpapratasUtre bhAge paNNatte' bhUmibhAgaH prajJaptaH sa ca bhUmibhAgaH kIdRzaH iti jijJAsAyAmAha - 'se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva kitrimehiMceva akittimehiM ceva' sa yathA nAmaka AliGgapuSkaramiti vA yAvat kRtimaizceva akRtrimaizcaiveti / atra yAvatpada saMgrAhyANi padAni rAjapraznIyasUtrasya paJcadazasUtrAdArabhya ekonaviMzatitamasUtrato bodhyAni / tadarthazca tatraiva matkRtasubodhinI TIkAto vijJeya iti / athottarArddha bharatavarSavAstavyamanuSyasvarUpaM pRcchati - uttarArddha bharate khalu bhadanta ! varSe - ityAdi 'uttaraDDha bhara he NaM bhaMte ! vAse' he bhadanta ! uttarArddhabharate varSe - uttarAddhabharatakSetre sthitAnAM ' maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre' manujAnAM kIdRzakaH AkArabhAvapratyavatAraH-svarUpaparyAya prAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH ? bhagavAnAha - goyamA ! teNaM maNuyA vahusaMghayaNA jAva appegaiyA sijyaMti jAva savva dukkhANa maMtaM kareM ti' he gautama ! te khalu manujA: bahusaMhananA yAvad apyekake siddhayanti yAvat kittimehiM ceva akittimehiMceva" he gautama uttarArdha bharata kSetra kA svarUpa isa prakAra se kahA gayA hai vahAM kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai aura vaha AliMgapuSkara ke jaisA kahA gayA hai mRdaGga ke mukhapuTa kA nAma ArliGgapuSkara hai isa viSaya meM pahile aneka upamAvAcI zabdoM dvArA spaSTIkaraNa kiyA jA cukA hai yahI bAta yAvat pada se yahAM samajhAI gaI hai isake liye rAjapraznIya sUtra ke 15 veM sUtra se lekara 19 veM sUtra taka ke pATha ko dekhanA cAhiye vahAM kA bhUmibhAga kRtrima aura akRtrima tRNoM se evaM maNiyoM se suzobhita hai / "uttaraDUDhabharaNaM bhaMte vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte' he bhadanta ! uttarArdha bharata meM rahane vAle manuSyoM kA svarUpa kaisA kahA gayA haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA teNaM maNuyA bahu saMghayaNA jAva appegaiyA sijjhati jAva savvadukkhANamaMta kareM ti, he gautama ! vahAM ke nivAsI manuSyoM kA svarUpa aisA hai ki ve vajraRSabhanArAca Adi aneka prakAra jAvatamehiM ceva akittimehi caiva" De gautama ! uttarAdha bharatakSetra sva3 mA prabhA kahevAmAM Avela che. tyAMnA bhUmibhAga bahusamaramaNIya che ane te AliMga puSkaranA jevA kahevAmAM Avela che. mRdAMganA mukhapuTanuM nAma AliMga puSkara che. A saba MdhamAM pahelAM aneka upamAvAcI zabdovaDe spaSTatA karavAmAM AvI che. eja vAta ahIM yAvatuM padmathI ahIM spaSTa karavAmAM AvI che. A mATe rAjapraznIya sUtranA 15mAM sUtrathI mADIne 19mAM sUtra sudhInA pAThane jovA joI e. tyAMnA bhUmibhAga kRtrima ane akRtrima tRNAthI temaja maNuiethI suzeAbhita che. "uttaraiDhabharaheNa bhaMte ! vAse maNuyANa kerisapa AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" De bhata ! uttarASa` bharata mAM rahenArA mANasAnA svarUpa kevA che. ? uttaramAM prabhuzrI kahe che. "goyamA ! teNa maNuyA bahusaMghayaNA jAva apyegaiyA sijjhati jAva savva dukkhANamaMta kareti" De gautama ! tyAMnA nivAsI manuSyAnA svaya sevA che tethe va RSa
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 18 vaitADhyAbhidhAne kAraNanirUpaNam sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti / atra yAvatpadadvayasaMgrAhyANi padAni ekAdazasUtrato bodhyAni tadartho'pi tatraiva bodhya iti / nanu uttarArddha bharatavarSakSetravAsimanuSyANAM muktidharmopadezakatIrthakarAdyabhAvena mokSAGgabhUtadharmazravaNAdyabhAvAt kathaM mokSaprAptisUcakasUtroktiH saGgatimaGgati ? iticet ucyate cakravartIkAle samudghATita guhAdvayasattvena uttarArddhabharatavAsinAM janAnAM dakSiNArddhabharate dakSiNArddha bharatavAsinAM sAdhvAdInAmuttarArddhabharate ca gamanAgamanatasteSAmuttarArddha bharatavAsinAM sAdhvAdibhyo mokSadharmazravaNa sadbhAvAnmokSasUtroktirucitaiva / yadvA cakravartI kAlAtirikte kAle vidyAdharazramaNAdibhyo mokSadharmaMzravaNasaMbhavAt svato vA jAtismaraNAdinA mokSAGgadharmaprApti saMbhavAnmokSasUtroktiH rucitaiveti // 018 // ke saMhanana vAle hote haiM, yAvat inameM se kitaneka usIbhava se siddha hote haiM yAvat samasta duHkhoM kA vinAza karate haiM / yahAM Agata do yAvatpadoM ke dvArA jina padoM kA saMgraha huA hai una padoM ke liye dekho 11 veM sUtrako 139 zaMkA uttarArdhabharata kSetra meM nivAsa karane vAle manuSyoM ko jo mokSa prApti honA kahI gaI so vahAM mukti dharmopadezaka tIrthakara Adi ke abhAva hone se mokSAGgabhUta dharma zravaNa ke abhAva ko Azrita karake kaise vaha saMgata ho sakatI hai ? uttara - cakravartikAla meM samudghATita guhA dvaya ke satva se uttarArdha bharatavAsI janoM kA dakSiNArdha bharata meM gamanAgamana hone se unheM sAdhu AdikoM se mokSadharmazraNa kA avasara mila jAtA hai isase inheM mokSaprApti ko honA saMgata hI hai asaMgata nahIM / athavA cakravartIkAla ke atirikta kAla meM vidyAdhara zramaNAdi ko se mokSaprApti ke kAraNabhUta dharma kI prApti kA honA saMbhava hone se athavA svataH jAtismaraNa Adi se mokSake kAreNabhUta dharmakI prAptikA honA saMbhava honese yahAM mokSasUtrokti ucita hI hai // 18 // nArAca vagere aneka prakAranA sahunanavALA hAya che, yAvat amAMthI keTalAka teja bhavamAM siddha thaI jAya che. yAvat sarva duHkhAne vanaSTa kare che. ahIM AvelA e cAvatA pado, vaDe je padene! sauMgraha thayela che. te pado nA mATe 11 mA sUtra mAM jovu' jeI e. zaMkA----uttarASa` bharata kSetra mAM nivAsa karanArA manuSyanA sabaMdhamA je mekSa prApti mATe kahevAmAM Avela che te tyAM mukti dharmapadezaka tirthaMkaranA abhAvathI temaja meAkSAM gabhUta dharma zravaNanA abhAvathI mAkSaprAptinuM krathana kevI rIte ucita kahevAya ? uttara-cakravatI kALamAM samuddhATita zudbhayanA sattvathI uttarAdha bharata vAsI janeAnu dakSiNuAddha bharata mAM gamanAgamana thavAthI temane sAdhuo vagerethI meAkSadhama zravaNunA avasara maLe che. tethI temane mekSa prApti thavI asaMgata nahi. paNu saMgata ja kahevAya athavA cakravatI kALanA atirikta kALa mAM vidyAdharabhramaNAdikAthI mAkSaprAptinA kAraNabhUta dharmanu zravaNu" saMbhavita DhAvAthI athavA svataH jAti smaraNu AdithI mAkSanA kAraNe bhUta dharmAMnI prApti thavI sa'bhava hAvAthI mekSa sUtrAkita ucita ja che, 5185
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ .140 jambUdvIpaprajJaptisUtre uttarArddhabharate RSabhakUTaparvataH kvA'stIti pRcchati mUlam-kahiNa bhaMte ? jaMbuddIve dIve uttaraDDhabharahe vAse usabhakUDe NAmaM pavvae paNNatte / goyamA ! gaMgA kuMDassa paJcatthimeNa siMdhukuMDassa purasthimeNaM cullahimavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNille NitaMve ettha NaM jaMbudIve dIve uttaraDDhabharahe vAse usabhakUDe NAmaM pabbae paNNatte, aTTha joyaNAI uDDhe uccatteNa, do joyaNAI uvveheNaM mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM, majjhe aTTha joyaNAI vikkhabheNaM, uppiM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM, mRle sAiregAiM sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM majjhe sAiregAiM paNavIsaM joyaNAI parikkheveNaM uppiM sAiregAiM bArasa joyaNAI parikkheveNaM mUle vitthipaNe majjhe saMkkhitte uppi taNue gopucchasaMgaNasaMThie, sabvajaMbaNayAmae acche saNhe jAva paDirUve / se NaM egAe paumavaraveiyAe taheva jAva bhavaNaM ko AyAMmaNaM, addhakosaM vikkhaMbheNaM. desUrNa kosaM uDDeM uccatteNaM aTTho taheva uppalANi paumANi jova usameya ettha deve mahiDDie jAva dAhiNeNaM rAyahANI taheva maMdarassa pavvayassa jahA vijayasta avisesiyN'|suu019|| chAyA-kva khalu bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharate varSe RSabhakUTo nAma parvataHprajJaptaH, gautama ! gaGgAkuNDasya pazcimena sindhukuNDasya paurastyena kSudrahivato varSadharaparvatasya dakSiNAtye, nitambe, atra khalu jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharate varSe RSabhakUTo nAma parvataHprajJaptaH, aSTa yojanAni Urdhvamuccatvena dve yojane udvedhena, mUle dvAdaza yojanAni viSkambheNa madhye aSTa yojanAni viSkambheNa, upari catvAri yojanAni viSkambheNa, mUle sAtirekANi saptatrizataM yojanAni parikSepeNa, madhye sAtirekANi paJcaviMzati yojanAni parikSepeNa, upari sAtirekANi dvAdazayojanAni parikSepeNa / mUle vistIrNaH madhye saMkSiptaH upari tanukaH gopuccha saMsthAna saMsthitaH sarvajambUnadamapaH acchaH zlakSNo yAvat pratirUpaH sa khalu pakayA padmavaravedikayA tathaiva yAvat bhavanaM krozam AyAmena arddhakrozaM viSkammeNa, dezona kozamUrdhvamuccatvena, arthastathaiva, utpalAni padmAni yAvat RSabhazca, atra devo mahaddhiko yAvat dona rAjadhAno tathaiva mandarasya parvatasya yathA vijayasya avizeSitam ||suu019|| uttarArdha bharata meM RSabhakTa kahAM para hai ? isakA samAdhAna :"kahiM gaM bhaMte ! jebuddIve dIve uttaraiDha bharahe vAse usabhakUhe NAmaM pavvae' uttarArdha bhAratamAM traSabhakUTa kayAM Avela che ! tenuM samAdhAna'khinne bhaMte ! jambuddove dIve uttaraDDha bharahe pAse usamakUDe NAma pavvara paNNate'
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU, 19 uttarArddhabharate RSabhakUTaparvatanirUpaNam TIkA-'kahi NaM bhaMte !' ityAdi / 'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIve dIve uttaraDhabharahe bAse usa bhakUDe NAmaM pavvae paNatte' he bhadanta ! jaMbadvIpe dvIpe uttarArddhabharate varSe RSabhakUTo nAma parvataH kya-kasmin pradeze prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! gaMgAkuMDassa' he gautama ! gaGgAkuNDasya gaGgAyAH mahAnadyAH kuNDaM-himavato nipatajjalAzayastasya 'paccatthimeNaM' pazcimena pazcimAyAM dizi 'siMdhukuMDassa' sindhukuNDasya sindhoH kuNDaMhimavato nipatajjalAzayastasya 'purasthimegaM' paurastyena-pUrvasyAM dizi 'cullahimavaMtassa' kSudrahimavataH-laghuhimavato 'vAsaharapabayassa dAhiNille' varSadharaparvatasya dAkSiNAtyedakSiNadigbhave 'NitaMbe' nitambe mekhalAsamIpavartI pradeze 'ettha NaM jaMbuddIve dIve uttaraDDhabharahe vAse usabhakUDe NAmaM pAe paNNatte' atra skhalu jambUdvIpe dIpe uttarArddhabharate varSe RSabhakTo nAma parvataH prajJaptaH, sa ca 'aTThajoyaNAI uDheM uccattaNa do joyaNAI uvve heNaM' aSTa yojanAni urdhvamuccatvena dve yojane udvedhena gAmbhIryeNa parikSepeNa / paNNatte' ityAdi / TIkArtha-gautama svAmo ne prabhu se aisA pachA he-he bhadanta! utarArdha bharata kSetra meM RSakTa nAmakA parvata kahAM para kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! gaMgAkuMDassa paccatthimeNaM siMdhukuMDassa purasthimeNaM kSullahimavaMtassa vAsaharapavayassa dAhijille NitaMbe ettha NaM jaMbudda ve da ve uttaraDDha bharahevAse usabhakUDe NAmaM pavvae paNNatte" bhagavAna pharamAte hai he gautama ! gaMgAkunDa-himavAna parvata se gaGgA nadI jisa sthAna para nIce giratI hai usa sthAna kI pazcima dizA meM evaM sindhukuNDa-himavAn se sindhu mahAnadI jisa sthAna para nIce giratI hai usa sthAna--kI pUrva dizA meM nathA-laghuhimavAn varSadhara parvata ke dakSiNa dizA ke nitamba-mekhalAsamIpavartI pradeza-para jambudvIpasthita uttarArdha bharatakSetra meM RSabhakUTa nAmakA atyaMta ramaNIya parvata kahA gayA hai / yaha RSabhakTa nAma kA parvata 'aTThajoyaNAI uDheM uccatteNaM' U~cAI meM ATha yojana kA hai "do joyaNAI uvveheNaM" do yojana jamIna meM hai ityAdi sa0 19 // TIkArca-gautameM prabhune prazana karyo ke he bhadanta ! uttarArdha bharata kSetramAM RSabhakUTa nAme ta yAM yAvatI che. 1 nA vAsabhA prabhu 43 cha-goyamA' gaMgAkuMDassa paccatthimeNa siMdhukuNDassa purathimeNa kSullahimavaMtasta bAsaharapavvayassa dAhiNille NitaMbe patthaNa jambuddIve dIve uttaraDDha bharahe vAse usabhakUDe NAma pavvara paNNatta" 3 gautama! bhivAna parvata thI gaMgA mahA nadI je sthAna parathI nIce pravAhita thAya che, te gaMgA kuMDanI pazcimadizAmAM ane himavAna thI sidhu mahA nadI je sthAna parathI nIce pravAhita thAya che te sibdha kuMDanI pUrva dizAmAM tathA laghuhimAvAna varSadhara parvatanI dakSiNa dizAnA nitaMbamekhalA samI pavatI pradeza-para jabUdvIpasthita uttarArdha bharatakSetramAM RSabhakUTa nAme pata mAvata cha. mA maTanama ta "aTThajoyaNAI uDUDha uccattaNaM" yAbhAM 18 yoganareTa cha. 'do joyaNAI ubveheNaM' meM yAta resa mInanI 42 che.
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara jambUdvIpaprajJaptisUtre mUle bArasa joyaNAI vikkhabheNaM' mUle- mUlapradeze dvAdazayojanAni viSkambheNa, 'majjhe aTha joyaNAI vikkhaMbheNaM' madhye aSTa yojanAni viSkambheNa 'upiM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM' upari catvAri yojanAni viSkambheNa upalakSaNatvAd mUle madhye upari ca AyAma pramANamapi tathaiva vijJeyam samavRttasyAyAmaviSkambhayoH sAmyAditi / tathA 'mUle sAiregAI' mUle sAtirekANi kiJcitpradezAdhikANi 'sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM' saptatriMzataM yojanAni parikSepeNa - paridhinA, 'majjhe' madhye - madhyadeza bhAge 'sAiregAI paNavIsaM' sAtirekANi paJcaviMzatiM - paJcaviMzatisaMkhyAni 'joyaNAI pari kkheveNaM' yojanAni parikSepeNa 'upa' upari- Urdhvadeze 'sAiregAI bArasa joyaNAI parikkheveNaM' sAtirekANi dvAdaza yojanAni parikSepeNa-paridhinA / saNhe, jAva paDirUve" tathA 'mUle vitthiNNe' mUle vistIrNo 'majjhe saMkkhitte' madhye saMkSiptaH 'upitaNue' upari tanukaH ata eva 'gopucchasaMThANasaMThie gopucchasaMsthAnasaMsthitaH, tathA 'savvajaMbuNayAmae' sarva jambUnadamayaH sarvAtmanA jambUnadAkhyasvarNavizeSamaya : 'acche sa "mULe bArasa joyaNAI cikkhaMbheNaM, majjhe aTThajoyaNAI vikkhaMbheNaM, upi cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM" mUla meM isakA viSkambha - vistAra - bAraha yojana kA hai madhya meM isakA vistAra ATha yojana kA hai aura Upara meM isakA vistAra cAra yojana kA hai "mULe sAIregAI sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM' majjhe sAiregAIM paNavosaM joNAIM parikkheveNaM, upi sAiregAI bArasa joyaNAI parikkheveNaM" mUla meM isako paridhi kucha adhika 7 sAta yojana kI hai| madhya me isakI paridhi kucha adhika 25 pacIsa yojana kahi gaI hai aura Upara meM isakI paridhi kucha adhika 12 bAraha yojana kI hai / isa taraha yaha RSama kUTa parvata " mUle vitthinne majhe saMkhitte upiM taNue gopucchasaMThANasaMThie savvajaMbUNayAmae acche, mUla meM vistIrNa madhya meM saMkucita aura Upara meM patalA hogayA hai ataeva gAya ko pUcha kA jaisA saMsthAna hotA hai vaisA hi isakA saMsthAna hogayA hai yaha parvata sarvAtmanA jAmbUnada svarNakA banA huA hai aura accha se lekara pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAlA hai 'mUle bArasa joyaNAI vikkhameNa majjhe aTTajoyaNAiM vikkhemeNa upi cattAri joyaNAI vikkhameNa " bhUsamAM maane| viSNuMbha- vistAra bhAra thokna bheTalo che, madhyamAM mAno vistAra ATha ceAjana jeTaleA che. ane uparamAM AnA vistAra cAra cAjana jeTale che. "mUle sAiregAI sattatosa joyaNAI parikkheveNa majjhe sAiregAi paNavIsaM joyaNAi parikkheveNa upi sAiregAI bArasajoyaNAraM parikkheveNa" bhUmAM yAnI paridhi adhika 25 yeAjana jeTalI che. ane uparamAM enI piridha kaIka adhika 12 ceAjana jeTalI che. yA prabhAche yA RSalaTa paryaMta 'mUle vitthinne majjhe saMkhitte, upi taNue gopucchasaMThANasaMThie satra jambU gayAmapa acche sanhe jAva paDirUtre" bhUsamAM madhyamAM saMkucita ane uparamAM pAtaLA thaI gayA che. ethI gAyanA pUchaDAnu' jevuM sasthAna hoya Dhe tevuM Ana' saMsthAna thaI gayu` che. A paryaMta sarvAtmanA jAmbUnaH-svarNa nirmita che
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 19 uttarArddhabharate RSabhakUTaparvatanirUpaNam jAva paDirUve' acchazlakSNo yAvatpratirUpaH / acchAdi pratirUpAntapadAnAM saMgraho'thezca pUrvavad bodhya iti / tathA 'se NaM' saH RSabhakUTaparvataH khalu 'egAe paumavara veiyAe' ekayA padmavaravedikayA 'taheva' tathaiva-siddhAyatanakUTavadeva varNanIyaH, tadvarNakavAkyaM kimparyantaM saMgrAhyamiti jijJAsAyAmAha-'jAva bhavaNaM' yAvad bhavanam RSabhakUTAdhipate RSabhanAmakadevasya bhavanavarNanaparyantaM saMgrAhyam , tathAhi-ekena ca vanaSaNDena sarvataH samantAt saMparikSiptaH, RSabhakUTasya khalu upari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptA, sa yathA nAmakaH AliGgapuSkaramiti vA yAvadU vyantarA yAvad viharaMti, tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgamya bahumadhyadezabhAge mahadekaM bhavanaM prajJaptamiti / etadayAkhyA bhavaNavaNenaM ca caturdazasUtrato bodhyam / atha bhavanamAnamAha-kosaM' ityAdi / tadbhavanaM 'kosaM AyAmeNaM' krozam AyA mena daidhyeNa 'addhakosaM' arddhakrozaM-krozasyArddha 'vikkhambheNaM'-viSkambheNa vistAraNa "se NaM egAe paumavara veiyAe taheva jAva bhavaNaM kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikhaMbheNaM de sUrNa korsa uDe uccatteNaM aTTho taheva" yaha RSabhakUTa parvata cAroM ora se eka padmavara vedikA se pariveSTita haiM / isakA aura sarva vizeSa varNana siddhAyatana kTa ke jaisA hI hai tathAca vaha RSabhakUTa parvata eka vanaSaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai / isa RSabhakUTa parvata kI Upa ra kI bhUmi bahusamaramaNIya hai jaisA bahusama mRdaGga kA mukhapuTa hotA hai aisA hI bahusama usa parvata kA Upara kA bhUmibhAga haiM, yAvat yahAM aneka prakArake vyantara deva aura deviyAM yAvat Ananda se apane pUrva kRta zubhakarmoM ke zubhaphaloM koM bhogate hue Ananda se rahate haiM usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke madhyabhAga meM eka vizAla RSabha nAma ke devakA bhavana kahA gayA haiM ityAdi rUpa se kathana aura bhavana kA varNana isI sUtra ke 14 meM sUtra se jAnalenA cAhIye isa bhavana kI lambAI eka koza ko hai aura cauDAI Adhe koza 527 thI bhAMDI prati35 sudhAnA vizeSathI yuti cha. "se Na pagAe paumavaravejhyAe taheva jAva bhavaNa kosaM AyAmeNa addhakosa vikkhameNa desUrNa kosaM uDUDhaM uccattaNaM aTTho taheva" palaTUTa parvata yAmera me pa2 vahiAthI parivaSTita che. sAnu vizeSa varNana siddhAyatana phUTanA jevuM ja che. tathA ca-SabhakUTa parvata eka vanakhaMDathI comera rAela che. A RSabhakaTaparvatanI bhUmi che uparibhAga basamaramaNIya che. marda gamakhapaTa vata Ane uparibhAga bahusamaramaNIya che. yAvatu ahIM aneka vyaMtara deva ane devIo thAvat AnaMda pUrvaka pitAnA pUrvakRta zubha karmonA zubha phaLane Upabhega karatA sAnaMda nivAsa kare che. te bahusamaramaNIya bhUmibhAganA madhyabhAga mAM eka vizAla RSabha nAmanA devanuM bhavana che. ItyAdi rUpamAM kathana ane bhavananuM varNana Aja sUtranA 14 mA sutromAMthI jANI levuM joIe A bhavananI laMbAI eka gAu jeTalI che. ane coDAI e gAu jeTalI che. temaja kaMIka kama eka gAu jeTalI enI ucAI che.
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 jambUdvIpaprAptistre 'desUrNa kosaM uDaDhaM uccattaNa' dezonaM krozama Urdhvama uccatvena vartate iti / ayaM bhAvaH dhanussahasradvayapramANa ekaH krozo bhavati / "kiJciddezona" zabdeneha SaSTyadhika paJcazatadhanunyUnatAvivakSitA / evaM cedaM bhavanaM catvAriMzadadhika caturdazazatadhanuH pramANamuccatvena bhavatoti / arthaH nAmAnugato'rthaH 'aTTho taheba' tathaiva artha anvartha RSabhakUTasya tathaiva yathA jIvAbhigamAdau yamakAdInAM parvatAnAmuktaH tathaivaucityena vaktavyaH / tadabhilApasUtraM tu 'uppalANI' tyAdinA sUcitaM tadanusRtya sUtramevaM vaktavyam tathAhi 'se keNaDhaNaM bhaMte ! evaM vuccai usahakUDapavyae 21 goyamA usahakUDapavvae khuDDAsu vAvIsu pukkhariNIsu jAva vilapaMtIsu vahUI uppalAiM jAva sahassapattAI sayasahassapattAI usahakUDappabhAiM usahakUDavaNNAI' iti / kI hai tathA kucha kama eka koza kI isakI U~cAI hai tAtparya isakA aimA hai ki do hajAra dhanuSa kA eka koza hotA haiM yahAM jo isakI U~cAI kucha kama eka koza kI kaho gaI hai so usa do hajAra dhanuSa meM se 560 kama vivakSita hue haiN| isa taraha isakI U~cAI 1 eka hajAra 440 cAraso cAlosa dhanuSa kI hotI hai aisA jAnanA cAhiye, "aTTho taheva" RSabhakTa aisA nAma isakA sAthaka hai jIvAbhigama sUtra meM jaise yamakAdika parvatoM ke nAmakI sArthakatA prakaTa kI gaI hai vaise hI yahAM para bhI isake nAma kI sArthakatA prakaTa karalenI cAhiye yahI bAta "uppalANi paumANi jAva usabhe ya ettha deve mahiDDhie" isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai arthAt jaba zrIgau , svAmI ne prabhu se aisA pUchA ki he bhadanta ! "se keNaTeNaM evaM vuccai upahakUDapavvae !' isa RSabhakUTa parvata ko RSabha kTa isa nAma se Apane kyoM kahA hai ? taba prabhuzrI ne isake uttara meM isa prakAra kahA hai "goyamA ! usahakDapavvae khuDhAsu khuTThiyAsu vAvIsu pukkhariNIsu jAva vilapaMtIsu bahuiM uppalAiM jAva sahassapattAI sayasahassapattAiM usahakUDappabhAI usahakUDa tAtparya Ama che ke be hajAra dhanuSa barAbara eka gAu hoya che. ahIM je AnI UMcAI kaMIkakama eka koza jeTalI kahevAmAM AvI che te te be hajAra dhanuSamAMthI 560 kama vivakSita che. A pramANe AnI UMcAI 1 hajAra 440 dhanuSa jeTalI hoya che. evuM naye "aTTho taheva" RSabhaTa nAma sAnu yathAtha // che. vAbhigamasUtramArama yamakAdika parvatonA nAmanI sArthakatA prakaTa karavAmAM AvI che. tevI ja ahI AnA nAma nI sAtha 4tA 4 savInasa me4 pAta "uppalANi paumANi jAva usameya ettha deve mahiiDhipa" sUtra54 43 2 42vAmAM AvI cha. meTa yAre gautama prabhu zrI2 mA 1 prazraya maha-1! "se keNaTTeNaM evaM buccA UsahakUDa pavvara" ? ! *sayUTa 5ta ne pasaLUTa nAma thI tabhe ma samAdhita za 2 / ch|! tyAre prabhu senA uttaramA ma pramANe 4 3 'goyamA ! usahakUDapabae khuDAsu khuDiyAsu bAvosu pukkhariNIsu jAva bilapaMtIsu bahUI uppalAI jAva sahastapattAI sayasa
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 19 uttarArddhabharate RSabhakUTa parvata nirUpaNam 145 etacchAyA - atha kenArthena bhadanta ! evamucyate RSabhakUTaparvataH 2 ! gautama / RSabhakUTa parvate kSudrA kSudrikAsu vApIsu puSkariNISu yAvat bilapaMktiSu bahUni utpalAni padmAni yAvat sahasrapatrANi zatasahasrapatrANi RSabhakUTavarNAbhAni / iti / etadvayAkhyA - atha kena arthena kAraNena bhadanta / evamucyate RSabhakUTaparvataH 2 iti ! bhagavAnAha he gautama ? RSabhakUTaparvate RSabhakUTa parvatopari mAnAsu kSudrAsu svalpAsu-kSudrikAsu atisvalpAsu vApISu catuSkoNAsu puSkariNISu vartulAsu kamalayuktAsu vA yAvat yAvatpadena - dIrghikAsu ca guJjAlikAsu ca sarassu ca saraH paGktikAsu ca saraH saraH paGktikAsu ca itipadAni saMgrAhyANi / tatra dIrghikAsu - saralajalAgamamArgayuktAsu guJjAlikAsu vakrajalAgamamArgayuktAsu sarassu jalAzaya vizeSeSu saraHpaMGktikAsusarasAM - taDAgAnAM paGktiSu saraH saraH paMktikA ekasmAtsaraso'nyasminnanyasmAdanyasminneva saMcArakapATa kenodakaM saMcarati yAsu tAsu tathA bilapaMktiSu vilAni - bila sadRzAni kUparUpajalasthAnAni teSAM paMGktayastAsu ca bahUni utpalAni candravikA - sIni kamalAni padmAni sUryavikAsIni kamalAni yAvat yAvatpadena kumudAni nalinAni subhagAni saugandhikAni puNDarIkANi mahApuNDarIkANi zatapatrANi ityeSAM vaNNAbhAI" isa pATha ke padoM kI spaSTa vyAkhyA Isa prakAra se hai / he AyuSyamAna gautama RSabhakUTa parvata para choTI 2 vApikAe~ cAra konevAlI bAvaDiyAM haiM baDe sundara kamaloM se yukta athavA gola 2 AkAra kI puSkariNiyAM haiM yAvat dIrghikAe~ haiM jinameM jalake AnekA mArga sarala hai aisI vApikAe~ hai guJjAlikAe~ haiM jinameM jalake AnekA mArga sIdhA nahIM hai kintu baDA vakra - Ter3hA hai aisI vApikAe~ haiM / saraH - tAlAba haiN| saraH paMktiyAM hai| evaM bila (choTe choTe nala sthAna) haiM unameM paMktiyAM aneka candra vikAzI kamala sUryavikAzI kamala kumuda, nalina subhaga, saugandhika, puNDarIka zatapatra aura sahasra patra kamala haiM inakI prabhA RSabhakaTa parvata kI prabhA jaisI hai aura inakA AkAra RSabhakUTa parvata ke AkAra ke jaisA hai ataH ina utpalAdikoM ko RSabhakTa kaha diyA gayA haiM aura inake yoga se isa parvata ko RSabhakUTa kaha diyA gayA hai / hasapattAI uhakUDappabhAI usaddakUDavaNNAbhAI" mA pAunA pahonI spaSTa vyAbhyA bhA pramANe che. he gautama RSabhakUTa parvata para nAnI nAnI vArSikAe-cAra khUNA vALI nAnI nAnI vApikAe che. kamalethI suzAbhita che athavA geALa ge La AkAranIpuSkariNIe che. yAvat dhiM kAe che. jemAM jala sarala rIte AvI zakeevI vApikAo che. zu likAe! che jemAM jala pravezavAne mArga sIdhe! nathI paratu vakra ADA TeDhA che evI vASika e che. saraH taLAe che. saraH 5ti che temaja bila 5kitae nAnA nAnA khAkhAthI yA grUpa paMkitao che . teemAM aneka candravikAzI kamaLe, kumuda, nalina, subhaga saugAndhika, puMDarIka, mahApuDarIka, zatapatra ane sahasrapatra kamale che, emanI prabhA RSabha phUTa pava tanI prabhA jevI che ane emanA AkAra RRSabhakUTa parvatanA AkAra jeve che, ethI A upalAkAne RRSabhakUTa kahyo che, ane emanA yAgathI A parvatane RSabhaTa kahyo che, 19
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvopapracaptisUtre saGgraho bodhyH| tatra kumudAni-candravikAsi zvetakamalAni nalinAni-sAmAnya kamalAni, subhagAni-kamalavizeSAH, saugandhikAni-zobhanagandhayuktakamalabizeSAH puNDarIkANi-zvetakamalAni,-mahApuNDarIkANi vizAlazveta kamalAni zatapatrANi zatapatrayuktAni kamalAni tathA sahasrapatrANi sahasrasaMkhyakapatrayuktAni kamalAni, zatasahasrapatrAni lakSapatrayuktAni kamalAni tAni kIdRzAni ? ityAha RSabhakUTaprabhANi RSabhakUTaparvatAkArANi / tathA RSabhakUTavarNAbhAni RSabhakUTasya yo varNaH tasyeva AbhA pratibhAso yeSAM tAni tathA tatastAni tadAkAratvAt tadvarNasAdRzyAcca RSabhakUTAnIti prasiddhAni / tadhogAdeSa parvataH RSabhakUTaH, nanviha RSabhakUTAkAratvAt tatsAdRzyAcca utpalAdIni RSabhakUTAnyUcyante teSAM teSAmutpalAdInAM yogAt parvato'pi RSabhakUTa ucyate ? ityanyonyAzrayaprasaGga iti cedAha-ubhayeSAmapi nAmnA anAdikAla pravRtto'yaM vyavahAra iti anyonyAzraya doSo nAzaGkanIya iti / evamanyatrApi bodhym| ____atha prakAntareNApi nAmakAraNaM tadatiriktaM ca sarva varNayituM sUtrakAraH saMkSepeNAha'usabheya ettha deve' ityArabhya 'jahA vijayassa avasesiyaM" iti tatazca RSabhazcAtra devo zaMkA- isa prakAra ke kathana se to phira parasparAzraya doSa upasthita ho jAtA hai kyoMki RSabhakUTa ke AkAra vAle kamala hone se utpalAdikoM ko RSabhakUTa kahA gayA hai aura inake yoga hone se parvata ko RSabhakUTa kahA gayA hai / uttara-aisA nahIM hai kyo ki donoM kA aisA nAma to anAdikAla se hI pravRtta huA calA A rahA hai ataH isameM parasparAzraya doSa ke liye sthAna hI nahIM milatA hai anAdi paramparA se cale Arahe vyavahAra meM parasparAzraya doSa nahIM hotA hai / "usame ya ettha deve mahir3hie jAva dAhiNeNaM rAyahANI taheva maMdarassa pavvayassa jahA vijayassa avisesiyaM" aba sUtrakAra isa sUtra dvArA prakArAntara se RSamaTa kA nAmakaraNa AdimeM kA kathana karate hue kahate haiM ki isa parvata kA jo RSabhakUTa nAma kahA gayA hai usakA kAraNa aisA hai ki usa para RSabhakUTa nAma kA deva jI ki maharddhika, mahAdyutika, mahAvala, mahAyaza zaMkA -A jAtanA kathanathI to pharI parasparAzraya deSa upasthita thAya che kemake RSabha kUTanA AkAravALA hovAthI U5lAdikene RSabhakUTa kahevAmAM Avela che. ane emanA gathI parvatane RSabhakUTa kahevAmAM Avela che. Uttara-Ama nathI. kemake banenA e nAmo te anAdikALathI ja pravRtta thatA AvyA che ethI emAM parasparAzraya doSa mATe koI sthAna nathI. anAdi paraMparAthI yAlI mApatA vyavahAramA 52252||shry hoSa yatA nathI. 'usame ya pattha deve mahiDhie jAva dAhiNeNa rAyahANo taheva maMdarassa pavvayasla jahA vijayasta avisesiyaM" ve trakAra A satra vaDe prakArAntarathI RSabhakaTanA nAmakaraNa AdinuM kathana karatAM kahe che. ke A parvatanuM je kaSabhakUTa nAma kahevAya che tenuM kAraNa A che ke tenI upara RSabha
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 19 uttarArddhabharate RSabhakUTaparvatanirUpaNam 147 mahArddhiko mahAdyutiko mahAbalo mahAyazA mahAsaukhyaH palyopamasthitikaH parivasati / sa khalu tatra catasRNAM sAmAnikasAhasrINAM catasRNAm agramahiSINAM saparivArANAM tisRNAM pariSadAM saptAnAm anIkAnAM saptAnAm anIkAdhIpatInAM poDazAnAm AtmarakSakasAhasrINAm RSabhakUTasya RSabhAyA rAjadhAnyA anyeSAM ca khalu bahUnAM devAnAM ca devInAM ca AdhipatyaM paurapatyaM svAmitvaM bhartRtvaM mahattarakatvam AjJezvarasenApatya kArayan pAlayan mahatA''hatanATaya gotavAditatantrItalatAlatruTitadhanamRdaGgapratyutpanna vAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhujAno viharati, sa tenArthana evamucyate / RSabhakTa RSabhakTa ityArabhya "ca khalu bhadanta ! RSabhasya devasya RSabhAnAma rAjadhAnI svI, mahAsukhI evaM palyopama kI sthiti vAlA hai rahatA hai vahAM vaha cAra hajAra sAmAnika devoM kA, cAra saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadAoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA solaha hajAra AtmarakSakadevoM kA tathA RSabhakUTa ko RSabhA rAjadhAnI kA evaM anya aura vahAM ke nivAsI aneka devoM kA aura deviyoM kA Adhipatya paurapatya svAmitva bhartRtva, mahattarakatva, AjJezvara senApatya karavAtA huA, palavAtA huA, jora 2 se catura bajAne vAloM ke dvAro bajAye gaye nATya, gIta ke bAjoM kI, tantrI, tala, tAla, Adi rUpa bAjoM kI dhvani pUrvaka divya bhoga bhogoM ko bhogatA huA Ananda ke sAtha rahatA hai / isa kAraNa gautama ! maiMne evaM anyatIrthaMkaro ne RSabhakUTa isa nAma se usa pahADa kA nAma kahA hai| he bhadanta ! RSabhadeva kI RSabhA nAmakI rAjadhAnI kahAM para hai ? isake uttara meM prabhu zrIkahate haiM-he gautama ! nAmano deva ke je mahaddhika mahAdyutika mahAbala, mahAyazasvI, mahAsukhI temaja popamanI sthitivALo che. te rahe che. tyAM te cAra hajAra sAmAnika devenu cAra saparivAra agramahiSIonuM traNa pariSadAonuM sAta anIkenuM sAta anIkAdhipatinuM soLa hajAra AtmarakSaka devenuM temaja RSabhakUTanI RSabhArAjadhAnInA temaja bIjA keTalAka tyAMnA nivAsI aneka deva ane devIonuM Adhipatya paripatya, svAmitva bhatRtva, mahattarakatva Azvara senApatya karavAtAM, pAlana karavAtA, catura vAdaka vaDe khUba jorathI vagADelA vAjAo gAyelA gIta, nATye temaja tannI, tala, tAla Adi rUpa vizeSa vAdyonI vani pUrvaka divya bhogone upalega karato AnaMdapUrvaka tyAM rahe che. A kAraNathI he gautama! meM ane bIjA tIrthakara RSabhakUTa A nAmathI A parvatane saMbodhita karela che. te bhadaMta bASabhadevanI RSabhAnAmaka rAjadhAnI kyA sthale AvelI che. enA javAbamAM prabhu zrI kahe che. he gautama ! kaSabhadevanI RSabha nAmaka rAjadhAnI RSabhakUTanI dakSiNa dizAmAM tiryaka
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisU prajJaptA ? gautama ! RSabhakUTasya dakSiNena tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyativrajyaityAdi sarva varNanamasyA sUtrato bodhyam / tadartho'pi tatraiva bodhya iti ||suu0||19|| iti zrI zvivikhyAta-jagadvallabha-prasiddha vAcaka-paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka-prabizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI zAhu chatrapati kolhApura rAjapradatta-'jainazAstrAcArya' padabhUSita kolhApura rAjaguru-bAlabrahmacArI janazAstrAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI-ghAsIlAla-vrati viracitayA jambUdvIpaprajJapteH prakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM prathamavakSaskAraparvatavarNanam // 1 // RSabhadeva ko RSabhA nAmako rAjadhAkI RSabhAkUTa kI dakSiNadizA meM tiryak asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaMghana karake ityAdi saba varNana isa viSaya kA jaisA isI sUtra ke 8 veM sUtra meM kahA gayA hai vaisA hi jAnanA cAhiye. // 20 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla vrati viracita jambUdvIpaprajJaptisUtra kI prakAzikA vyAkhyA meM prathama vakSaskAra parvata varNana saMpUrNa // 1 // - asakhyAta dvIpa samudrane e bIne ItyAdi vana A sUtra nA 8 sUtramAM karavAmAM AveluM che. tevuM ja sahI paNa samajI levuM joIe. A pramANe ahIM jabUdvIpaprApti nI prakAzikA TIkAmAM prathamavakSaskAra parvatanuM varNana ahI samApta thayuM. zrI jainAcArya jainadharma divAkara pUjya zrI ghAsIlAla vrativiracita jambudvIpa prajJapti sUtranI prakAzikA vyAkhyAmAM prathama vakSasakAra parvata varNana saMpUrNa nA
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU0 20 kAlasvarUpam kAlA dhikAraH- atha dvitIyavakSaskAravarNanam -- kSetrANi avasthitAnavasthitakAlabhedena dvidhA jAnannapIha sAkSAdapagacchataH zubhAnbhAvAn dRSTvA pArizeSyAtsaM mAvyamAnamanatrasthitakAlamabhipretya pRcchati- mUlam - jabuddIve gaM bhaMte ! dIve bhAra he vAse kaivihe kAle paNNatte goyamA ! duvihe kAle paNNatte, taM jahA - osappiNikAle ya ussappiNikAle ya, osapiNi kAlegaM bhaMte ! ivihe paNNatte ? goyamA chavvihe paNNatte taM jahA - susamasusamA kAle Ne susamAkAle 2 susama dussamakAle 3 dussama susamAkAle 4 dussamA kAle 5 dussama dussamA kAle 6 ussappiNi kAle NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte ! goyamA ! chavvihe paNNatte, taM jahA - dussamadussamAkAle 1 jAva susamasusamAkAle 6 / egamegassa NaM bhaMte ! muhuttassa kevaiyA ussAsaddhAviyA hiyA ? goyamA ! asaMkhijjANaM samayANaM samudayasamai samAgameNaM sA egA Avaliyatti vuccai, saMkhijjAo AvaliyAo usAso saMkhijjAo AvaliyAo nIsAsA / 4R isa aNavagallassa, NiruvakiTThassa jaMtuNo / ege usAsanIsAse, esa pANuti vaccai || 1 || satta pANUI se thAve. satta thovAI se lave / lavAnAM sattahattarIe, esa muhuti Ahie || 2 || tiNi sahassA satta ya sayAI tevattari ca usAsA / esa muhutto bhaNio savvehiM anaMtanANAhiM ||3|| eeNaM muhutappamANeNa tIsaM muhuttA ahoratto, paNNarasa ahoratA pakkho, do pakkhA mAso, do mAsA uu, tiSNi uu ayaNe, do ayaNA saMvacchare, paMca saMvaccharie juge, vIsaM jugAIM vAsasae, dasa vAsasayAI vAsasahasse, sayaM vAsasahassANaM vAsasahasse, caurAsIiM vAsasyasahassAI se ege puvvaMge, caurAsII puvvaMgasayasahassAI se ege pugve, evaM viguNaM viguNaM NeyavvaM tuDie 2 aDaDe 2 avave 2 huhue 2 uppale 2 paume 2 NaliNe 2 attha
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 jambUdvIpaprajJaptisUtre Niure 2 aue 2 naue 2 cUliyA 2 sIsapaheliyA 2 jAva caurAsIi sIsapaheliyaga saya sahassAiM sA egA sIsapaheliyA / etova tAva gaNie etAvatAva gaNiyassa visae, teNa paraM ovamie // sU0 20 // chAyA-jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvope bhArate varSe katividhaH kAlaH prajJaptaH ? gautama! dvividha; kAlaH prajJaptaH tadyathA avasarpiNIkAla: 1, utsarpiNokolazca 2, avasarpiNokAlaH khalu bhadanta katibidhaH prajJaptaH ? gotama SaDvidhaH prajJaptaH tadyathA suSamasuSamAkAlaH 1, supamAkAla: 2, suSamaduSSamAkAlaH 3, duSSamasuSamAkAlaH 4, duSSamAkAlaH 5, duSamaduSSamAkAlaH 6, utsarpiNokAlaH khalu bhadanta katividhaH prazaptaH gotama SaDUvidhaH prajJaptaH, tadyathA duSSamadu SSamAkAlaH 1 yAvat suSamasuSamAkolaH 6 ekaikasya khala bhadanta mahattasya kiyatyaucchavA sAddhA vyAkhyAtAH, gautama asaMkhyeyAnAM samayAnoM samudayasamitisamAgamena sA ekA Avaliketi ucyate, saMkhyeyAH AvalikAH ucchvAsaH, saMkhyeyAH AvalikAH niHshvaasH| dRSTasya anavaglAnasya nirupakliSTasya jantoH / eka ucchvAsaniHzvAsaH eSa prANa ityucyate // 1 // sapta prANAH sa stokaH sapta stokAH sa lavaH / lavAnAM sapta saptatyA, eSa muhUrta ityaakhyaatH||2|| trINi ca sahasrANi sapta ca zatAni trisaptatizca ucchavAsAH / eSa muhUrtA bhaNata; sarvairanantajJAnibhiH // 3 // etena muhUrtapramANena triMzanmuhartA ahorAtraH, paccadaza ahorAtrAH pakSaH, dvau pakSau mAsaH dvau mAso RtuH traya Rtavo'yanam dve ayane saMvatsaraH paJca saMvatsarikaM yugaM vizatiryugAni varSazatam dazavarSazatAni varSasahasra, zataM varSa sahasrANAM, caturazItirvarSazatasahastrANi nadeka pUrvAGgaM caturazotiH pUrvAGgazatasahasrANi tadeka pUrvam, evaM dviguNaM dviguNaM netanya truTitam 2, avavam 2, huhukam 2, utpalam 2 padmam 2 nalinam 2, arthanipUram 2, ayutam 2, nayutam 2, prayutam 2, cUlikA 2, zIrSaprahelikA 2, yAvaccaturazItizorSa prahelikAGgazatasavastrANi sA ekA zIrSaprahelikA / etAvat tAvad gaNitam etAvAn tAvad gaNitasya viSayaH tataH param aupamikam // 20 // kAlAdhikAraavasthita aura anavasthita kAla ke bheda se kSetroM ke do prakAroM ko jAnate hue bhI gautama svAmI sAkSAt zubha bhAvoM kA yahAM hAsa dekhakara saMbhAvyamAna anavasthita kAla ko lakSya meM lekarake prabhU se pUchate haiM--- abAdhi2-cha avasthita ane anavasthita kALanA bhedathI kSetro nA be prakArone jANavA chatAe gautama svAmI sAkSAt zubha bhAvene ahIM hAsa joIne saMbhAvyamAna anavasthita kALa ne lakSya mAM rAkhI ne prabhune prasanna kare che-
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU 20 kAlasvarUpam TIkA -- jaMbUddIveNaM bhaMte ! dIve' ityAdi / 'jaMbuddI veNaM bhaMte ! dIve bhArade vAse kaivihe kAle paNNatte' jambUdvIpe dvIpe khalu bhadanta bhArate varSe katividhaH kiyatprakArakaH kAlaH prajJaptaH ? bhagavAnAha - goyamA ! duvihe kAle paNNatte' he gautama ! dvividhaH dviprakArakaH kAlaH prajJaptaH 'taM jahA osapiNi kAle ya' tadyathA - avasarpiNIkAlaH - avasarpati hIyamAnArakatvenAvasarpayativA krameNA''yuH zarIra prabhRtibhAvAn hrAsayatIti avasarpiNI sa cAsau kAlazceti tathA asyAH prathamataupAdAnaM prajJApakApekSayA bodhyaM, kSetreSu bharatavat ! tathA 'ussappaNikAle ya' utsarpiNIkAla:utsarpati-varddhate arakApekSayA, utsarpayati krameNA''yuH zarIrAdikAn bhAvAn varddhayati vetyutsarpiNI sAcAsau kAlacetti tathA, cakAradvayamubhayorapi samAnArakatA samAnaparimANatAdi sUcanArtham / ubhayatra saMjJAtvAdbhASitapuMskatvAbhAvAnna puMvadbhAvaH / tatrAvasarpiNI kAlabhedaM pRcchati - 'osappiNi kAleNaM bhaMte kaivihe paNNatte' he bhadanta avasarpiNIkAlaH "jabUddIveNa bhaMte ! dIve bhArahe vAse kaiviTThe kAle paNNatte" ityAdi / TIkArtha - bhadanta ! jambUdvIpa nAmake isa dvIpa me kitane prakAra kA kAla kahA gayA haiM ? isake uttara me prabhuzrI kahate haiM - " goyamA ! duvihe kAle paNNatte" isa jambUdropanAmake dvIpameM do prakAra kA kAla kahA gayA hai, "taM jahA " jo isa prakAra se haiM "osappiNI kAle ya ussappiNI kAle ya" eka avasarpiNakAla aura dUsarA utsarpiNIkAla:, jisa kAla meM kramazaH Ayu, zarIra Adi hIna hote jAte hai - hrAsa ko prApta hote rahate haiM aisA jo kAla hai vaha avasarpiNI kAla haiM, prajJApaka kI apekSA se isakA prathamataH upAdana kiyA gayA hai, jaisA ki kSetroM meM bharata kA prathama upAdAna kiyA gayA hai tathA jisa kAla meM kramazaH Ayu, zarIra Adi bhAvoM kI vRddhi hotI jAtI hai athavA jo kramazaH ina bhAvoM ko arakoM kI apekSA se baDhatA jAtA hai usakA nAma utsarpiNI kAla 151 'jambuddIve Na bhaMte ! dIve bhArahe vAle kaivihe kAle paNNatte ityAdi sUtra 20 // TIkA'-he bhada ta ! ja bhUdvIpa nAMmaka A dvIpamAM keTalA prakAra nA kALa kahevAmAM Avela che? bhenA vANamAM prabhu he che. "goyamA " ! duvihe kAle paNNatte" mA bhyUdvIpa nAbha dvIyabhAM meM prArane Aja vAmAM yAvesa hai. 'taM jahA' te mA pramANe che. "osapiNI kAle ya ussappiNI kAle ya" me avasarpiNI Aja bhane jIle utsarpiNI Aja, meM amAM kramazaH Ayu, zarIra vagere hIna thatA jAA che. hAsa thatA jAya che. eve je kALa che te avasarpiNI kALa che.prajJApakanI apekSAe AnuM prathamataH upAdAna karavAmAM Avela che. jevu ke kSetro mAM bharatanuM prathama upAdAna karavAmAM Avela che. temaja je kALamAM kramazaH Ayu zarIra vagere bhAvAnI vRddhi thatI jAya che athavA je kramazaH e bhAveAne arakAnI ape. kSAe vadhAratA jAya che. te kALanu nAma utsarpiNI kALa che. ahI' je e ca' AvyA che
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 jambUdvIpaprajJaptisUtre katividhaH prajJaptaH bhagavAnAha - 'goyamA chabihe paNNate' he gautama avasarpiNIkAla: Saividha prajJaptaH 'taM jahA-'pusama susamAkAle'tadyathA suSamasuSamAkAla:-su-suSThu zobhanA samA varSANi yasyA sA suSamA, atra suvinirdubhyaH supi sUti smaaH8|3|88 iti sakArasya Satvam suSamAcAso suSamA suSamasuSamA, ubhayoH samAnAthayoH prakRSTArthatvA datyanta suSametyarthaH iyamavaikAntasukharUpaprathamArakarUpA sA cAso kAlazca suSama suSamA kAla: 1, 'susamAkAle' suSamAkAlaH tatra suSamA-prAguktasvarUpA tadrUpa kAlastathA 2, 'susama:dussama kAle' suSama duSSamAkAlaH tatra suSamA prAguktasvarUpA sA cAsau duSSamA duH duSTA samA varSANi yasyA sA ceti supamaduSSamA adhika suSamA pramAvA'lpaduSpasuSamAprabhAvA tadrUpaH kAlaH suSamaduSSamAkAlaH 3 'duSSama susamAkAle' duSSama supamAkAlaH duSpamA cAsA suSamA hai / yahAM jo do cakAra Aye haiM ve yaha prakaTa karate haiM ye dono kAla araka AdikoM kI apekSA samAna hai, aura parimANatA Adi ko apekSA bho samAna haiM / aba avasarpiNo kAla ke kitane bheda haiM isabAta ko zrIgautama svAmI pUchate haiM "osappiNi kAleNaM bhaMte ! kaivihe paNatte" he bhadanta ! avasapiNI kAla kitane prakAra kA kahA gayA haiM uttara meM prabhuzrI kahate hai- 'goyamA ! chabbihe paNNatte" he gautama ! avasarpiNa) kAla 6 prakAra kA kahA gayA haiM "taM jahA" jaise- "susama susamAkAle 1, susamAkAle 2, susamadussamakAle 3, dussamasusamAkAle 4, dussamAkAle 5, dussamadussamA kAle 6, suSamamuSamA kAla- jisameM acche samA-varSa hote haiM usakA nAma suSamA haiM yahAM sa ko Sa "suvinirdubhyaH supi sUti samA" isa sUtra se huA hai "suSamA cAsau suSamA iti suSamasuSamA" yahAM dUsarA suSamA zabda bho isA pUrvokta-prathama puSamA artha kA ho vAcaka hai. yaha donoM samAnArthaka zabdoM ke prayoga se yaha kAla atyanta zobhana varSoM vAlA hotA hai. yaha prathama Araka avasarpiNI kAla kA kahAgayA hai. kyoM ki yahI ekAntataH sukhakharUpa hotA hai. te e batAve che ke e bane kALe araka vagerelI apekSAe samAna che. ane parimA NatA AdinI apekSAe paNa samAna che. have avasarpiNI kALanA keTalA bhede che, e pAtana gotama svAmI pUche che. "osappiNi kAle Na bhaMte ! kahavihe paNNate" mata ! aqsapiNI / prarane pAya che ! utta2 mA 544 cha- "gIyamA! "chavihe paNNate" 3 gautama ? asa iNa 6 maane| vAmAM Avasache. "taM jahA" rema "susamasusamAkAle 1, susamAkAle 2, susamadussamakAle 3, dussamasusamAkAle 4, duslamAkAle 5, dussamadussamAkAle 6" suSamasuSamA sA21 samA-pa-DAya che. tenu nAma suSamA che. hI 'sa' ne 'a' suvini-1WHsupi sUtisamaH" 81188 mA sUtra vaDe thathe che suSamA cAsau suSamA iti suSama suSamA" mI gAne suSamA 176 5y pUrvokta pathama arthane ja vAcaka che. samAnArthaka bane zabdanA prayogathI A spaSTa thAya che ke A kALa atIva zebhana varSavALo thAya che. A prathama Araka avasarpiNI kALane
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 20 kAlasvarUpam ca duSSama suSamA adhika duSpamAprabhAvA'lpasuSamA prabhAvA, tadrUpaH kAlo duSSamamuSamA kAlaH 4, 'dussamAkAle' duSSamAkAlaH tatra duSSamA prAguktasvarUpA tadrUpaH kAlaH 5, 'dussamadussamakAle' duSpamaduSSamAkAla: duSpamA prAguktasvarUpA sA sAco duSSamA 'atyantaduSpamA tadrUpaH kAlastathA 6, ityavasarpiNIkAla bhedAH 1 / __ athotsarpiNI kAlabhedaM pRcchati 'ussappiNikAle NaM bhaMte kaivihe paNNatte' ussa piNIkAlaH khalu bhadanta katividhaH prajJaptaH bhagavAnAha-'goyamA chavihe paNNatte' he gautama utsarpiNI kAlaH SaividhaH prajJaptaH 'taM jahA-dussamadussamAkAle' tadyathA duSSama duSpamAkAlaH jAva yAvat yAvatpadena 'duSSamAkAlaH 2, duSpamasuSamAkAla: 3, suSamadvitIyakAla jisakA nAma suSamA hai yaha bhI zobhana varSoM vAlA hotA hai. "suSamaduppamAkAla" yaha tRtIya kAla hai. isa kAla meM adhikarUpa se prathama to zobhana varSa hote haiM, aura bAda meM duSTa varSa alpa hote haiM. tAtparyakahane kA yahI hai ki isa tRtIya Araka meM sarvaprathama suSamA kA prabhAva hotA hai aura anyarUma meM duSSamAoM kA pramAva rahatA hai. caturtha Araka duSSama suSamAkAla haiM-isa kAla meM adhikarUpa meM duSpamAoM kA prabhAva rahatA hai aura alparUpa meM suSamAoM kA prabhAva rahatA hai. pAMcavAM Araka duSSamAkAla nAmakA hai isa kAla meM samasta varSa duHkha dAyaka hI hote haiM, chaTThA bheda duSpamA kAla haiM. inameM jitane bho varSa hote haiM-arthAt 21 hajAra varSa hote haiM ve saba atyanta duSTa hI hote haiM. eka bhI samaya isameM zobhana nahIM hotA hai ussappiNI kAle NaM bhaMte ! kaivihe paNNatte" he bhadanta ! utsarpiNIkAla kitane prakAra kA kahA gayo hai uttara meM prabhuzrI kahate hai."goyamA! chavihe paNNate" he gautama! utsapiNo kAla 6 prakAra kA kahA gayA hai'te jahA jaise-"dussamadussamAkAle' 1 jAva susamasusamAkAle 6" duSSama duSSamAkAla, yAvatduSSamAkAla2, duSSamasuSamAkAla 3,suSamaduSSamAkAla4, suSamAkAla 5 aura suSamasuSamAkAla 6 / kahevAmAM Avela che. kemake eja ekAnta sukhasvarUpa hoya che. dvitIya kALa jenuM nAma suSamAM cha te 55 zAsana vA hAya che. " susamadussamA kAle' mA tRtIya che. mA kALamAM adhika rUpathI prAraMbhamAM te zebhana varSo hoya che ane tyAra bAda ayarUpamAM duSTa varSo hoya che. tAtparya A pramANe che ke A tRtItha Araka mAM sarva prathama suSamAne prabhAva hoya che ane alaparUpamAM duSamAono prabhAva rahe che. caturtha Araka duSama suSamA kALa che. A kALamAM adhika rUpamAM duSamAono prabhAva rahe che. ane alparUpamAM suSamAone prabhAva rahe che. pAMcame Araka duSamA kALa nAme che. A kALamAM samasta varSa dukhadAyaka ja hoya che. chaThTho prakAra duSama duSamA kALa che. emAM jeTalA varSo hoya che. eTale ke 21 hajAra varSa hoya che te sarve atIva duSTa he che. eka paNa samaya AmAM zebhana thata nathI. 'ussappiNI kAle Na bhaMte ! kaibihe paNNatte" Gajsthan prazna vAmAM Ave cha ? uttaramA 59 4 cha-'goyamA ! chavdhihe paNNatte' gItama! Galleg] 4 6 ne| vAmAM mAveza cha, 'taM jaho' rema hai 'dussama dussamAkAle 1 jAva susamasusamAkAle 6' duppamapamA 1. yAvata duSamA 2. manuSamA 20
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptistre duSSamAkAlaH 4, suSamAkAlaH 5 iti padacatuSTayasya saMgrahaH tathA 'susama susamA kAle' suSamasuSamA kAlaH 6, iti ityutsarpiNIkAlabhedAH / 2 / atha tadubhayakAlaparimANaM jijJAsamAno'vAntarakAlaM praSTumupakramate | 'egamegassa NaM' ityAdi / 'egamegassaNa bhaMte muhuttassa' he bhadanta ekaikasya muhUrtasya khalu 'kevaiyA' kiyatyaH kitpramANAH nizvAso nAma vAyorbahi nirgamaH tatazca 'ussAsaddhA' uccchAsAddhAH ucchavAsaH-vAyorantaHpravezaH upalakSaNametat tena-niHzvAsopi gRhyate ucchvAsapadena ucchavAsaniHzvAsau bodhyau tadaddhAH-ucchvAsaniHzvAsAddhAH ucchAsaniHzvAsapamitakAlavizeSAH 'viyAhiyA' vyAkhyAtA:-kathitAH bhagavAnAha-'goyamA asaMkhijjANa samayANaM' he gautama asaMkhyeyAnAM samayAnAM Agama prasiddhapaTazATikApATanadRSTAntajJApanIyasvarUpANAM paramajadhanyakAlavizeSANAM 'samudayasamii samAgameNaM' samudaya samiti samAgamena samudayAH samUhAsteSAM samitaya sammelanAni tAsAM yaH samAgamaH ekIbhavanaM samudayasa "egamegassa NaM bhaMte ! muhuttassa kevaiyA ussAsaddhA viAhiA ?" ina donoM kAloM ke parimANa jAnanekI icchA se aba zrIgautama svAmIne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta! eka eka muhUrta ke kitane ucchvAsa niHzvAsa pramita kAla vizeSa kahe gaye haiM yahAM ucchavAsa yaha pada upalakSaNa rUpa haiM isase niHzvAsa kA bhI grahaNa ho jAtA hai vAyu kA bhItara jAnA yaha ucchvAsa hai, tathA vAyu kA bAhara nikAlanA yaha niHzvAsa hai. tAtparya pUchane kA yahI haiM kI eka antarmuhUrta meM kitane ucchavAsaniHzvAsa hote haiM ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM- "goyamA ! asaMkhijjANaM samayANaM samudayasamiI samAgameNaM sA egA Avaliatti buccaI saMkhijjAo AvaliyAo usAso, saMkhijjAo AvaliyAo nIsAso" he gautama Agama prasiddha samaya kA svarUpa kI jise zAstrakAroM ne paTazATikA ke phADane ke dRSTAnta se sAbita kiyA hai aura jo kAla kA saba se jaghanyarUpa pramANa haiM aise asaMkhyAtasamayoM ko samudAyarUpa eka AvalikA kahI gaI hai. yahAM para aisI zaMkA kALa 3. suSama duSamakALa 4. suSamA kALa 5. ane suSama suSamA kALa 6. "egamessa Na bhate ! muhuttassa kevaiyA ussAsaddhA viAhiA ? bhanne Ajona parimANa ne jANavAnI IcchAthI have gautame prabhu ne evI rIte prasanna karyo ke he bhadaMta eka eka muhUrtanA keTalA ucchavAsa niHzvAsa pramita kALa vizeSa kahevAya che? ahIM uchuvAsa pada upalakSaNa rUpa che. enAthI nizvAsanuM paNa grahaNa thAya che, vAyu ne aMdara laI ja te uhvAsa che havA vAyu bahAra nIkaLe che te niHzvAsa che. tAtparya A che ke eka atarmuhUrtamAM keTalA uchUvAsa nizvAsa hoya che ? enA javAbamAM prabhu kahe che- goyamA ! asaMkhijjANa samayANa samudaya samiimasamAgameNaM sA pagA Adhali ati vuccai saMkhijjAo AvaliyA o usAso saMkhijjAo AvaliyAo nosAso" gautama AgaLa prasiddha samayanuM svarUpa ke jema zAstrakAroe paTazATikAno phADavAnA dRSTAMta thI sAbita karela che je kAla nu sarvathI jaghanya rUpa pramaNa che evA A saMkhyAta samayonA samudAya rUpa eka AvalikA kahevAmAM AvI che. ahIM evA zaMkA karavI yogya nathI ke praznakAre
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ 155 prakAzikATIkA sU. 20 kAlasvarUpam miti samAgamastena pramitaH kAlavizeSaH 'sA egA Avaliyatti vuccai' sA ekA AbalikA iti ucyate / nanu praznavAkye muhUrtasya kiyantaH ucchvAsAddhA vyAkhyAtAH ityuktam uttaravAkye tu samayAvalikAdikrameNa nirUpaNaM kriyate iti praznAnanurUpamuttaradAnamasaMgatam iti cet Aha praznavAkye samayAvalikayorasAMvyavahArikatvena tadviSaye pRcchA na kRtA uttara vAkye tu kevali prajJAyA sUkSmatvena vastusUkSmasvarUpaparyanta gamanAt ucchvAsAdInAM samayA valikAnirUpaNAdhInanirUpaNatvAcca bhagavatastayonirUpaNaM yuktameveti / nanu pUrvasamayasadbhAve parasamayasmAnutpannatayA parasamayasya ca sadbhAve pUrvasamayasya vyatItattvenAbhAvAtkathamasaMkhyAtasamayAnAM samudaya samiti samAgamo bhavitumarhati yenAs nahIM karanI cAhIye ki praznakora ne to eka antarmuhUrta meM kitane ucchAvAsa niHzvAsa hote haiM aisA pUchAhaiM aura Apa uttara de rahe hai ki asaMkhyAta samayoM ke samudAya kI eka AvalikA hotI hai so aisA ApakA uttararUpa vAkya sarvathA asaMgata hI hai. kyoM ki ucchavAsa AdikoM kA nirUpaNa kiye binA nahIM ho sakatA hai. ataH ucchvAsa AdikoM kA nirUpaNa inake nirUpaNa ke AdhIna hai. isoliye zAstrakAra ne inakA nirUpaNa pahile kiyA hai. yadyapi zaMkAkAra ne samaya AvalIkA ko asaMvyavahArika hone se isa viSaya meM pRcchA nahIM kI haiM parantu uttaravAkya meM jo inakA nirUpaNa kiyA gayA hai vaha kevaliprajJA sUkSma hotI hai aura vaha vastu ke sUkSma svarUpataka pahuMca jAti hai isa taraha samaya kAla kA saba se sUkSmasvarUpa hai. ataH jabataka UpakA nirUpaNa nahIM ho jAtA hai taba taka isake dvArA sAdhya AvalikA kA aura AvalikA sAdhya ucchavAsa Adi kA nirUpaNa nahIM ho sakatA hai, isa bAta ko prakaTa karane ke liye bhagavAn ne isa prakAra se uttara diyA hai ataH aisA yaha uttara rUpa kathana anucita nahIM hai kintu ucita hI hai / te eka aMtamuhUrtamAM keTalA ucchavAsa niHzvAsa hoya che e prazna karyo che ane tame javAba ApI rahyA che ke asaMkhyAta samayanA samudAyanI eka AvalikA hoya che. te evA tamArA uttara rUpa vAkayane sarvathA asaMgata kahevo ucita nathI, kemake ucchavAsa vage renuM nirUpaNa samaya AvalikAnA nirUpaNa karyA vagara saMbhava nathI. ethI ucchavAsa Adi kenuM nirUpaNuM samaya AvalikAnA nirupaNa karyA vagara saMbhava nathI ethI ucchavAsa AdikanuM nirUpaNa emanA nirUpaNane AdhIna ja che. ethI zAstrakAroe emanuM nirUpaNa pahelAM karela che. jo ke zaMkAkAre samaya AvalikA ne asaMvyavahArika hovAthI A saMbaMdhamAM pRcchA karI nathI paraMtu uttara vAkayamAM je A viSe nirUpaNa karavAmAM AveluM che te kevali prajJA sakSama hoya che ane te vastunA sUma svarUpa sudhI pahoMcI jAya che. A rIte samaya kALanuM sau karatAM vadhAre sUkSma svarUpa che. ethI jyAM sudhI tenuM nirUpaNa karavAmAM Ave nahI tyAM sudhI tenA vaDe sAya AvalikA ane AvalikA sAya ucchavAsa AdinuM nirUpaNa thaI zake tema nathI e vAtane prakaTa karavA mATe bhagavAne evI rIte javAba AvyuM che. ethI A uttararUpa kathana anucita nathI paraMtu ucita ja che.
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre valikAdInAmasaMkhyAtasamayapramANasvarUpatA ghaTate iti cet Aha-yadyapi samudayA didharmoM vimAtra snigdharUkSa pudgalAdInAM bhavati na tu kAlasyeti satyaM tathApi yaM yaM kAlavizeSa prarUpayituM prajJApakapuruSavizeSeNa yAvanto yAvantaH samayA eka jJAnaviSayI kRtAstA vantaste samudayasamitisamAgatA upacaryante, ata evAyamaupAdhikaH kAla iti na kAci danupapattiriti / tathA 'saMkhijjAo zrAvaliyAo usAso' sakhyeyA AvalikA ucchvAsa: saMkhijjAo AvaliyAo nIsAso' saMkhyeyA AvalikA niHzvAsaH tatra sakhyeyatvopapattizcaivam AvalikAnAM pada pazcAzaduttarazatadvayenaikaH kSullakabhavo bhavati tAni zaMkA-asaMkhyAta samayoM kI samUha samiti se eka AvalikA niSpanna hotI hai aisA Apa kaha rahe haiM-so yaha bAta hama ko samajha meM hI nahIM AtI hai kyoM ki jaba taka pUrvasamaya kA sadbhAva rahegA-taba taka para samaya kA udaya nahIM hogA aura jaba parasamaya kA sadbhAva ho jAvegA-taba pUrva samaya kA vinAza ho jAvegA-to phira asaMkhyAta samayoM kI samudAyasamiti kaise niSpanna ho sakegI ki jisase AvalikA banAI jAtI hai ? uttara-zaMkA ThIka hai kyoMki samudayAdi rUpa dharma vimAtra snigdha kSaguNavAle pudgalo meM hotA hai kAla meM nahIM hotA kyoMki vaha amUrta hai parantu phira bhI prajJApakapuruSa vizeSa dvArA jisa jisa kAla vizeSa kI prarUpaNA karane ke liye jitane jitane samaya eka jJAna ke viSayabhUta kiye gaye hote haiM utane utane ve samaya samudayasamiti meM A gaye haiM aisA upacAra se mAna liyA jAtA hai, isaliye kAla ko aupAdhika mAnA gayA hai vAstavika nahIM ataH isa prakAra kI prarUpaNA meM koI anupapatti nahIM hai / saMkhyAta AvalikAoM kA eka ucchvAsa hotA hai aura saMkhyAta hI AvalikAoM kA eka niHzvAsa hotA hai, saMkhyAta kI upapatti isa prakAra se hotI hai-256 AvalikArmo kA eka kSullakabhava hotA hai kucha adhika 17 kSullakabhavoM zakAasaMkhyAta samayanI samUha samitithI eka AvalikA niSpanna thAya che evuM tame kahI rahyA che. te A vAta samajamAM AvatI nathI. kemake jyAM sudhI pUrva samayane sadUbhAva raheze tyAM sudhI pa2samayane udaya thaze nahIM ane jyAre parasamayane sadUbhAva thaI jaze tyAre pUrva samayane vinAza thaI jaze, to asaMkhyAta samayanI samu dAya samiti kevI rIte nipana thaI zakaze ke jenAthI AvalikA niSpanna thAya che. : uttara-zaMkA barAbara ja che. kemake samudAyAdi rUpa dharma vimAtranigdha rUkSaguNavALA pudagalo mAM hoya che kALamAM thatuM nathI. kemake te amUrta che. chatAM prajJApaka puruSa vizeSa vaDe je je kALa vizeSanI prarUpaNa karavA mATe jeTalA jeTalA samaye eka jJAnanA viSayabhUta karelA hoya che te teTalA te samaye samudAya samitimAM AvI gayA che, Ama upacArathI mAnI levAmAM Ave che. ethI ja kALane aupAdhika mAnavAmAM Avelo che te vAstavika nathI. ethI A jAtanI prarUpaNamAM keI paNa anupatti nathI, saMkhyAta AvalikAone eka ucchavAsa hoya che. ane saMkhyAta AvalikAone ja eka niHzvAsa paNa hoya che. saMkhyAta upapatti A pramANe thAya che. 256 Avalikane eka kSullaka bhava hoya che.
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-sU. 20 kAlasvarUpam ca saptadaza sAdhikAni ucchvAsa niHzvAsakAlaH iti / atha yAdRzairucchvAsa nizvAsAdibhirmuhUrttamAnaM bhavati tadAha - 'heDassa' iyAdi 'heDassa' hRSTasya- tAruNyena samarthasya 'aNavagallassa' anavaglAnasya - glAnivarjitasya 'NirUva kissa ' nirUpakliSTasya-sarvadA vyAdhirahitasya norogasya 'jaMtuNo' jantoH manuSyasya ca 'ege usA bhanIsAse' eka ucchvAsaniHzvAsaH ucchvAsa yukto nizvAsaH 'esa pANutti' sa eSa prANa iti prANa iti saMjJayA 'vuccaI' ucyate vyavahiyate iti / tathA 'satta pAI se thove' sapta prANAH sa stokaH 'satta thovAI se lave' sapta stokA sa lavaH 'lavAnAM sattahattarIe' lavAnAM sapta saptatyA mito yaH sa 'esa muhuttetti' eSa muhUrtta iti 'Ahie' AkhyAtaH kathitaH 2 / 157 kA eka ucchvAsa niHzvAsarUpa kAla hotA hai / aba jisa prakAra ke ucchavAsaniHzvAsa AdikoM se eka muhUrta kA pramANa hotA hai vaha prakaTa kiyA jAtA hai - "heTThassa aNavagallassa niruvakaTussa jaMtuNo / ege usAsanIsAse esa pANutti buccaI" || 1 || satta pAI se thove satta thovAIM se lave, lavAnAM sattahattarIe ee muhuttetti Ahie // 2 // tiNi sahassA satta ya sayAi N tevattariM ca UsAsA, esa muhutto bhaNio savehiM aNaMtanANohiM // 3 // - aise puruSa kA ki jo yuvA hone se samartha ho, glAni varjita ho, sarvadA vyAdhi se rahita ho aise usa nIroga manuSya kA jo eka ucchvAsayukta niHzvAsa hai usakA nAma prANa kahA gayA hai aise sAta prANoM kA eka stoka hotA hai sAta stokoM kA eka lava hotA hai 77 lavoM kA eka muhUrta hotA haiM 3773 ucchavAsaniHzvAsoM kA eka muhUrta hotA hai / aisA ananta jJAna sampanna zrojinendra bhagavAnoM ne kahA hai "eeNaM muhuttappamANeNaM tasaM muhuttA ahorato, paNNarasa ahoratA pakkho, do pakkhA mAso, do mAsA uU, tiNgi uU ayaNe, do ayaNA saMvacchare " kaMIka vadhAre 17 kSullakabhavAnA eka u^vAsa niHzvAsa rUpa kALa heAya che. have jema u vAsa ni:zvAsa AdikAthI eka muhUta nuM pramANu hAya che, te prakaTa karavAmAM Ave che. 'heDassa aNavagallassa NirUva kiTTassa jantuNeo ! page usAsano sAse esa pANutti vucca // 1 // santa pANU se thove' satta thovAi se latre lavAnAM sattahattarIpa esa muhuttetti Ahie ||2|| tiNi sahastA sattaya sayAI teMvari ca UsAsA esa muhutto bhaNio sagveddi anaMtanANIhi ||3|| yevo puruSa hoya lene yuvAvasthA prApta hoya bhane samartha hoya glAni varjita hAya, saDhA vyAdhi vihIna DhAya evA te nirezaga manuSyane je eka kUvAsa yukta nizrvAsa che tenuM nAma prANa kahevAmAM Avela che. evA sAta prAAnA eka stAka hAya che. sAta stAkanA eka latra heAya che. 77 lavAnu eka muhUtta' hAya che. 3773 ucchvavAsa-niHzvAseAnuM eka muhUtta hAya che. evu' anantajJAna sampanna sarvazrI minendra bhagavantA dhuM che. 'paNa muhuttappamANe NaM tIsa muhuttA ahorato paNNarasa ahoratA pakkho, do pakkhA mAso do mAsA uU uU, ayaNe, do ayaNA saMvacchare, bheSA muhUrta prabhAzuthI 30 muhUrttaneo me tiSNi mahArA
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre atha kiyadbhirucchravAsaniHzvAsaireko muhUrtI bhavatItyAha 'tiSNi sahassA' ityAdi 'tiNi sahassA satta ya sayAI tevattariM' trINi sahasrANi sapta zatAni trisaptatiH tri saptatyadhikasaptazatyuttarasahasratraya saMkhyakA 'usAsA' ucchvAsA upalakSaNatvAnniH zvAsAzva 'esa muhUto' eSa muhUtaH muhUrtAbhidhAnaH kAlaH 'savvehiM anaMtanANIhiM' sarvai ananta jJAnibhiH anantajJAnasampannairjinaiH 'bhaNio' bhaNitaH - ukta iti / 'eeNaM etena - anantarokta svarUpeNa 'muhuttappamANeNaM tIsaM' muhUrtapramANena triMzat - triMzatsaMkhyakA 'muhuttA' muhUrtA: 'ahorato' ahorAtraH bhavati, 'paNNarasa' paJcadaza- paJcadazasaMkhyakAH 'ahorattA' ahorAtrAH eka 'pakkho' pakSaH 'do pakkhA mAso' dvau pakSau eko mAsaH, 'do mAsA uU' dvau mAsau ekaH RtuH 'tiSNi' trayaH trisaMkhyakA 'uU ayaNe' RtavaH ekamayanam 'do ayaNA saMvacchare' dve ayane ekaH saMvatsaraH, 'paMca saMvaccharie' paJca saMvatsarikaM - paJca varSa parimitam ekaM 'juge' yugam 'vo' 'viMzati saMkhyakAni 'jugAI vAsasae' yugAni varSa - zatam 'dasa' daza-daza lekhyAni 'vAsasayAI vAsasahasse' varSazatAni varSasahasram 'sayaM vAsasahassANaM vAsasayasahasse' varSasahasrANAM zataM varSazatasahasram - varSalakSam, 'caurAsIIvAsasaya sahassAI' caturazIti varSazatasahasrANi caturazotivarSa lakSANi 'se ege pubvaMge' tadekaM pUrvAGgam, 'caurAsoI pugvaMgalaya sahassAI' caturazItiH pUrvAGgazatasahasrANi catura zItalakSapUrvAGgANi 'se ege puvve' tadekaM pUrvam, pUrvavarSa mAnaM caivamabhihitaM tathAhi - "puccaaise muhUrta pramANa se 30 muhUrta kA eka ahorAtra hotA hai pandraha ahorAta kA eka pakSa hotA haiM do pakSa kA eka mAsa hotA hai do mAsa ko eka Rtu hotI hai tIna RtuoM kA eka ayana hotA hai, do ayana kA eka saMvatsara hotA hai, "paMca saMbancharie juge, bIMsaM jugAI vAsasae, dasavAsasayAI vAsasahasse sayaM vAsasahassANaM vAsasaya sahasse, caurAsIi vAsasayasahassAIM se ege purvvage" pAMca saMvatsaroM kA eka yuga hotA hai. vIsa yugoM kA eka sau varSa hotA hai, 10 sau varSoM kA eka hajAra varSa hote haiM, 100eka sau hajAra varSoM ke eka lAkha varSa hote haiM 84 lAkha varSoM kA eka pUrvAGga hotA hai, "caurAsII pugvaMgasayasahassAIM se ege pugve, evaM viguNaM viguNaM NeyavaM tuDie2 aDaDe 2 abave2 huhue 2 uppale 2 paume 2 tra hoya che. pa`dara ahArAtranA eka pakSa heAya che. e pakSaneA eka mAsa hAya che. be mAsanI eka Rtu hAya che. traNa Rtuenu' eka ayana hAya che. e ayaneA nA eka sa'vatsara hAya che. 'paMca savaccharie juge, vIsaM jugAI vAsasae dasavAsasayAI bAsasahasse sayaMvAsa sahassANaM vAsasaya sahasse caurAsI vAsa saya sahaslAI se ege puvvaMge" pAM saMvatsara nA eka yuga hoya che. vIsa yugeAnA eka sAva DAya che. 10 seA varSonA eka hajAra varSa hAya che. 100 hajAra varSoMnA eka lAkha varSoM hoya che. 84 lAkha vaSonuM yUvIMga hoya che, 'caurAsII puvvaMgasayasahassAha se page puvve evaM viguNaM viguNa yam tuDie 2 aDaDe 2 avave 2 huhue 2 upake 2 paume 2 NaliNe atthaNiure 2 aupa 158
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU0 20 kAlasvarUpam ssau parimANaM sapari khalu huMti koDilakkhAo / chappaNNaM ca sahassA boddhavvA vAsakoDINaM" chAyA-pUrvasya tu parimANaM saptatiH khalu bhavanti koTilakSANi / SaTpaJcAzat sahasrANi boddhavyAni varSakoTInAm iti / sthApanA ca 70560000000000 iti / 'eva' evam-anena prakAreNa-pUrvAGgapUrvanyAnena paraM paraM truTitAGgaM truTitamityAdi tadaGgatallakSaNabhedAbhyAM 'viguNaM viguNaM' dviguNaM dviguNaM dvisaMkhyakaM dvisaMkhyaka 'NeyavvaM' netavyaM-jJAtavyam / ayaM bhAva:-"truTitam aDaDam" ityAdIni sUtre ekatvena nirdizyamAnAni trayodazasaMkhyAsthAnAni sUtrasya lAdhavapradhAnatva sUcakAni / dviguNa dviguNamiti tu dvisaMkhyakaM dvisaMkhyakamiti paraM na tu dviguNakAraparam / tatazca pUrvAnantaraM 'tuDie 2' TitAGga truTitam, 'aDaDe 2' aDaDAGgam aDaDam, 'avave 2' avavAGgam avavam 'huhue 2' hahukAna hUhukam, 'uppale 2' utpalAGgam utpalam, 'paume 2' padmAGga padmam, 'NaliNe 2' nalinAGga nalinam, 'atthaniure 2' arthanipUrAGgam arthanipUram, 'aue 2' ayutAGgam ayutam 'Na ue 2' nayutAGgaM nayutaM, 'paue' 2' prayutAGga NaliNe2 atthaNiure2 aue2 naue paue2 cUliyA2 sIsapaheliyAe2 jAva caurAsIi sIsapaheliyagasayasahassAiM sA egA sIsapaheliyA" 84 lAkhapUrvAGga kA eka pUrva hotA hai. pUrvavarSa kA pramANa isa prakAra se kahA gayA hai-"puvassa u parimANaM sapari khalu huMti koDilakkhIo, chappaNaM ca sahassA boddhavvA vAsakoDINaM" inakI sthApanA isa prakAra haiN70560000000000| 84lAkha pUrva kA eka truTitAGga hotA hai, 84lAkha truTitAGga kA eka truTita hotA hai 84 lAkha truTita kA eka aDaDAGga hotAhai 84 lAkha aDaDAGga kA eka aDaDa hotA hai, 84 lAkha aDaDa kA eka avavAGga hotA hai, 84lAkha avavAGga kA eka avava hotA hai, 84 lAkha avava kA eka huhukAGga hotA hai, 84lAkha huhukAGga kA eka huhuka hotA hai, 84lAstra huhuka kA eka utpalAGga hotA hai, 84lAkha utpalAGga kA eka utpala hotA hai, 84 lAkha utpala kA eka padmAGga hotA hai, 84lAkha padmAGga kA eka padma hotA hai, 84 lAkha padma kA eka nalinAGga 2 naue 2 paue 2 cUliyA 5 sIsapaheliyAe 2 jAba caurAlIi sIsapaheliyaMga saya sahassAiMsA egA sIsapaheliyA" 84 tAsa pUrvAgane se pUrva DAya cha, pUrva vaSanu prabhAvamA pramANa vAmAM mA che. "pavvassa u parimANa sapari khala haMti koDi lakkhAo chappaNNaM ca sahassA boddhavvA vAsakoDINa" memanI sthApanAmA pramANe ch70560000000000, 84 lAkha pUrvanuM eka truTitAMga hoya che 84 lAkha truTitAMga barAbara eka eDaDAMga hoya che. 84 lAkha aDaDAMga barAbara eka aDaDa hoya che. 84 lAkha aDaDanuM eka avavAMga hoya che. 84 lAkha avavAMga barAbara eka avava heAya che. 84 lAkha avavanuM eka huDukAMga hoya che. 84 hekAMga barAbara eka haka hoya che, 84 lAkha haka barAbara eka u5lAMga hoya che. 84 lAkha u5lAMga barAbara eka upalA hoya che. 84 lAkha u5lanuM eka padmAMga hoya che. 84 lAkha padhAMga nuM eka paddha hoya che. 84 lAkha padyanuM eka nalinAMga hoya che. 84 lAkha nalinAMga barAbara eka nalina heya che.
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 jambUdvIpaprazatisUtre prayutaM 'cUliyA 2' cUlikAGga cUlikA, 'sIsapaheliyA 2' zIrSaprahelikA zIrSaprahelikA iti paryantaM bodhyam / atra prathama prathamApekSayA'paramaparaM caturazIti lakSaguNitaM bodhyamiti etadeva sUcayitumAha - jAva caurAsIi sIsapaheliyagasayasahassAI' yAvaccaturazItiH zIrSaprahelikAGgazatasahasrANi caturazIti lakSazIrSaprahelikAGgAni 'sA egA sosapa heliyA' sA ekA zIrSapraheliketi / asyAH sthApanA caivaM vijJeyA, tathAhi - 758263 2530, 7301024115, 7973569975, 6968962189, 6684808018 3296 iti catuSpaJcAzadaGkAH, etadagre ca catvAriMzadadhikaM zUnyazataM prakSeNyam / evaM caikasyAM zIrSaprahelikAyAM caturnavatyAdhikazatasaMkhyakAni aGkasthAnAni bhavantIti / yadvA - viguNaM viguNaM" ityasya - ' viguNaM viguNam' iticchAyA / etatpakSe tu yathottaraM pradhAnaM pradhAnaM prakarSayuktaM yathA syAttathA jJAtavyamiti / tatazcAyamatra paryavasito'rthaH hotA hai, 84 lAkha nalinAGga kA eka nalina hotA hai, 84 lAkha nalina kA eka artha - nipUrAGga hotA hai, 84 lAkha arthanipurAGga kA eka arthanipUra hotA hai. 84 lAkha artha - nipUra kA eka ayutAGga hotA hai, 84 lAkha ayutAGga kA eka ayuta hotA hai, 84 lAkha ayuta kA eka nayutAGga hotAhai, 84 lAkha nayutAGga kA eka nayuta hotA hai, 84 lAkha nayuta kA eka prayutAta hotA hai, 84 lAkha prayutAGga kA eka prayuta hotA hai, 84 lAkha prayuta kA eka cUlikAGga hotA hai, 84 lAkha cUlikAGga kI eka cUlikA hotI hai, 84 lAkha cUlikA kA eka zIrSaprahelikAGga hotA hai aura 84lAkha zIrSaprahelikAGga ko eka zaprihelikA hotI hai isa zIrSaprahelikA kI sthApanA isa prakAra se hai- 7582632530730102411579735 69975696896218966848080183296 ye saba aMka 54 haiM inake Age zUnyoM kI sthApanA aura karanI cAhiye. isa taraha eka zIrSaprahelikA meM 194 - aGkasthAna hote haiM, yadvA"viguNaM viguNaM" kI jaba saMskRta chAyA "viguNaM viguNaM" aisI hI hotI hai taba isa pakSa meM Age 84 lAkha nalina nuM eka anipUrAMga hoya che. 84 lAkha anipurAMga barAbara eka atha nipUra hoya che. 84 lAkha atha nipUra nu eka aNutAMga hoya che, 84 lAkha ayutAMga kharAkhara eka ayuta hoya che, 84 lAkha ayutanuM eka nayutAAMga hoya che, 84 lAkha nayutAMga kharAkhara eka nayuta haiyi che. 84 lAkha nayutanu eka prayutAMga hAya che. 84 lAkha prayutAMga khazakhara eka pradyuta hoya che. 84 lAkha prayutanuM eka cUlikAMga hAya che, 84 lAkha culikAMganI eka cUlikA hoya che, 84 lAkha cUlikAnuM eka zISa prahelikAMga DhAya che ane 84lAkha zISa prahelikAMganI eka zISa prahelikA hAya che. A zISa' prahelikAnI sthApanA A pramANe che-75, 82 63, 25, 307301024115, 797356997569 689621 8966848080183 96 e sa aMka 54 che. emanI AgaLa 140 zUnyAnI sthApanA vadhArAnI karavI joie. A pramANe eka zISa pahelikAmAM 194 aMka sthAneA hoya che. yadvA- "viguNaM viguNaM" nI saMskRta chAyA viguNaM viguNaM 4 thAya che se pakSamAM bhAgaNa
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 20 kAlasvarUpam 161 yathA pUrvAGgApekSayA pUrva pradhAna tathA pUrvApekSayA truTitAGaga pradhAnaM tadapekSayA truTitamityAdi rItyA uttaramuttaraM prathamaprathamApekSayA pradhAna 2 bodhyam / evaM ca zIrSaprahelikA sarvApekSayA pradhAnaM bahuttarasaMkhyAsthAnaviSayatvAditi / athavA-viguNaM guNarahitamityarthaH / ayamatrAzayaH-pUrvAGgapUrvAdikAni anAdisiddhasaMketamAtravazAdeva vivakSita saMkhyAbhidhAyakAni, na punaH paJcAzacchatasahasrAdivad guNaniSpannAni / tathA ca yathA pUrvAGga pUrva ca tathA truTitAdikapadasamUho'pi vijJeyaH / "viguNaM viguNam" iti vIpsA tu aTitAdipadAnAM bahutvAt / nanu bhavatA pUrvAGga. pUrbAdikAni anAdi siddha saMketamAtravazAdeva vivakSitasaMqhyAbhidhAyakAni ityuktaM, tatazcaiSAmanvarthatvAbhAva iti paryavasyati, parantu anvarthatvameSAM suvyaktameva, tathAhi- aGgaM tAvatkAraNaM, kAraNa ca kAryasApekSam, 2 kA pradhAna hotA hai aisA bhAva nikalatA hai.tathA ca pUrvAGga ko apekSA pUrva meM pradhAnatA-prakarSa yuktatA hai, pUrva ko apekSA truTipAGga meM pradhAnatA hai, truTitAGga kI apekSA truTita meM pradhAnatA hai ityAdi rIti se uttara uttara meM prathama prathama ko apekSA se pradhAnatA jAnanI cAhiye / isa taraha zIrSa prahelikA meM saba kI apekSA pradhAnatA hai kyoMki vaha bahutara saMkhyAke sthAna kA viSaya hai athavA-"viguNam', isakA artha guNa rahita aisA bhI hotA hai isa pakSa meM aisA bhAva nikalatA hai ki jisa prakAra paJcAzat zatasahasra ityAdi guNa niSpanna haiM usa taraha se ye pUrvAGga pUrva Adi guNaniSpanna nahIM haiM ye to kevala anAdisiddha saMketa ke vaza se hI vivakSita saMkhyA ke abhidhAyaka haiM "viguNaM2, aisA jo do bAra kahA gayA hai vaha truTita bhAdi padoM ko bahutA ko lekara kahAgayA hai| zaMkA-Apane abhI pUrvAGga pUrva AdikoM ko anAdi siddha saMketa ke vaza se hI vivakSita saMkhyA ke abhidhAyaka kahA hai to isakA tAtparya-bhAva yahI huA ki inameM anvarthatA nahIM haiM parantu aisI bAta to hai nahIM ki kyoM inameM anvarthatA hai aura vaha isa prakAra se hai-aGga kAraNa hotA AgaLa nuM pradhAna thAya che e bhAva spaSTa thAya che. tathA ca-pUvaganI apekSA pUrvamAM pradhAnatA prarSa yuktatA che. pUrvanI apekSA truTitAMga mAM pradhAnatA che. truTitAMganI apekSA truTita mAM pradhAnatA che. ItyAdvirUpamAM uttara uttaramAM prathamanI apekSAe pradhAnatA jANavI joIe. A rIte zArSaprahelikAmAM sarvanI pradhAnatA che kemake te bahutara saMkhyAta saMsthA nane viSaya che. athavA vilun Ane artha guNa rahita paNa thAya che. A pakSamAM e bhAva paNa nIkaLe che ke je pramANe paMcAzata zatasahastra ItyAdi guNe niSpana che. tema e pUrvAge pUrva Adi guNa niSpanna nathI. e te phakata anAdi siddha saMketa vazathI 1 vivakSita sdhyaan| manidhAya cha viguNam,,.2 me pA2 42vAmA mA0yu chete truTita Adi padenI bahulatAne lIdhe kahevAmAM Avela che, zaMkA-tame hamaNuM pUrvAga pUrva AlikAne anAdisiddha saMketanA vazathI ja vivakSita saMkhyA nA abhidhAyaka kahela che te Ane artha e thayo ke AmAM arthata nathI. paraMtu kharekhara evuM nathI kemake AmAM avarthatA ane te khA pramANe che. aMga kAraNa hoya che. ane te kArya sApekSA DAya che. mahI pUrvA // 35 25 nuya pUche tathA to pAgamA 'pUrvasya aGga' 21
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 jambUdvIpaprajJaptistre kArya ca pUrvam, ataeva pUrvasyAGga pUrvAGgamiti vigrahaH, pUrvAGga caturazItilakSaguNitaM sat pUrva jAyate, pavaM cAtrAnvarthatvaM suvyaktameveti cet, Aha-pUrvazabdasyaiva tAvannAstyanvarthatvaM tatazca tatkAraNasyApi tadabhAvaH muspaSTa eveti na kazciddoSaH / yadvA-dviguNaM dviguNamityevacchAyA, arthastu 'dvibheda vibhedaM" iti vodhyaH / tatazcAyamatrAzayaH-yathA "pUrvAGga pUrvam" iti dvibhedam anena krameNaiva TitAGgaM truTitamityArabhya zIrSaprahelikAGgaM zIrSaprahelikA iti paryantaM bhedadvayaM bopamiti / samprati prakrAntaviSayam upasaMharannAha"etAvaditi" 'etAva' etAvat-samayAdi zIrSapahelikA paryantaM 'tAva' tAvad 'gaNie' gaNita-kAlagaNitaM saMkhyAsthAnamiti yAvat / 'etAva tAva gaNiyassa bisae' etAvAneva tAvara gaNitasya viSayaH AyuHsthityAdikAlaH / etAvAnAyuH kAlastu keSAMcid ratnaprabhAnArakANAM bhavanapativyantarANAM supama duSSamAraka saMbhavinAM naratirazcAM ca bodhyaH / etasmAtparato'pi sarSapacatuSpalyaprarUpaNA gamyaH saMkhyeyaH kAlo'sti, parantu so'nahai aura vaha kArya sApekSa hotA hai, yahAM pUrvAGga rUpa kAraNa kA kArya pUrva hai tabhI to jAkara pUrvAGga meM-"pUrvasya aGgaM" isa vyutpatti ke anusAra aisA vigraha huA hai pUrvaGga ko 84 lAkha se guNA karane para usase pUrva banatA hai isa taraha se yahAM anvarthatA spaSTa ho hai phira Apane inameM anvarthatA kA abhAva kaise pratipAdita kiyA hai ? to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki jaba pUrva zabda meM hI anvarthatA nahIM hai to phira inakA jo kAraNa hai usameM anvarthatA kA abhAva to spaSTa hI hai isa taraha se yahAM koI doSa nahIM hai / yadvA-"viguNaM 2" kI saMskRta chAyA dviguNa dviguNa aisI hI hai isakA artha do do bheda hotA hai tathA ca pUrvAGga pUrva truTitAGga truTita isa rUpase zIrSaprahelikAGga zorSaprahelikA taka do do bheda hote gaye haiM-jo Upara meM spaSTa kiye jA cuke haiN| "etAva tAva gaNie, etAvatAva gaNiyassa visae teNa paraM ovamie" isa prakAra samaya se lekara zIrSaprahelikA taka kAlagaNita hai-saMkhyA kA sthAna hai aura itanA ho gaNita kA viSaya hai- Ayusthiti Adi rUpa kAla hai itanA AyuHkAla kitaneka ratnaprabhA ke nArakoMkA, bhavanapati devoM kA, vyA vyutpatti mujaba A jAtane vigraDa thayA che. pUrvAgane 84 lAkhathI guzita karavAmAM Ave te tenA thI pUrva bane che. A pramANe ahIanvarthatA spaSTa ja che. te pachI tamoe AmAM anvatAne abhAva che. evuM pratipAdana karyuM che te egya che ? A zaMkAne javAba A pramANe che ke jayAre pUrva zabdamAM ja avarthatA nathI to pachI enuM je kAraNa ke temAM anyatAne abhAva te 25STa che. A pramANe ahIM koI doSa ja nathI. __yadvA-"viguNaM 2" nI sakRta chAyA dviguNa dviguNa' mevI che, mAna saya babe bheda hoya che. tathA ca-pUrvAga pUrva, truTitAMga truTita A rUpathI zIrSa prahelikAMga, zIra prati sudhI 10 seho thy| che. te viSa 52 spaSTatA 42vAmAM mAvI che. patA vatAvagaNie,, etAvatAvagaNiyassa visara teNa paraM ovamie" mA pramANe samayathA mAMDI ne zIrSa prahelikA sudhI kALa gaNita che, saMkhyAnuM sthAna che, ane eja gaNitane viSaya che. Ayuthiti AdirUpa kALa che. ATale Ayu kALa keTalAka ratanaprabhAnA nArakonA
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU0 21 kAlasvarUpam tijJAninAmasaMvyavahAryaH, ata evAtra sa na nirdiSTa iti / zIrSaprahelikAtaH. paraMtu anatizayajJAnibhigrahItumazakyam' atastadaupamikam-upamayA sAdRzyena nivRttaM bodhyamiti / etadeva sUcayitumAha-teNa paraM ovamie' iti / 'teNa' iti paJcamyarthe-tRtIyA bodhyeti // 20 // pUrvamaupamikamukta tadeva praznottarAbhyAM nirUpayitumAhamUlam- se kiM taM uvamie, uvimie duvihe paNNatte, taM jahA-pali ome ya sAgarovame y| se ki taM paliovame? paliovamassa parUvaNaM karissAmi' paramANu duvihe paNNatte, taM jahA-suhume ya vAvahArie ya, tattha NaM je se suhame se Thappe, tattha NaM je se vAvahArie se NaM aNaMtANaM suhumaparamANu puggalANaM samudaya samii samAgameNaM vAvahArie paramANu nipphajjai, tattha No satthaM kamai sattheNa sutikkheNa vi chettuM bhettaM ca kira Na sakkA / taM paramANu siddhA vayaMti AI pamANANaM // 1 // vAvahAriya paramANUNaM samudayasamiisamAgameNaM sA egA ussaNhantara devoM kA evaM suSamaduSSamAraka meM utpanna hue nara aura tiryaJcoM kA, jAnanA cAhiye isa kAla se bhI Age jo sarSapacatuSpalya prarUpaNAgamya kAla hai vaha bhI saMkhyAta kAla hI hai parantu vaha ana tezayajJAniyoM ke jJAna kA viSaya nahIM hone se asaMvyavahArya hai isIliye use yahAM nirdiSTa nahIM kiyA gayA hai zIrSaprahelikA se Age kA jo kAla hai vaha anatizaya jJAniyoM dvArA gamya nahIM ho sakatA hai isaliye use aupamika kahA gayA hai arthAt usakA jJAna upamA dekara hI karAyA jAtA hai arthAt vaha sAdRzya se bodhya hai- isIliye 'teNa paraM ovamie' aisA sUtrakAra ne kahA hai / 'taNa' yaha tRtIyA vibhakti paMcamI vibhakti ke artha meM huI hai // 20 // bhavanapati devanA temaja suSama duSamArakamAM utpanna thayelA nara ane tiryaMcAne jANa joIe. A kALa karatAM paNa AgaLa je sarSa pacatuSTaya prarupaNuM gamya kALa che te paNa saMkhyAta kALa ja che. paraMtu te anatizaya jJAnIonA jJAnane viSaya nathI tethI te asaM vyavahAryA che. ethI ja tene aDI nirdiSTa karavAmAM Avela nathI. zIrSaprahelikA pachI je je kALa che. te anatizaya jJAnIo vaDe gamya thAya tevuM nathI ethI tene aupamika kahevA mAM Avela che eTale ke tenuM jJAna upamA vaDe ja saMbhavI zake tema che. eTale ke te sAda zyathA mAdhya che. methI / "teNa paraM ovamie" me sUtra dhuM che. "teNa" mAtRtIyA vibhakita paMcamInA artha mAM thaI che. 20
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 jambUddhopapraptisUtre saNhiAivA saNhisaNhiAi vA uddhareNUi vA tasareNUi vA rahareNUi vA vAlaggei vo likkhAi vA jUAi vA javamajjhei vA ussehaMgulei vA aTTha ussaNhasaNhiyAo sA egAsaNha saNhiyA, aTTha sahasaNhiyAo sA egA uddhareNU , aTTha uddhareNUo sA egA tasareNU, aTTha tAsareNUo sA egA rahareNU aTTha rahareNUo se ege devakurUttarakurANa maNussANaM vAlagge aTTha devakurUttarakurANa maNussANa vAlaggA se ege hakhiAsarammayavAsANa maNussANaM vAlagge, evaM hemavayaheraNNvayANa maNussANaM punavideha avaravidehANaM maNussANaM vAlaggA sA egA likkhA aTTha likkhAo sA egA jUA aTTha jUAo se ege javamajjhe aTTha javamajjhA se ege aMgule. eeNaM aMgulappamANeNaM cha aMgulAI pAo, bArasa aMgulAI vihatthI, cauvIsaM aMgulAI rayaNI, aDayAlIsaM aMgulAI kucchI, chaNNaui.aMgulAI se ege akkheivA, daMDei vA, dhaNUi vA, jugei vA, musalei vA, NAliAi vA, eeNaM dhaNuppamANeNaM do dhaNusahassAI gAuyaM, cattAri gAuyAI joyaNaM, eeNa joyaNappamANeNaM je palle joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM joyaNaM u8 uccatteNaM, taM tiguNaM savisesa parikkheveNaM / se NaM palle egAhiya behiya tehiya ukkoseNaM sattarattapa DhANaM saMmaDhe saNNicie bharie vAlaggakoDINaM / teNaM bAlaggA No kutthejjA, No pariviDaMsejjA No aggI DahejjA No vAe harejjA, No pUittAe havyamAgacchejjA, taoNaM vAsasae 2 egamegaM vAlaggaM avahAya jAvaieNaM kAleNaM se pallekhINe NIrae pilleve NiTThie bhavai setaM paliovame / eesi pallANaM koDAkoDI havejja dasa guNiA / taM sAgarovamassa u egassa bhave parimANaM // 1 // eeNaM sAgarovamappabhANeNaM cattAri sogarovamakoDAkoDIo kAlo susamasusamA 1 tiNNi sAgarAvamakoDAkoDIo kAlo susamA2 do sAgarovamakoDAkaDIo kAlo susamadussamA 3 egA sAgarovamako
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-sU. 21 kAlasvarUpam / koDI bAyAlIsAe vAsasahassehiM UNio kAlo dussamasusamA 4 ekavIsaM vosasahassAI kAlo dussamA 5 ekavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamadussamA 6 puNeravi ussappiNIe ekavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamadussamA 1 evaM paDilomaM NeyavvaM jAva cattori sAgarovama koDAkoDIo kAlo susamasusamA 6 dasa sAgarovamakoDA koDIo kAlo osappiNi dasa sAgaropavamakoDAkoDoo kAlo ussappiNI / vIsaM sAgarovAkoDAkoDIo kAlo osappiNI ussappiNI ||suutr 21 // chAyA--atha kiM tadauMpamikam ? aupamikaM, upamita dvividhaM prajJaptam tadyathA-palyopamaM ca sAgaropamaM ca, atha kiM tat palyopama 1, palyopamasya prarUpaNAM kariSyAmi, paramANu dvividhA prAptaH tadyathA sUkSmazca vyAvahArikazca, tatra khalu yaH saH sUkSmaH, sa sthApyaH, tatra khalu yaH sa vyAvahArikaH sa khalu anantAnAM sUkSmaparamANupudgalAnAM samudayasamitisamAgamena vyAvahArikaH paramANu niSpadyate, tatra no zastraM kAmati zastreNa sutIkSNenApi chettu mettu ca ya kila na shktaaH| taM paramANu siddhA vadanti Adi pramANAnAm / 1 // -- byAvahArika paramANUnAM samudayasamitisamAgamena sA ekA ucchlakSNazlakSNikA iti vA pralakSNazlakSiNakA iti vA UrdhvareNuriti vA prasareNuriti vA rathareNuriti vA vAlAgramiti vA likSA iti vA yUkA iti vo yavamadhyamiti vA utsedhAGgulamiti vA aSTa ucchralakSaNa zlakSNikAH sA ekA zlakSNazlakSNikA, aSTalakSNazlakSNikAH sA ekA UrdhvareNuH aSTa UbbareNavaH sA ekA trasareNuH, aSTa trasareNavaH sA ekA rathareNuH, aSTa rathareNavaH tadeka devakurUttarakurUNAM manuSyANAM vAlAgram, aSTa deva kurUttarakurUNAM manuSyANAM vAlAgrANi tadeka harivarSaramyakavarSANAM manuSyANAM vAlAgram, evaM haimavata hairaNyavatAnAM manuSyANo pUrvAvadehApa. ravidehANAM manuSyANAM vAlAgrANi sA ekA likSA, aSTa likSAH sA ekA yUkA, aSTa yakAH tadekaM yavamadhyam, aSTa yavamadhyAni tadekamaGgulam, patenAlgulapramANena SaDaGgulAni pAdaH, dvAdazAGgulAni vitastiH, caturvizatiraGgulAni raniH, aSTa catvAriMzadagulAni kukSiH, SaNNavatiragulAni sa eko'kSaiti vA daNDaitivA dhanuriti vA yugamiti vA muzalamiti vA nAlikA itivA / patena dhanuSpramANena dve dhanuH sahastre gavyUtaM, catvAri gabyUtAni yojnm| etena yojanapramANena yaH palyaH yojanamAyAma viSkambheNa yojanamUrdhvamuccatvena tat triguNa savizeSa parikSepeNa, sa khalu palyaH aikAhika dvaiyahika traiyahikoNAm utkarSeNa saptarAtraprarUDhAnAM saMbhRSTaH sannicitaH bhRtaH vAlAgrakoTInAm / tAni khalu bAlAgrANi no kuthyeyuH no parividhvaMseran, no agnidahet no vAto haret, no pUtitayA zIghramAgaccheyuH, tataH
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 jambUdvIpaprajJaptisUtre khalu varSazate 2 ekamekaM vAlAgramapahAya yAvatA kAlena sa palyaH kSINaH nIrajAH nirlepaH niSThito bhavati / tat palyopamam / eteSAM palyAnAM, koTAkoTI bhaved dazaguNitA / sA sAgaropamasya tu ekasya bhavet parimANam // 1 // etena sAgaropamapramANena catasraH sAgaropamakoTAkoTyaH kAlaH suSamasuSamA 1, tisraH sAgaropamakoTA koTyaH kAlaH suSamA 2, dve sAgaropamakoTAkoTyau kAlaH suSama duSSamA 3 ekA sAgaropama koTAkoTI dvicatvAriMzatA varSasahasraiH unikA kAlaH duSyamasuSamA 4, ekaviMzati varSasahasrANi kAlo duSpamA 5 ekaviMzativarSa sahasrANi kAlo duSSama duSSamA 6 - punarapi utsarpiNyA ekaviMzati varSasahasrANi kAlo duSSamaduSSamA 1, evaM pratilomaM netavyam yAvat catasraH sAgaropamakoTAkoTayaH kAlaH suSamasuSamA 6, dazasAgaropamakoTAkoTayaH kAlaH avasarpiNo dazasAgaropamakoTAkoTayaH kola utsarpiNI, vizatiH sAgaropama koTA koTayaH kAlaH avasarpiNyutsarpiNo // sU0 21 / TIkA- 'se kiM taM ubamie' ityAdi / 'se kiM taM vamie' atha kiM tat aupamikam ? iti praznaH uttaramAha - 'uvamie duvihe ' aupamikaM nAma kAlavizeSaM dvividhaM dviprakArakaM 'paNNatte' prajJaptam, 'taM jahA paliovame ya sAga rovame ya' tadyathA palyopamaM ca sAgaropamaMca / tatra dhAnyapalyavat palyaM vakSyamANasvarUpaM tena upamA yasmiMstat palyopamam 1, sAgareNa - samudreNa upamA - durlabhapAratvena sAdRzyaM yasmiMstat sAgaropamam / iha cakArau samakakSatvadyotanArthI, samakakSatA - samAna aupamika kAlakA nirUpaNa "se kiM taM uvamie" ityAdi - isa sUtra dvArA gautama ne prabhu se aisA pUchA hai - hai bhadanta ! aupamika kAla kA kyA svarUpa hai ? isake uttara meM prabhu ne kahA hai "uvamie duvihe paNNatte" he gautama aupamika do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise 'paliovame ya, sAgarovame ya" palyopama aura sAgaropama, jisa kAla meM dhAnya ke palya kI taraha palya kI upamA dI jAya vaha palyopama hai aura jisa meM samudra ko upamA dI jAya vaha sAgaropama hai yahAM jo doM cakAra Aye haiM ve ina kAloM meM aupamika kALanuM nirUpaNuH- 'se kiM taM uvamira' ityAdi sUtra - 21 // TIkArtha-A sUtra vaDe gautame prabhune prazna karyAM che ke he bhadata ! aupamikakALanu svarUpa vu che ? mAnA bhavAma prabhu che " uvamipa duvihe paNNatte " he gautama ! aupabhinA me / vAmAM Ave che. "taM jahA" prema De "paliovameya sAgarovameya" pApama ane sAgarApama. je kALamAM dhAnyanA puNyanI jema palpanI upamA ApavamAM Ave te pAlyApama che. ane jemAM samudrathI upamA ApavAmAM Ave te sAgare pama che. ahI'
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA sU. 21 kAlasvarUpam zreNitA sA ca dvayorasaMkhyeyakAlatvarUpA / evaM cAsaMkhyeyakAlavizepasvarUpaM palyopamasAgaropamadvayaM siddham / samprati palyopamasvarUpaM jijJAsamAnaH ziSyaH pRcchati - he bhadantaH ! 'se kiM taM palio me' atha kiM tatpalyopamam ? iti / AcArya Aha - 'paliovamassa' ityAdi / 'paliomasta parUvaNaM' palyopamasya prarUpaNAM- - svarUpa nirUpaNAM 'karissAmi' kariSyAmi - asminneva sUtre'gre vidhAsyAmi iti / anenAgre palyopamaprarUpaNAkaraNa kriyAsUcaka vAkyena ziSyamanaH prasAditaM bhavati, anyathA "paramANu dvividhaH" ityAdiprakriyArItyA dUrasAdhyAM palyopamaprarUpaNAM manyamAnaH ziSyaH khinnaH syAditi / vAcanAdAnakAle AcAryasya ziSyaM pratyAyameva hi krama iti palyopamameva prarUpayannAha - " para mANU" ityAdi / 'paramANu duvihe paNNatte' paramANudvividhaH prajJaptaH taM jahA - muhame ya vAvahArie ya' tadyathA- sUkSmazra vyAvahArikaJca / iha cakAra dvayaM samakakSatva dyotanArtham / samakakSatA ke dyotaka haiM samakakSatA kA tAtparya samAna NitA se hai yaha samAna zreNitA donoM meM asaMkhyeya kAlatvarUpa hai isa taraha ye donoM kAla asaMkhyAta kAla vizeSa svarUpa vAle siddha hote haiM / "se kiM taM paliAvame" he bhadanta pacyoma kA svarUpa kaisA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "paliodamasta parUvaNaM karissAmi - paramANu duvihe paNNatte taM jahA sumeya vAvahArie ya" he gautama ! maiM Age palyopama kI prarUpaNA karane vAlA hUM so usase tumheM palyopama kA svarUpa jJAta ho jAyagA, isa prakAra ke kathana se sUtrakAra ne ziSya ke mana ko prasanna kiyA hai jo ve aisA na kahate to paramANu do prakAra ko hai ityAdi kathana rUpa prakriyA kI rIti se dUrasAdhya palyopama kI prarUpaNA mAna kara ziSya kA mana khedakhinna ho jAtA, vAcanAdAna kAla meM AcArya kA ziSya ke prati yaha krama hai / palyopama kI prarUpaNA karane ke nirmita sUtrakAra ne saba se pahile paramANu sUkSma evaM vyAvahArika ke bheda se do prakAra kA hai aisA kahA hai yahAM do cakAra iname samakakSatA ke dyotana ke nimitta prayukta hue haiM / je be ca AvelA che. te e kAleAmAM samakakSatA batAvavA mATe che. samakakSatAneA atha samAna zreNIe thAya che. e samAna zreNitA bannemAM asaMkhya kAla tvarUpa che. A pramANe me banne aNo asaMkhyAta Aja vizeSa sva3pavANA siddha thAya che. 'se ki taM palio me " mahaMta ! payeomanu 35 vu che 1 AnA vANamAM anuche "paliovamassa parUSaNa karislAmi paramANu duvihe paNNatte taM jahA - suhumeya vAvahAriNya "he gautama" huM AgaLa palyApamanI prarUpaNA karavAnA chuM jethI tamane palyApamanA svarUpanuM jJAna thaI jaze. A jAtanA kathanathI sUtrakAre ziSyanA manane prasanna karyuM che. jo teo Ama karatA nahI teA paramANu e prakAranA hoya che. tyAdi kathana rUpa prakriyAnI rItithI dUrasAdhya palyAmanI prarUpaNA mAnIne ziSyanuM mana kheda khinna thai jatuM vAcanA dAnakALamAM AcAya nA ziSya prati eja krama hAya che pacepamanI prarUpaNa karavA mATe sUtrakAre saprathama paramANu sUkSma ane vyAvahArikanA bhedathI e prakAranA che ema kahyu` che. ahI' e '' nI prarUpaNA emAM samakakSatAnA ghotana mATe karavAmAM AvI che, emAM je 167
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptistre 'tatthaNaM' tatra-tayo madhye khalu 'je se sahame se Thappe' yaH saH sUkSmaH paramANuH saH sthApyaH anirUpaNIyaH etatprasaGgAnupayogittvAt, tasya svarUpaM cAnyatroktamevam _ "kAraNameva tadantyaM sUkSmo nityazca bhavati paramANuH / ekarasavarNagandho dvisparzaH kAryaliGgazca // 1 // " ityAdi lakSaNenAtyanta parama nikRSTatvamasya svarUpa pratipAditam, tadatiriktaM vaizeSikaM rUpaM cAtra na pratipAdyamasti tasmAttaM sUkSma paramANu sthApayitvA vyAvahArikaM paramANu prakrAntatayA nirUpyasvarUpatvena nirUpayati 'tattha NaM je se vAvahArie' tatra tayormadhye yaH saH-bUrvokto dvitIyaH vyAvahArikaH vyavahAra prayojanaH paramANupudgala: 'se Na aNatANaM suhuma paramANupuggalANaM samudayasamiisamAgameNaM' sa khalu anantAnAM sUkSmaparamANu pudgalAnAM samudayasamitisamAgamena samudayAH samUhAH teSAM yAH samitayaH-bahUni melaina meM jo sUkSma paramANu hai vaha sthApya hai anirUpaNoya hai kyoM ki vaha isa prasaGga meM anupayogI hai isakA svarUpa dUsarI jagaha isa prakAra se kahA gayA hai paramANu kAraNa ho hotA hai aura vaha anta meM hI hotA hai tathA sUkSma, nitya, eka rasa eka varNa, eka gandha aura do sparzavAlA hotA hai isako sattA kA anumApaka usase janya kArya hI hotA hai / "kAraNameva tadantyaM sUkSmo nityazca bhavati paramANuH / - eka rasa varNagandho dvisparzaH kAryaliGgazca // 1 // . isa prakAra ke lakSaNa kathana se isakA svarUpa atyanta parama nikRSTa hai aisA hI pratipAdita hotA hai. isake atirikta aura vizeSa svarUpa isakA yahAM pratipAdya nahIM hai. isalie sUkSmaparamANu kI carcA na karake aba sUtrakAra vyavahAropayogo paramANu ke svarUpa kA kathana karate haiM / yaha vyAvahArika paramANu pudgala ananta sUkSma paramANu pudgaloM kI ekobhAva pariNati rUpa samudAya sUkSma paramANu che te sthApya che anirUpaNIya che kemake te A prasaMgamAM anupayogI che AnuM rasarUpa anyatra A pramANe nirUpita karavAmAM Avela che-- ke paramANuM kAraNa hoya che ane te aMtamAM ja hoya che tathA sUkSma, nitya, eka rasa eka varNa eka gaLyuM ane sparza vALo hoya che. AnI sattAne anumApaka tenAthI niSpanna Aya ya cha-.. kAraNameva tadantya sUkSmo nityazca bhavati paramANuH / eka rasa varNa gandho dvisparzaH kAryaliGgazca // 1 // A jAtanA kathanathI anuiM svarUpa atIva parama nikRSTa che evuM ja pratipAdita thAya che. enA sivAya AnuM vizeSa svarUpa ahIM pratipAdya nathI ethI sUkSma paramANunI carcA na karatAM have sUtrakAra vyavahAropayogI paramANunA svarUpanuM kathana kare che. A vyAvahArika paramANu pudgala ananta, sUkSama paramANu yudgalanI ekI bhAva pariNati rUpa samudaya sami tinA samAgamathI niSpana hoya che. tAtparya Ama che ke nizcaya naya sUkSma pudgalenI
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU, 21 kAlasvarUpam 169 nAni tAsAM samAgamena saMyogena ekIbhAvapariNatirUpeNa eko 'vAvahArie paramANu phijjai' vyAvahArikaH paramANu niSpadyate sampadyate / ayambhAvaH- - nizcayanayohi nirvibhAgasUkSmaM pudgalaM paramANuM vAJchati, yastvanekaparamANu niSpannaH so'zasahitatvAt skandhatvenaiva vyapadizyate, vyavahAranayastu sUkSma paramANupudgalAneka saMghAtaniSpanno'pi yaH zastraccheda bhedAnaladAhAdiviSayo na bhavati taM tathAvidhasthUlatvA prAptatvAtparamANutvena vyavaharati, tasmAdasau - nizcayanayataH skandho'pi vyavahAranayamatena vyAvahArikaH paramANuruktaH iti / ayaM ca skandhatvAdindhanavat chedAdiviSayo bhavatIti mA kazcitsaMzayaM kuryAdityAha - 'tattha No' ityAdi / 'tattha No sattha kamai' tatra vyAvahArika paramANau zastra samiti ke samAgama se niSpanna hotA hai. tAtparya kahane kA yaha haiM - yadyapi nizvayanaya sUkSma pudgaloM kI ekIbhAva pariNatirUpa samiti ke samAgama se utpanna hue paramANu nahIM mAnatA hai-use to vaha eka skandharUpa hI mAnatA hai, usakI mAnyatA meM to paramANu vahI hai jo nirvibhAga sUkSma pudgala hai. jo aneka paramANuoM ke mela se niSpanna huA hai vaha to aMza sahita hone kAraNa skandharUpa se hI kahA gayA hai. parantu jo vyavahAranaya hai vaha aisA mAnatA hai ki bhale hI aneka paramANu pugaloM ke saMyoga skandharUpa avasthA niSpanna huI ho parantu yadi vaha zastrAdi se chidatI nahIM hai, bhidatI nahIM haiM, agni se jalatI nahIM hai to vaha tathAvidha sthUlatArUpa pariti ko aprApta hone ke kAraNa paramANu rUpa se hI vyavahAra patha meM avatarita hotI hai, isaliye vyAvahArika paramANU bhalehI nizcayanaya kI mAnyatAnusAra skandharUpa ho tababhI vaha vyavahAranaya kI mAnyatAnusAra paramANurUpa hI mAnI gaI hai parantu koI ise yoM na samajha baiThe ki yaha skandharUpa hone se indhana kASThAdi kI taraha chedAdi kriyA kA viSayabhUta hotI hogI / isaliye isa saMzaya ko dUra karane ke liye sUtrakAra ne aisA kahA haiM ki "tatthaNoM satyaM kamai" usa vyaavekIbhAva parivrutirUpa samitinA samAgamathI utpanna thayela paramANune paramANu ja mAna tA nathI. tene te te eka skandha rUpa ja mAne che. tenI mAnyatA mujaba te paramANu te of che ke je nirvibhAga sUkSma pudgala che. je aneka paramANuenA meLathI niSpanna thayela che te tA aMza sahita heAvA badala skaMdharUpa ja kahevAya che. paraMtu je vyavaGAranaya che te ema mAne che ke aneka paramANu pudgaleAnA saceAgathI skandharUpa avasthA niSpanna thayelI che te te zastrAdithI chedita thatI nathI. bhedita thatI nathI, agnimAM bhasma thatI nathI te te tathAvidha sthUlatArUpa pariNati ne prApta na karyAthI paramANu rUpamAMja vyavahArapaMtha mAM ava tarita hAya che. ethI vyAvahArika paramANu nizcayanayanI mAnyatA mujaba bhale kanya rUpa hAya chatAMe te vyavahAranayanI mAnyatAnusAra paramANurUpa ja mAnavAmAM AvI che paraMtu kAI Ama na samajI leke Aska dharUpa hAvAthI Indhana-kASThAdinI jema chedAdi DiyAnA viSaya thatI ithe. methI yA saMzayane hara puravA mATe sUtra chuche 'tattha no satthaM kamaI" te vyAvahArika paramANune magAhi zayI zatA nathI. yahIM khevI AzA 22
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ 170 ____ jambUdvIpapraptisUtre khaDgAdi no krAmati na pravizati / nanu ananta sUkSmaparamANupudgalAneka saMghAtaniSpannAnAM kASThAdInAM chedanabhedanAdi prasiddhaM tatkathamanantasUkSmaparamANupudgalAnekasaMghAtaniSpannasya vyAvahArikaparamANozchedanabhedanAdi na bhavati ?, iticet, Aha-kASThAdInAM sthUlatvAdbhavati zastrAdibhizchedanAdi vyAvahArika paramANostu sUkSmatvAt zastrAdibhizchedanAdi na bhavati / iha zastraM no krAmatItyupalakSaNam, tena vahnijalAdikamapi tatra na krAmati / tatazca agnidAhyatvaM jalArdratvaM gaGgAdinadIsrotaH pratighAtyatvaM taraGgAndolyatvAdikaM ca vyAvahArikaparamANau na bhavatIti bodhyam / amumevArtha sUtrakAro gAthayA prAha-'sattheNa' hArika paramANu ko khaDgAdi kATa naho sakate haiM, yadi yahAM para aisI AzaMkA kI jAya ki ananta sUkSma pudgala paramANuoM ke saMyoga se niSpanna hue kASThodika to zastrAdi dvArA chede bhede jAte haiM to phira aneka sUkSma pudgala paramANuoM ke saMyoga se niSpanna huA yaha vyAvahArika paramANu zastrAdikoM dvArA kyoM nahIM kATA jAtA hai? kyoM nahI bhedA jAtA hai? kyoM nahIM agnI dvArA jalAyA jAtA hai ? vaha bhI kASThAdikoM kI taraha se chedA bhedA jAnA cAhiye to isa AzaMkA kA uttara aisA hai ki kASThAdika to sthUla hote haiM isaliye unakA to zastrAdikoM dvArA chedana bhedana Adi hotA hai, parantu vyAvahArika jo paramANu hai vaha sUkSma hotA hai isaliye usakA zastrAdikoM dvArA chedanabhedanAdi nahIM hotA hai| yahAM jo aisA kahA hai ki isa para zastra kA prabhAva nahI par3atA hai so yaha upalakSaNa hai isase yaha bhI gRhIta hotA hai ki isa para agni jala Adi kA bhI kucha bhI prabhAva nahIM par3atA hai na agni ise jalA sakatI hai aura na pAno ise golA Adi kara sakatA hai, aisA yaha vyAvahArika paramANu hai / gaMgA Adi mahAnadiyoM kA pravAha bhI ise nahI bahA sakatA hai, aura na lahareM ise DulA sakatI haiM isI bAta ko kathita yaha gAthA vatAtI haikaravAmAM Ave ke anaMta sUma pudgala paramANuonA saMgathI nipanna thayelA kASThAdika te zastra Adi vaDe cherI zakAya che. ane bhedI zakAya che to pachI aneka sUma pudgala para mANuonA saMgathI niSpanna thayela A vyAvahArika paramANu zastra Adi vaDe kema kApI zakA to nathI ? kema bhedI zakAtuM nathI ? kema agni mAM bhasma karI zakAtA nathI ? kASTha Adi kenI jema tenuM paNa chedana temaja bhedana thaI javuM joIe. te A AzaMkAne javAba A pramANe che ke kAThAdika pUla hoya che, tethI temanuM to zastra Adi vaDe chedana-bhedana vagere thaI zake che. paraMtu vyAvahArika je paramANa che te sUkSama hoya che ethI tenuM zastra Adi vaDe cheThana-bhedana thaI zakatuM nathI. ahIM je Ama kahevAmAM AvyuM che ke tenI upara zastra no prabhAva paDato nathI te A upalakSaNa che. enAthI evuM paNa grahaNa thAya che ke e rI upara ami-jala vagerene pagu prabhAva paDatuM nathI. ene agni bhasma karI zako nathI temaja pANuM paNa ene bhInuM karI zakatuM nathI. e A vyAvahArika paramANu che gaMgA Adi mahAnadIone pravAha paNa ene pravAhita karI zakato nathI ane pANI nI lahere paNa ene halAvI zakatI nathI, sthAnasthata karI zakatI nathI. e ja vAtane A
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU0 21 kAlasvarUpam ityAdi / 'satthega sutikhega vi' sutIkSNenApi zastreNa khaGgAdinA ke'pi janAH yaM 'chettuM' chettuM-dvidhAkartum 'bhettu, bhettuM' vidArayituM vA 'kira' kila-nizcayena Na sakA' na zaktAH-samarthA na bhavanti, 'taM siddhA'taM-siddhAH siddhAiva siddhA utpanna kevalajJAnadharA jinAH, na tu siddhiM gatAH, teSAM vacanayogAsambhavAt 'paramANu' paramANuvyAvahArika paramANu 'pamANANaM' pramANAnAm-agre vakSyamANAnAmucchlakSNa zlakSNikAdirUpANAm Adi' Adi-prathamam 'vayaMti' vadanti-kathayanti iti / bhagavaduktatvenAtra paramANulakSaNe AgamapramANaM suvyaktam, anumAnapramANamapyatraiva vijJeyaM tathAhi-anumAnaprayogaH aNuparimANaM kacid vizrAntaM taratamazabdavAcyatvAt mahatparimANavat, yatra vizrAntaM sa paramANuriti / "sattheNa sutikheNa vi chettu bhettuM ca jaM kira Na skaa| taM paramANu siddhA vayaMti AI pamANANaM / / 1 / / -- koI bhI manuSya sutIkSNa zastra se bhI isa vyAvahArika paramANu ko khaMDita karane ke liye yA use vidArita karane ke liye samartha nahIM hai aimA utpanna kevalajJAna vAle bhagavantoM ne kahA hai yahAM siddha pada se siddha avasthA prApta jana gRhIta nahIM hue haiM, kyoM ki unake vacanayoga nahIM hotA hai, ataH kevalajJAna ke AdhArabhUta kevalo hI gRhIta hue haiM / yaha byAvahArika paramANu sakala pramANoM kA kahe jAne vAle uccalakSaNa Adi pramANoM kA Adi kAraNa hai, isa prakAra kA yaha kathana bhagavakta hone se vyAvahArika paramANu ke astitva meM Agama pramANarUpa hai| arthAt vyAvahArika pamANu kI sattA kA jJApaka Agama pramANa hai| anumAna pramANa isakI sattA kA jJApaka isa prakAra se hai "aNuparimANaM kacida vizrAntam taratamazabdavAcyatvAt mahat parimANavat" mahatparimANa kI taraha aNu parimANa taratamazabda vAcya hone se kahIM para vizrAnta hai arthAt jisa prakAra taratamazabda hone ke kAraNa mahat parimANa AkAza meM vizrAnta hai, isI prakAra yaha aNuparimANa bhI taratamagAthA 25STa are cha:.. sattheNa sutikkheNa vi chettuM metuca je kira Na sakkA / taM paramANu siddhA vayaMti AI pamANANa // 1 // keI paNa manuSya sutIkSaNa zatruthI paNa A vyAvahArika paramANu ne khaMDita karI zakato nathI, vidIrNa karI zakatA nathI, evuM utpanna kevaLa jJAnI bhagavantae kahyuM che. ahIM siddhapadathI siMddha avasthA prApta jana caMDIta thayelA nathI kemake temane vacana ega thatuM nathI. ethI kevaLajJAnanA AdhArabhUta kevaLI ja ahIM gRhIta thayelA che. A vyAva hArika paramANu sakala pramANene kahenAra ucchalaNa Adi pramANenuM Adi kAraNa che, A jAtanuM A kathana bhagavadukRta levAthI vyAvahArika paramANunA astitvamAM Agama pramANa rUpa che. eTale ke vyAvahArika paramANu sattA vyApaka Agama pramANa che. anumAna pramANa mAnI sattAne matAvanA2 mA pramANe cha "aNu parimANu kvacid vizrAntam taratamazabda pAcyatvAt mahatparimANavat " bhait paribhAnI 2 mA parimAya taratama zahAyya hovAthI keI sthAne vizrAnta che. eTale ke jema taratama zabda hovAthI mahat parimANa
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 jambUdvIpaprajJaptisUtre anyathA vastuno mahattvamapi nopapadyeta aNumahatoH sApekSatvAt / ato dvathaNukAdIni pariNAmAni paraspara bhinnAni mantavyAnyeva / evaM ca dvayaNuke siddhe tataH pUrvavartI niraMzaH paramanikRSTaH paramANuH sidhyatyeva / yadi aNumahattvAdirUpeNa parimANabhedA na manyeta tadA sarpapasumervostulyaparimANatA prasajyeta / ataH siddhaH paramANuH / nanu bhavatu paramANuH sa sUkSmatvAt cakSurAdIndriyAgamyo'pi bhavatu, parantu tairanantaH paramANubhizcakSurAdhagocaraH zastracchedA dhagocarazca eko vyAvahArikaH paramANuniSpadyate iti yaduktaM tanmandam iti cet, Aha, pudgalapariNAmo hi sUkSmabAdarabhedena dvividhaH / tatra sUkSmapariNAmapariNatAnAM pudgalAnAmindriyAgrAhyatvAgurulaghuparyAyavattvazasvacchedAdyaviSayatvAdayo zabdavAcya hone ke kAraNa paramANu meM vizrAnta hai, yadi aisA na ho to vastu meM mahattA nahI bana sakatI hai mahattA ke sadbhAva se yaha bhI mAnanA par3atA hai ki kahIM na kahIM aNuparimANa bhI hai kyo ki aNu aura mahat ye donoM paraspara sApekSa haiM, isaliye dvayaNu kAdi vyaNukAdirUpa parimANa paraspara meM bhinna haiM aisA mAnanA cAhiye jaba jisase niSpanna huA haiM dughaNuka kA sattA siddha ho jAtI hai to yaha dvayaNuka jisase niSpanna huA hai aisA pUrvavartI niraMza paramanikRSTa paramANu bhI siddha ho jAtA hai / yadi aNu mahattvAdirUpa se parimANa bheda na mAne jAve to sarSapa aura sumeru meM tulya parimANatA Ane kA prasaGga prApta hogA parantu aisA to hai nahIM isaliye paramANu hai isase yaha siddha ho jAtA hai / zaMkA-bhale hI paramANu kI siddhi ho jAve ora yaha bhI bAta mAnalI jAve ki vapa cakSurAdika indriyo kA viSaya nahIM hai, parantu yaha bAta ThIka nahI hai ki ina ananta paramANuoM se cakSurAdi indriyoM dvArA grahaNa karane meM nahI Ane vAlA aura zastrAdikoM dvArA chedana bhedanAdi rUpa kriyA kA viSaya nahIM ho sakane vAlA eka vyAvahArika paramANu niSpanna hotA hai- to isakA uttara aisA hai ki pudgala-pariNAma sUkSma evaM bAdara ke bheda se do prakAra AkAzamAM vizrAnta che, temaja A aNu parimaNa paNuM taratama zabda vAstha hovAthI paramA zumAM vizrAnta che je Ama na hoya te vastumAM mahattA thaI zake ja nahIM', mahattAnA sadu bhAvathI A vAta paNa mAnavI paDaze ke keI ne kaI sthAne aNu paramANu paNa che ja kemake ANu ane mahatuM e banne paraspara sApekSa che. ethI dravaNukAdi cakAdi rUpa pariNAma parasparamAM bhinna che. evuM mAnavuM joIe. jyAre drayaNukanI sattA siddha thaI jAya che te A dvayazuka jenAthI niSpanna thAya che e pUrvavati niraza paramanikRSTa paramAra paNa siddha thaI jAya che. je aNu mahAdirUpathI parimANe bheda mAnavAmAM Ave nahIM te sarSa ane sumerumAMtulyapariNAmatA AvavAne samaya upasthita thaze paraMtu Ama te banatuM ja nathI, ethI paramANu che A ma siddha thaI jAya che. zaMkA-paramANunI siddhi bhale thAya ane e vAta paNa mAnya thaI jAya ke te cakSurAdika Indriyeno viSaya nathI, paraMtu A vAta ThIka nathI ke A anaMta paramANuothI cakSurAdi Indriyo dvArA grahaNa karavAmAM nahI Avela zastra Adika dvArA je chedana-bhedana rUpa kriyAne viSaya thaI zake nahI te eka vyAvahArika paramANu niSpanna thAya che. to Ane javAba A pramANe che ke pudgala pariNAma
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 173 prakAzikA TIkA sU. 21 kAlasvarUpam dharmA bhavantyeveti na kA'pyanupapattiH / Agame'pi pudgalAnAM sUkSmatvAsUkSmatvapariNAmaH zrayate, yathA dvipradezikaH skandha ekasminnAkAzapradeze bhAti dvayozcApIti saMkocavikAsa kRto bhedaH / loke'pi pijita kArpAsapujalohapiNDayoH pariNAmabhedo dRzyate eveti nAtra kA'pi vipratipattiH karttavyeti dikU / ____ atha pramANAntaraM lakSayitumAha-vAvahAriyaparamANUNaM' ityAdi / 'vAvahAriya paramANaNaM' vyAvahArikaparamANUnAM vyAvahArikA ye paramANavastepAm ihApyanantAnAmiti pUrvato'nupajyate tenAnantAnAM vyAvahArikaparamANUnAM 'samudayasamii samAgameNaM' samudayakA hotA hai. inameM jo pudgala sUkSma pariNAma vAle hote haiM unameM indriyAgrAhyatva, agurulaghuparyAyavattva, evaM zastrAdi dvArA acchedyatva Adi dharma hote hI haiM. isa viSaya meM to koI kahane jaisI bAta hI nahIM hai. Agama meM bhI aisA kahA gayA sunA gayA hai ki pudgaloM kA sUkSma pariNAma aura asUkSma pariNAma hotA hai. dvipradezika skandha eka AkAza pradeza meM bhI samA jAtA hai aura do pradezoM meM bhI samA jAtA hai. aisA jo yaha bheda hai ta vaha unake saMkoca aura vikAza ko lekara ho jAtA hai. jaba dvipradezI skandha saMkucita hotA hai ta vaha eka akAza pradeza meM mA jAtA hai aura jaba vaha vistAravAlA hotA hai to vahI do pradezoM meM samA jAtA hai. saMkoca aura vistAra ye pudgaloM kA svabhAva hai. jaba kapAsa piNDAvasthA meM hotA hai to vaha AkAza pradezoM ko itanA nahIM gheratA hai ki jitanA vaha apiNDAvasthA meM dheratA hai / isI taraha eka mana kapAsa ke jitane pradeza phaile hue naz2ara Ate haiM utane hI ve pradeza lohe meM saMkucita dekhe jAte haiM , isa taraha yaha pudgaloM meM pariNAmakRta bheda lakSita hotA hai. ataH isa sUkSma ane bAdaranA bhedathI be prakAranuM thAya che. emAM je pudagala sUkSama pariNAmavALA hoya che temAM indriya grAhyatva agurulaghu paryAyavatva, temaja zastrAdi vaDe acchedyatva vagere dharmo hoya ja che. A saMbaMdhamAM te vizeSa kahevA jevuM kaMI nathI. AgamamAM paNa evuM ja kahevAmAM AvyuM che temaja sAMbhaLavAmAM AvyuM che ke pudagalanuM sUphama pariNAma ane asUma pariNAma hoya che dvipradezika skadhu eka AkAza pradeza mAM paNa samAviSTa thaI jAya che ane be pradezomAM paNa samAviSTa thaI jAya che. e je bheda che, te te tenA saMkeca ane vikAza ne laIne ja thAya che. jyAre dvipradezI skaMda saMkucita thAya che, te te eka AkAza pradezamAM samAviSTa thaI jAya che ane jyAre te vistAravALo hoya che te te be pradezamAM samAviSTa thaI jAya che. saMkeca ane vistAra e pudagalane svabhAva che jyAre pAsa piMDAvasthAmAM hoya che te te AkAza pradezane ATale gherato nathI ke jeTalo te apiMDAvasthAmAM ghere che A pramANe eka maNa kapAsanA jeTalA pradeze phelAelA dekhAya che. teTalAja te pradeze lokhaMDa mAM saMkucita dekhAya che. A rIte pudagalamAM pariNAma kata bheda lakSita hoya che. ethI A saMbaMdhamAM zaMkA jevI kaI vAta nathI,
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 jambUdvIpaprajJaptis samiti samAgamena yA pariNAmamAtrA 'sA egA ussahasaNDibhAi" sA ekA ucchalakSaNa lakSiNakA ut prAbalyena 'sanhisahiAi' zlakSNazlakSNikA atizayena zlakSNA lakSNalakSNA saiva tathA' iti zabdaH svarUpadarzanArtha:, vA zabdaH parApekSayA samuccayArthakaH | ' evaM uddhareNU vA tasareNUi vA rahareNi vA vAlaggei vA likkhAi vA jUAi vA javamajjhei vA ussehaMgulei vA' UrdhvareNuriti vA trasareNuriti vA rathareNuriti vA vAlagramiti vA likSAiti vA yUkA iti vA yavamadhya iti vA utsedhAGgulamiti vA zlakSNalakSNikAdyutsedhAGgulAntA api bodhyAH / ete ca zlakSNazlakSNakAdaya utsedhAGgulAntA sarve pramANAvizeSA yathottaramaTaguNAH anantaparamANukAH bodhyAH anantaparamANukatvasya sarvatrAvirodhena sattvAt, ata eva lakSaNalakSNike tyAdi nirvizeSitamevoktam / tatra zlakSNalakSNikA - pUrvapramANApekSayA'STaguNAcikA, evamagre'pi bodhyam / etadeva spaSTayati- 'aTTha ussAhasaforeAo' ityAdi / 'aTTha ussarahasahiyAo sA egA sahasaNDiyA' aSTa ucchalakSaNa ilaNikAH sA ekA zlakSNalakSNikAH 'asaha sahiyAo sA egA uddhareNU' aSTa zlakSNazlakSNikA sA ekA UrdhvareNuH atra urdhvetyasyopalakSaNatvAdadhastiryaggrahaNam tena UrdhvAstiryagAmI jAlAntaragatasUrya kiraNasphuruNalakSNoreNuH - dhUliH UrdhvareNuH 'aTTha sambandha meM zaMkA karane jaisI koI bAta nahIM hai / " vAvahAriya paramANUNaM samudayasamiisamAgameNaM sA egA ussAhasahiAi vA sahisivha Ai vA uddharegUi vA tasareNUi vA rahareNUivA vAlaggei vA likkhAi vA juAi vA " ananta vyAvahArika paramANuoM kA saMyoga se jo pariNAmamAtrA hotI hai UsakA nAma eka ucchlakSNalakSNikA hai, ATha ucchlakSNalakSNikAoM kI eka zlakSNalakSNikA hotI hai. isI taraha se utsedhAGgula taka kathana jAnanA cAhiye. ye saba pramANa vizeSa hai ye saba apane se pahile se ATha 2 guNita hote haiM aura eka ananta 2 pudgala paramANuoM vAlA hotA hai / ATha lakSaNalakSNikAoM kA eka urdhvareNu hotA hai / urdhvazabda yahAM upalakSaNarUpa hai, isase adhogAkI reNu aura tiryaggAmI reNu kA bhI grahaNa huA hai, isa taraha jo reNu urdhva, adhaH evaM tiryaggAmI jAla ke antargata sUrya kiraNoM se jisakA "vAvahAriya paramANUNaM samudaya samii samAgameNa sA egA ussahasAdiAi vA sahiAi vA uddhareNUI vA tasareNi vA rahareNUI vA vAlaggeii vA liGgakhAivA jUAi vA " anaMta paramANu enA sayeAgathI je piraNAmamAtrA thAya che tenu nAma uSNulaNikA che 5 eka kathana jANavuM joIe. e sarve pramANa vizeSa che, e sarve pahelA jeTalA AvI gayA che te adhAthI guNita thAya che ane dareke dareka anaMta anaMta pudgala paramAhievAlA hAya che ATha kSNuzTaNikAenA eka udhva raNu hAya che. urdhva zabda ahI upalakSaNarUpa che. enAthI adheAgAmI raNu ane tiggAmI reNunuM paNa grahaNu thayu' che. A pramANe je reNu
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA DhokA su. 21 kAlasvarUpam 175 " uddhareNao sA egA tasareNu' aSTa UrdhvareNatra sA ekA trasareNuH - trasyati pUrvAdi vAtaprerito gacchatItitratA sA cAsau reNustrasareNuH 'aTTha tasareNuo sA egA rahareNu' aSTa sareNavaH sA ekA rathareNuH rathagamanAduDDIyamAnA reNu rathareNuH 'aTTha rahareNUo se ege devakurUttara kurANa' aSTa rathareNava tadekaM devakurUttarakurUNAM devakurUttarakurukSetra nivAsinAM 'massA vAlagge' manuSyANAM vAlAgraM kezAgrabhAgaH, 'devakurUttara kurANa maNussANaM' devakuruttarakurUNAM manuSyANAM yAnI 'aTThA vAlaggA' aSTavAlAgrANi kezAgrANi 'se ege harivAse rammayavAsANa' tadekaM harivarSaramyakavarSANAM harivarSa ramyakavarSavAsinAM 'maNussANaM vAlagge' maNuSyANAM vAlAgram ' evaM ' evam anena prakAreNa harivarSa ramyakavarSakSetravAsimanuSyANAM yAni aSTa vAlAgrANi tat 'hemavaya heraNNavayANa' haimavata hairaNyavatAnAM haimavatahairaNyavatavarSavAsinAM ' maNussANaM' manuSyANAmekaM vAlAgrAm, yAni aSTau haimavata hairaNyacatavarSavAsimanuSyavAlAgrANi tat 'puvvavideha avaravidehANaM' pUrva videhAparavidehAnAM pUrvavidehAparavidehavAsinAM maNuSyANAmekaM vAlAgram yAni cASTau pUrvavidehApara videhavAsi 'maNussANa vAlaggA sA egA likkhA' manuSyavAlAgrANi sA ekA likSA, 'aTTha likkhAo sphuraNa hotA hai aisI jo dhUli hai vaha urdhva reNu zabda se vAcya huI hai / ATha urdhvareNuoM kA eka trasareNu hotA hai / jo pUrvAdi dizAoM se Agata vAta se prerita huI idhara udhara calI jAtI hai- ur3a jAtI hai aisI dhUli kA nAma trasA hai, aisI trasArUpa jo reNu hai vaha trasareNu hai. ATha trasareNuoM kA eka rathareNu hotA hai, ratha ke calane samaya usase ur3I huI dhUli hI ratha reNu hai ATha ratha reguoM kA eka devakuru evaM uttara kuru kSetra ke nivAsI manuSyoM kA bAlAgra hotA hai. ATha bAlAgroM kA harivarSa aura ramyakavarSa ke nivAsI manuSyoM kA eka bAlAna hotA hai. isI harivarSa aura ramyakavarSa ke nivAsI manuSyoM ke jo ATha bAlAgra haiM unakA haimavata aura hairaNyavatakSetra nivAsI manuSyoM kA eka bAlAgra hotA hai. inake ATha bAlAgroM kA pUrva videha aura aparavideha ke nivAsI manuSyoM kA eka bAlAmra hotA hai. inake ATha bAlAnoM u, adhaH ane tiya-gAmojAlAnta tasUrya kiraNeAthI jenu sphuraNa hoya che. evI je dhUli che te u raNu zabdathI vAcce thayelI che. ATha uNune eka trasareNu hAya che. je pUrva Adi dizAethI Agata vAtathI prerita thaI ne Ama-tema uDI jAya che. evI dhUlinu nAma trasA che. evI trasArupareNu ja trasareNu kahevAya che. ADa trasareNuone eka ghareNu hAya che, ratha cAle che tyAre tenAthI je reNu uDe che te rathareNu che. ATha rathareNuone eka deva kuru ane uttara kurukSetra nivAsI manuSyanA khAlAga hoya che. ATha khAlAgnonA rivaSa ane ramyaka varSanA nivAsI manuSya nuM eka mAlAzra hoya che. eja harisvarNa ane ramyakavana nivAsI manuSyeAnA je ATha khAlAtro che te hemavata ane hairaNyavata kSetra nivAsI manu SyAnu' eka bAlAvra heAya che. emanA ATha khAlAgronuM pUrva vidreDa ane apara videhanA niva:sI manuSyAnuM eka khAlAgra hAya che. emanA ATha khAlAstronI-kezAgrAnI eka vikSA
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 jambUdvIpaprajJaptisUtre sA egA jUA' yA aSTayUkAH tadekaM yavamadhyam , yAnica 'aTTha javamajjhA se ege aMgule' aSTa yavamadhyAni tadekamaGgulam , 'eeNaM' etena anantaroktena 'aMgulappamANeNaM cha aMgulAiM pAo' aGgulapramANena SaDaGgulAni ekaH pAdaH-pAdamadhyatalapradezaH, pAdaikadezatvA tpAdaH grAmaikadeze grAmatvavyavahAravat 'bArasa aMgulAI vihatthI' dvAdaza aGgulAni vita stiH , cauvIsaM aMgulAI rayaNI' caturvizatiH aMgulAni ratniH prasAritAGguliko hastaH, ratnariti saiddhAntikI paribhASA zabdakozetu "muSTayA tu baddhayA sa (hastaH) ratniH syAt" iti baddhamuSTikahasto ratniruktaH, saceha na gRhyate nyUnapramANatvAt , vivakSitazca caturviMzatyagulapramANaH sa ca prasAritAGgulika eva hasto ghaTate iti, tathA 'aDayAlIsaM aMgulAI kucchI.' aSTacatvAriMzata aGgulAni kukSiH, 'chaNNaui aMgulAI se ege akkheivA' SaNNavatiraGgulAni sa eko'kSaH zakaTAvayava vizeSaH, itivA iti zabdaH svarUpopadarzane vA zabdaH samuccaye evamagre'pi 'daMDeivA' daNDa iti kI-kezAnoM ko eka likSA-lAkha hotI hai. ATha likSAoM kI eka yUkA- zirakA jUM hotI hai. ATha yUkAoM kA eka yavamadhya hotA hai ATha yavamadhyoM kA eka aGgula hotA hai. chaha aMguloM kA eka pAda- pAdamadhyatala pradeza hotA hai. pAdamadhyatala pradeza ko jo yahAM pAda kaha diyA hai vaha grAmaikadeza meM hue grAma ke vyavahAra ko taraha kaha diyA hai. 12aMguloM kI eka vitasti hotI hai tathA 24 aMguloM kI eka ratni hotI hai jisameM aMguliyAM pasArI gaI hoM aise eka hAtha kA nAma saiddhAntiko paribhASA meM rani kahA gayA hai / parantu zabdakoSa meM baMdhI huI muTThivAle hAthako eka ratni kahA gayA hai, so aisI ratni yahAM gRhIta nahIM huI hai kyoM ki isameM pramANa kama AtA hai, jaba pasArI huI aMguliyoM vAle hAtha kI ratni kahate haiM tabhI usameM 24 aMgula pramANartA AtI hai, aura isIse ratni pramANa sadhatA hai 48 aMguloM kI eka kukSi hotI hai, 96 aMguloM kA eka akSa hotI hai, zakaTa kA avayava vizeSa jo hotA hai usakA nAma akSa hai isI prakAra se 96 aMgulo kA eka daNDa hotA hai, dhanuSa bho itane hoya che, ATha likSAonI eka yUkA hoya che. ADa cUkAonuM eka yA madhya hoya che. ATha yamatheno eka aMgUla hoya che. 6 aMgulane eka pAda-pAdamadhyatala pradeza hoya che. pAda madhyatala pradezane je ahIM pAda kahela che te grAmaika dezamAM thayela grAmanA vyavahAranI jema samajavuM 12 aMgulenI eka vitasti hoya che. temaja 24 aMgulenI eka rani hoya che.jemAM AMgaLIo pahoLI karavAmAM AvI che. evA eka hAthanuM nAma saiddhAtikI paribhASAmAM rani kahevAmAM Avela che zabdakoSamAM muSTikA bAMdhelA hAthane paNa eka rani kahevAmAM Avela che. paraMtu enuM ahIM grahaNa thatuM nathI kemake AmAM pramANa ochuM Ave che. jyAre pahelI karelI aMgalIo vALA hAthane rani kahe che tyAre ja temAM 24 aMgula pramANutA Ave che-ane enAthIja rani pramANu sadhe che. 48 aMgulanI eka kukSi hoya che. 96 aMgulano eka akSa hoya che. zakaTane avayava vizeSa je hoya che tenuM nAma akSa che. A pramANe
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU, 21 kAlasvarUpam 177 vA daNDaH prasiddhaH, dhaNUivA' dhanuriti vA dhanuH prasiddham, 'jugeivA' yugamiti vA yuga dhuryavRSabhaskandhasthitaH kaNThavizeSaH 'musalei vA' muzalamiti vA muzalaM prasiddham 'NAliA vA' nAliketi vA nAlikA yaSTi vizeSaH akSAdi nAsikAntAni SaNNavatya " pramANAni / atra dhanurmAtramupayogi, tadatiriktAni nAmAni prasaGgAdupanyastAni tAni cAnyatropayogIni 'eeNaM' etena anantaroktena 'dhaNuppamANeNa do dhaNusahassA I' dhanuSpramANena dve dhanuHsahasre dvi sahasradhanUMSi ekaM 'gAuyaM' gavyUtam 'cattAri gAuyAiM joyaNaM' catvari gavyUtAni ekaM yojanam / 'ee' etena anantaroktena 'jo yamANaM je palle' yojanapramANena yaH palyaH dhAnyapAtravizeSaH sa iva palyaH panyasadRzaH pAtravizeSo 'joyaNa' yojanam ekaM yojanam ' AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambheNa-dairghyavistArAbhyAM samavRttatvAt ekaM 'joyaNa' yojanam 'u ucca teNaM' Urdhvam uccatvena, 'ta' tat pUrvoktaM yojanam 'tiguNaM' triguNaM tribhirguNitaM 'savisesaM' savizeSaM vizeSasahitaM ' parikkheveNaM' parikSepeNa- paridhinA, vRttaparidheH kiJcinnyUnaM par3abhAgAdhi triguNatvAt 'se NaM palle' sa khalu palya: 'egAhiya behiya tehiya' ekAhika dvaya hitraiyahikoNAM tatra muNDite zirasi ekenAhA yAvatpramANA vAlAgrakoTaya uttiSThanti tA ekAhikyaH dvAbhyAM tu dvaiyahikyaH tribhistu traiyahikyastAsAm-arthAt ekadinabhava dvidinabhava tridinabhavAnAm 'ukkoseNaM' utkarSeNa- utkRSTatayA 'sattarattaparUDhANaM' saptarAtro hI aMguloM kA hotA hai juA jo bailo ke kaMdho para rakhA jAtA hai vaha bhI itane hI aMgulo kA hotA hai| muzala evaM nAlikA yaSTivizeSa bho itane hI aMgulo kI hotI hai / yahAM prakaraNa meM upayogI eka dhanuSa mAtra hI haiM. isase atirikta aura nAma to kevala prasaGga se ho likha diye haiM / inakA upayoga anyatra hotA hai / 2hajAra dhanuSa kA eka gavyUta hotA hai / cAra gavyUta kA eka yojana hotA hai / isa yojana pramANavAlA palya-dhAnyapAtravizeSa ke jaisA yaha palya hotA hai arthAt eka yojana gaharA, eka yojana cor3A aura eka yojana lambA aisA eka palya banAnA cAhiye. isa palya meM kama se kama eka dina se lekara tIna dina taka aura adhika se adhika sAta dina taka ke muNDita hue zira para utpanna hue bAlAnoM kI jo ki devakuru aura 96 aMzulAne eka daMDa hAya che dhanuSTre paNa ATalAja aMzulAnu DrAya che dhUsa u-je khaLadanA khAMdhAM para mUkavAmAM Ave che te paNa eTalA ja aMzulAnuM hAya che muzala ane nAlikA--yaSTi vizeSa paNa eTalAja aMzulAnI hoya che. ahI prakaraNamAM upayegI eka dhanuSa mAtra ja che. bIjA nAmeA pheMkata prasaMgAnusAra ja lakhavAmAM AvyA che. anyatra A sane upayAga thAya che, be hajAra dhanuSanA eka gabUta thAya che. cAra gabyUta barAbara eka ceAjana hAya che. A ceAjana pramANavALA palya-dhAnya pAtravizeSanA jevu A palya hAya che. eTale ke eka ceAjana paheALu' ane eka ceAjana lAMbu evuM eka palya banavuM joIe. A palpamAM ochAmAM ochA eka divasathI mAMDIne traNa divasa sudhI ane vadhAremAM vadhAre sAta divasa sudhInA suDita thayelA zira para utpanna thayelA mAlAzronI--ke jeo devaku ane uttara 23
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 jambUdvIpapracaptisUtre tpannAnAm vAlAgrakoTonA-devakurUttarakurUmanuSyavAlAgrabhAgAnAm 'saMbhaTTe' saMbhRSTaH AkarNapUritaH 'saNNicie' sannicitaH-saM-samyak pracayavizeSAt nicita:-nibiDokRtaH, bharie" bhRtaH pUrNaH / 'mRle egAhiya vehiya tehiya' ityatra prAkRtatvAt SaSTho bahuvacanalopaH sarvatra tRtIyArthe SaSThi 'teNaM' tAni pUrvoktAni khalu 'bAlaggA No kuthejjA' vAlA grANi na kuthyeyuH pracayavizeSAd vivarAbhAvAdvAyoH pravezAsambhavAccAsAratAM na prApnuyuH ataeva jo pariviDaMsejjA' na parividhvaMseran katipaya parizATanamapi svIkRtya vidhvastAni na bhaveyuH, tAnotyasyArthavazAdvibhaktiM vipariNamayya dvitIyA bahuvacanAntata yA'gretana dahanAdi kriyAnvaya iti tAni vAlAgrANi 'No aggo DahejjA' agniH no dahen-na bhasmI kuryAt 'No vAe harejjA' vAtaH vAyuH na haret dezAddezAntaraM na nayet atyantanicitatvA tatra vahni vAyvoH saGkramo na bhavatIti tAtparyam / tAni vAlAgrANi 'No pUittAe havvamAgacchejjA' pUtitayA tibhAvaM havyaM kadAcidapi na gaccheyuHna kadApi zaTitabhAvaM prApnuyurityarthaH tataH tebhyaH pUrvoktebhyo vAlAgrebhyaH yadvA 'toNaM' tata tadanantaraM pUrvoktaprakArakapalyabharaNAnantara mityarthaH 'vAsasae' 2 varSazate varSazate prativarSazate 'egamegaM' ekamekam-ekaikam 'vAlagga' vAlAgram pUrvoktasvarUpaM-pramANavizeSam 'avahAya' apahAya-apahRtya 'jAvaieNaM' yAvatA-yatpramANena 'kAleNaM' kAlena 'se uttara kuru ke manuSyoM kI hI koTiyoM ko khUba dhAMsa2 kara bhara denA cAhiye. kahIM para tila mAtra bhI sthAna khAlI na rahe isa DhaMga se ve usameM bharanA cAhiye. isa taraha bhare jAne para unameM vivara-cheda nahIM rahegA. vivara nahIM rahane se vahAM vAyu kA bhI praveza nahIM ho sakegA, isaliye na ve sar3a gala sakeMge aura na eka sthAna se dUsare sthAna para uDAye jAkara vAyu dvArA rakhe jA sakeMge. niviDarUpa se bhare rahane ke kAraNa unheM agni bhI bhasmasAt nahIM kara sakegI. isa taraha jaba una bAlAgrakoTiyoM se vaha palya AkarNa acchI taraha atyanta niviDarUpa se bhara jAve-taba usameM se sau varSa nikala jAne para eka bAlAgrakoTi nikAlanI cAhiye. isa taraha karate 2 jitane kAla meM vaha palya una balAgrakoTiyoM se rikta hotA hai, thor3A sA bhI bAlAnoM kA aMza usameM nahIM cipakA rahatA, atyanta rUpa se usa palya kI una bAlAnoM se zuddhi ho karanA mANasonA ja hoya-keTione ekadama ThAMsI ThAMsIne bharavAmAM Ave paNa sthAne talamAtra paNa sthAna khAlI hoya nahIM tema temAM bharavAmAM Ave. Ama bharyA pachI temAM vivara raheze nahIM vivara nahI rahevAthI tyAM vAyu paNa praviNa thaI zakaze nahIM. ethI teo saDaze nahIM ogaLaze nahI ane vAyu paNa temane eka sthAnathI UDAvI ne anyatra laI javAmAM samaya thaze nahIM nibiDarU5mAM hovAthI agni paNa temane bhasma karI zakI nahIM A rIte jyAre te bAlA keTiethIte palpa AkaNuM sArI rIte atIva nibiDa rUpamAM pUrita thaI jAya tyAre temAM so varSa nIkalI javA ba da eka bAlAca koTi bahAra kADhavI joIe Ama karatAM karatAM jeTalA kALa mAM te pa61 te bAlAgra kATi e rikta thAya che. bAlA trane tapa paNuM temAM rahe nahI te palya eka dama bAlAgrothI rikta thaI jAya. eTale
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 21 kAlasvarUpam palle khINe' saH pUrvoktaH palyaH kSINaH vAlAgrakarSaNavazAt kSayaM prAptaH AkRSTadhAnyakoSThAgAravat tathA 'NIrae' nIrajAH - raja dhUlistatsadRzassUkSmavAlAgrastasmAnniSkrAnto nIrajAH rajastulya sUkSmavAlAgrarahitaH koSThAgAravat tathA 'Nilleve' nirlepaH TeparahitaH atyantasaMzleSeNa tanmayatvaprAptavAlAgralepApahArAt apanIta dhAnyalepakoSThAgAravat ' tathA 'NiTTie' niSThitaH apanetavyaH dravyApanayanAnniSThAM riktatAM gato 'bhavai' bhavati viziSTa prayatna pramArjita koSThAgAravat yadvA nIraja Adayastrayo'pi samAnArthI zabda atizayita zuddhi sUcanaparAH 'se taM paliovame' tadetat palyopamam / idaM saMkhyeyavarSa koTIkoTI pramANaM bAdarapalyopamaM bodhyaM yato'tra palyagatavAlAgrANAM saMkhyeyaireva varSe rapahArasaMbhava uktaH / asya ca yadyapi vakSyamANa suSamasuSamAdikAlamAnAdau nopayogastathApi suSama suSamA kAla mAnopayoga sUkSmapalyopamaM sukhenAvabodhyaM bhavatvitodaM pradarzitam / sUkSmapalyopamapramANaM tu evaM vijJeyaM, tathAhi pUrvoktamekaika vAlAgramasaMkhyeya khaNDIkRtya bhRtasya utsedhAGgulayojanapramANAyAmaviSkambhAvagAhasya palyasya varSazate 2 ekaika vAlAgra khaNDApahAreNa yAvatA kAlena sarvavAlAgrakhaNDApahArAnnirlepatAsyAt so'saMkhyeya varSa jAtI hai-arthAt pUrNarUpa se ve bAlagra usa palya meM se nikala jAte haiM to itane kAla kA nAma palyopama kAla haiM isa palya meM saMkhyAta koTI koTopramANa varSa samApta ho jAte haiM, ise bAda palyopama kAla kahAgayAhai. kyoM ki isa palya gata bAlAyoM kA apahAra saMkhyAta varSoM meM hI ho jAtA hai. isa palya kA yadyapi vakSyamANa suSamA suSamAdikAla pramANa meM upayoga nahIM hai parantu bhI suSama suSamA kAla ke pramANa meM upayogI jo sUkSma palyopama hai vaha sukha se samajha meM AjAya isaliye ise yahAM dikhalAyA gayA hai sukSma palyopama kA pramANa isa taraha se vijJeya hai - pUrvokta bAlAoMoM meM se eka eka bAlAgra ke asaMkhyAta khaNDa kara denA cAhiye aura phira unase usa palya ko bharanA cAhiye. isa avasthA meM isa palyakI lambAIcauDAI evaM avagAha utsedhAGgula yojana pramANa ho jAvegI; aba sau varSa nikala jAne para usameM se eka 2 bAlAprakhaNDa kA apahAra karanA cAhiye. isa taraha se karate 2 jitane kAla meM vaha palya una sarva bAlAyoM ke ke temAMthI sapUrNa paNe khAlAgeA bahAra kADhI nAkhavAmAM Ave te teTalA kALanu' nAma payeApama kALa che. A palpamAM sakhyAta kATi koTi pramANu va samApta thaI jAya che. Ane bAdara paDyeApana kahevAmAM Ave che, kemake A paththagata khAlAgeneA apahAra saMkhyAtavaSe mAM ja thai jAya che. jo ke A palpane vakSyamANu suSama suSamAdi kAla pramANamAM upaceAga nathI chatAMe suSama suSamAkALanA pramANamAM upayegI je samayeApama che te sukhethI samaja mAM AvI zake eTalAmATe ahI darzAvavA mAM Avela che. sUkSmapalyApamanu pramANa A pramANe vijJeya che. pUrvAkata lAgeAmAM eka eka bAlAthanA asakhyAta khaDA karI nAkhavA joIe ane tyAra bAda temanA vaDe A pathyane pUrita karavuM. A sthiti mAM A pacanI laMbAI paheALAi temaja avagAha UtsedhAMgulayeAjana pramANa thai jaze. have dara so varSe eka mAlAgrakhaDanA temAMthI apahAra karavA A pramANe jeTalA kALamAM te paca 179
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 jambUdvIpaprajJaptisUtre koTIkoTopramANaH kAlaH sUkSmapalyopamam / "vicitrAkRti rAcAryasya' iti sUtrakAraNA nuktamapIdaM svayaM vijJeyam / idaM sUkSmapalyopamamevaca prastutopayogI / anyathA'nuyogadvArA dibhiH saha virodhaH prasajyeteti sarvamupapannam / evamagre sAgaropame'pi vijJeyamiti / ____ atha gAthayA sAgaropamasvarUpapamAha-'eesiM' ityAdi / 'eesi'eteSAm-anantaroktAnAM 'pallANaM' palyAnAM-palyopamAnAM yA 'dasagaNiyA koDAkoDI havejja' daza guNitA koTI koTI rbhavet 'taM' tat 'egassa' ekasya 'sAgarovamassa' sAgaropamasya 'bhave parimANaM' parimANaM bhavet // 1 // iti / 'eeNaM sAgarovamappamANeNaM cattAri sAgarovamakoDAkoDoo kAlo susamamusamA' etena sAgaropamapramANena catasraH sAgaropamaapahAra hote 2 unase sarvathA nilipta bana jAtA hai aisA yaha asaMkhyAtakoTIkoTI varSapramANavAlA kAla sUkSma palyopama kAla kahA gayA hai / yahI viSaya "eeNaM joyaNappamANeNaM je palle" ityAdi sUtrapATha se lagAkara "Ni TThae bhavai setaM paliovame" yahAM taka ke sUtrapATha dvArA spaSTa kI gaI hai| yadyapi yahAM para sUtrakAra ne sUkSmapalyopama ke viSaya meM apane svateja rUpa se vicAra pragaTa nahIM kiye haiM parantu phira bhI "vicitrAkRtirAcAryasya" ke anusAra anuka bhI ise svayaM samajha lenA cAhiye. kyoMki yaha sUkSma palyopama ho prastuta meM upayogI hai / yadi aisA na ho to phira anuyogAdi dvAroM ke sAtha virodha kA prasaGga prApta hogA, isI taraha kA kathana sAgaropama ke saMbaMdha meM bhI jAnanA cAhiye; aba sUtrakAra isa gAthA dvArA sAgaropama ke svarUpa kA kathana karate hue kahate haiM __ "eesiM pallANaM koDAkoDI havejja dasaguNiA / taM sAgarovamassa u egassa bhave parimANaM // 1 // palyopama kI jo daza guNita koTI koTI hai vahI eka sAgaropama pramANa hai| arthAt koTI koTo palyopama ko 10 daza se guNita karane para eka sAgaropama hotA hai. aise sAgaropama te bAlAnA apahAra thI sarvathA nirlipta banI jAya. eve te asaMkhyAta keTI keTI varSa pramANu vALe kALa sUkSama palyopama kALa kahevAmAM Ave che. e ja viSaya "guLa joyaNappamANeNa je palle" tyA sUtra pAthI bhAMjana 'NiTThie bhavai se taM paliovame' mI sudhInA sUtrapATha vaDe spaSTa karavAmAM Avea che, je ke ahIM sUtrakAre sUmapalyopamanA viSa potAnA svataMtrazate viyaare| yata yA nathA cha " vicitrAkRtirAcAryasya" nA mujaba ahIM anukata che te paNa samajI levuM joIe kemake A sUkSama palyopama ja praratutamAM upayogI che. je Ama hoya nahi to pachI anugAdi dvAre sAthe virodhanI sthiti upasthita thaze. A jAtanuM kathana sAgaropamanA saMbaMdhamAM paNa jANavuM joIe, have sUtrakAra A gAthA vaDe sAgaropama nA svarUpanuM kathana karatAM kahe che paesi pallANaM koDA koDI havejja dasa gunniaa| taM sAgarovamassa u egassa bhave parimANaM // 1 // palyopamanI je daza guNita keTI keTI che teja eka sAgaropamanuM pramANa che, eTale
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ 181 prakAzikA TokA sU0 21 kAlasvarUpam koTAkoTrayaH kAlaH suSamasuSamA, catuH sAgaropamakoTAkoTI pramitaH kAlaH prathamo'rako bhavatItyarthaH 1 ! tathA 'tiNi sAgarovamakoDAkoDIo' tisraH sAgaropamakoTAkoTayaH-trisAgaropama koTAkoTI rUpaH 'kAlo susamA' kAlaH suSamA, ayaM kAlo dvitIyo'raka iti 2 / 'do sAgarovama phoDAkoDIo' dve sAgaropamakoTAkoTayau dvisA-- garopamakoTAkoTIrUpaH 'kAlo susamadussamA' kAlaH suSamaduSpamA, ayaM kAlastRtIyo'raka iti 3 / 'bAyAlIsAe vAsasahassehiM UNiyA' dvicatvAriMzatA varSasaharUnikA-nyUnA 'egA sAgarovamakoDAkoDI' ekA sAgaropamakoTAkoTI 'kAlo dussamasusamA' kAlo duSSamasuSamA, ayaM kAlazcaturthA'raka iti 4 / ekavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamA' ekaviMzativarSasahasrANi kAlo duSpamA ayaM kAlaH paJcamo'rakaH iti 5 / tathA 'ekavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamadussamA' ekaviMzativarSasahasrANi kAlo duSSamaduSpamA, ayaM kAlaH SaSTo'raka iti / 6 / atredaM bodhyam-prathame'rake catasraH sAgaropamakoTAkoTayaH dvitIye tisraH, tRtIye dve, caturthe dvicatvAriMzatsahastravarSanyUnA ekA sAgaropamakoTAkoTI, pazcame ekaviMzatisahastravarSANi SaSThe ca ekaviMzatisahastravarSANIti sarvasaMkalanayA'vasarpiNIkAlo dazasAgaropamakoTAkoTI pramANa iti / ittyavasarpiNI kAlanirUpaNam // __ athotsarpiNI kAlaM nirUpayitumAha--"puNaravi' ityAdi / 'puNaravi ussappiNIe' punarapi utsarpiNyA:-utsapiNIkAlasya 'ekavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamadussamA pramANa se cAra sAgaropama koTAkoTI kA eka suSamasuSamA kAla hotA hai. isoko avasarpiNI kA prathama Araka kahA gayA hai tana sAgapamakoTAkoTi kA dvitIya kAla jo suSamA hai vaha hotA hai. do sAgaropama koTAkoTi kA tRtIya kAla jo suSama duSSamA hai vaha hotA hai. 42 hajAra varSa kama 1 koTAkoTi sAgaropama kA duSpama suSamA kAla hotA hai. yaha cauthA kAla hai. "ekavIsaM vAsasahassAI kAlo dussamA " 21 hajAra varSa kA duSpamA nAmakA 5vA kAla hotA hai tathA itane hI hajAra varSa kA 6 vA~ kAla jo duSSama duSSamA hai vaha hotA hai. isa taraha sarva saMkalanA se avasarpiNI kAla 10 koDAkoDo sAgaropama kA hotA hai. isaprakAra se avasarpiNI ke keTI keTI pApamane 10 vaDe guNita karavAthI eka sAgaropama thAya che. evA sAgara pama pramANathI cAra sAgaropama koTA keTine eka suSama suSamA kALa hoya che. ene ja avasarpiNa ne prathama Araka kahevAmAM Avela che. traNa sAgaropama koTA keTIne dvitIya kAla je suSamA che te hoya che. be sAgaropama keTa koTino tRtIya kALa je suSama duSpamAM che. te hoya che. 42 hajAra varSa kama 1 koTA kaTI sAgaropamano duSama suSamAkALa DAya cha, saayaa| che. "ekkabIsaM vAsasahassAI kAlo dussamA" 21 // 2 vssn| duSamAM nAme 5 me kALa hoya che. tathA ATalAja hajAra varSane 6Tho kALa je duSama-duSamAM che te hoya che. A pramANe sarva saMkalanAthI avasarpiNI kALa 10 keDA koDI sAgaropamAM
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 __ jambUdvIpaprajJaptisUtre ekaviMzativarSasahasrANi kAla duSpamaduSpamA iti utsarpiNyAH prathamo'rako 1 / 'evaM' evam anena prakAreNa avamarpiNIkAlasya 'paDilomaM' pratiloma-pazcAnupUrdhyA 'NeyabvaM' netavyaM-jJAtavyaM kiyadavadhijJAtavyam ? ityAha-jAva cattAri' ityAdi / cattAri sAgarovama kAla kA nirUpaNa karake aba sUtrakAra utsarpiNI kAlakA nirUpaNa karate haiM-"evaM paDiloma NeavvaM jAva cattAri sAgarovama koDAkoDIo kAlo susamasusamA6" utsarpiNIkAla meM prathama kAla jo duSyamaduSamA hai vaha 21 hajAra varSa kA hotA hai ise hI utsarpiNI kAla kA prathama araka kahA gayA hai isa taraha se utsarpiNI kAla ke 6 chaTe suSamasuSamA araka taka kathana kara lenA cAhiye, avasarpiNI kAla meM jo 1 prathama araka hai vaha utsarpiNI kAla meM 6 chaTThA paDa jAtA hai aura avasarpiNIkAla meM jo 6chaThThA araka hai vaha utsarpiNo kAla meM prathama araka ho jAtA yahA~ para jo arakoM kA kAlapramANa avasarpiNo ke prakaraNa meM kahA gayA hai vaha vaisA hI haiutanA hI hai. ghaTa baDha nahIM hai. isa taraha avasarpiNI meM arakoM kA pramANa aura nambara isa prakAra se rahatA hai-avasarpiNI ke araka 1-suSamasuSamA 4 koDAkoDI sAgaropama kI sthiti.| 2-suSamA-3 koDAkoDI sAgaropama kI sthiti / 3-suSamaduSpamA-2koDAkoDI sAgaropama kI sthiti / 4-duSaSmasuSamA--42hajAra varSa kama1 koDAkoDI sAgaropama kI sthiti 5-dupSamA-21hajAra varSa kI sthiti. / 6-duSpamaduppamA-21hajAra varSa ko sthiti / ne hAtha che. A pramANe avasarpiNI kALanuM nirUpaNa karIne have sUtrakAra utsarpiNI kALa nana5 re cha. "evaM paDilomaM avvaM jAva cattAri sAgarovamakoDAkoDIo kAlo susamasusamA 6" usI mA prathama 11 2duSama duSamA che 21912 varSane hoya che. ene ja usapiNuM kALane prathama Araka kahevAmAM Avela che. A pramANe utsarpiNI kALanA darphe suSamA suSamA Araka sudhInuM kathana samajI levuM joIe. avasapiNI kALamAM je 6 prathama Araka che te utsarpiNI kALamAM 6 ThTho hoya che ane avasa pi kALamAM je Dro Araka che te utsarpiNI kALamAM 1 prathama Araka thaI jAya che. ahIM je ArakenA kAla pramANu avasarpiNInA prakaraNamAM kahevAmAM Avela che te pramANe ja che vagha ghaTa nathI. A rIte avasarpiNImAM Arake nuM pramANa ane krama A pramANe rahe che. avasarpiNI nA Araka 1 suSama suSamAM 4 kaDA koDI sAgaropamanI sthiti. 2 suSamA- 3 , 3 suSama duSamAM 2 , 4 duSama suSamA 42 hajAra varSa kama 1 keDA keDI sAgaropamanI sthiti. 5 duSamA 21 hajAra varSanI sthiti. 6 duSama duSamAM 21 hajAra varSanI sthiti.
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 21 kAlasvarUpam 282 koDAkoDIo kAlo susamasusamA' catastraH sAgarakoTAkoTayaH kAlaH suSamasuSamA iti, yo'vasarpiNyAH prathamo bhedaH sa iha SaSThatvenAvaseya ityarthaH / atre bodhyam-utsapiNyA duSSamaduSpamArUpe prathame'rake ekaviMzativarSasahastrANi, dvitIye duSpamArUpe'rake ekaviMzativarSasahastrANi, duSpamasuSamArUpe tRtIye'rake dvicatvAriMzadvarSasahasronA ekA sAgaropamakoTA koTI, suSamaduSpamArUpe caturthe'rake dve sAgaropamakoTAkoTayo, suSamArUpe paJcame'rake tisraH sAgaropamakoTAkoTayaH, suSamasuSamArUpe SaSThe'rake catasraH sAgaropamakoTAkoTayaiti sarva saMkalanayA daza sAgaropamakoTAkoTaya ekasyA mutsarpiNyAM bhavantIti / ___ atha prakRtamupasaMharan-avasapiNyA utsapiNyA ubhayozca kAlamAnamAha-dasasAgarovamakoDAkoDo bho' ityAdi tatra asarpiNIkAla utsarpiNIkAlazca dazasAgaropamako Te koTikaH / avasarpiNyutsarpiNIrUpaM kAlacakraM tu / viMzatisAgaropamakoTAkoTikam ityarthaH // sU0 21 // utsarpiNI kola ke Araka1-duSpamasuSamA-21hajAra varSa kI sthiti / 2 - duSSamA- 21 hajAra varSa kI sthiti / 3. -duSpamasuSamA-12 hajAra varSe kama 1 koDA koDI sAgaropama kI sthiti / 4-suSamaduSamA-2 koDAkoDI sAgaropama kI sthiti / 5-suSamA--3koDAkoDI sAgaropama ko sthiti / 6-suSamasuSamA-4koDAkoDI sAgaropama kI sthiti / isa saba kI saMkalanA karane se utsarpiNI kAla bhI 10koDAkoDI sAgaropama kA hotA hai. isa taraha yaha avasarpiNIrUpa aura utsarpiNorUpa kAla cakra 20 koDAkoDI sAgaropama kA honA kahA gayA hai; yahI saba viSaya "eeNaM sAgarovamappamANeNaM cattAri sAgarovamakoDAkoDimo" se lekara "dasa sAgarodhamakoDAkoDIo kAlo ussappiNI, vIsaM sAgarovamakoDAkoDIo utsarpiNa kALanA Araka 1 duSama duSamA-21 hajAra varSanI sthiti. 2 dussmaa3 Sama suSamA 42 varSa kama 1 keDA keDI sAgaropamani sthiti. 4 suSama duHSamAM 2 keDA keDI sAgaropamanI sthiti, 5 suSamAM 3 keDA keDI sAgaropamanI sthiti, 6 suSama suSamA 4 koDA kaDI sAgaropanI sthiti. A sarvanI saMkalana karavAthI utsarpiNI kAla paNa 10 keDA keDI sAgaropama ne hoya che. A pramANe A avasarpiNu rUpa ane u paNa rUpa kAla caka 20 kaDA choDI sAgarApamanu cha me 4AmA mAvesa che, pAta "epaNaM sAgarovamappamANeNaM -
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 jambUdvIpaprajJaptisUtre anantarasUtre bharate kAlasvarUpamukam , samprati kAle bharatasvarUpaM jijJAsamAnastatra prathamopasthitatvAdAdau suSamasuSamArUpAvasarpiNIbhedaM pRcchati ___mUlam-jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve bharahe vAse imIse osappiNae susamasusamAe samAe uttamakaTThapattAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDIyAre hotthA ? goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA. se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva NANAmaNi paMca vaNNehiM taNehi ya maNIhi ya uvasobhie. taM jahA-kiNhehiM jAva sukkillehi evaM vaNNo gaMdho raso phAso saho ya taNANa ya maNINa ya bhANiyavo jAva tattha NaM bahave maNussA maNussoo ya AsayaMti saMyaMti ciTThati NisIyaMti tuyaTraMti hasati ramaMti lalaMti / tIseNaM samAe bharahe vAse bahave uddAlA kudAlA kayamAlA NaTTamAlA daMtamAlA nAgamAlA siMgamAlA saMkhamAlA seyamAlA NAmaM dumAgaNA paNNattA. kusavikusavisuddharUkkhamUlA mUlamaMto kaMdagaMto jAva bIyamaMto pattehi va pupphehi phalehi ya ucchaNNapaDicchaNNA sirIe aIva 2 uvasobhemANA ciTThati / tiseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha bahave merutAlavaNAI herutAlavaNAI merUtAlavaNAI pabhayAlavaNAiM sAlavaNAI saralavaNAI sattavaNNavaNAI pUyaphalivaNAiM khajjUrIvaNAI NAlierIvaNAI kusavikusavisuddharukkhamUlAI jAva ciTThati / tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha bahave seriyA gummA NomAliyAgummA koraMTayagummA baMdhujIvagagumnA maNojja-gummA boyagummA bANagummA kaNaiggummA kajjayagummA siMduvAragummA moggaragummA jUhiyAgummA malliyAgummA vAsaMtiyAgummA vatthulagummA katthulagummA kAlo osappiNa) ussAppaNo" yahAM taka ke sUtrapATha dvArA kahA gayA hai. inake padoM kI vyAkhyA sugama hai // 21 // cattAri sAgarovamakoDAkoDIo' yo bhADAna " dasa sAgarovamakoDokoDIo kAlo ussappiNI' vosaM sAgarovamakADA koDIo kAlo osappiNo ussappiNI" mI sudhaan| sUtra pATha vaDe kahevAmAM Avela che. A sarva padyanI vyAkhyA saraLa che. 21
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU 22 suSama suSamAkhyAvasarpiNyAnirUNapam sevAlagummA agatthigumpA magadaMtiyogummA caMpagagummA jAigummA NavaNIiyAgummA kuMdagupA mahAjAigummA rammA mahAmeghaNikurambabhUyA dasaddhavaNNaM kusumaM kusumaiti / je NaM bharahe vAse bahusamaramaNijjaM bhUmibhAgaM vAyavidhuyaggasAlA mukapuSkapuMjovayArakaliyaM kareMti / tIseNaM samAe bhara vAse tatthatattha tarhi tAheM bahuIo paumalayAo jova sAmalayAo NiccaM kusumiyAo jAva lAvaNNao / tIseNaM samAe bharahe vAse tatthatattha tarhi tahi bahuo vaNasaIo paNNattAo, kiNhAo kiNho bhAsAo jAva mAo syamattagachappaya koraMTagabhiMgAraMga koMDalaga jIvaMjIvaga naMdI muhavilapiMgalakkhaga kAraMDavacakavAyagakalahaMsa haMsasArasaaNegasauNagaNamiNaviyariyA saduSNaiyamahura saraNAiyAo saMpiMDiya dariya bhamaramahuparipakara pariratimatta chappaya kusumAsavalolamahuragumagumaMta gujaMta desabhAgAo abhitarapuSpaphalAo bAhirapattocchaNNAo pattehi ya puSphehi ya occhannavalicchanAo sAuphalAo niroyayAo akaMTayAo NANAvihagucchagumma bhaMDavaga sohiyAo vicittasuhakeubhUyAo vAvI kkhariNI dIhiyA sunivesiya rammajAla hasyAo piMDimaNIhAmi sugaMdha suha surabhi maNaharaMca mahayA gaMdhaddhANimuyaMtAo savvAuyapuSpaphalasamaddhAo surambAo pAsAIyAo darisaNijjAo abhirUvAo paDirUvAoM // suu022|| chAyA - jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvIpe bharate varSe asyA avasarpiNyA: suSama suSamAyo samAyAm uttama kASThA prAptAyAM bharatasya varSasya kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAro'bhavat gautama ! bahusamaramaNoyo bhUmibhAgo'bhavat sa yathAnAmakaH AliGga puSkaramitivA yAvat nAnAvidhapaJcavarNaiH tRNaizca maNibhizca upazobhitaH, tadyathA- kRSNairyAvacchuklaiH, evaM varNo gandho rasaH sparzaH zabdazca tRNAnAMva maNInAM va bhaNitavyaH yAvat tatra khalu bahavo manuSyA mAnuSyazca Asate zerate tiSThanti niSIdanti tvagvarttayanti hasanti ramante lalanti / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe bahava uddAlAH kuddAlAH moddAlAH kRtamAlAH nRttamAlAH dantamAlAH nAgamAlAH zRGgamAlAH zaGkhamAlAH zvetamAlAH nAma drumagaNA prajJaptAH kuzavikuzavizuddhavRkSamUlA mUlavanta kandavanta yAvad vIjavanta patraizca puSpaizca phalaizca avacchannapraticchannA zriyA 24 185
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 jambUdvIpaprajJaptisUtre ativa atIva upazobhamAnAstiSThanti / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra bahUni merutAlavanAni herutAlabanAni merutAlavanAni prabhatAlavanAni sAlavanAni saralabanAni saptaparNavanAni gaphalIvanAni khajUrovanAni nAlikerIvanAni kuzavikuzavizuddhavRkSamUlAni yAvat tiSThanti / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra vahavaH serikA gulmAH navamAlikA gulmAH koraNTakagulmAH bandhujIvakagulmAH mano'vadyagulpAH bIjagulmAH bANagulmAH karNikAra gulmAH kubjakagulamAH sinduvAragulmA mudgaragulmAH yUthikAgulmAH mallikAgulmAH vAsanti - kAgulmAH vastulagulmAH kastula gulmAzevAlagulmAH agastigulamAH magadantikA gulmAH campakagalmAH jAtigulmAH navanItikAgulamAH kundagulmAH mahAjAtigulmAH ramyAH mahA menikurambabhUtAH dazArddhavarNa kusumaM kusumayanti / ye khalu bharate varSe bahu~samaraNoyaM bhUmibhAgaM vAtavidhUtAnazAlA muktapuSpapujopacArakalitaM kurvanti / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra tasmi tasmin bahavyaH padmalatAH yAvat zyAmalatAH nityaM kusumitAH yAvat latA varNakaH / tasyAM khalu samAyAM bharate va tatra tatra tasmin tasmin bahavyo vanarAjaya prazaptAH kRSNaH kRSNavabhAsA yAvat ramyAH rata mattaka SaTpadakoraGga bhRGgAraka kuNDala-- kajIvajIvanandImukha kapila piGgalAkSaka kAraNDavacakravAkakalahaMsa haMsasArasAnekazakuna garNAmathuna vicAritAHzabdonnaditamadhurasvaranAditAH sampiDitahaptabhramaramadhukarIprakaraparilI yamAnamattaSaTpada kusumAsavalolamadhuragumagumAyamAna ajaddezabhAgAH abhyantarapuSpaphalAH vahiH patrAvacchannA; puSpaizca phalaizcAvacchannapraticchannAH svAduphalAH nIrogakAH akaNTakAH nAnAvidhagucchagulmamaNDapakazobhitA:vicitrazubhaketubhUtAH vApIpuSkariNI dodhikA sunivezita ramyAlagrahakA piNDimanirdhArimA suganadhi zubhasurabhimanoharAMca mahAgandhaghrANi maJcantyaH savattakapuSpaphalasamRddhAH suramyA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAHpratirUpAH ||suu0 TIkA-'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve' ityAdi / gautamasvAmI pRcchati 'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe musamasusamAe samAe' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe bharate varSe asyA vartamAnAyAH ___ bharata kSetra meM yaha kAla svarUpa pratipAdita huA hai ataH bharatakSetra ke svarUpa ko jAnane kI icchAvAle gotamasvAmI saba se pahile kahe gaye suSamasuSamA kAla ke svarUpa jo ki avasarpiNI kA prathama araka kahA gayA hai pUchate haiM "jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve bharahe vAse imIse osappiNIe" ityAdi / "buddIve NaM bhaMte ! dove bharahe vAse imose osappiNIe" he bhadanta! isa jambUdvIpa nAma bharatakSetramAM A kAla svarUpa pratipAdita thayela che, ethI bharatakSetranA svarUpa viSe jAvAne Icchaka zrI gautama svAmI sarva pahelA kahevAmAM Avela suSama suSamA nAmaka kAlanA svarUpa viSe-ke je avasarpiNa nA prathama Araka nA rUpamAM kahevAmAM Avela che prabhu zrIne pUche cha 'javuddIveNa bhaMte ! dIve bharahe vAse imIse osappiNIe' ityAdi sUtra-22 // TIkArtha-he bhadanta ! A ja budvIpa nAmanA dvIpamAM sthita bharatakSetramAM A avasarpiNa
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. ghakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasapiNyAH nirUpaNam 187 avasapiNyAH suSamasuSamAyAM samAyAM kAlavibhAgarUpAyAM prathame'rake ityarthaH, tasyAM kIdRzyAm ? 'uttamakaTTapattAe' uttamakASThAprAptAyAM prazastaprakRSTAvasthAM gatAyAM satyAM 'bharahassa bAsassa kerisae' bharatasya varSasya kIdRzakaH - kIdRzaH ' AyArabhAva paDoyAre' AkArabhAvapratyavatAraH svarUpaparyAya prAdurbhAvaH 'hotthA' abhavat ? iti / bhagavAnAha - 'goyamA !" he gautama! asyA avasarpiNyAH supamasuSamAyAM samAyAM bharatavarSasya 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA' bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo'bhavat ' se jahA NAmae Afagrats ar are frNAmaNi paMcavaNNehiM taNehi ya maNIhiya uvasobhie' tadyathA nAmakaH AliGgapuSkaramiti vA yAvat nAnAvidhapaJcavarNaiH tRNaizca maNi mizra upazobhitaH / atra yAvacchabdasaMgrAhyANi padAni rAjapraznIyasUtrasya paJcadaza sUtrAdArabhya ekonaviMzatitama sUtraparyantAt sUtrasamUhAdu vijJeyaH, tadarthazcApi tatraiva matkRtasubodhinI TIkAto'vaseya ke dvIpa meM sthita bharatakSetra meM isa avasarpiNI kAla ke "sumasumAe samAe" suSamasuSamA nAma ke prathama Araka meM "uttama kaTUpattAe" jaba ki vaha apanosarvotkRSTa avasthA meM varta rahA thA "bharahavAsassa kerisae AyArabhAva DoyAre" bharatakSetra kA kaisA AkArabhAvapratyavatAra - svarUpa " hotthA" thA, isake uttara meM prabhu kahate haiM - " goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA, se jahA NAmae AliMgaputrakharei vA NANAmaNipaMcavaNNehiM taNehiM ya maNohi ya uvasobhie" he gautama! jaba jambUdvIpati isa bharatakSetra meM avasarpiNI kAla ke samaya prathama suSamasuSamA nAma kA prathama Araka apanI sarvotkRSTa avasthA para calatA thA usa samaya yahAM bhUmibhAga bahusama ramaNIya thA aura vaha aisA bahusama thA jaisA ki mRdaMga kA mukhapuTa hotA hai yAvat vaha nAnA prakAra ke pAMca varNoM vAle maNiyoM se evaM tRNoM se suzobhita thA. yahAM yAvatpada se jina padoM kA saMgraha kiyA gayA hai unapadoM ko yadi jAnanA ho to isakeliye rAjapraznIyasUtra ke 15 veM sUtra se lekara 19veM sutra taka ke kathana ko dekhanA cAhiye. vahAM para isaviSaya ko usakI subodhinI TIkA apanA 'susama susamAe" suSabha suSamA nAmanA prathama 25 bhAM "uttama kaTTapattA" nyAre te cAtAnI sarvotkRSTa avasthAmA vartI rahyo / "bharahavAsassa kerisae AyArabhAva - paDoyAre" bharatakSetrane hai| Ara lA pratyavatAra - ( strarupa) 'hotthA' huto. senA vaammAM prabhu kahe che " goyamA ! bahusamara Nijje bhUmibhAge hotthA se jahANAmapa AliMga pukkhareha vo jAva nANAmaNi paMcavaNNehi taNehiM ya maNIhiya uvasobhie" he gautama! jyAre ja khUdbhIpAzrita A bharatakSetramAM avasarpiNI kALanA samaye prathama suSamasuSamA nAmaka prathama Araka peAtAnI sarvotkRSTa avasthA para cAlI rahyo hatuM, te samayamAM ahI' bhUmi bhAga bahu sama ramaNIya hatA ane te evA bahusama hatA ke jevA mRda MganA mukha 58 ne AkAra hoya che. yAvat te aneka prakAranA pAMca vadhu vALA maNie thI tema ja tRNeAthI suAAbhita hatA ahIM yAvapada thI je padAnA sa Mgrahe karavAmAM Avela che te pade viSe te jANuvAnI IcchA hoya te enA mATe rAjapraznIya sUtranA 15 mAM sUtra thI mAMDI ne 19 mAM sUtra sudhInA kathanane jovu joI e. ahIM' A viSaya ne tenI sukhe
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 jambUdvIpaprajJaptisUtre iti / yadyadvarNaviziSTaistRNaizca maNibhizca sa upazobhitastattavarNaviziSTa tRNamaNipratipAdanAyAha--'taM jahA-kiNhehi jAva mukkilehi' tadyathA-kRSNairyAvacchaklairiti / atra yAtpadena 'nIlaiMH lohitaH hAridaiH' iti saMgrAhyam tathA 'evaM vaNNo gaMdho raso phAso saddo ya taNANa ya maNINa ya bhANiyabo' teSAM tRNAnA maNInAM ca varNo gandhorasaH sparzaH zabdazca bhaNitavyaH / varNAdi sparzAntavarNanaM rAjapraznIyasUtrasya paJcadazasUtrAdArabhya ekonaviMzatitamasUtraparyante'valokanoyam zabdavarNanaM tasyaiva tripaSTitamacatu SaSTitameti sUtradvaye'valokanIyam / tathA 'jAva' yAvat tattha NaM bahave maNussA maNussIo ya AsayaMti' tatra khalu bahavo manuSyA mAnuSyazca Asate, atra yAvatpadena puSkariNyaH parvatakAH gRhakANi maNDapakAH pRthivo zilApaTTakAzca jJAtavyAH / tatra puSkariNIvarNanaM tasyaiva paJcaSaSTitamasUtrataH parvatakavarNane paTaSaSTitamasUtrataH gRhakavarNanaM saptaSaSTitamasUtrataH, maNDapakavarNanaM pRthivIzilApaTTakavarNanaM ca aSTSaSTitamasUtrato bodhyam / dvArA spaSTa kiyA gayA hai| -'kiNhehiM jAva sukillehi evaM vaNNoM, gaMdho, raso, phAso sadoyataNANa ya maNINa ya bhANiyavyo maNussA jAva tattha NaM bahane mANusA mANusIo ya AsayaMti sayaMti ciTuMti NisIyaMti tuyati hasaMti ramaMti lalaMti" ve vahAM ke maNi aura tRNa kRSNavarNa yAvat nIlava rNa, lohita ( lAla ) varNa evaM pIta varNa ina varNo se evaM zuklavarNa se yukta haiM / isa una maNiyo aura tRNoM ke gandha, rasa, sparza aura zabda kA varNana jaisA ki rAjapraznIya sUtra ke 15 veM sUtra se lekara 19 veM sUtra taka vahAM para kiyA gayA hai usI prakAra se yahAM para bhI vaha varNana kara lenA cAhiye inake zabdoM kA varNana rAjaprazrIya sUtra ke 63 ve sUtra meM aura 64 veM sUtra meM kiyA gayA hai / yAvat vahAM para aneka manuSya aura manuSya strIyAM uThatI baiThatI rahatI haiM ityAdi yahAM yAvatpada se puSkariNiyoM kA, parvatoM kA, gRhoM kA, maNDapoM kA aura pRthivIzilApaTTakoM kA grahaNa huA hai / puSkariNiyoM kA varNana rAjaprazroya sUtra ke 65 veM sUtra se parvatoM kA varNana 66 veM sUtra se, gRhoM kA varNana 67 veM sUtra se evaM maNDapoM kA aura pRthiva zilApaTToM kA varNana 68 dhinI nAmanI 2018 spaSTa 42vAmAM Ave cha, "kiNhehiM jAva suzkillehiM evaM vaNNo, gaMdho, raso phAso sahoya taNANaya maNoNaya bhANiyabbo jAva tattha NaM bahave maNussA mANusIo ya AsayaMti, sayaMti, ciTuMti, NisIyaMtI, tuyati ramaMti, lalaMti" tyAMnA maNi ane tRNa kRSNa varNa yAvatu nIlavarNa, hitavarNa pItavarNa tathA zukala vaNe thI yu che. A pramANe te maNie ane tRNenA gadha, rasa, paze ane zabdanuM varNana je pramANe rAjaprazanIya sUtranA 15 mAM sutrathI mAMDIne 19 mAM sUtra sudhI mAM karavAmAM AvyuM che te pramANe ja ahIM paNa varNana karI levuM joIe. emanA zabdonuM varNana rAjapranIya sUtranA 63 mAM sUtra ane 64 mA sUramAM karavAmAM Avela che. yAvat tyAM aneka puru, ratrIo uDatAM, besatAM rahe che. ItyAdi. ahIM yAvat para thI puSkariNIo, parvato graha maMDapa ane pRthivI zilA paTTAnuM grahaNa thayeluM che. puSkariNIonuM varNana rAjaprazanIya sutranA 65 mA sUtra thI, parvatA nuM varNana 66 satra thI gRhonuM varNana
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasarpiNyAHnirUpaNam 189 artho'pi tatraiva matkRtasubodhinI ttiikaato'vseyH| tathA 'AsayaMti sayaMti' Asate zerate ityAdInAmartho'syaivAgamasya SaSTha sUtrato vijJeyaH / kevalaM 'zerate' ityasya anyo 'rthoM bodhyaH / tatra devAnAM nidrAyA abhAvAt 'zerate zayyoparizarIraprasAraNamAtraM kurvanti ityarthaH manuSyANAM tu zarIraprasAraNasya nidrAyAzvApi saMbhavAt atra zerate-zayyo. pari zarIraM prasArayanti nidrAnti cetyartha iti / ziSyopakAraparAyaNena guruNA ziSyA'vijijJAsito'pi viSayaH svayaM vaktavya iti prathamArakaprabhAvajanitaM bharatakSetrabhUmisaubhAgyaM sUcayitumAha-tIseNaM ityAdi / 'tIseNaM' tasyAM pUrvoktAyAM khalu 'samAe' samAyAM suSamasuSamAyAM 'bhArahe-bAse vahave' bharate varSe bahavaH-aneke 'uddAlA kuddAlA' uddAlAH kuddAlAH, 'kayamAlA' kRtamAlAH 'naTTamAlA daMtamAlA nAgamAlA siMgamAlA saMkha mAlA seyamAlA NAma' nRtamAlAH dantamAlAH nAgamAlAH zRGgamAlAH zaGkhamAlAH zveta mAlAH nAma veM sUtra se jAna lenA cAhiye ina sUtroMke padoM kI vyAkhyA hamane unakI subodhino TIkA meM kara dI hai "Asate zerate" ityAdi kriyA padoM kI vyAkhyA isI Agama ke chadre sUtra meM kI jA cukI hai / "zerate" zabda kA artha yadyapi sonA hotA hai para vahAM yaha artha vivakSita nahIM huvA hai kyo ki devoM ko nidrA kA abhAva rahatA hai isaliye isakA artha kevala yahAM para zayyA ke Upara ve deva aura deviyAM apane apane zarIra ko pasAra kara leTa jAtI haiM aisA hI "zerate" isa kriyApada kA artha kiyA gayA hai para yaha artha yahAM nahI kiyA hai kyoM kI manuSyoM meM zayyA ke Upara zarIra prasAraNa bhI dekhA jAtA haiM aura nidrA lenA bhI dekhA jAtA hai isaliye zerate kriyApada kA artha yahAM para "ve leTate bhI haiM aura nidrA bhI lete hai" aisA hI karanA cAhiye isa nIti ke anusAra ki guru ke dvArA jo ki ziSyoM ke upakAra karane meM hI parAyaNa rahate haiM ziSyajanoM dvArA avijijJAsita bhI viSaya svayaM batAnA prakaTa karanA cAhiye, aba sUtrakAra bhAratakSetra kI bhUmi ke saubhAgya ko sUcita karane ke lie kahate haiM 'tIse NaM samAe bharahe vAse bahave uddAlA ku67 mAM sUtra thI tema ja maMDapa ane pRthivI zilApaTTakonuM varNana 68 mA sUtrathI karavAmAM Avela che. A sUtronA padonI vyAkhyA tenI subodhinI TIkAmAM karavAmAM Avela cha. "Asate zerate' tyAhi liyApahonI vyAcyA mA 24 sAmanA 6 sUtramA 42vAmA mAvata che. "sherte| zane athale 'su ' thAya che. 52'tumahI / artha vivakSita nathI. kema ke deva sUtA nathI. ethI A zabdane artha phakata ahIM zayyAnI 652 he sane havA meN| pAtAnA zarIra ne prasata 41 2 vaTa che, maDI 'zerate' kiyA pada ne artha manuSyanA saMdarbhamAM karavAmAM Avela che. te rUpamAM karavAmAM Avela che. manuSyo zayyA para zarIranuM prasAraNa kare che ane nidrAdhIna paNa thAya che. ethI 'zerate' yA phne| artha mAtA beTe cha bhane nidrAdhIna paNa thAya che. sevA karavuM joIe. A nIti mujaba ziSyonA upakAramAM rata guru ziSya vaDe avijijJAsita viSayanA saMbaMdhamAM paNa jAte yathA samaya spaSTatA karatA rahe che. te mujaba have sUtrakAra bharatakSetranI bhUbhinA somAya ne sUyita 421 / bhATe 4 cha-"tIseNaM samAe bharahe vAse
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ 190 jambUdvIpaprajJasUtre I prasiddhAH 'dumagaNA' drumagaNAH uttamavRkSa jAti vizeSasamUhAH 'paNNattA prajJaptAH mayA - 'nyaizca tIrthakaraiH / te ca kIdRzAH ? iti jijJAsAyAmAha - ' kusa - vikusavisuddharukkhamUlA' kuza vikuzavizuddhavRkSamUlAH tatra kuzAH - darbhAH vikuzAH balvanAdayastuNavizeSAzceti kuza vikuzAstairvizuddhaM - rahitaM vRkSamUlaM vRkSAghobhAgo yeSAM te tathA, mUlamiha zAkhA - donA mapi AdibhAgo lakSaNayA gRhyate, tatazca sakalavRkSasatkamUlajJApanAyeha vRkSapadamu pAttam / tena sarve'pi vRkSAH svasvamUleSu zAkhA prazAkhAdi mUleSu ca kuzavikuzavarjitA ityarthaH / punaH kIdRzAste ? ityAha- 'mUlamaMto' mUlavantaH - atra prazastArthe matupU pratyayaH tena dUrAvagADhaprazastamUlayuktA ityarthaH evamagre'pi 'kaMdamaMto jAva' kanda vanta yAvat yA - vatpadena jagato vanagatavRkSagaNavat sarva vizeSaNaM grAhyam tadarthazca tatsaGgA dbodhyaH, vRkSavavarNanaM ca paJcamasUtrAdbodhyam / kiyadavadhi vizeSaNaM vRkSasya saMgrAhyam ityAha 'bIyamaMto' bIjavantaH prazastabIjayuktAH iti paryantam, tathA 'pattehiya pupphehiya phalehiya uchAlA, kayamAlA mAlA daMtamAlA, nAgamAlA, siMgamAlA saMkhamAlA, seyagAlA NAmaM dumagaNA paNNattA" usa suSama suSamA kAla meM isa bhArata kSetra meM aneka uddAla, kuddAla, modAla, kRtamAla, nRttamAla, dantamAla, nAgamAla, zRGgamAla zaGkhamAla aura zvetamAla nAmake prasiddha uttamavRkSa jAti ke uttama vRkSo kA samUha kahA gayA hai " kusa vikusa visuddharukkhamUlA mUlamaMtoM, kaMdamaMto jAva ? yato patte hi ya pupphehi, phalehi ya ucchaNNapaDiuNNA sirIe aIva aIva uvasobhemANA ciTTha ti" ye saba vRkSa apane apane mUla bhAgo meM aura zAkhA prazAkhA Adi ke mUla sthAnoM meM kuza aura vikuza balvaja Adi tRNa vizeSoM se rahita haiM / vRkSoM kA jo adhobhAga hotA hai vaha yahAM mUla zabda se gRhIta huA hai / tathA lakSaNA se zAkhAdikoM kA bhI Adi bhAga gRhIta ho jAtA hai tathA ye saba vRkSa prazasta mUla vAle haiM kyoMki inake mUla jaDe bahuta bahuta dUradUra taka jamIna meM gahare gaye hue hai / isI taraha se ye saba vRkSa prazasta kandoM vAle haiM yahAM Agata yAvat bahave uddAlAH kulA kayamAlA NaTTamAlA, daMtamAlA, nAgamAlA, siMgamAlA, saMkhamAlA, seyamAlA, NAmaM dumagaNA paNNattA" mA suSabha suSamA asamAM A bharata kSetramA ane uddAsa, suhAsa, bhohAsa, drutabhAsa' nRttamAsa, hatabhAva, nAgabhAva, zrRMgamAsa, zAMNamA bhane zvetamAla nAmanA prasiddha uttama vRkSa jAtinA uttama vRkSa samUheA kahevAmAM Avela che. "kusavikusavisuddharukkhamUlA mUlamaMto kaMdamaMto jAva vIyamaMto pattehiya puphphehi, phalehi, ya ucchaNNa paDicchaNNa siropa aIva 2 uvasobhemANA ciTThati sA sarva vRkSo peAta peAtAnA mULa bhAgeAmAM ane zAkha prazAkhA AdinA mULa sthAnemA kuza ane viSurAkhavana vagere tRNu vizeSAthI rahita hoya che. vRkSane je dheAbhAga hAya che te ahIM mUla zabdathI gRhIta thayela che. tema ja lakSaNAthI zAkhAdikane pazu dilaga saMgRhIta thaI jAya che. tema ja A sarva vRkSe prazasta mUla vALA che kema ke emanA sUtrabhAga khahu ja UMDA sudhI bhUmimAM gayelA che. A pramANe A satra vRkSeA prazasta kado vALA che. ahI' Avela yAvata pade A batAve che ke jagatI nA vanavRkSeAnA varNana mAM jeTalA
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sa.22 suSamasuSAmakhyAvasapiNyAH nirUpaNam 191 cchaNNapaDicchaNNA' patraizca puSpaizca phalaizca avacchanna praticchannAH vyAptAH 'sirIe' zri yA-zobhayA 'aiva 2'atIvAtIva atitarAm 'uvasobhemANA' upazobhamAnAH virAjamAnA: 'ciTThati' tiSThanti vidyAnte 'tIseNaM samAe bharahe vAse' tasyAM samAyAM khalu bharate varSe bharatakSetre 'tatthatattha' tatra tatra sthale sthale 'bahave' bahuni vahusaMkhyakAni mUle pustvaM prAkRtatvAndodhyam 'bherutAlavaNA' bherutAlavanAni bherutAlAH vRkSavizeSAH teSAM vanAni evaM 'herutAlavaNAI merutAlavaNAI pabhayA lavaNAiM sAlavaNAI saralavaNAI sattavaNNavaNAI pUyaphalivaNNAI khajjUrIvaNAI NAlierIvaNAI' herutAla merutAla prabhatAla sAla sarala saptaparNa pUgaphalI khajUrI nAlikerINAM vRkSavizeSANAM vanAni tAni ca banAni kIdRzAni? ityAha-'kusabikusa bisuddharukkhamUlAi' kuzavikuzavizuddhavRkSamUlAni kuzavikuzavarjitavRkSapada yaha prakaTa karatA hai ki jagatI ke vana ke vRkSo ke varNana meM jitane vizeSaNa prazasta bIja vizeSaNataka prayukta kiye gaye haiM ve saba hI vizeSaNa ina vRkSo ke varNana karane meM yahAM para bhI gRhota kara lenA cAhiye / vRkSoM kA varNana paMcama sUtrameM kiyA gayA hai tathA ye saba vRkSa patroM se puSpoM se, aura phaloM se bhare hue rahate haiM / isa kAraNa ye apanI zobhA se bahuta adhika rUpa meM suhAvane haiM / "tIse gaM samAe bharahe vAse tattha tatya bahave bherutAlavaNAI, herutAlavaNAI merutAlavaNAI pamayAlavaNAI sAlavaNAI saralavaNAI sattavaNNavaNAi', pyaphalivaNAI,khajjUrIvaNAI, NAlierIvaNAI, kusavikusa vasuddharuksvamUlAI jAva ciTuMti" usakAla meM bhAratavarSa meM jagaha 2 aneka merutAla-vRkSavizeSake vana hote haiM , herutola ke vana hote haiM, merutAla ke vana hote haiM, prabhatAla ke vana hote haiM, sAlavRkSoke vana hote haiM, saralavRkSo ke vana hote haiM, saptaparNoM ke vana hote hai, pUgaphalI supArIke vRkSoM ke vana hote haiM khajU rI-piNDakhajUro ke vana hote haiM aura nAriyala ke vRkSo ke vana hote haiM / ina vano meM rahe hue ina vRkSo ke nIce kA bhUbhAga kuza-kAza aura vilvAdi latAoM se vizeSa prazasta bIja vizeSa sudhI prayukata karavAmA Avela che. te sarva vizeSaNe A vRkSonA varNanamAM ahI paNa gRhIta karavA joIe. vRkSonuM varNana paMcama sUtramAM karavAmAM Avela che. tema ja A sarva vRkSe patra, puSpa ane phaLethI alaMkRta rahe che. ethI A vRkSA mahu suha2 lA saMpanna l gata thAya che "tIseNa samAe bharahe vAse tattha 2 bahave merutAlavaNAI, herutAlavaNAI, merutAlavaNAi , pamayAlavaNAI, sAlavaNAI, saralavaNAI sattavaNNa vaNAI, pUyaphalivaNAI khajjUrI vaNAI, NAlierI vaNAi kusavikasavisaddha rukkhamalAI jAva citi" te mAM bhAratavamA manosa tAla-vRkSa vizeSa-nA vane heAya che herutAlanA vane heya che, merutAlanA vane hoya che, prabhatAlanA vano hoya che. sAlavRkSanA vano hoya che, saralavRkSenA vane hoya che, saptapa nA vane hoya che, pUgaphalI-sepArI-nA vRkSanA vane hoya che, khajUrI-piMDakhajarenA vano hoya che. ane nAriyelanA vRkSenA vane hoya che. A vane mAM AvelA vRkSonI nIcenA bhUmi bhAga kuza-kAza ane milavAdi latA ethI sarvathA rahita hoya che. A vRkSe paNa prazasta mUla vALA hoya che. prazasta kaMdavALA hoya che. ItyAdi rUpa thI je je vizeSa
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre mUlasahitAni 'jAva ciTThati' yAvattiSThanti / yAvatpadena mUlavanti kandavantityAdIni uparitanAni padAni saMgrAhyANi / tathA 'tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha bahave seriyAgummA' tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra vahavaH serikAgulmAH-serikA''khyalatA samUhAH 'NomAliyAgummA' navamAlikAgulmAH navamAlikAlatAsamUhAH evaM 'koraMTayagummA' koraNTakagulmAH 'baMdhujovagagummA' bandhujIvaka.gulmAH 'maNojjagummA' mano'vadyagulmAH 'bIyagummA' bIjagulmA 'bANagummA' bANagulmA' nIla jhiNTikAgulmAH 'kaNairagummA' karNikAragulmAH karNikArANAM 'kaNera iti bhASA prasiddhAnAM gulmAH tathA 'kajjayagummA' kubjakagulmA kubjA vRkSavizeSAsta eva kubjakA teSAM gulmA 'siMdu sarvathA rahita hotA hai, ye vRkSa bho prazasta mUla vAle hote haiM, prazasta kandavAle hote haiM- ityAdi rUpa se jo vizeSaNa abhI 2 Upara meM saMgrAhya kahe gaye haiM ve saba vizeSaNa yahAM ina vRkSo ke varNana me bhI prazasta bojataka ke vizeSaNataka grahaNa kara lenA cAhiye "tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha baha ve seriyAgummA, NomAliyAgummA, koraMTayagummA, baMdhujIvayagummA, bhaNojjagummA, bIyagummA bANagummA kaNaigummA, kajjayagummA siMduvAragummA, moggaragummA, jahiyAgummA, malliyAgummA, vAsaMtiyAgummA, vatthulagummA katthulagummA, sevAlagubhmA, agasthigummA, magadaMtigummA caMpakagummA, jAIgummA NavaNIyagummA kuMdagummA, mahA jAigummA rambhA, mahA mehaNikuraMbabhUyA dasavaNNaM kusumaM kusumeti" usa kAlameM bharatakSetra meM jagaha jagaha aneka serikA nAmakI latAoM ke samUha hote haiM, navamAlikA nAmako latAo ke samUha hote haiM koraNTa nAmakI latAoM ke samUha hote haiM, bandhu jIvaka nAmako latAoM ke samUha hote haiM mano'vadya nAmakI latAoM ke samUha hote haiM, vojagulma hote haiM paNa tuma hone haiM / nolajhiMTikA gulma hote haiM, kanera ke gulla hote haiM / kubnaka ke gunma hote haiM, vRkSa vizeSa kA nAma kubja haiM, sinduravAra hamaNAM ja upara saMgraha karavAmAM AvelA che te sarva vizeSaNe ahIM A vRkSenA varNanamAM 56 prazasta bhI sudhInA vizeSa sudhA aDa 4211 nase. "tIseNaM samAe bharahe vAse tattha 2 bahave seriyA gummA, NomAliyA gummA koraMTayagummA, baMdhujIvayagummA, maNojja gummA, bojagummA, bANagummA, kaNaira gummA, kajjaya gummA, siMdhuvAragummo, moggaragummA jUhiyAgummA malliyA gummA' vAsaMtiyA gummA, vatthula gummA, katthula gummA, sevAla gummA, agasthi gummA magadaMtiyA gummA caMpaga gummA, jAI gummA, NavaNo yayA gummA kuda gummA mahAjAigummA rammA, mahAmehaNikuraMbabhUyA dasavaNNaM kusuma kusameMti' aNe bharata kSetramANe ghI se nAmanI tAsAnA samUDA DAya che. navamAlikA nAmanI latAonA samUho hoya che. karaMTa nAmanI latAonA samUha hoya che. badhu jIvaka nAmanI latAonA samUha hoya che. mane vagha nAmanI latAonA samUhe hoya che bIja gulmo hoya che. bANa gume hoya che. nIlarkiTikA gulmo hoya che. kaNeranA gume heAya che. kurjakanA gulma hoya che vRkSa vizeSanuM nAma kujaka che. siMdU
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasarpiNyAH nirUpaNam 193 vAragulmA' sinduvAragulmAH 'moggaragummA' mudgaragulmAH velI iti prasiddhapuSpavizeSagulmAH 'jUhiyAgummA' yathikAgulmAH jUhi' iti prasiddha puSpavizeSagulmAH 'malliyAgummA mallikAgulmAH 'vAsaMtiyAgummA' vAsantikAgulmAH 'vatthulagummA' vastulagulmAH haritavanaspativizeSagulmAH zAkavizeSagulmA vA 'katthulagummA' kastulagulmAH vanaspati vizeSagulmA 'sevAlagummA' zaivAlagulmAH 'agasthigummA' agastyagulmA:-agastipuSpagulmAH 'magadaMtiyAgummA' magadantikAgulmA:-'campagagummA' campakagulmAH 'jAIgummA' jAtI gulmAH mAlatIgulmAH 'NavaNoiyAgummA' navanItikAgulmAH puSpapradhAna vanaspativizeSagulmAH 'kuMdagummA' kundagulmA mAdyapuSpavizeSagulmA 'mahAjAigummA' mahAjAtIgulmAH vRhanmAlatIgulmAH te ca gulmAH kIdRzAH ityAha 'rammA' ram: manoharA 'mahAmehaNikuraMbabhU yA' mahAmedhanikurambabhUtA mahAntaH sATopA ye meghAsteSAM nikurambena samUhena bhUtAH sadRzAH 'dasaddhavaNaM' dazArddhavaNe paJcavarNa 'kusumaM' kusumaM puSpaM puSpANoti bodhyam jAtAvekatvAt 'kusumeti' kusumayanti utpAdayanti kusumapadasamabhivyAhAre phalAMzasyAtramoSAt kusumaM kurvanti utpAdayantIti hi tasya vivaraNam 'je NaM bharahe vAse bahusamaramaNijjaM bhUmibhAgaM' ye gulmAH khalu bharate varSe sthitaM bahusamaramaNIyam bhUmibhAgam 'vAyavidhuyaggasAlAmukka gulma hote haiM, mudgara velI ke gulma hote haiM yUthikA svarNajuhI ke gulma hote haiM, mallikAlatA ke gulma hote haiM, vAsantikAlatA ke gulma hote haiM, vastula ke gulma hote haiM, vastula yaha eka prakAra kI harita vanaspati kA nAma hai aura yaha zAka ke kAma meM AtI haiM vanaspati vizeSarUpa kastula ke gulma hote haiM zaivAla ke gulma hote hai, agastipuSpa ke gulma hote haiM, magadantikA ke gulma hote haiM campaka ke gulma hote haiM, mAlatI ke gulma hote haiM puSpapradhAna vanaspati rUpa navanItikA ke gulma hote haiM, mAdyapuSpavizeSarUpa kunda ke gulma hote haiM evaM bRhat mAlatI ke galma hote haiN| ye saba gulma baDe sundara hote haiM aura ATopayukta medha ke samUha jaise hote haiM tathA pAMca varNoM vAle puSpo ko ye utpanna karate rahate haiM "je NaM bharahe vAse bahusamaramaNijja bhUmi bhAgaM vAyavidhuyaggasAlA mukkapuppha.' ye gulma bhAratakSetra meM sthita bahusamaramaNIya bhUmibhAga ko vAyu vAranA zubha hoya che. mudugara velI nA guma hoya che. yUthikA-svarNa juhInA guma hoya che. mallikA latAnA gume hoya che. vAsaMtikA latAnA gulamo hoya che. vastalanA garbhe hoya che. vastula A eka prakAranI harita vanaspati nuM nAma che. ane A eka banAvavAnA upayoga mAM Ave che. vanaspati vizeSarUpa kastulanA gulma hoya che. sevA lanA guma hoya che. agasti puSpanA gume hoya che. magadaMtikAnA gume hoya che. caMpakanA guma hoya che. mAlatInA gulamo hoya che. pupa pradhAna vanaspati rUpa navanIti kAnA gulamo hoya che. mAdya puruSa vizeSa rUpe kuMdanA guma hoya che. temaja bahata mAlatInA guma hoya che. A sarva gume atIva sudaMra hoya che ane Apa yukta meghanA samUha jevA hoya che. temaja pAMca varNa vALA puSpane A sarve utpanna karatA rahe che. "je Na bharahe vAse bahusamaramaNijja bhUmibhAga vAyavidhuyagasAlA mukka puppha0" me zukSmI 25
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptistre pupphapuMjovayArakaliya' vAtavidhutAgrazAlAmuktapuSpapuJjopacArakalitaM vAtena vAyunA vidhutAH vizeSeNa kampitAH yA agrazAlA zAlAgrANi zAkhAgrANi tAbhirmuktaH tyakto ya puSpapujaH puSpasamUhaH sa eva upacAraH racanAvizeSastena kalita-yuktaM 'kareMti'kurvanti agrazAlA ityatra ArSatvAdagra zabdasya pUrvaprayogaH tathA 'tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha tahiM tahi bahuio paumalayAo jAva' tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra tasmiMstasmin deze tatra tatratasya tasya dezasyAvAntaradeze bahavya padmalatA yAvat-yAvatpadena 'nAgalatA azokalatAH campakalatAH AmralatAH vanalatAH vAsantikalatA atimukta kalatA kundalatA iti saMgrAhyam , tathA 'sAmalayAo' zyAmalatAzca prajJaptA tAzca kIdRzya ityAha-"Nicca kusumiyAo' nityaM kumumitA 'jAva yAvat yAvatpadena-nityaM mayUritAH ityAdaya zabdA asyaivAgamasyASTamasUtrataH saMgrAhyA idameva sUcayitumAha 'layAvaNNao' latAvarNaka iti / atha bharatakSetravarti vanarAjiM varNayati-'tIse gaM samAe bharahe vAse tattha tattha' tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze 'tahiM tahiM' tatra tatra-tasya se kampita zAkhAoMke agrabhAga se tyakta hue puSpasamUha se yukta karate rahate haiM / "tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha tahiM tahiM bahuIo paumalayAo jAva sAmalayAo NiccaM kusumiyAo jAva layAvaNNao" usa kAla meM bharatakSetra meM jagaha jagaha sthAna sthAna para aneka pAlatAe~ hotI haiM, yAvat zyAmalatAe~ hotI haiM, ye saba latAe~ sarvadA, puSpoM ko utpanna karatI haiM / yahAM yAvatpada se "nAgalatA, azokalatA, campakalatA, AmralatA, vanalatA vAsantikalatA, atimuktakalatA, aura kundalatA ina saba latAoM kA grahaNa huA hai / ina latAoM ke vizeSarUpa se varNana ko dekhane ke liye isI Agama kA aSTama sUtra dekhanA cAhiye, isI sUcanA ke nimitta "jAva layAvaNNao'' aisA sUtrapATha sUtrakAra ne kahA hai / "tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha tahiM tahiM bahuIo vaNarAio paNNattAo" usa kAla meM bhAratakSetra meM jagaha jagaha sthAna sthAna para aneka kanarAjiyAM kahI gaI hai ye vanarAjiyAM bharata kSetramAM sthita bamaramaNIya bhUmibhAgane vAyuthI kaMpita zAkhAone agrabhAgathI varSe puSpothI mata 42tA 2 che, "tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha tahiM tahiM bahuIo paumalayAo jAva sAmalayAo NiccaM kasumiyAo jAva layA vaNNao" mAM bharata kSetramAM Theka ThekANe aneka padmalatA hoya che. yAvat zyAmalatA hoya che. e sarva lAo sarvadA pupane utpanna kare che. ahIM yAvAdathI nAgalatA, azoka latA, caMpaka latA, Amra latA, vana latA, vAsaMtikA latA, atimuktaka latA ane kunda latA A sarva latAenuM grahaNa thayuM che. A latAenA viSe savizeSa jANavA mATe e ja AgamanA sabhA sUtranu adhyayana 42 se. bhesuuyn| mATe 'jAva layA vaNNao' mev| sUtrA sUtrakAre karela che. 'tIseNa samAe bharahevAse tattha 2 tahiM tahibahu Io vaNarAIo paNNattAo" tase bharata kSetra mAM ThekaThekANe ghaNI vanarAjio hatI evuM kahevAmAM Ave che, e vanarAjio
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA sU. 22 dvi0 vakSaskAra suSamasuSamAkhyAvasarpiNayaH nirUpaNam 195 tasya dezasyAvAntaradeze 'bahuIo' baddayaH-bahusaMkhyAH 'vaNarAIo' vanarAjayaH- vanapaMktayaH 'paNNattAo' prajJaptAH, tAzca kIdRzyaH ? ityAha-'kiNhAo kiNhobhAsAo jAva rammAo' kRSNAH kRSNAvabhAsAH yAvad ramyAH iti / kRSNAvabhAsA ityArabhya ramyA iti paryantAnAM padAnAM vanarAji vizeSaNavAcakAnAmatra saGgraho bodhyaH, tathAhi-nIlAH nIlAvabhAsAH haritAH haritAvabhAsAH zItAH zItAvabhAsAH snigdhAH snigdhAvabhAsAH tIvAH tIvAvabhAsAH kRSNAH kRSNacchAyAH nIlAH nIlacchAyAH haritAH haritacchAyAH zItA zItacchAyAH snigdhAH snigdhacchAyAH tIvrAH tIvacchAyAH vanakaTitaTacchAyAH mahAmeghanikurambabhUtA ramyA iti, vyAkhyA pUrvameva paJcamasUtre kRtA padmavaravedikA vana'kiNhAo kiNhobhAsAA jAva rammAo, rayattagachappaya koraMTagabhiMgAraga koMDalaga jIvaM jIvaga naMdImuha kaviThaviMga lAvA koraMDA vAyaga kalasalasArasa agegasa uga gamihugaM viyariyAo" kRSNa haiM aura kRSNarUpa se hI inakA avabhAsa hotA hai yAvat ye bar3I acchI suhAvanI lagatI haiM, yahAM yAvatpada se yaha prakaTa kiyA gayA hai ki kRSNAvabhAsa pada se lekara antima ramya pada taka jitane bhI pada vanarAji ke vizeSaNarUpa se vAcaka hai una saba kA yahAM para saMgraha huA hai be pada isa prakAra se haiM-"nIlA, nIlAvabhAsAH, haritAH haritAvabhAsAH, zItAH zItAvabhAsAH, snigdhAH snigdhAvabhAsAH, tIvAH tIvrAvabhAsAH, kRSNAH kRSNacchAyAH, nIlAH nIlacchAyAH, haritAH haritacchAyAH, zItAH, zItacchAyAH, sindhAH snigdhacchAyAH, tIvAH totracchAyAH, ghanakaTitacchAyAH, mahAmeghani kurambabhUtAH rabhyAH" ina padoM ko vyAkhyA pUrva meM pAMcaveM sUtra meM padmavara vedi. kA ke varNana ke prasaGga meM kara diyA gayA hai / ina vanarAjiyoM meM puSpoM kI gaMdha meM anurakta hue unmAdI bhRGga kahIM kahIM para bhana bhanAte hue najara Ate haiM to kahIM para koraGgaka nAma ke pakSi vizeSa naha cahAte hue dikhAI par3ate haiM kahIM para bhRGgAraka kahIM para kuMDalaka, kahIM para cakora, "kiNhAo kiNhobhAsAo, jAva rammAo, rayamattagachappaya koraMTa gabhiMgAraga koMDalagajIvaM jIvaga naMdImuha kavila piMgalakkhagakoraMDava cakkavAyaga kalahaMsa haMsa sArasa aNega sauNagaNa mihuNaM viyariyAo" gNa cha bhane 435thI apamAsita thAya che. yAvat / bhUmara sahAmaNuM lAge che. ahI yAvatuM padathI AvAta sapaSTa karavAmAM AvI che ke kRNAlabhAsa padathI mAMDIne aMtima ramya pada sudhI jeTalA pade vanarAjinA vizeSa rUpamAM AvelA che te sapanA mAtra sddthye| che. tebhasamAnate 54 mA pramANe cha 'nIlA nIlAvabhAsAH, haritAH, haritAvabhAsAH zItAH, zItAvabhAsAH, snigdhAH, snigdhAvabhAsAH tIbrAH, tIbrAva bhAsAH, kRSNaH, kRSNacchAyAH, nIlAH NIlacchAyAH, haritAH, haritacchAyAH, zItAH, zItacchAyA:, snigdhA:snigdhacchAyAH, tIvrA: tobracchAyAH, dhanakaTitaTanchAyA:,mahAmeghanikurambabhUtAH ramyAH" 241 pahonI vyAcyA 512 vAna prasamA 5 mA sutramA 42vAmA AvI che. e vanarajiemAM pupanI gaMdhamAM anurakta thayela unmAdI bhaMga kaI kaI sthale guMjana karatA dekhAya che. te kaI kaI sthaLe karaMTaka nAmanA pakSI vizeSo kalarava karatA dekhAya che. koI sthaLe bhaMgAraka, koI sthaLe kuMDalaka, keI sthaLe cakera, koI sthale
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre varNanaprasaGge / tathA 'raya mattagachappaya koraMTagabhiMgAraga koMDalagajIvaMjIvaga nandImuha kavilapiMgalakkhaga kAraMDava cakavAyaga kalahaMsa haMsasArasa aNegasa uNagaNa mihuNa viyariyAo' ratamattaka SaTpadako raGgabhRGgArakakuNDalakajIvaJjIva nandImukha kapilapiGgalAkSaka kAraNDacakravAkakalahaMsa haMsasArasAneka zakunagaNamithunavicaritAH tatra ratAH anuraktA ataeva mattAH - unmAdino ye SaT padAH - bhramarAH, koraGgakAH pakSivizeSAH, bhRGgArakAH pakSivizeSAH, kuNDalakAH - pakSivizeSAH, jIvajIvAH - cakorAH, nandImukhAH-pakSivizeSAH kapilA:- pakSivizeSAH, piGgalAkSakAH - piGgalavarNanetrAH pakSiNaH kAraNDavAH - pakSivizeSAH cakravAkAH - 'cakavA' iti bhASA prasiddhAH pakSiNaH kalahaMsA: 'bataka' iti prasiddhAH, haMsAH prasiddhAH, te zakunAH - pakSiNaH teSAM ye gaNAH- samUhA- steSAM mithunena yuramena vicaritAH - itastataH zAkhAgrAcchAkhAgre kRtasaMcArAH tathA 'saduNNaiyamahurasaraNAiyAo' zabdonnaditanamadhurasvaranAditAH unnaditA - pakSibhiruccai ruccAritA ye zabdAsteSAM madhurasvareNa madhuradhvaninA nAditAH dhvanitAH tathA 'saMpiMDiyadariya bhramaramahukari pahakara parilita matta chappaya kusumA savalola mahuragumagumaMta guMjata desa bhAgAo' sampiNDitadRpta - mara madhukarIprakara parilIyamAnamattaSaTpadakusumAsavaloLamadhura gumagumAyamAna guJja dezabhAgAH, sampiNDitAH kusumAsavapAnArtha parasparasammilitAH ye dRptAnAM - madamattAnAM bhramarANAM madhukarINAM - bhramarINAM ca prakarAH samUhAstaiH saha parilIyamAnAH zliSyantaH pari milanto ye mattaSaTpadAH, ta eva punaH kumumAsavalolAzca puSparasA''svAdalolupAca teSAM madhuraM yathA syAttathA gumagumAyamAnaiH - gumagumeti madhurabhRGgasaGgItaiH guJjan -madhuramavyaktaM zabdAyamAno dezabhAgo yAsu tAstathA, atra madhuraguJjanaM madhukaravRttyApi dezabhAge 196 kahIM para nandImukha, kahIM para kapila tItara, kahIM para piMgalAkSaka, piGgala netroM vAle pakSI vizeSa, kahIM para kAraNDava jalakAka aura kahIM para cakravAla tathA kalahaMsa- vatakha evaM haMsa apanI apanI ghara vAliyoM ke sAtha vRkSoM kI eka zAkhA se dUsarI zAkhAoM ke Upara saMcAra karate hue dRSTipatha hote hai / isa taraha yaha vanarAji ina pakSiyoM ke madhura zabdoM se sadA dhvanita hotI rahatI hai / "saMrpiDiyadariya bhamara mahu pari pahakara parilita matta chappaya kusumAsavalola mahura guma gumaMta gujaMta desabhA - gAo" ina vanarAjiyoM ke pradeza jagaha jagaha ke kusumoM kA Asava ke pAna karane ke nimitta paraspara saMmilita hue madonmatta bhramaroM evaM bhramarIoM ke samUha ke sAtha sAtha mile hue evaM kusuma nadI mukha koI sthaLe kapi tItara, koI sthaLe piMgalAkSaka piMgala netravALuM pakSI vizeSa koI sthaLe kAra Dava jalakAka ane kAI sthale cakravAka temaja kalahu sa-khataka ane husa peAtapeAtAnI mAdAonI sAthe vRkSonI ekathI khIjI zAkhAo para saMcaraNa karatA dekhAya che A pramANe A vanarAja A pakSIenA madhura zabdothI sadA mukharita rahe che. "ti Diyadariyamamara mahuparipahakara parilita matta chappaya kusumAsavalolama duragumagumAyamAnagujata sabhAgAo" mA vanarAjiyonA pradeza subhAsavAna pAna ravA mATe paraspara samilita thayelA madamatta bhramarA ane bhramarIonA samUheAnI sAthe sAthe ekatra thayelA
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 22 suSamasuSamAkhyAvasarpiNyAH nirUpaNam 197 samAropitam, tathA 'abhitarapupphaphalAo' abhyantarapuSpaphalAH abhyantare puSpaphalaH sambhRtAH, 'bAhirapattocchaNNAo' bahiH patrAvacchannAH bahirbhAge saMjAtapatrasamUhamacchannAH 'pattehi ya pupphehi ya' patraizca puSpaiH phalaizca 'occhanna valicchattAo' avacchanna praticchannA:-sarvathA''cchAditAH, 'sAuphalAo' svAduphalA:- svAdayuktaphalasampannAH 'niroyayAo' nirogakA:-rogarahitAH vRkSacikitsAzAstrapradarzitarogavarjitAH zotavidhudAtapAdi janitopadravarahitA vA, tathA 'akaMTayAo' akaNTakAH kaNTakarahitAH 'NANAviha guccha gummamaMDavagasohiyAo' nAnAvidha guccha gulma maNDapakazobhitA:- nAnAvidhaiH-bahuprakAraiH gucchaiH puSpastavakaiH gulmaiH-latApratAnaiH maNDapakaiH-latAmaNDapaizca zobhitAH, 'vicitta suhakeu bhUyAo' vicitra zubhaketubhUtAH-vicitrazubhadhvaz2arUpAH, 'vAvI ke Asava pAna se caMcala hue matta anya aura SaTpadoM ke guma guma madhura saMgIta se zabdAyamAna hote rahate haiM / "ambhitarapupphaphalAo bAhirapattocchaNNAo pattehi ya pupphehi ya occhannabalicchattAo, sAuphalAo niroyayAo akaMTayAo NANAvihagucchagummamaMDavaga sohiyAo" ye vanarAjiyAM bhItara meM to puSpa ora phaloM se lado huI haiM aura bAhara meM patroM ke samUha se AcchAdita ho rahI haiM inake phala madhura rasa se bhare hue haiM inameM kisI bhI prakAra kA roga nahIM hai athavA yahAM kisI bhI prakAra kA roga nahIM rahatA hai vRkSacikitsAzAstra meM jo roga kahe gaye hue haiM ve roga yahAM ke vRkSoM meM nahIM haiM una rogoM se yahAM ke vRkSa rahita haiM, athavA zItajanya, vidyutpAttajanya evaM Atapa Adi janya upadravoM se ye vRkSa sarvathA rahita haiN| yahAM kAMToM kA to nAma nahIM hai, ye vanarAjiyAM nAnA prakAra ke puSpa stavakoM se puSpoM ke gucchoM se gulmoM se, latA pratAnoM se, aura latA maNDapoM se zobhita haiM / " vicitta suhake ubhUyAo vAvI pukkhariNI dIhiyA sunivesiyarammajAlaharayAo , piMDimaNohArimaM, sugaMdhiM suhasurabhimaNaharaM ca mahayA gaMdhaddhANi muyaMtAo svvouypupphtemaja kusumAsava pAnathI caMcala thayela madamasta bIjA SapadanA madhura guMjana saMgItathI zahAyamAna thatA 2 cha. "abhitarapuSphaphalAo bAhirapattocchaNNAo pattehiyapupphe hiya occhanna balicchattAo, sAuphalAo, niroyayAo akaMTayAo NANAviha guccha gumma maMDavaga sohiyAo" the 52mi| ma2 tA pu0|| ane sAthI yukta cha bhane prahAra patronA samUhathI Achanna che. emanA phaLa madhura rasethI yukta che. emanAmAM kaI paNa jAtane roga nathI athavA ahIM keI paNa jAtanA roganuM astitva ja nathI. athavA vRkSacikitsA zAstra mAM je ronuM varNana che. te rogo ahIMnA vRkSomAM nathI. arthAta ahIMnA vRkSe te sarva regathI rahita che athavA zIta janya vidyutpAtajanya ane Ata Adi janya upadravathI e vRkSo sarvathA hIna che. ahIM kAMTAonuM te astitva ja nathI e vanarAjie aneka jAtanA pupastabakathI-puponA gucchathI gulamothI latA pratAnaathii ane batAbha pAthI suzAlita che. "vicitta suhake ubhUyAo, vAvI pukkhariNI dIhiyA sunivesiya rammajAlaharayAo, piNDimaNIhArima, sugaMdhi suhasurabhimaNaharaM ca mahayA gaMdhaddhANi muyaMtAo savvouya pupphaphalasamiddhAo surammAo pAsAIyAo, dari
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptistre pukkhariNI dIhiyA munivesiya rammajAlaharayAo' vApIpuSkariNI dIrghikA munivezitaramyajAlagRhakAH, tatra-vApya:-catuSkoNAH, puSkariNyaH-vApya eva vRttAkArAH, dI. dhikA:-RjusAriNyaH, tAsu munivezitAni-sRSThu sthApitAni ramyANi-ramaNIyAni jAlagRhakANi -sacchidragavAkSA yAsu tAH, 'piDimaNohArimaM' piNDamanihArimAM-piNDimAM militAM satoM nirimAM zubhapudgalasamUharUpeNa dUradezagAminom 'sugandhi' sugandhizobhanagandhavatIm, tathA 'muha surabhimaNaharaM ca' zubhasurabhimanoharAm -zubhaH-prazastaH yaH surabhiH zobhano gandhastena manohAriNom, 'mahayA gaMdhaddhANiM' mahAgandhaghrANiM mahatI cAsau gandhaghrANiH-gandha eva prANiH tRptiH taddhatutvAt gandhaghrANi stAM tathA mahAgandhatRptim 'muyaMtAo' muzcantyaH-prasArayantyaH tathA 'sayoupa pupphakala samiddhAo' sArvartu - kapuSpaphalasamRddhAH-sakalaRtUtpannapuSpaphalaiH samRddhAH-sampannAH 'surammAo' suramyA:-ati ramaNIyA, 'pAsAiyAo' prAsAdIyAH-darzakAnAM hRdayaprasAdakarAH, 'darisaNijjAo' darzanIyAH, draSTuM yogyA, 'abhirUvAo' abhirUpAH-sarvathA darzakaja namanonayanahAriNyaH 'paDirUvAo' pratirUpAH-asAdhAraNa rUpa yuktAzca santi iti ||suu022|| phala samiddhAo surammAo pAsAIyAo, darisaNi jAo, abhirUvAo paDirUvAo' ye vanarAjiyAM dekhane vAloM ko aisI pratIta hotA hai ki mAno ye vicitra prakAra kI acchI bajAe~ sI hI haiM / ina meM jo vApikAe~ haiM caukora bAvar3ivA hai, gola AkAra vAlo puSkariNiyAM haiM tathA dIrghikAe~ hai ina saba ke Upara sundara sundara jAlagRha sthApita haiM, chidroM sahita gavAkSoM kA nAma jAlagRha hai, ye vanarAjiyAM aisI gandha ghrANi ko-jisase manuSyoM ko tRpti ho jAve aisI sugandhi ko-loDa tI rahato haiM yaha gandha ghrANi una vanarAjiyoM meM se alpa mAtrA ke rUpa meM nikalatI hai kintu piNDita hokara ke nikalatI hai aura nikalakara vaha bahata dUra dUra taka calI jAtI hai isakI jo vAsa hotI hai vaha manohara hotI hai, ina vanarAjiyoM meM sarvaRtuoM ke puSpa evaM phUla lage rahate haiM ataH ye unase sadA samRddha rahatI haiM, ye saba vanarAjiyAM ati ramaNIya haiM, darzakajanoM ke hRdayoM ko prasanna karanevAlI haiM, darzanIya haiM dekhane yogya haiM, dekhane vAloM ke mana aura nayanoM ko haraNa karane vAlI haiM, aura asAdhAraNarUpa se yukta haiM / / 22 // saNijjAo abhiruvAo SaDirUvAo" se vana banAzamAna mevA lAgela ee vicitra prakAranI sArI vajAeja heya'emAM je vApikA e che-cAra khUNA vALI vAve che. goLa AkAravALI puSkariNIo che. temaja dIghikAo che e sarvanI upara sundara sundara jAla gRhe sthAti che. chidrovALA gavAkSo jAgRiha kahevAya che. e vana rAjio manuSyane tRpti thAya tevI sugaMdhine-gaghadhrANine comera prasata karatI rahe che. e dhrANi te vanarAjio mAMthI ala5mAtrAmAM piDita thaIne nIkaLe che ane nIkaLI ne te bahuja dUra sudhI jatI rahe che. emanI je vAsa hoya che te manora hoya che. e vanarAjiomAM sarva RtuonA puSpa temaja phaLo sarvadA rahe che. ethI e temanAthI sadA samRddha rahe che. e sarva vanarAjie ati ramaNIya che. darzakonA hRdayane prasanna karanArI che. dazanIyA che, daza ke nA mana ane nayanAne AkarSAnArI che ane asAdhAraNa rUpathI yukta che. 2rA
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU0 23 kalpavRkSaravarUpanirUpaNam athAtra vRkSAdhikArAtkalpavRkSavakSasvarUpamAha mUlam- tIseNa samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahiM tahiM mattaMgANAbhaM dumagaNA paNNattA. jahA se caMdappabhA jAva occhaNNa paDicchaNNA ciTuMti, evaM jAva aNigaNANAmaM dumagaNA paNNattA ||suu023|| chAya-tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tasmin tasmin mattAGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH yathA te candraprabhA yAvat avacchanna praticchannAstiSThanti, evaM yAvat anagnakA nAma drumagaNAH prajJaptAH // 23 // TIkA-'tIse NaM samAe bharahe' ityAdi / 'tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahiM tarhi' tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tasmin tasmin tasya tasya dezasyAvAntarabhAge 'mattaMgA' mattAGgAH matta-mado harSaH, tatkAraNabhUtaH, peyapadArtha iha matta zabdenocyate, tasya aGgakAH-hetubhUtAH, athavA mattam-Anandajanaka peyavastu tadeva aGgam-avayavo yeSAM te tathA AnandapradapeyapadArthadAyino 'NAmaM dumagaNA nAma drumagaNA:-vRkSasamUhAH 'paNNattA' prajJaptAH te kIdRzAA ! iti jijJAsAyAmAha'jahA se caMdappabhA jAva occhaNNapaDicchaNA ciTThati' yathA te candraprabhA yAvat chamna aba sUtrakAra vRkSAdhikAra ko lekara kalpavRkSoM ke svarUpa kA kathana karate haiM "tIseNaM samAe bharahe vAse" ityAdi / TIkArtha-"tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahiM tahiM mattaMgA NAmaM dumagaNA paNNattA' usa suSama suSamA nAmake Araka meM bhAratakSetra meM jagaha jagaha una sthAnoM meM mattAMga nAmake kalpavRkSa the yahAM matta zabda se harSa kA kAraNa bhUta padArtha liyA gayA hai usa harSa ke kAraNa bhUta padArtha ko dene meM jo hetubhUta hote haiM ve yahAM mattAGga zabda se kahe gaye haiM athavA Ananda janaka jo peyava stu vahI vastu jinakI avayava hai-arthAt Ananda prada peya padArtha ko dene ke svabhAvavAle jo druma gaNa haiM-vRkSa samUha haiM ve mattAGgazabda se kahe gaye haiM / "jahA se caMdappabhA jAva occhaNNa paDiccha have sUtrakAra vRkSAdhikArane laIne kalpavRkSAnA svarUpanuM kathana kare che - "tIseNaM samAe bharahevAse tattha 2 dese tahiM 2 mattagA NAmaM dumagaNA paNNattA' ityAdi suutr-33|| TIkAnte suSama suSamA nAmanA ArakamAM bharatakSetramAM Theka ThekANe te sthAnamAM mattAMga nAmanA kalpavRkSo hatA. ahIM matta zabdathI harSanA kAraNabhUta padArtha grahaNa karavAmAM Avela che. te harSAnA kAraNabhUta padArtha ne ApavAmAM je hetubhUta hoya che. te ahI mattAMga zabdathI kahevAmAM AvyA che. athavA Ananda janaka je piyavastu che te vastu jemanA ava ya che eTale ke AnaMda prada peya padArthane ApanArA je krame che-vRkSa samUhe che te sana thAtathalA che. "jaha se caMpavamA jAva oLapaNa pahicaNNA ciTati" A pAThane spaSTa rUpathI samajavA mATe cAvata para vaDe je pATha saMgRhIta thayela che, pahelAM tana pragaTa 42v| mAM Ave che. te pA4 mA pramANe cha: "jahAse caMDappabhAmaNi silAgavara
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre praticchannAstiSThanti / atra yAvatpaden - 'jahA se candappabhAmaNisilAga varasIdhuvara vAruNi sujAya patapupphaphala coryANijjA sasAra bahudavvajutti saMbhAra kAla saMdhi AsavA mahumeriTThAbhaduddhajAti pasannatallagasatAura khajjUrimuddiyAsArakA visAyaNa supakka khoyarasavara surA vaNNagaMdharasa pharisajuttA balavIriyapariNAmA majjavihI bahuSpagArA taheva te ma gAva dumagaNA aga bahu vivihavIsasApariNayAe majjavihIe uvaveyA phalehiM puNNA vasaMta kusavisa vimuddharukkhamUlA jAva pattehiM ca puSphehiM ca phalehiM ca occhannapaDicchannA cidvati' iti saMgrAhyam / eteSAM chAyA 200 yathA te candraprabhA maNizilikAvarasIdhuvaravAruNI sujAta patra puSpaphalacoya niyasa sAra vahudravya yukti sambhAra sandhi AsavA madhumerakariSTAbhA dugdha jAti prasannA tallakazatAyuH kharjUrI mRdvIkAsAra kApizAyana supakakSodarasavarasurAH varNagandharasasparzayuktAH balavIryapariNAmAH madyavidhayo bahuprakArAH tathaiva te mattaGgA api drumagaNAH vahuvividhavisrasApariNatena madyavidhinA upapetAH phaleSu pUrNAH viSyandante. kuzavi kuzavizuddha vRkSamUlAH yAvat patraizca puSpaizca phalaizca avacchanna praticchannAH tiSThanti / NNA citi" isa pATha ko spaSTarUpa se samajhane ke liye yAvat pada dvArA jo pATha gRhIta huA hai pahile use prakaTa kiyA jAtA hai vaha pATha isa prakAra se hai- "jahA se caMdappabhA maNi silAga vara vAruNi sujaya pattapuppha phalacoyaNijjA sasAra bahudavvajuttisaMbhAra kAla saMdhi AsavA mahumeragariTThAbhaduddhajAti pasanna tallaga satAu svajjuriya muddiyAsArakA visAyaNa supakkakhoyarasa vara surA vaNNagaMdharasapharisajuttA balavoriyapariNAmA, majjavihI bahutpagArA taheva te mattaMgAdidumagaNA aga bahu vivihavIsasA paviNayAe majjavihIe uvaveyA phalehiM puNNA vIsa dati, kusaviku visuddha rukkhamUlA jAya pattehiM ca pupphehiM ca phalehiM ca occhannapaDicchannA ciThThati" candraprabhA, maNizilikA, uttamamadya evaM varavAruNI ye saba mAdaka rasa vizeSa haiM ye saba suparipAkagata puSpoM ke phaloM ke evaM coya isa nAmake gandhadravya vizeSa ke rasa se banAye jAte haiM tathA inameM zarIra ko poSaNa karane vAle dravyoM kA mela rahatA hai, isI prakAra se aneka prakAra ke Asava ( nazA karane vAlA) bhI banAye jAte haiM jo apane apane samaya meM AsavotpAdaka sIdhu varavAruNi sujAya patta pupphaphala coyaNijjA sasAra bahudavvajutti saMbhArakAla saMdhi AsavAmahumeragA riTThAbhaduddhajAtipasanna tallaga satAukhajjuriya muddiyA sArakA visAyaNa supakakhoya rasavara surA vaNNagaMdharasapharisajuttA balavIriya pariNApA majjavihI bahupagArA taheva te mattaMgA vi dumagaNA aNega bahuviviha vIsalA pariNayAya majjabizeSa uvaveyA phalehiM puNNA vIsaMdati, kusavikusavisuddharukkhamUlA jAva pattehiM ca puSphedi ca phalehiM ca occhannapacchinnA citi" yandraprabhA mathi zikSi uttamabhadya tathA varavAzI me sarve mAdaka 2sa vizeSo che. A save suriyAkagat puSpA phaLA temaja ceAya nAmaka gandha dravya vizeSanA rasAmAMthI banAvavAmAM Ave che, tathA emanA mAM zaTarane puSTa karanArA dravyAnu sammizraNa rahe che. A pramANe aneka jAtanA AsavA paNa taiyAra karavAmAM Ave che. je
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ Mmmmn prakAzikA TokA sU. 23 dvi0 vakSaskAra kalpavRkSasvarUpanirUpaNam 201 idaM saGketavAkyamapareSvapi vakSyamANa magaNeSUhanIyam / vyAkhyA caivam-yathA-yena prakAreNa tAH candraprabhA maNizilikA varasIdhu varavAruNosujAta patrapuSpaphalacoyaniryAsa sAra bahudravya yukti saMbhAra kAlasandhijAsavA:-tatra-candrasyeva prabhA-kAntiH yasyAH sA tathA, maNizilikA-maNizilaiva maNizilikA saiva tathA, varasodhu.varaM paramaM sIdhu-madya,vara vAraNo-uttamavAruNI, sujAtapatrapuSpaphalacoyaniryAsasArAH sujAtAnAM suparipAkAgatAnAM pupANAM phalAnAM ca coyasya tadAkhyagandhadravyavizeSasya ca niryAsaH rasaH tena sArAH, tathA bahudravyayukti sambhArAH bahUnAM dravyANAM-rasa vardhakAnAM yA yuktayaH melanAni tAsAM sambhA ra:-samUho yepu te tathA kAlasandhi jAsavAH kAle sva svocitakAle sandhijAsavAH AsavAGgabhUtadravyamelanajanitamadhAni tataH padadvaya padadvaya sammelanena karmadhArayasamAsaH tathA madhumerakariSTAbhAdugdhajAti prasannAtallakazatAyu. kharjuro mRdvokAsAra kApizAyana supakvakSodarasavarasurAH tatra madhu-madyavizeSaH, merakaM madyavizeSaH riSTAmA STiratnavarNA jambUphalakaliketi prasiddhA, dugdhajAtiH AsvAdato dugdhasadRzI prasannA-surAvizeSaH tallakaH surAvizepaH, zatAyuH-zatakRtvaH zodhitA'pi sva svarUpA parityAginI surAH khajUrI mRdvIkAsAraH kharjUradrAkSayoH sAraH kApizAyanaM--madyavizeSaH, supakakSodarasavarasurAH supakaH samyakparipAkaprApto yaH kSodarasaH surotpAdakacUrNamilitenAdirasaH tanniSpannAH varasurA sarveSAM padAnAM karmadhArayaH, eteca madhavidhaya madyaprakArA varNagandharasasparzayuktA viziSTena varNena gandhena dravyoM ke mela se niSpanna hote hai tathA madhu meraka, Adi ye bhI madya jAti ke vizeSa prakAra haiM inameM madhu aura meraka ye mAdaka padArthoM ke saMyoga se banAye jAte haiM riSTAbhA nAma kI zarAba jAmuna ke phalo se taiyAra kI jAtI hai, dugdha jAti kI jo zarAba hotI hai vaha svAda meM dugdha jaise svAdavAlo hoto hai prasannA aura tallaka yaha mo eka prakAra ko vizeSa zarAba hotI hai saubA ra zodhita ho jAne para bhI jo apane svarUpa kA parityAga nahIM karatI hai usa zarAba vizeSa kA nAma zatAyu hai kharjura aura dAMkho ke rasa se jA zarAba banAI jAtI hai usakA nAma kharjurI mRddha kA sArA hai isI prakAra eka zarAba aisI bhI hotI hai jo ikSu ke rasa ko pakAkara ke usase taiyAra kI jAtI hai aura isameM surotpAdaka curNa milAyA jAtA hai / ina saba surAvizeSoM kA varNa yathA samaye AsapAdaka dravyonA sAmmizraNathI niSpanna hoya che. temaja madhumeraka vagere e paNa magha jAtinA vizeSa prakAre che. AmAM madhu ane meraka e mAdaka padArthonA saMye thAya che. rikTAbhA nAmaka zarAba jAMbunA phaLathI taiyAra karavAmAM Ave che. dughajAtinI je zarAba hoya che te svAdamAM dUdha jevI svAdavALI hoya che. prasanna ane taka A paNa eka prakAranI zarAba zeSa che so vakhata rodhita thaI jAya chatAM e je pitAnA 4 rUpa ne yathAvata rAkhe che te zarAba vizeSanuM nAma zatAyu che. khajUra ane drAkSAnA rasathI je zarAba taiyAra karavAmAM Ave che tenuM nAma khajurI mRDhIkAsArA che. A pramANe eka zarAba evI paNa hoya che ke je Izuno rasane pakavI ne tenAthI taiyAra karavAmAM Ave che ane temAM sutpAdaka cUrNa mizrita karavAmAM Ave che. A sarva surA vizeSonA varNa gaja rasa
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 jambUdvIpaprajJaptisUtre rasena sparzena ca yuktA sampannA tathA balavIryapariNAmA balaM zArIrika zaktiH vIrya parAkramaH ityubhe pariNamayantIti tathA balavIryakArakA ityarthaH tathA bahuprakArA anekavidhAzca santi tathaiva tenaiva prakAreNa te-pUrvoktA mattAGgA api drumagaNA anekabahuvividhavisrasApariNatena aneka vyaktibhedAt sacAsau bahu vividha-bahu pracuraM yathA syAttathA vividha jAtibhedAnnA nAvidha visrasArapariNataH-visrasayA-svabhAvena pariNataH jAtaH na puna kenApi kRtazcetti aneka bahuvividhavisrasApariNatastena tathAprakAreNa madyavidhinA mAdyanti-hRSyanti aneneti madham-AnandapradapeyapadArthaH 'madIharSe' iti dhAtoH, gadamadacara (pA0 3 / 1 / 100) iti yatpratyayaH, tasya vidhiH prakAra stena Anandapradapeya prakAreNetyarthaH upapetA yuktA te ca tAlAdi takha iva nAGkarAdiSu peyaprakAra yuktAH kintu phaleSu, ityeva darzayitumAha-'pha lehi' iti / mUle tRtIyA saptamyarthe prAkRtatvAt, tena phaleSu- phalAvacchedena pUrNA tairAnandapradapeyapadArthabhRtA santo niSpandante srotorUpatayA vahanti nirjharavat / ayaM bhAvaHteSAM dramagaNAnAM paripakkaH sphuTitaphalebhyaH AnandapradapeyarasA nijharantIti / te dumagaNApunaH kIdRzA ? ityAha kuzavikuzavizuddhavRkSamUlA darbhavalvajAdi rahitAdhobhAgA yAvat yAvatpadena mUlavantaH, kandavantaH skandhavantaH ityAdaya pazcamasUtroktA saMgrAhyA, artho'pi tata eva bodhyaH / tathA patraizca puSpaizca phalaizca avacchanna praticchannAH sarvathA''cchAditAH tiSThantIti / ete drumagaNAstu yugalijanebhya peyapadArtha vitarantItibodhyam / atredaM bogandha, rasa aura sparza viziSTa prakAra kA ho jAtA hai aura ye sevita kiye jAne para zarIra meM bala evaM vIrya ke utpAdaka hote haiM aura ye aneka prakAra ke hote haiM / to jisa prakAra ye loga prasiddha candraprabhA Adi surAye hotI hai usI prakAra se mattAGga jAti ke drumagaNa bho svataH svabhAva se aneka prakAra ke amAdaka padArthoM ke rUpa meM pariNata ho jAte haiM inakA yaha aisA pariNamana tAlAdi vRkSoM meM jaisA unake anurAdikoM meM hotA huA dekhA jAtA hai vaisA inameM nahIM dekhA jAtA hai kintu jaba inake phala pakaz2Ate haiM aura ve phuTate haiM taba unameM se nirjhara kI taraha rasa jhara ne lagatA hai aura use pIkara vahAM ke loga Ananda kI mastI meM jhumane lagate haiM ina vRkSoM ke adhobhAga kuza aura vilvAdi tRNoM se rahita hote haiM jo manuSya inake pAsa jAkara jisa maadkpdaarthane sparza viziSTa prakAranA hoya che. ane emanA sevanathI zarIramAM baLa ane vIryanuM utpAdana thAya che. e ghaNI prakAranI hoya che, jema loka prasiddha candraprabhA vagere surAe hoya che. temaja mattAMga jAtinA kumagaNu paNa svataH svabhAvathI aneka prakAranA amAdaka padArthonA rUpamAM pariNuta thaI jAya che. emanuM A evuM pariNamana aMkurAdikanA rUpamAM tAlAdi vRkSamAM joI zakAya che tevuM nathI. paraMtu jayAre emanA phUle paripakava thaI jAya che ane te kuTe che tyAre temanAmAMthI nijharanI jema 25 niruta thavA lAge che. ane te rasanuM pAna karIne tyAMnA leke AnaMdanI mastImAM taraboLa thaI jAya che. A vRkSonA adha bhAgo kuza ane bilvAdi tRNethI vihIna hoya che. je mANasa A vRkSonI pAse jaIne je mAdaka
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU0 23 kalpavRkSasvarUpanirUpaNam 203 dhyam madyapAnaM hi nizcayato durgatijanakaM suSamasuSamAkAlavartino yugalinastu nizcayata sugatigAminaH / ato mattAGgakA vRkSA amAdakAn amRtamayAn AnaMdapradarasavizeSAneva niSpandayanti na tu surAvizeSAn / sAdRzyaM tu varNasAmyeneti / ete drumagaNAstu yugalijanebhyaH peyapadArtha vitarantIti bodhyam / evaM' evam anena prakAreNa mattAGga drumaga. Navat 'jAva aNigaNA NAmaM dumagaNA paNNattA' yAvat anagnakA nAma drumagaNAH prajJaptAH iti / atra yAvatpadena ye dumagaNAH saMgRhyante tadvarNanaprakAra evaM bodhyaH / tathAhi 'tIseNaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahi tarhi bahave bhiMgaMgA NAma dumagaNA paNNattA samaNAuso jahA se vAraga ghaDaga kalasa karaga kakkaripAyaMcaNiudaMkavaddhaNisu paiTThagaviTTharakI cAhanA karatA hai ve vRkSa usI rUpa meM svataH svabhAva se pariNata ho jAte haiM aura yAcakajanoM kI usa cAhanA ko zAnta kara dete haiM. isa viSaya meM vizeSa khulAzA rUpa se pAThagata padoM ko vyAkhyA pUrvaka kathana hamane jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotikA TIkA meM kiyA hai. tAtparya isa kathana kA kevala itanA hI hai ki yugalikajanoM ko ye drumagaNa jaisA peya padArtha ve cAhate haiM vaisA hI peya padArtha pradAna karate rahate haiM vaisA dekhA jAya to madyapAna durgatikA janaka hotA hai aura suSamasuSamA kAlavartI yugalika jana niyama se sugatigAmI hote hai. ataH ye mattAGgaka vRkSa amAdaka amRtamaya aise Anandaprada rasavizeSoM ko hI bahAte rahate hai surAvizeSoM ko nahIM, parantu yahAM jo surAvizeSoM ke sAtha inheM upamita kiyA gayA hai vaha inake varNa ko lekara kiyA gayA hai| isI prakAra se vahAM jo 10 ve antima kalpavRkSa anagnaka nAma ke hote haiM ve bhI una yugalikoM ko aneka prakAra ke vastroM ko dekara unakI cAhanA ko pUrti karate rahate hai, yahAM jo yAvatpada AyA hai usase zeSa kalpavRkSoM kA grahaNa huAhai-inameM dvitIya nambara kA kalpavRkSa bhRtAGga nAmakA hai ye kalpavRkSa bhI vahAM aneka hI hote hai inake sambandha padArthanI IcchA kare che te vRkSa te svarUpamAMja svataH svabhAvathI pariNata thaI jAya che, ane vAcakonI IcchA ne pUrNa kare che. A saMbaMdhamAM vizeSa rUpaSTatAthI pAThata padonuM vyA khyA pUrvaka kathana jIvAbhigama sUtranI TIkAmAM karavAmAM Avela che. A kathananuM tAtparya ATaluM ja che ke e krame yugalika janenI IcchA mujaba je padArtha teo IcchatA hoya te Ape che. je buddhi pUrvaka vicAra karavAmAM Ave to Ama jaNAze ke madyapAna durgati janaka che. ane suSama suSamakALanA yugaliko niyamataH sugatigAmI hoya che. tethI A mattAMgaka vRkSo paNa surA vizeSanA sthAne amAdaka amRtamaya evA AnaMda prada 2sa rasavi zeSane ja pravAhita kare che. ahIM je surA vizeSonI sAthe emane upamita karyA che te phata emanA varNananA uddezyathI ja. A pramANe tyAM je 10 mAM aMtima anarAka nAme kalpavRkSo hoya che. te paNa te yugalikene aneka jAtanA vone apI ne temanI IcchA pUrNa karatA he che. ahIM je yAvat para Avela che tenAthI zeSa ka95vRkSonuM grahaNa karavA mAM AvyuM che. AmAM bIjA naMbare je ka95vRkSa che te bhUtAMga nAmaka ka9pavRkSa ka re 2 kalpavRkSa che te bhUtAMga nAmaka kalpavRkSa kahevAya che. se 465vRkSo 55 tyAMYNa prabhAmA DAya che. amana samayamAM se thana cha-'tIseNaM
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 jambUdvIpaprakSaptisUtre pArIcasaka bhiMgAra karoDi saDagapattI thAlaNallagacavaliyaM avamada dagavAraga vicittava dRgasutticArupINayA kaMcaNa maNirayaNa bhatticittA bhAyaNavihoya bahuppagArA taheva tebhiMgagA vi dumagaNA aNegabahuviha vIsasA pariNayAe bhAyaNavihIe uvaveA phalehiM puNNAviva visaTTati / / ___etacchAyA-tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra tasmin tasmin bahavo bhRtAGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman yathA te vArakaghaTakakalazakaraka karkarI pAdAzcanyudaGka vArthAnI supratiSThaka viSTarapArIcapaka bhraGgArakaroTisaraka pAtrI sthAla nallaka capa litAvamadadakavAraka vicitra vRttaka maNi vRttaka zukticArupInakAkAzcana maNiratnabhakticitrAH bhAjanavidhayazca bahuprakArA tathaiva te bhRtAGgA api drumagaNA anekabahuvidhavisrasApariNatena bhAjanavidhinA upapetAH phalaH pUrNA iva vikasanti 2 etadvayAkhyA-'tIseNaM' ityAdi / he zramaNAyuSman tasyAM khalu samAyAM bharate varSetatra tatra deze tasmin tasmin tasya tasya dezasyAvAntarabhAge vayo bhratAGgAH bhrataM-bharaNaM pUraNam tasmin aGgAni kAraNAni bhratAGgAni bhAjanAni bharaNakriyAhi bharaNIyaM bhAjanaM vinA nopapadyate iti bhAjanasampAdakatvAd vRkSA api bhratAGgAH-bhAjanasaMpAdakA nAma drumagaNAH prajJaptAH tAn drumagaNAn varNayituM dRSTAntamupanyasyati yathA te prasiddhA vAraka ghaTaka kalaza karaka karkarI SAdAJcandudaGkavArdhAnI supratiSThaka viSTarapArIcaSakabhraGgAra karoTi saraka pAtrI sthAla nallaka capalitAvamadadakavAraka vicitra vRttaka maNi vRttaka zukti cAru pInaka kAzcanamaNiratnabhakticitrA tatra vAraka mAGgalikaghaTaH ghaTakaH hrasvo ghaTo ghaTakaH-ladhu meM aisA kathana hai-"tIseNaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM tahiM bahave bhiMgaMgA NAma dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se vAraga-ghaDaga-kalasa-karaga kakari pAyaMcaNi udaka vaddhaNi supaiduga viThTharapArI casaka bhiMgArakaroDisaDaka patto thAlagallaka cavaliya avama dayaga vAraga vicitta vaTTagasutti cAra pINayA kaMcaNa maNirayaNa bhatticittA bhAyaNa vihIya bahuppagArA taheva te bhiMgaMgA vi dumagaNA bhaNega bahuviha vosasA pariNayAe bhAyaNavihIe uvaveyA phalehiM puNNAviva visati, isa kathana kA tAtparya aisA hai ki usa prathama Araka meM bharata kSetra meM jagaha 2 sthAnoM sthAnoM para aneka bhRtAGga nAma ke kalpavRkSa hote hai, ye kalpavRkSa unheM yugalikoM ko aneka prakAra ke samApa bharahe vAse tattha 2 dese tahiM tahi bahave bhiMgaMgA NAmaM dumagaNA paNNatA samaNAuso jahA se vAraga ghaDagA-kalasa- karagakakkaripAyaMcaNi udaMkavaddhaNisupaiTThagavidvara pArI casaka bhiMgAra karoDisaDagapattI thAla Nallaka cavaliyaM avamadadagavAraga vicitta vaTA sutticAruNINayA kaMcaNamaNirayaNabhatticittA bhAyaNa vihoya bahuppagArA taheva te bhigaMgA vi dumagaNA aNega bahubivIsasA pariNayAe bhAyaNavihIe uvaveA phalehiM puNNAviva visati" mA 4thananu tA5ya 20 prabhArI che te prathama bhA24mAM saratakSetra mAM Theka ThekANe aneka bhUtAMga nAmanA ka95vRkSo hoya che. e ka95vRkSo te yugalikane aneka prakAranA bhAjanene pradAna karatA rahe che. A sUtrapAThagata padonI vyAkhyA jIvAbhigama sUtra
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam 2.5 ghaTaH kalazaH mahAghaTaH, kAkaH karkarI pAtra vizeSaH, pAdAcanI pAda prakSAlanArthA kAJcanamayI pAtro, udaGkaH jalotkSepaNapAtravizeSaH, vArdhAnI jaladhAnI jalakuNDikA supratiSThakaH- puSpapAtravizeSaH pArI, ghRtapAtram caSakaH pAnapAtram , bhraGgArakanakAlukA 'jhArI' iti bhASAyAM prasiddhA sarakaH pAtravizeSaH pAtrI bhAjane vizeSaH, sthAlam prasiddham, nalla kaH pAtravizeSaH capalitA avamadazca pAtravizeSau dakavArakaH- jalaghaTaH, tathA vicitrANivividhacitrayuktAni vRttakAni golAkArANi bhojanakAlopayogIni ghRtAdi pAtrANi, tathA maNi vRttakAni-maNipradhAnAni vRttakAni-pUrvoktAni pAtrANi, zuktiH-candanAdyAdhArabhUtA 'pAtrI' cArupInakA-pAtravizeSaH, ete pAtrakArAH kIdRzAH ? ityAha-kAzcanamaNi ratna bhakticitrAH kAJcanamaNiratnAnAM yA bhaktayaH- racanAstAbhiH citrAH adbhutAH bhAjana vidhayaH-pAtrabhedAH, bahuprakArAH-ekaikasmin bhAjanavidhAvavAntarAnekabhedasattvAdvahuvidhAH bhavanti tathaiva tadvadeva te pUrvoktAH bhRtAGgA api drumagaNAH aneka bahuvidhavisrasApariNa tena bhAjanavidhinA upapetAH phalaiH pUrNA iva vikasanti- zobhante iti ete ca drumagaNAH yugalibhyo yathecchaM pAtrANi vitarantIti bodhyam // 2 // atha tRtIyakalpavRkSasvarUpamAha 'tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahi tahiM bahave tuDiaMgA NAma dumagaNA paNNattA samaNAuso! jahA se aliMgamuiMgapaNava paDaha daddariya karaDi DiDima bhaMbhAhoraMbhakaNiye kharamuhimugaMda saMkhiya piralIvaccaka parivAiNi vaMsaveNu sudhosa vivaMcimahatI kacchabhirigisigiAtalatAlakaMsatAlasusaMpauttA AtojjavihI niuNagaMdhavyasamayakusalehi phaMdiyA tihANakaraNasuddhA taheva te tuDiaMgA vi dumagaNA aNega bahu vivihavIsasApariNayAe tatavitataghaNajhusirAe AtojjavihIe uvaveyA phalehi puNNAviva visaTTati, kusavikusa jAva ciTThati / 3 / bhAjanoM ko pradAna karate rahate haiM / isa sUtrapAThagata padoM kI vyAkhyA jIvAbhigama sUtra meM kI jA cukI hai. ataH vahIM se ise dekhalenA cAhiye / tRtIyakalpa vRkSakA svarUpa kakathana "tIseNa samAe bharahe vAse tattha2 dese tahiM bahave tuDimagA NAma dumagaNA paNNattA, samaNAuso ! jahA se AliMgamuiMga paNava paDaha daddariyakaraDi DiDima bhaMbhA horaMbha kaNiya svaramuhi muguMda saMviya piralI vaccaka parivAdinI vasaveNu sughosa vivaci mahatikacchabhi rigi sigiA-tala tAlakaMsa susaMpauttA AtojjavihI niuNa gaMdhavva samaya kusalehiM phaMdiyA tidvANa karaNasuddhA taheva mAM karavAmAM AvI che, ethI jijJAsujano tyAMthI ja vAMcI le, tRtIya Tha95vRkSanA savarUpanuM kathana-- 'toseNaM samAe bharate vAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave tuDiaMgA NAma dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se AliMga muiMga paNava paDaha, daddariyakaraDi DiDima bhaMbhAho. raMbha kaNiya kharamuhimurAMda saMkhiya piralI :vaccaka parivAdinI baMsaveNu sughosa vivaMci -
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre etacchAyA-tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra tasmin tasmin bahavaH truTitAGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman ! he zramaNAyuSman tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra vahavaH truTitAGgAH-vAdyadAyakA nAma drumagaNAH majJaptAH / tatra dRSTAntamAha-yathA te AliGga mRdaGga paNava paTaha dardarikA karaTI DiNDima bhambhAhorambhA kaNitA kharamukhI mukunda zaGkhikA piralokaccaka parivAdinIvaMzaveNu sudhopAvipazcI mahato kacchapI rigisigikA tala-tAla kAMsyatAla susamprayuktAH AtodyavidhayaHnipuNagAndharvasamayakuzalaiH spanditA tristhAnakaraNazuddhAH, tathaiva te truTitAGgA api drumagaNAH aneka bahuvidhavisrasApariNatena tatavitataghanazuSireNa AtodyavidhinA upapetA phalaizca pUrNA iva vikasanti, kuzavikuzayAvat tiSThanti / 3 / etadvayAkhyA-tIse gaM' ityAdi 'jahA se' ityAdi / yathA yena prakAreNa te vakSyamANAH vAdyavidhaya, te ca kIdRzA ? ityAha-'AliGge' tyAdi-AliGgI-AliGganya hRdidhRtvA vAdakena vAdyamAno murajaH, mRdaGgaH-ladhu mRdaGgaH, paNavaH-bhANDapaTahaH yaddhA-ladhu paTahaH, paTahaH-dakA, dadikA vAdyavizeSaH, karaTI-vAdyavizeSArthaH,DiNDimA-vAdyavizeSaH, kharamukhI-vAdhavizeSaH, mukundaH- vAvizeSa:-prANAtilInaM ye vAdyamAnaH, zaTikA-laghuzaGkarUpA tasyAH zabdaH kizcittIkSNo bhavati, na tu zaGkhavadgambhIra piralIvaccakau-tRNavAdyavizeSau, parivAdinI-saptatantrIkA vINA sitAra iti bhASA prasiddhA, vaMzaH vaMzavAdham, ve. NuH-vaMzavAdyavizeSaH mudhoSA-vINAvizeSaH, vipazcI-tritantrIkA vINA, mahatI-zatatantrI kA vINA, kacchapI-vINAvizeSaH rigisigikA-ghajmANavAdyavizeSaH, talaM- hasta puTaM, tAlo vAdyavizeSaH, kAMsyatAla:-kAMsyanirmito vAdhavizeSaH ityetaiH susaMprayuktA-su-muSThaatizayena sam-samyak saGgItazAstroktarItyA prayuktAH-sambaddhA, yadyapi hastapuTarUpaM talaM te tuDiaMgA vi dumagaNA aNegabahuviviha vosasA pariNayAe tata vitata ghaNa jhusirAe AtojjavihIe uvaveyA phalehiM puNNA vi visati kusavikusa jAva cidrUti " isa tRtIya kalpavRkSa kA yaha kArya hai ki vaha una yugalika janoM ke liye aneka prakArake yatheccha bAjoM ko detA rahatA hai / ye kalpavRkSa vahAM aneka haiM inakA svAbhAvika pariNamana hI bAjoM ke rUpa meM ho jAtA hai ataH jinheM jina 2 bAjoM kI cAhanA hotI hai ve una 2vAjoM ko vahAM se prApta kara liyA karate haiM / isa sUtrapAThagata padoM ko vyAkhyA maine jIvobhigamasUtra meM bhoga bhUmi ke varNana mahati kacchabhi rigisigiA-tala tAlakaMsa tAla susaMpauttA AtojjavihI niuNagaMdhavva samayakusalehiM phaMdiyA tiTTANakaraNasuddhA taheva te tuDiaMgA vi duHpagaNA aNega bahu viviha vIsasApariNayAe tata vitata dhaNa jhusirAe AtojjavihIe uvaveyA phalehi puNNA viva visaTTati kusavikusa jAva ciTThati" tRtIya 465vRkSa yA pramANa cha te
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam na vAdyavizeSastathApi talotpannazabda sadRzazabdavadvAdyaM lakSaNayA'vagamayati, etAdRzAH AtodhavidhayaH- vAdyaprakArAH nipuNagAndharva samayakuzalaiH - nipuNaM - paTu yathA syAttathA gAndharvasamaye saMgItazAstre ye kuzalA - caturAstaiH spanditAH vAditAH punaH kIdRzAH ? ityAhatristhAna karaNazuddhAH triSu - AdimadhyAntyeSu sthAneSu kAraNena - kriyayA yathAvadvAdanarUpakriyA zuddhAH nirdoSAH asthAna vyApAradoSarahitAH, ityarthaH tathaiva - tadvat te pUrvoktA truTitAGgA api drumagaNA: aneka bahu vividha-visrasApariNatena aneko vyaktibhedAt sa cAsau bahu- pracuraM yathAsyAttathA vividho-jAti bhedAnnAnAvidhaH sa cAsau visrasApariNatavisrasayA - svabhAvena pariNatazca tena tathAprakAreNa tat vitataghanazuSireNa tatra tataM - vINAdikaM vAdyam vitataM paTahAdikaM ghanaM - kAMsyatAlAdikaM, zuSiraM vaMzAdikaM caiSAM samAhAraH tatavitatadhanazuSiraM tena tathA bhUtena Atodya vidhinA vAdyaprakAreNa upapetA - yuktAH phalaiH pUrNA iva vikasanti zobhante / punaste kIdRzAH ityAha- kuzavikuzayAvattiSThanti iti / yAvatpadasaMgrAhyANi padAni arthazvAsyaiva paJcamasUtrato bodhyaH / atha caturtha kalpavRkSasvarUpamAha 'tI se NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tarhi tarhi bahave dIvasihA NAmaM dugaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se saMjJAvirAgasamae navanihivaiNo dIviyA cakkavAlaviMde pabhUyavaTTipalittaNehe ghaNiujjalie timiramadae kaNaganigarakusumiyapAliyAtaga baNagA se kaMcaNamaNirayaNa vimalamahariha tavaNijjujjala vicittadaMDAhiM dIvimAhiM prakaraNa meM kI hai. ataH vahIM se ise dekhalenA cAhie, grantha kA kalevare baDha jAne ke bhaya se yahAM use nahIM likhA hai. isa tRtIya kalpavRkSa kA nAma truTitAGga hai- truTita nAma bAje kA hai bAje aneka prakAra ke hote haiM / yahI bAta isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai / 207 yugalikajanAne aneka prakAranA yatheccha vAditrA ApatA rahe che. evA kalpavRkSo tyAM aneka che. vAditrAnA rUpanA emanu' svAbhAvika rUpamAM pariNamana thaI jAya che. jemane je je prakAranA vAditrAnI AvazyakatA jaNAya che. te te prakAranA vAditro tee tyAMthI meLavIle che. A sutramAM AvelA padonI vyAkhyA jIAbhigama sUtranA bhAgamUmi prakaraNamAM karavAmAM AvI che. ethI vAcake tyAMthI vAMcI le. grantha vistAra bhayathI atre vyAkhyA karavAmAM AvI nathI A tRtIya kalpavRkSanuM nAma truTitAMga che. truTita nAma vAditranu che. vAditra aneka prakAranA hAya che, e ja vAta A sUtra pATha vaDe praphaTakaravAmAM AvI che.
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 jambUdvopaprakSaptisUtre sahasA pajjAliussappiya niddhateya dippaMta vimalagahagaNasamappahAhi vitimirakarasUrapasariujjoyacilliyAhiM jAlujjalappahasiyAbhirAmAhiM sobhamANA taheva te dIbasihAvi dumagaNA aNegabahuvivihavIsasApariNayAe ujjoyavihIe uvaveyA phalehi puNNA iva visarTIti kusavikusa jAva ciTuMti, iti / 4 / ___etacchAyA-tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavo dIpazikhA nAma dumagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman !, yethA tat sandhyArAgasamaye navanidhipateH dIpikAcakravAlavRndaM prabhUtavartiparyAptasnehaM ghanojjvalitaM timiramaIkaM kanakanikarakusumitapArijAtakavanaprakAzaM kAJcanamaNiratnavimalamahAItapanIyojjvalavicitradaNDAbhiH dIpikAbhiH sahasA prajvAlitotsarpitasnigdhatejodIpyamAna vimalagrahaNasamaprabhAbhiH vitimirakaramaraprasRtodyotadIpyamAnAbhiH jvAlojjvalaprahasitAbhirAmAbhiH zobhamAnaM tathaiva te dIpazikhA api drumagaNAH aneka bahuvividhavisrasApariNatena uddyotavidhinA upapetAH phalaizca vikasanti, kuzavikuza yAvat tiSThanti iti / 4 / etadvyAkhyA--he zramaNAyuSman ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavo dIpazikhAH dIpazikhA iva dIpazikhAH, tatkAryasampAditvAt, anyathA vyAghAtakAlatvena tatra vaDherabhAvAdIpazikhAnAmapyasambhavAt, nAma prasiddhAH drumagaNAH prajJaptAH / tAn varNayituM dRSTAntamupanyasyati yathA-yena prakAreNa tat-prasiddha sandhyA caturtha kalpavRkSakA svarUpa"toseNaM samAe bharahevAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave dIvasihA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA de saMjhAvirAgasamae navanihivaiNo doviyAcakavAlaviMde pabhUya vaTTipalittaNehe dhaNi ulie timiramadae kaNagaNigara kusumiya pariyAtagavaNappagAse kaMcaNamaNirayaNavimalamahariha tavaNijjujjala vicitta daMDAhiM dIviyAhiM sahasA pajjAliyo sappiya niddhateyadippaMta vimalagahagaNaityAdi. / caturtha kalpavRkSa kA nAma dvIpazikha hai ye dvIpazikha nAmake kalpavRkSa vahAM usa samaya jagaha 2 aneka sthalo para suzobhita hote haiM / ye aneka bahubidha visnasA pariNata udyotavidhi se caturtha kalpavRkSanuM svarUpa - 'tIseNa samApa bharahe vAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave dovasihA NAmaM dumagaNA paNNatA samaNAuso / jahA se saMjhAvirAgasamae navanihivaiNo dIbiyA cakkavAla vide pabhU vahipalittaNehe ghaNi ujjalie timiramadae kaNargANagara kusumiya pAriyAtagavaNappagAse kaMcaNamaNirayaNa vimalamahariya tavaNijujjvala vivitta daMDAhi dIviyAhi sahasA pajjAliyo sappiya niddhateyadippaMta vimala ghgnn-ityaadi| caturtha ka95vRkSanuM nAma dvIpazikha che. dvIpUzikha nAmanA kalpavRkSo tyAM Theka ThekANe hoya che. e sarva vRkSo tyAM aneka e bahuvidha visasA pariNata udyotavidhithI yukta heye
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpanirUpaNam virAgasamaye sandhyaiva virAgaH vigato rAgaH sUryasyAruNimA yatra sa virAgaH sa cAsau samayaH sandhyAvirAgasamayastasmin tathA sUryarAgarahitaM saMdhyAsamaye aMdhakArArambhakAle navanidhipateH navanava saMkhyakAzca te nidhayaH naisape 1, pANDuka 2, piGgalaka 3, sarvaratna 4, mahApadma 5, kAla 6, mahAkAla 7, mANavaka 8, zaGkhAH teSAM patiH-svAmInavanidhipatiH-cakravati tasya navanidhipate: dIpikAcakravAlavandaM- dIpikA:-laghu dIpAH, tAsAM cakravAlaM-golAkAraH dIpikA cakravAlaM tadeva vRndaM, tat kIdRzam ? ityAha prabhUtavarti paryAptasneha-prabhUtAH-pracurAH sthUlA vartikAH dazA yasya tat prabhUtavati tacca tat paryAptasnehaM- paryApta:-paripUrNAH snehaH tailAdi-lakSaNo yasya tat tathA. tathA ghanojjvalitaM dhanam-atyathai-nirantaram ujjvalitaM-prakAzitam, ataeva timiramaIkamandhakAranAzakam, punastat kIdRzam ityAha-kanakanikarakusumitapArijAtakavanaprakAza tatra kanakanikaraH-svarNapujaH kusumitapArijAtakavanaM kusumitaM-puSpitaM yat pArijAtakavanaM kalpavRkSavizeSavanaM ceti kusumitapArijAtakavanam anayoH samAhAradvandve kanakanikarakusumitapArijAtakavanaM tadvatprakAzo yasya tat tathA, tathA-kAzcanamaNi ratna vimala mahArhatapanIyojjvalavicitradaNDAbhiH-tatra kAJcanaM-svarNa maNiH vaiDUryAdiH, ratna bajrAdi ceti kAzcamaNiratnAni tanmayAH vimalAH svAbhAvikAgantukamalarahitAH mahArhA:-bahumUlyA tapanIyojjvalAH tapanIyena-uttamajAtIyasvarNena ujjvalA:-bhAsvarAH, vicitrA:-vicitravarNAH daNDA:-dIpikAdhArayaSTayo yAsAM tAbhiH, tathA sahasA prajyAlitotsarpita snigdhatejodIpyamAnavimalagrahagaNasamaprabhAbhiH sahasA:-ekakAlena prajyAlitA:-pradIpitAH utsarpitA:-ekakAlena vattyutsarpaNata udhvIkRtAH, snigdhatejasaH snigdhaM-nayanasukhadaM tejo yAsAM tAH netrApratIghAtakatejoyuktA ityarthaH, dIpyamAnavimalagrahagaNasamaprabhAHdIpyamAna:-nizi sphuran vimala:-dhUlyAdyabhAvena svaccho yo grahagaNa-grahasamUhaH tena samA-samAnA prabhA-dIptiryAsAM tAH eteSAM padAnAM karmadhAraye sahasA prajvAlitotsapitasnigdha tejodopyamAnavimalagrahagaNasamaprabhAstAbhiH, tathA-vitimirakaramaraprasRtoda ghotadIpyamAnAbhiH-vitimirakaraH-vigataM timiramandhakAraM yasmin sati sa vitimiraH tAdRzaH kara:-kiraNo yasya sa vitimirakaraH, athavA vitimiram-andhakArAbhAvaH tasyakaraH kArako vitimirakaraH sa cAsau suraH sUryazcati vitimirakarasUraH tasya yaH prasRtaHdizi dizi vyAptaH udyotaH-prabhAsamUhaH tadvat dIpyamAnAH prakAzamAnAstAbhiH, tathA jvAlojjvala prahasitAbhirAmAbhiH jvAlAH zikhAeva ujjvalaprahasitaM svacchahAsaH, tenAbhirAmAH manoharAstAbhiH, etAdRzIbhirdIpikAbhiH zobhamAnaM bhavati, tathaiva te dIpayukta hote haiM ataH dvopo ko jo kArya hotA hai usake ye sampAdaka hote haiM. nau nidhiyoM ke ye nAma haiM- naisarpa 1, pANDaka 2, piMgalaka 3, sarvaratna 4, mahApadma 5, kAla 6, mahAkAla 7, che. ethI dvIpanuM je kArya hoya che temanA e sampAdako hoya che. nava nidhieAnA nAma A pramANe che. naisarSa 1 pAMDaka 2 piMgala 3 sarvarana 4 mahApadma 5 kAla 6 mahAkAla 27
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 vivoxxnx jambUdvIpaprajJaptisUtre zikhA api drumagaNA anekabahuvividhavisrasApariNatena aneko vyaktibhedAt, sa cAsau bahuvividhaH bahu-pracuraM yathA syAttathA vividhaH jAtibhedAnnAnAvidhaH sa cAsau visrasA pariNatAH svabhAvapariNatazca tena tathAbhUtena udyotavidhinA dIpaprakAreNa upapetA yuktA phalaiH pUrNA iva vikasanti zobhante, tathA kuzavikuza yAvat tiSThantIti prAgvat iti // 4 // atha pazcamakalpavRkSasvarUpamAha 'tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tahiM tahiM bahave joisiyA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se airuggayasarayasUramaNDalapaDaMtaukkAsahassadipaMta vijjujjalahuyavahaNiddhRmajaliyaNiddhaMtadhoya tattatavaNijjakiMyAsoyajAsuyaNakusumabimauliyapuMjamaNirayaNa kiraNajaccahiMgulayaNigararUvAiregarUvA taheva te joisiyA vi dumagaNA aNegabahuviviha vIsasApariNayAe ujjoyavihIe uvaveyA muhalesA maMdalesA maMdAyavalesA kUDa iva ThANaTTiyA annona samogADhAhiM lesAhiM sAe pahAe te paese sa vvao samaMtA ohAseMti ujjoyaMti pabhAsaMti, kusavikusa jAva ciTaMti, iti / 5 / etacchAyA --tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavo jyotiSikA nAma drumagaNA prajJaptA zramaNA''yuSman ! yathA te acirodgatazaratsUryamaNDalapatadulkAsahasradIpyamAnavidhudujjvala nidhUmajvalitahutavaha nirmAta dhautataptatapanIya kiMzukAzoka japAkusumavimukulitapujamaNiratnakiraNajAtyahiGgulakanikararUpAtirekarUpAH tathaiba te jyotiSikA api dumagaNA anekabahuvividhavisrasApariNatena udyotavidhinA upapetA sukhalezyA mandalezyA mandA''tayalezyA kUTAnIva sthAnasthitA anyo'nyasamavagADhAbhiH lezyAbhiH svayA prabhayA tAna pradezAn sarvataH samantAt avabhAsayanti udyotayanti prabhAsayanti kuzavikuza yAvat tiSThanti, iti / 5 / etavyAkhyA-'tIse gaM' ityAdi, tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra-tasya tasya dezasyAvAntarabhAge jyotiSikA jyotiH prabhA, tadastyasyeti jyotiSaH sa eva jyotiSikaH sUryaH, tadvatprakAzakatvena vRkSA api jyotiSikAH etanmAnaH nAma pramANavaka 8, aura zaGkha / isa sUtrapAThagata padoM kI vyAkhyA bhI jIvAbhigama sUtra ke anuvAda karate samaya likhI jA cukI hai ataH vahIM se dekha lenA cAhiye / pAMcaveM kalpavRkSa kA svarUpa ---- "tIseNaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave joisiyA NAmaM dumagaNA paNNattA ityAdi-pAMcave kalpavRkSa kA nAma jotiSika hai. ye kalpavRkSa usakAla meM vahAM aneka hote haiN7 mANuvaka 8 ane zaMkha A sUtrapAThamAM AvelA padonI vyAkhyA jIvAbhigamasUtra nA bhASAtara mAM karavAmAM AvI che. ethI jijJAsuoe tyAMthI vAMcI levu pAMcamAM ka9pavRkSanuM svarUpa 'tIseNa samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahi 2 bahave joisiyA NAma damagaNA paNNattA" ityAdi pAMyamA 65vRkSanu nAmanAtApa cha. 4.5vRkSa ta samaya tyA dhayAM
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ .211 prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpanirUpaNam siddha drumagaNAH prajJaptAH / samprati sadRSTAntaM tadvarNanamAha 'jahA se' ityAdi / yathA yena pra kAreNa te prasiddhAH aciroGgatazaratsUryamaNDalapatadulkAsahasradIpyamAnavidhudujjvalita nirdhamajjvalita hutavahanirmAtadhautataptatapanIyakiMzukAzokajapAkusumavimukulitapuJjamaNiratnekiraNa jAtyahiGagulakanikararUpAtirekarUpAH tatra acirodgatazaratsUryamaNDalam-acirodgataM sadya eva uditaM yat zaratsUryamaNDalaM zaradRtu sambandhisUryabimbam, tathA-patadulkAsahasram-patantInAm-AkAzAdadha AgacchantInAm ulkAnAM sahasram, tathA dIpyamAnavidhut-prakAzamAnavidyut, tathA-ujjvAlanirdhU majvalitahutavahaH-ujjvAla:-udgatA jvAlA yasya saH dedIpyamAnaH etAdRzo nirdhamodhRmarahito jvalitaH-dIptisampanno yo hutavahaH-agniH sa tathA, mUle 'hutavaha' zabdasya 'nidhUma' zabdAtpUrvaprayogaH prAkRtatvAta, pUrvoktapadacatuSTayasya dvandve-'acirodgatazaratsUramaNDalapatadulkAsahasra-dIpyamAnavidhu-dujjvAla nidhamajvalitahutavahA iti / ete kIdRzA iti darzayitumAha-'nidhrmAta' ityAdi / tatra nirmAtaM nitarAm agnisaMyogena ghmAtaM-zodhitamalam ata eva dhautaM- zuddhaM tapte-tApaprAptaM ca yat tapanIyam uttamajAtIya suvarNa tat nirmAtadhautataptatapanIyamiti, tathA kiMzukAzokajapAkusumAnAM kiMzukaH-palAzaH, azokaH prasiddhaH, japA prasiddhA, AsAM yAni vimukulitAni-vikasitAni kusumAni-puSpANi teSAM ye puJjAH- samUhAste kiMzukAzokajapAkusumavimukulitapuJjA iti / 'vimukulita' zabdasya paranipAta ArSatvAt / tathA-maNInAM ratnAnAM ca kiraNAH iti maNiratnakiraNA iti tA-jAtyahiGgulakAnAM-uttamajAtIyahiGgulakAnAM yo nikaraH-samUhaH sa jAtyahiGgulakanikara iti / eteSAM dvandve-nirmAtadhautataptatapanIyakiMzukAzoka japAkusumavimukulitapujamaNiratnakiraNajAtyahiGgulakanikarAH eteSAM yadrUpaM tato'pi atireka-sAtizayaM rUpaM yeSAM te tathA, tataH 'acirodgatetyAdi jvalita hutavahAntasya padasya nirmAtetyAdi rUpAtirekarUpAntasya ca padasya karmadhArayaH / yena prakAreNa nirmAtadhautataptatapanIyAdyapekSayA'pi viziSTarUpa sampannA acirodgatazaratsUramaNDalAdayaH santIti niSkarSaH iti / tathaiva te-pUrvoktAH jyotiSikAH api drumagaNAH, aneka bahuvividhavisrasApariNatenodyotavidhinopapetAH santi / nanu yadi sUryamaNDalAdihutavahAnta jyotirvata prakAzinaste syustadA tadvadurdarzatvatovatva calanAdidharmopetA api sambhaveyurityAha--mukhalezyAityAdi sukhayatIti sukhA-sukhadA lezyA tejo yeSAM te sukhalezyAH ataeva mandalezyAH aura ye apanI svAbhAvika prabhA se evaM anekabahuvividhavisrasA pariNata huI udyotavidhi se yukta hue una 2 pradezoM ko cAroM ora se avabhAsita karate rahate haiN| udyotita karate rahate haiM / ina saba kalpavRkSoM ke adhobhAga kuzakAza evaM vikuza-bilvAdi latAoM se rahita hote haiM / hoya che ane potAnI svAbhAvika prabhAthI temaja aneka bahuvividhavizvasA pariNata thayelI udyota vidhithI yukta thayelA tat tat pradezane cemerathI evabhAsita karatA he che. udyotita karatA rahe che temaja prabhAyukta karatA rahe che. A sarve kalpavRkSanA adhobhAga kuza kAza temaja vikaza bivAdi latAethI rahita hoya che. A sUtrapAThagata padanI vyAkhyA jIvA
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 jambUdvIpaprajJaptisUtre -mandA-alpA lezyA yeSAM te tathA, mandA''tapalezyAH mandAtapa iva lezyA yeSo te tathA, sukhasaha tejassampannA ityarthaH, tathA kuTAnIva-parvatAdi zikharANIva sthAnasthitA:-svotpattisthAne sthitAH sthirIbhUtAH samayakSetrabahirvati jyotiSkA iva te prakAzayantIti bhAvaH, tathA anyo'nya samavagAr3hAbhiH-anyo'nya-parasparaM samavagAr3hAbhiH ekatra militAbhiH lezyAbhiH tejobhiH svayA svakIyayA prabhayA dIptyA tAn pradezAn sarvataH sarvadikSu samantAt-sarve vidikSu ca avabhAsayanti-prakAzayanti, udyotayanti tatrasthAn padArthAn sAmAnyataH prabhAsayanti vizeSata iti / tathA kuza vikuza yAvat tiSThantIti prAgvaditi / eSAM jyotiSikANAM drumagaNAnAM prakAzo bahudUra vyApIdIpazikhAdrumApekSayA tIvrazca bhavatIti pUrvadrumebhyo vizeSo'tra bodhyaH / 5 / atha SaSTakalpavRkSasvarUpamAha 'tIse Na samAe bharahe vAse tattha dese tattha tattha bahave cittaMgA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso! jahA se pecchAdhare vicitte ramme varakusuma dAma mAlujjale bhAsaMtamukapuSphapuMjovayArakalie viralliya vicittamallasirisamudayappagabbhe gaMThima veDhima pUrima saMghAimeNaM malleNa cheya sippivibhAgarai eNaM savao ceva samaNubaddhe pavirala laMbaMta vippaiTTha paMcavaNNehiM kusumadAmehi sobhamANe vaNamAlakayaggae ceva dippamANe, taheva-te cittaMgA vi dumagaNA aNega bahu viviha vIsasApariNayAe mallavihIe uvaveyA kusavikusa jAva ciTThati iti / 6 / etacchAyA-tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavaH citrAGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman, yathA tat prekSAgRhaM vicitraM ramyaM varakusumadAmamAlo jjvalaM bhAsamAna mukta puSpapuJjopacArakalita vitata vicitra mAlya zrIsamudayapragalbhaM graMthimaveSTima pUrima saGghAtimena mAlyena cheka zilpivibhAgaracitena sarvatazcaiva samanubaddhaM praviralalambamAna viprakRSTa paJcavarNaiH kusumadAmabhiH zobhamAnaM vanamAlAkRtAya caiva dIpyamAnaM, tathaiva te citrAGgA api drumagaNAH aneka bahuvividha vistrasApariNatena mAlyavidhinA upapetAH kuzavikuza yAvat tiSThanti, iti / 6 / ___etadvayAkhyA-'tIseNaM' ityAdi / he zramaNAyuSman ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavaH citrAGgAH citrANAm aneka prakArakANAM mAlyAnAM kAraNaisa sUtra pATha gata padoM kI vyAkhyA jIvAbhigama sUtra meM likhI gaI hai / ataH ise bhI vahIM se dekha lenA cAhiye / granya kA kalevara vistRta karane se koI lAbha nahIM hai / chaThe kalpavRkSa kA svarUpa "tIse NaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM bahave cittaMgA NAmaM dumagaNA paNNattA" ityAdi / chaThe kalpavRkSa kA nAma citrAGga haiM / puNya se ye kalpavRkSa usa kAla meM vahAM aneka hote bhigamasUtra mAM karavA mAM AvI che ethI jijJAsuoe tyAMthI vAMcI levuM joIe ahIM punaH sUtrapAThagata padanI vyAkhyA karavAthI grantha vistAra thaze.
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 213 prakAzikA TIkA-dvi vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpanirUpaNam tvAt citrAMgA nAma drumagaNAH prajJaptAH / tAn drumAn varNayituM dRSTAntamupanyasyati-'jahAse' ityAdi / yathA-yena prakAreNa tat - prasiddha prekSAgRhaM nATayazAlA, vicitraM-nAnAvidhacitropazobhitam ataeva ramyaM-ramaNIyaM tathA varakusumadAmamAlojjvalaM-varANi-uttamAni yAni kusumAni yeSAM yAni dAmAni-mAlyAni teSAM yoM: mAlAH zreNayastAbhirujjvalaM maNDitaM-dedIpyamAnam, tathA-bhAsamAnamuktapuSpapuJjopacArakalitaM bhAsamAnaH-dedIpyamAno yaH muktapuSpapuJjopacAraH mukto vikIrNo yaH puSpapuJjaH puSpasamUhaH tatkRto upacAraH-racanA tena kalitaM yuktam, tathA vitatavicitramAlyazrosamudAyapragalbhaM vitatAni vistRtAni vivitrANi-nAnAprakArANi yAni mAlyAni-gumphitapuSpamAlAH, teSAM yaH zrIsamudAyaH zobhAsamUhaH tena pragalbham-atiparipuSTaM tathA-granthimaM granthimaveSTimapUrimasaGghAtimenagranthimaM granthena nirvRttaM, naipuNyAtizayAt granthi granthisamudAyaniSpAditaM veSTanena sUtrave. STanakrameNa niSpannaM pUrimam pUraNena -bharaNenaniSpanna saMghAtimam -saMvAtena samUheNa niSpannam, eSAM samAhAre granthimaveSTima pUrimasaGghAtimaM tena tathA prakAreNa mAlyena mAlayA, punaH kIdRzena mAlyena ? ityAha chekazilpivibhAgaracitena chekaH nipuNo ya; zilpI tena vibhAgaracitaM vibhAgena vibhaktyA vicchittyA racitaM niSpAditaM tena tathAbhUtena mAlyena sarvataH sarvadikSu samanubaddhaM saMyuktam tathA-pravirala lambamAnaviprakRSTapaJcavarNaiH-praviralAni amilitAni lambamAnAni dIrghANi viprakRSTAni-parasparataHsudUravartIni yAni paJcava ni nIlakRSNahAridra lohitazuklavarNAtmakAni tAni praviralalambamAnaviprakRSTapaJcavarNAni taistathAbhUtaiH kusumadAmabhiH-puSpamAlyaiH zobhamAnaM praviralatvam alpAvakAze satyapi syAdata ukta viprakRSTeti / punaH kIdRzam ? ityAha-vanamAlAkRtAgraM vanamAlA-vanda namAlA sA kRtA agre-agrabhAge yasya tattathAagrabhAge kRtavandanamAlamityarthaH,eva-nizcayena tathAbhUtaM sat dIpyamAnaM zobhamAnaM bhavati, tathaiva te pUrvoktAH citrAGgAH api magaNAH anekabaha vividhavisrasApariNatena aneko vyakti bhedAt bahupracuraM yathA syAttathA vividhaH anekavidho jAtibhedAt sa cAsau visrasApariNata:-svabhAvena pariNatastena tathAvidhena mAlyavidhinA upapetAH-yuktA bhavanti, tathA kuzavikuza yAvat tiSThantIti prAgvat / 6 / haiM jagaha 2 meM sthAna 2 para ye vahAM usa kAla meM pAye jAte haiM / bhogabhUmi meM inakA aba bho sadbhAva hai| isa bharatakSetra meM prathamakAla meM bhogabhUmi thA / ataH usa samaya ye yahAM pratyeka sthAnoM para vartamAna the / ye citrAMga jAti ke kalpavRkSa una bhoga bhUmiyA janoM ko tathAvidha chaThThA ka95vRkSanuM svarUpa:'tiisennN samAe bharahe vAle tattha 2 dese tarhi tarhi bahave cittaMgA NAma dumagaNA paNNa tA" ityAdi / chaThA ka9pavRkSanuM nAma citrAMga che. te kALe e kalpavRkSa tyAM puSkaLa saMkhyAmAM thatA hatAM ThekaThekANe e ka95 vRkSe te kALe tyAM puSkaLa saMkhyAmAM prApta thatA hatA bhaMga bhUmimAM emane atyAre paNa abhAva che. A bharata kSetramAM prathama kALamAM bhega bhUmi hatI. ethI te
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre atha saptamakalpavRkSasvarUpamAha 'tIse NaM samAe tattha tattha bharahe vAse dese tahiM tahiM bahave cittarasA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso ! jahA se sugaMdhavarakamalasAli taMdulavisiNiruvahayaduddha raddha sArayaghayaguDakhaNDamahumelie airase paramaNNe hojjA uttamavaNNagaMdhamaMte, ahavA raNo cakkavaTTissa hojja Ni uNehiM sUvapurisehi sajjie caukappaseyasitte iva odaNe kalama sAliNivvattie vippamukke sabapphamiuvisayasagalasitthe aNegasAlaNagasaMjutte ahavA paDipuNNadavvuvakkhaDe musakkhae vaNNagaMdharasapharisajutte balabIriya pariNAme iMdiyabalapudvivivaddhaNe khuppipAsAmahaNe pahANaM gulakaDhiya khaNDamacchaMDiyauvaNIevyamoage sahasamiigabbhe havejja paramehagasaMjutte, taheva te cittarasAvi dumagaNA aNegabahuviha vibiha vIsasApariNayAe bhoyaNavihIe uvaveyA kusabikusa jAva ciTThati iti / / etacchAyA---tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavaH citrarasA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman !, yathA tat sugandhavara kalama zAli taNDulaviziSTa nirupahatadugdharAddhaM zAradaghRtaguDakhaNDamadhumelitam atirasaM paramAnnaM bhavet uttamava gandhavat athavA rAjJaH cakravartinaH bhavet nipuNaiH sUpapuruSaiH sajjitaH catuSkalpasekasitaH iva odanaH kalamazAlinivartitaH vipramuktaH sabASpamRduvizadasakalasikthaH aneka zAlanasaMyuktaH athavA paripUrNadravyopaskRtaH susaMskRtaH varNagandharasasparzayukto balavIryapariNAmaH indriyabalapuSTibivardhana: kSutpipAsAmathanaH pradhAnaguDakathitakhaNDamatsyaNDI ghRtopanIta iva modakaH lakSNasamitAgarbhaH bhavet parameSTakasaMyuktaH, tathaiva te citrarasA api drumagaNAH anekavahu vidha vividha vistrasApariNatena bhojanavidhinA upapetAH kuzavikuza yAvat tiSThanti, iti // 7 // etadvyAkhyA-'tIse NaM' ityAdi / tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavaH citrarasA:-citraH madhurAmlAdi bhedAda nekaprakAraH, yadvA-AsvAdakajanAvisrasA pariNAma se pariNata hokara aneka prakAra ko mAlA moM ko pradAna karate haiM / isa sUtra pATha gata padoM kI vyAkhyA jIvAbhigama sUtra ke anuvAda se jAnanA cAhiye / - sAtaveM kalpavRkSa kA svarUpa "tIMse gaM samAe tattha 2 bharahe vAse dese tahiM 2 bahave cittarasA NAmaM dumagaNA paNNattA vakhate ahiMA te Theka ThekANe hatAM. e citrAMga jAtinA kalpavRkSe te bhega bhUminA mANa sene tathAvidha visasApariNAmathI pariNata thaIne aneka prakAranI mALAo pradAna kare che. A sUtrapAThagata padanI vyAkhyA jIvAbhigamasUtranA anuvAdamAM karavAmAM AvI che. satimAM ka95vRkSanuM varU5-. "tIseNaM samAe tattha 2 bharahe vAse tattha dese tahiM 2 bahave cittarasA NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso' ityAdi / sAtamA kalpavRkSanuM nAma citrarasa che. prathama kALamAM e ka95vRkSe A bharata kSetramAM
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 vakSarakAra sa. 23 kalpavRkSasvarUpa nirUpaNam 215 nAmAzcaryakaro raso yeSAM te tathAbhUtAH nAma dumagaNAH prajJaptAH / tAn drumagaNAn sadRSTAntaM varNayati tAn varNayituM dRSTAntamAha-'jahA se' ityAdi / yathA yena prakAreNa tat prasiddha sugandhavarakalamazAlitaNDulaviziSTanirupahata dugdharAddhaM sugandhAH uttamagandhayuktAH varA:-pradhAnAH nirdoSakSetrakAlAdisAmagrIbhiH prAptataNDulabhAvAH, ye kalamazAlitaNDulAH kalamazAleH taNDulAste sugandhavarakalamazAlitaNDulAH, tathA viziSTaM-nIroga-gavAdibhavatvAduttamaguNasampanna nirupahataM- pAkAdibhiranupahataM ca yad dugdhaM tad viziSTanirupahatadugdham, ubhayo dvandve sugandhavarakalamazAli taNDula-viziSTa nirupahata dugdhAni taiH rAddhaM-pakama, uttamazAlitaNDulai vizuddhadugdhena ca pAkanipuNena niSpAditamiti bhAvaH, tathA - zAradaghRtaguDakhaNDamadhumelitam zAradaghRtaguDakhaNDamadhubhiH tatra-zAradaghRtaM-zaradRtubhavaM ghRtaM guDaH prasiddhaH khaNDaM ='khA~Da' iti prasiddham, madhu-zahada iti prasiddhaM tairmelitaM yojitam ataeva atirasam-prazastarasasampannam, uttamavarNagandhavat-prakRSTavarNagandhasampannaM paramAnnaM pAyasaM bhavet, athavA-iva yathA rAjJazcakravartino nipuNaiH pAkakuzalaiH sUpapuruSaiH pAkakAripuruSaiH sajjitaH-niSpAditaH catuSkalpasekanasikta iva catvAraH kalpAH pAkazAstroktavidhayo yatra sa catuSkalpaH sa cAsau sekazceti catuSkalpasekastena siktaH yuktaHpAkazAstra vidohi odaneSu komalatotpAdanAyai caturaH sekakalpAn kurvantIti bodhyam / tathA-kalamazAlinirvartitaH kalamazAlitaNDuniSpAditaH tathA vipramuktaH-pAkadoSarahitaH supakvaH tathA sabASpamRduvizadasakalasikthaH sabASpANi- bASpasahitAni niHsaradvASpayuktAni mRduni komalAni vizadAni-sarvathA tuSAdimalApagamAdvizuddhAni sakalAni-pUrNAni sikthAni kaNA yatra saH tathA-anekazAlanakasaMyuktaH anekAni bahUni yAni zAlanakAni niSThAnakAni taiH saMyuktaH odano bhaveta, athavA iva yathA paripUrNadravyopaskRtaH-paripUrNAni -modakAGgabhUtAni sarvANi yAni dravyANi kesarailAvAtadrAkSAdIni tairupaskRtaH pariSkRtaHyadvA tAni upaskRtAni nizcitAni yatra sa tathA, tathA-susaMskRtaH yathAmAtrAgni tApAdinottamaskAra sampannIkRtaH, tathA-varNagandharasasparzayuktaH varNAdayo'trA'tizAyino gRhyasamaNAuso" - ityAdi / sAtaveM kalpavRkSa kA nAma citrarasa hai / prathama kAla meM ye kalpavRkSa isa bharatakSetra meM jagaha 2 para aneka hote haiM / jaisA inakA nAma hai usI ke anusAra ye guNopeta hai / madhura AmlAdi rasa inakA aneka prakAra kA hotA hai / athavA-AsvAdaka janoM ko vaha rasa AzcaryakArI hotA hai / isaliye bhI ina kalpavRkSoM kA nAma citrarasa ho gayA hai / ye kalpavRkSa isa madhurAdi bheda se aneka prakAra ke rasAdi ko kisI ke dvArA kiye jAne para nahIM dete haiM kintu inakA aisA hI svabhAva hai ki ye svabhAvataH hI usa prakAra ke pariNamanavAle ThekaThekANe puSkaLa saMkhyA mAM hoya che. jevuM emanuM nAma tevA ja guNethI e yukta che. madhura aslAdi 23 emanA aneka prakAranA hoya che. athavA AsvAdakenA mATe te rasa AzcaryakArI hoya che. ethI paNa A ka95vRkSe citrarasa nAmathI prasiddha thaI gayAM che. e kalpavRkSa madhura vagere rasake kaI vaDe nahi paNa svataH svabhAvataH ja A pramANe pari
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptistre nte sAmarthyAt, tena atizAyivarNagandharasasparzeHyuktaH-sampannaH, tathA balavIryapariNAmaH -balavIryahetavaH pariNAmA uttarakAle yasya sa tathA, balavIryahetupariNAmayukta iti bhAvaH tatra balaM zArirIkaM vIrya mAnasikotsAhaH, tathA- indriyabalapuSTivivardhanaH indriyANAM yad balaM-svasvaviSayagrahaNasAmarthya tasya yA puSTiH= atizAyI poSastasyAH vardhanaH vardhayatIti vardhanaH vRddhikArakaH, tathA-kSutpipAsAmathana:- kSudhAvRSAnAzakaH, tathA pradhAnaguDakathita khaNDamatsyaNDIghRtopanItaH pradhAnAni guDakhaNDamatsyaNDIghRtAni tatra guDaH-prasiddhaH, khaNDaMkhA~Da' iti prasiddham matsyaNDI 'mizrI' iti bhASA prasiddhama, ghRtaM-prasiddham ityetAni upanItAni yojitAni yatra saH atra 'kathita' zabdasya upanIta' zabdasya ca paraprayogaH ArSatvAt, tathA-zlakSNasamitAgarbha:-ilakSNA-trivastra gAlitatvena sUkSmatAmupanItA yA samitA godhUmacUrNa sA garbhe-abhyantare yasya sa tathA vastra triH pUtagodhUmacUrNanirmitaH, tathAparamameSTaka saMyuktaHprazasta dravyayukta, etAdRzaH modako bhavet tathaiva te citrarasA api drumagaNAH, aneka bahuvidha vividhavisasApariNatena bhojanavidhinopapetA bhavanti, tathA kuzavikuza yAvat tiSThanti iti prAgvat / 7 / athASTamakalpavRkSasvarUpamAha'tIse NaM samAe bharahe vAse tattha tattha dese tattha tattha bahave maNiyaMgANAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso! jahA se hAraddhahAraveDhaNayamauDakuMDala vAmuttaga hemajAla maNijAla kaNagajAlaga suttaga uciya kaDaga khuDuya ekAvali kaMThasuttaga magariyaurattha gevijja soNimuttagA cUDAmaNikaNagatilaga phulgasiddhatthayakaNNavAli sasisara usaha cakkagatala bhaMgayatuDiya hattha mAlagaharisaya keUra valaya NAlaMba aMgulijjaga valakkha doNAramAliyA kaMci mehalakalAva payaragapAri heraga pAyajAla ghaMTiyAkhikhiNi rayaNorujAla khuDDiyavara neUracalaNamAliyA kaNagaNigala mAliyA kaMcaNamaNirayaNabhatticittA, taheva te maNiaMgAvi dumagaNA aNega jAva bhUsaNavihIe uvaveA jAva tiTuMti iti / 8 / etacchAyA-tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavo maNyaGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNa''yuSman ! yathA sA hArA hAraveSTanakamukuTakuNDala byAmuktaka hote haiM / ataH aneka bahuvidha visrasA pariNata hue bhojanavidhi se yukta hote haiM isa saMbandha meM kahe gaye sUtra ke padoM kI vyAkhyA pahile hama jIvAbhigama sUtra ke hindI anuvAda meM likha Aye haiM, ataH vahIM se ise samajha lenI cAhaye / AThaveM kalpavRkSa kA svarUpa "tIse NaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahi 2 bahave maNiyaMgA NAmaM dumagaNA paNNattA sumanavALA hoya che. ethI aneka bahuvidha vividha vistrasA pariNata thayelA bhejana vidhithI e yukta hoya che. A saMbaMdhamAM kahevAmAM AvelA sUtronA padonI vyAkhyA jIvAbhigama sUtra nA anuvAdamAM ame pahelAM karI che. ethI jijJAsujane tyAMthI vAMcI le. AThamAM da95vRkSanuM varUpa: "toseMNa samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave maNiyaMgANArma dumagaNA paNNatA
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA sU. 23 dvi0 vakSaskAra kalpavRkSasvarUpanirUpaNam 217 hemajAlamaNijALakanakajAlaka sUtrakocita kaTakakSudrakaikAvalikaNThasUtrakamakarikoraH sthagraiveya zroNisUcakacUDAmaNikanakatilakapuSpaka siddhArthakakarNavAlI zazisUryavRSabhacakrakatalabhaGga truTita hastamAlaka harSaka keyUra valaya prAlambAGgulIyaka valAkSadInAra mAlikAkAcI mekhalA kalApaprataraka pArihAryaka pAdajAla ghaNTikA kiGkiNI ratnorujAla kSudrakA varanUpura caraNamAlikA kanaka nigaDamAlikA kAJcanamaNiratnabhakticitrA, tathaiva te maNyaGgA api drumagaNAH aneka yAvad bhUSaNavidhinA upapetA yAvat tiSThanti iti |8| etadvyAkhyA- 'tIse NaM' ityAdi / he AyuSman zramaNa ! asyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tatra tatra bahavo maNyaGgAH - tatra maNipadaM maNimayAbharaNaparaM tena maNayaH mamiyAnyAbharaNAni teSAm aGgabhUtAH - kAraNabhUtA maNyaGgA nAma drumagaNAH prajJaptAH tAn drumagaNAn dRSTAntaM varNayati 'jahA se ' ityAdi / yathA yena prakAreNa sA vakSyamANAbharaNamAlikA bhavati, kathaMbhUtA sA ? ityAha 'hAraddhahAra' ityAdi / tatra hAraH aSTAdazasarikaH arddhahAra: navasarika veSTanakaH karNabhUSaNavizeSaH, mukuTakuNDale prasiddhe vyAmuktakaM prAlambi - taM kuNDalavizeSaH, hemajAlaM svarNaracitajAlAkRtikAlaGkAravizeSaH evaM maNijAlakanakajAkespi bodhye, hemajAlakanakajAlayo bheMdo ruDhigamyaH, sUtrakaM - yajJopavItavad dhAryamANaM suvarNasUtram, ucitakaTakAni - yogyavalayAni, kSudrakam - aD. gulIyakavizeSaH, ekAvalI vicitramaNisvarNaracitA ekasarikA, kaNThasUkaM - sUtrAkArakaNThAbharaNavizeSaH makarikA - makarAkRtirAbharaNavizeSaH, uraHsthaM - hRdayAbharaNavizeSaH, graiveyaM grIvAbharaNavizeSaH zroNi kaTisUtraM cUDAmaNiH sarvabhUparatnasAro devamanuSyAdhipatimaulisthAyI rogAmaGgaLAdidoSanAzakaH paramamaGgalabhRtaH AbharaNavizeSaH, kanakatilakaM lalATAbharaNaM, puSpakaM puSpAkRtilalATA bharaNaM, - siddhArthakaM sarvapapramANa svarNakaNaracita suvarNamaNikamayaM bhUSaNaM, karNavAlI karNoparitanabhAgAbharaNavizeSaH, zazisUrya vRSabhAH candrasUryavRSabhAkAra svarNamayAbharaNa vizeSAH cakrakaM cakAkAra zirobhUSaNaM, talabhaGgakaM vAhrA bhaNavizeSaH, truTikAni bAhAbharaNAni, ubhayorbAhvAbharaNatveSpi AkArakRto bhedaH, hastamAlakam AbharaNavizeSaH, harSakaM bhUSaNavizeSaH' keyUraM bAhubhUSaNavizeSaH, aGgadAparaparyAyaH, pUrvokta bAhubhUSaNato'trAkRtikRto bhedaH, valaya- kaGkaNaM, prAsamaNAuso" ityAdi / usa suSama suSamA nAmake Araka kI upasthiti meM isa bharatakSetra meM jagaha 2 aneka maNyaGganAmake kalpavRkSa hote the / ye kalpavRkSa vahAM ke yugalikoM ke liye svAmAvika rUpa se aneka prakAra kI bhUSaNavidhi se yukta hue unake manonukUla AbhUSaNoM kI icchAoMkI pUrti karate haiM isa sUtra pATha meM jo 25da Aye haiM, una kI vyAkhyA jIvAbhigama sUtra ke hindI samaNAuso" ityAdi / te suSama suSamAM nAmanA ArkanI upasthitimAM A bharatakSetramAM ThekaThekANe aneka madhyaga nAmanA kalpavRkSo tyAMnA yugalikA mATe svAbhAvika rUpathI aneka prakAranI bhUSaNa vidhithI yukta thayelA temanA AbhUSaNAnI icchAonI pUrti kare che. A sUtrapAThamAM je je po 24
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtra lambe-jhumbanakaM karNabhUSaNam aGgulIyakaM mudrikA, valakSaM galAbharaNavizeSaH, dInAradAlikAdInAra svarNamudrA tadAkArA maNimAlA, kAJcI mekhalA kalApAH tatra kAJcI ekA yaSTiH, mekhela | aSTa yaSTikA kalApaH paJcaviMzati yaSTiH / uktaM ca tallakSaNamekA yaSTirbhavet kAJcI, mekhalA tvaSTa yaSTikAH / razanAH SoDaza jJeyAH, kalApaH paJcaviMzakaH // 1 // iti / kAJcyAdayastrayaH strIkaTyAbharaNavizeSAH pratarakaM - vRttapratala AbharaNavizeSaH, pArihArya kam-valayavizeSaH pAdajAlaM - jAlAkRtipAdAbharaNam, ghaNTikA gharvarikA, kiGkiNyaH kSughaNTikAH, anayorAkArakRto vizeSaH, ratnorujAlaM - ratnamayaM jaGghAyAH pralambamAnaM saGkalakaMkSudrikA - AbharaNavizeSaH varanUpurANi zreSTha caraNAbharaNavizeSaH, caraNamAlikA vilakSaNAkAraM pAdAbhaNaM tacca loke 'pAgaDAM' iti prasiddham kanakanigaDa : - nigaDAkAraH pAdAlaGkAraH, sauvarNaH rAjato vA loke sa 'kaDalA' iti khyAtaH, eteSAM hArArddha hArAdi kanakanigaDAntAnA yA mAlikA zreNiH sA tathA, kathaMbhUtA sA ? ityAha' kaMcaNa' ityAdi / kAJcana- suvarNamaNiH-candrakAntAdiH ratnaM- karketanAdikam eteSAM yA bhaktiH - vicchittiH racanA iti yAvat tayA citrA adbhutA sA kAJcanamaNiratnabhakticitrAH tataH hArArddhahArAdimAlikAntaM padasya kAJcanAdi citrAntapadasya ca karmadhArayo, vizeSaNasya paranipAta ArSatvAt / tatazcAyaM saMkSipto'rthaH kAJcanamaNiratnavicchitti suzobhitA hArArddha hArAdi zreNi rbhavati iti tathaiva tena prakAreNaiva te maNyaGgA api drumagaNA aneka bahuvidhavividhavisrasA pariNatena bhUSa vidhana upapetAH- yuktA bhavanti, tathA kuzavikuza yAvat tiSThantIti // 8 // 218 atha navama kalpavRkSasvarUpamAha - tase samAe bharaDe vAse tattha tattha dese tattha tattha bahave gehAgArA NAmaM dumagaNA puNNattA samaNAuso! jahA se pAgArahAlayaca riyadAragopurapAsAyAgAsatalamaMDaba egasAlagavisAlagatisAlagaca usAlaga gambhagharamohaNaghara valabhIgharacitta mAlayagharabhattigharavaTTatasacauraMsa diyAvattasaMThiyA paMDuratala muMDamAla hammiyaM ahavANaM dhavalahara addhamAgaha vinbhama seladdhasela saMThiya kUDAgArasuvihiya koTThaga aNegaghara saraNaleNa AvaNA viDaMga jAlaviMda - - NijjUha apavaragacaMda sAliyA svavibhattikaliA bhavaNavihI bahuvikappA, tadeva te gehAgArA vidumagaNA aga bahuviha vivihavIsasA pariNayAe suhAruhaNa suhottArAe muhaNianuvAda meM spaSTa rUpa se kI jA cukI hai / ataH yaha vahIM se samajha lenI cAhiye, eka lara kI kAJcI hotI hai / ATha laroM kI mekhalA hotI hai / solaha laroM kI rasanA hotI hai aura paccIsa laroM kA eka kalApaka hotI hai / AvelA che, temanI vyAkhyA jIvAbhigamasUtra' nA hindI anuvAdamAM spaSTa rUpamAM karavAmAM AvI che. ethI A viSe tyAMthI ja vAMcI levuM joIe. eka seranI kAMcI haiAya che, ATha serAnI mekhalA hoya che. seALaserAnI rasanA hoya che. ane 25 serAnI eka kalApaka hoya che,
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ammmmmmm prakAzikATIkA dvi0 vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpanirUpaNam 219 kkhamaNapavesAe daddarasovANapaMtikaliyAe pairika suhavihArAe maNoNukUlAe bhavaNavihIe uvaveyA jAva ciTTati, iti / 9 / etacchAyA- tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra tatra deze tasmin tasmin bahavaH gehAkArA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! yathA te prAkArATTAlaka carikAdvAra gopuraprAsAdA''kAzatalamaNDapaikazAlaka dvizAlaka trizAlaka catuHzAlaka garbhagRhamohanagRha valabhIgRha citramAlakagRhamaktigRhavRtta vyasracaturasranandyAvartasaMsthitAH pANDuratala muNDa mAlaharmyam athavA khalu dhavalagRhArddhamAgadha vibhrama zailArddhazaila saMsthitakUTAkAra suvihitakoSThakAneka gRhazaraNalayanApaNAH viTaGkajAla vRnda niyaMhApavaraka candrazAlikA rUpavibhakti kalitAH bhavavidhayo bahuvikalpAH, tathaiva te gehAkArA api drumagaNA aneka bahuvidhavividha visrasAMpariNatena sukhA''rohaNa sukhAvatAreNa sukhaniSkramaNapravezena daIrasopAnapaGki kalitena pratirikta sukhavihAreNa mano'nukUlena bhavanavidhinA upapetAH yAvattiSThanti, iti / / etadvyAkhyA-'tasyAM khalu samAyAmi' tyAdi-pUrvavat, navaraM gehAkArA nAma dramagaNAH prajJaptAH, he AyuSmana ! zramaNa ! tAn varNayituM dRSTAntamupanyasyati-yathA te prAkAretyAdi prAkAraH 'koTa' iti bhASA prasiddhaH aTTAlakaH- prAsAdoparigRham, carikAnagara prAkArAntarAle'STa hasta pramANo mArgaH, dvAram-gRhAdi pravezasthAnam, gopuraM puradvAram, prAsAdaH-rAjabhavanam AkAzatalam- kaTAdhanAcchannapradezaH maNDapaH chAyAdyathai paTAdimayaH sthAnavizeSaH, ekazAlakam -eka bhUmagRham, dvizAlakaM dvibhUmagRham, trizAlakaM tribhUmagRhama, catuHzAlakaM catubhUmagRham / garbhagRham-abhyantaragRham, mohanagRhaM vAsabhavanam, valabhIgRhaprAsAdAgrabhAgaH, citramAlakagRham-citrakarmayuktagRham mAlakagRhaM-dvitIyabhUmikAdhuparivarti gRham, gRhetyasyobhayatrayogAt, bhaktigRhaM bhaktiH vicchitti-statpradhAnaM gRhaM, vRttaM vartulAkAra, vyasra-trikoNaM, caturasra-catuSkoNa, nandyAvartaH svastikavizeSastaiH saMsthitAH, pA NDuretyAdi pANDuratalaM -zuktikAcUrNalipta talayuktaM gRhaM muNDamAlaharmyam- uparyanAcchAditazikharAdibhAgarahita harmyam athavA-yadvA khalu nizcayena dhavalagRhetyAdi-dhavalagRhe saudham ardhamAgadhavibhramANi gRhavizeSAH , zailArdhazailasaMsthitAni-saMsthitetyasya zaile 'ardhazaile ca yogaH, tena zailasaMsthitAni parvatAkArANi ardhazailasaMsthitAni ardhaparvatAkArANi ca gRho nauveM kalpavRkSa kA svarUpa - "tIse NaM samAe bharahe vAse tattha2 dese tahiM tahiM bahave gehAgArA NAmaM durmagaNI paNNattA samaNAuso / " ityAdi / he zramaNa AyuSman usa suSama suSamA nAmaka Are meM bharatakSetra meM jagaha 2 aneka gehaakaarnavamA kalpavRkSanuM svarUpa "tIseNaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM tarhi bahave geha gArA NAmaM dumagaNA paNNattA ityaadi| zramanuM AyuSyan te suSama suSamA nAmanA ArAmAM bharatakSetramAM e sthAna para /
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 jambUdvIpaprajJaptisUtre Ni, kUTAkArANi -zikharAkRtIni suvihitakoSThakAni susUtraNApUrvaka racito paritinabhAgavizeSAH aneka gRhANi - bahUni gRhANi sAmAnyataH zaraNAni tRNamayAni layanAni parvatanikuTTitagRhANi ApaNAH haTTAH, ityAdikAH bhavanavidhaya ityagrimeNa sambandhaH te ca kI dRzAH ? ityAha-viTaGketyAdi - viTaGkaH - kapotapAlikA jAla vRndaM - gavAkSasamUhaH, niryUha: -dvAroparitana pArzvaniHsRtadAru apavarakaH AcchAdakaH candrazAlikA zirogRham ityevaM rUpA yA vibhaktayaH vicchittayastAbhiH kalitAH yuktAH, vahuvikalpAH aneka prakArAH bhavanavidhayaH vAstu prakArAH bhavanti tathaiva tenaiva prakAreNa te gehAkArA api drumagaNAH / kiM viziSTAste ! ityAha- 'aneka bahuvidha vividhavistrasApariNatena' arthastu prAgvat surArohaNasukhottAreNa - sukhena sukha pUrvakam, ArohaH uparigamanam, tathA sukhena avatAraH adhastAdavataraNa yatra sa tathA tena / sukhaniSkramaNa pravezena sukhena niSkramaNaM tato'pagamanaM yatra sa tathA / dardarasopAnapaGktikalitena - dardarANi nirantara ratnaphalakamayAni so - pAnAni teSAM paGktayastAbhiH kalitaH yuktastena / praviraktasukhavihAreNa pravirakte ekAnte sukhaH sukhamayaH vihAraH avasthAnazayanAsanAdirUpo yatra sa tathA tena / ataeva mano'nukUlena bhavanavidhinA upapetAH - yuktA yAvatiSThantIti prAgvat |9| atha dazama kalpavRkSa svarUpamevam taseNaM samAe bhara vAse tattha tattha dese tarhi tarhi bahave aNigaNA NAmaM dumagaNA paNNattA samAuso ! jahA se AINaga khomataNula kaMvala dugUla kosejja kAlamigapaTTa aMsua cINaasuyapaTTA AbharaNa citta saNhaga kallANagagiNIlakajjala bahuvaNNaratapIyasukilla sakkaya migalomahemagharallaga avaruttara siMdhuusabhadAmila - vaMgakaliMga naliNa taMtumaya bhatticittA vatthavihI bahuSpagArA pavarapaTTaNu gayA vaNNarAgakaliA, tadeva te bhaNi gaNA vidumagaNA agabahuviha viviha vIsasA pariNAyAe vatthavihIpa ubaveA kusavikusa jAva ciTThati, iti / 101 etacchAyA - tasyAM khalu samAyAM bharate varSe tatra deze tasmin tasmin bahavaH anagnA nAma drumagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman ! yathA te Ajinaka kSauma tanula (ka) kamba la dukUla kauzeya kAlamRga paTTAMzukacInAMzuka paTTA: AbharaNa citra zlakSNakakalyANaka bhRGganIla kajjalabahuvarNaraktapIta zukla saMskRtamRgaloma hemAtma rallakAparottara sindhuRSabhadravinAma ke kalpavRkSa hote haiM / ye kalpavRkSa manonukUla bhavanavidhi se yukta hote haiM arthAt aneka prakAra ke bhavanarUpa meM ye svataH svabhAva se pariNata ho jAte haiM / sUtragata padoM kI vyAkhyA jIbAbhigama sUtra ke anuvAda meM kI gaI hai / aneka gehAkAra nAmanA kalpavRkSeA hoya che. e kalpavRkSo maneAnukUla bhavanidhithI yukta hAya che. eTale ke aneka prakAranA bhavana rUpamAM e svataH svabhAvathI pariNata thaI jAya che. A sUtramAM AvelA pAnI vyAkhyA jIvAbhigamasUtranA anuvAdamAM karavAmAM AvelI 4. methI nijJAsu tyAMthI vAMgI se.
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 23 kalpavRkSasvarUpanirUpaNam 221 Da vaGga kaliGga nalona tantumayabhakticitrAH vastravidhayaH bahuprakArAH pravarapattanodgatAH va rAgakalitAH, tathaiva te anagnA api drumagaNAH aneka bahuvidhavividhavinasA pariNatena vastravidhinA upapetAH kuzavikula yAvat tiSThanti, iti / 10 / etadvyAkhyA--'tasyAM khalu' ityAdi prAgvat, navaram anagnAH avidyamAnAH nagnAH tAtkAlikA janA yebhyaste'nagnAH drumagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! tAn varNayituM dRSTAntamupanyasyati yathA te AjinaketyAdi-tatra Ajinakam-carmamayaM vastraM kSaumaM sAmAnyataH kArpAsikaM vastraM kecittu kSumA-atasI tanmayaM vastramitI vadantI, tanulaM-tanuH zarIraM tat sukhasparzatayA lAti anugRhNAtoti tanulaM zarIrasukhAdi kArakaM vastraM, kambalaH prasiddhaH 'taNuakaMbala' iti pAThe tu tanuka kambalA, iticchAyA, tatpakSe tanukaH sUkSmorNAmayaH ka mbalaH, dukUla:-gauDadezIyaM kAAsikaM vastram, yadvA-dukUla:-vRkSavizeSaH. tadvalkaM gRhItvA udUkhale jalena saha kuTTayitvA kusIkRtya ca vyUyate tattat dukUlam, kauzeya-kRmikozajatantuniSpannaM vastram, kAlamRgapaTTAH kRSNamRgacarmamaya vastram aMzukaM cInAMzukAni nAnAdezeSu prasiddhAni dukUlavizepa rUpANi pUrvoktasyaiva valkasyAbhyantarahAribhiniSpAditAni cInAMzukAni vA paTTAH paTTasUniSpannAni vastrANi, AbharaNacitretyAdi tatra AbharaNaiH, bhU paNaiH, citrANi amRtAni AbharaNacitrANi, glakSNAni sUkSmatantuniSpannAni kalyANakAni sulakSaNAni vastrANi bhRganIla bhramaravannIlavarNa tathA kajjalaM kajjalavatkRSNavarNe bahuvarNam vicitravarNam raktaM-raktavarNa pItaM pItavarNam, zukla zuklavarNam saMskRtaM susajjitaM yanmRgalo ma hema svaNe ca tadAtmakaM tanmayam, rallakaH kambala caite kIdRzAH ! ityAha-aparaH-pa zcimadezaH uttaraH-uttarapradezaH sindhu:-dezavizeSaH RSabhaH-dezavizeSaH, draviDavaGga kali dazaveM kalpavRkSa ka, svarUpa kathana "tIse NaM samAe bharahe vAse tattha 2 dese tahiM tahiM bahave aNigaNya NAmaM dumagaNA paNNattA samaNAuso !" ityAdi / he zramaNa AyuSman ! usa suSama suSamA nAma ke Are meM bharata kSetra meM anagnanAma ke kalpavRkSa hote haiM, ina kalpavRkSoM ke prabhAva se vahAM kA koI bhI jana vastra rahita nahIM raha pAtA hai, sundara 2 veza kImatI vastra vahAM ke manuSyoM ko ina se prApta hote rahate hai kyoMki ye vRkSa svabhAvataH aneka rAgoM se raMjita hue vastroM ke rUpa meM pariNata ho jAte hai| dazamA ka95vRkSanuM svarUpa kathanaH "tIseNaM samAe bharahe bAse tattha 2 dese tahiM 2 bahave aNigamA NAma dumagaNA pnnnnttaa"ityaadi| he zramaNa Ayuzmana te suSama suSamA nAmanA ArAmAM bharatakSetranI aMdara anana - ka9pavRkSa hoya che. e ka95vakSanA prabhAvathI tyAMnI koI paNa vyakti vastra rahita rahetI nathI. uttama temaja mUlyavAna vastra tyAMnA mANuone emanAMthI prApta thatA rahe che kemake e vRkSo svabhAvataH aneka rogothI raMjita thayelA vastrAnA rUpamAM pariNata thaI jAya che, jene
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 jambUdvIpaprajJaptasUtre GgAH ete trayo dezavizeSAH, eteSAM sambandhino ye nalinatantavaH mRNAlatantavaH sUkSmatanta vaH yadvA sUkSmatantumayyaH, bhaktayaH viziSTaracanAH tAbhiH citrAH adbhutAH vastravidhayaH bahu prakArAH aneka prakArAH bhavanti tathA pravara pattanogatAH prasiddhanagarodbhavAH, varNarAgakalitAH varNaiH anekavidhavarNaiH rAgaiH maJjiSThAdibhI rAgaiH kalitAH yuktAH tathaiva tenaiva prakAreNa te pUrvoktAH anagnA api drumagaNA: tiSThanti, aneka bahuvidhetyAdi prAgvat // 10 ||suu023|| pUrvasUtre suSamasuSamAyAM kalpavRkSadazakasvarUpaM varNitam adhunA suSamasuSamA bhAvinAM manujAnAM svarUpaM jijJAsamAna Aha mUlam -- tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte ! goyamA ! te NaM manuyA supaiTThiyakumma cArucalaNA jAva lakkhaNavaMjaNaguNovaveyA sujAyasuvibhatta saMgayaMgA pAsAIyA jAva paDirUvA / tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse manuINa kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte ? gozmA ! tAo NaM manuIo sujAyasavvaMgasuMdarao pahANamahilA guNe | hai juttA aikaMta visappamANamauyasukumAla kummasaMThiyavisiTThacalaNA ujjumauyapIvara susAhayagulIo abbhuNNayaraiyataliNa taMtra suiNidraNakkhA romarahiyapaTTalaTThasaMThiya ajahRNNa satthalakhaNa akkoppajaghajuyalAo suNimmiya sugaDha sujaNNumaMDalasubaddhasaMdhIo kayalI khaMbhAirekasaMThiyaNivvaNa sukumAlamauyamaMsala aviralasamasaMhiyasujAya vaTTapIvaraNiraMtageru aDDAvayavIiyapaTTasaMThiya pasatthavicchiNNapihulasoNI vayaNAyAmappamANa duguNiya visAlamaMsala subaddha jahaNavaradhAriNIo vajjavirAiyapasattha lakkhaNanirodara tivaliyabaliyataNu yamajjhimAo ujjuyasamasahiya jacca taNu kasiNa giddha AijjalauhasujAya suvibhatta kaMta sobhaMtaruila ramaNijjaromarAI gaMgAvattapayaNahiNAvattataraMga bhaMgura vikiraNataruNa bohiya AkosAyaMtapauma gaMbhIraviyaDaNAbhA aNubbhaDapasatthapINa kucchIo saNNayapAsAo saMgayapAsAo inhIM vastroM kA varNana isa sUtra dvArA kiyA gayA hai inako prakaTa karane vAle sUtragata padoM kI vyAkhyA maiMne hindI anuvAda karate samaya jIMvAbhigama sUtra meM kI hai ataH vahIM se yaha jAna lenI cAhiye / A vatrAnu varNana A sUtradvArA karavAmA Avela che. tene prakaTa karanArA sUtra gatapadmAnI vyAkhyA jIvAbhigama sUtranA anuvAdamAM karavAmAM AvIgayela che. tethI tyAMthI te samajI levI Asa0 23 / /
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 223 sujAyapAsAo miyamAiyapINaraiyapAsAo akaraMDaya kaNagaruyagaNimmala sujAyaNiruvahayagAyalaTThIo kaMcaNakalasappamANa samasahiyalaTTha cuccuAmelagajamalajuyalavaTTiya abbhuNNayapINagiaya povarapaoharAo bhuyaMga aNupuvataNuya gopuccha vaTTasamasaMhiyaNamiya AijjalaliyavAhA taMbaNahAo maMsalaggahatthAo pIvarakomalavaraMguliyAo NiddhapANirehA ravi sasi saMkhacakasotthiyasuvibhattasuviraiyapANirehAo pINuNNaya kara kakkha vatthippaesA paDipuNNagalakapolA cauraMgula suppamANa kaMbuvarasarisagIvAo maMsalasaMThiya pasatthahaNugAo dADima puSphappagAsa pIvara palaMba kuMciyavarAdharAo suMdaruttaroTAo dahidagarayacaMdakuMdavAsaMtimauladhavalaacchiddavimaladasaNAo rattuppalapattamauya sukumAlatAlujIhAo kaNavIramaulakuDila abbhuggaya ujjutuMgaNAsAo sArayaNavakamala kumuyakuvalayavimaladalaNiyarasarisalakkhaNapasatthaajihmakaMtaNayaNA pattaladhavalAyata AtaMbaloyaNAo ANAmiyacAvaruilAkaNhabbharAisaMgayasujAyabhUmayAo allINapamANajuttasavaNA susavaNAo pINamaTTagaMDalehAo cauraMsapasattha samaNiDAlAo komuI syaNiaravimalapaDipuNNasomavayaNAo chattuNNayauttamaMgAo akavila susiNiddha sugaMdhadIhasisyAo chatta 1 jjhaya 2 jUa 3 thUma 4 dAmiNi 5 kamaMDalu6 kalasa 7 vAvi 8 sotthiya 9 paDAga 10 java 11 maccha 12 kumma 13 rahavara 14 magarajjhaya 15 aMka 16 thAla 17 aMkusa 18 aTThAvaya 19 suppaiTThaga 20 mayUra 21 si riyabhiseya 22 toraNa 23 meiNi 24 udahi 25 varabhavaNa 26 giri 27 varaAyaMsa 28 salIlagaya 29 usabha 30 sIha 31 cAmara 32 uttama pasattha battIsa lakkhaNadharIo haMsasarisagaIo koilamahuragirasussagao kaMtA savvassa aNumayAo vavagayavalipaliyavaMgadubaNNavAhi dohaggaso
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 jammUdIpaprAptistre gamukkAo uccatteNa ya NarANa thovUNamussiyAo sabhAvasiMgAracAruve. sAo, saMgayagayahasiyabhaNiyaciTThiyavilAsasaMlAvaNiuNajuttovayArakusalAo suMdara thaNajahaNavayaNakaracalaNaNayaNalAvaNNayarUpajovvaNavilAsakaliyAo gaMdaNavaNavivaracAraNIuvva accharAo bharahavAsa mANusaccharAA accheragapecchaNijjAo pAsAIyAo jAva pddiruuvaao| teNa maNuo ohassarA haMsassarA NaMdissarA sIhassarA sIhaghosA sussarA sussaraNigghosA chAyAyavojjoviaMgamaMgA vajjarisahanArAyasaMghayaNA samacauraMsasaMgaNasaMThiyA chaviNirAtakA aNulomavAuvegA kaMkaggahaNI kavoyapariNAmA sauNiposapiTuMtarorupariNayA chaddhaNusahassabhRsiA / tesiNaM maNuyANa ve chappaNNA piTThakaraMDakasayA paNNattA samaNAuso ! pau muppalagaMdhasarisaNIsAsasurabhivayANA, teNaM maNuyA pagaI uvasaMtA pagaI payaNu kohamANamAyAlomA miumadavasaMpannA allINA bhadagA viNIyA appicchA asaNNihisaMcayA viDimaMtaraparivasaNA jahicchiya kAmakAmiNo |suu024|| chAyA--tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe manuSyANAM kIzakaH AkArabhAvapratyavatAraH prajJaptaH gautama ! te khalu manujA supratiSThitakUrmacArucaraNA yAbatU lakSaNavyaJjanaguNopapetA sujAta suvibhaktasaGgatAGgAH, prAsAdIyAH, yAvat pratirUpAH, / tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate va manujInAM kIdRzakaH AkArabhAvapratyavatAraH prakSaptaH ? gautama ! tAH skhalu manujyaH sujAtasarvAGgasaundarya pradhAnamahilAguNayuktAH atikAnta visarpa nmRdukasukumAra kurmasaMsthita viziSThacaraNAH 'RjumRduka pIvarasusaMhatAGgulayaH abhyunnaratida talIna tAmrazucisnigdhanakhAH romarahitavRttalaSTa (ramya) saMsthitA'jaghanya prazastalakSaNa kopyajaGghAyugalAH sunirmita sugUr3ha sujAnu maNDala suSaddhasandhayaH kadalIstambhAtireka saMsthinirvRNa sukumAra mRdukamAMsalAbiralasamasahitasujAtavRttapovaranirantarIrvaH aSTApadavotika praSTha saMsthita prazastavistIrNa pRthulazroNayaH vadanA''yAmapramANa dviguNitavizAlamAMsala subaddhajadhanavaradhAriNyaH vajravirAjitaprazastalakSaNanirudaratrivalikabalitatanunatamadhyamAH RjukasamasA tanakRSNasnigdhAdeyalalita sujAta savibhaktakAntazobhamAnarUciraramaNIya romarAjayaH gaDAvarta pradakSiNAvartataraGgabhaGguraravikiraNa taruNabodhitA''krozAyamAnapadmagambhIravikaTanAbhAH anugaTa prazastapIna kukSaya sannatapAGaH saDgatapAH sujAtapAGaH mitamAtrika pInaratidapAGaH akaraNDuka kanayarUcaka sujAtanirUpahatagAtrayaSTayaH kAJcanakalazapramANa samasahitalaSTa (ramyA)ccukamelaka yamala yugala vattittAbhyunnatapInaratidapIvarapayodharAH bhUna
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 225 chagAnupUrvatanukagopucchavRttasamasaMhitanatAdeyalalitabAhavaH tAmranakhAH mAMsalAgrahastAH pIvarakomalabarAGgulIkAH snigdhapANirekhAH ravizazizaGkhacakrasvastikasuvibhaktasuviracitapANilekhAH pInonnatakarakakSavastipradezAH paripUrNagalakapolAH caturaGgulasupramANa kambuvarasadRzagrovAH mAMsalasaMsthitaprazastahanukAH dADimapuSpaprakAzapIvarapralamdhakuJcita taroSThAH dadhidakarajazcandrakundabAsantImukuladhavalAcchidravimaladazanAH raktotpalapatramRdukasukumAratAlujihvAH karavIramukulakuTilAbhyudgataRjutuGganAsAH zAradanavakamala kumudakuvalayavimaladalanikarasadRza lakSaNaprazastAjihmakAntanayanAH patrala dhavalAyatA''tAmralocanAH AnAmita cApa cArudhira kRSNAbhrarAjisaGgatasujAtabhravaH AlInapramANanayuktazravaNAH suzrayaNAH pInalaSTa (ramya) gaNDalekhAH caturasra prazastasamalalATAH kaumudIra nikaravimalaparipUrNasaumyavadanAH chatronnatottamAgA: akapilasusnidha suganghadIrdhazirojAH chatra 1 dhvaja2 yUpa 3 stUpa 4 dAmanI 5 kamaNDalu 6 kalaza 7 vApI8 svastika 9patAkA 10 yava 11 matsya 12 kUmma 13 rathabara 14 makaradhvajA 15 'Gka 16 sthAlA 17 'kuzA 218 'STApada 19 supratiSThaka 20 mayUra 21 zyabhiSeka 22 toraNa 26 medinyu 24 dadhi 25 varabhavana 26 giri 27 varAdarza 28 salIlagaja 29 RSabha 60 siMha 31 cAmaro 32 ttamaprazastadvAtriMzallakSaNadharAH haMsasadRzagatayaH kokilamadhuragIH susvarAH kAntAH sarvasya anumatAH vyapagatavalipa. lita vyaGgadurvarNavyAdhidaurbhAgyazokamuktAH uccatvena ca narANAM stokonocchitAH svabhAvazRGgAracAraveSAH saGgatagatahasitabhaNitasthitavilAsasaMlApanipuNayuktopacArakuzalAH sundarastanajadhanavadanakaracaraNanayanalAvaNyarUpayauvanavilAsakalitAH nandanavanavivaracAriNya iva apsarasaH bharatavarSa mAnuSAsarasaH AcAryakaprekSaNIyAH prAsAdIyAH yAvat pratirUpAH te khala manujA oghasvarA haMsasvarAH krauJcasvarAH nandIsvarAH siMhasvarAH siMhadhoSAH susvarAH su svaranirghoSAH chAyAtapodyotitAGgAGgAH bajraRSabhanArAcasaMhananAH samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAH chavinirAtaGkAH anulomavAyuvegAH kaGkagrahaNokAH kapotapariNAmAH zakuniposapRSThAsarokapariNatAH SaDadhanuH sahasrocchitAH teSAM khalu manuSyANAM dveSaTU paJcAzat pRSTakaraNDakazate prajJapte, zramaNAyuSman!Ate khalu manujAH prakRtyupazAntAH prakRtipratanukrodhamAnamAyAlomAH mRdumAdavasampannAH AlInAH bhadrakAH vinItAH alpecchAH asannidhisaMcayAH viSTapAntarapa. rivasanAH yathepsitakAmakAminaH // sU0 24 // TIkA--'tIse NaM bhate!' ityAdi / 'tIse NaM bhaMte! samAe bharahe vAse maNuyANaM' he bhadanta ! tasyAM khalu samAyAM bharate isa prakAra se 10 dasa taraha ke kalpavRkSoM kA svarUpa prakaTa kahake aba sUtrakAra suSamasuSamA nAmake kAlameM utpanna hue manuSyoM ke svarUpa kA varNana karate haiN| "tIseNaM samAe bharahevAse maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" ityAdi / A pramANe 10 prakAranA kalpavRkSonuM svarUpa prakaTa karIne have sUtrakAra suSamAsuSamA nAmaka kALamAM utpanna thayela manuSyanA svarUpanuM varNana kare che.? 29
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 jambUdvIpa varSe manujAnAM yugalinAM strI puruSANAM 'kerisae' kodRzaka:-kathambhUtaH 'ayArabhAvapaDoyAre' AkArabhAvapratyavatAraH-svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH?iti gautamena pRSTo bhagavAn prAha- 'goyamA !te Na maNuyA' he gautama! te yugalinaH strIpuruSAH 'supaiTTiyaM kummacArucalaNA' supatiSThitakUrmacArucaraNAH-supratiSThitAH samIcInasaMsthAnAH kUrmacArucaraNAH-kUrmaH kacchapastadvat unnatatvena cAravaH zobhanAH caraNAH yeSAM te tathA nanu'mAnavA maulito cA devAzcaraNataH punaH" iti kavisamayAnmanuja janmavatAM yugminAM maulita eva varNanamucitaM tatkathaM caraNAdArabhya varNanaM yuktiyuktamiticedatrocyate - yugmino hi manuSyAH prazastapuNyAtmAno bhavantIti te deva kalpA iti na devakalpAnAM teSAM caraNata Abhya varNane kAcitkSatiriti 'jAva lakkhaNavaMjaNaguNovaveyA yAvat lakSaNavyanjanaguNopapetAH "supai gautama svAmI ne prabhu se isa sUtra dvArA aisA pUchA hai ki he bhadanta ! usa suSamasuSamA Araka ke sadbhAva meM bharata kSetra meM yugalika manuSyoMkA svarUpaparyAya prAdurbhAva-svarUpa kaisA hotA hai ? isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai-'goyamA ! teNa maNuyA supaidviya kumma cArucalaNA, jAva lakakkhaNavaMjaNaguNovaveyA sujAya suvibhattasaMgayaMgA pAsAIyA jAva paDirUvA" he gautama ? usa samaya meM manuSya yugalika strI puruSa-jinakA saMsthAna samIcIna hai aise tathA kacchapa ke jaise unnata sundaracaraNoM vAle hote hai, zaMkA-"mAnavA maulito vA devAzcaraNataH punaH" isa kavisamaya ke anusAra manuSya janmavAle yugalikoM kA varNana mastaka se lagAkara kiyA jAtA haiM aura devoM kA varNana caraNa se lekara kiyA jAtA hai to phira yahAM inakA varNana caraNa se lekara sUtrakAra ne kyoM kiyA ? to isakA uttara aisA hai ki yugalika manuSya prazasta puNyavAle hote haiM ataH unheM devatulya mAnA jAtA hai ataH devakalpa ina yugalika manuSyoM kA varNana caraNa se lekara karane meM koI kSati jaisI bAta 'tIseNa samAe bharahe vAse maNuyANa kerisapa AyArabhAvapaDoyAre paNNatte-ityAdi |suutr1|| TIkArtha-gautame prabhune A sUtra vaDe prazna karyo che ke he bhadaMta ! te suSamasuSamA ArakanA sadbhAvamAM bharatakSetramAM yugalika manuSyanA svarUpa paryAya prAdurbhAva eTale ke svarUpa DAya che. ? senA ma prabhume 25! prabhAko dhuM che.-goyamA ! teNaM maguyA suparaTThiya kummacArucalaNA jAva lakkhaNavaMjaNaguNovaveyA sujAyasuvibhattasaMgayaMgA pAsAIyA jAva paDirUvA' he gautama ! samaye manuSya yugatira strI-puru5 re manu saMsthAna sabhIthIna cha evA temaja kacachapa jevA unnata suMdara carAvALA hoya che. A-"mAnavA maulito vA devAzcaraNataH punaH" / visabhara bhura mnussyjanmavALA yugalikonuM varNana mastakathI mAMDIne karavuM joie ane devonuM varNana cara thI karavAmAM AvavuM joIe te pachI ahIM emanuM varNana caraNathI mAMDIne sUtrakAre zA mATe karyuM che ? A prazano uttara A pramANe che ke yugalika manuSya prazasta puNyavALA hoya che. ethI teo deva tulya mAnavAmAM Ave che. eTalA mATe devakalpa A yugalika manuSyanuM varNana caraNathI mAMDIne karavA ke I kSati jevI vAta nathI, A yugalika strI-puruSa-lakSaNa sava
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 227 TThiya' ityAdi padAdArabhya 'lakkhaNa vaMjaNa' ityAdi padaparyanta vizeSaNapadAnAM saMgraho jIvAbhigamAdi sUtrato bodhyaH lakSaNavyajanaguNopapetAH-lakSaNAni-svastikAdIni vyajanAni-mapItilakAdIni guNAH, prakRtibhadratAdayazca tairupapetAH yuktAH 'sujAya suvibhatta saMgayaMgA' sujAtamuvibhaktasaGgatAGgAH muvibhaktaM suSThu vibhAgayuktam aGgopAGgAno yathA vadvibhAgasattvAt, saGgataM-pramANopetaM na tu nyUnAdhikam aGgaM zarIrAvayavo yeSAM te tathA 'pA sAIyA' prAsAdIyA ityArabhya 'jAva paDirUvA' yAvat pratirUpAH iti paryantapadasaGgraho bodhyaH tathAhi-pAsAdIyAH, darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH iti padacatuSTayaM phalitam eta dvayAkhyA prAgvat . tasyAM khalu bhadanta ! samAyAmityAdi 'tIse NaM bhaMte ! samAe' he bhadanta ! tasyAM-pUrvoktAyAM suSamasuSamAyAM samAyAM kAlavibhAgarUpAyAM khalu 'bharahe vAse bharate varSe bharatakSetre 'maNuINa' manuz2InAM mAnuSINAM prastAvAda yugminInAM 'kerisae' kIzakaH kodRzaH 'AyArabhAvapaDoyAre' AkArabhAvapratyavatAraH svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH ? bhagavAnAha-goyamA ! tAoNaM' he gautama ! tasyAM khalu samAyAM tAH-tvayA pRSTAH khalu 'maNuIo' manujyaH 'sujAya savvaMgasundarIo' sujAtasarvAGgasundaryaH, sujA nahIM hai / yugalika strI puruSa lakSaNa-svastika Adi, vyaMjana-maSItilaka Adi evaM guNa-prakRti . bhadratA Adi se yukta hote haiM, sujAta suvibhakta saMgata aMga vAle hote haiM arthAt inake zarIrAvayava suvibhAgayukta hote haiM evaM saGgata -pramANepeta hote haiM nyUnAdhika nahIM hote haiM, yahAM jo prathama yAvat zabda AyA hai usase 'supaiDiya' ityAdi pada se lekara 'lakkhaNa, vaMjaNa' ityAdi pada paryanta jitane aura vizeSaNapada hai unakA saMgraha jIvAbhigama Adi sUtra se jAnalenA cAhiye "pAsAIyA jAva paDirUvA" pATha meM Agata isa yAvatpada se darzanIya aura abhirUpa ina padoM kA saMgraha huA hai, ina cAroM pada kI byAkhyA pahile jaiso kI gaI hai vaise hI jAnanI cAhiye "tIseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuINaM kerisae AyArabhAva paDoyAre paNNatte" he bhadanta ! usa suSamasuSamAkAla ke samaya bharata kSetra kI striyoM kA manuSyaNiyoM kA AkArabhAva pratyavatAra svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - "goyamA ! tAo NaM maNuIo sujAyasavvaMga suMdarIo pahANa stika vigere vyaMjana-bhaSItilaka vigere temaja guNa-prakRti bhadratA vagerethI yukta hoya che. sujAta suvibhakta saMgata aMgavALA hoya che. eTale ke emanA zarIrAvaya suvibhAgayukata hoya che. temaja saMgata pramANe peta hoya che nyUnAdhika hotA nathI ahIM je prathama yAvat 274 mA cha tathA 'supaiTTiya' hatyAhi 54thI bhani 'lakkhaNavaMjaNa' tyA 56 5-1 28 vadhArAnA vizeSaNa phe| che bhne| saI 'jIvAbhigama' pore suutrdvaa2| ngo namme 'pAsAdIyA jAva paDirUvA" yAma mAvasabhA yAvata 5thI zanIya bhane abhirUpa A padonA saMgraDa thayela che. e cAre cAra padenI vyAkhyA pahelAM jevI karavAmAM Ave che. tethI 4 sabhApI se "tIseNaM bhaMte ! samAe bharahevAse maNuINaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte" he mahanta ! te suSamasapamA nA samaye bharata kSetranI striienA AkAra bhAva pratyavatAra-svarUpa kevuM kahevAmAM Avela che. AnA javAbamAM prabhu kahe che.- "goyamA ! tAo NaM maNuio sujAyasavvaMgasuMdarIo pahANa mahilAguNehiM juttA" .
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 jambUdvIpaprajJaptisUtre tAni yathAvat pramANopetatayA sUtpannAni sarvANyaGgAni mastakAdoni yAsAM tAH sujAtasarvAGgA, tAzca sundaryaH sujAtasaGgitvAt manoharAkArAH, 'pahANa mahilAguNehiM juttA' pradhAnamahilAguNairyuktAH pradhAnAH pravarAH ye mahilA guNAH strIguNAH priyaMvadatva svAmicittAnuvartakatvAdayastairyuktAH upetAH tathA aikaMta visappamANa mauya sukumAla kummasaMThiya visiTThacalaNA' atikAnta visarpanmRduka sukumAra kUrmasaMsthitaviziSTacaraNAH-atikAntau atisundarau, visarpantau saJcarantAvapi yadvA 'visappamANe' tyasya vizvapramANeticchAyA tasya dvivacane vizvapramANau-viziSTa svapramANau svazarIrAnusAri pramANau na nyUnAdhikapramANA vityarthaH mRduka sukumArau mRdukAnAM-komalAnAM madhye sukumArau sukomalau kUrmasaMsthitau kUrmaH kacchapastadvat unnatapRSTatayA saMsthitI viziSTau manojJau caraNau yAsAMtAstathA 'ujju mauyapIvarasusAhayaMgulIo, RjumRdukapIvarasusaMhatAGgulI kAH RjavaH saralAH mRdukAH mahilAguNehiM juttA" he gautama ! ve manuSya striyAM-yugalika manuSyastriyAM acche pramANa meM utpanna hue mastakAdika aMgoM vAlo hotI hai tathA sujAta sarvAGgayukta hone se ve bar3I sundara hoto haimanohara AkAra vAlI hotI hai, tathA mahIlAoM ke pradhAnaguNoM se priya bolanA evaM apane svAmI ke citta ke anukUla vartana karanA Adi mahilA jagata ke pradhAna sadguNoM se ve yukta hoto hai, "a ikata visappamANa mauya sukumAla kummasaMThiyavisiTThacalaNA, ujjumaula pIvara susAhiyaMgulio abhuNNaya raiya taliNa taMbasuiNidaNakkhA romarahiya paTTa-laTTha saMThiya ajahaNNapasatthalakkhaNa akko ppajaMghajuyalAo" inake donoM caraNa atikrAnta-atisundara hote hai, viziSTa pramANopeta hote haiapane-apane zarIra ke anurUpa pramANa vAle hote haiM nyUnAdhika pramANayukta nahIM hote , duniyAM meM jitane komala padArtha mAne jAte haiM una padArthoM ke bIca meM ye inake caraNa aura bhI atyanta sukomala hai| tathA jaisA kacchapa kA saMsthAna hotA hai vaisAhI saMsthAna AkAra inake caraNoM kA hotA hai, ataeva ye baDe manojJa hote haiM / inake caraNoM kI aMguliyAM Rju sarala hotI hai , mRduka komala gautama ! te manuSya strIo-yugalikamanuSya strIo supramANamAM utpanna thayelA mastakAdi aMgevALI hoya che. temaja sujAta sarvAga yukta hovAthI teo khUba ja suMdara hoya che. nehara AkAravALI hoya che, tathA mahilAonA pradhAnaguNathI eTale ke priya balavuM temaja svAmInA cittAnukUla vartana karavuM vagere mahilA jagatanA pradhAna sad guNethI teo yukta hoya che. "aikaMta visappaNamANa mauya sukumAla kumma saMThiya-visiTThacalaNA ujjamaula pIvara susAhiyaMgulIo abbhuNNayaraIataliNa taMba suiddhaNiddhaNakkhA romarahia paTThalaTTha saMThiya ajahaNNapasatthalakkhaNa akkoppa jaMdha juya lAo' omanA manne yara / satisi-d-mati suMdara hoya che, viziSTa pramANe peta hoya che. potapotAnA zarIranA anurUpa pramANuvALA heya che. nyUnAdhika pramANa vALA hotA nathI. saMsAramAM jeTalA komaLa padArtho mAnavAmAM Ave che. te padArthonI vacce emanA A caraNe atyanta vadhAre sukamaLa che. temaja jevuM kachapanuM saMsthAna hoya che, tevuM ja saMsthAna emanA caraNenuM hoya che. ethI e khUba ja manojJa hoya che. emanA caraNenI AMgaLIo Rju sarala hoya che. mRduka-kamaLa-hoya che ane pI
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhASimanuSya svarUpanirUpanama 229 komalA : pIvarAH puSTAH anupalakSyamANasnAyvAdisandhikatvenopacitAH susaMhatAH sumi litAH aGgulyaH pAdAGgulyo yAsAM tAstathA, 'abbhuNNaya raiya taliNa taMba suiNidaNakkhA' abhyudgata ratidatalina tAmra zucisnigdhanakhAH abhyunnatAH samunnatAH ratidAH draSTR janAnAM prItidAH yadvA 'raiyA' ityasya rajiteticchAyA, tatpakSe ranjitAH lAkSArasena rAgeNa rajjanamupanItAH, talinAH pratalAH tAmrAH - tAmravarNAH - ISadraktA zucayaH pavitrAH malarahitAH snigdhAH cikkaNAH nakhAH yAsAM tAstathA, mULe 'nakkhe' tyatra dvitvaM prAkRtatvAt 'romara hiyavaLa saMdviyaajahaNNapasatthalakkhaNa akkoppajaMghajualAo' romarahita vRtta laSTa ( ramya ) saMsthitA'jaghanya prazastalakSaNA kopyajaGghA yugalAH - romarahitaM nirloma vRttaM vartulaM laSTasaMsthitaM ramyasaMsthAnayuktam UrdhvordhvakrameNa sthUlasthUlataram iti bhAvaH, ajadhanya prazastalakSaNam ajaghanyAni utkRSTAni prazastAni zlAdhyAni lakSaNAni yatra tattathA bhUtam akoyam adveSyam ati subhagatvAt jaGghAyugalaM yAsAM tAstathA, 'suNimmiya sugUDha sujANumaMDala subaddhasaMghIo' sunirmita sugUDha sujAnumaNDalasubaddhasandhayaH sunirmite suSThu nitarAM pramANopete sugUDhe mAMsalatvAdanupalakSye ye sujAnumaNDale sundarajAnumaNDale tayoH subaddhau dRDhasnAyubhiH samyagbaddhau sandhI sandhAne yAsAM tAstathA, ' kayalokhaMbhAireka saMThiya " hotI haiM aura pIvara puSTa hotI hai, arthAt snAyu AdikoM kI sandhiyAM inameM dikhalAI nahIM detI haiM aisI hotI hai tathA susaMhata hotI haiM Apasa meM milI rahatI haiM ina aMguliyoM ke nakha samunnata hote haiM Upara kIora bIca meM uThe hue rahate hai ratida hote haiN| dekhane vAloM ko Ananda prada hote hai athavA "raiyA" raJjita hote haiM - lAkSArasa ke rAga se raMge hue rahate haiM, talina patale hote haiM tAmra ISad raktavarNa vAle hote haiM, zuci mala rahita hote hai evaM snigdha cikane hote haiM / " nakkhe" meM dvitva prAkRta hone se huA hai inakA jandhAyugala romarahita hotA hai. vRtta-vartula-gola hotA hai laSTa saMsthita ramya saMsthAna se yukta hotA hai urdhva urdhva krama se sthUla sthUla tara hotA hai-aura ajaghanyaprazasta lakSaNoM vAlA hotA hai-utkRSTa zlAghya lakSaNoM se yukta hotA hai, akoTaca atisubhaga hone se adveSya hotA hai " buNimmiya sugUr3ha sujANu maNDala subaddha saMdhIo, kayalo bhAireka saM vara-puSTa hAya che. arthAt snAyu vagerene sa MdhibhAga emAM dekhAtA nathI, temaja susaMrhuta hoya che. paraspara aDIne rahe che. e AMgaLIonA nakhA samunnata heAya che. uparanI tarapha madhyamAM uunnt thayelA rahe che. ratiha hoya che-lenArAyAne mAnahagraha hoya che. athavA "rayA" ti hAya che-sAkSA rasanA rAgathI raMgelA hoya che. 'talina' pAtA hoya che. tAmra-vihU svavAjA hoya che. zuci bhava vihIna hoya che. tebhana snigdha subhizvaya hoya che. "nakkhe' bhAM dvitva prAkRta haiAvAthI thayela che. emanuM ja dhAyugala rAmarahita haiAya che. vRtta-tula-gAla DAya che laSTasa sthita-myasaMsthAnathI yukta haiAya che. u urdhva kramathI sthUla sthUlatara hoya che. ane ajaghanya prazasta lakSaNavALu' hoya che. utkRSTa slAyya lakSaNothI yukta hAya che. akApya
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 jambUdvIpaprajJaptisUtre NivvaNa sukumAla mauya maMsala avirala samasaMhiya mujAya vaTTapIvaraNiraMtaroru' kadalo stambhAtireka saMsthita nivraNa sukumAra mRduka mAMsalAviralasamasaMhitasujAtavRttapIvara nirantaroravaH kadalI--rambhA tasyA yaH stambhaH-kANDam tasmAdatirekeNa atizayena sasthitaM saMsthAnaM yayoste kadalIstambhAtirakasaMsthite nivraNe visphoTakAdi kSatarahite sukumA ramRduke sukumAreSu mRduSu mRduke tathA atikomale mAMsale puSTe avirale parasparAsanne same tulyapramANe sahike kSame sunAte muniSpanne vRtte vartule pIvare upacite nirantare para sparanirvizeSe UrU yAsAM tAstathA, 'aTThAvaya vIiya paTTa saMThiya pasattha vicchiNNapihula soNI' aSTApadavItika praSTha saMsthita prazastavistIrNa pRthuka zroNayaH votikaH vigatA Itayo yasya sa vItikAH ghuNAdhupadravarahitaH sa cAsau aSThApadaH-cUtaphalakavizeSaH atra vizeSaNa vAcakapadasya paraprayogaH prAkRtatvAt, tadvat praSThasaMsthitA pradhAna saMsthAnopetA prazastA lAdhyA vistIrNavipRthulA-atisthUlA zroNiH kaTidezo yAsAM tAstathA tathA 'vayaNAyAmappamANa duguNiya visAlamaMsala subaddha jahanavaradhAriNIo' vadanAyAmapramANadvigu Thiya nivvaNa sukumAlamauya ma sala avirala samasaMhiya sujAya vaTTa pIvara NiraMtaroru" inake sujAnu maNDala nitarAM pramANopeta hote haiM, aura mAMsala hone se anupalakSya hote hai tathA inako saMdhiyAM dRr3hasnAyuoM se acchI taraha baddha rahatI hai inake donoM uru kadalI ke stambha ke jaise saMsthAna se bho adhika sundara saMsthAna vAle hote haiM, visphoTaka Adi ke vraNa se rahita hote haiM, sukumAra padArthoM se bhI ye adhika sukumAra hote haiM atikomala hote haiM, mAMsala -puSTa hote haiM, avirala-paraspara meM jur3e hue se arthAt saTTe hue se rahate haiM, sama-tulya pramANa vAle hote haiM. sahita-sakSama hote haiM, acche rUpa meM utpanna hue hote haiM, vRtta-vartula-hote hai, pIvara-mAMsa se bhare hue rahate haiM. evaM nirantara-aMtara rahita hote haiM, "aTThAvaya voiyapaTThasaMThiyapasatthavicchiNNapihulasoNI, vayaNAyAmappamANa duguNiya visAlamaMsala subaddha jahaNavara dhAriNIo, vajjavirAjiyapaptattha lakkhaNanirodaraati subhama hAvAthI a5 DAya che. "suNimmiya sugUDha sujaNNumaMDala subaddhasaMdhIo, kayalI khaMbhAireka saMThiaNivaNa sukumAla maua maMsala avirala samasaMhia sujAyavaTTa pIvara NiraM taroru" manu sujanuma atIva sapramANa DAya cha, bhane bhAMsa pAyI ganupalakSya hoya che. temaja emanI saMdhio dRDha snAyuothI sArI rIte Abaddha rahe che. emanA banne urue kadalIne sAMbhanA saMsthAna karatAM paNa vadhAre suMdara saMsthAnavALA hoya che. visphoTaka vageranA traNathI rahita hoya che. sukumAra padArtho karatAM paNa vadhAre eo sukumAra hoya che. ati komaLa hoya che. mAMsala-puSTa hoya che. avirala eka bIjA ne aDIne rahe che. samatulya pramANa vALA hoya che sahika-sakSama hoya che. sArA rUpamAM utpanna thayelA hoya che. vRtta-vatu DAya che. pI52 puSTa 27 che. tabha4 satata mata2 vilIna DAya cha "aTThAvaya. vIiya paTTa saMThia pasattha vicchiNNa pihulasoNI vayaNAyAmappamANaduguNiyA visAla maMsala subaddhajahaNavaradhAriNIo vajjavirAji apasastha lakkhaNa nirodarativaliyavali
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSya svarUpanirUpaNam 231 NitavizAla mAMsala subaddha jaghanavaradhAriNINyaH vadanaM mukhaM tasya ya AyAmo dairghya dvAdazAGgulapramANaM tasmAd dviguNitaM caturvizatyaGgulapramitaM vistIrNa vi tAropetaM mAMsalaM puSTaM subaddhaM dRDhavaddhaM na tu zlathaM jaghanavaraM pradhAnakaTipUrvabhAgaM dharantItyevaM zIlAstathA varazabdasya vizeSaNavAcakatvena pUrvaprayogAItve'pi paraprayogaH prakRtatvAdevAtrApi bodhyaH 'vajjavirAiya pasatyalakkhaNanirodarativaliyavaliya taNuNayamajjhimAo' vajravirAjita prazastalakSaNanirudara trivalika balita tanunatamadhyamAH-vajravirAjitaM vajravad vigajitaM zobhitaM kSAmatvena prazastalakSaNaM sAmudrikazAstroktaprazastaguNayuktaM nirudaraM vikRtodararahitaM yadvA niruda - ram alpodaram trivalikaM trivaliyutaM balitaM sajAtabalaM balayuktaM nahi kSAmatayA durbalam tanupratalaM nataM namraM tanunataM kiJcinnamram madhyama-kaTirUpamadhyAGgam yAsAM tAstathA 'ujjuyasamasahiyajacca taNu kasiNa Niddha Aijjalauha sujAyamuvibhattakaMtasobhaMta ruila ramaNijja romarAI' Rjuka samasahitajAtyatanu kRSNasnigdhAdeya lalita sujAta suvibhakta kAntazobha tibaliyavaliyataNumajjhimAo" aSTApadavItika pada meM vItika vizeSaNa kA prAkRta hone se paraprayoga huA hai-tathA ca-ghuNa Adi upadrava se rahita cUtaphalaka kI taraha praSTha saMsthAna vAlA-zreSTha AkAra vAlA inakA zroNipradeza-kaTibhAga hotA hai aura vaha prazasta evaM atisthUla hotA hai. inakA pradhAnakaTi pUrvabhAga arthAt jaghana mukha ko dvAdaza aMgula pramANa lambAI se dUnA hotA hai ataeva vaha vistIrNa, mAMsala-puSTa, evaM subaddha-majabUta hotA hai. inakA jo madhyabhAga hai vaha-vajra ke jaisA suhAvanA hotA hai. prazasta lakSaNoM se-sAmudrika zAstrokta acche 2 lakSaNoM se yukta hotA hai. vikRta udara se rahita hotA hai athavA alpa udara vAlA hotA hai. tribalI se yukta hotA hai, balita-bala saMpanna hotA hai. durbala nahI hotA hai patalA hotA hai-sthUla nahI hotA hai, aura kucha 2 jhukAsA rahatA hai " ujjuya sama sahiya jaccataNu kasiNaNiddha AijalauhasujAya suvibhatta kaMtasobhataruila ramaNijjaromarAI, gaMgAvatta payAhiNAvatta taraMga bhaMgura vikiraNa taruNa yataNumajjhimAo, maSTApavIti: 54mAM vIti vizeSa prAkRtanu pAthI 52 prayoga thayela che. temaja ghaNa vagere upadravathI vihIna ghatakalakanI jema pra4 saMsthAne yukata zreSTha AkAra yukta emane zroNi pradeza-kaTi bhAga hoya che, ane te prazasta ane ati sthUla hoya che. emane pradhAna kaTipUrvabhAga eTale ke jaghana mukhanI dvAdaza aMgula pramANa laMbAI karatAM be gaNuM hoya che, tethI te vistIrNa mAM lAla puSTa ane subaddha sudaDha hoya che. emane je madhyabhAga che te vajanA je mane Dara hoya che. prazasta lakSaNethI sAmudrika zAstrokata sArAM-sArAM lakSaNethI yukta hoya che. vikRta udarathI rahita hoya che. athavA alpa udaravALe hoya che. trivalIthI yukta hoya che. balita-bala saMpanna hoya che. durbaLa Data nathI, pAtA DAya che, sthUla ddaa| nathI ane 4 namita DAya che."ujjuyasamasahiya jacca taNukasiNaNiddha AIjjalauha sujAya suvibhattakaMtasobhataruilaramaNijja
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 mAnaruciraramaNIya romarAjayaH:-iha RjukatvAdIni romarAjivizeSaNAni, tatra RjukA - avakrA na kuTilA samA tulyA na kvApi danturA saMhitA militA na tvantaritA jAtyA svAbhAvika mukhyA vA, tanvI sUkSmA kRSNA-kRSNavarNA, na tu kapiromavatkapizA snigdhA cikkaNA sakAntiH AdeyA netraspRhaNIyA lalitA - sundaratA sampannA sujAtA sUtpannA suvibhaktA samIcInavibhAgasampannA kAntA kamanIyA ata eva zobhamAnA ruciraramaNIyA atyadhikamanoharA romarAji: romavaliryAMsAM tAstathA, kecid RjukatvAdIni roma vizeNAnyAhuH tathA sati vyadhikaraNabahuvrIhe khalambanApattirato romarAjivizeSaNAnyeva yuktAnIti vyadhikaraNabahuvrIhe ragatikagatitvAttanmataM na yuktam / 'gaMgAvata payAhiNAvattataraMga bhaMgura vikiraNataruNa bohiyaAko sAyaM tapa umagaMbhIraviyaDaNAbhA' gaGgAvarttapradakSiNAvartataraGgabhaGguraravikiraNataruNa bodhitAkozAyamAnapadmagambhIravikaTanAbhAH - etatpadaM manujavarNanaprasaGge'sminneva sUtre pUrvaM vyAkhyAtaM kevalaM strIpuMsatvakRto bhedaH anyatsarva samAnam, 'aNubbhaDapasatthapINa kucchIo' anudbhaTa prazastapInakukSayaH anudbhaTau - aspaSTau prazastauponau sthUla kukSI - udarasya vAmadakSiNabhAgau yAsAM tAstathA, ' saNNayapAsAo ' bohiya AkosAyaMtapauma gaMbhIraviyaDaNAbhA" inakI romarAjiRjuka - RjvI sarala hotI hai, vakra, kuTila nahIM hotI hai, sama- barAbarahotI hai kamatI baDhatI nahIM hotI hai-saMhita- Apasa se milI huI hotI hai. antara yukta nahIM hotI hai. svabhAvataH patalI hotI hai. sthUla nahIM hotI hai. kRSNavarNa vAlo hotI hai. RSi ke romoM kI taraha kapiza nahIM hotI hai. snigdha - cikanI hotI hai, dardarI nahIM hotA hai, Adeya netroM ko spRhaNIya hotI hai, lalita sundaratA se yukta hotI hai, sujAta hoto hai. acche DhaMga se utpanna huI hotI hai, suvibhakta hotI hai. acchI taraha vibhAga se saMpanna hotI hai. kAnta kamanIya hotI hai. ataeva yaha bar3I suhAvanI lagatI hai, aura jitanI bhI rucira vastue~ haiM unakI bhI apekSA yaha adhika rucira hotI hai "gaMgAvarta pradakSiNAvarta" Adi sUtra varNana ke prasaGga meM isI sUtra meM pahile vyAkhyAta ho cukA hai " aNubbhaDa pattha pINakumanuSya marAI, gaMgAvata payAhiNAvattataraMgabhaMgura vikiraNa taruNa bohia AkosAyaMta pauma : gaMbhIraviaDaNAbhA" zebhanI bhirAtri R RvI saraNa hoya the. vaha Tisa hotI nathI. sama kharAkhara haiAya che. sahita paraspara milita haiAya che. antarathI yukta hAtI nathI svabhAvataH pAtaLI hAya che. sthUla hAtI nathI kRSNa vaNu vALI hoya che, kapinA rAmanI jema kapiza haiAtI nathI. snigdha sucikaNu hAya che, kharabacaDI hAtI nathI Ardraya netro mATe spRhaNIya che. lalita suMdaratAthI yukta hAya che sujAta hAya che. sArI rIte utpanna thayela DAya che. suvibhakata hAya che. sArI rIte vibhAgathI saMpanna heAya che. kAnta kamanIya che. ethI te khUbaja seAhAmaNI lAge che. ane jeTalI rucikara vastue che te sava' karatAM te vadhAre thira hoya che, "gaMgAvarta pradakSiNAvartta" vagere sUtra bhanubhavAyunanA prasaMgamA yA sUtrana varSAnabhAM paDelAM vyabhyAta thayeA che "aNubbhaDapasatthapINa kucchIo saNNayapAsAo saMgaya .
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasumAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 233 sannatapArthAH,' saMgayapAsAo ' saMgatapArthAH, 'sujAyapAsAo' sujAtapArthAH, 'miyamAiyapINa raiyapAsAo' mitamAtrikapInaratidapAAH etatpadacatuSTayaM prAgvat kevalaM strIpu. satvakRto vizeSaH, 'akaraDaya kaNagaruyagaNimmalasujAyaNiruvahayagAyalaTThIo' akaraNDuka kanakarucakanirmalasujAtanirupahatagAtrayaSTayaH-akaraNDu kA mAMsalatvAdanupalakSyamANapRSThavaMzAsthikA kanakarucakA-svarNavatkAntikalitA nirmalA svAbhAvikA''gantukomayamalarahitA, sujAtA garbhAdhAnAdArabhya janmadoSarahitA, nirUpahatA jvarAdirogadaMzAdhupadravarahitA gAtrayaSTiH-zarIrarUpayaSTi ryAsA tAstathA, 'kaMcaNa kalasappamANasamasahiya laTThacuccuAmelagajamalajuyala vaTTiya abbhuNNayapINaraiyapIvarapaoharAo' kAzcanakalazapramANasamasahitalaSTa (ramya) cUcukAmelaka yamala yugala vartitAbhyunnataponaratidapIvarapayodharA:-kAJcanakalazapramANau suvarNaghaTamitau samau parasparaM samAnau na nyUnAdhiko sahitau milito Antaryaracchuo saNNayapAsAo, saMgayapAsAo, sujAyapAsAo. miyamAiyapoNaraiyapAsAo" inake udara ke vAma dakSiNabhAga anudbhaTa-aspaSTa hote haiM, prazasta-lAdhya hote haiM, aura pIna-sthUla hote haiM, "sannatapArzva, sujAtapArzva, mitramAtrika pIna ratidapArzva"ye padatraya pahile manuja varNana ke samaya vyAkhyAta ho cuke haiM "akaraMDaya kaNaga ruyaga Nimmala sujAyaNiruvahaya gAyalaTThIo" inakI zarIra yaSTi akaraNDuka-mAMsala hone se anupalakSyamANa hai. pRSThavaMza kI haDDI jisameM aisI hotI hai, tathA svarNa ko jaiso kAnti se yukta hotI hai, nirmala svAbhAvika evaM Agantuka maila se rahita hotI hai. sujAta hotI hai. garbha se lekara janma taka ke doSoM se rahita hotI hai evaM niruvahatajvarAdiroga tathA dezAdika upadrava se rahita hotI hai "kaMcaNakalasappamANasamasahiyalaTThacuccu Amelaga jamalajualavadriya abbhuNayayoga raiya pavarapa moharAo' inake donoM payodhara suvarNa ke ghaTa ke jaise suhAvane hote haiM, sama hote haiM paraspara meM samAna hotehaiM nyUnAdhika nahIM hote haiM. Apasa meM mile hue hote haiM. inako itanI adhika nikaTatA rahatI hai ki ina donoM ke bIca meM pAsAo, sujAyapAsAo, miyamAiya pINaraimapAsAo" memanA Rna pAma-Res bhAga anudu bhaTa aspaSTa hoya che. prazasta lAdhya hoya che. ane pIna sthUla hoya che. "sannatapAva, sujAtapAva, mitra mAtrika pInaratidapArzva" se tra0 phe| 5i bhanubhava bananA prabhA vyAbhyAta ye che. 'akaraMDaya kaNagaruyagaNimmala sujAya Niruvahaya mAyalahIo" amanI zarIrayaSTa 42 mAMsala pAthI anu5sayamA che vazana hADakuM jemAM evI te hoya che temaja varNanA jevI kAMtithI yukata hoya che. nirmaLa svA bhAvika ane Agatuka melathI vihIna hoya che. sujAta hoya che. garbhathI mAMDIne janma sudhInA dRSothI rahita hoya che. ane nivahata javarAdiroga temaja daMzAdika upadrathI sIna DAya che. "kaMcaNakalasappamANasamasahiya laDhavAcu Amelagajamala juala paTTia abhuNNayavINaraiapIvarapaoharAo" samAna bhanne pyodhre| suvarNa ghaTanA vA bhanA hara hoya che. sama hoya che paraspara mAM samAna hoya che. nyUnAdhika hotA nathI paraspara
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 ammdIpapratispe hitau anayormadhye visatanturapi na praveSTumarhatIti bhAvaH, laSTacUcukAmelako-laSTausundarau cUcukAmelako kucAgrabhAgau yayostau tathAbhUtau yamalau tulyazreNiko yugalau yugmarUpau vartitau-vartulAkArau abhyunnatau uttuGgo pInaratidau puSTaprItidI, pIvarau mAMsalatvAtpuSTau payodharau-kuco yAsAM tAstathA, 'bhuyaMga aNupuvva taNua gopuccha vaTTa samasaMhiya Namiya AillalaliyavAhA' bhujaGgAnupUrvya tanuka gopuccha vaTTa samasaMhitanatA''deyalalitabAiva:bhujaGgAnupUrvyatanuko-bhujaGgaH sarpastadvat AnupUryeNa adho'dhobhAgakrameNa tanuko pratalI a. taeva gopucchavRttI gopucchavad vRttau vartulo samau parasparaM sadRzau saMhito madhyazarIrApekSayA'viralau natau-namrau skandhadezasya natatvAta Adeyau-atizobhanatayA kamanIyau lalitau manoharau bAhU bhujI yAsAM tAstathA, 'taMbanahAo' tAmranakhAH tAmravarNanakhAH raktanakhA ityA. zayaH, 'maMsalaggahatthAo' mAMsalAgrahastAH mAMsalo puSTI agrahasto hastAgrabhAgo yAsAM tAstathA, pIvara komalavaraMguliyAo' pIvara komala varAGgulIkA: pIvarAH puSTAH komalA mRdavaH se mRNAlatantu bho nahI nikala sakatA hai yA mRNAlatantu bhI ina donoM ke madhya meM praveza nahIM pAsakatA hai| ina donoM stanoM ke jo agrabhAga hote haiM ve bar3e sundara hote haiM, ye donoM stana samazreNi meM rahe hue hote haiM aura yugmarUpa hote haiM inakA donoM kA AkAra gola hotA hai aura ye vakSasthala para Age kI ora bahuta sundara DhaMga se U~ce uThe hue hote haiM "pInaratidau" ye sthUla hote haiM aura prIti dene vAle hote hai tathA mAMsa se bhare hue rahate hai "bhuaMga aNupubbataNubha gopuchavaTTasamasaMhiya Namiya AijjalaliyavAhA" inakI donoM bhujAe~ sarpa kI taraha kramazaH nIce kI ora patalI huI hotI hai ataeva ve gopuccha kI taraha gola hotI hai paraspara meM ve samAna ekasI hotI hai, madhyazarIra kI apekSA ye saMhita-avirala hotI haiM skandha dezake nata hone se ye namrajhukI huI hotI hai Adeya hotI hai aura manako haraNa karane vAlI hotI hai / "taMbaNahAo, maMsalaggahatthAo, pIvara komalavaraMguliyAo, NipANirehA, rvissisNkhckksotthiysuvibhttsuviriymaLelA hoya che, eo eTalA pAse pAse hoya che ke eo banenAM madhyamAMthI mRNAla tatuM paNa nIkaLI zakatuM nathI athavA te emanA madhyamAM mRNAla taMtu paNa pravezI zakatuM nathI. e banaze stanane je agrabhAga hoya che. te bahu ja suMdara hoya che, e bane tane sa gamAM hoya che. ane yugma rUpa heAya che. e bannenI AkRti geLa hoya che bhane pakSasthara 5 mA ma su2 rI 2 80 DAya che "pInaratidoM meM sthUla DAya cha bhane priiti||24 DAya che tama4 mAMsathI supuSTa DAya che. "muaMga aNu puvataNu agopucchavaTUTa samasaMhiya Namiya Aijjalaliya vAhA" memanI bhanne suno| sapanA jema kramazaH nIcenI tarapha pAtaLI hoya che ethI te gapuchanI jema goLAkAra hoya che. para sparamAM te samAne eka sarakhI hoya che. madhya zarIranI apekSAe e-saMhita avirala hoya che. skandhadeza nata hovAthI e namra-mita hoya che. Adeya hoya che. ane manahara lAya. "taMbaNAo. maMsalAhasthAo. pIvarakomalavaraMgaliyAo. NipANirehA. ravi sasi saMkha cakka sosthiya sudhibhatta suviraiya pANilehAo" amanA napAna patA hoya che. emanA hAthanA agrabhAga mAMsala-puSTa hoya che, emanA hAthanI AMgaLI o pI
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-chi vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSya svarUpanirUpaNam 235 varA:- uttamA aMgulyo yAsAM tAstathA, 'NiddhapANi rehA' snigdhapANirekhA:-cikaNahastarekhAvatyaityarthaH 'ravisasisaMkhacakkasotthiya suvibhattasuviraiyapANirehAo' ravizazizakacakrasvastika suvibhaktamuviracitapANirekhA:-ravizazizacakrasvastika eva suvibhaktAH suspaSTAH muviracitAH sunirmitAH pANirekhAH hastarekhA yAsAM tAstathA, 'pINuNNayakarakakkhavatthipaesA' pInonnatakarakakSavakSovastipradezAH pInAH-puSTAH ata eva unnatA:-abhyunnati prAptAHmazastA kara kakSavakSobastipradezAH karakakSaH bhujamULe vakSo-hRdayaM vastimadezA:-gukhapradezazca yAsAM tAstathA, tathA 'paDipuNNagalakapolA' pratipUrNagalakapolAH pratipUrNAH paripuSTA galakapolAH gala:-kaNThaH kapolau ca yAsAM tAH, tathA cauraMgula muppamANa kabuMvarasarisagIvAo' caturagulasupramANa-kambuvara sadRzagrIvAH caturaMgulA-caturaGgulapramANA ata eva supramANA-ucitapramANayuktA kambuvarasadRzI zreSThazakasamAnA rekhAtrayayuktA grIvA yAsAM tAstathA; 'masalasaThiyapasatthahaNugAo mAMsalasaMsthitaprazastahanukAH mAMsalaH-paripuSTaH pANilehAo" inake nakhoM kA varNa tAmra hotA hai inake hAthoM ke agrabhAga mAMsala-puSTa hote hai, inake hAthoM kI maMguliyAM pIvara-puSTa hotI hai komala hotI hai aura uttama hotI hai / ye striyAM cikanI hastarekhAvAlo hotI haiM, inake hAthoM meM ravi, zazi, zaGkha, cakra evaM svastika, kI rekhAe~ hotI hai aura ye rekhAe~ vahAM suspaSTa hotI haiM / "pINuNNayakarakakkhavasthipaesA" inakA kakSapradeza, vakSasthala, aura vastipradeza-guhyapradeza-ye saba puSTa hote haiM unnata hote haiM evaM prazasta hote haiN| "paDipuNNagalakapolA" inake gAla aura kaNTha ye donoM pratipUrNa-bhare hue hote haiM picake nahIM hote haiM "cauraMgulasuppamANakaMbuvarasarisagIvAo" inakI jo grIvA hotI hai vaha caturaMgulapramANavAlI hotI hai aura isase vaha supramANopeta mAnI jAtI haiM, tathA jaisA zreSTha zaka hotA hai vaisI vaha hotI hai arthAt rekhAtraya se sahita hotI hai, "maMsalasaMThiyapasatthahaNugAo" inake kapola kA adhobhAga-hanu-mAMsala hotA hai, ucitasaMsthAnavAlA hotA hai, ataeva vaha prazasta hotA vara-supuSTa hoya che ke maLavAya ane uttama hoya che, e strIo sucivANa hastarekhAo vALI hoya che. emanA hAthamAM ravi zazI zaMkha cakra ane svaritakanI rekhAo hoya che. ane e maa| tyo suspaSTa DAya cha, "pINuNNayakarakakvavatthippaesA" manA 46 pradeza pksssthaLa ane vastipradeza-gudA pradeza e sarve puSTa ho che, unnata hoya che temaja prazasta DAya che. "paDipuNNagalakapolA" amanA mAla bhane 44 the bhanne prati yU paripuSTa suMdara DAya cha. 2 vaNI ye ta nathI. cauraMgulappamANakaMbuvarasarisagIvAo" memanI je grIvA hoya che te caturaMgula pramANuvALI hoya che ane ethI ja te supramANe petamAnavAmAM AvI che. tathA je zreSTa zaMkha hoya che. tevI ja te zreSTha hoya che, eTale ke 3mAtrayathI yuta DAya che. "masala saMThI pasattha haNugAo" manApAsanA adhe| sAga nu mAMsala DAya che. athita saMsthAna yuta DAya cha, methI te prazasta DAya che. "dADima
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 jambUdvIpaprajJaptisUtre saMsthitaH - ucitAkArayuktaH, ata eva prazastaH zobhanaH hatuH kapolAghobhAgo yAsAM tAstathA, 'dADimapuppha pagAsapIvara palaMbakuMciyavarAdharAo' dADimapuSpaprakAza pIvara malambaku citavarAdharAH - dADimapuSpavat prakAzo yasya saH dADimapuSpaprakAzaH dADimapuSpavad raktaH pIvaraH puSTaH pralambaH:- pUrvoSThApekSayA ISalambamAnaH kuJcitaH - ISad valitaH ata eva varaH zreSThaH adharaH - adhastanoSTho yAsAM tAstathA, 'suMdaruttaroTThAo, sundarottaroSThyaH- zobhanoparitanoSThayuktAH, tathA' dahi dagarayacaMda kuM davAsaMtimauyadhavala acchidavimaladasaNAo' dadhidakarajacandra vAsaMtImukuladhavalAcchidradazanAH- dadhi prasiddhaM dakarajaH jalakaNaH candraH prasiddhaH, kunda - kundapuSpaM, vAsantI mukula vAsantIkalikA, tadvaddhavalAH- zubhrAstathA, acchidrA:aviralA dazanAH- dantAH yAsAM tAstathA, - tathA 'rattuppalapatta mauyasukumAla tAlu jIhAo' raktotpala patra mRdukasukumAra tAlujihA :- raktotpalasya patraM 'pAMkhaDI iti prasiddhaM, tadvad raktaM mRdusukumAram= ati komala tAlujihuM-tAlu jihvA ca yAsAM tAstathA, tathA 'kaNavIrama ulakuDila abbhuggaya ujjutuMgaNAsAo, karavIra mukulAkuTilAbhyudgataRjutuGganAsA:- karavIra: ' kanera iti bhASA prasiddho vRkSavizeSaH, tasya mukulavat kalikA sadRzI akuTilA: - ajihmA satI abhyudganA zradvaya madhyavinirgatA, RjvI saralA tuGgA uccA na tu haiM " dADimapuSpagAsapIvarapalaMbakuMciyavarAdharAo" inakA jo adharoSTha hotA hai, vaha puppa kI taraha prakAzavAlA hotA hai, arthAt anAra ke puSpa ke jaisA lAla hotA hai, puSTa hotA haiM, aura Upara ke hoTha kI apekSA kucha 2 lambA hotA hai tathA vaha kuMcita - nIce kI ora kucha 2 jhukA sA huA rahatA hai, ata eva vaha bar3A zreSTha hotA hai, "suMdaruttaroTTayAo dahidagarayacaMdakuMdavAsaMtimauladhavala acchidavimalada saNAo" tathA Upara kA jo inakA hoTha hotA hai vaha bahuta sundara hotA hai inake jo dAMta haiM ve dahi, jalakaNa, candra, kundapuSpa aura vAsantIkalI ke jaise atyanta dhavalavarNavAle hote haiM, inake bIca meM chidra nahIM hotA hai ye aise avirala hote haiM, aura vimala - malarahita hote hai, "rattuppalapattamauya mukumAlatAlujIhAo, kaNavorama ulakuDila abhuggaya ujjutuMgaNAsAo, sArayaNavakamalakumuya kuvalayavimaladalaNiyarasarisalakkhaNapasattha ajihmapuSpagAsa pIvara palabakuMkhiyavarAdharAo" khebhano ne adharoSTha hoya che te hADamA puSpanI jema prakAzayukta heAya che. eTale ke dADamanA puSpa jevA lAla hoya che puSTa hAya che. ane uparanA eka karatAM kaMIka lAMbe hoya che temaja te kucita nIcenI tarapha saheja namra thayesa hoya che. methI te bhUja zreSTha hoya che. "sundaruttaroTUThayAo dahidagaraya caMda ku davAsaMti mauladhavalaacchidda vimaladasaNAo" tebhana uparane meM memanA zreSTha hoya he te bahuja suMdara hAya che. emanA dAMta dahIM jalakaNu candra kunde puSpa ane vAsantInI kaLI jevA atIva zveta varNavALA hAya che. emanI madhyamAM chidra hAtA nathI e avirala hAya che ane vibhA-bhaNa rahita hoya che. "stutpalapattamauyasukumAlatAlujIhAo kaNavIra maulakuDilaabhuga ya ujjuturaMga NAsAo, sArayaNavakamalakumuya kuvalayavimaladalaNiyarasarisa lakkhaNa
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 237 gavAdi zRGgavat kuTilA nAsA-nAsikA yAsAM tAstathA, tathA-'sArayaNavakamalakumuyakuvalayavimaladalaNiyara sarisalakkhaNapasattha ajimakaMtanayanA' zArada navakamala kumudakuvalaya vimaladalanikara sadRzalakSaNaprazastAjimakAntanayanAH-zAradAni zaradRtu bhavAni yAni navAni-nUtanAni yAni kamalakumudakuvalayAni kamalaM ca pacaM sUrya vikAsi, kumudaM ca utpalaM candravikAsi, kuvalayaM ca nIlotpalam ,eteSAM dvandvastAni tathA, eteSAM yAni vimalAninirmalAni dalAni patrANi teSAM yo nikaraH samUhaH, tatsadRze-raktazvetanIlavarNayukta lakSaNaprazaste lakSaNataH-zobhanalakSaNayogAt suzobhane ajihme amande bhadrabhAvayuktatayA nirvikAracapale kAnte sundare nayane netre yAsAMtA stathA, tathA 'pattaladhavalAyata AtaMbaloyaNAo' patraladhavalAyatAtAmralocanAH patrale- pakSmale zobhanapakSmayukta dhavale-zubhre Ayate dIrdhe karNAntagate AtAne-ISadaruNe locane netre yAsAM tAstathA, nArINAM nayanasubhagatvakaMtaNayaNA" inakA tAla aura jihvA raktotpala ke patra ke samAna rakta hote haiM tathA mRdu aura sukumAra hote hai inakI nAsikA kanera kI kalikA jaisI akuTila hotI huI bhradvaya ke madhya se nikalakara atyanta sarala evaM U~cI rahatI hai, gAya Adi kI nAka kI taraha vaha kuTila nahIM hotI hai, inake donoM netra zarada Rtu sambandhI navIna sUrya-vikAsI padma, kumuda candravikAzI utpala, evaM kuvalaya-nIlotpala ke vimala patroM ke samUha ke jaise hote haiM, arthAta rakta, zveta evaM nIla varNa se yukta rahate hai, tathA ve zobhana lakSaNa ke yoga se prazasta hotehaiM, ajihma hote haiM bhadrabhAvayukta hone se vikArabhAva rahita hokara capala hote haiM, aura kAnta hote haiM baDe sundara hote haiM, "pattaladhavalAyata AMtaba loyaNAo, ANAmiyacAvaruilakiNhabbharAisaMgayasujAya bhUmayAo" tathA ve unake locana patrala-pakSmala zobhana pakSma se yukta hote haiM, dhavala zubhra hote haiM, Ayata hote hai, karNAntagata hote haiM evaM ISad aruNahote haiM nAriyoM kI nayanasubhagatA hI unakA utkRSTa zRGgAra hai isa bAta ko sUcita karane ke liye hI zobhanapakSmayuktatA aura karNAntagatatva vizeSaNoM ko le-. pasattha ajihmakaMtaNayaNA' manA tAyu ane (val24tAtpasanA patranI 25 26ta DAya che. ane sukumAra hoya che. emanI nAsikA kaNeranI kalika jevI akuTila hoya che ane te bhradrayanA madhyamAMthI nIkaLIne atIva saraLa temaja UMcI rahe che. gAya vagerenA nAkanI jema te kuTila hotI nathI. emanA banne netro zarada Rtu saMbaMdhI navIna kamaLa-sa pa kumuda candra vikAsI utpala temaja kuvalaya nIlelanA vimala patronA samUhanA jevAM hoya che. eTale ke rakta ta ane nIla varNathI yukta rahe che tathA te zobhana lakSaNanA gathI prazasta hoya che. ajIhya hoya che, bhadra bhAvayukta hovA thI vikAra bhAva rahita hovA chatAMce yaNa DAya cha bhane Anta DAya che satI suhara DAya"pattaladhavalAyata AtaMba lo. yaNAo, ANAmiyacAvaruilAkaNha bhagai saMgayasujAyabhUbhayAo, tabhana ta tamanA netrI vapakamala-zobhana pakamathI cukata hoya che, dhavala zaba hoya che. Ayata hoya che katagata hoya che ane ISad aruNa hoya che. strIonI nayana subhagatA ja temane utkRSTa zuMgAra che. e vAtane sUcita karavA mATe zebhana pathama cukatatA ane karNAntagatava vizeSaNene
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptistre mevotkRSTazRGgamiti zobhanapakSmayuktatva karNAntagatatvasUcanArtha punarida vizeSaNamupAttamiti bodhyam / tathA-'ANAmiya cAva ruila kiNhabbharAi saMgaya sujAyabhUmayAo' AnAmita cAparucira kRSNAbhrarAjisaMgatasujAtabhravaH-anAmitaH Aropito yazcApo-dhanustadvad vakre rucire sundare kRSNAbhrarAjisaMgate kRSNameghapaGktivat saMgate saMhate avicchinne sujAtezobhane bhravau yAsAM tAstathA 'AlINapamANajuttasavaNA AlIna pramANayuktazravaNAH, AlIne-saMgate ata eva pramANa yukta zravaNe-karNI yAsA tAstathA, ata eva 'susavaNAo' suzravaNA:-sukarNAH tathA 'pINamaTTagaMDalehAo, pInamRSTa gaNDalekhAH-pInA paripuSTA na tu nimnonnatA tathA mRSTA zuddhA na tu zyAmatvAdibhirvaNe saMkrAntA gaNDalekhA-kapolapAlI yAsAM tAstathA, tathA 'cauraMsapasatyasamaNiDAlAo' caturasraprazastasamalalATA:-caturasra-catuSkoNaM prazastaM lakSaNopetaM samam-aviSamam lalATaM-bhAlaM yAsAM tAstathA, tathA 'komuIrayaNikaravimalapaDipuNNasomavayaNAo' kaumudI rajanIkaravimalapratipUrNasaumyavadanA:-kaumudIkara punaH locana kA varNana kiyA gayA hai, AnAmita-Aropita dhanuSa samAna bakra-kuTila ataevaM rucira-sundara evaM kRSNAbhrarAji ke jaise saMgata-kRSNameghapaMkti ke samAna saMgata-saMhataavi. cchinna tathA sujAta - zobhana aisI bhaueM bhrU inakI hotI haiM / "AlINapamANajuttasavaNAM, susavaNAo, pINamaTThagaMDalehAo, cauraMsapasatthasamaNiDAlAo, komuIrayaNiyaravimalapaDipuNNasomavayaNAmo" inake dona zravaNa-kAna-mAlIna-saMgata hote haiM ataeva ve pramANayukta hote haiM aura isI liye ye sukarNa-acche kAna vAlI mAnI jAtI hai inako kapolapAlI pona hotA hai-paripuSTa hotI hai, nIcI U~cI nahIM hotI hai tathA vaha zuddha hotI hai zyAmatA Adi vargoM se saMkrAnta nahIM hotI hai isakA lalATa bhAla caturasra caukora hotAhai, prazasta-lakSaNopeta hotA hai, evaM sama-aviSama hotA hai inakA mukha zaradakAla kI pUrNimA ke candra ke jaisA vimala-nirmala hotA hai, pratipUrNa hotA hai-saundarya se pUrNarUpa meM bharA huA hotAhai aura saumya-zAntijanaka hotA hai "chattuNNaya uttamaMgAo, a - laIne pharIthI tenuM varNana karavAmAM AvyuM che. AnAmita A pita dhanuSanI jema vakra kuTila ethI rucira suMdara temaja kRSNAsrarAjinI jema saMgata kRSNa meghapaMkitanI samAnA saMgata-sahata mavichinna tathA su zAsana thevI bhbh| bhane DAya che. "AlINapamANa juttasavaNA susavaNAo, pINamaTThagaMDalehAo, cauraMsapasatthasamaNiDAlAo, komuI rayaNiara vimalapaDipuNNasomavayaNAo' amanA manne shrvnne|-nmaaliin saMgata DAya che. ethI te sapramANa hoya che ane eTalA mATe ja eo sukarNa eTale ke sArA kAnevALI mAnavAmAM Ave che. emanI kapilapAlI pIna hoya che paripuSTa hoya che, nIcI UMcI hatI nathI temaja te zuddha hoya che. spAmatA vagere varSothI saMkrAMta hotI nathI. emane lalATa pradeza bhAla caturastra cakhUNi hoya che. prazasta lakSaNe peta hoya che. temaja sama-aviSaya hoya che. emanuM mukha zaradu kAlanI pUrNamAsInA candranA jevuM vimaLa nirmala hoya che pratipuurnn DAya cha, soya yA paripAya che ane saubhya zAMtina DAya che. "chattuNNaya
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhASimanuSya svarUpanirUpanam 239 zara paurNamAsI, tasyA yo rajanIkaraH candrastadvad vimalaM nirmalaM pratipUrNam - ahInaM saumyaM prasannaM vadanaM mukhaM yAsAM tAstathA, tathA 'chatuNNaya uttamaMgAo, chatronnatottamAGgAH - chatravat unnataM- tuGgam uttamAGgaM ziro yAsAM tAstathA, tathA 'akavila susiNiddhasugandha doha sirayAo' apila susnigdha sugandhidIrghazirojAH akapilAH - kRSNAH susnigdhAH svabhAvatacikkaNAH sugandhayaH zobhanagandhayuktAH dIrghA :- lambamAnAH zirojAH kezA yAsAM tAstathA, tathA 'chatta' chatra 1 'jjhaya' dhvaja 2 'jUya' yUpa 'dhUbha' stUpa 4 'dAmiNi' dAma 5 'kamaMDalu' kamaNDalu 6 'kalasa' kalaza 7' vAvi' vApI 8 'sotthiya' svastika 9 'paDAga patAkA 10 'java' yava 11 'maccha' matsya 12 'kumma' kUrma 13 'rahavara' rathavara 14 'magarajya' makaradhvaja 15 'aMka' aGka 16 'thAla' sthAla 17 'aMkula' aGkuza 18 'aTThAvaya' aSTApada 19 'suppaTThaga' supratiSThaka 20 'mayUra' mayUra 21 'siri abhisea' bhyUbhiSeka 22 'toraNa' toraNa 23 'meiNi' medini 24 'udahi' udadhi 25 'varabhavaNa' varabhavana 26 'giri' giri 27 ' vara Ayasa' varAdarza 28' salIlagaya' salIlagaja 29 'usabha' RSabha 30 'sIha' siMha 31 'cAmara' cAmara 32 'uttama pasattha battIsa lakkhaNadharIo 'uttamaprazastadvAtriMzallakSaNadhariNyaH- tatra chatraM prasiddhaM 1, dhvajaH prasiddhaH yUpaH-stambhavizeSaH 3. stUpaH- pIThaM 4, dAma - mAlA 5, kamaNDaluH - jalapAtravizeSaH 6, kalazaH 7vApI 8 svastikavila susiNiddha sugaMdhadIha sirayAo, chatta 1 jjhaya 2 jUa 3 thUbha 4 dArmAiNa 5 kamaMDala6 kalasa 7 vA~vi 8 sotthiya9 paDAga 10, java 11, maccha 12, kuMbha 13' rahavara 14 magaraujhaya 15, aMka 16, thAla 17, aMkusa 18, aTThAvaya 19 supaiTThaga 20 mayUra 21, siri abhiseya 22, toraNa 23 meNa 24, udahi 25, varabhavaNa 26, giri 27 vara AyaMsa 28, salIlagaya 29, usabha 30 sIha 31 cAmara 32 uttamapasattha battIsa lakkhaNadharoo" inakA mastaka chatra ke jaisA unnata hotA hai, inake mastaka ke bAla - keza - akapila kRSNa hote haiM, susnigdhasvabhAvataH cikane hote hai sugandhita zobhanagandha se yukta rahate haiM, dIrgha-lambe hote haiM, ye battIsa zreSTha lakSaNoM ko jo sAmudrika zAstra meM striyoM ke saubhAgya sUcaka kahe gaye haiM dhAraNa karane vAlI hotI haiM ve 32 cinha lakSaNa isa prakAra se hai-chatra 1 dhvaja 2, yUpa-stambhavizeSa - jo ki umaMgA akavila susiNiddha gaMdhadIhasirayAo chatta 1, jjhaya - 2 jUa - 3 thUbha 4 dAmiNI -5 kamaMDalu-6 kalama 7 vAbi-8 sotthiya - 9 paDAga - 10 java- 11 maccha-12 kumma 13 raddavara-14 magara-jjhaya- 15 aMka - 16 thAla - 17 akusa - 18 aTThAvaya - 19 suparaTThaga-20 ma yUra - 21 siriabhise a- 22 toraNa - 23 meiNi 24 udaddi -25 barabhavaNa - 26 giri - 27 varaAyasa-28 salolagaya - 29 usabha - 30 sIha - 31 cAmara- 32 uttamapasatthabatI slkkhnndharIo emanuM mastaka chatra jevuM unnata hoya che. emanA mastakanA vALa kapila kRSNa - hoya che. susnigdha svabhAvataH sucikavaNu hAya che. sugandhita zAbhana gadhathI yukata rahe che dIdha' lAMbA hoya che. sa enA saubhAgya sUcaka temaja sAmudrika zAstranA 32 lakSaNAthI tee sapanna hoya che. rU2 lakSaze| A pramANe che chatra 1-,dhvajA 2.yUpa-eka sta Mbha vizeSa ne yajJamAM Aropita hoya che stUpa pI-4hAma bhASA - paM. bha ukhu - sapAtra vizeSa - 6, 4
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 jambadvipaprAptisUtre kaH 9 patAkA 10 yavaH 11 matsyaH 12 kalazAdayaH prasiddhAH, tathA-kUrma:-kacchapa:13 rathavaraH-zreSTharathaH 14 makaradhvana:-makararUpaH dhvajaH kAmadevadhvajaH, ayaM-dhvajaH sarvakAlikaM saubhAgyaM sUcayati 15, tathA aGkaH-cihna zyAmatA lakSaNaM 16 sthAlaM prasiddham 17 aGkazaH prasiddhaH 18,aSTApadaM-chUtaphalakam 19, supratiSThakaM-sthApanakaM cinhavizeSaH 20, mayUraHpra. siddhaH 21, zyUbhiSekaH zriyaH-lakSmyAH , abhiSekaH snapanam 22, toraNaM prasiddham 23, medinI-pRthvI 24 udadhiH-samudraH 25, varabhavanaM zreSThaprAsAdaH 26, giriH-parvataH 27. varAdarza:-zreSThadarpaNaH 28, salolagajaH-lIlA sahitogajaH 28, RSabhaH balIvaIH 30, siMhaH prasiddhaH 31 cAmaraM prasiddham 32ityetAni uttamAni-zreSThAni ataeva prazastAnisAmudrikazAstre zreSThatvenAbhihitatayA prazaMsAhANi yAni dvAtriMzallakSaNAnidvAtriMzatsaMkhyakAni strINAM saubhAgyasUcakAni cihnAni, teSAM dhAriNyaH-dhArikA:-prazastachatrAdidvAtriMzasaMkhyaka strIzubhalakSaNadhAriNya iti bhAvaH, 'haMsasarisagaIo' haMsapadRzagatayaH tathA 'koila mahuragira sussarAo' kokilamadhuragIrvarAH-kokilasya sahakAramaJjarI rasAsvAdajanitAnandena mattasya sato yA madhurAH-manoharA gIH-vANI tadvatsvaro yAsAM tAstathA kokilavanmadhurAlApinyaH iti bhAvaH tathA 'kaMtA' kAntAH kamanIyAH ata eva 'savyassa' sanesya-svA. sannavatino janasya 'aNumayAo' anumatA:-abhimatAH na tu kasyApi dveSyA iti bhAvaH tathA-'vavagayavalipaliya' vyapagatavalipalitA:-vyapagatAni-vizeSeNa upagatAni-daribhUyajJa meM Aropita hotAhaiM 3, stupa-pITha 4, dAma-mAlA 5, kamaNDalU jalapAtravizeSa 6, kalaza 7 vApI 8, svastika9, patAkA 10, yava 11, matsya 12kUrma-kanchapa 13,rathavara-zraSThe ratha13. makaradhvaja-makararUpadhvajA 15, yaha kAmadeva kI dhvajA hai aura vaha sarvakAlika saubhAgya kI sUcaka hotI hai aGka-kAlAtila 16, sthAla-thAla 17, aGkuza 18, aSTApada-taphalaka 19. supratiSThaka-sthApanaka 20, mayUra-mora 21, abhiSeka-lakSmI kA abhiSekarUpacinha 22, toraNa 23, medinI-pRthivI 24' udadhi-samudra 25, zreSTha prAsAda 26, giri-parvata 27 zreSThadarpaNa 28, salolagaja-lIlA sahitahAthI 29,RSabha-balIvarda - baila 30, siMha 31aura cAmara 32, " haMsa sarisagaIo, koilamahuragirasussarAo, kaMtA, savvassa aNumayAo, vvgyvlipliyvNglaza-7. vApI-8, satika -9 patAkA-10 11 matsya-12 kuma ka75 13 rathavara-zrema ratha-14 makara dhvaja- makara rUpa dhvajA-15 A kAmadevanI dhvajA che, ane e sarva kAlika sosAya-sUya DAya che.) A det-sthAna-thAna-17, maza-18, 5 dhuta314-15, suprati04-sthApana4-20, mayU2-bhA2 21, yani-samAnu maniSa4 35 thiI -22, tANa-23, mahinI-pRthvI-24, pi samudra-25, zre0 prAsA-26, 2-51ta27, 065-28, wale in-alan sahita hAthI-28, *pala-Halag-18-30, si8-31 ane yAbha2-32, haMsasarisa gaIo, koilamahuragirasussarAo' ketA, savvassa aNumayAo, vavagayavalipaliyavegaduvvaNavAhi dohaggasogamukkAo' sanA kI manI gati hoya che, emanA savAra sahakAra-AmranI maMjarInA rasAsvAdathI utpanna thavAvALA A
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 241 tAni valipalitAni valayaH-carmazaithilyajanitA rekhAvizeSAH palitAni zvetakezAzca yAsAM tAstathA vArdhakarahitA i te bhAvaH tathA 'vaMga duvvaNavAhi dohaggasogamukkAo' vyaGga durvaNa vyAdhidaurbhAgyazokamuktAH viruddhAni aGgAni vyaGgAni hInAdhikA avayavAH durvarNaH duSTo varNaH aprazastA tvagityarthaH vyAdhayaH-jvarAdaya daurbhAgya-vaidhavyaM zokaH-pati putrAdimaraNajanito dAridrayakRtazca ebhyo muktAH-rahitA ca punaH 'uccatteNa' uccatvena-aunnatpena 'narANa' narANAm apekSayA 'thovUNamussiyAo' stokonaM kiMcidUna yathA syAttathA ucchitAH uccA-kiMcinnyUna trigavyUtocchritA ityarthaH tathA 'sabhAvasiMgAracaruvesAo' svabhAva zRGgAracAruveSAH svabhAvataH prakRtyA zRGgAraH zrRGgArAnukUlaH cAruH sundaro veSo yAsAM tAstathA svabhAvata eva zrRGgArAnurUpa suveSazAlinya ityarthaH anena kezaviracAdhaupAdhikazRkArAbhAvena tAsAM nirvikAramanaskatA sUciteti tathA 'saMgayagayahasiyabhaNiyaciTThiyavilAsasaMlArvANauNajuttovayArakusalAo' saMgatagatahasita bhaNitaceSTitavilAsasaMlApanipuNayukto pacArakuzalAH tatra-saMgatam ucitaM gataM gamanaM hasitaM hAsaH bhaNitaM vacanaM ceSTitaM ceSTA vyApAro vilAsaH zRGgAraceSTAvizeSaH saMlApaH mitho bhASaNam eteSu nipuNAH kuzalAH tathA yuktAH-saMgatA ye upacArA-lokavyavahArAsteSu kuzalAH tataH saMgatAdinipuNAntapadasya duvvaNNavAhi dohaggasogamukkAo" ha~sa kI jaisI inako cAla hotI hai inakA svara sahakAra-Amra maMjarI ke rasAsvAda se janitAnanda se matta huI kokila kI vANo ke jaisA madhura hotA hai ye bar3I sundarI hotI hai, ataeva pAsa meM rahe hue pratyeka vyakti kI cAhanA ke ye viSayabhUta hI banI rahatI haiM, koI bhI unase dveSa nahIM karatA hai, inake zarIra meM carma kI zithilatA se janita rekhAe~- jhurriyAM nahIM par3atI haiM aura na inake bAla hI sapheda hote haiM arthAt inake zarIra meM vRddhatA nahIM AtA hai inake zarIra meM honAdhika aMga nahIM haiM, inake zarIra kI camar3I aprazasta varNavAlI nahIM hotI hai, jvara Adi vyAdhiyAM inheM nahIM satAtI haiM vaidhavya kA duHkha ye nahIM bhogatI hai aura putra kA zoka evaM dAri janya saMkleza inake nikaTa taka bhI nahIM A pAtA hai| "uccatteNaya NarANa thovUNa mussiyAo sabhAvasiMgAracAruvesAo, saMgayagayahasiyabhaNiya ciTThiyavilAsa nandathI matta thaelI kephilanI vANI je madhura hoya che. eo bahu ja sundara hoya che. ethI nikaTa rahenArI dareke dareka vyakti emane cAhe che. koI emanAthI dveSa karatuM nathI sAmAnya vyaktinA zarIramaM camanI zithilatAthI je prakAranI rekhA paDI jAya che te prakAranI rekhAo eTale ke karacaliye emanA zarIra para paDatI nathI ane emanA vALa paNa sapheda thatA nathI arthAt emanA zarIramAM kaI paNa divase ghaDapaNu AvatuM nathI. emanA zarI ramAM hInAdhika--e hetA nathI. emanA zarIranI cAmaDI aprazasta varNavALI hotI nathI. tAva vagere regethI e e sarve mukta hoya che. vaidhavyanuM duHkha e kaMI paNa divase - gavato nathI, ane putrazoka ane dAridraya janya saMkalezathI e e sadA mukata rahe che. "juuysenn ya NarANa thovaNa-mussiyAo sabhAvasiMgAravArubesAo saMgayagayahasiyamaNiya ciTThiya vilAsasalAvaniuNajuttovayArakusalAo, suMdarathaNajahaNavayaNakaracalaNaNayaNalAvaNNa
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 jambUdvIpaprajJaptisUtre yuktAdi kuzalAntapadasya ca karmadhArayaH atredaM bodhyam-tadAnIntanastrINAM manaH parapuruSa prati na kadAcidapi sAbhilASamabhUt na puruSasyApi parastriyaM prati / __ nanbevaM tarhi bhagavad AdinAthasya sunandApANigrahaNamanucitam tathAvidha kAla svabhAvAt mRte patyau tasyAH pANigrahaNa bhagavatA kRtamiti bhagavataH parastrI doSa prasaGgo'nivAryaH ? iticet Aha-kasyacidyugalasya yugalatvena samutpannau kanyAdArako bAlabhAvAnurUpayA krIDayA krIDantau kasyacit tAlataroradhastAd gatau / tadA karmayogA tasya tAlataroH patatA phalena kAkatAlIyanyAyanastayormadhye dArakaH zirasyAhato mRtazca saMlAva niuNajuttovayAra kusalAo, suMdarathaNajahaNavayaNa kara calaNaNayaNalAvaNNarUva jovvaNavilAsakaliyAo" inakI U~cAI manuSyoM kI u~cAI se kucha kama hotI hai arthAt ye kucha kama 3 koza ko u~cI hotI haiM taba ki vahAM ke manuSya pUre 3 koza ke u~ce hote haiM, svabhAvataH hI inakA beSa zRGgAra ke anurUpa hotA hai isa kathana se "koza viracana Adi jo aupAdhika zRGgAra hai usakA unameM abhAva rahatA hai aura imIse unameM nirvikAra manaskatA rahatI hai| yaha bAta sUcita kI gaI hai ye ucita gamana meM, hAsa meM, bolane meM, vividha prakAra kI ceSTAoM ke karane meM vizAsa meM aura Apasa meM bAtacIta karane meM bar3I catura hotI hai, tathA ucita laukika vyavahAroM meM bhI ye bar3I nipuNa hotI hai / isa kathana kA bhAva aisA hai ki usa kAla kI striyoM kA mana parapuruSa ke prati aura parapuruSa kA mana parastriyoM ke prati kabhI bhI abhilASI nahIM hotA hai yadi aisI bAta hai to bhagavAn AdinAtha ke sunandA kA pANigrahaNa karanA anucita ThaharatA haiM kyoMki sunandA ke pati ke mara jAne para hI bhAvAn ne usakA pANigrahaNa kiyA hai ataH isa prakAra ke kRtya karane meM bhagavAn ko parastroM doSa kA prasaGga anivArya rUpa se AtA hai, to isake sambandha rUvajovaNavilAsakaliyAo' bhanI yA mANasAMnI yA 42tA sahera mAchI hAya cha. eTale ke emAM kaMIka kama traNagAu jeTale UMcI hoya che. tyAMnA puruSo traNa kesa jeTalA UMcA hoya che. bhAvataH emane veSa zRMgAra yogya hoya che. A kathanathI "kevicana vagere je. pAdhika zaMgAre che, tene teomAM abhAva rahe che ane ethI ja temanAmAM nirvikAra manaskatA rahe che" A vAta sUcita karavAmAM AvI che. e ucita gamanamAM, hAsamAM, bolavAmAM, aneka jAtanI ceSTAo karavAmAM, vilAsamAM ane paraspara vAta cIta karavAmAM khUba ja catara hoya che, tema ja laukika vyavahAromAM paNa khUba ja nipuNa hoya che. A kathanane bhAva A pramANe che ke te kALanI strionuM mana parapuruSa tarapha ane parapuruSanuM mana parastrIo tarapha kadApi abhilASI thatuM nathI. je A vAta yathArtha che te bhagavAna AdinAthana sunandA sAthe pANigrahaNa karavuM anucita Thare che. kemake sunandAnA patinA avasAna pachI ja bhagavAne tenuM pANigrahaNa karyuM che. ethI A jAtanA AcaraNa badala bhagavAnane parastrI doSane prasaMga anivArya paNe upasthita thAya che. te A saMbaMdhamAM samAdhAna evuM che ke kaI yugalimAMnA yugala rUpathI kanyA ane dAraka utpanna thayAM teo bAlacita-phIDAo
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAcikA TokA dvi0 vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAbimanuSyasvarUpanirUpaNam 243 tajjananIjanakau ca tAM kanyAM pAlanapoSaNAdinA rakSitavantau / tAbhyAM ca tasyAH munandeti nAma kRtam / tataH kiyadivasAnantaraM tajjananIjanako mRtau / tataH sAsunandA AzrayAbhAvAd ekAkinI tiSThati svapiti upavizati vane itastataH paribhrama tica / krameNa prAptayauvanAM nissahAyAmekAkinI vane paribhramantImavalokya yugalinastAM nAbhikulakarasya samIpe samAnItavantaH / nAbhikulakaro'pi tadIyamazeSavRttAntamupalabhya bha vatveSA bhUSabhasya patnIti tAM bhagavata RSabhadevasya patnItvena gRhItavAn / ato bhagavatA kumArikaiva sunandA pariNItA tato bhagavati parattrIpariNayanarUpo doSAropo na ghaTate / nanu yugalikAnAmakAla mRtyu na bhavatIti kathamasya dArakasya mRtyurjAtaH iti cedAha-pUrvakoTayadhikAyuSkANAmakAla mRnyuna gavati kintu bhagavataH AdinAthavArake tasya dArakasya meM samAdhAna aisA hai kisI yugaliyAke yugala rUpa se kanyA aura dAraka utpanna huA ve bAlocitakrIr3A se khelate kisI tAlavRkSa ke nIce pahuMca gaye vahAM karmayoga se usa tAr3avRkSa se kAkatAloya nyAya se girate hue usake phala se sira meM coTa AjAne se vaha bAlaka mara gayA kanyA ke mAtA pitA ne usa kanyA ko pAlapoSa kara bar3A kiyA usakA nAma sunandA rakhA gayA kitaneka dinoM ke bAda sunandA ke mAtA pitA kA dehotsarga-maraNa, ho gayA sunandA aba akelI raha gaI aura akelI hI uThane baiThane sone lagI dhIre dhIre vaha vanameM bhI idhara udhara AzrayAbhAva ke kAraNa Ane jAne evaM phirane lgii| jaba vaha yauvana matI hui to use jaMgala meM akelI dhUmatI huI dekhakara yugalika jana nAbhirAya kulakarake pAsa le gaye nAbhikulakara ne usakA saba vRttAnta jAnakara "yaha RSabhakumAra kI patnI ho jAve" isa rUpa se use svIkAra kara liyA isa taraha bhagavAn RSabha ne kumArikA avasthA meM rahI huI hI usa sunandA ke sAtha apanA vivAha kiyA hai ataH bhagavAna para parastrI pariNaya kA doSAropa nahIM AtA hai, zAstroM meM aisA likhA hai ki bhogabhUmiyAM jIvoM kI akAla mRtyu nahIM hotIhaiM phira usa dAraka kI akAla meM mRtyu kaise hogai kahI gai hai ? to isa karatA koI eka tAla vRkSanI nIce jaI pahoMcyA. tyAM karmacagathI te tAlavRkSa parathI kAka tAlIya nyAyathI paDatA tenA phaLathI mAthAmAM AghAta thavAthI te dAraka maraNa pAme. kanyAnA mAtA-pitAe te kanyAnuM pAlana poSaNa karyuM ane tene meTI karI tenuM nAma mAtA pitA e sunaMdA rAkhyuM. keTalAka divaso pachI sunaMdAnA mAtA pitAnuM avasAna thaI gayuM. sunaMdA tyAra bAda ekalI rahI gaI. te ekalI ja gharamAM rahevA lAgI. dhIme dhIme te vanamAM paNa Ama tema javA AvavA lAgI. jyAre te yuvatI thaI te tene jaMgalamAM ekalI pharatI joI te yugalika jana nAbhirAya kulakaranI pAse laI gayA. nAbhikulakare tenI badhI hakIkata jANI ne A RSabhakumAranI patnI thAya. Ama tene svIkAra karI lIdhuM. A rIte bhagavAna rASabhe kumArikAvasthAvALI te sunaMdA sAthe pANigrahaNa karyuM che. ethI bhagavAna para parastrI pariNayanano doSAropaNa yogya kahevAya nahi. zAstromAM evuM vidhAna che ke bhegabhUmimAM
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 jambUdvIpaprAptisUtre pUrvakoTayadhikamAyurnA bhUdityakAlamRtyoH prAthamyam / tadevAhAnyatra nanu evaM tarhi bhagavataH sahodarayA sumaGgalayA saha pANigrahaNaM tvanucitameva sahodarApANigrahasyAtigarhitattvaM tu ApAmaraprasiddham iticet Aha-tadAnIM tathAvidha vyavahArasya lokAviruddhatvena bhagavatkRtasya sahodarAyAH pANigrahaNasyAnaucityakathanamayuktameveti-punarapyAha-sundara ityAdisugamam / jaghanaM strIkaTayA adhobhAgaH vilAsaH strINAM ceSTAvizeSaH tathA 'NaMdaNavaNavivaracAriNIuvva' nandanavanavivaracAriNyaH nandanavana merodvItIyaM vanaM tasya yo vivaraH avakAzaH tatra cAriNyaH viharaNazIlA 'accharAo' apsarasa iva 'bharahavAsamANusaccharAo' bhAratavarSamAnuSApsarasa: bharatakSetre mAnuSIrUpA apsarasaH tathA 'accheragapecchaNijjAo' Azcarya prekSaNIyAH Azcaryamiti kRtvA janaravalokanIyAH tathA pAsAIyAo jAva paDirUvAo prAsAdIyA yAvat pratirUpAH yAvatpadena darzanIyA abhirUpAH iti saMgrAhyam prAsAkA uttara aisA hai ki jisakI Ayu pUrva koTi se adhika hAti hai aise yugalikoM ko akAla mRtyu nahIM hotI haiM, parantu Adi nAtha ke vAraka meM hue isa dAraka kI pUrvakoTi se adhika Ayu nahIM thI, isalie isakI akAla mRtyu huI / aha akAla mRtyu kA unake vAraka kA prathama dRSTAnta hai| aise hI bAta anyatra isa prakAra se kaho gai haiM bhagavAn kA apanI sahodarA sumaMgalA ke sAtha jo pANigrahaNa huA hai vaha anucita hI huA haiN| sahodarA ke sAtha pANigrahaNa honA to sAdhAraNa se sAdhAraNa taka vyaktiyoM meM anucita kArya mAnA jAtA hai to isa viSaya meM kahA gayA hai ki usa samaya isa prakAra kA vyavahAra lokAviruddha thA-loka meM nindanIya-evaM anucita nahIM mAnA jAtA thA. ataH sahodarA ke sAtha kiyA gayA bhagavAn kA pANigrahaNa usa samaya ke anusAra anucita kArya nahIM thA / sundara ityAdi ina striyoM ke stana jaghana bhAga-kaTi ke nice kA sthAna ityAdi vaha sundara hI hote hai / "NaMdaNavaNavivaracAriNIuvva accharAo" nandana vana meM sumeru ke dvitIyavana meM-viharaNa zola apsarAoM ke jaisI ye pratIta hotI hai ataH jIvonuM akAlamRtyu thatuM nathI. te pachI te dArakanuM akAla mRtyu kevI rIte thayuM ? te Ane javAba A pramANe che ke jemanuM Ayu pUrakoTithI adhika hoya che, evA yugalikanuM akAlamRtyu thatuM nathI paNa AdinAthanA vArakamAM thayela A dArakanI pUrvakeTi karatAM vadhAre AyuSya na hatI ethI enuM akAla mRtyu thayuM. temanAvArakamAM akAla mRtyu saMbaMdhI A paheluM dRSTAnta che. evI vAta bIjA sthAne A pramANe kahevAmAM AvI che. bhagavAnanuM pitAnI sahodarA sumaMgalA sAthe je pANigrahaNa thayuM che te ghaNuM anucita ja thayuM che. sahadarA sAthe pANigrahaNa te sAdhAraNa vyakita mATe paNa anucita kArya gaNAya che. te A saMbaMdhamAM Ama kahevAmAM AvyuM che ke te vakhate A jAtane vahevAra lokaviruddha gaNAto. hatA. lokamAM niMdanIya temaja anucita gaNAtA nathI. ethI sahodarAnI sAthe karavAmAM bhAve pAkSi matanA vyavahAra bhuSa manuthita Aya gAya nahi. 'sundara' tyAha e strIonA stana jaghana bhAga kaTinA nIcenuM sthAna vagere sarva aMge suMdara ja hoya cha. "nandaNa vaNa vivaravAriNI uvva accharAo" mestrIya nanavanamA-subhenA dvitIya
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSyasvarUpanirUpaNam 245 dIyAdInAmA pUrvavabodhyA iti samprati tatkAlotpanna strIpuMsAM sAdhAraNatayA varNanamAha 'teNaM maNuyA' ityAdi / te bharatavarSe suSamasuSamAkAlabhAvinaH khalu manunAH, manunAzca manujyazceti manujAH-puruSAH striyazca 'ohassarA' oghasvarAH-opena pravAheNa svaro yeSAM tetathA-meghavad gambhIrasvarA ityarthaH / 'haMsassarA:-haMsasyeva madhuro svaro yeSAM te tathA / 'kocassarA' krozcasvarAH-kroJcasyeva-krocapakSiNa iva anAyAsanirgato'pi dUradezavyApI svaro yeSAM te tathA / 'NaMdissarA' nandIsvarAH-nandI:-dvAdazavidhatUrya samudayastasyAH svara iva svaro yeSAM te tathA' tathA 'NaMdighosA' nandIghoSAH-nanyAH pUrvoktarUpAyAH ghoSa ivaanunAda iva ghoSaH-anunAdo yeSAM te tathA / 'sIhassarA' siMha svarA:-siMhasyeva baliSThaH svaro yeSAM te tathA / 'sIhaghosA' siMhaghoSA:-siMhasya ghoSa iva anuvAda iva ghoSo yeSAM te tathA, ataeva 'mussarA' susvarA:-prazastasvarayuktAH 'sussaraNigyosA' susvaranirghoSA-su SThu-zobhanaH svaranirghoSaH-svarAnunAdo yeSAM te tathA, tathA 'chAyAyavojjo viaMgamaMgA' chAyodyotitAGgAGgAH-chAyayA-prabhayA uddayotitAni-prakAzitAni aGgAni avayavA yasya 'bharahavAsa mANusaccharAmo', bharatakSetra kI ye mAnuSIrUpa meM apsarAe~ hI hai "accheragapecchaNijjA bhI pAsAIyAmao jAva paDirUvAo' manuSyaloka ke ye AzcaryarUpa hai aisA samajha kara ye janoM dvArA prekSaNIya hai prAsAdIya Adi-ina cAra padoM kI vyAkhyA jaisI pUrva meM kI jA cuki haiM vaisI hI hai "teNaM maNuyA ohassarA, haMsassarA, kocassarA, NaMdissarA gaMdighosA sIhassarA" ve usa kAla ke manuSya aura striyAM oghasvara vAle medhake jaise gaMbhIra svara vAle, haMsa ke jaise madhura svara vAle krauJca pakSI ke jaise dUradeza vyApi svara vAle, nandI ke dvAdazavidha tUrya samudAya ke svara ke jaise svara vAle, nandI ke anunAda ke jaise anunAda vAle siMha ke baliSTa svara ke jaise svara vAle "sIhaghosA sussarA, sussaraNigghosA, chAyAyavojjoviaMgamaMgA, vajjarisaha nArAyasaMghayaNA samacauraMsasaMThoNasaMThiyA chaviNirAtakA" siMha ke anunAda jaise anunAda vAle, etaeva zobhana svara vanamA-virazI asazamA 2vI suha2 che yA "bharahavAsamANusaccharAo" 12. tatranI se bhAnuSI35mAM sarAya . "accheragapecchaNijjAo pAsAIyAo jAva paDirUvAmo" bhanu-yA mAre the mAzya 135. pAyI hai| vaI se prekSaNIya che. prAsAdI) vagere e cAra padonI vyAkhyA jema pahelA karavAmAM AvI che tevI ja ahIM 5 samAvI. "teNa maNuyA ohaslarA, haMsassarA, koMcassara NaMdissarA, NaMdIdhosA, sIhassarA" banA mnussy| ana sime sopavANA meghanA bhI2 212vA haMsanA jevA madhura svaravALA kauMca pakSInA jevA dezavyApI svaravALA nandInA dvAdazavidhatUrya samudAyanA svara jevA svaravALA naMdanA anuvAdanA jevA anunAdavALA siMhanms4 112nA vA svaravAsa, "sIhadhosA, sussarA, sussaraNigdhosA, chAyAyavojjo vibhaMgamaMga bajarisahanArAyasaMghayaNA, samacauraMsasaMThANasaMThiyA chaviNirAtaMkA" sinA
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 jambUdvIpaprajJaptisUtre tadevaMvidhamaGga-zarIraM yeSAM te tathA, tathA 'vajjarisadanArAyasaMghayaNA' vajraRSabhanArAca saMhananAH vajraRSabhanArAcAni vajaRSabhanArAcanAmakAni saMhananAni-zarIrasaMghaTana prakArA yeSAM te tathA / 'tathA-samacauraMsasaMThANasaMThiyA' samacaturastrasaMsthAnasaMsthitAH-samacaturasra saMsthAnam AkRti vizeSo yeSAM te tathA / , tathA 'chaviNirAtaMkA' chavinirAtaGkAH chavyAM =tvaci nirAtaGkAH rogarahitA-dadrukuSThAdi carmaroga rahitA ityarthaH / tathA 'aNulomavAyuvegA' anulomavAyuvegAH anulomaH anukUlo vAyuvegaH-zarIrAntarvartI vAtapracAro yeSAM te tathA / kaMkagahaNI' kaMkagrahaNyaH kasyeva pakSivizeSasva nIrogavarcaskatayA grahaNI-gu dAzayo yeSAM te tathA tathA 'kaboyapariNAmA' kapotapariNAmAH-kapotasyeva pariNAma:AhArapariNAmo yeSAM te tathA kapotasya prastaralavo'pi bhukto jIryate tathaiva teSAmapi bhuktaM durjarabhojanam anAyAsena jIryate iti bhAvaH / anena teSAmajIrNatAdidoSarAhityaM sUcivAle hote hai acche svara aura nirghoSa anunAda vAle hote hai, prabhA se jinake zArIrika avayava prakAzita hote rahate hai aise hote haiM vajraRSabhanArAca saMhananavAle hote hai samacaturasra saMsthAna vAle hote haiM, camar3I meM inakI kisI bhI prakAra kA AtaMka roga nahI hotA hai, dad kuSTa Adi carmaroga se ye rahita hote haiM 'aNulomavA uvegA, kaMkagahaNI, kavoyapariNoMmA, sauNiposapiTuMtarorupariNayA chaDaNusahassamUsiA" shriiraantrvto vAyu kA vega inake sadA anukUla rahatA haiM inakA gudAzayakaMkapakSI ke gudAzaya kI taraha norogavacarvavAlA hotA haiM arthAt inakA gudAzaya TaTTI se lipta nahIM hotA hai kapota kA jaisA AhAra pariNAma hotA hai usI tarahakA inakA AhAra pariNAma hotA haiM arthAt jaise kabUtara kaMkaDa vA jAve to vaha bhI jIrNa ho jAtA hai paca jAtA hai usI taraha se inheM bhI durjara bhojana paca jAtA hai aisA inakA AhAra pariNAma hotA hai isa kathana se ye ajIrNatA Adi doSa se rahita hote haiM yaha batalAyA gayA haiM inakI gudA kA jo bA. hyabhAga hotA hai vaha pakSI kI gudA ke bAhya bhAga ko taraha mala ke lepa se rahita rahatA hai posanunAda jevA anunAdavALA ethI zebhana svaravALA hoya che. sArA svara aneniSa- anuna davALA hoya che. prabhAthI jemanA zArIrika avayave prakAzita thatA rahe che, evA hoya che. vajA bhanArAya saMhananavALA hoya che. samacaturansa saMsthAnavALA hoya che. emanI cAmaDImAM koI paNa jAtanI vikRti thatI nathI dadra kuSTha vagere carmarogathI eo vihIna hoya cha, "aNuloma vAuvegA, kaMkaggahaNI, kapoyapariNAmA saNiposapiTUThaMtarorupariNayA, chaddhaNusahassabhUsiA' amanA zarIrAnta'tI' vaayun| vAsa anudUta 2 che. samanu gudAzaya kaMkapakSI nA gudAzayanI jema nIroga varcaravALuM hoya che, eTaleke emanuM gudAzaya jAjaruthI lipta hetuM nathI. kapotane je jAtane AhAra-pariNAma hoya che te jAtane emane AhAra pariNAma hoya che eTale ke kapata kAMkarAe khAya che te paNa jIrNa thaI jAya che pacI jAya che, tevI ja rIte emane paNa duja2 bhajana paNa pacI jAya che. e emano AhAra pariNAma hoya che. A kathanathI spaSTa thAya che ke e sarve ajIrNatA vagere dethI rahita
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzika TIkA dvi. vakSaskAra sU. 24 suSamasuSamAbhAvimanuSya svarUpanirUpaNam tam / tathA--' sauNi posapidvaMtarorupariNayA' zakuni posapRSThAntarorupariNatAH - zakune:pakSiNa iva nirlepatvAt posa:- apAnabhAgo gudabAhyabhAgo yeSAM te tathA / tathA-pRSTha-pRSThabhAgaH, antare- pRSThodarayorantarAle - pArzve ityarthaH UrU = sakthinI - ityetAni - pariNatAni pariniSThatAM gatAni yeSAM te tathA, tataH pakSadvayasya karmadhArayaH / tathA 'chaddhaNu sahassamRsiyA' SaDdhanussahasrocchritAH - SaTsahasradhanuH parimitoccAH / evaM vidhAste manujA bhavantIti / atha teSAmeva manujAnAM vaiziSTyamAha - ' tesiNaM maNuyANaM' ityAdi / 'samaNA uso, he AyuSman ! zramaNa ! 'tesiNaM maNuyANaM ' teSAM khalu manujAnAM 've chappaNA piTThakaraMDagasayA' dve SaTpaJcAzatpRSThakaraNDakazate-paTpaJcAzadadhikadvizat saMkhyakAni pRSThavaMzavaryunnatA asthikhaNDAH paMzulikA iti yAvat 'paNNattA' prajJapte - kathite / tathA te manujAH 'paumupaLagaMdhasarisa NIsAsasura bhivayaNA' padmotpala gandhasadRza niHzvAsasura bhivadanAH padmaM sUryavikAsikamalam utpalaM-candravikAsikamalam, etadvayasya yo gandhastatsadRzaH - tattulyo niH zvAsurabhi ryasmistAdRzaM vadanaM mukhaM yeSAM te tathA bhavanti / punaste kIdRzAH ! ityAha'teNaM' ityAdi / 'teNaM maNuyA pagaI uvasaMtA' te khalu manujAH prakRtyupazAntAH - prakRtyA - svabhAvena upazAntA zAntasvabhAvA bhavanti na tu krUrasvabhAvAH, tathA 'pagaIpayaNuko hamANamAyAlomA' prakRtipratanukrodhamAnamAyAlobhAH prakRtyA - svabhAvena pratanavaH - atyalpAH krodhamAna mAyA lobhAH yeSAM te tathA, ataeva 'miumadavasampannA' mRdumArdava sampannAHmRdu zobhanaM pariNAma sukhakaraM yanmArdavaM tena sampannAH - yuktAH, na tu khalajanavat kapaTamAdevayuktAH, tathA 'allINA' alInAH - sarvaguNAlaGkRtAH athavA guruz2anAjJAkAriNo na tu zabda kA artha apAna bhAga hai inakA pRSTabhAga donoM pArzvabhAga aura donoM urU pariniSThita hote haiM arthAt vahuta majabUta hote haiM 6 hajAra dhanuSa ke ye U~ce hote haiM / "tesiNaM maNuyANaM ve chappaNNA piTTha karaMDakasayA paNNattA samaNAuso ?' he zramaNa ! AyuSman una manuSyoM kI 256 paMsuriyoM ko haDDiyAM hotI haiM, 'pauppalagaMdha sarisaNosAsa surabhivayaNA ' inakA zvAsocchavAsa padma evaM (kamala)kI jaisoM gaMdha hoto hai vaiso gandha bAlA hotA hai ataH usakI khuzabU se inakA mukha dA suvAsita banA rahatA hai " teNaM maNuyA pagaI uvasaMtA pagaI payaNu kohamANa mAyAlobhA miumaddava saMpannA allINA mahagA viNIyA apicchA asaNNihisaMcayA viDimaMtaraparivasaNA jahicchiya kA makAmiNo" ye manuSya prakRti se hI zAntasvabhAva vAle hote hai krUrasvabhAva vAle nahIM hote hai, tathA hAyache. emanI gudAnA je khAdya bhAga hAya che te pakSInI gudAnA bhAganI jema malanA lepathI vihIna rahe che. 'pola' zabne artha bhayAnalAMga hai. memaneo pRSThabhAga anne pArzva bhAga ane banne urue pirioita hAya che. eTale ke bahuM ja majabUta hAya che. cha hajAra dhanuSa bheTalA / uyA hoya che. "te siNaM maNuyANaM ve chappaNNA piTThakaraMDakasayA paNNatA samaNAuso' he zramaNa AyuSman ! te manuSyonI 25h yAMsajI monA asthi hoya che. "paumupapalagandha sarisa NIsAsasura bhivayaNA" padma bhane utpasanA va gaMdha hoya che tevA ja gaMdhavALA emanA zvAsechvAsa hoya che, ethI emanA gaMdhathI emanu' mukha 247
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 jambUdvIpaprajJaptisUtre kadAcidapi tadAjJollaGghakAH, yadvA-A-samantAt lInA:-sarvAsu kriyAsu guptA na tUddhataceTAkAriNaH ityarthaH, tathA 'bhaddagA'bhadrakAH-kalyANa bhAgina: 'bhadragA' iticchAyA pakSe-bhadrahastigataya ityarthaH, tathA 'viNIyA' vinItA:-vRddhajaneSu vinayazAlinaH, 'appi-chA' alpecchAH-maNikanakAdi pratibandha rahitAH, 'asaNNihisaMcayA' asannidhi saMcayAH-navidyate sannidheH-paryuSitakhAdhAdeH saMcayo yeSAM te tathA asaMcayazIlA ityarthaH, tathA-'vi DimaMtaraparivasaNA' viTapAntaraparivasanAH-viTapAntareSu-prAsAdAdhAkAreSu zAkhAntareSu pariva sanam-AvAso yeSAM te tathA, prAsAdAkArakalpavRkSanivAsina-ityarthaH / tathA 'jahicchiyakAmakAmiNo' yathepsitakAmakAminaH-yathepsitAn-yatheSTAn kAmAn-zabdAdIn bhogAn kAmayante-upabhogyatvena abhilaSantIti tathA yatheSTa zabdAdiviSayopabhogazAlinazca bhavantIti |mu024|| prakRti se hI krodha mAna mAyA aura lobha kaSAya kA maMdatA vAle hote hai isaliye ye mRdu-zobhana pariNAmavAle pariNAma meM sukhakAro-aise mArdava bhAva se saMpanna hote haiM khalajana ko taraha kapaTa yukta mArdavabhAvavAle nahIM hote haiM / ye alIna sarvaguNoM se sahita hote haiM athavA gurujanoM kI AjJA ke ArAdhaka hote haiM unakI AjJAke virAdhaka nahI hote haiM / athavA saba taraphase ye samasta zubha kriyAoM meM lona rehate haiM uddhataceSTAkArI ye nahI hote haiM, ye bhadraka kalyANabhAgI hote haiM athavA bhadraga-bhadrahAthI kI jaiso cAla vAle hote hai ye vinIta hote hai vRddhajanoM kI vinaya karane vAle hote hai, ye alpeccha hote hai. maNi kanaka Adi meM pratibandha se hIna rahate haiM ye paryuSita khAca bhAdi ke saMgraha zIla nahIM hote haiM inakA rahana sahana prAsAda Adi ke AkArarUpa kalpavRkSoM kI zAkhAoM ke bhItara hotA haiM tathA ye prAsAda ke jaise AkAra vAle kalpavRkSoM para nivAsa karate hai tathA ye yatheSTa zabdAdika bhogoM ko bhogane ke svabhAva vAle hote hai // 24 // sahA suvAsita 2 cha. "teNaM maNuyA pagaI uvasaMtA, pagaI payaNu kohamANamAyAlomA miumadavasaMpannA, allINA, bhagA, vinImA appicchA asaNNi hisaMcayA, viDimaMtaraparivasaNA, jahicchiyakAmakAmiNo" se mnussy| prakRtithI zAnta svamAain DAya che. che nahi. temaja prakRtithI krodha, mAna, mAyA ane lAbha kaSAyanI maMdatAvALA hoya che. ethI ja e o mRdu zobhana pariNAmavALA pariNAma mAM sukhakArI evA mArdavabhAvathI saMpanna hoya che. khela mANasonI jema kapaTa yukata mArdavabhAvavALA hotA nathI. e alIna sarvaguNa saMpanna hoya che athavA gurujanonI AjJAna virAdhaka nahi paNa pAlana karanArA hoya che. athavA sarva rIte e sarva samasta zubhakriyAomAM lIna rahe che. eo uddhata ceSTAkArI hotA nathI e bhadraka kalyANa bhAgI hoya che. athavA bhadraga bhadra hAthInA jevI gativALA hoya che. e vinIta hoya che vRddha janonI sAme vinajha thaI ne rahe che. e apecha hoya che. maNi kanaka vageremAM pratibandhathI hIna rahe che. e paryuM Sita khAdya vagere padArthone saMgrakaravAvALA hatAM nathI. emanI raheNI karaNI prAsAda AdinA Akara rUpa kaHpavRkSonI zAkhAonI aMdara hoya che. eTale ke e prAsAda jevA AkAra vALA vRkSepara nivAsa kare che tema ja yatheSTa zabdAdika bhegone bhegavanAra, hAya che-24
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0 pakSaskAra sU. 25 teSAM manujAnAM AhAdikanirUpaNam 249 samprati teSAM manujAnAM kiyatsu dinesu vyatIteSu AhAraprayojanaM bhavati ? teSAmAhArazca kIdRzo bhavati ? tasminkAle ca pRthivyAH puSpaphalAnAM ca kIdRza AsvAdobhavati ? iti ca pradarzayitumAha - mUlam-tesi NaM maNuyANaM kevaikAlassa AhAraTTe samuppajjai ? goyamA ! aTThamabhattassa AhAraTTe samuppajjai / puDhavIpupphaphalAhArA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! tIse NaM bhaMte ! puDhavIe kerisae AsAe paNNate ? se jahA nAmae gulei vA khaMDei vA sakkarAi vA macchaMDiyAi vA pappaDamoyaei vA bhisei vA pupphuttarAi vA paumuttarAi vA vijayAi vA mahAvijayAi vA AkAsiyAi vA AdaMsiyAi vA AgAsaphalovamAi vA uvamAi vA aNovamAi vA bhaveeyArUve ? goyamA ! No iNaDhe samaTTe, sANaM puDhavI itto idrutariyA ceva jAva maNAmatariyA ceva AsAeNaM papaNattA / teptiNaM bhaMte ! puSphaphalANaM kerisae AsAe paNNatte ! se jahA NAbhae raNNo cAuraMtacakkavadissa kallANe bhoyaNajAe sayasahassaniSphanne vaNNeNa..uvee jAva phAseNaM uvee AsAyaNijje visAyaNijje dippaNijje dappaNijje mayaNijje bihaNijje sabidiyagAyapalhAya Nijje bhave eyArUve, ? goyamA ! No iNaDhe samaDhe, tesiNaM pupphaphalANaM etto iTTatarAe ceva jAva AsAe paNNatte ||suu025|| chAyA-teSAM khalu manujAnAM kiyatkAlena AhArArthaH samutpadyate? gautama! aSTamabhatena AhArArthaH samutpadyate, pRthivIpuSpaphalAhArAH khalu te manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! tasyAH khalu pRthivyA bhadanta ! kIdRzaka AsvAdaH prazaptaH tadyathAnAmaka guDa iti khaNDamitivA zarkareti vA matsyaNDiketi vA parpaTamodaka iti vA visamiti vA puSpotsareti SA padmottareti vA vijayeti vA mahAvijayeti vA AkAziketi vA Adarziketi vA AkAzaphalopameti vA upameti vA anupameti vA, bhavedetadrapaH ! gautama! no ayamarthaH samarthaH sA khalu pRthivI ita iSTatarikA caiva yAvad mana AmatarikA caiva AsvAdena prAptA / teSAM khala bhadanta ! puSpaphalAnAM kIdRzaka AsvAdaH prazataH tadyathA nAmaka rAkSazcAturantabakravartinaH kalyANaM bhojanajAtaM zatasahasraniSpanna varNenopetaM yAvat sparzana upetam AsthAdanIya visvAdanIyaM dIpanIyaM darpanIya madanoyaM bRMhaNIyaM saveMndriyagAtraprahAdanIyam, bhaveta etadrapaH ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH teSAM khalu puSpaphalAnAm ita iSTatarakazcaiva yAvat - svAdaH prajJaptaH ||suu025|| 32
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 250 jambUdvIpaprajJaptisUtre TIkA-'tesi Na bhaMte ! ityAdi / 'tesi NaM manuyANaM kevaikAlassa' teSAM khalu manujAnA kiyatkAlena kiM pramANena kAlena 'ahAraTre' AhArArthaH AhAraprayojanaM 'samuppajjai' samutpadyate saMjAyate ? iti gautamapraznaH / 'kevaiyakAlassa' ityatra tRtIyArthe sssstthii| bhagavAnAha-'goyamA ! aTThamabhattassa he gautama ! aSTamabhaktena aSTabhabhaktapramANa kAlena teSAm 'AhAraTe' AhArArthaH AhAraprayojanam AhArecchetyarthaH 'samuppajjA' samutpadyate / 'aTThamabhattassa' ityatra tUtIyArthe SaSThI bodhyA / aSTamabhaktam ityupAsatrayasya saMjJA tacca tapovizeSo nirjarArtha kriyate teSAM manuSyANAM tu sarasAhAra bhojitvena tAvatkAlaparyantaM kSudvedanIyodayAbhAvAdAhArasaMjJaiva na jAyate iti nirArthatvAbhAvAttatkRtAhAratyAgasya yadhapyaSTabhaktatvaM nAsti tathApi abhaktArthatvasAmyAdatrApi 'aTThamabhattassa' ityuktamiti / tathA aba sUtrakAra yaha pragaTa karate haiM ki una manuSyo ko kitane dinoM ke bAda AhAra kI icchA hotI hai, tathA-unakA AhAra kaisA hotA hai, aura usa kAla meM pRthivI ke puSpaphalAdikoM kA kaisA AsvAda hotA hai. / "tesi NaM bhaNuyANaM kevai kAlassa AhAraTTe samuppajjai" ityAdi / TIkArtha-"tesi NaM maNuyANaM kevai kAlassa AhAraTThe samujjai' gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! una manuSyoM ko kitane samaya ke bAda AhAra kI abhilASA hoto hai? isake uttara meM prabhu kahate hai-"goyamA ! aTThama bhattaspa AhAraTTe samuppajjai" he gautama ! aSTama bhakta pramANa kAla ke bAda-arthAt tona dina ke bAda unake AhAra kI abhilASA hotI hai "aSTama bhakta" yaha tIna upavAsa kA nAma hai, yaha tapo vizeSa hai aura nirjarA ke lie kiyA jAtA hai, parantu ye manuSya to upavAsa karate nahIM haiM kyoM ki bhogabhUmi ke jIvoM ke cAritra nahIM hotA hai. ye to sarasa AhAra bhojo haiM, ataH isa bhojana se unheM tIna dina taka kSuvedanIyodaya ke abhAva se bhUkha hI nahIM lagatI hai. tona dina vyatIta ho jAne para hI bhojanecchA inheM have sUtrakAra e prakaTa kare che ke te manune keTalA divasa pachI AhAranI IcchA thAya che, tema ja temano AhAra ke ve hoya che. ane te kALa mAM pRthivInAM puSpaphala vagereno svAda kevo hoya che. 'tesiNaM maNuyANaM kevaikAlassa AhAraTThe samuppajjai', ityaadi-suutr-||25|| TIkAtha-gautama prabhune prazna karyo ke he madanta te mANasone keTalA samaya pachI ahiAranI abhilASA thAya che. enA javAbamAM prabhu kahe che "goyamA aThThamabhattaspa AhAraTTe samuppajai' gautama ! aSTamamata pramANa aNa pachI maTana divasa pachI mAnI abhinaya yAya cha 'aSTama bhakta" mAtrA upavAsanuM nAma che. A tapa vizeSa che ane nijadhAmAM karavAmAM Ave che. paNa e manuSyo te upavAsa karatA nathI, kemake bhegabhUminA jIvene cAtri hotuM nathI e to sarasa AhAra-bhojI che. e thI e bhojanathI temane traNa divasa sudhI sudanIdayanA abhAvathI bhUkha la jAtI nathI. traNa divasa thatIta ya te pachI ja emanI bheja
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0vakSaskAra sa. 25 teSAM manujAnA AhAdikanirUpaNam 251 'samaNAuso !' he AyuSman ! zramaNa ! 'te maNuyA' te manujAH 'NaM' khalu-nizcayena 'puDhavIpupphaphalAhArA' pRthivIpuSpaphalAhArAH pRthivI=bhUmiH,puSpANi-kalpatarupuSpANi phalAni-kalpataruphalAni ca, etAnyAharanti-bhujate ye te tathAbhUtAH 'paNNattA' prjnyptaaH| tato gautamaH pRcchati- 'tIse NaM bhaMte ! puDhavIe' he bhadanta ! tasyAH khalu pRthivyAH 'kerisae' kIdRzakaH-kiM prakArakaH 'AsAe'AsvAdaH-rasaH 'paNNatte' prajJaptaH ? 'se jahA NAmae' tadyathAnAmakam 'gulei vA' guDa iti vA, iti zabdaH svarUpapradarzane, vA zabdaH samuccaye, evamagre'pi, 'khaMDeivA' khaNDamiti vA 'sakarAi vA' zarkareti vA zarkarA-'kAlpImizrI' iti prasiddhA 'macchaMDiyAi vA matsya NDiketi vA, matsyaNDikA zarkarA vizeSaH, 'pappaDamoyaei vA' parpaTamodaka iti vA, parpaTamodako laDraDaka vizeSaH, 'bhisei vA bissamiti vA, visaM-mRNAlam , 'pupphuttarAivA' puSpottareti vA, 'paumuttarAi vA' padmottareti vA, puSpottarapadmottare zarkarAbhedau 'vijayAivA' vijayeti vA 'mahAvijayAi vA' mahAvijahotI hai. isalie yaha AhAratyAga unake karmoM kI nirjarA kA kAraNa nahIM hotA hai. kyoM ki uma AhAratyAga meM aSTama bhakatA nahIM hai. parantu phira bhI jo isa AhAratyAga ko aSTamabhakta kI saMjJA dI gaI hai vaha abhaktArthatva ke sAmya ko lekara hI dI gaI hai / "puDhavopuppha phalAhArA NaM te maNuyA paNNattA" he zramaNa AyuSman ! ve manuSya nizcaya se pRthivI-mRttikA, puSpa aura phala kalpa vRkSoM ke phala inakA AhAra karate haiM. aba gautamasvAmI prabhu se aisA pUchate haiM-"tIse NaM bhaMte ! puDhavIe kerisae AsAe paNNatte" he bhadanta ! usa pRthivI kA AsvAda kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-"se jahA nAmae guDei vA khaMDei vA, sakkarAi vA macchaMDiyAi vA pappaDamoyaeD vA bhisei vA pupphuttarAi vA vijayAi vA" he gautama ! jaisA AsvAda gur3a kA hotA hai, khAMDa kA hotA hai, zarkarA kA hotA hai -kAlpImizrI kA hotA hai, matsyaNDikA-rAva yA zarkarAvizeSa kA hotA hai, parpaTamodaka-laDukA hotA hai, mRNAla kA hotA hai, necchA jAgrata thAya che. ethI A AhAratyAga emanA karmonI nirjarAnuM kAraNa hotuM nathI, kemake te AhAratyAgamAM aSTama bhakatatA nathI, chatAMe je e AhAratyAgane aSTama bhakatatAnI saMjJA ApavA mAM AvI che te abhakatArthavanA sAmyane lIdhe ja ApavAmAM AvI cha. "puDhavI-pupphaphalAhArA NaM te maNuyA paNNattA' bhae ! sAyusman ! / mnussy| nizcayapUrvaka pRthivI, mRttikA, pukha ane phaLa-kalpavRkSenA phaLa-A sarvene AhAra rUpamAM a5 73 cha. gIta sAmI prabhu to prazna 42 cha "tIse Na bhaMte ! puDhavIe kerisae AsApa paNNatte" mahanta ! ta pRthivIna mAsvA / vAmAM mAyA cha ? anAsapAsamA prabhu 4 cha:-"se jahA nAmae gulei vA khaMDei vA sakkarAi vA macchaDi. yAi vA pappaDamoyae i vA misei vA pupphuttarAi vA paumuttarAi vA vijayAi vA' giitama ! je AsvAda me Lane heya che, khAMDane hoya che, zakarAne heya che, kAlapI mizrI no hoya che, maryADikA-rAva athavA zarkarA vizeSa hoya che, paTa medaka-lADavA vizeSano hoya che, mRNAlano hoya che, pulapittarano hoya che, padmottara hoya che, (puSpottara ane
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre yeti vA, 'AkAsiyAi vA' AkAziketi vA 'AdaMsiyAi vA' Adarziketi vA, 'AgAsaphalovamAi vA' AkAzaphalopameti cA, 'uvamAi vA' upameti vA, 'aNovamAi vA' anupameti vA, vijayAdhanupamAntAstadAnIntanA amRtastrAdA bhojyavizeSA vijJeyAH kim 'eyArUve' etadrUpaH-etatprakArakaH-guDAdInAmAsvAda tulyasteSAmAsvAdo 'bhave' bhavati ? iti / bhagavAnAha-'goyamA ! No iNaTThasamaDe' he gautama ! no ayamarthaH samarthaH 'sA NaM puDhavI' sA khalu pRthivI 'itto' itaH- pUrvoktaguDAditaH 'itariyA ceva' iSTatarikA-atizayena sakalendriya sukhajanikA / 'jAva' yAvatpadena-kAntatarikApriyatarikA manojJatarikA ceti padatrayaM saMgRhyate, tatra-kAntatarikAatizayena rucikarA priyatarikA atizayena premotpAdikA manojJatarikA-atizayena manoharA tathA 'maNAmatariyA' mana AmatarikAatizayena puSpottara kA hotA hai padmottara kA hotA hai puSpottara aura padmottara ye do bheda eka jAti ko zarkarA ke hote haiM, vijayA kA hotA hai "mahAvijayAi vA, AkAsiyAi vA, AdasiyAi vA, vA,AgAsaphalovamAi vA, uvamAi vA, aNovamAi vA, bhave eyArUve ?" mahAvijayA kA hotA hai, AkAzikAkA hotA hai, AdarzikA kA hotA hai, AkAzaphalopamA kA hotA hai, upamA kA hotA hai, anupamA kA hotA hai-ye saba vijayA se lekara anupamA taka ke usa samaya ke vizeSa bhojya padArtha haiM. isakA svAda amRta ke jaisA hotA hai, itanA prabhu ke kahate hI gautamasvAmIne bIca meM hI pUchA to kyA he bhadanta ! jaisA inakA svAda hotA hai vaisA hI svAda vahIM kI pRthivI kA hotA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! No iNaTe samaDhe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai. kyoMki "sA NaM puDhavI itto iTTatariyA ceva jAva maNAmatariyAceva AsA eNaM paNNattA" vahAM kI pRthivI ina pUrvokta guDAdi padArthoM se bho iSTataraka hai- atizaya rUpase sakala indriya ko sukha janaka hai. yahAM yAvatpada se-"kAntatarikA priyatarikA, manojJatarikA" ina tIna pada kA grahaNa huA hai, ataH ina padoM ke anusAra vaha kAntatarikA--atizaya rUpase panottara samanna ho se vizeSa prArI zarAnA che) viyAnA DAya che. "mahAvijayAha vA, AgAsiyAi vA AdesiyAi vA, AgAsaphalovamAi vA, uvamAi vA, bhave eyA sve" mhaaviyaa| DAya cha, mAziana hAya cha, mazina DAya cha, maashphalApamAna hoya che, upamAna hoya che, anupamAne hoya che, e badhA viyAthI mAMDIne anupamAM sudhInA te vakhatanA vizeSa prakAranA bhejya padArtho che. emano AsvAda amRta je hoya che. prabhue ATaluM kahyuM ke tarata gautame vRcce ja prazna karyo ke-he bhadanta ! jevo emano svAda hoya che, tevA ja svAda tyAMnI pRthivInA hoya che. ? te enA javAsbhaa prabhu 43 cha-goyamA ! No iNaThe samaThe" gautama! 241 atha samatha nathI. ma "sANaM puDhavo itto idrutariyA ceva jAva maNAmatariyA ceva AsAraNaM paNNatA" tyAMnI prathivI pUrvokata goLa vagere padArtho karatAM paNa ITa taraka che. atizaya rUpathI sakala inidra bhATa sumana che. aDI yAvat 54thI "kAntatarikA, priyatarikA manozatarikA" se traNa pada grahaNa karavAmAM AvyA che. ethI e pada mujaba te kAntatarikA-atizaya rUpamAM |
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ 253 prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 25 teSAM manujAnAM AhAdikanirUpaNam mano gamyA 'AsAeNaM' AsvAdena-rasena 'paNNattA' prjnyptaa| punautamasvAmI puSpaphalAnAmAsvAdaviSaye pRcchati-'tesi NaM' ityAdi / 'tesi Na bhaMte !' he bhadAta ! teSAM slu tatkAlotpannamanuSyAhArabhUtAnAM kalpatarUsambandhinAM 'puppha phalANaM ke risae AsAe papNatte' puSpaphalAnAM kIdRzaH AsvAdaH prajJaptaH ? iti / 'se jahA NAmae raNo' tadyathA nAmakaM rAjJo nRpasya kIdRzasya tasya ? 'cAuraMtacakkaTTissa' cAturantacakrivartinaH paTkhaNDAdhipateH 'kallANe kalyANam-ekAntasukhajanakaM 'bhoyaNajAe' bhojanajAtaM-bhojanaprakAra: 'sayasahassanipphanne' zatasahasraniSpanna-lakSadInAravyayena sampannaM 'vaNNeNaM' varNena-anipraza stena varNena 'uvee' upapetaM-yuktaM, 'jAva' yAvat-yAvatpadena gandhenopapetaM rasenopapetam iti saMgrAhyam tatra-gandhena-atiprazastena gandhena, rasena atiprazastena raseneti bodhyam, tathA 'phAseNaM' syarzana-atiprazastena sparzena 'uvee' upapetaM yuktaM yadyapIha varNAdayaH sAmAnyena noktAstathApite'ti prazastA eva bodhyAH, sAmAnya varNAdimatvaM tu sAmAnya bhojane'pi bhavatyevetyata evAha-'AsAyaNijje' AsvAdanIyam sAmAnyataH, 'visArucikarA hai, priyatarikA-atizayarUpa se premotpAdikA hai aura manojJatarikA-atizaya rUpa se mana ko harane vAlI hai, evaM atizaya rUpa se vaha mana AmatarikA mana ke dvArA gamya hai isa prakAra kA usakA rasa kahA gayA hai. arthAt rasa ko lekara isa pRthivI kA aisA varNana kiyA gayA hai| "tesi Na bhaMte ! pupphaphalANaM kerisae AsAe paNNatte ?" he bhadanta ! vahAM una puSpaphaloM kA rasa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- ''se jahA NAmae (NNo cAuraMtacakkavadissa kalloNe bhoyaNa nAe sayasahassaniSphale vaNNeNa uvee jAva 'phAseNa uvee AsAyaNijje visAyaNije, dippaNijje, dappaNiuje, mayaNijje, vihaNijje, sabiMdiyagAyapalhAyaNijje" he gautama ! jaisA-SaTkhaMDAdhipaticakravartirAjA kA bhojana jo ki eka lAkha dInAra ke kharca se niSpanna huA ho, kalyANaprada-ekAntataH sukha janaka hotA hai aura vaha ati prazasta varNa se, ati prazasta rasa se, rucikarA-che, priyatarikA-atizaya rUpathI premAdikA che ane maneztarakA-atizaya rUpathI manane AkarSa mArI che temaja atizaya rUpamAM te mana AmanarikA mane vaDe gamya che, A jAtanI tenA rasanI vizeSatAo kahevAmAM AvI che. eTale ke sane laIne te pRthInuM A jAtanuM varNana karavAmAM AvyuM che. . "tesi NaM bhaMte ! puSphaphalANa kerisae AsAe paNNatta ?" mahanta ! tyA te 5 jAnA se 4 jatanAMDavAma cha ? nA 02104 pramuDa cha:-"se jahA NAmae raNo cAuraMta cakkaTTissa kallANe bhoraNajAe sayara hassa biephanne vaNeNa uvee jAva phAseNaM uvee AsAyaNijje visAyaNijje dippaNijje dappaNijje maNijje bihaNije. savidiyagAyapalhANijje" gautama ! pati yati narezanu mezina je eka lAkha dInAranA kharce niSpana thayela hoya jANu pada, ekAntataH sukhajanaka hoya che, ane te ati prazasta varNathI, ati prazastarasathI, ati prApta gabdhathI ane ati prazasta sparza thI yukata hovAthI te jema AsvAdanIya hoya che, vizeSarUpathI svAdanIya hoya che, jaTha
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 jambUdvIpaprajJasUtre yaNijje' visvAdanIyaM vizeSataH, dippaNijje, dIpanIyaM- dIpayati jATharAgnimiti digrahe bAhukAtkarttaryanIyara pratyayaH, jATharAgnidIptivaramityarthaH, 'dappaNijje' darpaNIyam-dRptikaram utsAhavarddhakamiti yAvat 'mayaNijje' madanIya - madajanakaM 'biMhaNije ' bRhaNIthaM - dhAtRpacayakara', 'savvidiyagAya palhAyaNijje, sarvendriyagAtraprahlAdajanakaM ca bhavati kim 'bhave eyArUve' etadrUpaH = etattulyaH teSAM puSpaphalAnAm AsvAdo- raso bhavet ? bhagavAha 'goyamA ! No NaTThe samaTTe' he gautama ! nAyamarthaH samarthaH, 'tesi NaM puSpaphalANaM' teSAM khalu puSpaphalAnAm 'itto' itaH cakravarttibhojanataH 'idutarAe ceva' iSTatarakacaiva 'jAva' yAvat - yAvappadena kAntatarazcaiva priyatarakazcaiva manojJatarakazcaiva mana Amatarakazcaiva iti padasaMgrahaH eSAmartho'traiva sUtre pUrvaM gataH, 'AsAe' AsvAdau rasaH paNNatte' prajJaptaH kathita iti // 025 // suSamasuSamAkAle bharatavarSotpannA janAstamAhAramAhArya va vasanti ? iti jijJAsopazAntaye gautamasvAmI pRcchati - mUlam - teNaM ! maNuyA tamAhAramAhArettA kahiM vasahi uverti goyamA ! rukkhagehAlayANaM te maNyA paNNattA samaNAuso ! tesi NaM bhaMte!' rukkhANaM kerisae AyarabhAva paDoyAre paNNatte goyamA ! kUDAgArasaMThiyA pecchA ati prazasta ganva se aura atiprazasta sparza se yukta huA jaisA AsvAdanoya hotA hai, vizeSa rUpa se svAdanIya hotA hai, jaTharAgni kA dIpaka hotA hai, utsAhavardhaka hotA hai, madanIya hotA hai, bRMhaNIya - dhAtuoM ke upacaya kA karane vAlA hotA hai, prahlAdanIya- samasta indriyoM ko aura pUre zarIra ko Ananda dene vAlA hotA hai. to kyA hai bhadanta ! " bhave eyArUve" inake jaisA hI una puSpaphala kA AsvAda - rasa hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM " goyamA ! No iTTe samaTTe" he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai arthAt cakravartI ke bhojana se bhI iSTataraka, hI yAvat AsvAda ina puSpaphaloM kA hotA kahA gayA hai, yahAM yAvatpada se "kAntataraka, priyataraka, manojJa tarakara aura mana Amataraka" ina padoM kA saMgraha huA hai / ina saMgrahIta padoM kA artha jaisA pahale kahA gayA hai- baisA hI hai / / 25 // zannine dvIpa hoya che, utsAha vardha hoya che, mahanIya hoya che, prIya-dhAtuyonu upyaacaka heAya che. ane prahlAdanIya-sava IndriyAne ane sava zarIrane AnaMda ApanAru' hAya che, to zu De ahanta ! ' bhavepayArUve" zobhanA va te puNyAno svAda hoya che ? senA navANamAM prabhu uDe he. 'goyamA ! No iTThe samaTTho' he gautama! yA artha samartha nathI. eTale ke cakravati nA bheAjana karatAM paNa iSTa taraka cAvat AsvAda e puSpa phalArdikane! hAya che. gaDI yAvat pahathI "kAntataraka priyataraka manozataraka. ane mana Ama taraka'' se sarva padmAne sagraha thayela che. e paTTAnI vyAkhyA. pahelAM karavAmAM AvI che, DArayA
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ 255 prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU. 26 yugalikAnAM nivAsanirUpaNam chattajhayadhUmatoraNa gouraveiyA coppAlaMga aTThAlagapAsAtha hammiyaga vakkhavAlaggapoiyA valabhIdharasaMThiyA, atthaNNo ittha bahave varabhavaNavisiddha saMThANasaMThiyA dumagaNA suhasIyalacchAyA paNNattA samaNAuso ! ||suu026|| chAyA -- te khalu bhadanta ! manujAstamAhAramAhArya kva vasatim upayanti 1 gautama vRkSagehAlayAH khalu teM manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman teSAM khalu bhadanta ! vRkSANAM kIdRzaka AkAra bhAvapratyavatAraH prajJaptaH ? gautam ! kUTAMgArasaMsthitAH prekSAchatradhvaja stUpatoraNa gopuvedikA copAlakATTAlaka prAsAdaharmyagavAkSavAlAgrapotikA valabhIgRhasaMsthitAH santyanye atra vahavo varabhavanaviziSTasaMsthAna saMsthitA drumagaNAH zubhazItalacchAyAH prajJaptA zramaNAyuSman ||26|| TIkA- 'teNaM bhaMte' ityAdi / gautama svAmI pRcchati - 'te NaM bhaMte ! maNuyA' he bhadanta ! te khalu manujAH 'tamAhAramAharettA' taM pUrvoktam AhAram AhArya - ahAraM kRtvA 'kahiM ka - kasmin sthAne 'vasatiM vAsaM - nivAsam 'uveMti' upayanti - prapnuvanti kasmin sthAnaM nivAsaM kurvanti ! ityarthaH / bhagavAnAha - 'samaNAuso / he AyuSman ! zramaNa ! 'goyamA !' gautama ! 'rukkhagehAlayA NaM' vRkSagehAlAyAH vRkSarUpANi gehAni = gRhANi AlayAH AzrayA yeSAM te tathA - vRkSarUpagRheSu nivasanazIlAH, 'te maNuyA paNNattA' te manujA prajJaptA bhavanti / punargautamasvAmI pRcchati 'tesi NaM bhaMte ! rukkhANaM kerisae' he bhadanta / teSAM khalu vRkSANAM kIdRzaH kimprakAraka 'Ayara mAvapaDoyAre' AkArabhAvapratyavatAraH AkArabhAva: svarUpa aba bhagavAn gautama kI isa jijJAsA ke ki bhAratavarSa meM utpanna hue ve yuganika jana usa AhAra ko khAkara ke phira kahAM rahate haiM ? samAdhAnArtha sUtra kahate haiM "teNaM bhaMte ! maNuyA tamAhAramAharehattA kahiM vasahi uveMti" ityAdi / TokArtha - "teNaM bhaMte! maNuyA tamAhAramAharettA kahi vasahi uvati" he bhadanta ! ve yugalika manuSya usa AhAra ko khA karake phira kahA~ nivAsa karate haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM " goyamA ? rukskhagehAlayANaM te maNuyA paNNattA samaNAuso" he zramaNa AyuSman ! gautama! ve yugalika manuSya usa AhAra ko khAkara ke vRkSarUpa gRha hI hai AzrayasthAna jinakA aise hojAte hai arthAt vRkSarUpa gRhoM meM nivAsa karate hai / " tesiNaM bhaMte ! ru+khANaM kerisae AyArabhAva - "bhAtava mAM utpanna thayela te yugalika jane AhAra grahaNu karIne pachI kayAM rahe che ? e jijJAsAnA samAdhAna mATe have bhagavAna gautamane A sUtra kahe che. 'te NaM bhaMte ! maNuyA tamAhAramAharettA kahiM vasahi uvaiti - ityAdi. sU0 // 26 // TIkA-he bhadanta ! te yugalikA te AhArane grahaNa karIne pachI kayAM nivAsa kare che ? A praznanA zvANamAM prabhu he che, "goyamA ! rukkhagehAlayA NaM te maNuyA uso " 3 zrama AyuSman ! gautama ! te yugavi manuSya te mArane rUpa gUDa ja che mAzrayasthAna jematu-evAM thaI jAya che eTale ke vRkSa rUpa paNNattA samaNAsurIne vRkSa gRDAmAM nivAsa
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 jambUdvIpaprajJaptisUtre vizeSastasya pratyavatAraH prAdurbhAvaH 'paNNatte' prajJaptaH prarUpitaH bhagavAnAha--'goyamA" he gautama ! 'kUDAgArasaMThiyA' kUTAkArasaMsthitAH-kUTaM-zikharaM tadAkArasaMsthitAH-tadAkRttikAH tathA-'pecchAchattajhaya thUma toraNa goura veiyA coppAlaga aTTAlagapAsAya hammiyagavazkha vAlaggapoiyA balabhIgharasaMThiyA' precchAcchatradhvaja stUpa toraNa gopura vedikA coppAlakAhAlakaprAsAdaharmyagavAkSavAlAgrapotikA valabhIgRhasaMsthitAH atra prekSAdi valabhIgRhAntazabdAnAM dvandvaH, tadvat saMsthitAH-saMsthAnayuktA iti vigrahaH, 'saMsthitAH, zabdasya dvandvAnte zrayamANatvAt prekSAdiSu pratyekatrAnvayaH / tena-prekSA saMsthitAH chatrasaMsthitAH ityAdi rUpeNa padayojanA kAryA / tatra prekSApadaM padaikadeze padasamudAyopacArAt prekSAgRhapara, tatazca prekSAgRhasaMsthitAH-prekSAgRha-nATakagRhaM tadvat saMsthitAH-tAdRzasaMsthAna yutAH prekSAgRhAkArA ityrthH| tathA chatra saMsthitAH-chatrAkArAH, dhvaja saMsthitAH dhvajAkArAH toraNasaMsthitAH toraNAkArAH, stUpasaMsthitAH stUpAkArAH gopurasaMsthitAH gopurAkArAH, vedikAsaMsthitAH-vedikA-vitardikA-upavezanayogyA bhUmistadvatsaMsthitAH-tadAkArAH coppAlakasaMsthitA-coppAlakaM varaNDA, iti bhASA prasiddham, tadvatsaMsthitAH tadAkArAH, DoyAre paNNate " he bhadanta ! una vRkSoM kA svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM " goyamA ! kUDAgAra saMThiyA pecchA chattajjhayathUmatoraNago uraveiyA coppAlaga aTThAlagapAsAya hammiya gavasvatAlagapoiyAvalabhIghara saMThiyo" he gautama ! ve vRkSa kUTa-zikhara kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM. prekSA-prakSAgraha-sinemAgraha yA nATakagraha-kA jesA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM chatra-chAte kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, dhvajA kA jesA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, stUpakA (cabUtarA) jaisA akaoNreTotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, toraNa kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, gopurakA jaisA AkAra hotA hai, vaise AkAra vAle hote haiM, upavezana yogya bhUmi kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, coppAlaka varaMDA kA jaisA AkAra re cha. "tesiNaM bhaMte ! rukkhANa kerisae AyArabhAvapaDAyAre paNNatte" he sahanta ! te vRkSAnus135 yuvAmA 50yu cha ? senA uttama prabhu 49 cha : "goyamA ! kUDAgArasaMThiyA pecchA chatrajjhayathUma tAraNa gouraveI yA coppAlaga aTTAlaga pAsAya hammiya gavakkhavAlagga poiyA valabhIdharasaMThiyA" ke gautama ! te vRkSA 2-zi52-nasA2 sadaza AkAravALA hoya che. prekSA-prekSAgRha-nATaka gRhane jevo AkAra hoya che, tevA A kAravALA hoya che. chatrano jevo AkAra hoya che. tevA AkAravALA hoya che. davAno je AkAra hoya che, tevA AkAravALA hoya che. stUpane je Aka ra hoya che, tevA AkAravALA hoya che. teraNa nA jevo AkAra hoya che. tevA AkAravALA hoya che. gopuranA jevo AkAra hoya che. tevA AkAravALA hoya che. upavezana yogya baminA je AkAra hoya che. tevA AkAravALA hoya che. aTa rane je khAkAra hoya che, tevA AkAravALA hoya che,
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzika TokA dvi. vakSaskAra sU. 26 teSAM manujAnAmAhArAdikanirUpaNam 257 aTTAlakasaMsthitAH- - aTTAlakAkArAH, prAsAdasaMsthitAH - prAsAdo - rAjagRhaM tadAkArAH harmyasaMsthitAH - harmya - ninAmAvAsaH - tadAkArAH gavAkSusaMsthitAH - gavAkSAkArAH, vAlAgrapotikA saMsthitAH vAlAgrapotikA=jalasthitaprAsAdaH tadAkArAH tathA - valabhIgRhasaMsthitA-vabhIgRhaM candrazAlAgRhaM tadAkArAzca te drumagaNAH santi / ayaM bhAvaH kecid drumagaNAH kUTAkArasaMsthitAH kecit prekSAgRhasaMsthitAH kecicchatrasaMsthitAH evaM prakAreNAgre'pi bhAvanIyam iti / tathA 'atthaNNeittha' atra - bharate varSe anye pUrvoktabhinnA 'bahave' bahavo 'vara - bhavaNavisisaThANasaMThiyA' varabhavanaviziSTa saMsthAna saMsthitAH - varabhavanaM zreSThagRhaM tasya yad viziSTa saMsthAnam - AkArastena saMsthitAH 'dumagaNA' drumagaNAH santi / 'samaNAuso !' he AyuSman ! zramaNa ! te sarve'pi drumagaNA 'suhasIyalacchAyA' zubhazItalacchAyAH - zubhA zItalA ca chAyA yeSAM te tathAbhUtAH 'paNNattA' prajJaptAH = kathitA iti / pUrvagRhAkAra kalpadrumavarNane kRte'pi yatpunarvarNanaM kRtaM tat eteSvati manohareSu AvAseSu te paramapuNyabhAjo manujAH parivasantIti sUcayitum / ato'tra ponaruktyaM nAzaGkanIyam // 0 26 // hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM aTArI kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hote haiM, isI prakAra ve prAsAda - rAjamahala, harmya-dhanavAloM ke gRha - gavAkSa khiDakI rUpa gRha, vAlAgra-potikA jalasthita prAsAda aura valabhagRha candrazAlAgRha ke jaise AkAra vAle hote haiM aisA jAnanA cAhiye / tAtparya yaha hai ki kitaneka vRkSa kUTa ke jaise AkAra vAle hote haiM kitaneka vRkSa prekSAgRha ke jaise AkAra vAle hote haiM, kitaneka vRkSa chatra jaise AkAra vAle hote haiM, isI prakAra se Age bhI samajha lenA cAhiye / "atthaNNe ittha bahave varabhavaNa visiTTha saMThANasaMThiyA dumagaNA suhasIyalacchAyA paNNattA samaNAuso,, he AyuSman zramaNa ! isa bharatakSetra meM ina pUrvokta vRkSoM se bhinna aneka vRkSa aise bhI hai jo zreSTha gRha kA jaisA AkAra hotA hai vaise AkAra vAle hai / he Ayugman zramaNa ! ye saba drumagaNa zubhazItala chAyA vAle hai-aisA tIrthakaroM ne tathA maiMne kahA hai | yahA~ pahile grahokAra ke kalpavRkSoM kA varNana karake bhI jo phira se ' 'vara bhavana saMsthAna " ityAdi rUpa se varNana kiyA gayA hai vaha ina manohara AvAsoM meM ve paramapu ye pramANe te prasAha - rAma bhaDesa-hu- dhanADhya mAnusonA bhavanA - gavAkSa-khaDaDI. 35gRha, vAlApotikA-4lasthita prAsAda ane valabhIgRha-candrazAla gRhanA jevA AkAravALA hoya che, ema jANavuM joI e. tAtparya A pramANe che ke keTalAMka vRkSA phUTanA jevA AkAravALA hoya che, keTalATa vRkSeA prekSAgRhanA jevA AkAravALA hoya che, keTalAka vRkSeA chatranA nevA bhADAravAjA hoya che, A pramANe bhAga pazu sama sevu lehaye. "atthapaNe ittha vahane barabhavaNavisiTThasaMThANasaMThiyA dumagaNA suhasIyalacchAyA paNNattA samaNAulo " De AyuSmana zramaN ! te bharatakSetramAM e kata vRkSAthI bhinna khIjA ghaNA vRkSe evA paNa che ke zreSThagRhanA jevA AkAra hoya che, tevA AkAravALA hAya che, huM AyuSman zramaNa ! e sa kramagaNeA zubha-zItaLa chAyAvALA che, evu tIrthaMkarAe temaja meM kahyu che. ahIM caDesAM gRhAranA udayavRkSonuM vana amIne irIthA "varabhavana saMsthAnaga" tyiAhi 3SamA 33
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre kiM tasmin kAle gRhANi santi ! navA santi santi cet ki tAni vidyamAna dhAnyavatteSAmupabhogAya na bhavanti ! ityAdipraznottaramAha -- mUlam-atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse gehAi vA gehAvaNAi vA goyamA ! No iNaDhe samaDhe rukkhagehAlayA gaM te maNuyA paNNattA samaNAuso! / atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse gAmAi vA jAva saNNivesAi vo goyamA! No iNaDhe samaDhe jahicchiya kAmagAmiNo NaM te maNuyA / atthi NaM bhaMte asIi vA masIi vA kisIi vA vaNietti vA paNietti vA vANijjei vA No iNa8 samaThe vavagayaasimasikisivaNiya paNiyavANijjA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso atthi NaM bhaMte hiraNNei vA suvaNNei vA kaMsei vA dasei vA maNimottiyasaMkha silappavAlarattasyaNasAvajjei vA haMtA asthi No ceva NaM tesiM maNuyANaM paribhogattAe havvamAgacchai ||suu027|| chAyA-santi khalu bhadanta! tasyAM samAyAM bharate varSe gehAni bA gehApaNAni vaa| nAyamarthaH samarthaH, vRkSagehAlayAH khalu te manujAH prAptAH zramaNAyuSman / santi khalu bhavanta tasyAM samAyAM bharate varSe grAmA iti vA yAvat sannivezA iti vA ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH yathepsitakAmagAminaH khalu te manujAH prajJaptAH, asti khalu bhadanta asiriti vA maSiriti vA kRSiriti vA vaNigiti vA paNitamiti vA vANimiti vA ? nAyamathaH samarthaH, vyapagatAsimasi kRSi vaNikpaNitavANijyAH khalu te manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman / asti khalu bhadanta / hiraNyamiti vA suvarNamiti vA kAMsyamiti vA dRSyamiti vA maNimaukrika zaGkhazilApravAla rakta ratnasvApateyamiti vA ? hanta ! asti 'no caiva khalu teSAM paribhogyatayA havyam Agacchati ||suu0 27 / NyazAlo manuSya rahate haiM isa vAta ko sUcita karane ke liye kiyA gayA hai. isaliye punarukti kI AzaMkA nahIM karanA cAhiye / 26 // ___ kyA usa kAla meM gRha hote haiM ? yA nahIM hote hai ! yadi hote hai to kyA ve unake upabhoga ke kAma meM nahIM Ate hai ? ityAdi praznoM kA uttara dete huve sUtrakAra kahate haiM varNana karavAmAM AvyuM che te e manahara AvAsamAM te parama puNyazAlI manuSya rahe che, e vAtane sUcita karavA mATe kahevAmAM AvyuM che. mATe A saMbaMdhamAM punarukita karavAmAM mAvI cha, mevI maa|| 42vI nahI // 26 // zuM te kALamAM gRDo hoya che ? ke nahi ? je hoya che to zuM temanA upabheganA kAmamAM AvatA nathI ? vagere praznonA javAbo H
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra su. 27 tasminkAlegRhAdikAni santinavetipraznottarANi 259 TIkA- 'asthi bhaMte ! ityAdi / gautamasvAmI pRcchati - 'asthiNaM bhate ! 'tI se samAe bharahe vAse' he bhadanta ! tasyAM - suSamasuSamAyAM samAyAM bharate varSe santi 'geear' gehAni - gRhANi vA; 'gehAvaNAi vA' gehApaNAH gRhayuktA ApaNA H haTTAveti ? bhagavAnAha - 'goyamA' No iNaTThe samaTThe' he gautama ! nAyamarthaH samarthaH, yato 'samaNAuso ! he AyuSman ! zramaNa ! tadAnIntanAH 'te maNuyA rukkhagehAlayA' te manujA vRkSagehAlayAHprAsAdAkAra kalpavRkSarUpagRheSu niksanazIlAH 'paNNattA' prajJaptAH / gautamasvAmI punaH pRcchati 'asthi bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse' he bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe 'gAmAivA' grAmAH - aSTA-dazakarasahitA vRttiveSTitAH, 'jAva' yAvat - yAvaditi padena - AkAza- iti vA, nagarANIti vA, kheTAnIti vA, karbaTAnIti vA maDambAnIti vA, droNamukhAnIti vA, pattanAnIti vA, nigamA itivA, AzramA itivA, saMvAhA iti vA, iti saMgrahaH / tatra-AkarAH = suvarNa ratnAdyutpattisthAnAni nagarANi - aSTAdazakaravarjitAni, kheTAni= dhUliprAkArapariveSTitAni, karbaTAni = kSullaka prAkArapariveSTitAni, abhitaH parvatAvRttAnivA, maDambAni= sArddhakrozadvayAntargrAmAntararahitAni droNamukhAni - jalasthalapathopetA jananivAsAH, pattanAni = samastavastu prAptisthAnAni tAni dvividhAni jalapattanAni ca sthalapattanAni ca / tatra yatra naubhirgamyate tAni sthalapattanAni / athavA yAni kevalaM zakaTAdibhi cabhirvA gamyante tAni pattanAni yAni kevalaM nobhireva gamyante tAni paTTanAni / taduktam "asthi NaM bhate ? tIse samAe bhara he vAse gehAi vA gehAvaNAi vA ? ' ityAdi "TIkArtha - atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse gehAi vA ge hAvaNAi vA " he bhadanta ! usa suSama suSamA kAla meM bharata kSetra meM ghara hote haiM kyA ? gRhayukta ApaNa dukAneM hote hai kyA ? athavA bAjAra hote haiM kyA ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM - " goyamA ! No iTThe samaTThe" he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai kyoM ki "rukkhagehalayA NaM te maNuyA paNNattA' he zravaNa AyuSman ! vRkSarUpa gRha ho jinakA Azraya sthAna hai aise ve manuSya kahe gaye haiM "asthi NaM bhaMte ! tose samAe bharahe vAse gAmAi vA jAva saSNivesAi vA " he bhadanta ! usa suSama supamA Araka meM bharata kSetra meM grAma yAvat sanniveza hote haiM kyA ? uttara meM prabhu kahate 'asthi bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse geddAha vA gehAvaNAra vA ?" ityAdi suutro||27|| TIkA-he bhadanta ! te suSama suSamA kALamAM bharatakSetramAM ghareA heAya che. ? gRha yukta ApaNa humanI - hoya ? maro hoya he bhA praznanA uttaramA prabhu che. 'goyamA No iNThe samaTThe' he gautama yA artha samartha' nathI prema ' rukkhagehAlayA NaM te maNyA paNNatA' zramaNa AyuSman vRkSa 35 gRha manuM mAzraya sthAna che. sevA te manuSya 'atthirNa maMte tIse samApa bharahe vAle gAmAI bA jAva saNNivesAivA' hai lahanta te suSabha suSamA ArambhAM bharatakSetramAM Ama yAvat sanniveza hoya che ? uttaramA prabhu he che. 'goyamA
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 jambUdvIpaprajJaptisUtre phtanaM zakaTaigamyaM, ghoTakainauMbhireva ca / naubhireva tu yad gamyaM,paTTanaM tatpracakSate ||1||iti / nigamA: prabhUtataravaNigjananivAsAH, AzramA:=pUrva tApasairAvAsitAH pazcAdapare'pi lo. kA yatrAgatya vasanti tAdRzA jananivAsAH, saMvAhA:-kRSIvalairdhAnyarakSArtha nirmitAni durga bhUmisthAnAni, parvatazikharasthitajananivAsA vA tathA 'saNNivesAivA' sannivezAH samAgatasArthavAhAdi nivAsasthAnAni vA ! bhagavAnAha-'goyamA ! No iNaThe samaThe' he gautama ! nAyamarthaH, 'jahicchiyakAmagAmiNo NaM te maNuyA' yataste manujA yathepsitakAmagAmina:yathepsitam-icchAmanatikramya kAmam-atyartham gacchantIti evaMzIlA:-yathAbhilaSitasthAneSu gamanazolA ityarthaH, etAdRzAH 'paNNattA' prajJaptA iti / ayaM bhAvaH-tasmin kAle grAmanagarApica bhAvena te yatheccha sthalagAminaH Asan iti / punautamasvAmI pRcchati -bhate ! he bhadanta ! tasyAM pUrvoktAyAM suSamasuSamAkhyAyAM samAyAM bharate varSe jIvanopAyalAdhanabhUtaH 'asIi vA' asiH khaDga iti vA zastrakale tyarthaH, 'masIi vA' maSiHlekhanakaletyarthaH 'kisIi vA' kRSiH-kRSikaletyarthaH 'vaNieti vA' vaNika-baNikaletyarthaH 'paNietti vA' paNitaM-krayavikrayakaletyarthaH 'vANijjei vA vANijya byApArakaletyarthaH 'atthi' asti! ayaM bhAvaH jIvanopAyatvena prasiddhA asimaSyAdi kalAH kiM tadAnIntana janAnAM jIvanopAyabhUtA Asan !iti| bhagavAnAha-he gautama! 'No iNaDhe samaTe' nAyamarthaH samarthaH, yato 'samaNAuso ! he, AyuSman ! zramaNa ! 'te maNuyA' te manujA 'vavagayaasi masi kisivaNiyapaNiya vANijjA' vyapagatAsimaSikRSi vaNipaNita vANijyAH kalpavRkSato jIvanopAyabhUta sakala vastu prAptyA asimasyAdi byApArarahitAH 'paNNattA' prajJa'-goyamA'! No iNadve sama?" he gautama ? yaha artha samartha nahIM hai kyoMki "jahi-cchiya kAmagAmiNo NaM te maNuyA paNNattA" ve manuSya yathAbhilaSita sthAnoM para jAne ke svabhAva vAle hote hai "asthi Na bhatte ! asoi vA masIi vA kisIi vA vaNietti vA paNietti vA vANijjei vA" he bhadanta ! usa kAla meM asi, maSo, kRSI vaNika kalA, krayavikrayakalA aura vyApAra kalA ye saba jIvanopAya bhUta kalAe~ hotI haiM kyA ? uttara meM prabhu kahate haiM "No iNaTe samaTre" he gautama ! yaha artha samartha nahIM haiM, kyoMki "vavagayaasi masi kisI vaNiya paNiyavANIjjA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso" he zramaNa AyuSman ! ve manuSya asi, maSo, kRSI vaNikkalA Adi se rahita hue jo ikaTaThe samaThe' he gautama! sAmatha samaya nayA mA 'jahicchiyakAmagAmiNo Na te maNuA peNNattA' bhnussy| yathAlitaSita sthaan| 52 apa2012 2nAra DAya che. tmn| mA tanA svabhAvazAya che, "atthi Na bhate! asIi vA masIhe vA kisoi vA vaNietti vA pANipatti vA vANijjei vA mahanta te mA masi, bhaSA, kRSI, pArI kakalA kayavikrayakalA ane vyApArakalA e sarve jIvane pAyabhUta kalAo hoya che. ? uttara mAM prabhu 4 che. 'No iNaTUThe samaThe 8 gautama ye atha samartha nathI bhane 'vayagaya asi masi kisi vaNiya paNiya vANijjA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso' zrama bhAyu
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0vakSaskAra sU. 27tasminkAlegRhAdikAnisantinavetipraznottarANi 261 tAH punagauM tamasvAmI pRcchati-atthi NaM bhaMte !' he bhadanta ! kimasti tasyAM samAyAM bharate varSe 'hiraNNeivA' hiraNyamiti vA; tatra hiraNyaM-rUpyam aghaTita suvarNamiti vA suvaNNeivA' suvarNa-ghaTitaM suvarNamiti vA, kaMsei vA' kAMsyam-tAmrapusaMyogajanito dhAtuvizeSaH itivA, 'seivA' dRSyaM vastramiti vA, 'maNimottiyasaMkha silappavAlarattarayaNa sAvajjei vA' maNimauktikazaMkhazilAmavAlaraktaratnasvApateyamiti bA, tatra-maNiH vaiDUryAdiH, mauktika-muktAphalaM, zaMkha-dakSiNAvartAdiH prazastaH zaMkhazilA sphaTikAdirUpA, pravAlaMvidramaH rakta ratnAni padmarAgAdIni, svApateyaM rajatasuvarNAdikaM dravyam eteSAM samAhAre tatheti / tasmin kAle hiraNya suvarNAdIni drabyANyAsan na veti gautama svAminaH praznAzayaH / bhagavAnAi hatA ! atthi' hanta ! gautama ? asti hiraNyAdikaM tasmin kAle / parantu tat 'tersi maNuyANa paribhogattAe' teSAM manujAnAM paribhogyatayA upabhogyatvena 'No cevaNaM' no caiva khalu 'havvamAgacchai' havyaM kadAcidapi Agacchati-yAti iti / kahe gaye haiM "asthi NaM bhate ! hiraNNei vA suvaNNei vA kaMsei vA dUsei vA maNimottiya saMkha si lappavAla rattarayaNa sAvajjei vA" he bhadanta ! usakAla meM kyA bharata kSetra meM hiraNya cA~dI athavA aghaTita suvarNa hotA hai kyA ? suvarNa hotA hai kyA ? kAMsA hotA hai kyA ? dUSya vastra hote haiM kyA ? maNi, mauktika, zaMkha, zolA, pravAla rakta ratna aura svApateya ye saba hote haiM kyA? uttara meM prabhu kahate hai "haMtA asthi No ceva Na tesiM maNuyANaM paribhogattAe havvamAgacchai" hA~ gautama usa kAla meM ye saba hote haiM para ye una puruSoM ke paribhoga ke kAma meM nahI Ate haiM / 18 pra kAra ke kara-TeksoM se jo sahita hote haiM tathA vADa se jo ghire rahate hai unakA nAma grAma hai yahAM yAvatpada se Akara Adi sthAnoM kA grahaNa huA hai ina meM suvarNa, ratna Adi utpanna karane vAlI khAne jahAM para hotI hai aise sthAna kA nAma Akara hai / aura 18 prakAra ke Teksa jinameM nahI lagate hai aise sthAnoM kA nAma nagara hai / dhuli ke bane hue koTa se jo pariveSTita hote haiM una sthAnoM kA nAma kheTa hai / choTe prAkAra se jo pariveSTita rahate hai una sthAnoM kA nAma karbaTa hai bhan ta mnussy| masi, bhaSI, kRSI, pagan vagairethI hita hAya che. 'asthi mate hiraNNei vA suvaNNei vA kasei vA dUseDa vA maNimottiya saMkhasilAppavAlarattarayaNa sAva pajehavA' mahanta te mA bharatakSetramA 29ya yahI mathavA madhATata suvaNAya che, suvarNa hoya che ? kAMsuM heya che. duSya-vastra hoya che. maNi maukitaka, zaMkha, zilA pravAla 24 2la bhane svApateya the sAya cha, uttaramA prabhu 49 che. "haMtA-asthi No ceva Na tesi maNuyANa paribhogattAe havvamAgacchaI" i, gotama mAM sa ya cha. 55 e te manuSyanA upabhogamAM AvatA nathI. 18 prakAranA Tekasa (kere) sahita je hoya che. temaja vADathI je AvRta rahe che. tenuM nAma grAma che. ahIM yAtmadathI Akara vagere sthAna grahaNa karavAmAM AvyuM che. AmAM survaNa ratna vagere utpana karanArI khANe jyAM hoya che. evA sthAnanuM nAma Akara che, ane 18 prakAranA Tekasa je sthAnamAM nAkhavAmAM AvatA nathI, tevA sthAnenuM nAma nagara che. mATInI dIvAlathI ne pariveSTita hoya che, te
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 jambUdvIpaprajJaptisUtre atrAya prazna:-asti aghaTitasuvarNasya suvarNakhAnau, rUpyasya ca rUpyakhAnau saMbhAvanA, pa. rantu ghaTitasuvarNasya tAmratrapusaMyogajanitasya kAMsyasya tattasantAnasaMbhavasya vastrasya ca tadAnI tAdRza vijJAnAbhAvAnnAsti saMbhAvanA / yadyatraiva mucyeta-atItotsarpiNI sambandhIni tAnyatra bharate varSe nidhAnagatAni sambhavantIti tadapi na vAcyaM, sAdi saparyavasita prayogabandhasya asaMkhyeyakAlaparyantamavasthAnAsaMbhavAt, tarhi kathaM tAni tatkAlasthAyiathavA jinake cAroM ora parvata rahate haiM aise sthAnoM kA nAma bhI karbaTa hai jinake Asa pAsa 2 // -2 // koza taka dusare grAma nahI hote haiM ve maDamba kahe gaye hai| jina sthAnoM meM jala mArga se aura sthala mArga se donoM mArga se pahu~cA jAtA hai aise jana nivAsa sthAna kA nAma droNamukha hai jinameM jIvanopayogI samasta vastue~ mila jAti haiM una sthAnoM kA nAma pattana hai / ye pattana jala pattana aura sthala pattana ke bheda se do prakAra ke hote haiM jahAM para naukAoM dvArA pahuMcA jAtA hai ve jalapattana haiM aura jahAM kevala gAr3I Adike dvArA pahuMcA jAtA hai ve sthala pattana haiM athavA jahAM para kevala zakaTa Adi yA naukA dvArA pahuMcA jAtA hai aise sthAna kA nAma to pattana hai aura jahAM para kevala naukA ke hI dvArA pahuMcA jAtA hai usa sthAna kA nAma paTTana hai| pattanaM zaTaigamyaM dhoTakai naiIbhireva ca / ___ naubhireva tu yad gamyaM paTTanaM tatpracakSate // 1 // jahAM para bahuta aneka vaNigjana rahate haiM aise sthAna kA nAma nigama hai. pUrva jisa sthAna meM tapasvijana tApasIjana rahe hoM aura bAda meM jahAM para loka Akara ke Thaharane lage hoM aise sthAna kA nAma Azrama hai kisAnoM dvArA dhAnya ko rakSA ke liye nirmita jo durganmisthAna haiM athavA parvata ke Upara jo jana nivAsa sthAna haiM unakA nAma saMvAha hai jahAM para sArthavAha Adi Akara ke Thaharate haiM yA nivAsa karane lagate haiM aise sthAna kA nAma sanniveza hai| talavAra calA kara jo AjIvikA kI jAtI hai usa kalA kA nAma asi hai. yaha upalakSaNa hai isase aura bhI anya zastroM sthAnanuM nAma beTa che. laghu prAkArathI je pariveSTita rahe che. te sthAnanuM nAma kaMTa che athavA jemanI comera parvata Dhoya che, evA sthAnenuM nAma kaba Ta che. jemanI Asa pAsa sA, Iu sudhI grAmo hotA nathI, tene maDaba kahevAmAM Ave che. je sthAnomAM jalamArga ane sthaLamArga Ama baMne rIte pahoMcI zakAya evA jananivAsa sthAnanuM nAma droNamukha che. jesthAnomAM jIvanapagI sarva vastuo maLI Ave che. te sthAnenuM nAma pattana che, e pattane jala pattana ane sthala pattana Ama be prakAranA hoya che. jyAM hADIo vaDe jaI zakAya te jala pattana ane jayAM phakata gADI vagere vaDe jaI zakAya te sthalapattana che. athavA jayAM phakata zakaTu vagere ke hoDIo vaDe jaI zakAya che, evAM sthAnanuM nAma pattana che, ane jyAM phakata naukA vaDe ja jaI zakAya te sthAnanuM nAma paDDana che. tadukatama pasanaM zakaTaigamya ghoTakai nAbhireva ca / naubhireva tu yad gamyaM paTTane tatpracakSate // 9 // jayAM ghaNuM vaNika lAke rahe che te rathonanuM nAma nigama che, pahelAM je sthAnamAM tapa svi jana-tapasvI e rahe che. ane pachI jyAM leke AvI ne rahevA lAge che. te sthA
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0vakSaskAra sU. 25 tasminkAlegRhAdikAnisantinaveti praznottarANi 263 najAni ! kuti, gatrAda-sAtha kSetrA 11 tevAM saMdarAmana gSamagy___ mAkAle'pi bharate varSe tatsattA saMbhAvyata eveti nAtra saMzayA'vakAza iti ||suu027|| ke dvArA jo AjIvikA kI jAtI hai vaha bhI asikalA yA zastrakalA hai lekhana kalA kA nAma maSi hai, kRSi kalA kA nAma kRSi hai, vaNig kalA kA nAma vaNik hai kharIdane beMcane kI kalA kA nAma paNita hai, vyApAra kalAkA nAma vANijya hai, ghaTita suvarNa kA nAma suvarNa hai, mAtra sone kA nAma hiraNya hai / cAMdI kA nAma bhI hiraNya hai| vaiDUrya Adi kA nAma maNi hai, muktA phala kA nAma mauktika hai, dakSiNAvartAdi vAlA jo prazasta zaGkha hai vahI yahAM zaGkha zabda se liyA gayA hai, sphaTika Adi rUpa jo Thosa padArtha hai vaha zilA zabda se liyA gayA hai mUMge kA nAma pravAla hai ? padmarAgAdi raktaratna se kahe gaye haiM aura rajata suvarNa Adika dravya svApateya zabda se liye gaye haiN| yahAM para aisI zaMkA ho sakatI hai ki aghaTita suvarNa kI sattA suvarNa khAni meM tathA rUpya cAMdI kI sattA cAMdI kI khAna meM ho sakatI hai. parantu ghaTita suvarNa kI tAmra aura trapu ke saMyoga se janita kAMsekI aura tantu saMyoga se janita vastra ko usakAla meM aise vijJAna ke abhAva se saMbhAvanA kaise ho sakatI haiM? arthAt nahIM ho sakatI hai, yadi yahAM aisA kahA jAve ki atIta utsarpiNI kAla sambandhIM ve vastue~ isa samaya ke bharatakSetra meM nidhAnagata huI prApta ho sakatI haiM, so aisA bhI nahIM hai kyoMki sAdi saparyavasita prayogabandha asaMkhyAta nanuM nAmaAzrama che. kheDuto vaDe nirmita dhAnyanI rakSA mATe je durgabhUmi sthAna che athavA parvatanI upara je jananivAsa sthAna che, tenuM nAma saMvAha che. jyAM sArthavAha vagere AvI ne rokAya che. athavA nivAsa kare che te sthAnanuM nAma sanniveza che. talavAranI zaktinA je AjIvikA meLavavAmAM Ave che, te kalAnuM nAma asi che. A upalakSaNa che. enAthI bIjA zastronI tAkAta thI je AjIvikA meLavavAmAM Ave che te paNa asikalAzatrakalA che. lekhana kalAnuM nAma maSi chekRSikalAnuM nAma kRSi che. vaNika kalAnuM nAma vaNika che. kaya vikraya karavAnI kalAnuM nAma paNita che. vyApAra kalAnuM nAma vANijaya che ghaTita suvarNanuM nAma suvarNa che, phakata suvarNanuM nAma hiraNya che. cAMdInuM nAma paNa hira zya che. vaiDUrya vagerenuM nAma maNi che. muktAphaLanuM nAma mautika che. dakSiNAvartAdi AkAra vALA je prasta zaMkhe che te ahIM zaMkha zabda vaDe grahaNa karavAmAM AvyA che. phiTika vagere rUpe je nakakara padArtho che te zilA zabdothI grahaNa karavAmAM AvyA che. mUMgAnuM nAma pravAla che. padmarAgAdika raktaratnane ratno kahevAmAM AvyA che. temaja rajata suvarNa vagare dravya sthApateya zabda vaDe grahaNa karavAmAM AvyA che. ahIM evI zaMkA thaI zake ke aghaTita suvarNanI sattA suvarNanI khANa mAM temaja rU-cAMdInI sattA cAMdInI khANa mAM ja ho ya che paNa ghaTitasuvarNanI tAmra ane trapunA saMgathI janita kAMsyanI ane taMtu saMga thI janita vastranI te kALamAM Adhunika yuga jevA vaijJAnika AviSkAronA abhAve saMbhA vanA kevI rIte thaI zake ? eTale ke thaI zake nahi. je ahIM A pramANe kahevAmAM Ave ke atIta utsarpiNI kALa saMbaMdhI te vastuo A samayanA bharata kSetramAM nidhAna gata thayelI prApta thaI zake che, to A vAta paNa cagya nathI. kemake sAdi saparyavasita praga
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre mUlam - asthi NaM bhaMte! tIse samAe bharahe vAse rAyAi vA, juvarAyAivA, Isaratalavara mADaMbiya inbhaseTThi seNAvai satthavAhAi vA ?, goyamA ! No iTThe samaTThe, vavagaya iDDisakArA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse dAsei vA, pesei vA sissei vA, bhayagei vA bhAilAi vA, kammayaraei vA ? No iNaTTe samaTThe, vavagaya abhiogANaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! atthi NaM bhaMte! tIse samAe bhara vAse ! mAyAi vA piyAi vA bhAyAi vA bhagiNIi vA bhajjAi vA puttei vA dhUyAi vA suhoi vA ? haMtA ! atthi, No ceva NaM tesiM maNuyA tivve pemabaMdhaNe samupajjai / asthi NaM bhaMte ! bharahe vAse arIi vA verie vA dhAiei vA vahuei vA paDiNIei vA paccAmitei vAH? goyamA ! No iNaTThe samaTThe, vavagayaverANusayA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! asthi, NaM bhaMte ! bharahe vAse mattAi vA vayaMsAi vA NAyaei vA saMghADiei vA sahAi vA suhIi vA saMgatti vA ? haMtA asthi. Noceva NaM tesiM mANaM tivve rAgabaMdhaNe samupajjai || sU0 28 // 264 vA. chAyA- -asti khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe rAjeti vA, yuvarAja iti Izvara talavara mAmbika kauTumbikebhyazreSThi senApatisArthavAhA iti vA ? no ayamarthaH samarthaH, vyayagata Rddhi satkArAH khalu te manujAH prazaptAH zramaNAyuSman ! asti khalu bhadanta tasyAM samAyAM bharate barSe dAsa iti vA preSya iti vA ziSya iti vA bhRtaka iti vA bhAjaka iti vA karmakaraka iti vA / no ayamarthaH samarthaH, vyapagatAbhiyogAH kAla taka avasthita nahIM raha sakatA hai ataH usa suSama suSamA kAla meM bharatakSetra meM inakA jo Apane sadbhAva kahA hai. so kaise kahA hai? to isakA uttara aisA hai ki deva krIDA parAyaNa hote haiM ataH ve kSetrAntara se una vastuoM ko saMharaNa karake suSama suSamA kAla meM bhI bharatakSetra meM lAkara rakha sakate haiM / isa taraha inakI saMbhAvanA yahAM ho sakatI hai isa viSaya meM saMzaya karane kI koI bAta nahIM hai || 27 // bandha asa MkhyAta kALa sudhI avasthita raho zake nahi, mATe te suSama suSamA kALamAM bharata kSetramAM emane je ApazrIe sadbhAva kahyo che, te kayA AdhAre kahyo che ? te mane ja vAba A pramANe che ke tevA krIDA parAyaNu hAya che ethI tee kSetrAntarathI e vastuonu sa'haraNa karIne suSama-suSamA kAlamAM paNa bharata kSetra mAM lAvI mUkI zake che, ethI e sanI aDI' saMbhAvanA thaI zake. che. A saMbaMdhanAM zayanA mATe kAIM sthAna nathI 27
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzika TokA dvi. vakSaskAra sU. suSamasuSamAkAle rAjAdi viSayapraznottarANi 265 khalu te manujAH prAptAH zramaNAyuSnan / asti khalu bhadanta / tasyAM samAyAM bharate varSe mAte ti vA piteti vA nAteti vA bhaginIti vA bhAryeti barbA putra iti vA duhiteti vA snuSe ti vA ? hanta / asti , nau caiva khalu teSAM manujAnAM tIna premAnubandhanaM samutpadyate / asti khalu bhadanta / bharate varSe ariritivA vairika itivA ghAtaka itivA vadhaka iti vA pratyanIka iti vA pratyamitramiti vA ? gautama ! no ayamarthaH samarthaH, vyapagatavairAnu. zayAH kha manujAH prAptAH zramaNAyuSman / asti khala bhadanta bharate varSe mitramiti vA payasya iti vA zAyaka iti vA saMghATika iti vA sakheti vA suhRditi vA saMgata iti vA hanta asti, no caiva khalu teSAM manujAnAM tIna rAgabandhanaM samutpadyate ||suu028|| TIkA- 'atthiNaM' ityaadi| gautama svAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse rAyAi vA juvarAyAivA' he bhadanta ! asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe rAjA iti vA, yuvarAja iti vA, tatra rAjA-mANDaliko narapatiH, yuvarAjaH-nRpatvenAbhiSekSyamANo rAjaputraH / tathAsanti,kiM tasyAM samAyAM bharate varSe 'isara talavara mADaMbiya ibsehi seNAvai satyavAhAivA ? ' IzvaratalabaramADaMmbikakauTumbikebhyazreSThisenApatisArthavAhA iti vA, tatra izvaraH aizvaryazAlI , talavaraH = santuSTabhUpAlapradattapaTTabandhaparibhUSitarAjakalpaH , mADambikaH paJcazatagrAmAdhipatiH, 'mANDavikaH' iticchAyA pakSe tu chinnabhinnajanAzraya vizeSo "asthi Na bhaMte! tIse samAe bharahe vAse" ityAdi / 'asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse rAyAi vA juvarAyAi vA Isaratalavara mAbiyaibha seTriseNAvaisatyavAhAivA'' gautamasvAmI ne yahAM aisA pUchA hai-he bhadanta ! suSama suSamA Araka kI maujUdagI meM bharatakSetra meM rAjA, yuvarAja, Izvara, talavara, mADambika kauTumbika zreSThI, senApati evaM sArthavAha ye saba hote haiM kyA ? mANDalika rAjA kA nAma narapati hai / Age jisa rAjaputra kA nRpa ke rUpa meM abhiSeka hone vAlA hotA hai usakA nAma yuvarAja hai, aizvarya zAlI vyakti kA nAma Izvara hai santuSTa hue bhUpAla ke dvArA pradatta paTTabandha se jo paribhU Sita hotA hai aise rAjakalpa vyakti kA nAma talavara hai. jo pAMca sau grAma kA adhipati hotA hai usakA nAma mADaMvika hai "mANDavika" isa chAyApakSa meM jo chinna bhinna janAzraya vizeSa ___ 'asthiNa bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse rAyAi vA juvarAyAi vA Isaratalabara mArDa viya ibbha sehi seNAvaisatthavAhAivA ? ityAdi stra 28 // TIkAtha-gautama svAmIe ahIM A jAtano prazana karyo che ke he bhadanta! suSama suSamA ArakanA samayamAM bharatakSetramAM rAjA, yuvarAja, Izvara, talavara mADaMbika kauTubika zreSThI, senApati temaja sArthavAhe e sa hoya che ! mAMDalika nareza nuM nAma narapeti che AgaLa je rAjaputranuM nRpanA rUpamAM abhiSeka thanAra che, tenuM nAma yuvarAja che. aizvarya zAlI vyatinuM nAma Izvara che. saMtuSTa thayela bhUpAla vaDe pradatta paTTabaMdhathI je paribhUSita hoya che tevA rAjaka5 vyakti nuM nAma talavAra che. pAMcaso grAmane je adhipati hoya che. tenuM
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 jambUdvopapracaptisUtre maNDavastatrAdhikRta iti. kauTumbikaH-kuTumbabharaNe tatparo bahukuTumbapratipAlako vA, ibhyaH-ibho= hastI tatpramANa dravyamahatIti tathA, sa jaghanyamadhyamotkRSTabhedAt trividhaH tatra hastiparimitamaNimuktApravAlasuvarNarajatAdi dravyarAzi svAmI jadhanyaH, hastiparimitavajrahIrakamaNimANivayarAzisvAmino madhyamAH, hastiparimita kevalavanasvAmI utkRSTaH iti / zreSThI - lakSmIkAkaTAkSapatyakSalakSyamANadraviNalakSalakSaNavilakSaNa hiraNyapaTTasamala kRtamUrdhA nagarapradhAnavyavahartA, senApatiH-caturaGgasenAnAyakaH, sArthavAhaH gaNimadhari mameyaparicchedyarUpakrayavikrayavastujAtamAdAya lAbhecchayA dezAntarANi vrajatAM sArtha vAhayati-yogakSemAbhyA paripAlatIti, mUladhanaM datvA tAn samaddhayatIti vA tathA, tatra-ga Nimam =eka dvi tri caturAdi saMkhyAkrameNa gaNayitvA yad doyate tat, yathA-nAlikera meM adhikRta hotA hai usakA nAma mANDavika hai jo kuTumba ke bharaNa poSaNa karane meM tatpara rahatA hai athavA aneka kuTumboM kA jo pratipAlaka hotA hai usakA nAma kauTumbaka hai jisake pAsa hAtha kA vajana barAbara dravya hotA hai vaha ibhya hai yaha ibhya uttama, madhyama, aura jaghanya ke bheda se tIna prakAra kA kahA gayA hai inameM jo hAthI ke pramANa parimita hue maNi ,muktA, pravAla, suvarNa evaM rajata Adi dravyoM kA svAmI hotA hai vaha jaghanya svAmI hai, hAthI parimita vajra kA hI joM svAmI hotA hai vaha utkRSTa ibhya hai jo lakSmI kI kRpA ke kRpAkaTAkSa se yukta hai evaM jisakA mastaka lakSmI kI kRpA ke dyotaka hiraNyapaTTa se alaMkRta rahatA hai aisA nagara kA jo pradhAna vyabahartA puruSa hotA hai usakA nAma zreSThI hai caturaGga senA kA jo nAyaka hotA hai usakA nAma senApati haiM, gaNima, dharima, meya aura paricche yarU kraya vikraya ke yogya vastuoM ko lekara lAbha kI icchA se dezAntara meM jAte hue puruSa ke sArtha-saMdha ko jo yoga kSema dvArA pAlatA hai usakA nAma sArthavAha hai athavA mUladhana dekara jo unheM apanI Rddhi ke barAbara RddhivAlA banAtA hai vaha sArthavAha hai nAma mAmiche "mANDavika" mA ch|4| pakSamA chinna bhinna nAzraya vizeSamA adhikata hoya che. tenuM nAma mAMDavika che je kuTuMbanA bharaNu piSaNa karavAmAM tatpara hoya che. athavA temanA kuTuMbane pratipAlaka hoya che, tenuM nAma kauTuMbika kahevAya che. jenI pAse hAthInA vajana jeTaluM dravya hoya che te Ibhya che. e ince uttama, madhyama ane 4 ghanya Ama traNa prakAranA kahevAmAM AvyA che. emAM je hasti pramANaparimita maNi. sukatA, pravAla, suvarNa temaja rajata vagere dravyAno sAmI hoya che, te ne jaghanya Ibhya kahevAmAM Ave che. hastiparimita vajA no ja je svAmI hoya che te utkRSTa Ibhya che, je lakSamInA kapA kaTAkSathI je yukta che temaja jenuM mastaka lakSamInI kRpAthI dyotaka hiraNyapadathI alaMkRta rahe che, evA nagarane je pradhAna vyavahartA purUSa hoya che tenuM nAma zreSThI che. caturaMga senAne je nAyaka hoya che, tenuM nAma senApati che, gaNima, dharima, meya ane uche gha35 kraya-vikaya gya vastuone laIne lAbhanI IcchAthI dezAntaramAM jatA purUSo sAthe saMghane je vegakSema vaDe rakSaNa Ape che tenuM nAma sArthavAha che, athavA mUladhana ApI ne je teone pitAnI ddhi jeTalI addhivALo banAve che, te sArthavAha che. je vastu
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvivakSaskAra sU. 28 suSamasuSamAkAle rAjAdiviSayakapraznottarANi 267 pUgophalakadalIphalAdikamiti, parimaMtulA sUtreNottolya yada dIyate tat yathA-brIhi yava-lavaNasitAdi, meyaM = zarAvaladhubhANDAdinottolya yad dIyate tat yathA-dugdha ghRta. telaprabhRti, paricchedya ca pratyakSato nikapAdiparIkSayA yad dIyate tat, yathA maNi muktApravAlA''bharaNAdi / izvarAdi sArthavAhAntapadAnAm itaretarayoga dvandva iti / bhagavAnAha'goyamA ! No iNaDhe samaDhe' gautama ! no ayamarthaH samarthaH, "samaNAuso !' he AyuSman ! zramaNa ! yataH 'tega maNuyA vavagayaiiDhisakArA' te khalu manunA vyapagataddhi satkArAH vyapagatau durIbhUtau RddhisatkArau-RddhiH vibhabaizvaryasatkAraH sevyatAlakSaNazca yebhya ste tathA. 'paNNattA' prajJaptAH kathitA iti / punagA~tamasvAmI pRcchati - 'asthi Na bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse dAsei vA' he bhadanta ! asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe dA sa iti vA dAsaH prasiddhaH 'pesei vA' preSya iti vA ? preSyaH preSaNA) dRtAdiH, 'siseivA' ziSya iti vA ? zipyaH prasiddhaH' 'bhayagei vA' bhRtaka iti vA, bhRtakaH vetanena niyatakAlaM yAvat karmasampAdakaH 'bhAillaei vA' bhAjaka iti vA ? bhAjako dhanAMzagRhItA jo vastu eka, do, tIna Adi saMkhyA se gina kara do jAtI hai jaise nAriyala Adi aisI ye vastu eM gaNima meM lI gaI hai, jo vastu tarAjU se tolakara dI jAtI hai jaise brAhi, jau, geha Adi aiso ye vastueM dharima meM lI gaI haiM, jo vastu pramANita vartana Adi se nApakara do jAtA hai jaise dUdha, ghRta, taila Adi aisI ye vastue~ meya meM lo gaI hai tathA jo cIja kasauTI Adi para kasakara parIkSA karake dI jAtI hai jaise maNi, muktA, pravAla suvarNa Adi ye saba vastue~ paricchedya meM lI gaI haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA ! No iNadve samaTe" he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai kyoMki 'vavagayaiTri sakkArANaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ' he ' zramaNa AyuSman ! ve manuSya vibhava aizvaryarUpa Rddhi aura sevyatArUpa satkAra inase rahita hote haiM / 'asthi Na bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse dAsei vA, pesei vA. sissei vA, bhayagei vA, bhAillaei vA kammayaraei vA" he bhadanta ! usa suSama suSamA kAla ke sadbhAva meM isa bharata kSetra meM kyA koI dAsa hotA hai ? kyA eka, be, traNa vagere saMkhyA vaDe gaNIne ApavAmAM Ave che, jema ke nAriyela vagere evI te vastuone gaNima tarIke gaNavAmAM AvI che je vastu trAjavAthI tolIne ApavAmAM Ave che jemake trIhi, java' ghaU vagere-evI e vastuone dharima kahevAmAM Ave che. je vastuo pramANita pAtra vagerethI mApIne ApavAmAM Ave che, jemake dUdha, ghI, tela vagere evI e vastuone meya kahevAmAM Ave che, temaja je vastuo nA kaTI vagere upara kasIne parIkSA karIne ApavAmAM Ave che, jemake maNi, mukatA, pravAla, suvarNa vagara-e sarva 1stu| pa2i2che 43vAya che. manApAmA prabhu 43 cha. "goyamA No iNaDhe samaDe" 3 gautama ! m| atha samatha nathI. ubhare "vavagaya iDhisakkArA NaM te maNuyA paNNattA samaNA uso "3 zrama mAyukabhan ta mnussy| visa, mezya 35 ddhi mana seyatA 35 sarahArathI satahoya che. "atthi Na bhaMte !tIse samAe bharahe vAse dAseI pesei vA sissei vA bhayagei vA bhAillapaivA, kammayaraei vA" mahanta ! suSama suSamAna sahabhA mAM A bharata kSetra mAM zuM kaI dAsa hoya che ? pregya-preSaNaI-dUta vagare hoya che ? ziSya
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 jambUdvIpaprajJaptisUtre dAyAda iti yAvat, 'kammayara eDavA' karmakarakaiti vA ? karmakarakaH = gRhasambandhisAmAnya kAryasampAdaka iti / gautamasvAminaH prazna zrutvA bhagavAnAha 'samaNAuso ! No iNa The samaTThe' he AyuSman zramaNa ! no ayamarthaH samarthaH, yataH 'te maNuyA vavagaya abhijogA' te manujA vyapagatAbhiyogAH - vyapagataH = dUrIbhUtaH abhiyogaH kAryaM karttu parapreraNA yebhyaste tathA bhUtAH 'paNNattA' prajJaptAH / tasmin kAle svasvAmibhAvAdi saMvandhAbhA vAnna kasyApi kaMcit prati prerakatvamastIti bodhyamiti / gautamasvAmI punaH pRcchati'afor NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse mAyAivA piyAivA bhAyAi vA bhagiNIivA bhajAivA putvA dhUyAivA suNDAivA' he bhadanta ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe asti kiM mAtA iti vA ! pitA iti vA ! bhrAtA iti vA bhaginI itivA putraH iti vA duhitA iti vA snuSA putravadhUH iti vA bhagavAnAha - 'haMtA ! asthi' hanta gautama ! asti kintu koI preSya-preSaNAI dUta Adi hotA hai ? kyA koI ziSya hotA hai ? mRtA-tretana lekara niyata kAla taka kAma karane vAlA hotA hai ? kyA koI dAyAda dhana kA hissedAra hotA hai ? kyA koI gRhasaMbaMdhI sAmAnyakArya karane vAlA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-" No iNaTTe samaTTe" he gautama! yaha artha samartha nahIM hai kyoMki "vavagaya AbhiyogA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso " he zravaNa AyuSman ? ve manuSya kArya karane ke liye jinase parapreraNArUpa abhiyoga dUra ho gayA hai aise hote haiM / arthAt usa kAla meM svasvAmibhAva Adi rUpa saMbaMdha kA abhAva rahatA hai isa liye koI kiso prati preraka nahIM hotA hai " asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse mAyAi vA piyAi vA bhAyAi vA, bhAgiNIi vA, bhajAi vA puttei vA, dhUyAi va', suhAi vA " he bhadanta ? usa vartamAna suSama suSamA kAla meM bharatakSetra meM mAtA hotI hai kyA ? pitA hotA hai kyA ? bhrAtA hotA hai kyA ? bahina hotI hai kyA ? putra hotA hai kyA ? duhitA-putrI hotI hai kyA ? putra vadhU hotI hai kyA ? arthAt usa kAla meM kyA bharatakSetra meM pitA putra, pati patnI Adi saMbaMdha hote hai kyA ? isake uttara meM prabhu karate haiM - "haMtA, asthi No ceva NaM tesiM mANaM hoya che ?bhRtaka- vetana laIne niyatakAla sudhI kAma karanAra hAya che ? zuM keAI dAmAda dhana nAhissedAra-hAya che ? zu' kAI gRha sabaMdhI sAmAnya kAryo karanAra DhAya che ? enA bhavANabhAM prabhu kuDe che - " No iNTThe samaTTe" gautama ! ma artha samartha nathI Debhare "vavagaya abhiogANa te maNuyA paNNattA samaNAuso !" he zrama AyuSman ! te bhanu khyA kAya karavA mATe jemanI uparathI parapreraNA rUpa abhiyAga dUra thaI gayA che, evA hoya che. eTale ke te kALamAMvasvAmibhAva vagare rUpa saMbadhanA abhAva rahe che. ethI ane 24 35 tu nathI. "atthiNa bhaMte tIse samAe bharahe vAse mAyAi vA piyA vA bhAyA vA bhagiNIi vA bhajjAi vA puttei vA dhUyAi vA suhAi vA " 6 lahanta ! te suSama suSamA kALamAM bharata kSetramAM mAtA hoya che ? pitA hoya che ? bhAI hoya che ? maDena hoya che, putra hoya che huddhitA-putrI - hoya che ? putra vadhU hoya ? bheTa De te aNamAM. bharata kSetramAM pitA, putra pati, patnI vagere sabadheA hoya che ? enA javAbamAM prabhu kahe
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvivakSaskAra sa. 28 suSamasuSamAkAle rAjAdiviSayaka praznottarANi 269 mAtrAdikeSu pratyekaM ca punaH eteSAM parasparaM 'tivve' tIvra sAtizaya,-'pemabandhaNe' premavandhanaM snehabandhanaM No' naiva 'samupajjai' samutpadyate na saMjAyate puna gautama svAmI pRcchati'asthi NaM bhaMte bharahe vAse arIi vA' he bhadanta asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe aririti vA ariH sAmAnya zatruH, 'verieivA' vairikaH mUSakamArjAra bajjAtitaH zatruH, 'ghAieivA' ghAtaka iti vA ghAtakaH anyadvArA ghAtakartA, 'bahaeivA' vadhakaH svayaM hananakartA vyathaka iticchAyA pakSe capeTAdinA vyathotpAdakaH iti, 'paDiNIyaeivA' pratyanIka iti vA pratyanIkaH kAryavighAtakartA, 'paccAmitteivA' pratyamitramiti vA pratyamitram yaH pU. rva mitratvamupagataH pazcAdamitratvamupagacchatIti saH, yadvA-amitra sahAyaka iti ? bhagavAnAha-'goyamA No iNaDhe samaThe' he gautama no ayamarthaH samarthaH yato 'samaNAuso' he mAyuSman zramaNa' 'te NaM maNuyA vavagayaverANusayA' te khalu manu nAH vyapagata vairAnuzayA:vyapagato vairAnuzayaH dveSAnuvandho yebhyaste tathAbhUtAH 'paNNattA' prajJaptA iti / tasmin tivve pemabaMdhaNe samupajjai" hAM gautama ! yaha saba vahAM para hotA hai parantu una manuSya kA unameM tIvra prema bandhana utpanna nahIM hotA hai / "asthi NaM bhaMte ! bharahe vAse aroi vA veriei vA ghAiei vA, vahaei vA, pAMDaNIyaei vA, paccA mittei vA" aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM -he bhadanta ! usa kAla meM bharatakSetra meM kyA koI kisI kA zatru hotA hai ? mUSaka-mArjAra kI taraha kyA jAti se koI kisI kA vairI hotA hai ? kyA koI kisI kA ghAtakartA-anya dvArA vara karane vAlA hotA hai ? kyA koI svayaM kiso kI hatyA karane vAlA hotA hai ? athavA jaba "vahAi'' ka' saMskRta chAyA vyathaka aisI hogI-taba capeTA Adi dvArA kyA koI kisI ko vyathA utpanna karane vAlA hotA hai ? aisA isakA artha hogA. kyA koI kisI ke kArya kA vidhAta karane ke svabhAva vAlA hotA hai ? kyA koI kisI kA pratyamitra hotA hai ! arthAt pahile mitra banAkara bAda meM kyA koI kisI kA zatru hotA hai, isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA! No iNaDhe samaTe" he gautama! yaha artha samartha nahIM hai kyoMki "vavagayaverANusayA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso" cha:- "haMtA asthi NocevaNa tesi maNuyANa tivve pemabandhaNe samuppajjaI" &ii, gautama ! A sarva saMbaMdhe te kALamAM hoya che paNa te mANasane te saMbaMdhamAM tIvra prema bhAva hoto nathI. atthi NaM bhaMte ! bharahe vAse arii vA veriivA dhAipai vA vahaei paDiNIpai vA, paccAmiha pA" ve gautama prabhune mAnA na re cha , mahanta ! te bhAM, bharata kSetramAM zuM karyuM keIno zatru hoya che ? mUSaka-mAjA nI jema zuM kaI paNa jAtanuM jAtIya vera heAya che ? keAI ghAtakato bIjA vaDe vadhakarAvanAra hoya che ? piote chana tyA 42nAra DAya cha ? athavA nyAre 'vahaIvA' zanI saMskRta chAyA vyatha sevA thaze tyAre thappaDa vagere vaDe zu koI koI ne vyathA ApanAra hoya che ? e enA artha thaze koI keI nA kAryamAM vidhAravAnA svabhAvavALuM hoya che? zuM koI koIno pratyamitra hoya che ? eTale ke pahelAM keI keI ne mitra banIne pachI tene zatru thaI jaya ch| nAsapAsamA prabhu 43che 'No iNaTUThe samaTUThe' gautama ! ma artha samaya
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 jambUdvIpaprAptisUtre kAle verAnubandhakAraNAbhAvAdariprabhRtayo nAsannitibhAvaH / punItamasvAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte ! bhara he vAse mitteivA' he bhadanta ! asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe mitra miti vA, mitraM snehI 'vayaMsAivA' vayasya iti vA, ! vayasyaH samAnavayasko'tizayasnehavAn , 'NAyaei vA' jJAtaka itivA ! jJAtakaH svajJAtIyaH, yadvA - ekatra saMvAsAdinA paricitaH 'saMghADieivA' saMghATika iti vA !, saMghATikaH sahacaraH, 'sahAi vA sakhA sa maprANaH "samaprANaH sakhAmataH" ityabhidhAnAt sahAsanapAnazIlaH sAtizayasnehItyarthaH, 'suhIi cA' suhaditi vA ! suhRt sakala kAlamapratikUlo hitopadezadAyakazceti, 'saMga etti vA' sAGgatika iti vA ? sAGgatikaH samAnakAryazIlatvenaikatrasaMgamanazIla iti / bhagavAnAha- 'haMtA asthi !' hanta ! gautama ! asti mitrAdiSu pratyekam , ca punaH 'No' naiva te siM' teSAM parasparaM tivve' totraM sAtizaya 'rAgabandhaNe' gagabandhanaM premabandhaH 'samu pajjai' samutpadyate / sU0 28 // he zramaNa AyuSman ! ve manuSya vesanuvandha se dUra rahe hue hote haiN| isakA kAraNa yaha hai ki usakAla meM vair|nuvdh ke kAraNoM kA abhAva rahatA hai ataH vahAM ari Adi koI kisI kA nahIM hotA hai| asthi NaM bhate ! bharahe vAse mittAI vA, vayaMlAi vA NAyaei vA saMghADiei vA sahAi vA, suhoi vA saMgaetti vA" he bhadanta ! usa kAla meM isa bharatakSetra meM kyA koI snehI hotA hai ? kyA koI vayasya--samAna vayavAle ke sAtha sneha rakhane vAlA sAthI hotA hai ? kyA koI svajAtiya hotA hai ? athavA eka jagaha rahane Adi se kyA koI paricita-paricayavAlA bandhu hotA hai ? kyA koI saMghATika-saicara-sAtha sAtha rahanevAlA hotA hai ? kyA koI sakhA "samaprANa: khA mataH" ke anusAra samAna prANoM vAlA hotA haiM sAtha uTane baiThane vAlA sAtha vAne pIne vAlA jo sAtizaya sneho hotA hai use sakhA kahA gayA hai, kyA koI suhRd sarvadA apratikUlAcaraNa vAlA aura hitopadeza denevA ThA hotA hai ? kyA koI sAGgatika hotA hai ? sadA kisI eka ho kArya meM lagA rahane vAlA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "hatA, nathI. 3 vagaya vezagusayA Na te maNuyA paNNattA samaNAuso, zrama mAyuSmana ! te mana vairAnughathI para hove che. enuM kAraNa e che ke te kALamAM vairAnubandhanA kAraNene samAna 2 . methI tyAM 55 nu mAre thatu nathI. 'asthi NaM bhaMte ! bharahe vAse / mittAivA vayaMlAi cA NAyaei vA saMghADiei vA sahAi vA, suhAi vA saMgapatti vA" he bhadanta ! te kALamAM A bharata kSetramAM zuM kaI nahI hoya che ? zuM koI vayasya samAna vayaLAonI sAthe neha 2. banA2 sAthI-heya che ? kAI svajAtIya hoya che ? athavA zuI ghATa-saya2-sAthe 22nAra hAya cha ? 5 // zuI sabhA 'sama prANaH sakhAmataH" seyana bhubha samAna prApavANe hA cha ? sAthe 29nA2, sAthe mAnAra pInAra je sAtiya nahI hoya che, tene sakhA kahevAmAM Ave che. zuM keI suhada sadA aprakilAcaraNa maLe ane hitopadeza ApanAra hoya che ? zuM koI sAMgatika hoya che ? zuM saba se ayamA pravRtta 2nAra hoya cha ? senA samAM prabhu cha: "haMtA !
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dviSvakSaskAra sU. AbAhavivAhAdiviSaye praznottarANi 272 mUlam-asthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse AvAhAi vA bIvAhAi vA jaNNAivA saddhAi vA thAlIpAgAi vA miyapiMDaniveyaNAi vA? No iNaTTe samaDhe, vavagaya AvAha vIvAha jaNNa saddha thAlIpogamiyapiMDaNiveyaNA NaM te maNyA paNNattA samaNAuso ! atthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse iMdamahAivA khaMdamahAi vA NAgamahAi vA jazvamahAi vo bhUyamahoi vA agaDamahAi vA taDAgamahAivA dahamahAi vA NadImahAi vA rukkhamahAivA pavvayamahAi vA thUbhamahAi vA ceiyamahAi vA ? No iNaTTe samajhe, vavagayamahimA NaM te maNuyau paNNattA samaNAuso ! asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse NaTThapecchAi vA jallapecchAi vA mallapecchAi vA muTThiyapacchAi vA velaMbagapacchAi vA kahagapecchAi vA parvagapacchAi volAsagapacchAi vA ? No iNaDhe sapar3he, vavagayakouhallo NaM te maNuyA paNNattA sama NAuso ! ||suu0 29 // . chAyA-asti khalu bhadanta tasyAM samAyAM bharate varSe AbAha iti vA vivAha iti vA yajJa iti vA zrAddha miti vA sthAlIpAka iti vA mRtapiNDanivedanam iti vA no ayamarthaH samarthaH, vyapagatA''vAhavivAhayajJazrAddhasthAlIpAkamRtapiNDanivedanAH khalu te manujA' prazaptAH zramaNAyuSman asti skhalu bhadanta tasyAM samAyAM bharate varSe indramaha iti vA skanda maha iti vA nAgamaha iti bA yakSamaha iti vA bhUtamaha iti vA avaTamaha iti vA taDAgamaha iti vA hRdamaha iti vA nadImaha iti vA vRkSamaha iti vA parvatamaha iti vA stUpamaha iti vA caityamaha iti vA no ayamarthaH samarthaH, vyapagatamahimAH khalu te manujA prajJaptA zramaNAyuSman asti khalu bhadanta tasyAM samAyAM bharate barSe naTaprekSeti vA nATayaprekSeti vA jallaprekSeti vA mallaprekSeti vA mauSTikaprekSeti vA viDambakaprekSeti vA kathaka prekSeni vA plavakaprekSeti vA lAsakaprekSeti vA no ayamarthaH samarthaH vyapagatakautuhalAH khalu te manujAH prajJaptA bhramaNAyuSman ||suu027| ___TIkA-asthi NaM bhaMte ?' ityAdi / gautama svAmI pRcchati-'atthi NaM bhaMte ! tose samAe bharahe vAse AvAhAi vA' he bhaatthi" hAM gautama ! ye saba vahAM hote to haiM parantu No ceva NaM tesiM maNuyANaM tivve rAgabaMdhaNe samuppajjai" Apasa meM koI kiso ke sAtha sAtiza tova premabandhana se baMdhA huA nahIM hotA hai // 28 atthi" i, gautama ! mAdhu tyohAya 55) 'No ceva Na tesiM maNuyANaM tibve rAgavandhaNe samuppajjai 52252 dhanI sAthasAtazaya-tI-premamandhana mAmAddha raheta nathI, // 28 //
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 jambadvipaprAptisUtre danta asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe AvAha iti vA ? AvAhaH vivAhAt pUrva kriyamANo vAgdAnarUpa 'utsavavizeSaH, vIvAhAi vA vivAha iti vA ? vivAhaH-prasiddhaH, 'jaNNAi vA' yajJa iti vA ! yajJaHvahnau ghRtAdiDavanalakSaNaH, 'saddhAi vA' zrAddhamiti vA ? zrAddhaM mRtaka kriyaa| 'thAlIpAgAi vA' sthAlIpAka iti vA ? sthAlIpAka:-lokagamyo mRtakakriyAvizeSa eva, 'miyapiMDa niveyaNAi vA' mRtapiNDa nivedanamiti vA ?, mRtapiMDanivedanam mRtamuddizya piNDapradAnam ? bhagavAnAha-'No iNaTe samadre' no ayamarthaH samarthaH yato 'samaNA uso , he AyuSman zramaNa! 'teNa maNuyA' te manujAH khalu 'vavagaya AvAhavIvAha jaNNa saddha thAlIpAgamiyapiMDaNiveyaNA' vyapagatA''vAhavivAhayajJazrAddhasthAlIpAkamRtapiMDani vedana:-vyapagatAni AvAhavivAha yajJazrAddha sthAlIpAkamRtapiMDanivedanAni yebhyaste tathA bhUtAH 'paNNattA' prajJaptAH / na tatrAvAhavidhAhAdikaM vartate iti bhAvaH / punautamasvAmI pRcchati-'atthiNaM bhate !tIse samAe bharahe vAse iMdamahAi vA' he bhadanta asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSa indramaha iti vA? indramahaH indranimittaka utsavaH, 'khaMdamahAi' vA ska "asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse AvAhAi vA vIvAhAi" ityAdi TIkArtha-gautama svAmI ne punaH prabhu se aisA pUchA hai he bhadanta!usa suSama suSamA kAla ke samaya isa bharata kSetra meM AvAha vivAha hone ke pahile honevAlA vAdgAna rUpa utsava vizeSa hotA hai kyA ? vivAha pariNayana rupa utsava vizeSa hotA hai kyA ! yajJa agni meM ghRtAdi ke havana karane rUpa utsava vizeSa hotA hai kyA ? zrAddha maraNa ke bAda paMktibhojana Adi rUpa kriyA hotI hai kyA? sthAlIpAka loka gamya mRtaka kriyA vizeSa hotA hai kyA ? mRtapiNDanivedana mRtaka ko lakSya karake piNDadAna karanA hotA hai kyA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM ki "No iNaTre samajhe" he gautama yaha artha samartha nahIM hai kyoMki "vavagayo AvAha vivAha jaNNa saddha thAlI pAga miya piNDa NiveyaNA NaM te maNuyA paNNattA" ve usa kAla ke manuSya AvAha, vivAha, yajJa, zrAddha, sthAlIpAka aura mRta piNDa nivedana ina saba se rahita hote haiM arthAt usa kAla meM AvAha Adi kriyAe~ nahIM hotI haiN| "asthi Na bhaMte ! tIse samAe, bharahe vAse iMdamaha'i vA khaMdamahAi vA NAgamahAi vA jakkha asthi Na bhaMte tIse samApa bharahe vAse AvAhAi bA vIvAhAi vA-ityAdi TIkArya-gautama svAmIe prabhune pharIthI Ama prazna karyo ke he bhadantIte suSama suSamA kALanA samaya mAM A bharata kSetramAM AvAha-vivAha pahelAne vAgudAna rU5 utsava vizeSa hoya che ? vivAha pariNayana rUpa usava vizeSa hoya che? yajJa-agnimAM dhRtAdikathI havana karavA rU5 utsava vizeSa hoya che? zrAddha-mRtyu pachI paMkitabhejana Adi rUpa kriyA-hoya che ? sthAlI pAka-kagamya mRtaka kriyA vizeSa hoya che ? mRtapiDanivedana-mRtakane anulakSIne piDadAna nAmaka asvAbhA mAvasa liyA vizeSa DAya cha 1 senAmA prabhu cha: "No iNaDe samaDe" gItabha ! // atha samartha nathI. ubhA 'vavagaya AvAha vivAha jasasA saddhathAlIpAga miya piMDa NiveyaNA Na te maNuyA paNNattA' a janA bhanuSya mAvAsa, vivAsa, yajJa, zrA thAlIpAka ane mRtapiMDa nivedana e sarva kriyAothI rahita hoya che. eTale ke te kALamAM pApA vagare sadhyA / thatI nathI. ? "asthi Na bhaMte tIse samAe bharahe vAse Ida
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSAra sU.29 AvAhavivAhAdiviSaye praznottarANi 273 ndamaha iti vA skandamahaH kArtikeyanimittaka utsavaH 'NAgamahAi' vA nAgamaha iti vA? nA gamahaH nAgo bhavanapativizeSaH tannimittaka utsavaH 'jakkhamahAi' vA yakSamaha iti vA? yakSa mahaH yakSanimittaka utsavaH 'bhUyamahAi vA bhUtamaha iti vA bhUtamaha bhUtanimittaka utsavaH yakSabhUtau vyantaradevavizeSau 'agaDamahAivA' avaTamaha iti vA ? avaTamahaH kUpotsavaH 'taDA gamahAivA' taDAgamaha iti vA taDAgamahaH saronimittaka utsavaH 'dahamahAivA' idamaha iti vA hRdamahaH hRdanimittaka utsavaH 'NadImahAi vA' nadImahaiti vA nadImahaH nadImuddizya kriyamANa utsavaH, 'rukkhamahAi vA' vRkSamaha iti vA vRkSamahaH vRkSamuddizya kriyamANa utsavaH 'pavvaramahAi vA parvatamaha iti vA parvatamahaH parvatodezena kriyamANa utsavaH 'thUbhamahAi vA' stUpamaha itivA stUpaH smRtistaMbhaH tannimittaka utsavaH 'ceiyamahAi vA' caityamaha iti vA caityanimittaka utsavazcaityamaha ityucyate caityaH mRtaka smRti cihna caityamiti / itthaM gauta mena pRSTo bhagabAnAha-'No iNa? sama?' no ayamarthaH samarthaH yato 'samaNA uso' he Ayu Sman zramaNa 'te NaM maNuyA vavagayamahimA' te khalu manujAH vyapagatamahimAnaH vyapagato ma mahAi vA bhUyamahAi vA, agaDamahAi vA, taDAgamahAi vA dahamahAi vA NaImahAI vA, rukkhamahAi vA, pavvayamahAi vA thUbhamahAi vA ceiyamahAi vA ?' he bhadanta ! kyA usa suSama suSamA kAla ke samaya isa bharata kSetra meM indra ko nimitta karake mahotsava kiye jAte haiM ? kArtikeya ko lakSya karake mahotsava kiye jAte haiM ? nAgakumAra ko lakSya karake mahotsava kiye jAte haiM ? yakSa ke nimitta karake mahotsava kiye jAte haiM ? bhUta ko nimitta karake utsava kiye jAte haiM ! yakSa aura bhUta ye vyantara jAtike deva haiM / kuoM kUpoM ko nimitta karake utsava kiye jAte haiM tar3Aga ko ni mitta karake utsava kiye jAte haiM ? isI prakAra se draha ko nado ko vRkSa ko parvata ko stapa ko smRtistambha ko evaM caitya ko mRtaka smRti cinha ko lakSa karake utsava kiye jAte haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM "No iNadve samaDhe" he gautama yaha artha samartha nahIM haiM kyoMki "vavagaya mahimA gaM te maNuyA paNNattA samaNAuso" he zravaNa AyuSman ve usa kAla ke manuSya jisako hara mahAi vA khaMdamahAi vA NAgamahAi vA jakkhamahAi vA bhUyamahAi vA, agaDamahAi vA taDAgamahAi vA, dahamahAi vANadImahAi vA rukkhamahAi vA pavvayamahAi vA thUma mahAivA ceiyamahAha vA? mahanta zuta suSamasuSamA 4janA samayamA bhAratakSetramA 4ndranA nimitta utsave javAmAM Ave che ? kArtikeyane anulakSI ne mahatsava javAmAM Ave che? nAga kumArane anulakSIne mahotsava yojavAmAM Ave che? yakSanA nimitta mahotsava yojavAmAM Ave che ? bhUtanAM nimitte utsave javAmAM Ave che ! bhUta e vAnara jAtinA de che. kapanA nimitte utsavo yojavAmAM Ave che ? taDAga-taLA-nA nimitta utsava javAmAM Ave che ? A pramANe kahane, nadIne, vRkSane, parvatane, sUpakane, mRtistAne temaja caityane mRtakasmRticinhane anulakSIne utsava javAmAM Ave che ? A praznanA uttaramA prabhu De cha : 'No iNaTUThe samaTUThe' gautama mA artha samartha nathI, bha'vadhagayamahimANa te maNuyA paNNattA samaNAuso' zrama mAyumbhana ! ma bhanadhyAvA
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 jambUdvIpaprajJaptisUtre himA mAhAtmyaM yebhyaste tazAbhUtaH 'paNNattAH' prajJaptAH / puna gItamasvAmI pRcchati 'atthiNa bhaMte tIse samAe bharahe vAse NaDapecchAi vA' he bhadanta asti khalu tasyAM samAyAM bharate varSe naTa prekSeti vA naTaprakSA naTAnAM krIDAkAriNAM prekSA naTakRta kautuka darzanAya janamelaka ityarthaH 'naTTapecchAi' nATayaprekSeti vA nATyaprekSA nATaya naTakarma abhinayaH tadarzanAya janamelaka iti 'jallapecchAi vA jalla prekSita jallaprekSA jallA varatra khelakAH tatkRtakautukadarzanAya sammilito janasamudAya ityarthaH 'mallapecchAi vA' mallaprekSeti bA mallAH bhujAbhyAM yuddhakArakaH tattkRtabAhu yuddhadarzanAya samuditA janA ityrthH| 'muTThiyapecchAi vA' mauSTika prekSeti vA mauSTikAH muSTibhiryuddhakArakA mallaH tatkRtakautuka darzanAya sammilito janasamUha ityarthaH / 'kahagapecchAi vA' kathaka prekSeti kathakaprekSA-kathakA:-kathAkAriNaH ye hi sulalitakathAvAcanena zrotRjanAnAM hRdi rasamutpAdayanti tatkRta kathA zravaNAya samAgato janasamudAyaiti 'pavagapecchAi vA' plavaka prekSeti vA plavakaprekSAH-plavakA utplutya ye gartAprakAra ke utsava karane ko bhAvanA dUra rahA karatI hai aise hI hote haiM / "atthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse NaDapecchAi vA NaTTapecchAi vA, jallapejchAi vA, mallapecchAi vA muTThiyapecchAi vA velavagapecchAi vA kahagapecchAi vA pavagapecchAi vA lAsagapecchAi vA' he bhadanta usa suSama suSamA kAla ke samaya meM bharata kSetra meM kyA naToM ke khela tamAzoM ke dekhane ke liye manuSyoM ke mele hote hai ? nATya-naTa karma abhinaya Adi ko dekhane ke liye manuSya ke mele hote haiM kyA ? jalla varta para nAnA prakAra ke khela tamAze dikhAne vAloM ke kautuko ko dekhane ke liye manuSyoM ke mele hote hai kyA ? arthAt vahAM manuSya ekatrita hote hai kyA ! malloM dvArA kiye gaye vAhuyuddha ko de khane ke liye manuSya ekatrita hote haiM kyA ? manuSya dvArA yuddha karane vAle mallajanoM ke kautuko ko dekhane ke liye manuSya ekatrita hote hai kyA? mukhavikAra Adi dvArA manuSyoM ko hasAne vAle vidUSaka jana ke kautuka ko dekhane ke liye manuSya ekatrita hote haiM kyA ? tathA sulalita kathA ke vAcane se zrottA jano ke hRdaya meM rasa utpanna karAne vAle kathaka puruSoM ke dvArA vAcI gaI kathA ko sunane ke liye manuSya ekatrita hote hai kyA ? tathA plavakajanoM ke khar3Dhe Adi ko lAMdhakara DAya cha 424 tatanA utsv| yopAnI bhAvanAsAthI sA2 2 cha. 'atthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse NaDa pecchAi vA NaTTapecchAi vA jallapecchAI vA mallapecchAi vA muTTipecchoI vA velaMvaga pecchAi ba. kahaga pecchAI vA pavaga pecchAi vA cAsaga pecchAI vA' , a suSama suSamA 4janA samayamA bharata kSetramA zunaTInA tmaashaaAne jevA manuSyanA ToLAe ekatra thAya che ? nATaya-nATakanA abhinaya vigere jevA mATe manuSya ekaThA thAya che ? jala-vata para aneka jAtanAM khela tamAzAe batAvanArAonA kautukane jovA mATe manuSyanA TeLAo ekatra thAya che? eTale ke tyAM mANase ekatrita thAya che? male vaDe karavAmAM Avela bAha yuddhone jovA mATe mANase ekatrita thAya che ! muSTie vaDe yuddha karanArA male na kautuke ne jovA mATe mANase ekatrita sukhabhaMgamA vagere vaDe mANasane hasAvavA mATe vidUSakonA kautukone jovA mATe mANaso ekatrita thAya che ? temanA sulaMlita kathAnA vAMcanathI zrotAonA hRdamA rasa utpanna karA
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0vakSaskAra sR. 30 zakaTAdiviSayaka praznottarANi 275 dikaM laGghayantine gartAdilaGghanakAriNa ityarthaH athavA ye anyajanAnuttaraNI yAmati vizAlAM nadom uttaranti te plavakAH tatkRtakautukadarzanAya sammilito janasamUha ityarthaH / 'lAsakapecchAi vA' lAsakaprekSeti vA lAsakaprekSA-lAsakAH lAsya nAmakanRtyavizeSakAriNaH tatkRtalAsya nRtyaprekSaNAya samAgato janasamudAya iti / itthaM gautamena pRSTo bhagavAnAha-'No iNaDhe samaTe no ayamarthaH samarthaH yato 'samaNAuso' he AyuSman zramaNa 'vavagaya kou hallANaM te maNuyA te manujAH khalu vyapagatakautuhalA:-vyapagataM kautuhalaM yebhyaste tathA bhUtAH 'paNNattA' prajJaptAH iti ||suu0 29 // mUlam-asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse sagaDAi vA rahAivA jANAi vA gillIi vA thillIivA sIyAi vA saMdamANiyAi vA No iNadve samaDhe pAyacAravihArA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse gAvIi vA mahisIi vA AyAi vA elagAi vA ? haMtA atthi, No ceva NaM tesiM maNuyANaM paribhogattAe havvamAgacchaMti / atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse AsAi vA hathii vA, uTThAi vA goNAi vA gavayAi vA ayAi vo elagAi vA pasayAi vA miyAi vA varAhAi vA rurutti vA usake pAra pahuMca jAne vAle athavA dUsare jana jisa nadI ko pAra nahIM kara sake aisI ativizAla nadI ko pAra karane vAle manuSyoM ke dvArA kiye gaye kautuka ko dekhane ke liye manuSya ekatrita hote haiM kyA ? lAsaka janoM ke lAsyanAmaka nRtya vizeSa ko karane vAle manuSyoM ke usa lAsya nRtyavizeSa ko dekhane ke liye manuSya ekatrita hote haiM kyA ? isa prakAra se gautama ! ke pUchane para prabhu unase kahate hai ''No iNaTe samaTe vavagaya kouhallANaM te maNuyA paNNattA samaNAuso" he gautama yaha artha samartha nh| haiM kyoMki jinake citta se isa prakAra ke kautuka dekhane kA bhAva sarvatha dUra hogayA hai aise h| ve manuSya vahAM ke hote haiM aisA zAstro meM siddhAntakA rone kahA hai // 29 // vanArA kathaka puruSo vaDe kahevAmAM Avela kathAne sAMbhaLavA mATe mANase ekatrita thAya che ? temaja plavaka janA-khADAo vagerene oLaMgIne tenI bIjItarapha pahoMcanArA athavA bIjA manuSya je nadIne pAra karI zake nahIM eTale ke AkoThethI bIje kAMThe jaI zake nahi evI ati vizAla nadIne pAra karanArA mANasonA kautukene jovA mATe zuM mANase ekatrita thAya cha 1 mA prabhArI gautama ne prazna samajIne prabhu tana yAta 'No iNaDhe samaDhe vadhagaya kouhallA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso' gautama ! // atha samartha nathI, kemake jemanA cittamAMthI A jAtanAM kautuko jevAne bhAva saMpUrNa rIte dUra thaI gayo che evA te manuSyo tyAM rahe che evuM zAstromAM siddhAntakAra e kahyuM che !ArA -
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 jambUdvopaprajJaptisUtre sarabhAi vA camarAi vA kuraMgAi vo gokaNNAi vA ? haMtA asthi, No ceva NaM tesiM paribhogattAe havva mAgacchaMti / asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse sIhAi vA vagdhAi vA vigAi vA dIviyAi vA acchoi vA taracchAi vA siyAlAi vA viDAlAi vA suNagAi vA kokaMtiyAi vA kolasuNagoi vA ? haMtA atthi, No ceva NaM tesiM maNuyANaM AvAhaM vA vAbAhaM vA chaviccheyaM vA uppAyeMti pagaibhaddayo NaM te sAvayagaNo paNNattA samaNAuso ! atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse sAlI i vo vIhIi vA gohumAi vA javAi vA java javAi vo, kaloyAi vA mayUrAi vA muggAi vo mosAi vA tilAi vA kulatthAi vA NipphAvAi vo AlisaMdagoi vA ayasIi vA kusuMbhAi vA kodavAi vo kaMgutti vA varagAi bA rAlagAi bA saNAi vA sarisavAi vA mUlagabIyoi ? haMtA atthi No ceva NaM tesiM maNuyANaM paribhogattoe havvamAgacchati ||suu0 30 // chAyA-santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe zakaTAnIti vA rathA iti vA yAnAnIti vA yugyAnoti vA gillyaiti vA thillyaiti vA zivikA iti vA syandamAnikA iti vA ? no ayamarthaH samarthaH, pAdacAravihArAH khalu te manujAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! asti khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe gAva iti mahiSya iti vA ajA iti vA eDakA iti vA ? hanta ! santi, na caiva khalu teSAM manujAnAM paribhogyatayA havyamAgacchanti / santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe azvA iti vA hastina iti vA uSTrA iti vA gAva iti vA gavayA itivA ajA iti vA paDakA iti vA prazrayA iti vA mRgA iti vA varAhA iti vA rukkha iti vA zarabhA iti vA camarA iti vA kuraGgA iti vA gokarNA iti vA ? hanta ! santi no caiva khalu teSAM paribhogyatayA havyamAganchanti / santi khalu bhadanta ! tasyA samAyA~ bharateM varSe siMhA iti vA vyAghrA iti vA vR kA iti vA dvIpikA iti vA RkSA iti vA tarakSava iti vA zRgAlA iti vA biDAlA iti vA zunakA iti vA kokantikA iti vA kolazunakA iti vA 1 hanta ! santi, no cava khalu teSAM manujAnAm AbAdhAMH vA yAbAdhAM vA chavicchedaM vA utpAdayanti, prakRtibhadrakAH khalu te zvApadagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! asti khalu bhadanta ! tasyAM sama yAM bharate varSe zAlaya iti vA vrIhaya iti vA godhUmA iti vA yavA iti vA yavayavA iti vA kalAyA iti vA masUrA iti vA mudgA iti vA mASA iti vA tilA iti vA kulatthA iti vA ni vyAvA iti vA AlisandakA iti vA alsya iti bA kusumbhA iti vA kodravA iti vA .
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvivakSaskAra sU. 30 zakTAyika moharANi 277 kaGga vA iti vA varagA iti vA rAlakA iti vA zaNA iti vA sarSapA iti vA mUlaka bIjAnIti vA ? hanta ! santi no caiva khalu teSAM manujAnAM paribhogyatayA havyamA gacchanti sU // 30 // TIkA-'asthi NaM bhaMte' ityAdi / gautama svAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse sagaDAi vA' he bhadanta santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe zakaTAni iti vA zakaTAni gantrI vizeSAH 'rahAi vA' rathA iti vA 'rathA' prasiddhAH 'jANAivA' yAnAnIti vA yAnAni zakaTarathAtiriktA gantrI vizeSAH 'juggAivA' yugyAnIti' vA yugyAni puruSavAhyA yAnavizeSAH jampAnAnItyarthaH 'gillIivA' gillyati vA gillyaH-puruSadvayavAhyAH zivikA vizeSAH 'thillIi vA' thillya iti vA thillyaH azvadvayena azvataradvayena vA bAhyAni yAnAni 'sIyAi vA zivikA iti vA zivikA:-puruSavAhyA yAnavizeSAH pAlakIti prasiddhaH 'saMdamANiyAi vA' syandamAnikA iti vA syandamAnikAH zibikAvizeSAH bhagavAnAha 'yo iNa? samaheno ayamarthaH samarthaH yato 'samaNAuso' he AyuSman zramaga 'pAyacAra vihArA NaM te maNuyA' te manujAH "atthi Na bhaMte tIse samAe bharahe vAse sagaDAi vA rahAi vA" ityAdi / TIkArtha-- "atthi Na bhaMte tose samA e bharahe vAse sagaDAi vA rahAi vA" gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai he bhadanta kyA usa suSama suSamA kAla ke samaya meM bharata kSetra meM zakaTa sAmAnya bailagAr3iyAM hotI hai, ratha hote haiM, yAna zakaTa evaM ratha se atirikta sabArI kI gAr3iyAM hotI haiM ? yugya do puruSa jinheM apane kaMdhoM para rakhakara calAte hai aisI choTI 2 DoliyAM pAlakiyAM hotI haiM ? gilliyAM do puruSa jinheM kandhA dekara calAte haiM aisI DoliyoM ke AkAra meM kucha 2 bar3I zibikAeM hotI haiM kyA ? thilliyAM do ghoDe jina meM jote jAkara jinheM kheMcate haiM athavA do vaccara jinameM jutakara jinheM khecate haiM aisI vizeSa zibikAeM bAgdhiyAM hotI haiM kyA ? zibikAeM bar3I 2 pAlakiyAM jinheM puruSa apane kandho para rakha kara sAtha2 uThAkara calate haiM hotI hai ? syandamAnikAe~ hotI hai ! isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama yaha artha samartha-zAstrasaMmata nahI kyoki vahAM ke manuSya pAdacArI hI hote haiM / ataH unheM na belagAr3IyoM kI AvazyakatA ___ asthi Na bhaMte tIse samAe bharahe vAse sagaDAi vA rahAivA' ityAdi sUtra // 30 // TIkAtha-gautame prabhune A jAtane prazna karyo ke he bhadata zuM te suSama suSamA kALanA samayamAM bharata kSetramAM zakaTa sAmAnya baLada gADIo hoya che? the hoya che? yAne zakaTa temaja rathAtirikata savArI gADIo hoya che ? yu be mANase jemane potAnA ska para mukIne cAle che, evI nAnI nAnI pAlakhI hoya che ? gilie be purUSo jemane khabhA para mUkIne calAve che, evI pAlakhIe karatAM meTI zibikAe heya che briliye be ghoDAe athavA be khaccarovALI vizeSa zibikAo bagIe hoya che ? zibikAe meTI moTI pAlakhIe jemane mANase potAnA khabhA upara mUkine cAle che te hoya che ? spenDamAnikAo hoya che ? tenA javAbamAM prabhu kahe che-he gautama. A artha samartha nathI. eTale ke zAstra-sammata nathI, kemake tyAMnA mANase pAdacArI ja hoya che. ethI temane
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre khalu pAdavihArAH pAdAbhyAM caraNAbhyAM vihAro vicaraNaM yeSAM te tathAbhUtAH-caraNacaGkamaNa zIlA na tu zakaTAdi gAminaH 'paNNattA' prajJaptAH / puna gautamasvAmo pRcchati-'atthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse gAvii vA' he bhadanta santi khalu tasyAM samAyAM bharahe vAse vA gAvaitivA gAvo dhenavaH 'mahisIivA' mahidhya iti vA, mahiSyaH prasiddhaH 'ayAivA' ajA iti vA 'ajAH chAgyaH' 'elagAi vA eDakA iti vA eDakAH urbhyuuH| bhaga vAnAha-haMtA atthi' hanta santi 'No ceva NaM' no caiva khalu tAH gAvo mahiSyo'jA eDakA vA 'tesi maNuyANaM paribhogattAe' teSAM manujAnAM paribhogyatayA 'havvaM havyaM kadAcidapi 'AgacchaMti' AgacchantIti / punagarautamasvAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte ! tose samAe bharahe vAse AsAi vA he bhadanta ! santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe azvA iti vA ?, azvA:-prasiddhAH, 'hatthIi vA, uTTAi vA, goNAi vA, gavayAi vA, ayAi vA elagAi vA pasayAi vA, miyAi vA, varAhAi vA, rurutti vA, sarabhAi vA, camarAi vA, kuraMgAi vA gokaNNAi vA' hastyuSTragogavayAjaiDakaprazraya mRgavarAharuruzarabhacamarakuraGgagokarNA iti vA ?, tatra-hastinaHprasiddhAH, uSTrA:-prasiddhAH, gAvo-vRSabhAH, gavayA.gosajAtIyAvanyapazavaH, ajAH chAgAH, eDakA:-meSAH, prazrayAH dvikhurA vanyapazu vizeSAH mRgAH=ha. riNAH, varAhA:-zUkarAH, ruravo-mRgavizeSAH, zarabhA: aSTApadAH, camarA: AraNyA gAvaH, rahato hai aura na pAlakho Adi kI AvazyakatA hI rahatI hai he bhadanta ! isa suSama suSamA kAla kI maujUdagI meM kyA gAyeM hotI haiM ? bhaiseM hotI haiM ? ajAe~ bakariyAM hotI haiM ? eDakAe~ bheDe hotI hai ! isa ke uttara meM prabhu kahate hai hAM gautama ye saba jAnabara to hote haiM para ve gAya Adi pazu una manuSyoM ke upayoga meM kabhI nahI Ate haiM / aba punaH gautamasvAmI prabhu se pUchate hai-he bhadanta usa kAla meM isa bharata kSetra meM azvaghor3A hastI-hAvI uSTra-U~Ta gAya-gavaya rojha ajA eDaka pasaya mRga vizeSa mRga-varAha suara ruru mRgavizeSa zarabha aSTApada camara camarIgAya kuraGga aura gokarNa mRga vizeSa ye saba jova hote hai kyA ? uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ye saba jIva usa kAla meM hote hai, "no ceva NaM." parantu ye usa samaya ke manuSyoM ke kAma meM kabhI bhI upayukta nahIM hote hai / punaH gautama svAmI prabhu se pUchate hai he bhadanta ! usa kAla meM isa bharata kSetra meM siMha vyAghra vRka, bheddiyaa-diipikaabaLada gaMDIo, pAlakhIo vagerenI AvazyakatA rahetI nathI. he bhadanta ! te suSamA sa SamA kALamAM bharatakSetramAM gAcA hoya che ? bhe'ze hAya che ? ajamA-bakarIe-TaeNya che ? ekAo gheTIe-hAya che ? enA javAbamAM prabhu kahe che. hA, gautama ! e badhAM prANIo hoya che, paNa e gAya vagere pazue mANasane upagamAM AvatA nathI." - have pharI gautama svAmI prabhune prazna kare che ke he bhadata che te kALamAM bharatakSetramAM azvabaajaartii-haathii 62-6,Aya, zakya. 01.2074. 5saya-bhRgAvazeSa, bhR 8sU12 32-bhRgavizeSa, za2-aSTAhayabha2-yamarI gAya, 12 bhane go-bhRgavizeSa badhAM prANIo hoya che ? uttaramAM prabhu kahe cheH hA, gautama ! e sarva jIve te kALamAM hoya che. 'No ceva NA' 55 te sabhayanA bhArasAnA AyogamA 46||vi mAvata nathI. 5 gautama prabhune prazna kare che. he bhadanta, te kALamAM, A bharata kSetramAM siMha vyAgha, vRka
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 30 zakaTAdiviSayaka praznottarANi 279 kuraGgAH mRgavizeSAH, gokarNAH mRgavizeSAH iti vA ? / bhagavAnAha-'haMtA atthi' hanta ! santi, 'No ceva NaM' no caiva khalu te azvahastyuSTrAdayaH' tesiM paribhogattAe' teSAM manujAnAM paribhogyatayA 'havyamAgacchati' kadAcidapi Agacchanti iti / punargautamasvAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse sIhAi vA' he bhadanta ! santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe siMhA iti vA ?, siMhA kezariNaH, 'vagyAivA' vyAghrA iti vA ?, vyAghrAH-zArdUlAH, 'vigAi vA, doviyAi vA acchAivA taracchAi vA siyAlAi vA biDAlAivA suNagAivA kokaMtiyAivA kolasuNagAi vA' vRka dvIpika RkSatarakSuzrRgAlabiDAlazunakakokantika kolazunakA iti vA?, tatra vRkA:-'bheDiyA' iti prasiddhAH, dvIpikAH vyAghravizeSAH citrakA iti prasiddhAH, RkSAH-bhallakAH, tarasavaH-mRgAdanAH vyAghravizeSAH, zrRgAlAH prasiddhAH, biDAlA:-mArjArAH, zunakAH-zvAnaH, kokantikAH'lomaDI' ti bhASA prasiddhAH, kolshunkaaH-mhaavraahaaH| bhagavAnAha-'haMtA atthi' hanta ! santi, 'No ceva NaM tesiM maNuyANaM AvAhavA' no caiva khalu teSAM manujAnAm AbAdhAm-IzaddhAdhAMvA 'vAbAhavA' vyAgadhAM-vizeSeNa bAdhAM vA, 'chaviccheda-carmotpATanaM vA 'uppAyeM ti' utpAdayanti-janayanti, yato samaNA uso ?' he AyuSman zramaNa ! 'te sAvayagaNA' te zvApadagaNAH-hiMsaka pazumahAHNaM' khalu pagai bhadayA' prakRti bhadrakAH vyAghravizeSa,citraka-cittA, RkSa-rIcha tarakSu mRgabhakSA vyAghravizeSa zRgAla gIdaDa biDAla vilAva zunaka kuttA, kokantika lomar3I evaM kolazunaka baDe 2 suara yA jaMgalI kutte ye saba jAnavara hote hai kyA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM, hAM gautama ! ye sava jaMgalI jAnavara usa kAla meM isa bharata kSetra meM hote haiM parantu "No ceva NaM tesiM maNuyANaM AbAhaM vA vAbAhaM vA." ityAdi ye una manuSyoMko jarA sI bhI bAdhA nahIM pahu~cAte haiM, na vizeSarUpa se unheM kaSTa dete hai, na ye unake zarIra ko chinna bhinna karate hai kyoMki "samaNAuso pagai bhaddayA NaM te sAvayagaNA paNNattA" he zramaNa AyuSman ! ye zvApadagaNa jaMgalI jAnavara prakRti se hI bhadra hote haiM "atthiNaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse sAlIi vA vohigohUma javajava nabAi vA kalama masUra0" ityAdi varU kIpika vyAdhra vizeSa citraka citto, RkSa rIcha tarannu mRgabhakSI vyAgha vizeSa zrALa biDAla munaka kUtaruM kekantika lekaDI ane kela zunaka meTA sUvaro athavA vanya zvAna hoya che ? enA javAbamAM prabhu kahe che, hA gotama ! e sarva vanya prANIo te kALamAM mA bharatakSetramA DAya cha, 5 "No ceva Na tersi maNuyANaM AvAhaM vA vAvAhaM." tyA di. e vanya praNIo te mANasane saheja paNa kaSTa ApatA nathI, na vizeSa rUpamAM usels mAthe cha bhane na manAM zarI21 2 chinna bhinna 42 cha bho 'samaNAuso pagaI bhayANaM te sAvayagaNA pa0 me zrama Ayumana ! se vaaygye|-vny prAlI mI sva. bhAvataH bhadrAya che. atthi Na bhaMte ! bharahe vAse sAlIti vA vIhi gohUma java javA ivA kalama masUra' ityAdi va gI14 prabhune mAgatanA prazna 2 cha 1-3 mahanta ! zu te kALamAM bharata kSetramAM zAlikalamAdi dhAnya vizeSa vrIhi-dhAnya, godhUma gehuM yava java
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 jambUdvIpaprajJaptistre 'paNNattA' prajJaptAH / punatima svAmI pRcchati-'atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse sAloi vA' he bhadanta ! santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe zAlaya iti vA ?, zAlayaH kalamAdi dhAnyavizeSAH, 'vIhIi vA gohuum|ivaa jabAi vA vanavAi vA' brohigodhUma yava yavayavA iti vA ? tatra vrIhiH dhAnyavizeSaH, godhUmaH-prasiddhaH, yavaH prasiddhaH, yavayavaH yavabhedaH, etepAm itaretaradvandvaH, tathA-'kalAyAi vA masUrAi vA muggAi vA mAsoivA tilAi vA kulatthAi vA NiphphAvAi vA AlisaMdagAi vA ayasIi vA kusuMbhAi vA koIcAi vA kaMgutti vA varagAi vA rAlagAi vA saNAi vA sarisavAi vA mUlagabIyAi vA' kalAyamasuramudgamAsatilakulatthaniSpAvAlisandakAtasIkusumbhakodravakavarakarAlakazaNa sarpapamUlaka vIjAni vA ?, tatra kalAyAvRttacaNako maTara' iti bhASA prasiddhaH, masUro dhAnya vizeSaH, mudgaH 'mu~ga' iti lokaprasiddho dhAnyavizeSaH, mASaH 'ur3ada' iti bhASA prasiddho dhAnya vizeSaH, tilaH prasiddhaH, kulattha:-'kulathI' iti bhASA prasiddho dhAnya vizeSaH, varako dhAnya--vizeSaH, g2alaka:-kaGgu vizeSaH, eva, tatra kahacchigaH, rAlako'lpazirA dRti bhedo bodhyaH, zaNo dhAnyavizeSaH, sarSapaH 'sarasoM' iti bhASA prasiddhaste iti vA, tathA mUlakabojAni-mulakaM-'mUlI' iti bhASAprasiddhaM tasya bIjAni / itthaM gottamasvAminA pRSTo bhagavAnAha- 'haMtA asthi' hanta ! santi, 'Noceva NaM'na caiva khalu tAni.dhAnyAni 'tesiM maNuyANaM paribhogattAe' teSAM manujAnAM paribhogyatayA 'havvaM' havyaM-kadAcidapi 'Agacchati' Agacchanti / yataste manujAH kalyavRkSapuSpaphalAdhAharakA bhavantIti // 30 aba zrIgautama svAmI prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! kyA usa kAlameM bharata kSetrameM zAla-kalamAdi dhAnyavizeSa, bohi dhAnya, godhUma gehu, yava-jauM yavayava jvAra yA vizeSa prakAra ke yava, kalAya--maTara, masura, mudga mUga, mAsa uDada, tillo, kulattha kulathI, niSpAva valla Alisandaka caulA, atasA alaso kusumbha kusumbhavRkSa kA boja jisa ke puSpo se vastra raMgAjAtA hai kodrava koda, kaGga bar3I kAgano, varaka dhAnyavizeSa, rAlaka choTI kAMganIvizeSa zaNa, sarSapa sarasoM evaM mUlaka bIja mUlo ke bIja ye saba bona hote hai ? uttara meM prabhuzrI kahate hai 'haMtA atthi' hA~, gautama usa kAla meM bharata kSetra meM ye saba bI na hote haiM parantu "No ceva Na tesi maNuANaM pari bhogattAe havvamAgacchati" ye saba una manuSyoM ke bhogopabhoga meM kAma nahIM Ate hai kyoMki ve usa kAla ke manuSya kalpavRkSa ke puSpo aura phaloM kA AhAra karate haiM // 30 // cavacava Ara athavA vizeSa prakArane yava kalAya vaSatha masUra muga maga mASa aDada tila kala0 kaLathI niSpAva vala Alisandaka coLA atasI alasI kusuMbha-kusuMbha vRkSanuM bI jenA pupe vastro raMgavAmAM Ave che, kedrava gaLI kaza mATI kAMganI varaka dhAnya vizeSa rAlaka nAnI kAMganI vizeSa zaNa sarSava carasava ane mULaka bIja mULInAM bI e sarva jatanA mI DAya ? uttaramA prabhu chaH 'haMtA atthi'hI, gautama ! te mA bharatakSetramA se sava jatanAM mAna DAya cha 52 tu "No ceva Na tesi maNuANaM paribhogattAe havva mAgacchanti' se sarva ghana mI te nA manuSyAnA nAgapisAnA upayogamA mA vatAM nathI, kAraNu ke te kALanA manuSya kalpavRkSanA puSpo ane phaLane AhAra kare che. sU.30
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dhi. vakSaskAra sU. 31 gaDDAdiviSayakapraznottarANi 281 mUlam-asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse gaDDAivA darIivA ovAyAi vA pavAyAi vA visamAi vA vijjalAi vA ? No igaTe samaDhe, bharahe vAse bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahANAmae AliMgapukkharei vA0 / atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse khANi cA kaMTagAi vA taNAi vA kayavarAi vA ? No iNaDhe samaDhe, vavagaya khANukaMTagataNakayavarA NaM sA samA paNNattA / asthi NaM maMte ! tIse samAe bharahe vAse DaMsAi vA masagAi vA jUAi vA likkhAi vA DhikuNAi vA Ai vA ?, No iNaDhe samaDhe, vavagayaDaMsamasagajUalikkhardikuNapisuA uvaddava virahiyA NaM sA samA paNNattA / asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse ahIi vA ayagarAi vA ? haMtA ! atthi No cevaNaM tesiM maNuyANaM AbAhaM vo jAva pa gai bhada yA NaM te bolagagaNA paNNattA // ||suu031|| - chAyA - santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe gartA iti vA, darya iti SA, avapAtA iti vA, prapAtA iti vA, viSamAniti vA, vijalAniti vA,? no ayamarthaH samarthaH, bharane varSe bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, tadyathA nAmakam-AliGgapuSkara iti vA0 / santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe sthANava iti vA kaNTakA iti vA tRNAnIti vA kacavarA iti vA ? no ayamarthaH samarthaH, vyApagatasthANukaNTaka tRNa kacadharA khalu sAlamA prajJaptAH / santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe dazA iti vAmazakA iti vA pizukA iti vA ? no ayamarthaH samarthaH, vyapagatadaMzamaka yUkAlikSADhikuNapizukA, upadravavirahitA khalu sA samA prAptAH / santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe ahaya iti vA ajagarA iti vA ? hanta ! santi no caiva khalu teSAM manujAnAm AvAdhAM vA yAvat prakRtibhadrakAH khalu vyAlakagaNAH prakSaptAH // 31 // TIkA-'asthi NaM' ityAdi / / 'asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse gaDDAivA' he bhadanta ? santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe gartA iti vA ? gartAH 'gaDhDhA-khaDDA' iti bhASA prasiddhAH, 'asthiNaM bhaMte tIse samAe bharahevAse' ityAdi TIkArtha-'pasthiNaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse gaDDAi vA darIi vA" gautama svAmIne isa sUtra dvArA prabhuse aisA pUchA hai he bhadanta kyA usa kAla meM suSamasuSamA nAmaka Are meM isa bharata kSetrameM gahe 'asthi Na bhaMte tIse samAe bharahe vAse gaDAi vA darIhavA' ityAdi sUtra 31 // TI-Dave gautama mA sUtrapaDe prabhune yAtanA prazna cha, 'asthiNa bhaMtetIse samAe bharahe vAse. mahanta ! mAM suSama suSamA nAmanA mArAmA mArata kSetramA "36
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprAptistre 'darIivA ovAyAi vA pavAyAi visamAi vA vijjalAivA' daryavapAta prapAtaviSamavijalA. nIti vA / tatra-darI kandarA, avapAtaH-avapatanti janA yatra so'vapAtaH, yatra sapakAze'picalan janaH patati so'vapAto bodhyaH, prapAtaH = bhRguH prapAtastvataTo bhRguH' ityamaraH viSamaM ArohAvarohau yatra sthAne duHzau bhavatastatsthAna viSamamityucyate vija laM cikkaNakardamasaMvalisthAnaM, yatra hi jano'tarkita eva patatIti / 'No iNaDhe samaDhe' no ayamarthaH samarthaH yataH khalu 'bharahe vAse' bharate varSe tasyAM samAyAM 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' 'bahusamaramaNIyo bhUmi bhAgaH prajJaptaH / tatra-aupamyamAha-'se jahA NAmae' tadyathA nAmakam 'AliMgapukkhareivA' AliGgapuSkara iti vA / ayaM varNakagranthaH pUrvavad bodhya iti / punagautamasvAmI pRcchati 'atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe bAse khANUivA' he bhadanta santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe sthANava iti vA ? sthANU zAkhApatrarahinataruH 'kaMTagAi vA taNAi vA tatra kaNTakAH prasiddhAH, tRNAni prasidAni, kacavarAH avaskarAH 'kacarA iAta bhASA prsiddhaaH| bhagavAnAha-'No iNaDhe sama?' no ayahote hai darI kandarAe~ hotI hai ! avapAta-dina meM bhI calatA huA manuSya jisameM gira jAtA hai aise chipe hue gupta gaDhe hote haiM? prapAta-bhRgu hote hai viSamasthAna-jahAM caDhanA aura utaranA muzkila se ho aise sthAna hote haiM ? evaM vijalasthAna-cikanI kIcar3avAle sthAna hote haiM ! isake uttarameM prabhu kahate haiM-he gautama ! "NoM iNaDhe samaThe"yaha artha samartha nahIM hai--arthAt usa kAlameM bharata kSetrameM aise sthAna nahIM hote haiM, kyoMki usa samaya to bharata kSetrameM bahusama ramaNIya bhUmibhAga hotA hai| "se-jahANAmae aliMgapukkharei vA0" aura vaha bhUmibhAga aisA bahusamaramaNIya hotA hai ki jaisA mRdaMgakA mukhapuTa hotA hai, isa sambandha kA varNana karene vAlA sUtrapATha pahile likhA jA cukA hai| aba punaH gautamasvAmI prabhuse aisA pUchate haiM-"asthi Na bhaMte tIse samAe bharahe vAse khANaDa vA kaMTagataNaya kayavarAi vA0 ityAdi" he bhadanta ! usa kAla meM isa bharata kSetra meM kyA sthANuzAkhA patra Adi se rahita vRkSa hote haiM ? kaMTaka hote haiM ? kacavara-kUDA karkaTa Adi hotA hai ! khADAo hoya che darI kaMdarAo hoya che? apAte divase paNa cAlatA mANase jemAM paDI jAya che. evAM gupta khADAo hoya che ? prapAta bhUga hoya che ? viSamasthAno jyA caDhavuM ane utaravuM kaThaNa che evA sthAne hoya che ? ane vijalasthAne cIkaNu kAdavavALA sthAnai hoya cha ! senA samAM prabhu 4 cha, gautama ! 'No iNahe samaDhe' / artha samatha nathA. eTale ke te kALamAM bharatakSetramAM evA sthAne hotA nathI kemake te kALe te bharatakSetra bahu sabharamaNIya bhUmimAthA suzAmita DAya che. 'se jahA NAmae oliMgapukkhareDa vA." ana te bamibhAga e bahusamaramaNIya hoya che ke je mRdaMgane mukhapuTa hoya che. enAthI sambaddha sUtrapATha pahelAM lakhavAmAM AvyA che. ve za gautama ne mArIta prazna re 'asthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe ghAse khANUha vA kaMTaga taNaya kayavarAi vA.' ityAdi mahanta ! te mA bharatakSetramA zuM sthANuo zAkhAM patra rahita vRkSo hoya che ? kAMTAe hoya che ? tRNa vAsa hoya che
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 31 gaDDAdiviSayapraznottarANi 283 martha; samarthaH, yato he gautama 'sA NaM samA' sA suSama suSamAkhyA samA khalu 'vavagaya khANu kaMTagataNa kayavarA' vyapagata sthANukaNTakatRNakacavarA-vyapagatAH dUrIbhUtAH sthANukaNTaka tRNakacavarA yasyAM sA tathAbhUtA sthANukaNTakAdirahitetyarthaH, 'paNNattA' prajJaptAH / punautamasvAmI pRcchati-'asthi NaM bhaMte tIse samAe bharahe vAse DaMsAivA' he bhadanta santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe daMzA iti vA daMzAH DAMsa iti bhASA prasiddhAH 'masagAivA' mazakA iti vA mazakAH 'macchara iti prasiddhAH, 'jUAivA yUkAiti vA ? yUkAH-jUM iti bhASA prasiddhAH, 'likkhAivA' likSA iti vA 'lIkha' iti bhASA prasiddhAH 'DhiMkuNAi vA' TiMkuNA iti vA DiMkuNAH matkuNAH, 'makkuNae DhiMkuNA tahA DhaMkaNI pihANIe' iti dezInAmamAlA 'pisuAIvA' pizukA iti vaa| pizukAH 'pissU sullA' iti bhASAprasiddhAH bhagavAnAha 'No iNaDhe samaTe' no ayamarthaH samarthaH yato he gautama 'sA NaM samA' sA suSama suSamA samA khalu 'vavagayaDaMsamasagajUalikkhaTiMkuNa pisuA' vyapagatadaMzamazaka yUkAlikSArdikaNapizukA ata eva 'uvaddavavirahiyA paNNattA, upadravarahitA prajJaptAH / punargautama svAmI pRcchati 'atthi NaM bhaMte ! isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! "No iNaTe samaDhe" yaha artha samartha nahIM. arthAta usakAla meM bharata kSetra meM sthANu bhAdi kucha bhI nahIM hai. kyoki "vavagayakhANu kaMTaka." suSamasuSamA nAma kA ArA sthANu, kaNTaka, tRNa aura kacarA Adi se sarvathA rahita hI hotA hai. ____ aba punaH gautamasvAmI prabhu se aisA pUchate haiM- "asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse DaMsAi vA, masagAi vA jUAi vA, likkhAi vA0, ityAdi-he bhadanta ! usakAlameM isa bharatakSetra meM daMza-Dosa, mazaka-macchara, yUka-jU, likSA-lIkheM TiMkuNa-khaTamala evaM pizuka-pissU hote haiM kyA ! isake uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! "No iNaTe samaDhe" yaha artha samartha nahIM hai arthAt usa kAla meM bharata kSetra meM DAMsa, macchara Adi jIva nahIM hote haiM, kyoMki "vavagaya DaMsamasakajua likva0" vaha kAla hI aisA hotA hai ki jisameM ye upadravakArI jIva bharatakSetra meM utpanna nahIM hote haiM / punaH aba gautama svAmI prabhu se pUchate haiM "atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bhane jya: ny| bagaire DAyache 1 senA vAsabhA prabhu 43 cha gautama ! yo para ' A artha samartha nathI eTale ke te kALamAM bharatakSetramAM sthANuM vagere kaI paNa hota nathI kemake ghara arg dave suSamasuSamAM nAme krALa sthANu kaMTaka tRNa kacava vagerethI sayA 2Dita DAya che. ve za gautama prasune avI Na cha'asthibhaMte! tIse samAe bharahe vAse DaMsAi vA masagAi vA jUAi vA likkhAi vA' ityAdi" 8 bhakta! te kALamAM te bharatakSetramAM daMza mazaka maccha2 yuka jU zikSA lIkha DhiMkaNa mAMkaDa ane pizuka DAMse hoya che? enA javAbamAM prabhu kahe che, gItama! "No iNaThe samaThe" mA artha samaya nathI khetamA bharatakSetramA sa. bhara72korelavaData nathA, 42 "bavagaya Dasamasakalikkha0, ityAdi"ta kALa ja e hoya che ke jemAM e upadravakArI jI bharatakSetramAM Utpanna ja thatAM nathI, zava gautama svAmI prabhune prazna 4re che "atthi NaM bhate! tIse samAe bharahe vAse
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 jambUdvIpaprajJaptisUtre tIse samAe bharahe vAse ahIivA' he bhadanta santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe ahaya iti vA ahayaH sarpAH 'ayagarAivA' ajagarA iti vA ajagarAH prasiddhAH / bhagavAnAha 'haMtA asthi' hanta santi ahayojagarAzca 'No ceva NaM tesi maNuyANaM AbAhaM vA jAva' no caitra khalu teSAM manujAnAm AbAdhAm ISadvAdhAM vA yAvat - yAvatpadena vyAbAdhAM vA chabicchedaM vA utpAdayanti iti saMgrAhyam tataH vyAbAdhAM vizeSeNa bAdhAMvA chavicchedaM pATanaM vA utpAdavanti janayanti / atra hetuvAkyamAha 'pagaibhadayA NaM te vALagagaNA paNNattA' prakRti bhadrakAH khalu te vyAlakagaNAH prajJaptAH kathitA iti // 031 // mUlam - asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse DiMbAi vA DamarAi vA kalahAi vA bolAi vA khArAi vA vairAi vA mahAjuddhAi vA mahAsaMgAmAi vA mahAsatthapaDaNAi vA mahApurisapaDaNAi vA mahAruhiraNivaDaNAi vA ? goyamA ! No iNaTTe samaTThe vavagayaverAnubaMdhANaM te ma zuA paNNattA | asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse dubbhUyANI vA kularogAi vA gAmarogAi vA maMDalarogAi vA poTTarogAi vA sIsaveNayAi vA kaNNoDa acchiNaha daMtaveyaNAi vA kAsoi vA sAsAi vA sosAi vA dAhAi vA arisAi vA ajIragAi vA daodarAi vA paMDurogAi vA bhagaMdarAi vA egAhiyoi vA veyAhiyAi vA tethAhiyAi vA cautthAhiyAi vA IdaggahAi vA dhaNuggahAi vA khaMdaggahAi vA kumAraggahAi vA jakkhaggahAi vA bhUyaggahAi vA matthayasUlAi vA hiyayasalAi vA poTTasUlAi vA kucchisUlAi vA joNisUlAi bA bhara vAse aha vA ayagarAi vA ", he bhadanta ! usa Are meM bharata kSetrameM kyA sarpa evaM ajagara hote haiM ? uttarameM prabhuzrI kahate haiM "haMtA, atthi No ceva NaM tesiM maNuyANaM AbAhaM vA jAva pagai bhayANaM te vAlagagaNA pa0 " hAM gautama ! usa kAla meM bharata kSetra meM sarpa aura ajagara ye saba hote haiM parantu ve una manuSyo ko thor3A sA bhI kaSTa nahIM dete haiM aura na ve kisI ko vizeSa pIDA hI dete haiM, kyoMki ve saba sarpa Adi svabhAvataH hI bhadra hote haiM // 31 // ahIra vA ayagarAi vA he mahanta ! te bhArAmAM bharatakSetramAM zu sarpa ne agre| DAya he vANamAM prabhu uDe che: "haMtA, asthi No ceva NaM tesi maNuyANaM AbAhaMvA jAva pAyANaM te vAlagagaNA pa0 DA, gautama ! te aNubhAM bharatakSetramAM sarpa ne agara e sarva jIvA hAya che paNa te jIvA mAsAne saheja paNa kaSTa ApatA nathI ane DhAI ne vizeSa kaSTa paNa ApatAM nathI kAraNa ke e sava` sapa vagere svabhAvataH bhadra hAya che sU0 31 //
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvivakSaskAra sU. 32 DiMbAdiviSayaka praznottarANi gAmamArIivA jAba saNNivesamAroi vA pANikkhayA jaNakkhayA kulakkhayA vasaNabbhayamaNAriyA ? goyamA ! No iNa8 samaDhe, vavagayarogAyaMkA NaM te maNuyA paNNattA samaNouso ! ||suu0 32 // chAyA-santi khalu bhadanta ! tasyAM samAyAM bharate varSe DimbA iti vA DamarA iti vA kalahA iti vA bolA iti vA kSArA iti SA vairANIti vA mahAyuddhAnIti vA mahAsaMgrAmA iti vA mahAzastrapatanAnItiH mahApuruSapatanAnIti vA mahArudhiranipatanAnoti vA gautama ! no ayamarthaH samarthaH vyapagataSairAnubandhAH khalu te manujAH prAptAH / santi khalu bhavanta ! tasyo samAyAM bharate varSe durbhUtAnIti thA kulavarogA iti vA prAmarogA iti vA maNDalarogA iti vA poTTarogA iti vA zIrSavedaneti vA kau~ SThAkSinakhadantavedaneti vA kAsa iti vA zvAsa iti vA zoSa iti vA dAha iti vA arza iti bA ajIrNamiti vA dakodaram iti vA pANDuroga iti vA bhagandara iti vA pekAhnika iti vA dvaiyAhnika iti vA traiyAhika iti vA caturthAhnika iti vA indra graha iti vA dhanugraha iti vA skandagraha iti vA kumAra graha iti vA yakSagraha iti vA bhUtagraha iti vA mastakazulamiti vA hRdaya zUlamiti ghA pozUmiti vA kukSizalamiti vA yonizulamiti vA grAmamAririti vA yAvatsaMnivezamAririti vA prANikSayA janakSayAH kulakSayAH vyasamabhUtA anAryAH gautama ! no ayamarthaH samarthaH vyapagatarogAtakAH khalu te manujAH prAptAH zramaNAyuSman ||suu0 32 // TIkA-'asthiNaM' ityaadi| 'atthiNaM bhaMte! tIse samAe bharahe vAse DiMbAivA' he bhadanta ! santi khalu tasyAM samAyAM bharate varSe DimbA iti vA ? DimbA: bhayAni, 'DamarAivA' DamarA itivA ? DamarA: rASTre bAhyAbhyantarA upadravAH, 'kalahAivA bolAivA khArAivA vairAivA mahAjuddhAivA' kalaha bola kSAra vaira mahAyuddhanItivA ? tatra kalahAmvAcikaH, bolA-bahujanAnAM sammilita ArtadhvaniH, kSAraH-anyo'nyamAtsaryam vairaM-zatrutA asahanatayA'nyo'nyaM "asthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse DiMbAi vA DamarAi vA' ityAdi / TIkArtha-"taba gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! kyA usa suSama suSamA nAma ke mAre meM isa bharata kSetrameM Dimba upadrava hote haiM ! Damara-rASTra meM bhItarI upadrava aura bAhiri upadrava hote haiM ! "kalahabola khAravahara mahAjuddhAi vA mahAsaMgAmAi vA mahAsattha paDaNAi vA mahApurisapaDaNAi vA ?' kalaha vAgyuddha hotA hai ? bola aneka manuSyoM kI saMmilitarUpa meM Atathvani hotI 'asthi bhaMte ! tIse samApa bharahe vAse DibAi vA DamarAi vA' ityA suu032|| TIkAtha-have gautame prabhune e jAtane prazna karyo che he bhadanta ! zuM te suSamasuSamAnAmanA ArAmAM A bharatakSetramAM Diba-pa - hoya che ? Damare-rASTramAM aMdaro aMdara upadrava bhane mAkharI apadravA DAya che ? "kalahabola khAravAra mahAjuddhAi vA mahAsaMgAmAha vA marA satthapaDaNAi vA mahApurisapaDaNAra vA ! " -pAyuddha sAya che maas-dh| manuSyane ekI sAthe ghaMghATa [ati devani] heya che khAra-parapara irSAbhAva hoya che vaira -
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre hiMsyahiMsaka bhAva iti, mahAyuddha vyahanirapekSo vyavasthArahito mahAraNa:, 'mahAsaMgAmAivA' mahAsaGgrAmA itivA ? mahAsaGgrAmA:-cakravyUhAdi racanAviziSTa-vyavasthAsahitA mahAraNAH, 'mahAsatthapaDamAivA' mhaashstrptnaanotivaa| mahAzastrANi-atra zastrazadvena astrANi gradyante tena mahAzastrANAM ptnaani| atra astrANi divyAnyastrANi nAgavANAdIni, ati vismayajanaka vicitrazaktiyuktatvAdeteSAM mahAzastratvam teSu mahAzastreSu / nAgavANA adhijye dhanuSi samAropya prakSiptAH jvAlAmAlA''kulitA asakholkA daNDarUpA, santaH zatruzarIre samyainAgamUrtayo bhUtvA zatru zarIrANi pAzarUpatayA nibadhnanti / vAyuvANAzca pracaNDaM vAyumutpAdya zatrUn dhRlyAdibhirandhIkRtya yuddhAkSamAn kurvanti / agnibANAstu pracaNDAgni jvAlAvarSaNena zatrun nirdahanti / tAmasavANAH zatrupakSe nibiDamandhakAra mutpAdyahai ? khAra-Apasa meM IrSyAbhAva hotA hai ? mahAyuddha vyUha racanA se hIna evaM vyavasthA se rahita mahAraNa hote hai ! mahAsaMgrAma cakravyUha racanA se sahita evaM vizeSavyavasthA se yukta aise baDhe 2 yuddha hote haiM ? mahAzastro kA patana hotA hai ? yahAM zastra zabda se bhatroM kA grahaNa huA hai ye astra nAga bANa Adi divya atrarUpa se yahAM prakaTa kiye gaye haiM, inheM jo mahAzastra zabda se kahA gayA hai usakA kAraNa yaha hai ki ye ati vismaya janaka vicitra zakti se yukta hote haiM inameM jo nAga vANa hote haiM ve jaba pratyaJcAyukta dhanuSa para Aropita kara choDe jAte haiM taba unameM se jvAlAe~ nikalatI haiM, lakIrake rUpameM AkAzase ghire hue tejasamUhase ye yukta ho jAte haiM aura phira zatru ke zarIra meM praviSTa hokara ye nAga ke rUpa meM banakara usa zatru ke zarIra ko cAroM ora se jakar3a lete haiM vAyu vANa jo hote haiM ve pracaNDa vAyu ko utpanna karake zatru ko dhUli Adi ke dvArA andhA banA kara use yuddha karane meM asamartha banA dete haiM, agni vANa jo hote haiM ve pracaNDa agni jvAlA kI varSA karate haiM aura usase zatru ko dagdha kara dete haiM, tAmasavANa jo hote haiM paraspara asahanazIla hovAthI hiMsyahiMsaka bhAva hoya che? mahAyuddha vyuha racanAthI rahita ane vyavasthA vagaranuM mahAraNuM hoya che? mahAsaMgrAma-cakravyuha racanA sahita temaja vizeSa vyavasthA sAthe mahAyudho hoya che, mahAzastronuM patana heya che, ahIM zastra zabdathI astranuM paNa grahaNa thayela che. e zastro ahIM nAga bANa vagere divya astronA rUpamAM pragaTa karavAmAM AvyAM che emanA mATe je mahAzastra zabdano prayoga karavAmAM AvyA che tenuM kAraNa A pramANe che ke e e adUbhUta zaktisaMpanna hoya che emAM je nAgabANe che te jayAre pratya cA yukta dhanuSa para Aropita karIne cheDavAmAM Ave che tyAre temAM jvAlAo nIkaLe che lITInAM rUpamAM AkAzamAMthI nIce paDatA teja samUhathI e saMpanna hoya che ane zagunA zarIramAM praviNa thaIne e nAga rUpe pariNata thAya che ane tenA zarIrane cAre taraphathI Abaddha karI le che je vAyubANa hoya che te pracaMDa vAyu ne utpanna karIne zatrune dhULa-mArI vagerethI aMdha banAvIne tene yuddha karavAmAM asamartha banAvI de che. je agni bANa hoya che te pracaMDa agni javAlAnI varSA kare che ane tenAthI zatrune dagdha karI nAkhe
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 32 DimbAdiviSayaka praznottarANi tAn zatrUn kiGkarttavyavimUDhAn kurvanti / garuDa parvatAdi mahAstrANyapi svasvanAmAnurUpakAryANi kRtvA zatrudale vighnamutpAdayantIti bodhyam / uktaMca - "citraMzreNika ! te bANA bhavanti dhanurAzritAH / ulkArUpAzca gacchantaH zarIre nAgamUrttayaH // 1 // kSaNaM bANAH kSaNaM daNDAH kSaNaM pAzatvamAgatAH / AmarA hyastrabhedAste yathAcintitamUrtayaH // 2 // 'mahA purisa paDaNAra vA' mahApuruSapatanAnIti vA - mahApuruSapatanAni - mahApuruSA :rAjaprabhRtayaH, teSAM patanAni - yuddhAdau kAladharmaprAptayaH, 'mahAruhiraNivaDaNAi vA mahArurinipatanAnIti vA ?, mahArudhirANAM - rAjAdirudhirANAM nipatanAni - pravAharUpeNa vahanAni / bhagavAnAha - 'goyamA ! No iNaTThe samaTThe ' he gautama ! no ayamarthaH samarthaH, 'vavagayaverANubaMdhANaM te maNuyA' yataste khalu manujA vyapagatavairAnubandhAH - vyapagato- dUrIbhUto vairasya zatrutAyA anubandha: - sambandho yebhyaste tathAbhUtAH 'paNNattA' prajJaptAH / punargautamapRcchati-'atthi NaM bhaMte ! tIse samAe bharahe vAse dubbhUyANI vA' he bhadanta ! santi 287 zatrupakSa meM gahana andhakAra utpanna karake zatruoM ko kiMkartavyavimUr3ha banA dete haiM, isI taraha jo garur3Astra evaM parvatAstra hote haiM ve bhI apane apane nAmake anurUpa kArya karake zatrudala meM vighna bAdhAoM ko upasthita karate haiM uktaM ca - citraM zreNika ! te bANa bhavanti dhanurAzritAH / ulkArUpAzca garjantaH zarIre nAgamUrttayaH || 1 || kSaNaM bANAH kSaNaM daNDA kSaNaM pAzatvamAgatAH / AmarA hyastrabhedAste yathAcintitamUrttayaH // 2 // mahApuruSoM kA patana hotA hai ? rAjA Adi jano ko yahAM mahApuruSa zabda se kahA gayA hai tathA ca rAjA Adi mahApurUSoM kI usa kAla meM bharatakSetra meM yuddha ke avasara meM mRtyu hotI hai ? mahArudhira kA pAta hotA haiM ? pravAharUpa se raktapAta hotA haiM ? isa prakAra ke ina praznoM ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM he gotama ! " No iNaDe samaGke " yaha artha samartha nahIM hai kyoki "vavayaverANubaMdhANaM te maNuyA paNNattA" usa kAla ke hote haiM, aba gautamasvAmI punaH aisA pUchate haiM "atthiNaM bhaMte ! tIse manuSya vairabhAva se rahita samAe bharahe vAse dubbhU che. je tAmasa makhANu hAya che te zatru pakSamAM pragADha aMdhakAra katavya vimUDha manAvI mUke che A pramANe je garUDAsra ane tapeAtAnA nAmanI vizeSatA mujaba kArya karIne zatrulamAM atpanna 12 cha. uktaMcaH citraM zreNika ! te vANA bhavanti dhanurAzritA: / ulkArUpAzca gacchantaH zarIraM nagamUrtayaH // 1 // kSaNaM bANaH kSaNaM daNDAH kSaNa pAzatvamAgatAH / AmarA hyastra medAste yathAcintita mUrtayaH // 2 // mahApuruSonuM patana hAya che ? rAjA vagere leAkeAne ahIM mahApurUSa zabda vaDe samApti karavAmAM AvyA che. temaja rAjA vagere mahApurUSanu te kALamAM zaratatIrthamAM yuddhanAsamaye matyu thAya che ? mahAraktapAta thAya che ? vAhurUpamAM raktapAta thAya che ? ApramANe e prAnAnaa uttaramA prabhu gautamane he he he gautama! "No iNThe samaDe" A artha samartha nathI Utpanna karIne zatruone ki pa tAmra hAya che te paNa pe aneka jAtanI vighna-mAyAe bhaTThe 'vavagaya verANubaMdhA NaM te maNuA paNNattA" te ajanA manuSyo velAvathI raDita hAya che. have gautama svAmI dUrI bhI to prazna he "asthi NaM bhaMte ! tIse }
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 'jambUdvIpatisUtre khalu tasyAM samAyAM bharate varSe ?, durbhUtAnIti vA? durbhUtAnI= duSTAni bhUtAni = prANina:, dhAnyAdi hAnikAriNaH zalabhAdayaH, Itaya iti bhAvaH, Itayazca -- ativRSTinAvRSTirmUSikAH zalabhAH zukAH / atyAsannazca rAjAnaH SaDetA itayaH smRtA // 1 // tathA - 'kularogAivA' kularogA itivA ? kularomA:=kulaparamparayA''gatA rogAH, 'gAmarogAr3avA' grAmarogA itivA' | grAmarogAH - grAmavyApino rogAH - viSUcikAdayaH, maMDaLa rogAivA' maMDalarogA itivA ? maNDalaM = grAmasamUhastadvyApino rogAH - viSUvikAdayaH, 'porogAivA' porogA iti vA ? poTTarogAH - udararogAH, 'sIsaveyaNAivA' zIrSaveda tivA ? zIrSavedanA - mastakapIDA, 'kaNNaucchiNahavaMtavepaNAivA' karNauSThAkSinakhadantavedanA itivA ? kaThAkSinakhadantA prasiddhAH, tatra vedanAH pIDAH, 'kAsAivA' kAsa itivA ? kAsaH - kAsarogaH 'khAMsI' iti bhASA prasiddhaH, 'sAsAivA' zvAsa iti bA ? zvAsaH - zvAsarogaH, 'sosAi vA' zoSa iti vA ?, zoSaH - kSayarogaH, 'dAhAI vA' dAha iti vA ? dAhaH - dAharogaH, 'arisAi vA' arza iti vA?, arzoM-gudAGkuraH, 'bavAsIra, masA' iti' bhASA prasiddha:, 'ajIragAi vA' ajIrNamiti vA ? ajIrNam - ajIrNarogaH, 'daodarAi vA' dakodara miti vA ? dakodaraM-jalodaram 'paMDurogAi vA pANDuroga iti vA 1, pANDurogaH prasiddhaH, 'bhagaMdarAi vA' bhagandara iti vA ? bhagandaraH prasiddhaH, 'egAhiANi vA kularogAi vA, gAmarogAi vA, maMDala rogAi poTarogAi vA, sIsaveyaNAi vA, kaNNe acchidaMta veNAi vA, kAsAi vA sAsAi vA sosAi bA, he bhadranta ! usa kAla meM bharatakSetra meM duSTabhUta dhAnyAdi ko hAni pahu~cAne vAle zalabha Adi rUpa itiyAM hote haiM ? uktaM ca"ativRSTiranAvRSTirbhUSikAH zalabhAH zukAH / atyAsannAzca rAjAnaH SaDetA itayaH smRtAH // 1 // kularoga - kulaparamparA se Aye hue roga hai ? grAmaroga grAmavyApI roga viSUcikA Adi haiM maNDalaroga aneka grAma meM vyApIroga vagairaha hote haiM poharoga udaravyAdhi, zIrSavedanA, oSTha bedanA, akSivedanA, nasvavedanA, evaM dantavedanA, ye saba vedanAe~ hotI hai ! logo meM khAMsI hotI haivAsa roga hotA hai kSayaroga hotA haiM "dAhAi vA arisAi vA, ajoragAi vA, daodarAivA paMDurogAivA, bhagaMdarAivA, aigAhiAi vA, mahimAi vA teAhiyAi vA catthasamApa bhara vAse dumbhUANi vA kulUrogAi vA gAmarogAhavA, maMDalarogAzvA, poDa rogAzvA, sIsaveyaNAi vA, kaNNoDa macchiNahRdaMta vethaNAibA kAsAra vA sAsAra vA so ' ! te aNe bharatakSetra mAM duSTalUtA - dhAnyAhine tumsAna paDoyAunArA zalabha vagere itie-hAya che ? Ukta cA ativRSTiranAvRSTimUSikAH zalabhAH zukAH / atyAsannAzca rAjAnaH SaDetA itayaH smRtAH // 1 // kularAgA--kulapara parAgatarAga-hAya che grAmarANa grAmavyApIrAga-vicikA vagera DAya che maMDalarega aneka gAmAmAM vyAr thAya tevA kAlerA vagere rAga-DAya che, pAka rAga--udara vyAdhi zISa vedanA kaNu vedanA eSTha vedanA asthi vedanA nakhavedanA ane dantavedanA e savavedanAe hAya che ? lokone upazya hoya che ? zvAsaroga hoya che, kSaya roga hoya che, "dAhAra vA arisAI vA ajIraggAI bA, damodarAra vA paMDarogAra vA mada
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-hi- vakSaskAra sU. 32 DimbAdiviSayakapraznottarANi 289 yA vA' ekAki iti vA ?, ekAhnikaH - ekadivasAntareNa jAyamAno jvaraH, 'veyAhiyA vA' dvaiyAhnikaiti vA : dvaiyAhnika' - dvi divasAntareNa jAyamAno jvaraH, 'teyAhiyA ivA' traiyahnika iti vA 1, trepAhnika:- divasatrayAntareNa jAyamAno jvaraH, 'cautthAhiyAivA' caturthI iti vA ?, caturthAhnikaH - caturtha divasaM vyavadhAya jAyamAno jvaraH, 'iMdauresar' indragraha iti vA ? indragraha : - indrAvezaH, 'dhaNuggahAivA' dhanugrahaitivA dhanurgrahaH - vAtavizeSaH, 'khaMdaggahAivA' skandagraha iti vA ! skandagraha: - skandAvezaH, 'kumArahAivA' kumAra graha iti vA ? kumAragrahaH - kumAra nAmaka yakSavizeSAvezaH, 'jakkhaggahAivA' yakSagraha iti vA ? yakSagrahaH - yakSAvezaH, 'bhUyaggahAivA' bhUtagraha iti vA ?, bhUtagrahaHbhUtAveza, ete indragrahAdaya unmAdahetavo bodhyA iti, tathA 'matthayasalAivA' mastakazUlamiti vA ?' mastakazUlam - mastake jAyamAnaH zula nAmako rogavizeSaH, 'hiyayasUlAivA' hRdayazUlam iti vA ? hRdayazUlaM - hRdaye jAyamAnaH zUlarogaH . ' poTTasalAivA' poTTazUlamiti vA ?, poTTazUlam - udare jAyamAna zUlarogaH, 'kucchilAivA' kukSizUla mitihiAi vA " dAharoga hotA hai arzaroga-babAsora hotA hai ajIrNa hotA hai ? jalodara hotA hai ? pANDuroga hotA hai ? bhagandara hotA hai ? eka dina choDakara AnevAlA jvara hotA hai ? do dina choDa kara Ane vAlA jvara hotA hai ? tIna dina choDakara Ane vAlA cvara hotA hai ? cAra dinoM ko choDakara Ane vAlA jvara hotA hai 'iMdaggahAi vA, dhaNuggahAi vA vadaggahAi vA, kumAraggahAi vA, jakkhaggahAi vA, bhUaggahAi vA matthayasUlAi vA, hiyayasUlAi vA, poTTasUlAi vA, kuccha - sUlAi vA joNisulAi vA, gAmamArIi vA, jAva saNNivesamArIi vA, pANikkhayA jaNakkhayA kulakakhyA, vasaNabbhUyamaNAriyA" indragraha hotA hai ? dhanurgraha hotA hai ! vAtavizeSa vyAdhi hotI hai ? skandhagraha hotA hai? kumAragraha hotA hai? yakSagraha hotA hai ! bhUtagraha hotA hai? ye saba indragraha Adi unmAda ke hetu hote hai, tathA mastakazUla hotA haiM ? hRdayazUla hotA hai ? poTTazUla udarazUla hotA hai, kukSirAi vA paggahimAi vA vehiAi vA tehiA vA utthAhiAi vA hADa rAga hAya che ? azarAga hAya che ? eTaleke harasA rAga hAya che ? ajINu hAya che ? jaLA dara hAya che ? pAMDuroga hoya che ? maga tara hAya che ? eka divasa vacamAM mUkI daI ne AvanAra javara vizeSa eTale ke ekAMtariyA tAva leAkeAne Ave che, ? be divasa vacamAM mUkIne Ava nAra tAva lokone Ave che, ? traNu divasa vacamA mUkIne AvanAra tAva leAkeAne Ave che ? cAra hivasa vayamabhUmIne bhavanAra tAva dene Ave hai ? 'iMdaggahAivA, dhaNuggahAivA khaMdaggahAra vA kumAraggahAI vA jakkhaggahAi vA, bhUaggahAi vA matthayasalAivA hiyaa sulAi ghA poTTasalAivA saNNivesamA kucchilAivA joNisUlAivA gAmamAroha vA jAva roha vA pANikyA jaNakkhayA kulakkhayA vasaNanbhUamaNAriA ? indragraha hoya cha ? dhanugraha hoya che ? vAta vizeSavyAdhi hoya che ? skandagraha hoya che ? kumAra graha hoya che ? yakSa graha hAya che bhUtagraha hAya che e sarva Indragraha vagere unmAdanA hetu hAya che ? temaja te te kALanA leAkeAne mastaka zULa hoya che. ? hRdaya zULa hAya che ? pATTazULa-udarazULa hAya 37
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 jambUdvIpaprajJaptisUtre vA, kukSi - kuto jAyamAnaH zUlarogaH, 'joNisUlAi vA yoni zulamiti vA !, yonizulaM - yonau jAyamAnaH zUlarogaH, 'gAma nArIivA' grAmamAri riti vA ? grAmamAri:- rogavizeSeNa grAme bahUnAM maraNam, 'jAva' yAvat - yAvatpadena - AkaramAri riti vA 1, nagaramArIriti vA ?, kheTamAri riti vA ?, karbaTa mAri riti vA ? maDamba mAririti vA ?, droNamukha mAririti vA?, pattanamAririti vA?, AzramamAririti vA ?, saMvAhamAririti vADa, iti saMgrahaH, tathA 'saNNivesamArI ivA' saMnivezamAririti vA !, AkarAdi saMnivezAnta zabdAnAmarthAH pUrvamuktAH teSu AkarAdi sannivezAnteSu sthAneSu mAri:- rogavizeSeNa bahuno maraNamityarthaH, tathA 'vasaNanbhUyaM' vyasanabhUtAH - janAnAmApadbhUtAH, 'aNAriyA' anAryAH - pApabhUtA: 'pANikkhayA' prANikSayA: - gavAdi prANinAM vinAzAH, 'jaNavakhayA' janakSayAH - manuSyANAM vinAzAH, 'kulakkhayA' kulakSayAH - vaMzavinAzAca kiM bhavanti ?. 'bhagavAnAha - goyamA ! No iNar3e samaTThe' he gautama ! no ayamarthaH samarthaH, yato 'samaNAuso !' he AyuSmAn zramaNa ! 'te NaM maNuyA' te khalu manujAH 'vavagayarogAyaMkA' vyapagatarogAtaGkAH - vyapagatA:- dUrIbhUtA rogAtaGkAH - SoDazavidhA rogA AtaGkAzca yebhyaste tathAbhUtAH 'paNNattA' prajJaptA iti ||32|| zUla hotA hai, yonizUla hotA hai, rogavizeSa se grAma meM aneka jIvo kA maranA hotA hai, yahA~ yAvat zabda se "AkaramAri, nagaramAri, kheTamAri, karbaTamAri, maDambamAri, droNamukhamAri, pattana, mAri, AzramamAri, saMbAhamAri" ina padoM kA saMgraha huA haiM, tathA saMnivezamAri hotI hai ? Akara se lekara sanniveza pada ke zabdoM kA artha pahile kahA jA cukA hai ina Akara Adi se lekara sannivezataka ke sthAnoM meM jo rogavizeSa ke dvArA aneka jIvoM ko maranA hai vaha tattat mAri hai tathA prANikSaya hotA hai ? gAya Adi pazuoM kA vomArI se vinAza hotA hai ! janakSaya manu thyo kA kisI bomArI Adi dvArA akAla maraNa hotA hai ? kulakSaya vaMzavinAza hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai "goyamA No iNaTTe samaTTe" he gautama yaha artha samartha nahIM hai kyoMki"vavagaya rogAyakA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso' he zramaNa AyuSman ! 16 prakAra ke che. ! kukSizULa hoya che. ? ceAnizULa hoya che ? rAga vizeSathI grAmamAM ghaNAM jIvAnu bharagu thAya che. ? aDDa!' yAtratU pahathI " AkaramAri, nagaramAri, kheTamAri, kabbaDamAri, maDambamAri, droNamukhamAri pattanamAri, AzramamAri saMvAhamAri" me pahonA saMgraha thayeva che. temaja saniveza mAri hAya che ? AkarathI sanniveza pada sudhInA sarva padmAne atha pahelAM spaSTa karavAmAM Avela che. e AkarathI sanniveza sudhInA sthAnAmAM je rAga vizeSA vaDe ghaNAM jIveAnuM maraNa thAya che, te tat tat mArinA prabhAvathI ja thAya che. temaja prAzikSaya thAya che. gAya vagere pazuone mAMdagIthI vinAza thAya che ? janakSaya-mANaseAne kAI mAMdagI vagere vaDe akAla maraNa thAya che ? kulakSaya-vaMza vinAza thAya che ? enA zvANamAM prabhu he che "goyamA ! No iNaTThe samaTThe' he gautama! AA artha samartha nathI Debha}'aarya rogAya kA NaM te maNuA paNNattA samaNA uso" he zrama AyuSman 1 soja
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0vakSaskAra sU. 33 teSAM manujAnAM bhavasthityAdi nirUpaNam 291 samprati teSAM manujAnAM bhavasthiti zarIroccatvAdi viSayamAha-- mUlam- tIse taM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNatA? goyamA!jahaNNeNaM desUNAI tiNNi pali ovamoiM ukkoseNaM tiNNi pali ovamAI / tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM sarIrA kevaiyaM uccatteNaM paNNatA ? goyamA ! jahaNNeNaM desUNAI tiNNi gAuyAiM ukkoseNaM tiNNi gAuyAiM / teNaM bhaMte ! maNuyA kiM saMghayaNI paNNattA ? goyamA ! vairosabhaNArAya saMghayaNI paNNattA / tesi NaM bhaMte ! maNuyANaM sarIrA kiM saMThiyA paNNatA ? goyamA ! samacauraMsa saMThANasaThiyA paNNattA tesi NaM maNuyANaM becha-ppaNNA piTThakaraMDayasayA paNNattA samaNA uso! teNaM bhaMte ! maNuyA kolamAse kAlaM kiccA kahiM gacchaMti kahiM uvavejjati goyamA ! chammAsAvasesAuyA juyalaga pasavaMti, egUNapaNNaM rAiMdiyAiM sArakhaMti saMgoveti sArakkhittA saMgovettA kAsittA chIittA jaMbhAittma akiTTA avahiyA apariyAviyA kAlamAse kAlaM kiccA devaloesu uvavajjaMti, devaloyapariggahANaM te maNuyA paNNattA / tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse kaivihA maNussA aNusajjitthA ? goyamA ! chavihA paNNattA, taM jahA pamhagaMdhA 1 miyagaMdhA 2 amamo 3 teyatalI 4 sahA 5 saNicArI 6 ||suu033|| . chAyA-tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe manujAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prazaptAH ? gautama ! jaghanyena dezonAni trINi palyopamAni, utkarSeNa trINi palyopamAni / tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe manujAnAM zarIrANi kiyanti uccatvena prajJaptAni 1, gautama ! jaghanyena dezonAni trINi gavyUtAni, utkarSeNa trINi gavyUtAni / te khalu bhadanta ! manujAH kiM saMhaninaH prajJaptAH ! gautama ! vajraRSabhanArAcasaMhaninaH prajJaptAH / teSAM khalu bhadanta ! manujAnAM zarIrANi ki saMsthitAni prajJaptAni ?, gautama ! samacaturasrasaMsthAna saMsthitAni prajJaptAni / teSAM khalu manunAnAM dve SaTra paJcAzat pRSThakaraNDakazate prajJapte rogo se aura AtaGko se ye saba rahita hote haiM arthAt roga aura AtaGka sadA inase dUra rahA karate haiM aisA Agama kA kathana hai / / 32 // prakAranA rogo ane AtakethI te kALanA loka vihIna hoya che. eTale ke sadA rogo ane AtaMka emanAthI dUra rahe che. evuM AgamanuM kathana che. sU0 3rA
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 jambUdvIpaprajJaptisUtre zramaNAyuSman ! / te stralu adanta ! manujAH kAlamAse kAla kRtvA kva gacchanti ! kva utpadyante ?, gotama ! paNmAsAvazeSAyuSo yugalakaM prasuyate ekonapaJcAzad rAtrindibAno saMrakSanti saMgoSayAnta, saMrakSya saMgopya kAsitvA kSutvA jRmbhitvA akliSTA athitA aparitApitAH kAlamAse kAlaM kRtvA devalokeSu utpadyante, devalokaparigrahAH khalu te manujAH prajJaptAH / tasyAH khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe katividhAH manuSyAH anvaSajan ?, gautama ! SaDvidhAH prajJaptAH, tadyathA padmagandhAH 1 mRgagandhAH 2 amamAH 3 tejastalinaH 4 sahAH 5 zanaizcAriNaH 6 ||suu0 33 // TIkA-'tIse gaM' ityAdi / / 'tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe manujAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? bhagavAnAha--'goyamA ! jahaNNeNaM desUNAI tiNNi paliovamAI' he gautama ! jaghanyena dezonAni trINi palyopamAni, 'ukoseNaM tiNNi paliovamAI' utkarSeNa ca trINi palyopamAni sthitisteSAM manujAnAM prajJaptA / atra 'dezonAni' iti vizeSaNaM yugalika striyamAzritya bodhyam / dezonatA ca palyopamAsaMkhyeyabhAganyUnatayA vodhyA / atha zarIrAvagAhanAviSaye pRcchati--'tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM sarIrA __ "tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' ityAdi / TIkAtha-"tIse NaM bhaMte ! samAe bharahevAse bhaNuyANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA" isa sUtra dvArA gautamane prabhu se aisA pchA hai-he bhadanta ? usasuSamasuSamA kAla meM bharatakSetra meM manuSyoM kI sthiti kitane kAla kI hotI hai isake uttara meM prabhu kahate haiM- "goyamA jahaNNeNaM desUNAI tiNNi pali ovamAI ukkoseNaM desUNAI tiNNi paliovamAI" he gautama usa suSamasuSamAkAla ke samaya meM bharatakSetra ke manuSyo kI Ayu jadhanya kucha kama tIna palyopama kI hotI hai aura utkRSTa kucha kama tIna palyopama kI hotI hai yahAM kucha kama jo tIna palyopama kI Ayu kahI gaI hai vaha yugalika striyoM kI Ayu kI apekSA lekara kahI gaI hai tathA palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se jo hInatA hai vahI yahA kucha kama ke sthAna para gRhIta huI hai aba gautama zarIrAvagAhanA ke sambandha 'tIse Na bhate ! samAe bharahe vAse maNuyANa kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA'-ityAdi suutr33|| TIkAryuM-A sUtra vaDe gautame prabhune A jAtanA prazna karyo che ke-he bhadanta ! te suSama suSamA kALamAM bhArata kSetramAM manuSyanI sthiti keTalA kALanI hoya che ? enA javAbamAM prabhu ra cha8-goyamA ! jahaNepaNa desUNAI tiNi paliovamA ukkoseNe-deNAiM tiNNi di vamAruM he gautama te suSama suSamA kALanA samayamAM karatA kSetranA manuSyanuM Ayu jaghanya-kaMIka sva95 traNa pAma jeTaluM hoya che ane utkRSTathI kaIka kama traNa palyopama jeTaluM hoya che. ahIM je kaMIka kama traNa palyopama jeTalu Ayu kahevAmAM Avela che, te lika strIonA AyunA apekSAe kahevAmAM Avela che temaja paryApama nA asaMkhyAtamAM bhAgathI je hInatA che te ahIM kaMIka kAmanA sthAne gRhIta thayela che. have gautama zarIrAvagAha
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 33 teSAM manujAnAM bhavasthityAdi nirUpaNam 293 kevaiyaM' he bhadanta ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe manujAnAM zarIrANi kiyanti-kiM pramANAni 'uccatteNaM paNNattA' uccatvena prajJaptAni !, bhagavAnAha-'goyamA ! jahaNNeNaM desUNAI tiNNi gAuyAI' he gautama ! teSAM manuSyANAM zarIrANi jaghanyena dezonAni trINi gavyUtAni, 'ukkoseNaM tiNNi gAuyAI utkarSeNa ca trINi gavyUtAni uccatvamAzritya vijJeyAni / atrApi 'dezonAni' iti vizeSaNaM yugalikastriyamAzritya bodhyam / yadyapi 'cha dhaNusamUsiyAo' iti pUrvamuktaM, tenaivAvagAhanA pratItA, tathApi jaghanyotkRSTatA sUcanArtha punaravagAhanA sUtramuktamiti bodhyam / atha saMhananaviSaye pRcchati---'te NaM bhaMte ! maNuyA ki saMghayaNIpaNNattA' he bhadanta / te khalu manujAH kiM saMhaninaH-kiM ca tat saMhananaM ceti kiM saMhananaM, tadastyeSAmiti kiM saMhananinaH-ki saMhananaviziSTAH prajJaptA ?, bhagavAnAha--'goyamA ! vairosabhaNArAya saMghayaNI paNNattA' he gautama ! te manujAH vajraRSabhanArAcasaMhaninaH prajJaptAH / samprati saMsthAnaviSaye pRcchati-'tesi Na bhaMte ! maNuyANaM sarIrA kiM saMThiyA paNNattA' he bhadanta ! teSAM khalu manujAnAM zarIrANi kiM saMsthitAni=kimAkArANi prajJaptAni ?, bhagavAnAha-'goyamA ! samacauraMsasaMThANasaMThiyA meM prabhu se pUchate hai-"tAse NaM samAe bharahe vAse maNuyANaM sarorA kevaiyaM uccatteNaM paNNattA" he bhadanta usa kAla meM bharatakSetra meM manuSyo ke zarIra UcAI meM kitane baDe the ! uttara meM prabhu kahate hai "goyamA jahanneNaM tiNNi gAuyAI ukkoseNaM tiNNi gAuyAi" he gautama usa kAla meM bharata kSetra meM manuSyo ke zarIra jaghanya se aura utkRSTa se tInakoza ke the / yahAM para bhI jo utkRSTa zarIra kI avagAhanA batalAI gaI hai vaha yugalika striyo kI apekSA se hI batAI gaI hai "teNaM bhaMte maNuA ki saMdhayaNo paNNattA" he bhadanta ve manuSya kisa saMhanana vAle hote kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA vairosabhaNArAya saMdhayaNI paNNattA" he gautama ! ve manuSya vajraRSabhanArAca saMhanana vAle hote kahe gaye haiN| "tesi NaM bhaMte ! maNu pANaM sarIrA kiM saMThiA paNNattA" he bhadanta ! una manuSya ke zarIra kisa saMsthAna vAle kahe gaye hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA ! samacauraMsaMThANa saMThiyA" he gautama ! unakA zarIra nA viSa prasuna prazna 42 cha / 'tIse NaM bhaMte samAe bharahe vAse maNuANa sarIrA kevai a uccatteNa * paNNattA' 7 mata! te 4ANamA bharata kSetramA bhArasI zarIranI yA bho rakSA air tA? uttarabhAM prabhu 4 cha hai - " hamaneNa tiNNi gAuyAI ukkoseNa tiNNi gAuyAI gItama ta mAM bharata kSetramA mAsA ghanya ana utkRSTanI apekSAe traNa gAu jeTalA hatA. ahIM je utkRSTa zarIranI avagAhanA spaSTa nAma kI chata yugala sImAnI apekSAye spaSTa 42vAmA mAyA cha, "teNaM bhaMte maNuA ki saMghayaNo paNNattA ?' umAta te mnussy| 46 janA sananavA DAya che. menA vAsa mAM prabhu 43 che 3 'goyamA ! vairosabhaNArAya saMghayaNI paNNatA gautama ! ta manuSya! 100 pakSa nArAya nanavANA DAya che. 'tesi NaM bhaMte maNuANaM sarIrA kiM saMThiA paNNatA' mata ! te manuSyAnA shrii| 46 gatanA saMsthAnavANA cha ? senA
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 294 jambUdvIpapracaptisUtre paNNattA' he gautama ! te manujAH samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAH-samacaturasraM-tulyArohapariNAhaM, tacca, saMsthAnaM samacaturasrasaMsthAnaM tena sNsthitaaH| atha pRSThakaraNDaka saMkhyAviSaye pRcchati-'tesi NaM' ityAdi / 'tesi NaM maNuyANaM vechapaNNA piDhakaraMDayasayA' teSAM manujAnAM dve SaT paJcAzat pRSThakaraNDakazate-paTra pazcAzadadhikA dvizatasaMkhyakapRSThakaraNDakAH 'paNNattA' prajJapte / atra saMhananasaMsthApRSThakaraNDakaviSayANi sUtrANi pUrvamuktAni tathApyeSAM punarupAdAnaM teSAM sarveSAM saMhananAdikaM samAnaM bhavatIti sUcanAyeti / punItamasvAmopRcchati-'te NaM bhaMte ! maNuyA kAlamAse' he bhadanta ! te khalu manujAH kAlamApe maraNasamaye 'kAlaM kiccA' kAlaM kRtvA mRtvA 'kahiM gacchaMti' kya gacchanti= kasmin loke prayAnti ? 'kahiM uvavajjaMti' kva utpadyante ? bhagavAnAha-'goyamA ! chammAsAvasesAuyA' he gautama ! SaNmAsAvazeSAyuSaH-paNmAsAvazeSa SaNmAsAvaziSTam AyuryeSAM te tathAbhUtA kAladharmaprAptau avaziSTaSaNmAnAH vihitaparabhavAyurvandhAH santaste manujAH yathAsamaya 'juyalaga' yugalakaM-yugma 'pasavaMti' prasuvate janayanti / tad yugalam 'egUNapaNNaM rAiMdiyAI' ekonapaJcAzad rAtrindivam ahorAtrAn 'sArakkhaMti' saMrakSanti= samacaturakSa saMsthAna vAlA kahA gayA hai barAbara Aroha ora pariNAha jisakA hotA hai usakA nAma samacaturasra saMsthAna hai, "tesi NaM maNuANaM be chappaNNA piTThakaraMDayasayA paNNattA samaNA uso' he zramaNa AyuSman ! unake pRSTha karaNDaka 256 hote haiM, yadyapi yaha kathana pIche kiyA jA cukA hai. parantu phira bho jo yahAM para duharAyA gayA hai usakA kAraNa ina sabakA saMhananAdi sava samAna hotA hai isa bAtako sUcita karatA hai "teNaM bhaMte ! bhaNuyA kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchaMti, kahiM uvavajjati" he bhadanta ! ye manuSya samaya para mara karake kahAM jAte haiM ? kahAM utpanna hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM "goyamA ! chammAsAvasesAuyA juyalayaM pasavaMti" he gautama ? jaba inakI Ayu cha mAsa kI bAkI rahato hai taba parabhava kI Ayu kA bandha karate haiM aura yugalika ko utpanna karate haiM phira usako utpatti ke bAda ye use yugalika kI "egUNapaNNaM sabhA prabhu cha , "goyamA samaca uraMsasaMThANa saMThiA gautama tamanu zarIra sa ma caturastra sthAnavALuM kahevAmAM AvyuM che. barAbara Areha ane pariNAha jemanuM ketana nAma samayata rakha sasthAnacha, 'tesiMNa maNuANa bechappaNNA piTTa karaMDaya sayA paNNatA samaNAuso' 8 zra mAyubhan!manA 1442256 hAya che. A jAtanuM kathana pahelA karavAmAM Avela che, paNa chatAe ahI je bIjI vakhata kahevAmAM AvyuM che tenuM kAraNa A pramANe che ke emanuM sahana na vagere badhuM samAna hoya che. A vAtane sUcita karavA mATe ja ahIM upayuktakathananI bIjI vakhata AvRtti karavAmAM AvI cha teNaM bhate maNuA kAlamAse kAla kiccA kahiM gacchaMti, kahiM uvavajjati' mahanta e mana yathA samaye mRtyu prApta karIne kayAM jAya che kayAM utpanna thAya che? uttaramAM prabhu chaha cha'goyamA chammAsAvasesAuyA jualayaM pasavaMti' AtabhayAre semanu mAya mAsa jeTaluM bAkI rahe che tyAre e parabhavanA AyunA bandha kare che ane yugalikane u* tpanna 43 che. yurAsinI utpatti pachI ase| yugatirnu 'pagUNapaNNaM rAiMdiyAiM sAra
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 33 teSAM manujAnAM bhavasthityAdi nirUpaNam 295 ucitopacArAdinA pAlayanti, 'saMgoti' saMgopayanti anAbhogena hastaskhalanAdibhyaH samyak rakSanti, itthaM 'sArakkhittA saMgovettA' saMrakSya saMgopya ca antasamaye 'kAsittA' kAsitbA-kAsaM kRtvA, 'chIittA' kSutvA-chikkAM kRtvA, 'jaMbhAittA' jRmbhitvA-z2ambhAM kRtvA 'akikaTTA' akliSTA: zArIrikaklezavarjitAH, 'avvahiyA' avyathitA 'apariyAviyA' aparitApitAH svataH parato vA'nupajAtakAyamana:paritApAH santaH 'kAlamAse kAlaM kiccA devaloemu' kAlamAse kAlaM kRtvA devalokeSu bhavanapatimArabhya IzAna paryanta devalokeSu 'uvavajjati' utpadyante, 'devaloyapariggahANaM te maNuyA' yataste khalu manujAH devalokaparigrahA: bhavanapatyAdozAnAnto devalokaH, tathAvidhakAlasvabhAvAt tadyogyAyurba ndhena parigraha =aGgokAro yeSAM te tathAbhUtAH-devalokagAmina ityarthaH. 'paNNattA' prajJaptAH -kthitaaH| yugalino hi AyuSaH SaTsu mAsesu avaziSTeSu parabhavAyurbadhnanti, ata eteSAmAyustribhAgAdau parabhavAyubandhAbhAva ukta iti / te manujAH svasamAyuSkeSu svahIrAiMdiyAiM sArakkhaMti, saMgoveti" 49 rAtadina taka ucita upacAra Adi se pAlanA karate haiM, dekhabhAla karate haiM isa prakAra pAlanA aura saMrakSaNa karake phira ye 'kAsittA choittA jaMbhA- / ittA akiTThA avvahiyA apariyAviyA kAlamAse kAlaM kiccA devaloesu uvavajjati " khAMsI lekara, chIka lekara aura jaMbhAI lekara vinA kisI kaSTa ke aura vinA kisI paritApa ke kAlamAsa meM marakara devaloka meM bhavanapati se lekara IzAnaparyanta devaloka meM utpanna hote haiM. kyoMki "devaloyapariggahiyA NaM te maNuyA paNNattA" inakA janma devaloka meM hI hotA hai. anya loka meM manuSya nAraka aura tiyecaloka meM nahIM hotA hai aisA Agama kA Adeza hai| yugalika jana bhujyamAna Ayu naba cha mAsa kI vAkI rahatI hai taba parabhava kI Ayu kA bandha kahate haiM isaliye inake parabhava kI Ayu kA bandha tribhAga meM- apanI Ayu ke tribhAga meM nahIM hotA hai, ye svasamAna AyuvAle devalokoM meM utpanna hote haiM isaliye inakA utpAda bhavanapa'ta se lekara IzAnaparyanta ke devalokoM meM hI kahA gayA hai / ina yugalika jIvoM kA akAla meM maraNa nahIM hotA hai ye apane khati saMgoveti 48 rAta 61sa sudhI athita payAra pArekI vAsana pAsanA rekha tema ja saMbhAla rAkhe che, bA pramANe lAlana pAlana temaja saMrakSaNa karIne pachI e 'kAsittA choittA jaMbhAittAakkiTThA avvadiyA apariaviyA kAlamAse kAlaM kiccAdevalopa sa uvavajjati' udhara pAne, chI mAdhne mane sAmane vA2 55 tanA kaTe vagara koI paNa jAtanA paritApe kAla pAsa mAM maraNa pAmIne devalokamAM bhavana patithI. bhI zAna paya ta havasa 41 thAya cha 33 'devaloya pariggahiyA Na te maNI na e mane janma devalokamAMja hoya che. anya manuSya, nAka ane tiyaMkamAM emanA janma thato nathI. evA Agamane Adeza che. bhujamAna Ayu mAsa jeTala' bAkI rahe che tyAre yamaliyA jenA parabhavanA A yu baddha kare che. ethI emanA parabhavanA A adha tribhAgamAM potAnA AyunA vibhAga mAM-thatA nathI. eo samAne AvA kemAM ke potAnA Ayu karatAM hIna yuvALA devalekAmAM janmagrahaNa kare che. ethI emano utpAda bhavanapatithI mAMDIne IzAna paryaMtanA devakemAM kahevAmAM Avela che.
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 jambadvIpaprajJaptisUtre nAyuSkeSu vA sureSu samutpadyante iti teSAM bhavanapatyAdIzAnAnneSveva sureSUtpattisaMbhava iti / 'kAlamAse kAlaM kRtvA' iti kathanena teSAM yugalikAnAmakAlamaraNAbhAva uktaH / 'yugalino hi svApatyAni ekonapazcAzadivasAn saMrakSanti saMgoSayanti' ityuktam / tatra te kiyatsu divaseSu kodRzA bhavati ? ityatra kecidevamAhuH 'saptottAnazayAlihanti divasAn smAGguSThamAryAstataH, ko riGkhanti padestataH kalagiro yAnti skhaladbhistataH / stheyobhizca tataH kalAgaNabhRtastAruNyabhogodgatAH saptAhena tato bhavanti sugAdAne'pi yogyAstataH // 9 // iti / ayamarthaH AryAH-yugalinaH sapta divasAn janmadivasAt saptadivasAvadhikAlaM yAvat prathame saptAhe uttAnazayAH atibAlAH santaH svAGguSThaM lihanti -cUSanti sato dvitIye saptAhe saptadivasAna yAvat padaiH-caraNaiH kRtvA ko-pRthivyAM riGanti-riGkhanti-jAnughuTIkAbhyAM apatyoM ko 49 dina taka pAlate haiM aura UnakA saMrakSaNa .rate haiM aisA jo kahA gayA haiso ina dinoM meM ina apatyoM ko kyA sthiti hotI rahatI haiM, isa viSaya meM kitaneka janoM kA aisA kahanA hai / "saptottAnazayA lihanti divasAn svAGguSThamAryAstataH, ko rinti padaistataH kalagiro yAnti skhaladbhistataH / stheyobhizca tataH kalAgaNabhRtastAruNya bhogogatAH, saptAhena tato bhavanti sudRgAdAne'pi yogyAstataH // isakA abhiprAya aisA hai ki ye yugalikajana jaba se janma lete haiM taba se 7 sAta dina taka toarthAta prathama saptAha meM to- Upara kI ora muMha karake sote 2 apane aMguSTha ko casate rahate haiM phira dvitIya satAha meM jamIna para evaM ghuTanoM ke bala sarakane lagate haiM, tRtIya saptAha meM ye A yugalika jInuM akAlamAM maraNa thatuM nathI. eo pitAnA apona 4 divasa sadhI lAlana-pAlana ane saMrakSaNa kare che, evuM je kahevAmAM AvyuM che te e divaso 5. apacAnI kevI sthiti thatI rahe che. A saMbaMdhamAM keTalAka lokeAnuM A pramANe kahevuM che ke saptottAnazayA lihanti divasAn svAGguSThamAryAstataH ko riGakhanti padaistataH kalagiro yAnti skhaladarbhistataH / stheyobhizca tataH kalAguNabhRtastAruNya bhAgodagatAH / saptAhena tato bhavanti sudagAdAne'pi yogyAstataH // enA abhiprAya A pramANe che ke e yugalAdi jane jyArathI janma grahaNa kare che tyArathI 7 divasa sudhI tA eTale ke prathama saptAha mAM te uparanI tarapha mo. karIne sUtAM sUtAM ja potAnA aMguSThane cUsatA rahe che. pachI bIjA saptAhamAM pRthvI
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 33 teSAM manujAnAM bhavasthityAdi nirUpaNam 297 saranti / tatastatRtIye saptAhe sapta divasAn yAvat kalagiraH-madhurabhASiNo bhavanti / tatazcaturthe saptAhe sapta divasAn yAvad skhaladbhiH padaiH yAnti-gacchanti / tataH pazcame saptAhe sapta divasAn yAvat stheyobhiH-atizayasthiraiH padaiH yAnti / tataH SaSThe saptAhe kalAgaNabhRtaH-samastakalAdhAriNo bhavanti / tataH saptame saptAhe tAruNyabhogodgatAH- taruNAvasthopayogibhogonmukhAH bhavanti / kecit punaH sugAdAne'pisamyaktvagrahaNe'pi yogyA bhavanti iti / idaM yaduktaM tat suSamasuSamAyAM AdikAlamapekSya bodhya, tataH paraM tu kiMcidadhikamapi saMbhAvyate iti / atra kazcidevamapi zaketa-nanu tadAnIM mRtaka zarIrANAM kA sthitirAsIt ? iti cet , Aha-tasmin kAle mRtayugalika zarIrANi bhAraNDAdipakSiNo nIDakASThamiva samutpATaya nadIsAgarAdau prakSipanti tathA jagatsvabhAvyAt / nanu utkRSTato'pi dhanuH pRthaktvapramANazarIraistaiH pakSibhiH svApekSayA samutkRSTapramANAni manuSyazarIrANi samutpATaya kathaM samudrAdau prakSipyante ? mIThI vANI bolane lagate haiM. caturtha saptAha meM ye sAta dina taka lar3akhar3Ate hue pairoM se calane lagate haiM, pAMcaveM saptAha meM ye sthira hue pairoM se calane lagate haiM chaThe saptAha meM ye samasta kalAoM ko dhAraNa karane vAle ho jAte haiN| sAtaveM saptAha meM ye yuvAvasthApanna hue bhogoM ko bhogane vAle ho jAte haiM aura kitaneka samyadgarzana ko grahaNa karane ke yogya bhI bana jAte haiM / yaha jo kucha kahAgayA hai vaha suSama suSamA Araka ke prArambhaka samaya ko lekara kahA gayA hai. kyoMki isake bAda to isase bhI adhika kAma kara sakate hoMge aisI saMbhAvanA hotI hai, yahAM koI aisI zaMkA kara sakatA hai ki usa samaya agni saMskAra Adi kI aprAdurbhUtatA meM mRtaka zarIroM kI kyA sthiti hotI hogo ? to isake uttara meM yahI samajhanA cAhiye ki usa samaya meM mRtaka yugalika jIvoM ke zarIra ko bhAraNDAdi pakSI nIDakASThA kI taraha UThA kara ke nadI sAgara Adi meM DAla dete hoMge kyoMki usa samaya ke jagat kA aisA svabhAva hotA hai, yadi phira bhI yahAM hamAM pRthvI upara paga temaja ghUMTaNanA baLe sarakavA mAMDe che. trIjA saptAhamAM ee madhara vANI bAlavA mAMDe che. caturtha saptAhamAM eo sAta divasa sudhI lathaDAtAM-lathaDAtAM cAlavA mAMDe che. pAMcamA saptAhamAM ee sthira thayelA pagothI cAlavA mAMDe che. chaTThA saptAhamAM e sarva kalAomAM vizArada thaI jAya che. sAtamAM saptAhamAM e save yuvAvasthApana bhogonA upakatA thaI jAya che, ane keTalAka te samyagdarzana grahaNa karavA gya paNa thaI jAya che. ahIM e je kaMI kahevAmAM AvyuM che te suSama suSamA ArakanA prAraMbhika samayane laIne kahevAmAM AvyuM che kemake enA pachI te enA karatAM paNa vadhAre kAma saMbhavI zake che, evI saMbhAvanA thAya che. ahIM keI evI paNa zakA uThAvI zake che ke te samaye agni saMskAra vagarenI aprAdurbhAtitAmAM mRtaka zarIronI kevI sthiti thatI haze ? te enA uttaramAM evuM ja samajavuM joIe ke te samayamAM mRtakayugalika jIvanA zarIrane bhAraMDAdi pakSI nIDAjhAnI jema UDAvIne nadI-sAgara vageremAM nAkhI detAM haze kemake te samayanA jagatane e svabhAva hoya che. ahI pharI kaI
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 jambUdvIpaprajJaptisUtre iti ca na zaGkayam , keSAMcit pakSiNAm arakApekSayA yathAsaMbhavaM bahubahutara bahutamadhanuH pRthaktvapramANazarIratvena tatkAlavati yugalika narahastyapekSayA'dhikapramANazarIraistaiH pakSibhisteSAM narANAM mRtazarIrasaMvahanasaMbhavAditi / / punagautamasvAmI pRcchati-'tIse gaM bhaMte ! samAe bharahe vAse kaivihA' he bhadanta ! tasyAM khalu samAyAM bharate varSe katividhAH katiprakArAH katijAtiyA 'maNussA aNu sajjitthA' manuSyA anvaSajan anuSaktavantaH-kAlAkAlAntaramanuvRttavantaH-santatibhAvenAbhUvan ? ityarthaH / bhagavAnAha-goyamA ! chavihA paNNattA' he gautama ! SavidhAH manupyAH prajJaptAH, 'taM jahA' tadyathA-'pamhagaMdhA' padmagandhA:- padmasyeva gandho yeSAM te tathApadmagandhavanto manuSyA ityarthaH 'miyagaMdhA' mRgagandhAH- atra mRgazabdena mRgamadaH kastUaisI AzaMkA kI jAve ki utkRSTa sebhI dhanuH pRthaktva pramANa zarIra vAle una pakSiyoM dvArA apanI apekSA utkRSTa pramANa vAle manuSya zarIroM ko kaise uThA kara samudra Adi meM DAlate hoge ! to isakA uttara yahI hai ki kitaneka pakSiyoM ke zarIra kA pramANa araka kI apekSA yathA saMbhava bahu, bahutara aura bahutama dhanuH pRthaktva pramANa vAlA hotA hai ataH tatkAlavartI yugalika nara aura hastI kI apekSA unake zarIra kA pramANa adhika hone se ve pakSI una manuSya ke mRta zarIra ko uThA sakane meM samartha ho jAte haiN| aba gautama svAmI prabhu se aisA pUchate haiM-"tIseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse kaivihA maNussA aNussajjitthA" he bhadanta ! usa kAla meM bharatakSetra meM kitane prakAra ke manuSya kAla se kAlAntara meM santatibhAva se utpanna hue ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! chavihA paNNattA taM jahA-pamhagaMdhA, miyagaMdhA, amamA, teyatalI, tahA, saNicArI" he gautama ! cha prakAra ke manuSya utpanna hue, jaise- padmagandha- padma kI gandha ke samAna gaMdha se yukta zarIra vAle manuSya, mRgagandha-mRga kI arthAt kasturI kI gandha ke samAna gandha se yukta zarIra vAle bIjI zaMkA uThAvI zake che ke utkRSTathI paNa dhanu pRthakUva pramANa zarIravALA te pakSIo pitAnA karatAM utkRSTa pramANuvALA manuSya zarIra ne kevI rIte uThAvI ne samudra vageremAM nAkhatA haze ? te Ane javAba e che ke keTalAka pakSIonA zarIranuM pramANa arakanI apekSAe yathAsaMbhava bahu, bahutara ane bahutama dhanu pRthakatva pramANuvALA hoya che. ethI tatkALavatI yugalika karo ane hastIonI apekSAe temanA zarIranuM pramANa adhika hevAthI te pakSIo te manuSyonA mRtazarIrane ucakI zakavAmAM samartha hoya che. ve jItabhasvAmI prabhune prazna 42 cha 'tIseNaM bhaMte / samAe bharahe vAse kAvihA maNu ssA aNusajjitthA" 3 mata ANe bharatakSetramA prAranA manuSyA thI - taramA santatimAthI utpanna thayA ? senA ramma prabhu 4 cha-'goyamA chavvihA paNNatA taM jahA pamhagaMdhA, mia gaMdhA, amamA, teatalI, sahA saNicArI' ' gautama' cha tranA mana te kALe utpanna thayA. jemake padmaganya-padyanA gaMdha jevA gaMdhathI yukta zarIra vALA manuSya, mRgagandha mRganI eTale ke kasturInA gaMdha jevA gaMdhathI yukta zarIravALA
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 33 teSAM manujAnAM bhavasthityAdi nirUpaNam 299 rikA gRhyate tasyeva gandho yeSAM te tathA mRgamadagandhavanto manuSyA ityarthaH, 'amamA' amamAH mamatvarahitA manuSyAH' 'teyatalI' tejastalinaH tejaH-prabhA talaM-rUpaM tadvayamasti yeSAM te tathA, kAtyA rUpeNa ca yuktA ityayaH, 'sahA' sahA:-sahiSNavaH-sahana zIlA ityarthaH5, 'saNicArI' zanaizcAriNaH-zanaiH autsukyAbhAvAnmaMdaM carantItyevaM zIlAH, zanairgamanazIlA ityarthaH 6, yathA pUrvamekAkArA'pi manuSyajAtistRtIyAraka prAnte RSabhade. vena ugrabhogarAjanyakSatriyabhedezcaturdhA vibhaktA tathA'trApi padmagandhatvAdiguNayogAtte manuSyAH svabhAvAdeva padmagandhAdi bhedena SaDvidhajAtimanto bhavanti iti bhAvaH ||m.033|| iti prathamAraka varNanam --- mUlam- tIse NaM samAe cauhi sAgarovamakoDAkoDIhiM kAle vIikkaMte aNaMtehiM vaNNapajjavehi aNatehiM gaMdhapajjavehiM aNatehiM rasapa jjavehi aNaMtehiM phAsapajjavehi aNaMtehiM saMghayaNapajjavehi aNaMtehiM saM ThANapajjavehi aNaMte haiM uccattapajjavehiM aNaMtehiM AupajjavehiM aNaMtehiM gurulahupajjavehi aNaMtehi agurulahupajjavehiM aNaMtehiM uTThANakamma balavIriyapurisakAra parakkamapajjavehiM aNataguNaparihANIe parihAyamANe2 etthaNaM susamA NAmaM samA kAle paDivajjisu samaNAuso ? ||suu34|| chAyA-tasyAH khalu samAyAzcatasRbhiH sAgaropamakoTikoTibhiH kAle vyatikrAnte anantaiH varNaparyavaiH anantaiH gandhaparyaveH anantaiH rasaparyavaiH anantaiH sparzaparyavaiH anantaiH saMhananaparyavaiH anantaiH saMsthAnaparyavaiH anantaiH uccatvaparyavaiH anantaiH AyuH paryavaiH anantaiH manuSya amama-mamatvarahita manuSya, teja prabhA aura tala-rUpa ina donoM se yukta hue manuSya, sahiSNu-sahanazIla.manuSya evaM zanaizcArI manuSya-autsukyAbhAva se manda manda gati ve calane vAle manuSya jisa prakAra pUrva meM eka Araka vAlI bho manuSya jAti tRtIya Araka ke prAnta meM RSabha deva ne ugra, bhoga, rAjanya aura kSatriya ke bheda se cAra prakAroM meM vibhakta kI usI prakAra se yahAM para bhI padmagandhatvAdi guNa ke yoga se ve manuSya svabhAvataH hI padmamandha Adi ke bheda se chaha prakAra kI jAti vAle ho jAte hai // 33 // ||prthm Araka varNana samApta // manuSya, amama-mamatvahIna manuSya, tejaprabhA ane tala rUpa e bannethI sampanna mana be ane sukyAbhAvathI maMda-maMda gatithI cAlanArA manube. jema pUrvamAM eka AkAra vALI manujAti paNa tRtIya ArakanA prAntamAM RSabhadeve ugra bhega, rAjanya ane kSatriya nA bhedathI cAra prakAramAM vibhakta karela che. temaja ahIM paNa padmagadhAdi guNanA gathI manuSya svabhAvathI ja padmagandhAdi bhedathI cha prakAranI jAtivALA thaI jAya che 133 A prathama ArakamuM varNana che.
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 jambUdvIpaprajJaptistre gurulaghuparyavaiH anantaiH agurulaghuparyavaiH anantaiH utthAnakarmabalavIryapuruSakAraparAkramaparyavaiH anantaguNaparihANyA parihIyamANe 2 atra khalu suSamA nAma samA kAlaH pratyapadyata bhramaNA yuSman // sU064 / / ___ TIkA- 'tIse NaM samAe' ityAdi / 'tIse' tasyAH suSamasuSamAyAH 'NaM' khalu 'samAe' samAyAH 'cauhiM sAgarovama koDAkoDIhiM' catasRbhiH sAgaropama-koTIkoTIbhiH kRtvA 'kAle voikaMte' kAle vyatikrAnte catussAgaropama koTIkoTI pramANe kAle vyatote sati kIdRze tasmin kAle ? ityAha-'aNaMtehiM' anantaiH-anantasaMkhyakaiH 'vaNNapajjavehi varNa paryavaiH varNa:-zuklapIta rakta nIla kRSNa bhedAt paJcavidhAH, kathitAH kapizAdayastu saMyogajanyA iti te na vivakSitAH, teSAM varNAnAM ye paryavAH paryAyAH kevalI buddhikRtA nirvibhAgA bhAgA ekaguNa zuklatvAdayastaiH, 'aNaMtehiM gaMdhapajjavehi' anantaiH, gandhaparyavaiH, 'aNaMtehiM rasapajjavehi' anantaiH rasaparyavaiH, 'aNaMtehiM phAsapajjavehi' anantaiH sparzaparyavaiH, 'aNaM tehiM saMghayaNapajjavehiM' anantaiH saMhananaparyabaiH-saMhananAni asthinicayaracanA dvitIya Araka varNana"tIse NaM samAe cauhiM sAgarovamakoDAkoDIhiM kAle vIikkaMte" ityAdi / TIkArtha-tIse NaM samAe cauhiM sAgarovamakoDAkoDIhiMkAle vIikvaMte" jaba cAra ko DAkoDI sAgara kAla vyatIta ho jAte haiM taba dUsarA avasarpiNI kA kAla prAraMbha hotA hai. aisA yahAM sambandha lagAnA cAhie prathama jo suSama suSamAnAmakA kAla hai usakI sthiti 4 cAra ko DAkoDI sAgaroema kI hai, yaha avasarpiNI kAla kA prathama bheda hai ataH avasarpiNI kAla meM kramazaH AyukAya Adi kA pratisamaya hrAsa ho jAtA hai. isIliye "aNaMtehiM vaNNa pajjavehiM maNatehiM gaMdhapajjavehiM, aNaMtehiM rasapajjavehi aNaMtehiM phAsa pajjavehiM" dhIre 2 ananta varNaparyAyoM kA, ananta gandha paryAyoM kA, ananta rasaparyAyoM kA, ananta sparzaparyAyoM kA dhIre 2 hAsa hote 2 jaba cAra koDA koDA pramANa samaya samApta ho jAtA hai, isI prakAra ananta saMhananaparyAyoM kA, ananta saMsthAnaparyAyoM kA, uccatva paryAyoM kA, ananta AyuparyAyoM kA, ananta | dvitIya Araka varNana 'tIseNa samAe caurhi sAgaroghama koDAkoDIhiM kAle vIIkkate' ityAdi sUtra // 34 // sAtha-"tIseNaM samAe cauhi sAgaro0" nyAre yAra 417||ddii sAgara vyatIta / laya che tyAre dvitIya avasarpiNI kALa prAraMbha thAya che. ahIM evo saMbaMdha jANo joIe. je suSama suSamA kALa che tenI sthiti ja kaDAkaDI sAgaropama che A avasarpiNI kALane prathama bheda che ethI avasarpiNI kALamAM kramazaH Ayu, kALa vagerene prati samaya hAsa thata taya che. theTamA mATe " aNaMtehiM vaNNapajjavehiM aNatehi gaMdha pajjavehi aNatehiM rasapajja behi aNaMtehiM phAsapajjavehiM' dhIme dhIme ananta paryAyAnI, manantajanya pAyAnIga naMta rasa paryAno anaMta sparzanA paryAye hAsa thatAM thatAM jyAre cAra keDikeDI pramANa samaya samApta thaI jAya che A pramANe anaMta sahanana paryAyanA anaMta saMsthAna paryAne aneka uccattva paryAyone anaMta AyuparyAno anaMta guru-laghu paryAne anaMta agurU laghu paryA
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0vakSaskAra sU. 34 dvitIyAraka nirUpaNam 301 vizeSarUpANi vajraRSabhanArAca-vajrarSabhanArAcArddhanArAcakIlikA sevAta bhedAt SaividhA ni, atra cArake vajraRSabhanArAcasyeva sadbhAvaH anyeSAmabhAvAt , tasya vajraRSabhanArAcasaMhananasya paryavAstaiH, 'aNaMtehi saMThANapajjavehi' anantaiH saMsthAnaparyavaiH-saMsthAnAni AkRtirUpANi samacaturasranyagrodhasAdi kubjaka vAmana huNDabhedAt SavidhAni, atra cArake samacaturasranAmakaM prathama saMsthAnaM gRhyate-anyeSAmabhAvAt. tAni tasya samacaturasranAmakasya saMsthAnasya paryavAstaiH tathA 'aNatehi uccatta pajjavehi' anantaiH uccatvaparyavaiH-uccatvaM-zarIrocchrAyaH-prathame'rake ca tat trigavyUtapramANaM tasya paryavaiH, tathA 'aNaM tehiM Aupagurulaghu paryAyoM kA, ananta aguruladhu paryAyoM kA, ananta utthAna karma bala vArya puruSakAra parAkrama paryAyoM kA hAsa hote 2 jaba cAra koDAkoDI pramANa prathama ArA avasapiNI kA samApta ho jAtA hai taba avasarpiNo kAla kA dvitoya suSamA nAmakA ArA isa bharatakSetra meM prArambha ho jAtA hai| yahAM jo varNAdikoM ko paryAyoM kA kathana kiyA gayA hai vaha kevalI bhagavAn kI buddhi ke dvArA kiye gaye nirvibhAga bhAgoM ko mAnakara kiyA gayA hai. ye varNAdi koM ke nirvibhAga bhAga eka guNa zuklatvAdi rUpa par3ate haiM, isa Araka meM vajraRSabhanArAca saMhanana hI hotA hai, anya saMhanana nahIM hote haiM, saMhanana haDDiyoM kI eka prakAra kI racanA vizeSa kA nAma hai, ye saMhanana vajraRSabhanArAca saMhanana, nArAca saMhanana, arddhanArAcasaMhanana, kIlikA saMhanana aura sekSatasaMhanana ke bheda se 6 prakAra ke zAstroM meM varNita hue haiM, saMsthAna nAma AkAra kA hai ye bhI 6 prakAra ke hote haiM- samacaturasrasaMsthAna, nyagrodhaparimaMDalasaMsthAna, kunjakasaMsthAna, vAmana saMsthAna, sAdisaMsthAna aura huNDakasaMsthAna, isa Araka meM samacaturasranAmakA prathama saMsthAna hI hotA hai. anya saMsthAna nahIM / uccatva se yahAM zarIra kI U~cAI gRhIta huI hai, prathama Araka meM zarIra kI U~cAI 3 tIna koza kI hotI hai aura Ayu kA pramANa tIna palyo cena anata utthAna karma baLavIrya puruSakAraparAkrama paryAne hAra thatAM thatAM jyAre 4 keDAkerI prathama ArA avasarNane samApta thaI jAya che tyAre avasarpiNI kALanA dvitIya suSamAnAmaka Aro A bharatakSetramAM prAraMbha thaI jAya che. ahIM je varNAdikanA paryAyonuM kathana karavAmAM Avela che. te kevalI bhagavAnanI buddhi vaDe karavAmAM Avela nivibhAga bhAgone mAnIne karavAmAM Avela che. e varNAdikanA nivibhAga bhAga eka guNa zukalatyAdi rUpa paDe che. A A rakamAM vajA sSabhanArAca saMhanana ja hoya che anya saMhanAne abhAva rahe che. saMvanana Diza nI eka prakAranI racanA vizeSanuM nAma che. e saM hanana zAstromAM vajIrUSabhanArAca saMhanana RSabhanArA saMhanana, nAcamuM hanana addhanArA saMhanana kIlikA saMhanana ane sevA saMhanAnA bhedathI 6 prakAranA varNita thayelA che. saMsacAna AkAranuM nAma che. enA paNa 6 prakAre che. samacaturaasaMsthAna nyagrodha parimaMDala saMsthAna kumbhaka saMsthAna vAmana sthAna sAdisaMsthAna ane huDaka saMsthAna. A A2kamAM anya saMsthAnA nahi paNa phakata sama thatarastranAmaka prathama saM sthAna ja hoya che. ucavathI ahI: zarIranI uMcAI grahIta thayelI. ke prathama ArakamAM zarIranI UMcAI 3 gAu jeTalI hoya che. AyunuM pramANa traNa patye
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 jambUdvIpaprajJaptisUtre jjavehi' anantaiH AyuH paryavaiH AyuH-jIvitaM, tadatra prathame'rake tri palyopamapramANaM gRhyate, tasya paryavAstaiH, tathA 'aNaM tehiM gurulahu pajjavehiM' anantai gurulaghuparyavaiH-gurulaghunigurulaghudravyANi-bAdara skandhadravyANi audArika vaikriyAhArakataijasarUpANi teSAM paryavAstai tathA 'aNaM tehiM agurulahu pajjavehi' anantaiH agurulaghuparyavaiH agurUlaghUni-agurulaghudravyANi sUkSmadravyANi tAni ca paudgalikAnyeva grAhyANi apaugalikagrahaNe tu dharmAstikAyAdInA mapi grahaNaM prasajyeta tatazca teSAmapi paryavahAnirApadyeta, tAni agurulaghudravyANi kArmaNa mano bhASAdi dravyANi teSAM paryavAstaiH, tathA 'aNaM tehiM uTThANa kammabala vIriyapurisakAra parakkamapajjavehiM' anantai utthAnakarmabalavIryapuruSakAraparAkramaparyatrai utthAnaM-ceSTAvizeSaH, karma-bhramaNAdikriyA vizeSaH, balaM-zarIrasAmarthya vIrya jIvabhAvaM, jIvatvamityarthaH puruSakAraH pauruSam abhimAnavizeSaH, parAkramaH-niSpAditasvaviSayaH puruSakAra eva, eteSAM paryAyAstaizca kRtvA 'aNaMtaguNaparihANIe' anantaguNaparihAnyA anantaguNAnAm-anantAnAM jJAnadarzanAdyanantAnAM nirvibhAgabhAgAnAM varNAdiparyavAnAM parihANi:-apacayastayA parihApama kA hotA hai. guru laghu dravya se bAdaraskandhadravyarUpa jo audArika, vaikriya, AhAraka evaM tejasa zarIra hai unako grahaNa huA hai. agurulaghu dravya se sUkSmadravyarUpa jo paudgalika dravya haiM ve hI gRhIta hue hai, apaudgalika sUkSmadravya nahIM yadi inakA bhI yahAM grahaNa honA mAna liyA jAya to dharmAstikAyAdika dravyoM kA bhI grahaNa honA mAnanA paDegA to isa taraha se inake paryAyoM kI bhI hAni hone kA prasaGga prApta hogA, ataH isa prasaMga kI nivRtti ke liye agurulaghu dravya pada se kArmaNa manobhASAdi dravyoM kA hI grahaNa kiyA jAnanA cAhiye, isa taraha varNaguNa kI, gandhaguNa kI, rasaguNa kI evaM sparzaguNa kI, jo paryAyeM haiM- kevalI ke dvArA apanI buddhi se kiye gaye jo nirvibhAga bhAga hai- ve ananta saMkhyaka haiM, saMhanana ko paryAyeM ananta haiM, saMsthAna kI paryAye ananta haiM, uccatva ko paryAye ananta haiM, Ayu karmako paryAye ananta haiM, gurulaghu dravyoM kI paryAye ananta haiM, utthAna-ceSTA vizeSa rUpa, karma-bhramaNAdi rUpakriyA, zarIra pama jeTaluM hoya che. gurulaghu dravyathI bAdara skandha dravya rUpa je audArika kriya AhAraka temaja tejasa zarIra che tenuM grahaNa thayela che. agurU ladhu dravyathI sUkSama dravya rUpa je paga lika dravya che temanuM ja grahaNa thayeluM che apagalika sUDhama dravya nuM nahi. je emanuM paNa ahIM grahaNa karavAmAM Ave te dhamastikAyAdika dravyonuM paNa grahaNa mAnavuM ja paDaze. te A pramANe emanI paryAnI paNa hAni thavAnI sthiti upasthita thaze. eTalA mATe A prasaMganI nivRtti mATe aguru laghu dravyapaNu thI kArmANa ane mano bhAvAdi dravyonuM grahaNa karavAmA AvavuM joIe A pramANe varNa guNanI gabdhaguNanI rasaguNanI temaja sparza guNanI je paryo che-kevalI vaDe sva buddhithI karavAmAM Avela je nirvibhAgabhAge che te anaMta saMkhyaka che. saMhananI paryAye anaMta che saMsthAnanI paryAye anaMta che UccatvanI paryA anaMta che AyukarmanI paryAe anaMta che guruladhu dravyanI ane agurU laghu dravyanI paryA che anata che utthAna-ceSTA vizeSarUpa karmabhramaNAdi rUpa kriyA zarIra sAmarthyarUpa baLa vIrya
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi0kSaskAra sU. 34 dvitIyArakanirUpaNam 303 yamANe2, parihIyamANe parihIyamANe-nitAntamapacayaM gacchati sati 'etthaNaM' atraatrAntare khalu susamA NAmaM samA kAle' susamA nAma samA kAlaH trikoTi sAgaropamapramANaH avasarpiNyA dvitIyo'rakaH / 'paDivajjimu' pratyapadyata-pratipanno lAgata iti / yathaiSAmanantatvam anusamayamanantaguNahAnizca bhavati taducyate, tathAhi---'tIse NaM samAe uttamakaTTapattAe' iti' iti prAguktoktyA susamasusamA-kAle kalpadrumapuSpaphalAdigatA ye varNagandharasAdayaste utkRSTAH, teSAM kevalI prajJayA chidyamAnA yadi nirvibhAgA bhAgAH kriyante tarhi anantA bhAgA bhavanti / teSAM madhyAdanantabhAgAtmaka eko rAziH prathamAraka dvitIya-samaye truTayati, evaM tRtIyAdi samayeSvapi vaktavyaM yAvatprathamArakAntimasamaya paryantam / iyameva rItiH avasarpiNI carama samayaM yAvad bodhyA / ataeva- 'ananta guNasAmarthyarUpa bala, vIrya - jIva kI zakti, puruSakAra aura parAkrama ko pAyeM bhI ananta haiM, ina saba ananta paryAyoM ko kevalo bhagavAn hI jAnate haiM so ina sava paryAyarUpa ananta guNoM kI jaba dhIre 2 pratisamaya hAni hote 2 suSama suSamA nAma kA prathama Araka samApta ho jAtA hai taba 3 tIna koDAkoDo sAgaropamapramANa vAlA dvitIya Araka kI jisakA nAma suSamA hai prAraMbha hotA hai ina varNAdi paryAyoM meM anantatA aura pratyeka samaya meM anantaguNa hAni jo hotI hai use yahAM spaSTa kiyA jAtA hai-suSamasuSamA kala meM kalpadruma ke puSpa aura phalAdi koM meM jo varNa, gandha aura rasAdi hote haiM ve utkRSTa hote haiM / inake yadi kevalo kI prajJAse nirvibhAga bhAga kiye jAve-to ve ananta bhAga hote haiM inake madhya se ananta bhAgAtmaka eka rAzi prathama Araka ke dvitIya samaya meM samApta ho jAtI hai, dvitIya anantabhAgAtmaka rAzi prathama Araka ke tRtIya samaya meM samApta ho jAtI hai isa prakAra tRtIyAdi anantabhAgAtmakarAziyAM prathama Araka ke caturthAdi samayo meM samApta hoto rahatI hai so isa prakAra se inake samApta hote rahane kA yaha krama prathama Araka ke antima samaya taka jAnanA cAhiye, tathA isI prakAra kA yahI krama avasarpiNI kAla ke antima samaya taka cAlU rahatA hai aisA jAnanA cAhiye, isa jIvanI zakti purUSakAra ane parAkramathI paryAco paNa anaMta che. e sarva anaMta paryA ne kevalI ja jANe che. te e sarva paryAyarUpa anata guNethI jyAre dhIme dhIme pratisamaya hAni thatAM thatAM suSama suSamAM nAme prathama Araka samApta thaI jAya che tyAre traNa keDIkeDI sAgarepama pramANayukta dvitIya Araka ke jenuM nAma suSamA che te prAraMbha thAya che. e varNAdi payAmAM ana tatA ane dareka samayamAM anataguNa hAni je hoya che tenuM ahI' palTIkaraNa karavAmAM Ave che. suSama suSamA kALamAM ka65dramAM ane temanAM pupo temaja phaLa vagere mAM je varNa gabdha ane rasAdi hoya che te utkRSTa hoya che. emanA je kevalInI prajJAthI nirvibhAga bhAga karavAmAM Ave che te anaMta bhAga thAya che. emanA madhyathI anaMtabhAgAtmaka eka rAzi prathama ArakanA dvitIya samayamAM samApta thaI jAya che. dvitIya anaMtabhA maka rAzi prathama ArakanA tRtIya samayamAM samApta thaI jAya che. A pramANe tRtIyAdi anaMta bhAgAtmaka rAzimAM prathama ArakanA caturthAdi samayemAM samApta thatI rahe che. te
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 jambUdvIpaprajJaptisUtre parihANyA' ityatra anantaguNAnAM parihAnistayA iti SaSThI tatpuruSo na tu karmadhArayaH / guNazabdazca bhAgapayAyavAcI AgameSu prsiddhH| nanvevaM varNAdInAm anantaguNahAnyA zvetAdivarNAnAM gandhAdInAM ca sarvathocchedaH prasajyeta, etacca pratyakSaviruddham jAtIyapuSpAdau zvetavarNasya anyatrANyavAnAM tathaiva gandhAdInAM sampratyapyupalabhyamAnatvAt ? iti cet , Aha-Agame hi anantakasya anantabhedA uktAH, tatra hIyamAnabhAgAnAm anantakam alpam tadapekSayA maularAzeH-bhAgAnantakaM bRhattaraM bodhyam ato na sarvathoccheda iti / yujyate ca teSAM sarvathocchedAbhAvo bhavyavat taraha "anantaguNaparihANyA" pada meM ananta nirvibhAgabhAgoM kI parihAni se aisA hI artha karake "anantaguNAnAM parihANyA" meM SaSThI tatpuruSa samAsa samajhanA cAhiye / karmadhAraya nahIM guNa zabda bhAga artha kA vAcaka hai yaha bAta Agama meM prasiddha hai / yahAM aisI zaMkA ho sakatI hai ki java varNAdikoM ke anantaguNoM kI hAni hotI kahI gaI hai to phira isa taraha se ina zvetAdi vargoM kA aura gandhAdi guNoM kA sarvathA uccheda hI ho jAvegA parantu aisA to hone kA nahIM kyoMki vartamAna kAla meM ina sava hI ina guNoM kA jaise jAtIya puSpAdi meM zvetavarNa kA, isI taraha anyatra bhI anya zvarNoM kA evaM gandhAdikoM kA sadbhA va to dekhA hI jAtA hai to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki Agama meM ananta ke bhI ananta bheda mAne gaye haiM inameM hIyamAnabhAgoM kA jo anantaka hai vaha to alpa hai aura inameM mUlarAzi kA jo bhAgAnantaka hai vaha vRhattara hai isaliye inakA sarvathA uccheda nahIM ho savatA hai / bhavya kI taraha inake sarvathA uccheda hone kA prasaGga hI prApta nahIM hotA hai abhI taka ananta kAla se bhI bhavyoM ke siddha avasthApanna hote rahane para bhI aura anantakAla taka bhI bhavya siddha avsthaaA rIte emanI samApti saMbaMdhI A krama prathama ArakanA aMtima samaya sudhI jANa joIe. temaja A pramANe e ja krama avasarpiNI kAlanA aMtima samaya sudhI cAlu rahe che me paNa e sa. mA pramANe anantaguNaparihANyA 54mA anata nivilA. ganI parihAnithI vo // atha zraya 4rIne anantaguNAnAM parihANyA mAM SahI tatpuruSa samAsa samajavo joIe karmadhAraya nahi. guNa zabda bhAga arthane vAcaka che A vAta AgamamAM prasiddha che. ahI evI zakAyaNa udbhavI zake che ke jyAre varNAdikenA anaMta guNonI hAni thatI rahI che evuM kahevAmAM AvyuM che te pachI A rIte te e vetAdi varNone ane gandhAdi guNene sarvathA uchera ja thaI jaze paNa AvuM thaze nahi kemake vartamAna kALamAM e sarva guNene-jema jAtIya puSpAdimAM tavaNene A pramANe anya paNa anya-anya varNane temaja gaMdhAdikene sadUbhAva te jovAmAM Ave ja che. te A zaMkA ne javAba A pramANe che ke AgamamAM anaMtatAnA paNa anaMta bhedo mAnavAmAM AvyA che. emAM hIyamAna bhAgo ne je anaMtaka che te te a95 che ane emanAmAM je mUlarAzine bhAgAntaka che, te braharUra che ethI emanA sarvathA ucachedanane saMbhava nathI. bhavyanI jema -
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 34 suSamAnAmaka dvitIyArakavarNanam 305 yathA sidhyatsvapi bhavyeSu na teSAmanantakAlenApi nirlepanA tathA sarvanIvebhyo'nantaguNAnAm utkRSTavaNaudigatabhAgAnAM na sarvathoccheda iti / na ca te saMkhyAtA eva sidhyanti, ime tu pratisamayam anantA hIyante iti mahaddRSTAntavaiSamyam ? iti vAcyam , yatastatrasidhyatAM bhavyAnAM yathA saMkhyAtatA tathA siddhikAlo'nantaH evamatrA'pi yathA pratisamayam anantAnAmeSAM hIyamAnatA tathA hAnikAlo'vasarpiNI pramANa eva tataH param utsasiNI prathamasamayAdau tenaiva krameNa varddhante varNAdaya iti sarve susthitam / 'aNaMtehi panna hote rahegeM phira bhI inakA sarvathA uccheda jaise nahIM hotA hai usI prakAra me sarva jIvoM kI apekSA anantaguNoM utkRSTa varNAdigatabhAgoM kA sarvathA uccheda nahIM hogaa| __ zaMkA-ve saMkhyAta hI siddha hote haiM parantu ye to prati samaya anantarUpa meM hI hIna hote rahate haiM, isa taraha jo bhavya kA dRSTAnta dekara Apane inakI nirlepatA kA abhAva pratipAdita kiyA hai -so isa dRSTAnta meM to inako apekSA bahuta bar3I viSamatA hai-arthAt isa dRSTAnta se varNAdikoM ke sarvathA uccheda hone kA jo prasaGga diyA gayA hai vaha haTatA nahIM hai banA hI rahatA hai ? so isa prakAra kI yaha AzaMkA bhI ThIka nahIM hai kyoM ki siddha honevAle bhavya jIvoM meM jaisI saMkhyAtatA hai vaisI kAla meM saMkhyAtatA nahIM hai kintu vaha siddhi kAla to ananta hai isI prakAra pratyeka samaya meM ananta varNAdi bhAvoM meM jaisI hIyamAnatA hai kyoMki baha unakA hAnikAla ava sarpiNI pramANa hI hai isake bAda to utsarpiNI ke prathama kAla ke prathama samaya se lekara antima kAla ke antima samaya taka ye varNAdi bhAva isI krama se varddhamAna hote rahate haiM / ataH kisI bhI kAla meM ina barNAdi bhAvoMkA sarvathA uccheda prApta nahI ho sakatA hai / "aNaMtehiM uccatta emanuM sarvathA ucchedana thAya te prasaMga ja upasthita thato nathI. Aja sudhI anaMtakAlathI bhavya siddha avasthApanna thatA AvyA che ane bhaviSyamAM paNa teo anaMtakAla sudhI siddha avasthApanna thatA raheze, chatAM e temanuM sarvathA ucachedana thatuM nathI. A pramANe ja sarvajInI apekSAe anaMtaguNa utkRSTa varNAdigata bhAgonuM sarvadA uchedana thaze nahi. zakA-teo te saMkhyAta ja siddha hoya che, paNa e te prati samaya anaMtarUpamAMja hIna thatA rahe che, A pramANe je bhavyanuM dRSTAnta ApIne tame emanI nirlepatAno abhAva pratipAdita karyo che, te A dRSTAntamAM to emanI apekSA khUbaja viSamatA che, eTale ke A dRSTAntathI varNAdikane sarvathA uccheda thavA saMbaMdhI je prasaMga ApavAmAM Avela che te kAyama ja rahe che te A jAtanI A AzaMkA paNuM yegya na kahevAya. kemake siddha thanArA bhavya jIvomAM jevI saMkhyAtatA che tevI kALamAM saMkhyAtatA nathI paraMtu te siddhi kALa te abhinna che A rIte dareka samayamAM anaMta vadi bhAvomA jevI hIyamAnatA che, te temane hAnikAla avasarpiNI pramANa ja che. enA pachI te utsarpiNInA prathamakALanA prathama samayathI mAMDIne aMtimakALanA aMtima samaya sudhI e varNAdi bhAvo e ja kamathI vaddhamAna thatA rahe che. mATe kaMI paNa kALamAM e vakribhAve.ne sarvathA ucacheda prApta thai zakato nathI.
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambadvIpaprajJaptisUtre uccattapajjavehiM' iti yaduktaM, tatrevamAzaGkA saMjAyate tathAhi-uccatvaM zarIrasya svAvagADhamUlakSetrAduparitananamaH pradezAvagAhitvaM tatparyavAzca ekadvitripratarAvagAhityAdayo'saM khyAtamatarAvagAhitvAntA asaMkhyAtA eva, avagAhanA kSetrasyAsaMkhyAtapradezAtmakatvAt , kathaM tarhi eSA manantatvam ? kathaM cate'nantabhAgaparihANyA parihIyante ? iti / ___atrocyate-prathamArake yat prathamasamAyotpannAnAmutkRSTazarIroccatvaM bhavati tato dvitIyAdi samayotpannAnAM yAvatAmekanabhaH pratarAvagAhitvalakSaNaparyavANAM hAnistAvat pudgalAnAntakaM hIyamAna draSTavyam , AdhArahAnAvAdheyahAnerAvazyakatvAt / tena uccatvaparyavANAmapyanantatvaM siddhaM namaH pratarAvagAhasya pudgalopacayasAdhyatvAditi pajjavehi" aisA jo kahA gayA hai so vahAM para aisI AzaMkA ho sakatI hai ki svAvagADhabhUta mUla kSetra se lekara Upara Upara taka kA jo nabhaH pradeza hai usa nabhaH pradeza meM jo avagAhitA haiM vahI zarIra kI uccatA hai isa uccatA kI paryAye eka do tIna pratarAvagAhitva Adi asaMkhyAta pratarAvagAhitva taka hotI hai aura ye asaMkhyAta hI hotI haiM tAtparya isakA yahI hai ki jIva kA avagAha AkAza ke eka pradeza se lekara asaMkhyAtapradeza taka hI hotA hai kyoMki lokAkAza ke asaMkhyAta hI pradeza haiM to phira yahAM para paryAyoM meM anantatA kaise kahI gaI haiM aura kaise yaha anantabhAgoM kI parihAni se hIna kaho gaI haiM ? so isa zaMkA kA samAdhAna aisA hai ki prathama Araka ke prathama samaya meM utpanna hue jIvoM kI jo zarIroccatA hotI hai usase dvitoyAdi samayoM meM utpanna hue jIvoM kI jitanI eka nabhaH pradezAvagAhitva rUpa paryAyoM kI hAni hotI hai vaha anantarUpa meM hIyamAna hotI hai kyoM ki AdhAra ko hAni meM Adheya ko hAni honA Avazyaka hai, isase uccatvAdi paryAyoM meM bhI nabhaH pradezAvagAha pudgalopacaya sAdhya hone se anantatA siddha ho jAtI hai| "anantaiH AyuH paryavaiH" aisA jo kahA gayA hai so vahAM para bhI aisI AzaMkA ho __"aNaMtehiM uccattapajavehiM" bhAmare havAmAM mAyutAya mevI / / 5 za ke svAgaDha bhUta mUla kSetrathI mAMDIne upara-upara je nabhaH pradeza che, te nabhaH pradezamAM je avagAhita che, te ja zarIrano uccatA che, A uccatAnI paryAye eka, be, traNa pratarAvagAhitya Adi asaMkhyAta pratarAvAhita sudhI hoya che ane e asaMkhyAta ja hoya che. tAtparya A pramANe che ke jIvane avagAha AkAzanA ekapradezathI mAMDIne ane saMkhyAta pradeza sudhI ja hoya che kema ke kAkAzanA asaMkhyAtaja pradeza che, te pachI ahIM payAmAM aMnatatA zA mATe kahevAmAM AvI che ? ane kevI rIte A anaMtabhAgano parihAnithI hIna kahevAmAM AvyA che ? te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke prathama ArakamAM prathama samayamAM utpanna thayelA chanI je zarIroccatA hoya che tenAthI dvitIyAdi samayamAM utpanna thayelA jIvonI jeTalI eka nabha: pradezAvagAhitva rUpa paryAnI hAni hoya che te anaMtarUpamAM hIyamAna hoya che. kema ke AdhAranI hAnimAM adheiyano hAni Avazyaka che, enAthI uccatvAdi paryAmAM paNa nabha: pradezAvagAhapudgale pacaya sAdhya pAthI manatA siddha tha/ 4 naya che. 'anantaiH AyuH paryavaiH' mAmale vAma
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi0vakSaskAra sU. 34 suSamAnAmaka dvitIyArakavarNanam 307 anantaiH AyuH paryavaiH' iti yaduktam , tatraivamAzaGkA jAyate, tathAhi -paryavANAm ekasamayonA dvisamayonA yAvadasaGakhyeyasamayonotkRSTA sthitiriti paryavAH sthitisthAnatAratamyarUpA asaMkhyeyA eva, AyuH sthite rasaMkhyAtasamayAtmakatvAt, tarhi kathamuktam-'anantaiH AyuH paryavaiH' iti !, atrAha- hIyamAnasthitisthAnakAraNIbhUtAni anantAni AyuH karmadalikAni pratisamayaM parihIyante / tAni hIyamAnAni anantAni AyuH karmadalikAni bhavasthitikAraNatvAt AyuH paryavA eva, atasteSAm anantatve nAsti kA'pi vipratipattiriti / tathA- 'anantai gurulaghuparyavaiH' iti yaduktaM, tatragurulaghu-paryavAH audArika vaikriyAhArakataijasarUpANAM bAdaraskandhadravyANAM paryAyA iti tatra prakRte vaikriyAhArakayoranupayogaH, tena tatrAdyasamaye audArikazarIramAzritya utkRSTa varNAdayo bodhyAH, tataH paraM sakatI hai ki eka samaya hona, do samaya hIna, yAvat asaMkhyAta samaya hIna jo utkRSTa sthiti hotI hai vahI Ayu kI paryAye haiM, isa sthiti sthAnoM kI taratamatA ko lekara Ayu kI paryAye asaMkhyAta hI ho sakatI haiM, kyoMki Ayu kI sthiti asaMkhyAta samayarUpa hI hotI hai, to phira Ayu kI paryAyoM meM anantatA kaise kahI gaI hai ? to isa zaMkA kA samAdhAna aisA hai ki hIyamAnasthitisthAnakoMke kAraNIbhUta jo Ayukarmadalika pratisamaya hIna hote haiM ve hIyamAna ananta Ayukarmadalika bhavasthiti ke kAraNabhUta hone se Ayu ke paryAyarUpa hI hote haiM ataH inakI anantatA meM koI vipratipatti nahI hai, "anantai gurulaghu paryavaiH" aisA jo kahA gayA hai so audArika vaikriya AhAraka evaM taijasa rUpa bAdara skandha dravyoM kI jo paryAye haiM ve guru laghu paryAya haiM / prakRta meM vaikriya aura AhAraka paryAyoM kA upayoga nahIM liyA gayA hai / ataH prathama Araka meM Adyasamaya meM audArika zarIra ko Azrita karake utkRSTa varNAdika jAnanA cAhie isake bAda ve usI taraha se hIna hote jAte haiN| tathA taijasa zarIra ko Azrita karake aadhAvyuM che, te tyAM paNa evI AzaMkA thaI zake che ke eka samaya hIna, be samaya hIna, thAvat asaMkhyAta samaya hIna je utkRSTa sthiti hoya che te ja AyunI paryAya che. A sthiti sthAnanI taratamyatA laIne AyunI paryAye asaMkhyAta ja thaI zake che. kema ke AyunI sthiti asaMkhyAta samaya rUpa ja hoya che. te pachI AyunI paryAyamAM ana tatA zA mATe kahevAmAM AvI che ? te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke hIyamAna sthiti sthAnakonA kAraNabhUta je Ayu kama dalike prati samaye hIna thatA rahe che teo hIyamAna anaMta Ayu karma dalika bhavasthitinA kAraNe bhUta hovAthI AyunA paryAya rUpa lAya. methI memanI mana tatAmA 5Y MtanI vipatti nathI. "bhanantai guruladhuparyadhaiH" mAmA avAmA mAthyu che to mohA2i4 vaizya mA ma tesa rUpa bAdara skandha dravyonI je paryAyo che te gurulaghu paryAya che. prakRtamAM vekriya ane AhAraka paryAye upayoga karavAmAM Avyo nathI. ethI prathama ArakanI AghasamayamAM audArika zarIrane Azrita karIne utkRSTa varNAdika jANavuM joIe. tyArabAda teo te pramANe |
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 jambUdvIpapracatisUtre tathaiva hIyante / tathA taijasa zarIramAzrityAdyasamaye kapotapariNAmaka jATharAgnirutkRSTaH, tadanantaraM hAnyA manda mandatarAdi vIryakatvarUpo bhavatIti tathA - 'anantairagurulaghuparyavaiH, 18, ityuktam / tatra 'agarulagu dravyANi kArmaNamanobhApAdIni paudgalikAni sUkSmadravyANi' ityarthaH kRtaH / tatra kArmaNasya sAtAvedanIya zubhanirmANa susvara saubhAgyAdeyAdi rUpasya bahusthityanubhAga pradezakatvena, manodravyasya bahugrahaNAsandigdhagrahaNa jhaTitigrahaNa bahudhAraNAdi matvena, bhASAdravyasya udAttatva gambhIropanItarAgatvapratipAdanAda vidhAyitAdirUpatvena ca Adisamaye utkRSTatvaM tataH paraM krameNAnantA paryavAhIyanteiti / tathA - 'anantai rutthAnakarmabalavIrya puraSa kAra parAkramaparyavaiH' ityuktam / utthAnAdayaH prathamasamaye utkRSTAH, tataH paraM kramazo hIyante iti bodhyam / atra prakRtaviSaye prAcInA samaya meM kapota pariNAmaka jaThara saMbaMdhI agni utkRSTa hotI hai / isake bAda dvitIyAdika samayoM meM vaha hAnirUpa se hotI huI manda mandatara Adi vIrya prabhAva vAlI hotI jAtI hai / "anantaiH agurulaghuparthavaiH " aisA jo kahA gayA haiM so isakA artha kArmaNa manovargaNA aura bhASA vargaNA Adi rUpa sUkSma paugalika dravya aisA kiyA hai inameM jo kArmeNa dravyarUpa sUkSma pugala dravya hai evaM usameM jo sAtAvedanIya, zubhanirmANa, susvara, saubhAgya aura AdeyAdi prakRtiyAM haiM unameM bahu sthiti rUpa, bahu anubhAga rUpa, bahupradezarUpa jo baMdha hai usa rUpa se manodravya kA bahugrahaNarUpa se, asaMdigdha grahaNarUpase, jhaTiti grahaNarUpa se aura bahudhAraNAdimattva rUpa se, bhASA dravya kA udAttarUpa se, gaMbhIra rUpa se rAga Adi rUpa se Adi samaya meM utkRSTa saMcaya -grahaNa hotA haiM isake bAda dvitIyAdi samayoM meM kramazaH inakI ananta paryAya hIyamAna hone lagatI haiM / tathA-"anantairutthAnakarmabalavIrya puruSakAra parAkramaparyavaiH" aisA jo kahA gayA hai so isakA ja hIna thatA jAya che. tema ja tejasa zarIrane Azrita karIne AdyasamayamAM kapAta pari NAmaka jaThara saMbaMdhI agniati utkRSTa hAya che, tyAra bAda dvitIyAdika samayeAmAM te hAnirUpamAM pariNata thatI manda mantratara vagere vIya-prabhAvavALI thatI jAya che. "anantaiH agurulaghuparyavaH" sAma uDevAmAM Avyu che to mAno artha bhaya, ane maneAvaNA ane bhASAvagaNuA Adi rUpa sUkSma paudgalika dravya Ama karavAmAM Avela che. emanAmAM je kAmaNu dravya rUpa sUkSma pudgala dravya che ane tenA je sAtAvedanIya, zubhanirmANu susvara, saubhAgya ane AdhaiyAdi prakRticeA che, temanAmAM bahusthitirUpa, bahu anubhAga rUpa, bahu pradezarUpa je anya che, te rUpathI maneAdravyanuM bahuguNarUpathI, asadigdha grahaNa rUpathI,dviti grahaNa rUpathI ane ahudhAraNAdimata rUpathI, bhASAdravyanu' udAtta rUpathI, gabhIra rUpathI zaga Adi rUpathI Adi samayamAM utkRSTa-saMcaya grahaNa hAya che. tyAra bAda dvitIyAdi samayAmAM kramazaH emanA ana ta paryAya hIyamAna thavA mAMDe che. tathA--"anantairutthAnakarmabalavIrya puruSakAraparAkramaparyavaiH" mevu ne uDevAmAM Ayu
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvipakSaskAra0 sU. 34 suSamAnAmaka dvitIyArakavarNanam gAthA:--saMghayaNaM saMThANaM, uccattaM AuyaM ca maNuyANaM / aNusamayaM parihAyai, osappiNI kAladoseNa // 1 // kohamayamAyalobhA, osannaM bar3hae ya maNuyANaM / kUDa tula kUDamANA, teNA'NumANeNa savvaMthi // 2 // visamA ajja tulAo, visamANi ya jaNavaesa mANANi / visamA rAyakulAiM, teNa u visamAI vAsAi // 3 / / visamesu ya vAsesu, huti asArAI osahibalAI / osahi dubballeNa ya, Au parihAyaI NarANaM // 4 / / chAyA- saMhananaM saMsthAnam uccatvam Ayuzca manujAnAm / anusamayaM parihIyate avasarviNokAla doSeNa // 1 // krodhamadamAyAlobhAH prAyo vardhante ca manujAnAm / kUTatulA kUTamAne tenAnumAnena sarvamapi // 2 // viSamA adya tulAH viSamANi ca janapadeSu mAnAni / viSamANi rAjakulAni tena tu viSamANi varSANi // 3 // tAtparya aisA hai ki-prathama avasarpiNI kAla meM utthAna Adi prathama samaya meM utkRSTa hote haiM isake bAda kramazaH ye dvitIyAdi samayo meM hIna hote jAte haiM isa prakRta viSaya meM prAcIna gAthAe~ isa prakAra se haiM"saMghayaNaM saThANaM uccattaM AuyaM ca bhaNuyANaM, / aNusamayaM parihAyai, osappiNIkAladoseNa // 1 // koha mayamAyalobhA osannaM vaDDhae ya maNuyANaM / kUDatula kDamANA teNA'NumANeNa savvaMpi // 2 // visamA ajjatulAo visamANi ya jaNavaesu mANANi / visamArAyakulAiM teNa u visamAI vaasaaiN||3|| visamesu ya vAsesu huMti asArAiM osahibalAiM / osahi dubbaleNa ya Au parihAyai NarANaM // 4 // che te AnuM tAtparya A pramANe che ke-prathama avasarpiNI kALamAM utthAna Adi prathama samayamAM utkRSTa hoya che. tyArabAda-kramaza: eo dvitIyAdi samayamAM hIna thatA jAya che. A prakRtaviSayamAM prAcIna gAthAo A pramANe che : saMghayaNaM saMThANaM uccataM AuyaM ca maNuyANa, aNusamaya parihAyai osappiNI kAladoseNa / 1 // kohamayamAya lobhA osanna baDUDhae ya maNuyANa kUDatulakuDamANA teNaM'NumANeNa savvepi / 2 // bisamA ajja talAo visamANi ya jaNavapasu mANANi, visamA rAyakulAI teNa u visamAi vaasaaii||3|| visamesuya vAsesu huti asArAI oshiblaaii| osahi dubaleNa ya AuM parihAyai NarANaM // 4 //
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre viSameSu ca varSeSu bhavanti asArANi oSadhibalAni / oSadhidaurbalyena ca AyuH parihIyate narANAm // 4 // iti / eSA varNagAndhAdiparyavANAM hAni vasarpiNIkAladoSeNa bodhyA iyaM tu duSSamAmAzritya vAhalyena bhavati zeSArakeSu tu yathAsaMbhavaM vijJeyeti / nanu-'nityadravyasyApi kAlasya kathaM hAni ?" iti zaGkakasyAzaGkAnivAraNArtha bhavatA varNagandhAdi paryavANAM hAninirdiSTA, varNAdi paryavAzca pudgaladharmAH, hIyamAnaistaiH kAlasya hAnirasaMbhAvyA, nahi anyadharmeMhIyamAnaH aparasya hAniH kvacida dRSTA yadhanyadharmIyamAnairaparasya hAniH svIkriyeta, tarhi vRddhAyA vayohAnau yuvatyA api vayohAniH prasajyeta, na caivaM bhavatIti cet , Aha, kAlo hi kAryamAtrasya kAraNamiti kAryagatadharmAn kAraNe'pyupacarya kAlasya hAnirukte na kA'pi vipratipatti riti ||suu0 34 // inakA bhAva spaSTa hai ina varNa gandha Adi paryAyIM kI hAni avasarpiNI kAla ke doSa se hotI hai aisA jAnanA cAhiye. daSamA Araka ko Azrita karake to varNa gandha AdikoM ko hAni bahuta adhika rUpa meM hotI hai zeSa ArakoM meM yathA saMbhava ho hotI hai aisA tIrthaMkaroM kA Adeza hai| kAla ko to nitya dravya mAnA gayA hai phira isakI hAni kaise hotI hai ? isa prakAra zaGkA karane vAle kI zaGkA ko nivAraNa karane ke nimitta Apane jo varNa gandha Adi paryAyoM kI hAni kahI haiM so yaha kathana to ThIka hai kyoMki varNAdiko kI paryAyeM pudgaladharmarUpa haiM, parantu ina hIyamAnoM ke dvArA kAla kI hAni honA to asaMbhavit hai kyoM ki anya kI hAni meM anya kI hAni nahIM hotI hai kahIM aisA to dekhA nahIM jAtA hai ki vRddhA kI vayo hAni meM yuvatI ke vaya kI hAni hotI ho' so isakA uttara aisA hai ki kAla kAryamAtra ke parivartana meM kAraNa hotA hai isaliye kAryagata dharmoM kA kAraNa meM bhI upacAra kara liyA jAtA hai ataH yahA~ para isI bAta ko lekara kAla kI hAni kaha do gaI hai, isameM vivAda jaisI koI bAta nahIM hai||34|| emane bhAva spaSTa che. A badhAM vaNuM gandhavagere paryAcAnI hAni avasarpiNI kALanA doSathI thAya che, ema samajavuM joIe. duSamA Arakane Azrita karIne te vaNa gabdha vagere AdikanI hAni atyadhika rUpamAM thAya che. zeSa ArakomAM yathAsaMbhava ja thAya che, evI tIrthakaronI AjJA che. kALane to nitya dravya mAnavAmAM Avela che. te pachI ene hAni kevI rIte thAya che? A jAtanI zaMkA karanArAonI zaMkAnuM nivAraNa karavA mATe tame je varNa. gabdha vagere paryAnI hAni batAvela che. te A kathana to ThIka ja che. kema ke varNAdikenI paryA pudgala rUpa che, paNa A hIyamAna vaDe kALanI hAni thavI e te asaMbhavita che kema ke anyanI hAnimAM keI anyanI hAni thatI nathI. keI sthaLe mAvuM te jovAmAM Avata' nathI ke vRddhAnI vacahAnimAM yuvatInA vayanI hAni thatI hoya. te Ane javAba A pramANe che ke kALa kAryamAtranA parivartanamAM kAraNabhUta hoya che. ethI kAyagata dharmone kAraNamAM paNa upacAra karavAmAM Ave che. ethI ahIM e vAtane laIne ja kAlanI hAni kahevAmAM AMvI che. emAM vivAda jevI kaI vAta nathI. 34
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra 34 suSamArake bharanakSetrasthitinirUpaNam 311 mUlam- jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe susamAe samoe uttamakaTThapattAe bharahassa vAsassa ke risae AyArabhovapaDoyAre hotthA ? goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA, se jahANAmae AliMgapukkharei vA, taM ceva jaM susama susamAe puvavaNNiyaM, NavaraM NANataM caudhaNusahassamRsiyA ege aTThAvIse piTThakaraMDuyasae, chaTThabhattassa AhAratu, causahi rAiMdiyAiM sArakkhaMti, do paliovamoI AU, sesaM taM ceva / tIse NaM samAe caubiho maNussA aNusajjitthA, jahA-ekA?, paurajaMghA 2, kusumA 3.susamaNA 4, ||suu35|| chAyA-jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvIpe asyA avasarpiNyAH suSamAyAM samAyAm uttamakASThA prAptAyAM bharatasya varSasya koza AkArabhAvapratyavatAro'bhavat ?, gotama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo'bhavat tadyathAnAmakam AliGgapuSkara iti vA, tadeva yat suSamasuSamAyAM pUrvavaNitam navaraM nAnAtvaM caturdhanussahasrocchritAH ekam aSTAviMzaM pRSTha karaNDakazataM SaSThabhaktasya AhArArthaH, catuSpaSTi rAtrindivaM saMrakSanti, dve palyopame AyuH zeSaM tadeva / tasyAM khalu samAyAM caturvidhA manuSyAH anvaSajan , tadyathA-ekAH 1, pracurajavAH 2; kusumAH 3, suSamanAH 4, // 35 // TIkA-'jaMbuddIve NaM' ityaadi| gautamasvAmI pRcchati-'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve' he bhadanta ! jambUdvIpe khalu dvIpe 'imIse' asyAH vartamAnAyA 'osappiNIe' avasarpiNyAH 'susamAe samAe uttamakaTTapatAe' suSamAyAM samAyAm uttamakASThAprAptAyAm-utkRSTAvasthAmupagatAyAM satyAM 'bharahassa vAsassa kerisae' bharatasya varSasya kIdRzaH kiM prakArakaH 'AyArabhAvapaDoyAre' AkArabhAva pratyavatAraHsvarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'hotthA' abhavat ? iti / bhagavAn Aha'goyamA ! vahusamaramaNijje' he gautama ! bahusamarasaNIya-atyantasamo manoramazca 'bhUmibhAge' TIkA---"jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe" ityAdi / isa sUtra dvArA gautama ne prabhu se pUchA hai "jaMbuddove NaM bhaMte ! dIve." he bhadanta ! jaba isa jambUdvIpa meM isa avasarpiNI ke suSamA nAmaka Are ko maujUdagI meM jaba ki vaha apano utkRSTa avasthA meM vartamAna rahatA haiM bharata kSetra kI sthiti kaisI rahatI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-"goyamA ! vahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA, se jahANAmae AliMgapukkharei vA ta ceva jaM jaMbuhIveNa bhaMte dIve imIse osappiNIpa, ityAdi suutr-||35|| 4-2mA sUtra va gautama prabhune saattne| prazna ye che "jabuddIveNaM bhaMte dIve." "3 bhadanta ! jyAre A jaMbUdvIpamAM A avasarpiNanA suSamAM nAmaka ArakanI hayAtImAM jyAre te potAnI utkRSTa avasthAmAM vartamAna rahe che, tyAre bharatakSetranI sthiti kevI rahe che ? enA
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 jambUdvIpaprajJaptimace bhUmibhAgaH bhUmipradezaH 'hotthA' abhavat / tatra dRSTAntamAha-'se jahAnAmae' ityAdi / 'se jahA NAmae' tadyathA nAmakam 'AliMgapukkharei vA' AliGgapuSkara iti vA, ityAdi sarva varNanaM suSamasuSamA sUtravad bodhyam / etadeva darzayati sUtrakAraH 'taM ceva jaM susama susamAe puvvavaNiyaM tadeva yat suSamasuSamAyAM pUrvavaNitamiti / samprati tato vaiziSTaya pratipAdayati 'navaraM' ityAdi / NavaraM' navaraM kevalaM 'NANattaM' nAnAtvaM-bhedo'yam , yat suSamasuSamAsamutpannA manujAH 'caudhaNusahassamUsiyA' caturdhanussahasrocchUitA-catussahastradhanuH parimANoccAH krozadvayonnatAH prajJaptAH / teSAM manujAnAm 'ege' ekam 'aTThAvIsepiTThakaraMDayasae' aSTAviMzaM pRSThakaraNDakazatam aSTAviMzatyadhikaikazatasaMkhyakAH pRSThakaraNDakAH bhavanti / prathamArakotpanna manujApekSayA suSamArakotpannamanujAnAM pRSThakaraNDakA adhaM bhavantI. ti bodhyam / tathA-teSAM manujAnAM 'chaTThabhattassa' SaSThabhakte'tikrAnte 'AhAraTTe' aahaaraarth| =AhAraprayojanaM samutpadyate / tathA te manujAH 'causarTi rAiMdiyAI' catuppaSTiM rAtrindivaM svApatyaM 'sArakkhanti' saMrakSanti / atredaM bodhyam-catuSpaSTidivasAvaziSTAyuSaste manujAH apatyAni janayanti, tAni catuSpaSTidivasAvadhisaMrakSya saMgopya pUrvoktaprakAreNa kAladharmasusamasusamAe puvvavaNNiyaM" he gautama ! isa kAla kI upasthiti meM bharatakSetra kA bhUmibhAga bahu sama ramaNIya rahatA hai atyanta sama aura manorama hotA haiM yahAM isakA varNana "AliGgapuSkara Adi rUpa se pUrva meM suSamasuSamA ke varNana meM kahe gaye sUtra kI taraha se kara lenA caahiye| parantu usa kAla ke samaya ke varNana meM aura isa kAla ke samaya ke varNana meM jo antara hai vaha 'navaraM" isa pada dvArA sUcita karate hue sUtrakAra kahate hai ki isa kAla meM utpanna hue manuSya "caudhaNusahasmamUsiyA ege aTThAvIse piTThakaraMDayasae, cha? bhattassa AhAraTThe causarTsi rAiMdiyAI sArakhaMti" cArahajAra dhanuSa kI avagAhanAvAle hote haiM arthAt-do koza ke U~ce zarIra vAle hote hai, 128 inake pRSTa karaNDaka hote hai, avasarpiNI ke prathama kAla ke manuSyoM ke pRSTakaraNDaka 256 hote hai-taba ki inake pRSTa karaNDaka unase Adhe hote hai, do dina ke vyatIta ho jAne nAmamA prabhu cha-'goyamA! vahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA se jahA NAmae AliMga puktareha vA taM ceva jaM susamasusamAe puvbaNiyaM" gautama ! se mAM bharatatrana bhUmibhAga bahusamaramaNIya rahe che, atIva sama ane marama hoya che. ahI A mibhaanu na 'bhAliGga puSkara' vagare 35mA pUrvamA suSama suSamAnA vanamA vAma Avela sUtranI jema ja samajI levuM joIe. paNa te kALanA samayanAM varNanamAM ane A apanA samayanA dhunamA 2 antara che te 'navaraM' mA 56 43 sUyita 42tA sUra 43 chatamainila manuSya 'caudhaNusahassamUsiyA ege aTThAvIse piTha karaMyasae, chaThTha bhattassa AhAraDe, bausaddhiM rAIdiyAI sAkkhaMti" yAra 712 ghanuSa 28 spaahanAvALA hoya che. eTale ke be gAu jeTalA uMcA zarIravALA hoya che. 128 emanA pRSTha karaMDako hoya che. avasarpiNanA prathamakALanA manuSyanA pRSTha karaDake 256 hAya che.
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0vakSaskAra sU. 35 bharatakSetrasthitinirUpaNam yuktA bhavanti / tadapatyAnAM sapta avasthAkramAH-pUrvavat bodhyaaH| tetra pratyekasyAmavasthAyAM kAlamAnaM navadinAni, aSTau ghaTyaH, catustriMzatpalAni, kiMcidadhikAni saptadaza cAkSarANi / saptabhirvibhaktAH catuppaSTi divasAH pUrvoktapramANA eva labhyante / pUrvApekSayA teSAmadhikasaMrakSaNakAlaH kAlasya hIyamAnasya satvena utthAnAdInAM hIyamAnatvAt utthAnAdonAmabhivyaktau bahutaradivasAnAmapekSitatvena bodhyaH / evamagre'pi bodhyamiti / tathAteSAM manujAnAm AyuH jIvitakAlaH 'dopalibhovamAI' dve palyopame=dvipalyopamayamANaM bhavati / atra sUtre gautamasvAminaH praznavAkyaM' bhagavata uttaravAkyaM ca suSamasuSamA sUtrabada bodhyamiti / 'AU sesaM taM ceva' idamAyuH pramANaM zarIrocchyAdikaM ca suSamAyA Adi samaye bodhyam / ataH paraM krameNa hAniqadhyeti / para inheM AhAra kI abhilASA hotI hai, arthAt do dina ke bAda ye AhAra karate hai, ye apane bAla baccoM ke saMbhAla 64 dina rAta taka karate haiM, "do paliovamAiM AU sesaM taM ceva" inakI Ayu kA kAla do palyopama pramANa hotA hai. inake baccoM kI avasthA kA krama jaisA pahile kahA gayA haiM vaisA ho yahAM para jAnanA cAhie inakI pratyeka avasthA meM kAlamAna nau dina kA hotA haiM, 8 ghaDiyAM hotI haiM, 34 pala hote hai, kucha adhika 17 akSara hote hai 64 dinoM ko sAta se vibhAjita karane para yahI pramANa AtA hai, isa kathana se sUtrakAra ne yaha sAbita kiyA hai ki inakA saMrakSaNakAla pUrvakAla ke saMrakSaNa kAla ko apekSA haiM, kAla kI hIyamAnatA hone se yahAM utthAna Adi hIyamana hote hai, ina utthAna Adi kI abhivyakti hone meM bahutara divasoM kI apekSA rahA karatI hai, isI taraha se Age bhI inake sambandha meM kathana jAnanA cAhie, inakA AyukAla do palyopama pramANa hotA hai tathA inake zarIra kI U~cAI do koza kI hotI hai ityAdi rUpa se jo aisA kahA gayA hai vaha saba kathana suSamA kAla ke Adi samaya meM kahA gayA jyAre emanA pRSTha karaMDaka temanA karatAM aDadhA hoya che. be divasa pasAra thAya pachI emane AhAranI abhilASA thAya che eTale ke be divasa pachI e AhAra grahaNa kare cha. ye mApatAnA pAhInI sA 64 hivasa-rAta sudhI 42 che. "do paliovamAiM AU sesaM taM ceva" manA mAyuSyanI avadhi 58yApama pramANa 28bI DAya che amana bALakane avasthAkrama jema pahelAM kahevAmAM Avela che tema ja samaja. emanI dareke dareka avasthAmAM kALamAna nava divasanuM hoya che, 8 dhaDIo hoya che, 34 pala hoya che, kaMIka vadhAre 17 akSara hoya che, 64 divasane 7 vaDe vibhAjita karIe te e ja pramANu Ave che. A kathana thI sUtrakAre A vAta siddha karI che ke emanA saMrakSaNa kALa pUrvakALanA saMrakSaNa kALanI apekSAe che. kALanI hIyamAnatA hovAthI ahIM utthAna Adi hIyamAna hoya che. e uthAna AdikonI abhivyakti havAmAM bahutara divasonI apekSA rahe che. A pramANe have pachI paNa emanA saMbaMdhamAM A rIte jANavuM joIe ke emane AyukALa be palyopama pramANu jeTaluM hoya che, tema ja emanA zarIranI UMcAI be gAu jeTalI hoya che. ItyAdi rUpamAM je AvuM kathana karavAmAM Avela che te badhuM suSamA kALanA Adi
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 314 jambUdvIpaprajJaptisUtre atha bhagavAn manuSya bhedAnAha-'tIse NaM' ityAdi / he gautama ! 'tIseNaM samAe' tasyAM khalu samAyAM 'cauvvihA maNussA' caturvidhA manuSyAH 'aNusajjitthA' anvaSajananuSaktavantaH, 'taM jahA' tadyathA 'ekA' ekA pradhAnAH zreSThA, ekazabdasyAtra saMjJAtvAnna sarvanAmatA 1, 'paurajaMghA' pracurajA-pInajaGghAH, na tu kAkavat tanujA iti 2, 'kusumA' kusumAH saukumAryeNa kusumasadRzatvAt 3, 'musamaNA' suzamanAsuSTu zamanaM-zAntabhAvo yeSAM te tathA-atizAntAH pratanukaSAyatvAditi 4, atra tadguNavaiziSTayAt tattajjAtIyatA bodhyeti pUrvArakotpannaSaDjAtIyamanuSyANAmatrArake'bhAvAdime manuSyAstatobhinnajAtIyA eva bhavantIti bodhyam ||suu0 35 // iti dvitIyArakaH / / / / atha tRtIyArakasya svarUpaM pratipAdayituM praznottarasvarUpAtmakaM sUtramAha__ mUlam- tIse NaM samAe tihiM sAgarovama koDAkoDIhiM kAle vIi kaMte aNaMtehiM vaNNa pajjavehiM jAva aNaMtaguNaparihANIe parihAyamANe parihAyamANe ettha NaM susamadussamA NAmaM samA paDivajjisu samaNAuso sA NaM samA tihA vibhajjai paDhame tibhAe 1. majjhime tibhAe 2. pacchime tibhAe 3. / jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe jAnanA cAhie kyoMki jaise 2 yaha kAla vyatIta hotA hai vaise 2 Ayu kI hInatA hotI jAtI hai; "tIse NaM samAe caunvihA maNussA aNusajjitthA" isa kAla meM ye cAra prakAra ke manuSya hote haiM-"taM jahA ekA, paurajaMghA, kusumA, susamaNA" ekazreSTha, yahAM yaha eka zabda saMjJA rUpa meM prayukta huA haiM. sarvanAmarUpa meM nahIM. dUsare kAkajaGghA kI taraha tanujaGghA vAle nahIM pratyuta pRSTha jaGghA vAle, tIsare puSpa kI taraha sukumAraaura caturtha suzamana-zAntibhAvavAle kyoMki inakI kaSAya pratanu patalI hotI hai isa kAraNa ye atizAnta hote haiM' pUrva Araka meM utpanna hue 6 prakAra ke puruSoM kA isa Araka meM abhAvarahatA hai isalie ye unase bhinna jAtIya hI hote haiM, ataH tattadguNa viziSTa hone se inameM tattajjAtIyatA jAnanI cAhiye,, // 35 // raka kA kathana samApta / / samayamAM kahevAmAM Avela che. kema ke jema jema A kALa vyatIta thAya che tema tema A vArenI natothatI jayacha. "tIseNaM samAe caumvihA maNamsA asajinya prabhAga yA22 mnussy| DAya -"taM jahA-ekA paurajaMghA kusumA, sasamaNA" eka zreSTha, ahIMA eka zabda saMjJA rUpamAM prayukta thayela che, sarvanAma rUpamAM nahi bIjA kAka jaghAnI jema tanu jaghAvALA nahi paNa pRSThajaThThAvALA, trIjA puSpanI jema sukumAra ane cethA suzamana-zAMtibhAvavALA. kema ke emanI kaSAya pratanu-pAtaLI hoya che. ethI e atizAMta hoya che. pUrva ArakamAM utpanna thayela 6 prakAranA puruSone A ArakamAM abhAva rahe che. ethI eo temanAthI bhinna jAtIya ja hoya che. ethI tata6 guNa viziSTa hovA badala emanAmAM tattajajAtIyatA jANavI joIe, esapA dvitIya AvakanuM kathana samApta.
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 36 tRtIyArakasvarUpanirUpaNam susamadussamAe samAe paDhamamajjhimesu tibhAesu bharahassa vAsassa keri sae AyArabhAvapaDoyAre pucchA ? goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA, so ceva gamo Neyavyo NANattaM do dhaNusahassoI uDDhe uccatteNaM cau saTThipiTThakaraMDagA cautthabhattassa AhAratthe samupajjai ThiI palio. vamaM, egUNasIi rAIdiyAiM sArakhaMti saMgoveMti jAva devalogapariggahiyA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso ! / tIse NaM bhaMte ! samAe pacchime tibhAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre hotthA ? goyamA bahasamaramaNijje bhUmibhAge hotthA, se jahA NAmae aliMgapukkharei vA jAva maNIhiM uvasobhie, taM jahA kittimehiM ceva akittimehiM ceva tIse NaM bhaMte ! samAe pacchimetibhAe bharahe vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre hotthA goyamA ! tesi maNuyANaM chavihe saMghayaNe, chabihe saMThANe, bahUni dhaNusayANi uddhaM uccatteNaM, jahaNNeNaM saMkhijjANi vAsANi ukkoseNaM asaMkhijjANi vAsANi Au yaM pAlaMti, pAlittA appegaiyA NirayagAmI appegaiyA tiriyagAmI appegaiyA maNussagAmI appegaiyA devagAmI appegaiyA sijhaMti jAva savvadukkhANamaMtaM ka reti ||suu0 36 // chAyA-tasyAM skhalu samAyAM tisRbhiH sAgaropamakoTikoTibhiHkAle vyatikrAnte anantaiH barNaparyavaiH yAvat anantaguNaparihANyA parihIyamANe parihIyamANe atra skhalu suSamaduSSamA nAma samA pratyapadyata zramaNAyuSman !, sA khalu samA tridhA vibhajyate-prathamastribhAgaH 1, madhyamastribhAgaH 2, pazcimastribhAgaH 3 / jambUdvIpe khalu bhadanta ! dvIpe asyAma avasarpiNyAM suSamaduSamAyAH samAyAH prathamamadhyamayostribhAgayorbharatasya varSasya kIza AkArabhAvapratyavatAraH pRcchA, gautama ! bahusamasamaNIyo bhUmibhAgo'bhavat sa eva gamo netavyaH, nAnAtvaM dve dhanussahastre urdhvamuccatvena, teSAM ca manujAnAM canuSSaSTipRSThakaraNDakAH, caturthe bhakte AhArArthaH, samutpadyate, sthitiH palyopamam , ekonAzIti rAtrindivaM saMrakSanti saMgopayanti, yAvat devalokaparigRhItAH khalu te manujAH prazaptAH zramaNAyuSman ! / tasyAH khalu samAyAH pazcime tribhAge bharatasya kIdRza AkArabhAvapratyavatAro'bhavat 1, gautama! bahusamaramaNIyo bhUmi bhAgo'bhavat , tadyathAnAma AliGgapuSkara iti vA yAvat maNibhirupazobhitaH tadyathA-kRtrimaizcaiva akRtrimaizcaiva / tasyAH khalu samAyAH pazcime tribhAge bharate varSe manujAnAM kIDaza AkArabhAva pratyavatAro'bhavat ', gautama ! teSAM khalu manuSyANAM SaDavidhaM
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre saMhananaM SaDvidhaM saMsthAna bahUni dhanuzzatAni urdhvamuccatvena, jaghanyeya saMkhyeyAni varSANi utkarSeNa asaMkhyeyAni varSANi AyuSkaM pAlayanti, pAlayitvA apyekake nirayagAminaH, apyekake tiryaggAminaH, apye kake manuSyagAminaH, apyekake devagAminaH, apyekake sidhyanti yAvat sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti // 36 // TIkA--'tIseNaM' ityAdi / 'samaNAuso !' he AyuSman ! zramaNa ! 'tIseNaM samAe tihi sAgarovama koDAkoDIhiM' tasyAH khalu samAyAH tribhiH sAgaropamakoTIkoTibhiH kRtvA' kAle vIikkaM te' kAle vyatikrAnte sati, kIdRze tasmin kAle ? ityAha--'aNaM tehiM vaNNapajjavehi jAva' anantaiH varNaparyavairyAvat 'aNaMtaguNaparihANIe parihAyamANe parihAyamANe' anantaguNaparihANyA parihIyamAne parihIyamAne iti, atra yAvat padena trayastriMzattamasUtroktaH pAThaH saMgrAhyaH, 'etthaNaM' atra-atrAntare khalu 'susamadussamA NAmaM samA paDijima' suSamaduSSamA nAma samA prtypdyt-prtipnn:-lgitH| 'sA NaM' sA-suSamaduSpamA nAma khalu 'samA tihA' samA tridhA-tribhiH prakArai 'vibhajjai' vibhajyate-vibhaktA kriyate / tamevavibhAgamAha-'paDhame' ityAdi / 'paDhame tibhAe' prathamastribhAgaH tRtIyo bhAgaH, 'majjhimetibhAe' madhyamastribhAgaH, 'pacchime tibhAge' pazcimaH antimastribhAgaH ! ayaM. bhAvaH tRtIyAraka kA svarUpa kathanaTIkA-tIse NaM samAe tihiM sAgarovama koDAkoDIhiM kAle vIikkate' ityAdi. / TIkArtha-prabhu gautama ko samajhAte hue kaha rahe haiM-ki he gautama ! jaba ananta varNaparyAyoM kA yAvat ananta puruSakAra prarAkrama paryAyoM kA dhIre 2 hAsa hote 2 yaha tIna sAgaropama pramANa vAlA susamA nAmakA dvitIya ArA samApta ho jAtA hai. taba "ettha NaM susama dussamA NAma samA paDivagjisu samaNAuso" he zramaNa AyuSman ! isa bhArata kSetra meM suSama duSSamA nAmakA tRtIya kAla lagatA hai; "sA NaM samA tihA vibhajjai, paDhame tibhAe1, majjhime tibhAe2, pacchime tibhAe3" isa tRtIya kAla ko tIna vibhAgoM meM vibhakta kiyA gayA hai eka prathama tribhAga meM, dvitIya madhyama tribhAga meM aura tRtIya pazcima vibhAga meM tAtparya isakA yaha hai ki isa tRtIya kAla ke tRtIya ArakanA svarUpanuM kathana. 'tIseNa samAe tihiM sAgarovama koDA koDIhiM kAle vIikkaMte'-ityAdi |suutr 36 // TIkAtha-prabhu gautamane samajAvatA kahe che ke he gautama! jyAre anaMtagaNuM paryAne thAvat anaMta puruSakAra parAkrama paryAyano dhIme dhIme hAsa thatAM thatAM traNa sAbarepama pramANu suSamA nAma dvitIya bhA24 samAta thAya che. tyAre "ettha NaM susama dussamA NAma samA eDivanjisu samaNAuso' 3 zrama Ayu bhan ! / sarata kSetramA suSabhaSamA nAma tatIya pArasa thAya che. sANaM samA tihA vibhajjai, paDhame tibhAe 1, majjhime tibhAe 2, pacchime tibhAe 3" 2 // tRtIya ne jaya mAgomA vimA 42vAmAM Avasa
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra 36 tRtIyArakanirUpaNam suSamaduSSamAyAH samAyA bhAgatraye kRte prathamamadhyamapazcimAtyo bhAgA bhavanti / tatra dvikoTIkoTisAgaropamApramANaH suSama duSamAkAlo bhavati / dvikoTIkoTirAzistribhirvibhaktaH san SaT SaSTikoTisahasrANi SaTkoTizatAni SaT paSThikoTayaH SaTpaSTilakSANi SaTSaSTiH sahasrANi SaT zatAni SaTSaSThizca sAgaropamANi dvau ca sAgaropamatribhAgau iti labhyate, sthApanAceyam 666666666666662 iti / evaM ca pratyekasmin bhAge pUrvokta saMkhyA vijJeyeti / atra gautamasvAmI pRcchati-'jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe susamadussamAe samAe paDhamamajjhimesu tibhAgesu bharahassa vAsassa kerisae' he bhadanta ! jambUdvIpe khalu asyAm avasarpiNyAM suSamaduSSamAyAH samAyAH prathamamadhyamayostribhAgayoH bharatasya varSasya kIdRzaH-kiM prakArakA 'AyArabhAvapaDoyAre' AkArabhAvapratyavatAra:-svarUpaparyAyaprAdurbhAvo'bhavat ? iti gautamasya 'pucchA' pRcchA=praznaH / bhagavAnAha--'goyamA !' he gautama ! asyAM samAyAM 'bhUmibhAge' bhUmibhAgaH bharatakSetra bhUmipradezo 'bahusamaramaNijje hotthA' bahusama ramaNIyo'bhavat / atra sarva pUrvavad vodhyam / etadeva sUcayati-'so ceva gamo Noyavyo' sa eva gamo netavyaH iti / sa eva-pUrvokta prathama, madhyamaaura pazcima isa prakAra se tIna bhAga hue haiM, isa tRtIya kAla kA samaya koDAkoDI sAgaropama pramANa hai, isa rAzi ko jaba tIna se vibhakta kiyA jAtA hai. taba isakA ekabhAga 66666666666666 itanA hotA haiM itanA hI pramANa dvitIyabhAga kA aura itanA ho pramANa tRtIyabhAga kA hotA hai, aba gautama svAmI prabhu se punaH aisA pUchate haiM-"jaMbU dIve gaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe susama dussamAe samAe par3hamamajjhimesu tibhAesu bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre pucchA" he bhadanta ! jaba isa jambUdvIpAntargata bharata kSetra meM avasarpiNI kAla kI sthiti meM suSama duSamA kAla vartatA hai usa samaya meM isake prathamatribhAga aura madhyamatribhAga meM bharata kSetra kA kyA svarUpa hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-"goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA so ceva gamo Neyavo NANattaM do ghaNusahassAI uTuM uccatteNaM" che. eka prathama vibhAgamAM, dvitIya madhyama vibhAgamAM ane tRtIya pazcima vibhAgamAM Ata tApaNuM A pramANe che ke A tRtIya kALanA prathama, madhyama ane pazcima A pramANe traNa bhAge thayelA che. A tRtIya kALane samaya be keDA-keDI sAgaropama pramANa che. A saMkhyAne jyAre traNathI vibhakta karavAmAM Ave che tyAre teno eka bhAga 666666666666663 mATalA thAya che. yA prabhAra dvitIya bhane mATa pramANa tutIya bhAganu hAya che. have gautama prabhune 32 prazna 42 cha -"javuddIveNaM bhaMte ! dIve imIse osappiNIe susamadussamAe samAe paDhamamajjhimeMsu tibhAesu bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre pucchA" mahanta ! nyAre dIpAntargata bharata kSetramAM avasarpiNI kALanI sthitimAM suSama duSamA kALa vate che te samaye AnA prathama tribhAga ane madhyama vibhAgamAM bharatakSetranuM kevuM svarUpa hoya che. enA javAbamAM prabhu 43 cha-"goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA so ceva gamo yavo NANata
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre eva gamaH pATho netavyaH jJAtavya iti / atra 'NANattaM' nAnAtvaM-pArthakyamevaM bodhyam , tathAhi-prathamamadhyamayostribhAgayorvartamAnA manuSyA 'do dhaNusahassAiM uiDhaM uccatteNaM' dve dhanussahasre Urdhvam uccatvena prjnyptaaH| tathA 'tesiM ca maNuyANaM causahi teSAM ca manuSyANAM catuSSaSTiH catuSSaSThi saMkhyakAH 'piTTakaraMDugA' pRSThakaraNDakA bhavanti / evaM ca suSamA samotpannamanuSyApekSayA eteSAM manuSyANAM pRSThakaraNDakasaMkhyA adhaM bhavatIti bodhyam / tathA-teSAM manuSyANAm 'AhAratthe' AhArArtha: AhAraprayojanaM 'cautthabhattassa' caturthabhakte vyatikrAnte 'samuppajjaI' samutpadyate-bhavati / 'cauttha bhattassa' ityatra saptamyarthe sssstthii| ekadinAntaritasteSAmAhAro bhavatIti bhAvaH / tathA teSAM 'ThII' sthitiH AyuH sthitiH 'paliovama' palyopamam ekaM palyopamaM bhavati / tathA te manuSyAH svApatyAni 'egRNAsII' ekonAzItiM 'rAiMdiyAI rAtrindivaM 'sArakkhaMti saMgoti' saMrakSanti saMgopayanti / ekonAzIti rAtrindivAvaziSTAyuSkAste manujA apatyAni prasuvate, tAni te ekonAzIti rAtrindivaM yAvat saMrakSanti saMgopayantIti bhAvaH / eteSAmapatyarUhe gautama ! suSama duSSamA kAla ke prathama aura madhya ke vibhAgoM meM isa bharata kSetra kA bhUmibhAga bahusama ramaNIya hotA hai, ityAdi rUpa se saba kathana isa samaya kA pUrvokta rUpa se hI samajha lenA cAhiye, parantu jo usa kathana se yahAM se sambandha rakhane vAle isa kathana meM bhinnatA hai vaha aisI hai-"NANattaM do dhaNu sahassAiM urdu uccateNaM, tesiMca maNuyANaM causaTTi piTTakaraMDugA, cautthabhattassa AhAratthe samupajjai, ThiI paliovama, egRNAsoI rAha diyAi, sArakkhaMti, saMgoveMti, jAva devaloga pariggahiyA NaM te maNuyA paNNattA samaNAuso" ki inake zarIra kI U~cAI do hajAra dhanuSa kI arthAt eka koza kI hotI hai, 64 inake pRSTha karaNDaka hote haiM / eka dina ke antara se inheM bhUkha lagatI hai. sthiti 1 eka palyopama kI hotI hai 79 rAta dina taka ye apane apayoM-baccoM ko sAra saMbhAla karate haiM yAvat-phira ye kAlamAsa meM marakara devaloka meM janma dhAraNa karate haiN| aisA he zramaNa AyuSman ! ina manuSyoM ke sambandha meM kathana kiyA gayA hai| inake do ghaNu sahassAI uDr3ha uccasaNaM" 3 gautama ! suSamaSamA janaprathama bhane madhyanA tribhAgomAM A bharatakSetrane bhUmibhAga bahu samaramaNIya hoya che. ItyAdi rUpamAM A samayanuM kathana badhuM pUrvokta rUpamAM ja samajI levuM joIe. paNa pUrvakathana karatAM ahIM je vizeSatA cha ta ma pramANe che. "NANatta do ghaNu sahassAI uDDha uccatteNaM, tersi ca maNuyANaM causaTTi piTTha karaMDagA, cautthabhattassa AhAratthe samuppajjaha, ThiI paliovama, egRNAsoI, rAIdiyAI, sArakkhaMti, saMgoveti, jAva devaloga pariggahiyA NaM te maNuyA paNattA samaNAuso" mele kobhanA zarIranI yA me 2 dhanuSa 2ii arthAt eka gAu jeTalI hoya che. emanA pRSTha karaMDake 64 hoya che. eka divasanA aMtare emane bhUkha lAge che. 1 emanI sthiti eka palyopama jeTalI hoya che. 79 rAta-divasa sudhI e o pitAnA apabhyonI saMbhALa rAkhe che, yAvatuM pachI eo kAlamAsamAM mRtyu prApta karIne devalokamAM janma dhAraNa kare che. he zramaNa AyuSyan ! AvuM te manuSyanA saMbaMdhamAM vizeSa
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 36 tRtIyArakasvarUpanirUpaNam pANAM yugalikAnAmapi saptAvasthAkramAH pUrvavad bodhyAH tatraikaikasyAmavasthAyAm ekAdaza dinAni saptaghaTayaH aSTau palAni catustriMzadakSaroccAraNaparimitAt kAlAt kizcidadhikazvakAlo bhavatIti bodhyam / 'jAva' yAvad-yAvatpadena 'saMrakSya saMgopya kAsitvA kSusvA jRmbhitvA akliSTA avyathitA aparitApitAHkAlamAse kAlaM kRtvA devalokeSu utpadyante' iti saMgrAhyam / arthastu prAgukta eva / eteSAM devalokotpAde hetumAha-'devalogapariggahiyA NaM' ityAdi / samaNAuso !' he AyuSman ! zramaNa ! te NaM maNuyA' te manujAH khalu nizcayena 'devalogapariggahiyA' devaloka parigRhItA bhavantIti / atredaM bodhyamasyAH samAyAH prathamamadhyamatribhAgayobhinnajAtIyamanuSyANAmanuSaJjAnA jAti paramparA nAsti, tathAvidhakAlasvAbhAvyAt / yattu-'uggA bhogA rAyanna khattiyA saMgaho bhavecauhA' ityucyate tadasyAH samAyA antyatribhAgamapekSya bodhyamiti / itthaM suSamasuSamAyA: samAyAH prathamamadhyamatribhAgau varNayitvA samprati antimatribhAgaviSaye prAha-'tIse NaM' yugalika apatyoM kI sAta avasthAoM kA krama jaisA pahile kahA jA cukA hai vaisA hI hai, eka 2 avasthA meM 11 dina sAta ghaDo ATha pala aura 34 akSaroM ke uccAraNa karane meM jitanA kAla lagatA hai usase kucha adhika kAla hai, yahAM yAvatpada se "79 dina taka ye apatyoM kI rakSA aura pAlana karake khAMsI chIMka aura jaMbhAI lekara vinA kisI kleza aura vyathA ke prApta kiye kAla mAsa meM mara kara devalokoM meM utpanna hote haiM" aisA pATha gRhIta humA hai, isakA kAraNa yaha hai ki inheM devAyu kA hI bandha hotA hai aura manuSyAyu Adi kA nhiiN| isa tRtIya kAlarUpa Are kA prathama madhya vibhAga meM bhinna jAtiya manuSyoM kI anuSajanA-jAtiparamparA nahIM hotI hai, kyoMki isa kAla kA hI aisA svabhAva hai; "yattu uggA bhogA rAyanna svattiyA saMgaho bhave cauhA" aisA jo kahA gayA hai vaha isa tRtIya kAla ke antya tribhAga ko lekara kahA gayA hai| isa taraha se tRtIya kAlake prathama tribhAga aura madhyama tribhAga kathana karavAmAM Avela che. emanA yugalika apatyonI sAta avasthAone krama je rIte pahelAM kahevAmAM AvyA che, te rIte ja ahIM paNa kama samaja. eka eka avasthAmAM 11 divasa, sAta ghaDI, ATha yela ane 34 akSaronA uccAraNamAM jeTalo samaya lAge che. tenA karatAM kaMIka adhika samaya che. ahI cAvata padathI 79 divasa sudhI e apaccenI rakSA ane pAlana kare che, khAMsI, chIMka ane bagAsuM khAIne vagara kaI paNa jAtanI vyathA ke kaleze eo kAla mAsamAM mRtyu prApta karIne devalokamAM utpanna thAya che. e pATha saMgrahIta thayela che. AnuM kAraNa A pramANe che ke emane devAyune ja bandha hoya che. ane manuSpAyu vagere ne nahIM. A tRtIya kALa rUpa ArAnA prathama madhyama tribhAgamAM bhinna jAtIya manuSyanI anuSaMjanA-jAti paraMparA hatI nathI, kemake e kALane spabhAva ve che. "yattu uggA bhogA rAyannakhattiyA saMgaho bhave cauhA" mAma 2 vAbhAM Avela che te A tRtIya kALanA anya tribhAgane laIne kahevAmAM Avela che. A rIte tRtIya kALanA prathama tribhAga ane madhyama tribhAganuM varNana karIne have sUtrakAra aMtima
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 jambUdvIpaprajJaptisUtre ityAdi / gautamasvAmI pRcchati 'tIse NaM bhaMte ! samAe pacchime' he bhadanta ! tasyAH samAyAH khalu pazcime = antime 'tibhAe' tribhAge 'bharahasta vAsassa kerisae AyArabhAva - paDoyAre' bharatasya varSasya kIdRza AkArabhAvapratyavatAraH = svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'hotthA' prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA' he gautama ! bahusama - ramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, 'se jahA NAmae' tadyathA nAma - 'AliMgapukkharei vA jAva maNIhi uvasobhie' AliGgapuSkara iti vA yAvat maNibhirupazobhitaH / ' taM jahA ' tadyathA- 'kittimehiMceva akittimehiMceva' kRtrimaiveti yAvatpada saMgrAhyaH pAThaH pUrvato'vadhArya iti / pUrvakAlApekSayAtrAyaM vizeSaH- pUrvakAle hi kRSyAdikarmANi na pravRttAnyamUvan bhUmirapi kRtrimaistRNairmaNibhizcopazobhitA nAsIt, atra kAle tu kRSyAdi karmANi pravRttAni, bhUmizra kRtrimai stRNairmaNibhizcopazobhitA'bhUditi / punargotamasvAmI pRcchati - * kA varNana karake aba sUtrakAra antima tribhAga ke viSaya meM kahate haiM- "tIse NaM bhaMte ! samAe pacchima tibhAe bharahassa vAsassa kerisae AyAra bhAva paDoyAre hotthA" isameM gautama prabhu se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! usa tRtIya kAla ke pazcima vibhAga meM bharata kSetra kA svarUpa kaisA huA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge hotthA se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva maNIhiMuvasobhie taM jahAM kittimehiM ceva akittimehiM ceva" gautama ! tRtIya kAla ke pazcimatribhAga meM bharatakSetra kA bhUmibhAga vahusama ramaNIya hotA hai aura yaha aisA bahusamarabhaNIya hotA hai ki jaisA AliMga puSkara hotA hai, yAvat yaha maNiyoM se upazobhita hotA hai. ina maNiyoM meM kRtrima aura akRtrima maNi hote haiM. yahAM yAvatpada saMgrAhya pATha pUrva meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI vaha yahAM grahaNa kiyA gayA jAnanA cAhiye. pUrvakAla kI apekSA yahAM yaha vizeSatA hai ki pUrvakAla meM kRSyAdi karma cAlu nahIM hue the; tathA bhUmi bhI katrima tRNa aura maNiyoM se upazobhita nahIM thI, parantu isa kAla meM to kRSyAdi karma cAlU hue, aura bhUmi kRtrima evaM akRtrima tRNa aura maNiyoM se zobhita huI "tI se NaM bhaMte ! samAe pacchime tribhAganA saMgaMdhamA uhe che. "tIseNa bhate ! samAe pacchime tibhAe bharaddassa vAsassa pherie AyArabhAvapaDoyAraM hotthA" yAmAM gautame prabhune yA rIte prazna ye he bhadata ! te tRtIya kALanA pazcima tribhAgamAM bharatakSetranuM svarUpa kevu' thayu haze ? AnA vAmAM prabhu he che - "goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmimAge hotthA se jahANAmae Aliga pukkhareivA jAva maNIhi uvasobhie taM jahA - kittimehi ceva akinttimehi ceva" he gautama ! tRtIya kALanA pazcima tribhAgamAM bharatakSetranA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hoya che ane e AliMga puSkaravat mahusamaramaNIya hAya che, cAvat A NuethI upaze|bhita hAya che, A maNiemAM kRtrima ane akRtrima maNui hAya che. ahIM yAvat pada saMgrAhya pATha pahelAM je pramANe kahevAmAM Avela che te pramANe ja ahIM" samajaveA. pUrvakALanI apekSA ahI vizeSatA A pramANe che ke pUrvakALamAM kRSyAdi kamanA prAra'bha ja thaye nathI. temaja bhUmi paNa kRtrima tRNu ane maNiethI upaze|bhita na hotI paNa A kALamAM tA kRSNAdi karmAM cAlU thaI gayAM hatAM ane bhUmi kRtrima tathA akRtrima tRNu ane maNui
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA DhokA dvivvakSaskAra sU. 36 tRtIyArakasvarUpanirUpaNam 321 'tI se NaM bhaMte ! samAe pacchime vibhASa bharahe vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAva paDoyAre' he bhadanta / tasyAH khalu samAyAH pazcime tribhAge bharate varSe manujAnAM kIdRza AkArabhAva pratyavatAraH= svarUpaparyAyaprAdurbhAvaH 'hotthA' prajJaptaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! siM maNuyANaM chavi saMghayaNe' he gautama! teSAM manujAnAM padavidhaM sahananaM bhavati, 'chavi ThANe' pavidhaM ca saMsthAnaM bhavati / tathA te manujA 'bahUNi ghaNusayANi uddhaM uccateNaM' bahUni dhanuzcatAni urdhvamuccatvena bhavanti / tathA te manujAH 'jahaNeNaM saMkhijANi vAsANi' jaghanyeNa saMkhyeyAni varSANi 'ukkoseNa asaMkhijjANi vAsANi AuyaM pArleti' utkarSeNa ca asaMkhyeyAni varSANi AyuH pAlayanti, 'pAlittA' pAlayitvA 'appegaiyA' adhyeka= kecit 'Niyaraga. mI' 'nirayagAmino - nArakA bhavanti, 'appegaiyA' apyekake 'tiriyagAmI' tiryaggAmino bhavanti, 'appegaiyA maNussagAmI' apyehi manuSyagAmino bhavanti, 'appegaiyA devagAmI' apyekake devagAmino bhavanti 'appegayA sijyaMti' apyekake sidhyanti = sakalakAryakAritayA siddhA bhavanti ' jAva' yAva tibhAe bharahe vAse maNuyANaM kerisae Ayara bhAva paDoyAre hotthA" aba gautama ne prabhu se pUchA hai hai bhadanta ! usa tRtIya kAla ke antima tribhAga meM bharata kSetra meM manuSyoM kA svarUpa kaisA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai - " goyamA tesiM maNuyANaM chanvihe saMghayaNe, chavvihe saMThANe, bahUNi dhaNusayANi uDDhaM uccatteNaM jahaNNeNaM saMvijjANi ukkoseNaM asaMkhijjANi vAsANi u pAlati 0 "" he gautama ! isa kAla ke manuSyoM ke 6 prakAra kA saMhanana evaM chaha prakAra kA saMsthA na hotA hai tathA inake zarIra kI U~cAI saikar3oM dhanuSa kI hotI hai. inakI Ayu jaghanya se saMkhyAta varSa kI aura utkRSTa se asakhyAta varSoM kI hotI hai. isa Ayu kA pAlana karake arthAt isa Ayu ko pUrNarUpa se bhoga karake inameM se kitaneka to mara kara naraka gati meM jAte haiM, kitaneka tiryaJca gati meM jAte haiM, kitaneka devagati meM jAte haiM aura kitaneka manuSyagati meM jAte gothI zobhita ardha gardha tI. "tIse Na bhaMte ! samAe pacchimeM tibhAe bharahe vAse maNuyANaM kerisa AyArabhAva paDoyAre hotthA" have gautama prabhune khevI rIte prazna re che ke e bhada Mta ! te tRtIya kALanA atima tribhAgamAM bharatakSetramAM manuSyanu svarupa kevuM hoya he ? senA va prabhu he che: 'goyamA ! tesiM maNuyANaM chavvihe saMghayaNa, cha saMThANe, bahUNi dhaNusayANi uddha uccateNa jahaNNeNa saMkhijANi vAsANi UkkoseNaM asaMkhijjANi vAsANi AUye pAlaMti0 "he gautama! yA AajanA manuSyAne prakAranA sahunane ane 6 prakAranA saMsthAnA hoya che. temaja emanA zarIranI UMcAI se'kaDA dhanuSa jeTalI hAya che, emanA AyuSyanI avadhi jaghanyathI sakhyAta varSanI ane utkRSTathI asaMkhyAta varSA jeTalI heAya che. Ayune bhAgavIne eTale kesa pUrNa rIte A AyunA upabheAga karIne emAMthI keTalAka teA naraka gatimAM jAya che, keTalAka tiya ga gatimAM jAya che, keTalAka devagatimAM jAya che ane keTalAka manuSya gatimAM jAya che, tema ja keTalAka evA paNa hAya che ke jee siddha avasthAne paNa prApta kare che. ahIM yAvat padathI 41
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 jambUdvIpaprajJaptisUtre tpadena budhyante mucyante parinirvAnti iti saMgrahaH / tatra budhyante - vimala kevalAlokena sakalalokAlokaM jAnanti, mucyante = sarvakarmebhyo muktA bhavanti 'parinirvAnti=samastakarmakRtavikArarahitatvena svasthA bhavanti, tathA - 'savvadukkhANaM' sarvaduHkhAnAm = samastaklezAnAm 'aMtaM' antam = nAza kareMti' kurvanti avyAbAdhasukhabhAjo bhavantIti bhAvaH / nanu asyAH samAyA bhAgatrayaM kathaM kRtam ? iticet Aha-yathA suSamasuSamAyAH samAyA Adau manuSyAH tripalyopamAyuSkAstrigavyuta parimitodhAstridinAntarita bhojanA ekonapaJcAzad dinAni yAvat svApatyapAlakAzca bhavanti / tataH krameNa varNagandhAdiparyavahAnyA kAlasya hIyamAnatvena suSamAyAH samAyA Adau manuSyA dvipalyopamAyuSkAH dvigavyUtocchrayA dvidinAntarita bhojanAzcatuSSaSTim ahorAtrAn yAvat svApatyapAlakAca haiM tathA kitaneka aise bhI hote haiM jo siddha avasthA ko bhI prApta karate haiM, yaha yAvat pada se "budhyate, mucyate parinirvAnti" ina padoM kA saMgraha huA hai. vimala kevala jJAnarUpa Aloka ke dvArA sakala lokAloka ko ve jAnane lagate haiM, samasta karmoM se ve mukta - chUTa jAte haiM aura samasta karmakRta vikAroM se phira ve rahita ho jAne ke kAraNa svastha ho jAte haiM, evaM samasta duHkhoM kA nAza kara dete hai arthAt anyAbAdha sukha ke bhoktA bana jAte haiM, zaMkA-isa kAla ke tIna bhAga kaise kiye ? to isakA uttara aisA hai ki jisa prakAra suSamasuSamA kAla kI Adi meM manuSya tIna palyopama kI Ayu vAle tIna koza pramANa zarIra vAle evaM tInadina ke antara se bhojana karane vAle hote haiM tathA 49 dina taka jIvita rahakara apane yugalika apatyoM kI sAra saMbhAla karate haiM / phira krama 2 se yaha kAla jaise 2 hIna ho jAtA hai usa krama se vaise varNa gaMdha Adi ko kI paryAyoM kI hAni ho jAtI hai. aura jaba yaha prathama kAla pUrNarUpa se samApta ho jAtA hai taba suSamA nAmaka dvitIya ArA prArambha ho jAtA hai. isa kAla kI Adi meM manuSyoM kI Ayu do palyopama kI hotI hai, do koza U~cA unakA zarIra "budhyante, mucyante, parinirvAnti" yA honA saMgraha thayesa che. vibhasa Devala jJAna 35 AlAka vaDe teo sakala leAkAleAkane jANavA lAge che samasta karmothI teo mukta thaI jAya che, ane samasta kamakRta vikArothI teo rahita thaI javAthI svastha thaI jAya che, tathA samastaduHkhAnA nAza kare che. eTale ke avyAbAdha sukhanA bheAkta banI jAya che. zaMkA- kALanA traNa bhAgeA kevI rIta karavAmAM AvyA che ? teA ene javAba A pramANe che ke jema suSama-suSamA kALanA AdimA manuSyA traNa patyeApama jeTalI AyunI adhivALA, traNa gAu pramANa zarIravALA temaja traNa divasanA aMtare bhAjana karanArA hAya che tathA 49 divasa sudhI jIvita rahIne peAtAnA cuMgalika apatyeAnI sAra saMbhALa kare che. pachI yathAkrame A kALa jema jema hIna thate jAya che, te ja kramathI varNa, gaMdha AdinI paryAyAnI hAni thatI jAya che ane jyAre prathama kALa saMpUrNa rIte samApta thaI jAya che tyAre suSamA nAmaka dvitIya ArakanA prAraMbhathAya che. A kALanA prAra MbhamAM manuSyAnuM AyuSya e palyApama jeTalu hAya che. temanuM zarIra e gAu jeTaluM uMcu hAya che. e divasanA
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvivakSaskAra0 sU. 36 tRtIyArakasvarUpanirUpaNam 323 bhavanti, tato'pi krameNa varNagandhAdi paryavahAnyA kAlasya hIyamAnatvena suSamaduSSamAyAH samAyA Adau manuSyA ekapalyopamAyuSkA ekagavyatocchyA ekadinAntaritabhojanA ekonAzIti divasAn yAvat svApatyapAlakAzca bhavanti / tataH suSamaduSamAyA AdhatribhAgadvayaM yAvat varNagandhAdInAM niyataparihANyA kALasya hIyamAnatvena krameNAdhikAdhika hIyamAnA yugalino'bhUt / antimatribhAge tu parihANiranizcitA jAteti asyAH samAyA bhAgatrayaM kRtamiti ||suu0 36 // hotA hai. do dina ke antara se inheM AhAra kI icchA hotI hai causaTha rAta dina kI jaba inakI Ayu avaziSTa rahatI hai. taba inake yugalika saMtAna kA janma hotA hai. aura ye 64 dina taka apanI saMtAna kI sAra saMbhAla karate rahate haiM. isa taraha krama 2 se jaba isa kAla kI bhI samApti ho jAtI hai aura varNa gandhAdiparyAyoM kI bhI pahile Are kI apekSA aura adhika hInatA ho jAtI hai-taba tRtIya kAla jo suSamaduSSamA hai usakA prAraMbha hotA hai. isa kAla ke prAraMbha meM manuSya eka palyopama kI AyuvAle hote haiM, eka koza kA inakA zarIra hotA hai, aura eka dina ke antara se inheM AhAra kI abhilASA hotI hai. jaba inakI Ayu 79 dina kI bAkI rahatI hai- taba inake yugalika saMtAna kA janma hotA hai, ye 79 dina taka usakA lAlana pAlana kara kAlamAsa meM Ananda ke sAtha apane zarIra kA parityAga kara deva gati meM janma lete haiM. krama 2 se jaba yaha tRtIya kAla kA tribhAga pramANa Adya samaya meM vyatIta ho jAtA hai aura madhya kA bhI isI taraha se tribhAga pramANa samaya samApta ho jAtA hai-ina donoM vibhAgoM meM varNAdi paryAyoM kI to kramazaH hAni hotI hI rahatI hai-ina donoM vibhAgoM meM adhikAdhikarUpa se yugalikoM kI hInatA AjAto hai aura phira antima tribhAga meM yaha hInatA anizcita rUpa meM AjAtI hai. isa kAraNa isa aMtare temane AhAra grahaNa karavAnI IcchA thAya che, 64 rAta-divasa jeTaluM AyuSya avaziSTa rahe che. tyAre emane yugalika saMtAna thAya che. ane teo 64 divasa sudhI potAnA bALakanI sAra-saMbhALa karatA rahe che. A pramANe yathAkrame jyAre A paNuM samApti thaI jAya che ane varNa gandhAdi paryAnI paNa-pahelA ArakanI apekSAe vadhAre hInatA thaI jAya che, tyAre tRtIya kALa je suSama duSamA kALa che, tene prAraMbha thAya che. te kALanA prAraMbhamAM manuSya eka pa9pama jeTalA AyuSyavALA hoya che. eka gAu jeTaluM UMcu emanuM zarIra hoya che ane eka divasanA aMtare emane AhAra grahaNa karavAnI abhilASA thAye che. jyAre emanuM AyuSya 79 divasa jeTaluM bAkI rahe che tyAre emane yugalika saMtAna utpanna thAya che. eo 79 divasa sudhI tenuM lAlana-pAlana karIne kAla mAsamAM AnaMdapUrvaka pitAnA zarIrane cheDIne devagatimAM janma prApta kare che. yathA krame jyAre A tRtIya kALanuM tribhAga pramANuM-Adya samaya vyatIta thAya che ane madhyama paNa vibhAga pramANa samaya e rIte samApta thaI jAya che-e ane tribhAgomAM varNAdi paryAnI to kramazaH hAni thatI ja rahe che, e banne vibhAgomAM adhikAdhika rUpathI sugalikonI ja hInatA AvI jAya che ane pachI aMtima vibhAgamAM A hInatA anizcita
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambadvIpaprajJatisUtre suSama duSSamAyA antime tribhAge yathA lokavyavasthA jAtA, tAM pratipAdayatimUlam - tIse NaM samAe pacchime tibhAe palio maTTamabhAgAvasese ettha NaM ime paNNarasa kulaMgarA samuppajjitthA taM jahA sumai 1. paDisi 2. sImaMkare 3. sImaMdhare 4. khemaMkare 5. khemaMdhare 6. vimalavAhaNe 7. cakkhumaM 8 jasamaM 9 abhicaMde 10. caMdAme 19. paseNai 12, marudeve 13 nAbhI 14 usame 15 ti ||sU0 37 // chAyA-tasyAH khalu samAyAH pazcime tribhAge palyopamASTamabhAgAvazeSe atra skhalu ime paJcadaza kulakarAH samudapadyanta tadyathA - sumatiH 1, pratizrutiH 2, sImaGkaraH 3, somandharaH 4, kSemaGkaraH 5, kSemandharaH 6, vimalavAhanaH 7, cakSuSmAn 8, yazasvAn 9, abhicandraH 10, candrAbhaH 11, prasenajit 12, marudevaH 13, mAbhiH 14, RSabhaH 15, iti // sU0 37|| TIkA- 'tIse NaM' ityAdi - 'tIse' tasyAH - suSama duSpamAyAH 'NaM' khalu 'samAe ' samAyA: 'pacchime tibhAe palio maTTamabhAgAvasese' pazcime tribhAge palyopamASTamabhAgAvazeSe kRtASTabhAgasya palyopamasya aSTame bhAge avaziSTe sati, 'ettha' atra etadabhyantare 'NaM' khalu 'ime, ime vakSyamANa : ' paNNarasa kuLagarA' paJcadaza kulakarA :- lokavyavasthAkAriNaH kulakaraNazIlAH viziSTa buddhiyuktAH puruSavizeSAH 'samupapajjitthA ' samudapadyanta - samutpannAH, 'taM jahA ' tadyathA - 'sumaI' sumatirityAdi paJcadazanAmAni sUtroktAni bodhyAni / 324 tRtIya Are ke tIna tribhAga kiye gaye haiM // 36 // isa Are ke antima tribhAga meM jaisI loka kI vyavasthA hotI hai aba sUtrakAra usakA pratipAdana karate haiM- 'tIse NaM samAe pacchime vibhAe paliovamahamabhAgAva se se' ityAdi / TIkArtha- usa suSama duSSamA nAmake tRtIya Are ke antima tribhAga kI samApti hone meM jaba palyopama kA AThavAM bhAgamAtra samaya bAko rahatA hai taba ye "ime paNNarasa kulagarA samuppajjitthA " 15 kulakara usa samaya utpanna hote haiM-"taM jahA" unake nAma isa prakAra se haiM" sumaI 1, paDissuI 2, sImaMkare 3, sImaMdhare 8, khemaiMkare, 5, khemaMdhare 6, vimalavAhaNe 7, crUpamAM AvI jAya che. A kAraNAthI A tRtIya ArakanA traNa tribhAgA karavAmAM Avela che.36A TIkA--A smArakanA aMtima tribhAgamAM jevI lekanI vyavasthA hAya che. te viSe ve sUtrakAra pratipAdana kare che. 'tIle NaM samAe pacchime vibhASa palibhavamaTTha bhAgAvasese' ityAdi sUtra // 37 // // TIkA--te suSamadukhamA nAmaka tRtIya ArAnA aMtima tribhAganI samApti thavAmAM kyAre pahayeApamane A bhI loga bhAtra mADI ra che tyAre the "hameM paNNarasa kulagarA samudayajjitthA 15 / te samaye utpanna thAya che. 'tU jahA " tebhanA nAma yA pramANe che. 'ma 1, Dissu 2, sImakare 3, sImaMdhare 4, khemaMkare 5, khemandhare 6, vimalavAhaNe 8, cakkhumaM 8, jasamaM 9, abhicaMde 10, caMdAme 11, paseNaI 12, mahadeve 13, NAbhI 14,
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi0 vakSaskAra sU. 37 suSamaduSSamAyAntimatribhAge lokavyavasthA 325 nanu sthAnAGgAdiSu-"jaMbuddIve bhArahe vAse imIse osappiNIe sattakulagarA hotthA, taM jahA-paDhamittha vimalavAhaNa 1, cakkhumaM 2, jasamaM 3, cautthamabhicaMde 4, tatto paseNaI 5, puNa, marudeve 6, ceva nAbhI 7 ya // " ityuktam, atra tu paJcadaza kulakarA uktA iti parasparamAgamavirodhaH ? iti cet. Aha-sUtragate vaicitryAttatra saptaiva kulakarA uktA atra tu paJcadazetyadoSa iti / nanu tathApi 'asyAH samAyAstRtIye tribhAge palyopamASTabhAgAvazeSe paJcadaza kulakarA abhUvan' iti yaduktaM tanna saMgacchate, yataH palyopamaM kila asatkalpanayA catvAkkhumaM 8, jasamaM 2, abhicaMre 10, caMdAbhe 11, paseNai 12, marudeve 13, NAbho 14,usame tti" sumati 1, pratizruta 2, sImaMkara 3, sImaMdhara 4, kSemaMkara 5, kSamaMdhara 6, vimalavAhana 7, cakSuSmAn 8, yazasvAn 9, abhicandra 10, candrAbha 11, prasenajit 12, marudeva 13, nAbhI 14, aura RSabha 15, tAtparya isa kathana kA aisA hai ki jaba isa kAla kI samApti hone meM eka palyopama pramANa kAla bAko bacatA hai| taba isa palyopama pramANa kAla ke 8 bhAga karanA aura 7 bhAga pramANa palyopama jaba samApta ho jAve aura 8 veM bhAga pramANa palyopama jaba bAko rahe taba isa samaya meM ye pandraha kulakara utpanna hote haiN| ye loka ko vyavasthA karane vAle hote haiM isaliye inheM kula kara kahA gayA hai, inakA kAma kuloM kI racanA karane kA hai| ye viziSTabuddhizAlI hote haiM / ataeva inheM puruSa vizeSa bhI kahA jAtA hai / yahAM zaMkA aiso ho sakatI hai ki sthAnAGga Adi sUtroM meM "jaMbuddovedIve bhArahe vAse imIse osappiNoe sattakulagarA hotthA"-taM jahA paDhamittha vimalavAhaNa, 2, cakkhuma 2, jasamaM 3, cautthamabhicaMde 4, tatto paseNaI 5, puNa marudeve 6, ceva nAbho 7, isa pATha ke anumAra 7 hI kulakara isa bharatakSetra meM avasarpiNo kAla meM hue kahe gye| phira Apa yahAM 15 prakaTa kara rahe haiM to phira usame 15 tti" subhAta 1, pratizruta 2, sIma42, sIma 2 4, 42 5, madha26, vimalavAhana 7, cakSumAna 8, yazasvAna 9, abhicandra 10, candrAbha 11, prasenajita 12, maru deva 13, nAbhi, ane RSabha 15. A kathananuM tAtparya A pramANe che ke jyAre A kALanI samApti thavAmAM eka palyopama pramANu kALa zeSa rahe che tyAre Apapama pramANu kALanA 8 bhAge karavA ane sAta bhAga pramANa patye pama jyAre samApta thaI jAya ane 8 me bhAga pramANa patyopama jyAre zeSa rahI jAya tyAre e samayamAM e 15 kakara upana thAya che. e lAka- vyavasthApaka hoya che. ethI ja emane kalakara kahevAmAM Avela che. emanuM kAma kulenI racanA karavAnuM che. e buddhizALI hoya che, ethI emane puruSa vizeSa paNa kahevAmAM Ave che. ahIM zaMkA evI udbhave che ke "sthAnA bore satromA "jabuddIve dIve bhArahe vAse imIse osappiNIe sattakulagarA hotthA-taM jahA padamittha vimalavAhaNa 1, cakkhumaM 2, jasamaM 3, caunthamabhicaMde 4, tattopaseNaI 5, puNa sAmave6. ceva nAbhIya 7, 2mA 5 / bhukama 7 8 942 mA bharatakSetramA saksI kALamAM thAya che, Ama kahevAmAM AvyuM che. pachI tame ahIM 15 ne ulekha karI rahyA
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 jambUdvIpapracaptisUtre riMzadbhAgavibhakta kalpanIyam te catvAriMzad bhAgA aSTabhirbhAjyAstata ekaiko bhAgaH paJcapaJcabhAgayukto bhavati / tatra yaH paJcabhAgayukto'STamo bhAgastasmin paJcadaza kulakarA bhavantItyAgatam / teSu paJcasu bhAgeSu catvAro bhAgAH palyopamadazamabhAgAyuSaAdhasya sumatinAmakasya kulakarasyAyuSi gatAH zeSaH palyopamasyaiko bhAgaH, tatrAsaMkhyeyapUrvAyuSo dvAdaza kulakarAH, saMkhyeyapUrvAyuSko nAbhiH, ekona navatipakSAdhika caturazItilakSapUrvAyuSka RSabhadevazca bhavanti, ekasmizcatvAriMzattame bhAge kathaM pratizrutyAdInAM caturdazakulakarANAM bRhattamAyurjuSAM saMbhAvanA ! iti cet, Aha-ekasmiMzcatvAriMzattame bhage'saMkhyeyAni pUrvANi bhavanti, tAni ca asaMkhyeyAni pUrvANi krameNa hInahInAni 'paDissuI, sImaMkare, sImaMdhare, khemaMkare, khemadhare, vimalavAhaNe, cakkhumaM, jasamaM, abhicaMde, caMdAbhe, marudeve' pratizruti sImaGkara sImandhara kSemakara kSemandhara vimalavAhana cakSuSmadyazasvadabhicandra candrAbhaprasenayaha paraspara meM AgamoM meM virodha kaisA ? to isa zaMkA kA samAdhAna aisA hai ki sUtra kI gati vicitra hotI hai ataH vahAM sAta ho kulakara kahe gaye haiM aura yahAM 15 kahe haiM, isameM koI doSa Ane jaisI bAta nahIM hai| zaMkA-Apane jo aisA kahA hai ki isa kAla kA tRtIya tribhAga jaba palyopama ke 8ve bhAgamAtra avaziSTa rahatA hai taba 15 kulakara utpanna hote haiM so yaha kathana saMgata nahIM hotA hai kyoMki asatkalpanA se palyopama ke 40 cAlIsa bhAga kalpita karanA cAhiye / ina 40 cAlIsa bhAgoM meM 8 kA bhAga dene para eka eka bhAga 5-5 bhAgoM se yukta hotA hai / isa taraha 5 bhAga yukta jo AThavAM bhAga hai usameM 15 kulakara utpanna hote haiM vaha bAta Agama prApta hotI hai / ina pAMca bhAgoM meM ke 4 bhAga to palyopama ke dazaveM bhAga pramANa AyuvAle Adi ke sumati nAmake kulakara kI Ayu meM cale gaye bAko kA palyopama kA eka bhAga aura rahA--psoM usameM asaMkhyAta pUrva kI AyuvAle zeSa 12 kulakara hue ina meM saMkhyAta pUrve kI AyuvAlA nAbhi huA aura 89 pakSa adhika 84 lAkha pUrva kI AyuvAlA che te A AgamamAM paraspara virodha kema che ? te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke sUtranI gati vicitra hoya che ethI tyAM sAna ja kulakara kahevAmAM Avela che ane ahI 15 kahevAmAM AvyA che temAM koI paNa jAtane doSa nathI. zaMkA-tame je Ama kahyuM che ke A kALane tRtIya tribhAga jayAre eka phakta palyopamanA 8 AThamA bhAga jeTale avaziSTa rahe che tyAre 15 kulakara utpanna thAya che, to A kathana saMgata thatuM nathI kemake asatka9panAthI pApamanA 40 bhAge kalpita karavA joIe. e .40 bhAgomAM 8 ne bhAga karavAthI eka bhAga 5-5 bhAgothI yukta thAya che. A pramANe che bhAga yukta je 8 me bhAga che temAM 15 kulakare utpanna thAya che, A vAta AgamathI siddha thAya che. e pAMca bhAgamAMnA cAra bhAgo te pApamanA dasamAM bhAga pramANa AyuvALA AdinA sumati nAmanA kulakaranA AyumAM jatA rahyA. zeSa palyopamano eka bhAga bAkI rahyA hatA, temAM asaMkhyAta pUrvanI AyuvALA zeSa 12 kulakara thayA AmAM saMkhyAta
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 38 kulakaratAprakArakathanam 327 jinmarudevAnAM dvAdazAnAM kulakarANAmAyurmAnAni, 'NAbhI' nAbhestu saMkhyeyAni pUrvANi AyurmAnam, 'usabhe' RSabhasya caturazoti lakSapUrvANi AyurmAnam, avaziSTAzca ekonanavatipakSA ityekasminneva catvAriMzattamabhAge caturdazakulakarANAmasti saMbhAvaneti na kazcid virodha iti // 37 // ___ mUlam-tattha NaM supai paDissui sImaMkara sImaMdhara khemaMkarANaM eesiM paMcaNhaM kulagagaNaM hakkAre daMDagoDa hotthA te NaM maNuA hakkAreNaM daMDeNaM hayA samANA lajjiyA vilajjiyA veDDA bhIyA tusiNiyA viNa oNayA ciTThati / tattha NaM khepaMdharavimalavAhaNa cakkhumaM jasamaM abhicaMdANaM eesi NaM paMcaNhaM kulagarANaM makkAre NAmaM daMDaNII hotthA te NaM maNuyA makkAreNaM daMDeNaM hayA sabhANo jAva ciTThati tattha NaM caMdAbha paseNai marudeva usabhANaM eesiNaM paMcaNhaM kulagarANaM dhikkAre RSabhadeva huA to phira eka 40 veM bhAga meM pratizruta Adi 14 kulakaroM kI ki jo bahuta bar3I AyuvAle the utpatti kaise sabhavita ho sakatI hai ? to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki eka 40. va bhAga meM asaMkhyAta pUrva hote haiM aura ye asaMkhyAta pUrva krama se hIna hIna hote haiM tathA pratizruta, somaGkara, sImandhara, kSemakara, kSemandhara, vimalavAhana, cakSuSman, yazasvAn, abhicandra, candrAbha, prasenajita aura marudeva ina 12 kulakaroM kI Ayu ke pramANa hote haiM / nAbhi kI Ayu kA pramANa saMkhyAta pUrvI kA thA aura RSabha kI Ayu kA pramANa 84 lAkha pUrva kA thA / vAkI ke kulakaroM ko Ayu kA pramANa 89 pakSAdhika 81 lAkha pUrva kA thA / isa taraha 40 veM bhAga meM 14 kulakAroM kI utpatti kI saMbhAvanA meM kyA virodha ho sakatA haiM ? arthAt koI bhI virodha nahIM ho sakatA hai // 37 // pUrvanA AyuSyavALA, nAbhi thayA ane 89 pakSa adhika 84 lAkha pUrva jeTalA AvALA, RSabhadeva thayA. te pachI eka 40 mA bhAgamAM pratita Adi 14 kulakaranI ke jeo khUba lAMbA AyuSavALA hatA-u-patti kevI rIte saMbhavI zake ? te A zakAne uttara A pramANe che ke eka 40 mA bhAgamAM asaMkhyAta pUrvo hoya che ane e asaMkhyAta pUrve yathAkame hIna-hIna hoya che temaja pratisRti, sImaMDUkara, sImanvara, kSemakara, kSemadhara, vimala vAhana, cakSuSmAna. yazasvA, abhicandra, candrAbha, prasenajita ane marUdeva e 12 kulakarenI AyunA pramANe hoya che. nAbhinI AyunuM pramANa saMkhyAta pUrvenuM hatuM ane RSabhanA AyuSyanuM pramANa 84 lAkha pUrvanuM hatuM. zeSa kulakaranA AyuSyanuM pramANa 89 pakSAdhika 84 lAkha pUjeTaluM hatuM. A pramANa 40 bhAgamAM 14 kulakarenI utpattinI saMbhAvanAmAM zuM virodhathaI zake che ? eTale ke koI paNa jAtane virodha saMbhavI zake ja nahi. sUtra. 37
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 jambUdvIparatiro NAmaM daMDaNII hotthA te NaM maNuyA dhikkAreNaM daMDeNaM hayA samANA jAva ciTThati |sU0 38 // ___chAyA-tatra khalu sumati pratizruti somaGkara sImandhara kSemaGkarANAm eteSAM paJcAnAM kulakarANAM hAkaro nAma daNDanItirabhavat. te khalu manujA hAkereNa daNDena hatAH santo lajjitA vilajjitA vyarddhA bhItAstUSNIkA vinayAvanatAstiSThanti / tatra khalu kSemandhara vimalavAhana cakSuSmada yazasvada bhicandrANAm pateSAM khalu .paJcAnAM kulakarANAM mAkaro nAma daNDanItirabhavat, te khalu manujA mAkAreNa daNDena hatAH santo yAvat tiSThati / tatra khalu candrAbhaprasenajinmarudeva nAbhi RSabhANAm eteSAM skhalu paJcAnAM kulakarANAM dhikkAro nAma daNDanIti rabhavat , te khalu manujA dhikkAreNa daNDena hatAH santo yAvat tiSThanti ||suu0 38 // ete kulakaratvaM kathaM kRtavantaH ? ityaha TIkA--tattha NaM' ityAdi, 'tattha' tatra - teSu paJcadazasaMkhyakeSu kulakareSu madhye 'Na' khalu 'sumai paDissui sImakara sImaMdhara khemakagaNaM eesiM pacaNDa kulagarANaM' sumati pratizruti sImaGkarasImandharakSemaGkarANAm eteSAM paJcAnAM kulakarANAM kAle 'hakAre' hAkAro = 'hA' ityadhikSepArthakaH zabdastasya karaNam nAma 'daMDaNII' daNDanItiH - daNDanaM daNDaH = aparAdhinAmanuzAsanaM tatra nItiH = nyAyaH 'hotthA' abhavat = samutpannaH / atredaM bodhyam tRtIyArakAnte kAladoSeNa alpIbhUteSu kalpavRkSeSu santu, tatra teSAM yugalikamanujAnAM mamatve jAyamAne te kalpavRkSAH tai manujaiH svakIyatvena parIgRhItAH / tatrAnya parigRhIte kasmiMzcit kalpavRkSe kenacida aba inhoMne kulakaratA kaise kI-isa bAta kA kathana sUtrakAra karate haiM "tattha NaM sumai, paDissui sImaMkara, sImaMdhara, khemaMkarANaM eesiM paMcaNha" ityAdi / TIkArtha-"tattha NaM sumai paDissui, sImaMkara, sImaMdhara khema karANaM eesiM paMcaNhaM" ina pandraha kulakaroM meM se sumati, pratizruta, sImaMkara, sImaMbara aura kSemaM kara ina pAMca kulakaroM ke samaya meM "hAhAkAra" isa nAma kI daNDanIti thI, "hA" yaha zabda adhikSepa kA vAcaka hai|, isakA karanA hAhAkAra hai, aparAdhiyoM ko anuzAsana meM lenA yaha daNDa hai, isa daNDa ke liye jo nIti-nyAya hai vaha daNDanoti hai, yahAM aisA samajha lenA cAhiye-tRtIya Araka ke anta meM kAladoSa ke prabhAva se jaba kalpavRkSa thoDe se raha gaye -taba una kalpavRkSoM ke Upara una yugalika have temaNe kulakaratA kevI rIte karI ? A vAtanuM sUtrakAra kathana kare che- 'tatthaNa sumai paDissui sImaMkara sImaMdhara khemakarANaM paesi ecaNhaM'- ityAdi-sUtra // 30 // TIka thai---e 15 kulakaromAMthI sumati, praviMRti sImaMkara, sI madhura, ane kSemakara e pAMsa khAna saya hAhAkAra' nAme 197nItitI. 'hA' 4 madhipAya che. menu karavuM hAhAkAra' che. parAdhIone anuzAsanamAM rAkhavA e daDanA mATe je nIti-nyAya che, te daDanIti che. ahIM Ama samajavuM joIe. tRtIya ArakatA aMtamAM phALa doSanA
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi0 vakSaskAra sU. 38 kulakaratA prakArakathanam nyena mamatvena parigRhyamANe teSu vivAdaH prAvarttata / tataste manujAH vivAda nirNayAya sarvebhyo'dhikaprabhAvazAlinaM sumatiM sarveSAmAdhipatye vyavasthApayan / tataH sa sumatiH sarvebhyo yathAyogyaM kalpavRkSAdIn vibhajya pradadau / tatra yaH kazcit maryAdA maticakrAma, tacchAsanAya sa jAtismRtyA nItijJatvena hAkAra daNDanIti prAvarttayat / tAmeva daNDanIti pratizrutyAdayazcatvAro'pyanukRtavantaH iti / hAkAradaNDanItyA te kIdRzA abhUvan ! ityAha - ' te ' ityAdi / 'te NaM maNuyA' te manujAH khalu 'hakkAreNaM da DeNaM hayA' hAkAreNa daNDena hatAH = adRSTapUrvazAsanAnAM teSAM daNDAdi ghAtebhyo'pyadhikaM marmaghAti tacchAsanamidamiti AtmAnaM hatA iva manyamAnAH 'samANA' santo 'lajjiyA' lajjitAH = sAmAnyato lajjAyuktAH, 'vilajjiyA' vilajjitAH = vizeSato lajjitAH, 'veDDA' vyarddhA:= manuSyoM ko mamatvabhAva ho gayA so unhoMne unheM apanA 2 kara mAna liyA, usa para jaba koI dUsarA yugalika manuSya adhikAra jamAne lagA to unameM apasa meM vivAda honA prAraMbha ho gayA / taba una manuSyoM ne vivAda kA nirNaya karAne ke liye saba se adhika prabhAvazAlI sumati kulakara ko saba ke Upara adhipati cuna liyA / taba sumati kulakara ne saba ke liye yathAyogya kalpavRkSoM kA vibhAga kara diyA aura satra ke liye unheM vitarIta kara diyA / inameM se jo koI maryAdA kA ullaGghana karatA use anuzAsana meM lene ke liye usane jAti smareNa jJAna ke bala se nItijJa banakara hAkAra daNDa nIti kI pravRtti kI, usI daNDanIti kA anusaraNa pratizruti Adi cAra kulakaroM ne bhI kiyA, "teNaM maNuyA hakkAreNaM daMDeNaM hayA samANA lajjiyA, vilajjiyA veDDhA bhIyA tumiNIyA viNaoNayA ciTThati" ve manuSya usa hAkArarUpa daNDa se jaba Ahata hue, to apane Apako hata hue ke jaise mAnate hue pahile to sAmAnyarUpa se lajjAyukta vane phira vizeSarUpa se lajjita hue, vyarddha-: - atyanta aura adhika lajjita hue kyoMki unhoMne pahile kabhI aisA zAsana dekhA nahIM thA / ataH aisA yaha zAsana unake liye daNDAdighAta se bhI adhika marma - Avela kalpavRkSa para mItte yugalika manuSya adhikAra karavA lAgyA te temAM paNa paraspara vivAda prArabha thaI gayA. tyAre sau yugalikAe vivAdanA nirNaya mATe sauthI zreSTha prabhAva zAlI sumati kulakarane peAtAnA adhipati tarIke cUMTI lIdhA. sumati kulakare saunA mATe yathAyAgya kalpavRkSonuM vibhAjana karI dIdhu' enA pachI kAI maryAdAnuM ullaMdhana karatA tyAre tane anuzAsanamAM rAkhavA mATe temaNe jAti smaraNa jJAnanA khaLathI nItijJa thaIne hAkAra vruDanItinI pravRtti prAraMbha karI. teja r3anItinuM anusaraNa pratikRti vagere yAra dulAro me pazu yu che. "teNaM maNuyA hakkAreNa daMDeNa hayA samANA lajjiyA, vilajjiyA, veDDhA bhoyA tusiNIyA viNaoNayA ciTTheti" te manuSyo nyAre hAra rUpa daDathI jyAre Ahata thayA, tyAre peAtAnI jAtane hatanA rUpamAM mAnIne pahelAM tA sAmAnya rUpamAM lajjA yukata thayA pachI vizeSa rUpamAM lajjita thayA. yuddha atyata tema ja adhika lajjita thayA, kema ke temaNe pahelAM kaI paNa divase AvuM zAsana joyuM nahAtu. ethI A zAsana temanA mATe IMDAdi ghAta karatAM paNa vadhAre mama ghAtI thaI 42 329
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 jambadvIpaprajJaptisUtre atizayalajjitAH, 'bhIyA' bhItAH bhayayuktAH, 'tusiNIyA' tUSNIkA: maunAH 'viNaovaNayA ciTaMti' vinayAvanatAzca tiSThanti, na tu dhRSTavat nirlajjAH nirbhayAH vAcAlA ahaGkAriNazca bhavanti / hAkAradaNDena hatAste manujA hRtasarvasvamivA''tmAnaM manyamAnAH punaraparAdhasthAne na pravRttA abhUvanniti / samprati tadanantaraM yA daNDanInirabhUt tAM pratipAdayati 'tattha NaM khemadhara' ityAdinA / 'tattha NaM khemadhara vimalavAhaNa cakkhuma jasavaM abhicaMdANaM' tatra khalu kSemandhara vimalavAhana cakSuSmayazasvad-abhicandrANAm 'eesiNaM paMcaNhaM kulagarANaM' eteSAM' paJcAnAM kulakarANaM kAle 'makkAre' mAkAro-mAkaraNaM mAkaro 'NAma daMDaNII hotthA' nAma daNDanItirabhavat / 'te NaM maNuyA makAreNaM daMDeNa hayA samANA jAva ciTuMti' te khalu manujA mAkAreNa daNDena hatAH santo yAvat tiSThanti / yAvat padena 'lajjitA vilajjitAH' ityAdi pAThaH saMgrAhyaH / atredaM bodhyam hAkAradaNDasyAtiparicayena ghAtI huA / isaliye use apane ApakA ghAtaka mAnakara unheM atyanta adhika lajjA se yukta honA par3atA, hamArA aba kyA hogA isa prakAra se bhayabhIta hokara unheM cupa rahanA par3atA aura apanI galtI svIkAra kara unheM vinayAvanata bananA par3atA, dhRSTa puruSa kI taraha ve na to nirlajja banate, na nirbhaya banate, na bAcAla banate aura na ahaMkArI banate / isa taraha hAkAra daNDa se hata hue ve manuSya jinakA sarvasva haraNa kara liya hai / aisA apane Apa ko samajhakara phira aparAdha karane ke sthAna para pravRtta nahIM hote the, "tattha NaM khemaMdhara vimalavAhaNa cakkhumaM jasamaM abhicaMdANaM eesi NaM paMcaNhaM kulagarANaM makkAre NAmaM daMDaNII hotthA" isa hAkAra daNDa. nIti ke bAda kSemandhara, vimalavAhana, cakSuSmAn, yazasvAn evaM abhicandra ina pAMca kulakaroM ke kAla meM mAkAra nAmako daNDanIti kA pracalana huA / "mata karanA" isa prakAra kI jo niSedhAsmaka nIti hai vahI mAkAra nAma kI daNDanIti hai, ina kSemandhara Adi pAMca kulakaroM ke samaya meM jo manuSya daNDanIya kArya karatA to use mAkAra daNDanIti se daNDita kiyA jAtA thA-isase paDayuM. eTalA mATe tene pitAnA ghAtaka rUpamAM mAnIne teo atyaMta lajijata thatA ane kahetA ke have amAruM zuM thaze? A pramANe bhayabhIta thaIne teo cupa besI rahetA ane pitAnI bhUla kabUla karI teo vinayAvanata thaI jatA dhRSTa mANasanI jema teo te nirlajaja thatA, na nirbhaya thaine rahetA, ne vAcAla banatA ane na ahaMkArI banatA. A pramANe hAkAra daMDathI hata thayelA manuSya ke jemanuM sarvasva haraNa karavAmAM AvyuM cha. me mAnIne 31 aparAdha 42vAnA yA pravRtta thatA nali, "tattha NaM khemaMdhara dhimalavAhaNa cakkhumaM jasama abhicaMdANaM eesiMNa paMcaNha kulagarANa makkAre NAma daMDaNIha hotthA" 2 nIti pachI manadhara, vimAna, yazumAn , yazasvAn, ane abhicandra e pAMca kulakaranA kALamAM mAkAra nAmanI daMDanItinuM pracalana thayuM. nahi kare" A prakAranI je niSedhAtmaka nIti che te ja mAkAra nAmanI daMDanIti che. e kSemadhara Adi pAMca kulakaranA samayamAM je manuSya daMDanIya kAryo karatA temane sAkAra nAmaka daMDanIti mujaba daMDita karavAmAM AvatA ethI te aparAdhI pUrvanI jemaja lajijata
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi0 vakSaskAra sU. 38 kulakara tAprakArakathananam 331 tato'bhISu yugmimanujeSu satsu kSemandharaH kulakarasteSAmanuzAsanAya mAkAraM daNDanIti pravarttitavAn tadanuyAyino vimalavAhana - cakSuSmad yazasvadabhicandrA api mAkArameva daNDanItiM pravartitavantaH / tatra mahatyaparAdhe mAkAro daNDaH, sAmAnyAparAdhe tu hAkAra iti / atha tadanantara kAlabhAvinaH kulakarA yAM daNDanItiM pravartitavantaH, tAmAha - 'tattha NaM' ityAdi / 'tattha NaM' tatra khalu 'caMdAma paseNai marudeva usabhANaM eesi NaM paMcaNDa kulagarA ' candrAbhaprasenajid marudeva nAbhi RSabhANAm eteSAM khalu paJcAnAM kAle 'dhikkAre' dhikkAre - dhikkaraNaM dhikkAro 'NAmaM daMDaNII hotthA' nAma daNDanItirabhavat / 'te NaM maNuyA dhikkAreNaM daMDeNaM hayA samANA jAva cir3aMti' te khalu manujA dhikkAreNa vaha pUrva kI taraha lajjita, vilajjita adi vizeSaNoM vAlA bana jAyA karatA thA, yahI bAta yahAM yAvatpada se samajhAI gaI hai / tAtparya isa kathana kA yahI ki jaba hAkAra daNDa atiparicita ho cukA to usase una logoM meM bhaya nahIM rahA - " te taM maNuyA makkAreNaM daMDeNaM hayA samANA jAva cidvaiti" tatra una yugalika manuSyoM meM bhaya kA saMcAra rahe- ve anuzAsana se 'hIna na hojAveM isa bhAva ko lekara kSemandhara kulakara ne unako apane anuzAsana meM rakhane ke liye mAkAra nAmakI daNDanIti kA pracalana kiyA / kSemandhara ke bAda inake anuyAyI vimalavAhana, cakSumat, yazasvAna, aura abhicandra ina cAra kulakaroM ne bhI isI mAkAra daNDanIti kA pravartana kiyA, yaha mAnakara daNDanIti kA vahuta baDe aparAdha ke hone para hI kiyA jAtA thA, sAmAnya aparAdha meM to kevala hAkAra daNDanIti kA prayoga hotA thA, inake bAda meM hue kulakaroM ne jisa daNDanIti ko pravRtti ko use aba sUtrakAra prakaTa karate haiM - " tattha NaM caMdAbha, pasenai, marudeva, usabhANaM eesi NaM paMcaNheM kulagarANaM dhikkAre NAmaM daMDaNII hotthA" candrAbha, prasenajita marudeva, nAbhi aura RSabha ina pAMca kulakaroM ke kAla meM dhikkAra nAmakI daNDanIti pracalita huI, isa daNDanIti se ina kulakaroM ke samaya ke manuSya daNDita hote rahe yahAM aisA samajhanA vilajijata vagere vizeSa@AthI yukata thaI jatA. e ja vAta ahIM yAvat padathI kahevAmAM A vI che. A kathananu tApa A pramANe che ke jyAre hAkAra daMDa ati paricita thaI gayA tyAre te leAkeAmAM daMDa. pratye bhaya rahyo nahi. tee abhIta thaI gayA. tyAre te yugalika manuSyamAM bhayanuM saMcaraNa rahe, teo anuzAsanahIna thaI jAya nahi, e bhAvane laIne kSemandhara kulakare temane peAtAnA anuzAsanamAM rAkhavA mATe 'mAkAra' nAmaka daMDanIti nuM pracalana karyuM. kSemadhara pachI temanA anuyAyI vimalavAhana, cakSuSmAn abhicandra e cAra kulakarAe paNa eja 'mAkAra' daMDanItinuM pravartana karyu. A mAkAra daDanItinA pratyega bahu ja moTA aparAdha mahela ja karavAmAM AvatA. sAmAnya aparAdha mATe te phakata 'DAkAra' daMDanItineA prayaN ja thate. 'hAkAra' nruNDanIti bAda kulakarAe je daDhunItinA prayAga karyA, te viSe have sUtrakAra kahe che- candrAkSa, prasenajita, marudeva, nAbhi ane RSabha e pAMca kulakAnA kALamAM dhikakAra' nAmaka phreMDanItinuM pracalana hatuM. A krUDanItithI e kuMlakaronA samayanA leAkeA daDita thayA, evu' atre samajavuM joie. 'mAkAra'
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 jambUdvIpaprajJaptisUtra daNDena hatAH santo yAvat tiSThanti / atredaM bodhyam-mAkAra daNDasyApyatiparicayena tato'bhIteSu yugmimanujeSu satsu candrAbhaH kulakarasteSAmanuzAsanAya dhikkAraM daNDanIti pravartitavAn / taduktam-Agatyalpe nItimAdyAM dvitIyAM madhyame punaH / mahIyasi dve api te, sa prAyukta mhaamtiH||1||iti / tatastadanuyAyinaH prasenajid marudeva-nAbhiRSabhAzcatvAro'pi kulakarAH sva svakAle tAmeva daNDanItimanusRtavantaH / tatra mahatyaparAdhe dhikkAro daNDo madhyamAparAdhe makAro, jaghanyAparAdhe tu hAkAra iti / ito'nantaraM bharatakAle kAlasvAbhAvyAjjaneSu mahAparAdhiSu jAteSu paribhASaNAdyA caturvidhA daNDanItirajAyata / taduktam-- cAhiye-mAkAra daNDanIti se jaba manuSya atiparicaya meM Agaye to phira unheM usa daNDanIti kA jaisA bhaya cAhiye vaisA bhaya nahIM rahA-ataH ve isa nIti ke sambandha meM nirbhaya hote cale gaye, "teNaM maNuyA dhikkAreNaM daMDeNaM hayA samANA jAva ciTuMti" taba una yugalika manuSyoMko anuzAsita karane ke liye candrAbha kulakara ne dhikkAra nAma ko daNDanIti ko cAlU kiyAtaduktam-Agasyalpe notimAdyAM dvitIyAM madhyame punaH / mahIyasi dve api te sa prAyukta mahAmatiH // 1 // ina pAMco ke bAda inhIM kulakaroM ke anuyAyI prasenajit. marudeva, nAbhi aura RSabha ina pAMca kulakaroM ne apanI 2 zAsana vyavasthA ke samaya meM isI dhikkAra daNDanIti kA anusaraNa kiyA jaba yugalika manuSyoM se koI mahAn aparAdha ho jAtA to usa samaya ve dhikkAra daNDa se unheM daNDita karate, madhyama aparAdha ho jAne para mAkAra daNDa se aura jaghanya aparAdha ho jAne para:hAkAra daNDa se daNDita karate / inake bAda bharata kAla meM kAla svabhAva se jaba manuSya mahAparAdhI hone lage to paribhASaNa Adi cAra prakAra kI daNDanIti cAlU kI gaI / daMDanItithI jyAre leka atiparicita thaI gayA tyAre e daMDanItino je bhaya rahe joIe te bhaya e daMDanItine rahyo nahIM, ethI teo e nItinA saMbaMdhamAM nirbhaya thaI eTale ke beparavA thaIne rahevA lAgyA. te samaye sugalikone anuzAkSita karavA mATe cAbha nAmaka kulakare 'dhikAra' nAmaka daMDanIti pracalita karI ta6katama Agatyalpe nItimAdyAM dvitIyo madhyame punaH / mahiyasi dve api te sa prAyuMkta mahAmatiH // 1 // e pAMca kulakaro pachI e kulakaronA anuyAyI prasenajita, marudeva, nAbhi ane RSabha e pAMca kulakaroe pita-potAnA zAsanakALamAM e "dhikAra" daMDanItinuM ja anusaraNa karyuM jyAre yugalika manuSyo keI mahAna aparAdha karatA tyAre "dhikAra' daMDanIti dvArA tene daMDita karavAmAM AvatA, jyAre teo madhyama aparAdha karatA tyAre mAkAra daMDanIti dvArA ane jaghanya aparAdha karatA tyAre hAkAra daMDanIti dvArA daDita karavAmAM AvatA tyAra bAda bharata kALamAM kALanA bhAvathI jayAre manuSyo mahAparAdhI thavA lAgyA tyAre paribhASaNa vagere cAra prakAranI daMDanItio pracalita thaI takatama -
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ deDa prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 38 kulakaratAprakArakathanam paribhAsaNAu paDhamA maMDalabaMdhatti hoi bIyA ya / cAraga chavi cheyAI bharahassa cauvidA nII // 1 // ' chAyA-paribhASaNA tu prathamA maNDalabandha iti bhavati dvitIyA ca / . cArake chabicchedAdi, bharatasya caturvidhA nItiH ||1||iti|| // 9038 // itthaM paJcadazasya kulakarasya RSabhasvAminaH caturdaza kulakarasAdhAraNa kulakaratva mupadarya sampratyasya asAdhAraNapuNyaprakRtyudayasamudabhUt trijagajjanapUjanIyatAM pradarzayituM yathA'smAdeva loke viziSTa dharmAdharma saMjJAvyavahArA pravRttA amUvanniti darzayati____ mUlam-NAbhissa Na kulagarassa marudevAe bhAriyAe kucchisi etya NaM usame NAmaM arahA kosalie paDhamarAyA paDhamajiNe paDhamakevalI paDhamatitthayare paDhamadhammavaracAuraMtacakavaTTI samuppajjitthA / taeNaM usameM araho kosalie vIMsaM puvvasayasahassAI kumAravAsamajhe vasai, vasittA tevaDhiM puvvasayasahassAI mahAroyavAsamajhe vasaitevaTTi puvasayasahassAI mahArAyavAsamajhe vasamANe lehAiyAo gaNiyappahANAo sauNasyapajjavasANAo bAvettari kalAo cosarhi mahilAguNe sippasayaMca ka mmANaM tiNNi vi payAhiyAe uvadisai, uvadisittA puttasaya rajjasae abhisiMcai abhisiMcittA tesII puvvasayasahassAI mahArAyavAsamajhe vasai vasittA je se gimhANaM paDhame mAse paDhame pakkhe cittabahule tassa NaM cittabahulassa NavamIpakkheNaM divasassa pacchime bhAge caisA hiraNaNaM caittA suvaNNaM caittA puraM caittA kosaM koTTAgAraM caittA balaM caitA kAhaNaM caittA puraM caittA aMte uraM caittA viuladhaNakaNagarayaNa maNimottiya saMkha silappavAlarattarayaNasattasArasAvaijjaM vicchaDDaittA vigovaittA dAyaM dAiyA NaM paribhAettA sudaMsaNAe sIyAe sadevamaNuyAsurAe parisAe samaNugammamANamagge saMkhiyacakkiyaNaMgaliya muhamaMgaliya pUsamANaba paddhamA Naga AikkhagalaMkhamaMkha ghaMTiyagaNehiM tAhiM iTThAhiM katAhiM piyAhi maNu taduktabU-"paribhAsaNA u paDhamA maMDalabaMdhatti hoi bIyA ya / cAraga chavi cheyAI bharahassa caumvihA nII // 1 // 38 // paribhAsaNA u paDhamA maMDalabaMdhatti hoi bIyAya / cAraga chavi cheyAI bharahassa caunvihA nII // 1 // sUtra // 38 //
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre NNAhiM maNAmAhiM urAlAhiM kallANAhiM sivAhi dhannAhi maMgallAhi sassiriyAhiM hiyagamaNijjAhiM hiyayapalhAyaNijjAhiM kaNNamaNaNivvuikarAhi apuNaruttAhiM aTThasaiyAhi vaggUrhi aNavasyaM abhiNaMdaMtA ya abhithuNaMtA ya evaM vayAsI-jaya jaya naMdA ! jaya jaya bhaddA ! dhammeNaM abhIe parIsahovasaggANaM khaMtikhame bhayamevANaM dhamme te avigdhaM bhavauttikaTTha abhiNaMdati ya abhithuNaMti ya taeNaM usame arahA kosalie NayaNamAlAsahassehiM picchijjamANe picchijjamANe evaM jAva Nigganchai jahA uvavAie jAva AulabolabahulaM NamaM karate viNIyAe rAyahANIe mamaM majjheNaM Niggacchai Asiya sammajjiya sittasuikapuphokyAskaliyaM siddhatthavaNaviula rAyamaggaM karemANe hayagayarahapahakareNa pAikacaDakareNa ya maMdaM maMdaM uddhyareNuyaM karemANe karemANe jeNeva siddhatthavaNNe ujjANe jeNeva asogavarapAyave teNeva uvAgacchai uvAgacchittA asogavarapAyavassa ahe sIyaM ThAvei vittA sIyAo paccoruhai paccorahittA sayamevAbharaNAlaMkAraM omuyai omuittA sayameva carahiM a TrAhiM loyaM karei karitA chaTeNaM bhatteNaM apANaeNaM AsADhAhiM NakkhatteNa jogamuvAgaeNaM uggANaM bhogANaM rAinnANaM khattiyoNaM cauhiM sahassehiM saddhi egaM devadUsamAdAya muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie sU0 39 // gayA-nAmaH khalu kulakarasya marudevAyA bhAryAyAH kukSau atra khalu RSabho nAma bhahana kauzalikaH prathamarAjaH prathamajinaH prathamakevalI prathamatIrthakaraH prathamadharmavaracAturastacakravatI samudapacata / tataH khalu RSabhaH arhan kauzaliko vizati pUrvazatasahasrANi kumAravAsamadhye basati, uSitvA triSaSTi pUrvazatasahasrANi mahArAjavAsamadhye vasati, triSa. pTizatasahasrANi mahArAjadhAsamadhye vasan lekhAdikA gaNitapradhAnAH zakunarutaparyavasAnA dvAsati balAcatuSyaSTi mahilAguNAn zilpazataM ca karmaNAM trINyapi prajAhitAya upadizati, upadizya puSazata rAjyazate abhiSiJcati, abhiSicya trayastriMzat pUrvazatasahasrANi mahArAjabAsamadhye vasati uSitvA yaH sa grISmANAM prathame mAse prathamaH pakSazcaitra bahulaH, tasya khalu catrabahulasya navamIpakSe divasasya pazcime bhAge tyaktvA hiraNyaM, tyaktvA suvarNa, tyaktvA koza koSThAgAra, tyaktvA bala, tyaktvA vAhanaM tyaktvA puraM tyaktvA antaHpuraM, tyakRtvA vipuladhana kanakaratnamaNi mauktikazalazilApravAlaraktaratna satsArasvApateya, vicchadya
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvipakSaskAra0 sU. 39 RSabhasvAminaH trigajjanapUjanIyatAprarUpaNam 335 vigopya, dAya dayikAnAM paribhAjya, sudarzanAyAM zibikAyAM, sadevamanuzAsuravA pariSadA samanugamyamAnamArgaH zAjikacakrikalAGgalikamukhamAlika puSyamANava varSamAnakAkyAyaka laDa makha dhaMTikagaNaH tAbhiriSTAbhiH kAntAbhiH priyAbhirmanokAbhirmana mAmIbhiH udArAmiH kalyANIbhiH zivAbhiH dhanyAbhiH maGgalyAbhiH sazrIkAbhiH hRdayagamanIyAbhiH dayamahAdanIyAbhiH karNamanonivRttikarobhiH apunaruktAbhiH arthazatikAbhiH vAgbhiH anavaratam abhinandantazca abhiSTuvantazca evamavAdiSuH jaya jaya nanda ! jaya jaya bhadra ! dharmeNa abhIta: parISahopasargANAM kSAntikSamo bhayabhairavANAM dharme te avighnaM bhavatu-iti kRtvA abhinandanti va abhiSTuvanti ca / tataH khalu RSabhaH arhan kozaliko nayanamAlAsahanaH prekSyamANaH prekSyamANa evaM yAvannirgacchati, yathA aupapAtike yAvat mAkulabolabAlaM namaH kurvana vinItAyA rAjadhAnyA madhyamadhyena nirgacchati, AsikasammArjitasiktavika puSpopacArakalitaM siddhArthavanavipularAjamArga kurvan hayagajarathaprakaraNa padAticaTakareNa - mandaM mandam ukhatareNukaM kurvan kurvan yatraiva siddhArthavanam udyAnaM yatraiva azokabarapAdapaH tatraiva upA. gacchati, upAgatya azokavarapAdasya adhaH zivikAM sthApayati, sthApayitvA zivikAtaH pratyavarohati, pratyavaruhya svayamevAbharaNAlaGkAram avamuJcati, avamucya svayameva batalabhimuSTibhiloMcaM karoti, kRtvA SaSThena bhaktena apAnakena ASADhAdiminakSatreNa yogamupAgate khalu ugrANAM bhogAnA rAjanyAnAM kSatriyANAM caturbhiH sahastraiH sArdham eka devadUbhyamAdAya muNDo bhUtvA agArAt anagAratAM pravajitaH ||suu0 39 // TIkA-'NAbhissa NaM' ityAdi / 'NAbhissa Na kulagarassa marudevAe bhAriyAe kRcchisi' nAbheH kulakarasya marudevyA bhAryAyAH kukSau 'etya' atra asmin samaye 'Na' khalu 'usame isa prakAra se pandraha kulakaroM meM aura RSabhasvAmI meM caturdaza kulakaroM ko sAdhAraNa kulakaratA pragaTa karake aba sUtrakAra inameM asAdhAraNa puNyaprakRti ke udaya se samudabhUta trijagajjanoM dvArA-pUjanIyatA pragaTa karane ke liye jisa taraha inase hI lokameM viziSTa dharmAdharmasaMjJArUpa vyavahAra cAlU hue isa bAta ko dikhAte haiM "NAbhissa NaM kulakarassa marudevAe bhAriyAe" ityAdi / TokArtha-'NAbhissa NaM kulakarassa marudevAe bhariyAe kucchiMsi esthaNaM usame NAma marahA" nAbhi kulakara ko marudevI bhAryA kI kukSi meM isa samaya RSabha nAma ke arhanta-deva, manuSya ( A pramANe paMdara kulakaro ane RSabha svAmImAM caturdaza kulakaronI sAkAra kulakaratA prakaTa karIne have sUtrakAra emanAmAM asAdhAraNa puNya prakRtinA udayathI samudata trijagajajane vaDe pUjanIyatA prakaTa karavA mATe je rIte emanA vaDe ja lekamAM viziSTa dhamadharma saMjJA rUpa vyavahAro pracalita thayA, e vAtane spaSTa kare che__ 'nAbhissa Na kulagarassa marudevAra bhAriyAe' ityAdi sUtra // 39 // / TIkAryuM-nAbhikulakaranI marudevI bharyAnI kukSImAMthI RSabha nAmanA anta deva, manuSya ane -
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'nAma' RSabho nAma 'arahA' arhan- sadeva manujAsuranamaskArArha : 'samupajjitthA' samudapadyata ' samutpannaH / sa kIdRzaH samudapadyata ? ityAha- 'kosalie ' kauzalika:- kozalAyAM dezavizeSe bhavaH, tathA 'paDhamarAyA' prathamarAjaH prathamavAsau rAjA ceti, ihAvasarpiNyAM nAbhi kulakarAjJaptairyugalikamanujaiH zakreNa ca sarvataH prathamamabhiSiktatvAt AdirAja ityarthaH tathA 'paDhamajiNe' prathamajinaH prathamazcAsau jinazceti, rAgAdInAM prathamo jetA, yadvA rAjyatyAgAdanantaraM dravyato bhAvatazca sAdhutve samutpanne sati prathamo manaHparyavajJAnI, asyAmavasarpiNyAmasyaiva bhagavataH sarvataH prathamaM manaH paryavajJAnitvAt / nanu sa eva bhaga* vAn asyAmavasarpiNyAM sarvataH prathamam avadhijJAnI manaH paryavajJAnI kevalajJAnI ca jAtaH / jinavadena ca atradhimanaH paryava kevalajJAninAM sarveSAmapi grahaNaM bhavati, tarhi kathamatra jinapadena manaH paryavajJAnimAtraM gRhyate ? iti cet, Aha- jinapadena avadhijJAnino grahaNe mam akramabaddhaM syAt, kevalajJAnino grahaNe cottaragranthena saha paunaruktyaM syAt, ato aura asuroM se namaskAra karane yogya Adi nAtha prabhu utpanna hue, "kosalie" ye kauzalika. the kyoMki ye kozalA nAmake deza vizeSa meM avatarita hue the / "paDhamarAyA" ye prathama rAjA the kyoMki avasarpiNIkAla meM nAbhikulakara ke dvArA AjJana hue yugalika manuSyoM ne aura zakoM ne sarvaprathama abhiSeka kiyA thA / "paDhamajiNe" sarva prathama avasarpiNI kAla ke jina the- kyoMki rAgAdikoM ke ye hI sarva prathama jetA the, athavA - rAjatyAga ke anantara dravya aura bhAva se sAdhutva ke utpanna hone para ye prathama manaH paryayajJAnI the, kyoMki isa avasarpiNI kAla meM ye manaH paryaya ke sarvaprathama adhikArI hue hai zaMkA- jinapada se to samasta avadhijJAniyoM kA, samasta manaH paryayajJAniyoM kA aura kevala jJAniyoM kA grahaNa ho jAtA hai to phira yahAM para jina pada ke dvArA eka manaH paryayajJAnI kA hI grahaNa Apane kA uttara aisA hai ki yadi jina pada se avadhijJAnI kA grahaNa mAnA jAve to isa sthiti meM sUtrameM akramabaddhatA AjAvegI, kevalajJAnI kA grahaNa mAnane para uttaragrantha ke sAtha punarukti doSa AasurothI nabhasmrarASTrIya AdinAtha prabhu utpanna thayA. yethe 'kosalie' prazasiGa hatA, Dema ee kezala nAmaka deza vizeSamAM avatarita thayA hatA. prathama rAjA hatA, kemake avasarpiNI kALamAM nAbhi kulakara vaDe AjJapta thayela yugalika manuSyae ane zakroe sava prathama emana abhiSeka karyAM. avasarpiNI kALanA ee sarvaprathama jina hatA kema ke rAgAdrikA para vijaya meLavanAra sarvaprathama e ja hatA. athavA rAjya tyAga pachI dravya ane bhAvathI sAdhutva utpanna thayA pachI ee prathama manaH pa jJAnI hatA kema ke e varSiNI kALamAM emanA payajJAnanA sarvaprathama adhikArI thayA cakA:-jinapadmathI tA samasta avadhijJAnIonuM samasta manaH payajJAnIonuM ane kevaLa jJAnIonuM grahaNa thaI jAya che te pachI ahIM jina pada vaDe tame eka mana: pa. yajJAnInuM ja grahaNa zA mATe kayu che? kyoM kiyA hai ? to isa zaMkA A zaMkAne vAtra A pramANe che ke jo jinapathI avadhijJAnInuM grahaNa mAnavAmAM ve te A sthitimAM sUtramAM akramamaDhatA AvI jaze ane kevalajJAnInuM grahaNa mAna
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 39RSabhasvAminaH trijagajjanapUjanIyatA prarUpaNam 337 'tra jinapadena manaHparyavajJAnI eva gRhyate iti / tathA 'paDhama kevalI' prathama kevalI prathamakevalajJAnI-AdyasarvajJa ityarthaH / tathA 'paDhamatitthayare' prathamatIrthakaraH AdyazcaturvarNasavasthApakaH, ataeva 'paDhamadhammavara cAuraMtacakkavaTTI' prathamadharmavaracAturantacakravartI-dAnazIlatapobhAvaiH catasRNAM narakAdi gatInAM caturNA vA kaSAyANAmanto nAzo yasmAt , athavA-catasro gatizcaturaH kaSAyAn vA antayati-nAzayatIti, yadvA-caturbhirdAnazIlatapobhAvaiH kRtvA anto-ramyaH, athavA-catvAraH-dAnAdayaH antAH avayavA yasya, yadvA catvAri-dAnAdIni antAni-svarUpANi yasye 'anto'vayave svarUpe ca' iti hemacandraH sa caturantaH, sa eva cAturantaH, sa eva cakraM janma-jarAmaraNocchedakatvena cakratulyatvAt , varaM ca tat cAturantacakraM varacAturantacakraM,varapadena rAjacakrApekSayA'sya zreSThatvaM vyajyate, lokadvayasAdhakatvAt dharma eva varacAturantacakraM dharmavaracAturantacakraM tAdRzasya dharmAtiriktasyAsaMbhavAt ata eva saugatAdidharmAbhAsanirAsaH, teSAM tAtvikArthapratiSAdakatvAjAvegA / isaliye yahAM jinapada se sirpha manaH paryaya jJAnI kA grahaNa kiyA gayA hai, avasarpiNo kAla meM "paDhamakevalI" ye hI sarvaprathama kevalI hue haiM, AdyasarvajJa hue hai / "paDhamatitthayare" ye hI Adha tIrthakara prakRti ke udayavAle hue haiM-sarvaprathama ye hI caturvidha saMgha ke sthApaka hue haiM, "paDhamadhammavaracAuraMtacakkavaTTI samuppajjitthA" ye ho prathama dharmavara cAturanta cakravartI hue haiM-dAna, zIla, tapa aura bhAvoM ke dvArA cAra gatiyoM kA athavA cAra kaSAyoM kA jisase nAza ho jAtA hai, athavA cAra gatiyoM kA aura cAra kaSAoM kA jo vinAza kara detA hai, athavA dAna, zIla, tapa aura bhAvoM se jo ramya hai, athavA cAra dAnAdika jisake "anto'vayave svarUpeca" isa hemacandra koza ke anusAra avayava haiM yA jisake svarUpa haiM vaha caturanta hai caturanta hI cAturanta hai, yaha cAturanta hI jarA maraNa kA ucchedaka hone se janma hai, aisA jo zreSTha cAturantakacakra hai vahI vara cAturantacakra hai; vara pada se rAja cakra kI apekSA isameM zreSThatA vyakta kI gaI hai / kyoMki yaha loka dvaya kA sAdhaka hotA hai aisA cAturanta cakra dharma ke vAmAM Ave te uttara gaeNnthanI sAthe punarukita doSa AvI jaze. ethI ja ahIM jinapadathI phakata manaH paryajJAnInuM grahaNa karavAmAM Avela che. avasarpiNI kALamAM phakata eo ja sarvaprathama kevalI thayA che, Aghe sarvajJa thayA che, e ja AdyAtIrthaMkara prakRtinA udayavALA thayA che, caturvidha saMghanA sthApaka thayA che. e e ja prathama dharmavira cAturanta nakAdi gatienA athavA cAra gatienA ane cAra narakAdi gatiene athavA cAra kaSAcAne jenAthI nAza thaI jAya che, athavA cAra gatione ane cAra kaSAyane je vinAza kare cha, a hAna, zIkha,ta5 a mAthA re 225 cha, athavA yAra hAnA 'anto'vayave svarUpe ca' se ubhayandra apanA 4thana bhurAma avyv| cha, athavA na 13cha, te catarA che caturanta cAtarata che, e cAturanta ja jarA maraNanA uchedaka hovAthI janma che, e je zreSTha cAturanta aMkanI apekSA emAM zreSThatA vyakata karavAmAM AvI che kema ke e lekadravyane sAdhaka hoya che. cakra che te ja cAturanta cakra che. A padathI
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre bhAvena zreSThatvAbhAvAt , dharmavaracAturantacakreNa vartituM zIlaM yasya sa dharmavaracAturantacakravartI cakravartipadena SaTkhaNDAdhipati sAdRzyaM vyajyate, tathAhi catvAraH-uttaradizi himavAn zeSadikSu copAdhibhedena samudrA antAH-sImAnasteSu svAmitvena bhavazcAturantaH, cakreNa ratnarUpapraharaNavizeSeNa vartituM zIlaM yasya sa cakravartI, cAturantAzca te cakravartinazceti cAturantacakravartinaH dharmeNa-nyAyena varaH-zreSThaH itaratIthikApekSayeti dharmavaraH 'dharmAH puNyayamanyAya svabhAvAcArasopamAH' ityamaraH, sa cAsau cAturantacakravartI ceti dharmavaracAturantacakravartI, yedvA-cAturantaM ca taccakraM cAnurantacakraM varaM ca taccAturantacakraM varacAturantacakraM, dharmoMvaracAturantacakramiva dharmavaracAturantacakraM, tena vartitu vartayituM vA zIlaM yasya sa dharmavaracAturantacakravartI, prathamazcAsau dharmavaracAturantacakravartI ceti prathamadharmavaracAturantacakravartIti / prathamarAjanyAdi vizeSaNaviziSTaH sa bhagavAn RSabho'rhan nAbhikulakara bhAryAyA marudevyAH kukSau samutpannaH iti bhAvaH / 'taeNaM' tataH -janmagrahaNAnantaraM khalu 'usabhe arahA kosalie' RSabho'rhan kauzaliko 'vIsaM putra atirikta aura koI nahIM hai / isase saugatAdi dharmAbhAsoM kA nirAsa ho jAtA hai| kyoMki unameM yathArtharUpa se pratipAdakatA nahIM hai / ataH unheM zreSThatA kA sthAna prApta nahIM ho sakA hai| dharmavaracAturantakacakra se vartane kA jisakA svabhAva hai vaha dharmavaracAturantacakravartI hai / "cakravartI" isa pada se chaha skhaNDa ke adhipati kA sA dRzya vyakta kiyA gayA hai| jo uttara dizA meM rahA huA himavAn hai vaha aura zeSa dizAoM meM upAdhibheda se vartamAna jo samudra haiM ve isa bharata khaNDa ko sImA rUpa haiN| inameM jo svAmirUpa se hotA hai vaha cAturanta hai tathA cakra se ratna rUpa praharaNa vizeSa se vartana karane kA jisakA svabhAva hai vaha cakravartI hai, "dharmAH-puNyayamanyAya svabhAvAcArasaMyamAH" isa amarakoSa ke vacanAnusAra dharma-nyAya se jo itara tIrthiyoM kI apekSA zreSTha hai vaha dharmavara hai / aisA dharmavara jo cAturantacakravartI hai vaha dharmavara cAturantacakravartI hai aise ve prathama rAjavAdi vizeSaNoM se viziSTa bhagavAn RSabha anta nAbhikulakara kI evuM cAturanta cakra dharmAtirikata bIju kaMI nathI. enAthI sogatAdi dharmAbhAsane nirAsa thaI jAya che, kema ke temanAmAM yathArthika pratipAdaktA nathI. ethI ja teone zreSThatAnuM sthAna prApta thayuM tethI. dharmavara caturanta cakra mujaba vartavAne jene svabhAva che, te dharma cAtarakta cakavato che. "cakavatI" A pathI 6 khaMDanA adhipatinuM sAdastha vyakata kazyAmAM Avela che. je uttara dizAmAM Avela himavAnuM che te ane zeSa dizAomAM upAdhibhedathI vartamAna je samudra che te A bharatakhaMDanI sImA rUpamAM che. vidyamAna che emAM je svAmi rUpe je zAsaka hoya che te cAturanta che, tema ja cakathA eTale ke rAga rUpa praharaNa vizeSathI pani 42vAnA rano svamA che te yavatI che. "dharmAHpuNyayama nyAya svabhAvAcArasopamA" e amarakoSa'nA vacanAnusAra dharmanyAyathI je Itara tIthiyenI apekSAe zreSTha che, te dharma vara che. e dharmavara je cAturanta cakaratI che, te dharmavara cAturata cakravatI che. evA te prathama rAjanyAdi viroSathI viziSTa bhagavAn RSabha ahaMnta nAbhikulakaranI bhAya
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0vakSaskAra sU. 39 RSabhasvANinaH trijagajjanapUjanIyatAprarUpaNam 339 sayasahassAI' viMzatiM pUrvazatasahasrANi-viMzatilakSapUNi 'kumAravAsamajhe kumAravAsamadhye kumAreNa-bhAvapradhAnatvAt kumAratvena vAsaH-avasthitistanmadhye 'vasaI' vasati / viMzatilakSapUrvANi yAvat kumArapade sthita iti bhAvaH / 'vasittA' uSitvA-kumArapade sthitvA 'tevahiM puvvasayasahassAI' triSaSTiM pUrvazatasahasrANi--triSaSTi- lakSapUrvANi 'ma hArAyavAsamajjhe' mahArAjavAsamadhye-mahArAjena-bhAvapradhAnatvAt mahArAjatvena vasanaMmahArAjabAsastanmadhye 'vasaI' vasati / tatra sa prajAnAmupakArAya yatkRtavAMstadAha 'tevarddhi' ityAdi / 'tevahiM puncasayasahassAI mahArAyavAsamajjhe vasamANe triSaSTiM pUrvazatasahasrANi mahArAjavAsamadhye vasan sa bhagavAn RSabho'rhan 'lehAiyAo' lekhAdikAH-lekhana akSaravinyAsaH sa Adau yAsAM tAstathA tAH, puna: 'gaNiyappahANAo' gaNitatapradhA nAH-gaNitam-aGkavidyA, tatpradhAnaM yAsu tAstathA tAH, tathA 'sauNaruyapajjavasANAo'. zakunarutaparyavasAnAH zakunarutaM-pakSizabdaH paryavasAne-ante yAsAM tAstathAbhUtAH tAH, 'bAvattari' dvAsaptatiM-dvAsaptatisaMkhyakAH 'kalAo' kalAH, 'cosaDhi catuSpaSTiM-catuSSabhAryA marudevI kI kukSi meM utpanna hue, "taeNaM usabhe arahA kosalie vIsaM puvasayasahassAI kumAravAsamajjhe vasaI" janma grahaNa ke anantara una kauzalika RSabha arhanta ne 20 lAkha pUrva kumArakAla meM samApta kiye / arthAt 20 lAkha pUrvataka RSabhanAtha kumAra kAla meM rahekumAra kAla meM itane pUrva taka "vasittA" rahane ke bAda "tevardvi puvasayasahassAI mahArAya vAsamajhe vasaI" phira ve 63 lAkha parvataka mahArAja pada meM rahe "tevaDhei puvasayasahassAI mahArAyavAsamajhe vasamANe lehAiyAo gaNiyappahANAo sauNaruyapajjavasANAo bAvattari kalAo cosadi mahilAguNe sippasayaM ca kammANaM tiNi vi payA hiyAe uvadisaI" usa pada meM rahakara unhoMne jo prajAjanoM kA upakAra kiyA vaha aba "tevarddhi" ityAdi padoM dvArA sUtrakAra pragaTa karate haiM-63 lAstra pUrvataka mahArAja pada meM rahakara una RSabhanAtha ne lekhAdika kalAoM ko-akSara vinyAsa Adi rUpa vidyAoM ko gaNita pradhAna-rUpa kalAoM ko, evaM pakSiyoM bharavAnI ekSithI utpanna thayA 'tae NaM usamearahA kosalie vIsaM puvvasayasaissAI kamAravAsamajhe vasaI' -bhapachIaulesanAtharAIta 20 sA555bhAgamA samApta karyA, eTale ke 20 lAkha pUrva sudhI RSabhanAtha kumAra kALamAM rahyA. eTalA pUrva sudhI kumArakALamAM rahyA pachI teo 63 lAkha pUrve sudhI mahArAja pade rahyA. e pada para samAsIna rahIne temaNe je rIte prajane upakAra karyo te viSe have "te vaddhi" chatyAdi paha! 3 sUtrA2 49 che. 13 sA5 pUrvA sudhI bhaDA204 56 52 sbhaasIna rahIne te bASabhanAthe lekhAdika kalAone akSaravinyAsa Adi rUpa vighAna, gaNita pradhAna rU5 kalAno, temaja pakSIonI vANI samajavA rUpa aMtima kalAone, A vIte sarva 72 kalAone temaja 64 strIonI kalAone, jIvikAnA sAdhanabhUta karmonA saMdarbhamAM vijJAnazata-zata saMkhyaka kulakarAdi zipane, Ama savamaLIne puruSonI 72 kalAono 64 strIonI kalAono ane vijJAna zata rU5 zipane prajAhita mATe
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptistra STi saMkhyakAn 'mahilAguNe' mahilAguNAn strIkalAH 'kammANaM' karmaNAM-jIvikAsAdhanabhUtAnAM ca madhye 'sippasayaM' zilpazataM-vijJAnazatam zatasaMkhyakAni kumbhakArAdi zilpAnItyarthaH, etAni 'tiNNivi' trINyapi 'payAhiyAe' prajAhitAya-lokopakArAya 'uvadisai' upadizati / 'trINyapi' ityatra api zabdaH kalA-mahilAguNa-zilpazatAnAm ekapuruSopadizyamAnateti sUcanArtham / 'upadizati' iti vartamAnakAlatvena nirdezaH sarveSA mAdhatIrthakarANAmayameva upadeza prakAra iti sUcayitum / yadyapi kRSivANijyAdayo bahavo jIvikAsAdhanaprakArAH santi, tathApi yat zilpazatamevAtra nirdiSTaM tat kRSivANijyAdInAM pazcAdutpattiriti sUcanAyeti / tatazca bhagavatA zilpazatamevopadiSTaM kRSivANijyAdIni tu pazcAt samudbhUtAnIti vijJeyam / ata eva AcAryopadezajaM zilpam anAcAryopadezajaM karmeti prasiddham / kI bolI ko pahicAnanerUpa antima kalA taka kI ina saba 72 kalAoM ko evaM 64 striyoM kI kalAoM ko, tathA jIvikA ke sAdhana bhUta karmoM ke bIca meM vijJAnazata ko-zata saMkhyaka kumbhakArAdi zilpoM ko isa taraha lekhAdika rUpa puruSoM kI 72 kalAoM ko, 64 striyoM kI kalAoM ko aura vijJAnazatarUpa zilpoM ko prajAjanoM ke hitake liye upadiSTa kiyA, "trINyapi" meM AyA huA yaha api zabda yaha sUcita karatA hai ki ye 72 kalAe~ 64 kalAe~ aura zilpazata ina saba meM eka puruSa dvArA upadizyamAnatA hai arthAt inakA sarva prathama upadeza inhIM RSabhadeva ne diyA hai / "upadizati" aisA jo vartamAna kAlika kA prayoga kiyA gayA hai usase sUtrakAra ne yaha sUcita kiyA hai ki samasta AdyatIrthaMkaroM ke upadeza kA prakAra aisA hI hotA hai / yadyapi kRSi, vANijya Adi aneka prakAra ke jIvikA ke sAdhana haiM tathApi yahAM jo zilpazatamAtra kA hI nirdeza karane meM AyA hai vaha isa bAta ko pragaTa karatA hai ki inakI utpatti pazcAt hI huI hai / isa taraha bhagavAn RSabhadeva ne to zilpamAtra kA hI upadeza diyA hai / kRSi vANijyAdi kA nahIM inakI to pIche se hI utpatti huI hai| isaliyezilpa AcAryopadezaja hai aura karma anAcAryopadezaja hai / athavAbapoza yA. "trINyapiH' bhI mAvasa 'api' za4 mA sUthita 42 cha / 72 kalAo, 64 kalAo ane zi95-zata e sarvemAM eka puruSa vaDe upadizya mAnatA che. seTa se saba saamaan| sarva prathama upaheza RSama yA cha. "upadizati" e ja vartamAna kAlika praga karavAmAM Avela che tenAthI sUtrakAra A pramANe sUcita karavA mAMge che. samasta Adya tIrthakaro nA upadezane prakAra e ja hoya che, je ke kaSi. vANijya vagere aneka prakAranAM jIvikAnAM sAdhana che, te paNa ahIM mAtra zi95zatane ja nirdeza karavAmAM Avela che, te A vAta prakaTa kare che ke emanuM pracalana pachI ja thayuM che. A rIte bhagavAna RSabhadeve te zi95 zata mAtrane ja upadeza karyo che. kRSi vANijayAdi ne upadeza karyo nathI. emane AviSkAra te pachI ja thayo che. ethI zi95 AcAryopadeza ja che ane karma anAcAryopadeza ja che. athavA
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra 39 RSabhasvAminaH trijagajjanapUjanIyatAprarUpaNam 341 athavA-"tRNahAra kASThahAra kRSivANijyakAnyapi / ___ karmANyAsUtrayAmAsa lokAnAM jIvikAkRte // 1 // " iti / prAcInoktyA kRSivANijyAdInyapi bhagavataivopadiSTAnIti vijJeyam / tatazca 'karmaNAm' ityatra dvitIyArthe sssstthii| evaM ca bhagavAn jaghanyamadhyamotkRSTabhedabhinnAni karmANizilpazataM ca pRthagevopadiSTavAniti bodhyam / kalAnAM lekhAdikA dvAsaptatibhedAH tadarthAzca jJAtAsUtrasya prathamAdhyayane viMzatitamasUtre matkRtAyAm anagAradharmAmRtavarSiNITIkAyAM draSTavyAH / catuSSaSThiH strIkalAzcemAH, nRtyam 1, auciyaM 2, citraM 3, vAdinaM 4, mantraH 5, tantra 6, jJAnaM 7, vijJAnaM 8, dambhaH 9, jalastambhaH 10, gItamAnaM 11, tAlamAnaM 12, meghavRSTiH 13, jalavRSTiH 14, ArAmaropaNam 15, AkAragopanam 16 dharmavicAraH 17, zakunasAraH 18, kriyAkalpaH 19, saMskRtajalpaH 20, prAsAdanItiH 21, dharmarItiH 22, vaNikAvRddhiH 23, svarNasiddhiH 24, surabhitailakaraNaM 25, lIlA"tRNahAra kASThahAra kRSivAjijyakAnyapi / karmaNyAstrayAmAsa lokAnAM jIvikAkRte // 1 // " isa prAcIna ukti ke anusAra kRSi vANijya Adi karma bhI bhagavAn ke hI dvArA upadiSTa huza haiM aisA jAnanA cAhiye / "karmaNAm" yaha dvitIyArtha meM SaSThI huI hai| ataH bhagavAn ne jaghanya , madhyama aura utkRSTa ke bheda se aneka prakAra ke karmoM kA aura zilpazata kA alaga 2 hI upadeza diyA hai aisA samajhanA caahiye| kalAoM ke lekhAdika jo 72 bheda haiM aura inakA jo artha hai vaha saba maiMne jJAtAsUtra ke prathama adhyayana kA jo vIsamA sUtra hai usakI TokA meM khulAzA kiyA hai| ataH yaha viSaya vahAM se acchI taraha jAnA jA sakatA hai / 64 jo striyoM kI kalAe~ haiM ve isa prakAra se haiM-nRtya 1, aucitya 2, citra 3, vAditra 4, maMtra 5, tantra 6, jJAna 7, vijJAna 8, dambha 9, jalastambha 10, gItamAna 11, tAlamAna 12, meghavRSTi 13, jalavRSTi 14, ArAmaropaNa 15, AkAragopana 16, dharmavicAra 17, zakunasAra, 18. kriyAkalpa 19, saMskRtajalpa 20, tRNahAra kASThahAra kRSivANijyakAnyapi / __ kamaNyAsUtrayAmAsa lokAnAM jIvikA kRte // 1 // A prAcIna kathana mujaba kRSi vANijyAdi karmo paNa bhagavAna vaDe ja upadiSTa thayA cha, sAmAna . 'karmaNAm' mA dvitIyA bhAM pachI yesI che. methI bhAvAne jaghanya, madhyama ane utkRSTanA bhedathI aneka prakAranA kamAna ane zi9 judA svarUpamAM ja upadeza karyo che, Ama samajavuM joIe. lekhAdikanA rUpamAM kalA nA je 72 bhede che ane emanA je artho che, te viSe meM "jJAtAsUtra' nA prathama adhya yananA, 20 mAM sUtranI TIkAmAM spaSTatA karI che. ethI A saMbaMdhamAM jijJAsuo te granthanuM adhyayana karIne vizeSa jJAna prApta karI zake che. strIonI 64 kalAe A pramANe cha. 1 nRtya, 2 mIthitya, 3 citra, 4 pAhitra, 5 mAtra, tantra, 7 jJAna, 8 (vajJAna, 9 daMbha, 10 jalastaMbha, 11 gItamAna, 12 tAlamAna, 13 meghavRSTi, 14 jalavRSTi, 15 ArAma ApaNu, 16 AkAragopana, 17 dharmavicAra 18 zakunasAra, 19 kiyAkalpa, 20
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 jambUdvIpapracaptisUtre saMcaraNa 26, hayagajaparIkSaNaM 27, puruSastrIlakSaNaM 28, hemaratnabhedaH 29, aSTAdazalipiparicchedaH 30, tatkAlabuddhi. 31, vAstusiddhiH 32, kAmavikriyA 33, vaidyakakriyA 34, kumbhabhramaH 35, sArizrama; 36, ajanayogaH 37, cUrNayogaH 38, hastalAghavaM 39, vacanapATavaM 40, bhojyavidhiH 41, (vANijyavidhiH 41, mukha maNDanaM 42, zAlikhaNDanam 43, kathAkathanaM 44, puSpagrathanaM 45, vakroktiH 46, kA vyaktiH 47, sphAravidhiveSaH 48, sarvabhASAvizeSaH 49, abhidhAnajJAnaM 50, bhUSaNa paridhAnaM 51. bhRtyopacAraH 52, gRhAcAraH 53, vyAkaraNaM 54, paranirAkaraNaM, 55, randhanaM 56, kezabandhanaM 57, vINAnAdaH 58, vitaNDAvAdaH 59, aGkavicAraH 60, lokavyavahAraH 61, antyAkSarikA 62, praznaprahelikA 64 iti / iha kAzcit kalAH strIpuruSasAdhAraNA api yat pRthak pRthak strIviSayatvena puruSaviSayatvena coktAstatra prasAdanIti 21, dharmarIti 22, vaNikAvRddhi 23, svarNasiddhi 24, surabhitailakaraNa 25, lolAsaMcaraNa 26, hayagajaparokSaNa 27, puruSastrIlakSaNa 28, hemaratnabheda 29, aSTAdazalipipariccheda 30, tatkAlaghuddhi 31, vAstusiddhi 32, kAmavikriyA 33, vaidyakakriyA 34, kumbhabhrama 35, sArizrama 36, aJjanayoga 37, cUrNayoga 38, hastalAghava 39, vacanapATava 40, bhojyavidhi 41, (vANijyavidhi 41) mukhamaNDana 42, zAlikhaNDana 43, kathAkathana 44, puSpagrathana 45,vakrokti 46, kAvyazakti 47, sphAravidhiveSa 48, sarvabhASAvizeSa 49, amidhAnajJAna 50, bhUSaNaparidhAna 51, bhRtyopacAra 52, gRhAcAra 53, vyAkaraNa 54, paranirAkaraNa 55, randhana 56, kezabandhana 57, vINAnAda 58, vitaNDAvAda 59, aGkavicAra 60, loka vyavahAra 61, antyAkSarikA 62, evaM praznaprahelikA 63, ina kalAoM meM kitanoka kalAe~ aisI bhI haiM jo strI aura puruSa meM samAnarUpa se hotI haiM, parantu jaba ve strI saMbandhI hotI haiM to strIkalA kahalAtI haiM, aura jaba puruSa saMbandhI hotI haiM to puruSakalA kahalAtI haiM, issaMskRta ja95, prAsAdanIti, 22 dharma rIti, 23 vaNikA vRddhi, 24 svaNasiddhida, 25 surabhi. maila karaNa, 26 lIlA saMcaraNa 27 hayagajaparIkSaNa, 28 puruSa strI lakSaNa, 29 hema2tana bhe, aSTAdazalipiparicacheda, 31 tatkAla buddhi, 3ra vAstusiddhi, 33 "kAmavikriyA, 34 vidyaka kriyA, 35 kuMbha bhrama, 36 sarizrama, 37 aMjanIga 38 cUrNaga, 39hasta lA, 40 vayana pATava, 41 vidhi, (41 pAzunya vidhi), 42 bhusabhaDana, 43 zAlikhaMDana, 44 sthAthana, 5, puSpa grathana, 46 vakrokita, 47 kAvyazakti, 68 saphAra vidhiveSa, 49 sarva bhASA vizeSa, 50 abhidhAna jJAna, 51 bhUSaNa paridhAna, para bhUlyopacAra, pa3 gRhAcAra, pa4 vyAkaraNa, 55 nirAkaraNa, pa6 randhana, pa7 keza baghana, 58 vINA nAda, pa9 vitaMDAvAda, 60 aMkavicAra, 61 lekavyavahAra, 62 atyAkSarikA ane 63 prazna prahelikA, e kalA emAM keTalIka kalAo evI paNa che ke je strI ane puruSa baMne mATe samAna rUpe hoya che, paNa jayAre te strI saMbaMdhI hoya che, tyAre strI kalA kahevAya che ane jayAre puruSa saMbaMdhI hoya che tyAre tenI gaNanAM puruSa kalAnA rUpamAM thAya che. ethI ema
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trijagajjanapUjanoyatAprarUpaNam 343 paunaruktyazaGkA na kAryA, strIkalAviSayatvena puruSakalAviSayatvena ca pRthag pRthag vivakSaNAt , anyathA strIkalApuruSakalA tadubhayakalAceti kalAnAM bhedatrayaM vivakSaNIyaM syAditi / zilpazataM yaduktaM tatra mUlazilpAni kumbhazilpaM lohazilpaM citrazilpaM tantuvAyazilpaM nApizilpamiti paJca / tatra ekaikasya bhedasya viMzativiMzati bhedA iti zilpazatam / taduktam "paMceva ya sippAI ghaDaloha cittaNaMta kaasve| ikkikkassa ya itto vIsa vIsaM bhave bheyA // 1 // " chAyA-paJcaiva ca zilpAni ghaTaloha citra vastra kAzyapAni / viMzati ekaikasya ca ito viMzatirbhedAH // 1 // iti nanu kiM nimittaM bhagavatA paJca mUlazilpAni proktAni ? iti cet, Aha-kAlasvabhAvena yugalikapuruSeSu mandajATharAgniSu jAteSu apakvauSadhiSu bhujyamAnAsu tadaparipAkena rugNaprAyAste yugalikapuruSAH saMjAtAH, tatasteSAM durdazAmAlokya dayAhRdayena liye inameM punarukti kI saMbhAvanA nahIM ho sakatI hai, yadi aisA na hotA to phira strI kalA puruSakalA aura tadubhayakalA isa taraha se kalAkoM ke tIna bheda vivakSita hote parantu isa prakAra se kalAoM ke bheda vivakSita nahIM hue haiN| zilpazata aisA jo kahA gayA haiM usameM mUlazilpa citrazilpa, tantuvAyazilpa, aura nApita zilpa ye pAMca meda haiM, inameM pratyekazilpa ke 20-20 aura bheda hote haiM, isa taraha zilpazata hote hai / taduktam-paMceva ya sippAiM, ghaDaloha cittaNaMta kAsavae / ikkikkassa ya itto-bIsaM bIsaM bhave meyA // 1 // zaMkA-bhagavAn ne kisa nimitta se pAMca mUlazilpa kahe haiM ? to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki jaba yugalika puruSa manda naTharAgni vAle ho gaye taba unhoMne apaka auSadhiyA~ khAnA prAraMbha kara diyA / parantu ve bhI unheM nahIM pacI- isa kAraNa ve rugNaprAya rahane lge| nAmAM punarukitanI saMbhAvanA hoI zake nahi. je Ama na hota te strI kalA, puruSa kalA ane tadubhayakalAnA rUpamAM kalAonA traNabhedo vivakSita hota. paraMtu kalAonA A rIte bhedo karavAmAM AvyA nathI. zi95zata evuM je kahevAmAM AvyuM che, temAM mUlazi95nA kuMbha zilpa, lezi95, citra zilpa tatvAya zi95 ane nApitazipa e pAMca bhede che emAM dareka zi95nA 20-20 prakAre bIjA paNa hoya che A rIte zilpazata thaI jAya che, tadukatam paMceva ya sippAIghaDaloha vittaNata kaasve| ivikakassa ya itto bIsaM bIsaM bhave meyA // 1 // zaMkA -bhagavAne kayo nimite pAMca mUla zilpa kahyAM che ? te A zaMkAne javAba A pramANe karavAmAM Ave che ke yugalika puruSo manda jaTharAgnivALA thaI gayAM tyAre temaNe apakava auSadhIonuM sevana karavA mAMDayuM, paraMtu te auSadhIone paNa teo pacAvI zakyAM nahi, ethI teo prAyaH 27 rahevA lAgyA teonI AvI durdazA joIne bhagavAne dayA
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 344 jambUdvIpaprajJaptistre bhagavatA tadndhanAya randhanasAdhanapAtranirmANazilpamupadideza / tatra bhagavAn sarvataH prathama ghaTanirmANazilpamupadiSTavAniti prathamaM ghaTamUlazilpaM saMjAtamiti ? / anAryebhyaH prajAM rakSituM triyAH zastrapANayasti'SThantu iti bhagavatA lohazilpaM darzitam 2 / citrAGgakalpavRkSeSu kAlasvabhAvena parikSINeSu citrazilpam 3 // vastrapradAyiSu kalpavRkSeSu parikSINeSu tantuvAyazilpam 4 / pUrvamavarddhamAnaromanakhAn kAlaprabhAveNa barddhamAnaromanakhAn yugalino narAn vIkSya teromanakhasteSAM vyAghAto mA bhUditi vicArya dayAhRdayena bhagavatA nApitazilpaM ca pradarzitam 5 iti / nanu karmakSapaNArthameva avaziSTasatkamauNo bhagavanto'rhanto vyAdhipratIkArArtha bhaiSajyamiva stryAdi parigrahaM svIkurvate, na vitare, kathaM puna niravadha karucitaba aisI durdazA unakI dekhakara dayAhRdaya vAle bhagavAn ne una auSadhiyoM ko pakAne ke liye pakAne meM sAvararUpa pAtroM ke nirmANa karane kozilpa kalA kA upadeza diyA, isameM sabase pahile ghaTa nirmANarUpa zilpa kA upadeza diyA, isalie ghaTamUlazilpa sarva prathama huaa| anAryajanoM se prajA kI rakSA ke liye kSatriya jana apane 2 hAthoM meM hathiyAra liye rahe-isake liye prabha ne loha zilpa kA upadeza diyA. citrAGgajAta ke kalpavRkSa jaba kAlasvabhAva ke kAraNa na ho gaye-taba prabhu ne citrazilpa kA Adeza diyA, vastroM ko dene vAle kalvRkSoM ke naSTa ho jAne para prabhu ne tantubAya zilpa kA upadeza diyA / pahile yugalika naroM ke roma nakha nahIM bar3hate the para aba kAla ke prabhAva se bar3e hue nakha roma vAle yugalika naroM ko dekhakara una nakha romoM se unakA vyAghAta na ho jAya aisA vicAra kara dayA se jinakA antaH karaNa Ardra ho rahA hai aise bhagavAn ne nApita zilpakA upadeza diyaa| zaMkA-karmanaSTa karane ke liye hI avaziSTa satkarmavAle bhagavAn arhanta vyAdhi ke pratIkAra ke liye auSadhisevana ke samAna strI AdirUpa parigraha ko svIkAra karate haiM / itarajana aisA nahIM karane; ataH niravadyakarma meM hI rucivAle bhagavAn sAvadhakriyA ke upadeza meM kaise pravRtta hue ! thaIne te auSadhIone pakavavA mATe pakavavAmAM sAdhana rUpa pAtrone banAvavAnI zi95kalAne upadeza karyo. emAM sauthI pahelAM ghaTa nirmANarUpa zilpakalAne upadeza karyo. ethI ja ghaTa mUla zilpa sarva prathama astitvamAM AvyuM. anArya lAkethI prajAnI rakSA karavA mATe zretra pitA potAnA hAthamAM hathiyAro rAkhavA lAgyA, enA mATe prabhue leha zilapano upadeza 2. citrAMga jAtanA ka95vRkSo jyAre kAla svabhAvanA kAraNe nAza pAmyAM tyAre prabhue citra zilpane upadeza karyo. vastro ApanArA kalpavRkSo jyAre nAza pAmyAM tyAre prabhue taMtuvAya zilpane upadeza karyo pahelAM yugalika narAnA rAma-nakha vadhatA na hatAM. paNa pachI kALanA prabhAvathI yugalika naronA roma-nakha vadhavA lAgyAM tyAre te nakha-rAme thI temane vyAghAta thAya nahi tema vicArIne dayAhnantAkaraNa bhagavAne nApita zilpane upadeza karyo. zaMkA-karma naSTa karavA mATe ja avaziSTa satkarma vALA bhagavAna ahadegta vyAdhinA pratikAra mATe auSadhi sevana karavAmAM Ave che. tema zrI Adi rUpa parigrahane svIkAre che. Itara loko AvuM karatA nathI. ethI niravadha karmamAM ja ruci dharAvanArA
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvivakSaskAra0 sU. 39 RSabhasvAminaH trijagajjanapUjanIyatAprarUpaNam 345 bhavAn sAvadhakriyopadeze pravRttaH ? iti cet, Aha kAlaprabhAveNa vRttihIneSu dIneSu janeSu satsu tadudezAmAlokya karuNarasasamAplutasvAnto bhagavAn 'vRttihInA ete cauryAdi duvRttibhAjo mA bhUvan' iti vicArya teSAM jIvikAsAdhanabhUtA kalAH samupadidezeti avaziSTasatkarmaprabhAveNa bhagavatAmahatAM stryAdi parigraha svIkaraNamiva bhagavata Adijinasya kalopadezakatvamapi bodhyamiti / evaM bhagavato rAjyadharmapravartakatvaM duSTanigrahAya ziSTaparipAlanAya vijJeyam / arAjakatve hi mAtsyanyAyapravRttyA loke vyavasthAyA nitarAmabhAvaH prasajyet, tatazca sarve durvRttibhAja eva bhaveyuriti sarveSAM durgati reva syAt iti durgatibhAjo mA bhUvan manujA iti vicAryaiva bhagavatA Adijinena rAnadharmo'pi pravatitaH / kiM ca sarve'pi AdijinA-prathama kevalinaH rAjadharmamapi pravartayantIti jItavya to isakA uttara aisA hai ki kAla ke prabhAva se vRtti hIna hue dInajanoM ke ho jAne para unakI durdazA ke dekhane se jinakA antaH karaNa karuNA rasa ke pravAha se bhara gayA hai aise arhanta bhagavanta ne yaha socakara ki vRtti se vihIna hue ye jana cauryAdirUpa duvRttivAle na bana jAve unakI jIvikA kI sAdhanabhUta kalAoM kA upadeza diyA / avaziSTa satkarmake prabhAva se bhagavanta zrI arhanta prabhu jisa prakAra strI AdirUpa parigraha ko svIkAra karate haiM usI prakAra se bhagavAn AdijinakA yaha kalA kA upadeza bhI samajhanA cAhiye / ipta naraha bhagavAn meM rAjadharma kI pravartakRtA duSToM ke nigraha ke liye aura ziSTajanoM ke pAlana ke liye huI jAnanI cAhiye / loka meM arAjaka avasthA meM mAtsyanyAyakI pravRtti ke anusAra vyavasthA kA atyanta abhAva ho jAtA hai / isa hAlata meM samasta jana durvRtti vAle ho jAte haiM |atH ina jIvoM ko durgati kA pAtra na honA par3e aisA vicAra karake bhagavAn Adi jina ne rAjadharma kI bhI pravRtti kI, kiMca-samasta Adi jina rAjadharma kI bhI pravRtti karate haiM aisA jIta vyavahAra hai / isI liye ina Adi jina ne bho rAjadharma pravartita kiyA / bhagavAna sAvadya kriyAnA upadezamAM kevI rIte pravRtta thayA ? te praznanA javAba-A pramANe che ke kALanA prabhAvathI vRttihIna thayelA hIna lekene joIne, temanI durdazA joIne jemanuM antakaraNa karuNa pravAhathI taraboLa thaI gayuM che, tevA ahaMta bhagavAne vRttihIna leke cauryAdi rUpa duvRttivALA thaI na jAya Ama vicArIne temanI jIvikAnA sAdhananA rUpamAM kalAone upadeza karyo. avaziSTa satkarmanA prabhAvathI bhagavanta zrI anta prabhu je rIte strI Adipa parigrahane svIkAre che, te rIte bhagavAna Adi jinane A kalAne upadeza paNa samaja joIe. A pramANe bhagavAnamAM rAja dharmanI pravartakatA duSTanA nigraha mATe ane ziSTa jananA pAlana mATe che. Ama samajavuM joIe. lekamAM arAjaka anasthAmAM mAsyanyAyanI pravRtti mujaba vyavasthAne jyAre atyantAbhAva thaI jAya che tyAre sarva leke duttivALA banI jAya che ethI jIvo kharAba raste jAya nahi, tema viyAra karIne bhagavAna Adi jine rAja dharmanI pravartAnA karI. kiMca, samasta Adi jino rAja dharmanI pravRtti kare che, e jIta vyavahAra che. ethI ja A bhagavAna Adi jine paNa rAjadharmanI pravartana karI.
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- - -- -- - - -- 346 jambUdvIpaprajJaptisUtre vahAraH, atazcApi bhagavatA rAjadharmaH pravartita iti / prakRtamanusarAmaH-tathA 'uvadisittA' upadizya dvAsaptatiM puruSasya kalAH catuSpaSTiM mahilAguNAna zilpazatAni ca prajAbhya upadizya 'puttasayaM' putrazataM bharata bAhubalipramukhAn putrAn 'rajjasae' rAjyazate-kosalAtakSazilAdiSu zatasaMkhyakeSu 'rAjyeSu 'abhisiMcai' abhiSiJcati, 'abhisiMcittA' abhiSicya 'tesIipucasayahassAI' jyezIrti pUrvazatasahasrANi-viMzatipUrvalakSANi kumAravAsasya triSaSThiM pUrvalakSANi mahArAjavAsasyeti vyazItilakSapUrvANi 'mahArAyavAsamajjhe vasaI" mahArAjavAsamadhye vasati / yadyapi bhagavato mahArAjavAsastryazIti lakSapUrvANi na bhavanti, kintu kumAravAsamahArAjavAsayoH sammalitAni tAvanti, pUrvANi bhavanti, tathApi kumAravAsApekSayA mahArAjavAsasya prAcuryeNa mahArAjavAsa sambandhitvenaiva tryazItilakSapUrvANi vibakSitAnIti bodhyam / itthaM kumAravAsamahArAjavAsayoH vyazItilakSapUrvANi 'vasittA'uSitvA 'je se' yaHsaHprasiddho 'gimhANaM' grISmANAM-grISmaRtoH 'paDhame mAse' prathame-Adhe mAse caitramAse 'paDhame pakkhe cittabahule' prathamaH pakSaH caitrabahula:-caitra kRSNapakSaH, 'tassa NaM citta bahulamsa NavamI pakkheNe' tasya khalu caitrabahulasya navamI pakSe navamyAM tithau 'divasassa' isa taraha se prabhu ne 72 puruSoM kI kalAoM kA 64 striyoM kI kalAoM kA aura zilpazata kA prajAjanoM ke liye "uvadisittA" upadeza dekara phira unhoMne "puttasayaM rajjasae abhisiMcaI" bharata, bAhubali Adi apane zatasaMkhyaka putroM ko kosalA, takSazilA Adi 100 eka sau rAjyoM ke Upara abhiSeka kiyA, "abhisiMcittA" abhiSeka karake "tesIiM puvvasayasahassAI mahArAyavAsamajhe vasaI" isa taraha 83 lAsva pUrva-kumAra kAla ke 20 lAkha pUrva aura mahArAja pada ke 63 lAkha parva taka ke gRhasthAvasthA meM rahe yahAM ina donoM padoM ke kAlako milAkara 83 lAkha pUrva unhoMne gRhasthAvasthA meM apanA samaya samApta kiyA-aisA jAnanA cAhiye. isa taraha 83 lAkha pUrva taka ve gRhasthA vasthArUpa mahArAja pada meM rahakara phira "ne se gimhANaM paDhame mAse pakkhe cittabahule, tassa NaM citta bahulassa NavamI pakkheNaM divasassa pacchime bhAge" grISmaRtu ke prathamamAsa meM caitramAsa meM kRSNapakSa meM 9 naumI tithi meM divasa ke pazcima A pramANe prabhue 72 kalAne 64strIonI kalAonA ane zilpazatane prajAjano mATa 'upadisittA' 53za 4zane tabhaNe 'puttasayaM' rajjasae abhirsicada' bharata le vagere pitAnA putrone kesalA takSazilA vagere 100 ekaso rAjya para abhiSeka karyo che. abhisicittA' abhiSe 4zana 'tesiipuvvasayasahassAI mahArAjavAsamajhe vasai' // rIte 83 lAkha pUrva-kumAra kALanA 20 lAkha pUrva ane mahArAja padanA 63 lAkha pUrva sudhI gRhasthAvasthAmAM rahyA ahIM A A banne padonA kALane meLavavAthI 83 lAkha pUrva thAya che. tema samajavuM e pramANe 83 lAkha pUrva teo gRhasthAvasthA rUpa mahArAja padamAM sIa pch| "je se gimhANaM paDhame mAse pakkhe cittabahule tassa NaM cittabahulassa navamI pAkhe NaM divasassa pacchime bhAge' shriimtun| prathama mahInA se thaitra mAsamAM pA pakSamA navamI tithimA sinA pAchA mAgamA 'caittA hiraNNaM' 204-yAMhIna choDIna
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA - dvi0 vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trijagajjanapUjanIyatAprarUpaNam 347 divasasya 'pacchime bhAge' pazcime bhAge ucArddha bhAge 'hiraNNaM' hiraNyaM = rajatam aghaTita suvarNa' vA 'caittA' tyaktvA parityajya, suvaNNaM' suvarNam = aghaTitaM ghaTitaM vA suvarNa ' caitA ' tyaktvA'kosaM 'kozaM=bhANDAgAraM 'kodvAgAraM ' koSThAgAraM = dhAnyAgAraM ca ' caittA' tyaktvA, 'bale' balaM=sainyaM 'caittA' tyaktvA, 'vAhaNaM' vAhanam = azvAdikaM 'caittA' tyatvA 'pura' pura = nagara' 'caittA' tyaktvA 'aMte uraM caittA' antaH puraM tyaktvA, tathA 'viula dhaNakaNagarayaNamaNimottiyasaMkhasilappavAlarattarayaNa saMtasArasAvaijjaM' vipuladhanakanakaratnamaNimauktikazaGkhazilApravAlaraktaratnasatsArasvApateyaM - vipulaM = pracura dhanaM- gavAdikaM, kanakaM- suvarNa, ratnaMkarketanAdikaM, maNiH = sUryakAntAdiH, mauktikAni - muktAphalAni zaGkhAH dakSiNAvarttAH, zilAH = rAjapaTTAdirUpAH, pravAlAni = vidrumANi, raktaratnAni = padmarAgAH, ratnagrahaNenaiva padmarAgasyApi grahaNe siddhe punaH raktaratnagrahaNaM tasya prAdhAnyakhyApanArtham eSAM dvandvaH, etadrUpaM yat satsArasvApateyaM san = vidyamAnaH sAro yasmiMstat satsAraM tAdRzaM yat svApateyaM dravyaM tacca 'caittA' tyaccA, hiraNyAdikaM pUrvoktaM sarvaM mamatvaparityAgena paritya - jyeti bhAvaH, tathA 'vicchaDaittA' vicchadye mamatvAkaraNena dUrIkRtya, 'bigovaittA' vigo - ya - jugupsitametad hiraNyAdikamiti vinindya, tathA 'dAiyANaM' dAyikAnAM dAyAdAnAM 'dAyaM paribhAettA 'paribhAjya ekaikazo vittorya, tadA yAcakAnAmabhAvAdatra dAyikagrahaNam, bhAga meM "ittA hiraNaM" rajata - 'cAMdo ko chor3akara " caittA - suvaNaM" suvarNa ko chor3akara "cahattA ko koTThAgAraM " koza - bhANDAgAra ko chor3akara, koSThAgAra - dhAnyabhaMDAra ko chor3akara " caittA bala" balasainya ko chor3akara "caittA vAhaNaM" azvAdika vAhanoM ko chor3akara " caittA puraM" pura-nagara chor3akara " caittA aMteuraM" antaH pura- raNavAsa ko chor3akara " caittA viula dhaNakaNagarayaNamaNimottiya saMkhasilApavAlarattarayaNa saMtasArasAvaijjaM" pracura gavAdi rUpa dhana ko chor3akara, kanaka - suvarNa ko, karketana Adi ratnako, sUryakAntAdirUpa maNiyoM ko muktAphalo ko zaGkhoM ko, rAjapaTTAdirUpa zilAoM ko, pravAloM ko, padmarAga Adi rUpa rakta ratnoM ko, isa prakAra se saba satsArabhUtadravya ko chor3akara ina sabase apanA mamatvabhAva haTAkara "vicchaDaittA" ye saba jugusita haiM isa prakAra se inheM "vigovaittA" nindanIya samajhakara aura usa samaya yAcaka'cantA suvaNaM' seonAne choDIne 'caittA kosa koTThAgAraM Sa lAeDAgArane choDIne bheTakheDe dhAnya bhaMDArane choDIne 'caittA balaM' jaba sainyane choDIne 'caittA vAhaNaM' azvAdvivAhanAne choDIne 'cahattA pura" pura-nagarane choDIne 'caittA aMteuraM' antaHpura-ravAsane choDIne 'caittA viThalaghaNakaNagarayaNamaNimottiya saMkha silApavAlarattarayaNasaMtasArasAvaijjai' pracura gavAdarUpa dhanane tyajIne kanaka-suvarNa, ketana vigere ratnone sUryakAntAdi maNine mukatALAne zakhAne kanaka-seAnAne, rAjapaTTAdvipa zilAone, pravAlAne, praznarAga vigera rakta ratnAne A rIte badhA ja sattAra rUpa dravyone cheDIne e badhAthI peAtAno mamatvabhaav haTAvIne 'vicchaihattA' bhI dhAnugupsita che me prabhA tebhane 'vigovaittA' nindanIya samane te samaye yaayo| alAva hovAthI 'dAya' dAiyANaM paribhApatA'
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 jambadvIpaprazatisUtre tespi nirmamA bhagavatpreritAH santaH upahArarUpeNaiva taM jagRhu: / jinAnAmayameva jItakalpo yad grahItRNAm icchAvadhi dAtavyamiti / nanu jinasya yAcakecchAvadhidAnaM yadi jItaM, tarhi sAmpratika eka eva maheccho yAcakaH ekadinadeyaM saMvatsaradeyaM vA grahItumicchet ? iti cet Aha, prabhu prabhAveNa teSAM tathAvidhecchAyA asaMbhavAditi / tathA - 'sudaMsaNA e' sudarzanAyAM =sudarzanA nAmnyA 'sIyAe' zivikAyAM samArUDhaH / 'samArUDha' ityadhyAhAryam / tathA 'sadeva maNuyAsurAe' sadeva manujAsurayA - manujAzca asurAzceti manujAsurAH devaiH sahitA manujAsurA yasyAM sA tathA tayA parisAe' pariSadA 'samaNugammamANamagge' samanugamyamAna mArgo'bhUdityadhyAhAryam / tata evaM vidhaM taM bhagavantaM 'saMkhiyacakkiya gaMgaliyamuhajanoM ke abhAva hone se "dAyaM dAiyANaM paribhAettA" dAyAdoM meM inheM vibhaktakara "sudaMsaNAe sIyAe" ve prabhu sudarzanA nAmaka' ramaNIya zivikA meM ArUDha ho gaye. jisa samaya prabhu ne dAyAdoM ko pUrvokta dravya vibhakta kara diyA thA usa samaya una dAyAdoM ne nirmama hokara bhagavAn ke dvArA prerita hokara - upahArarUpa se hI usa vibhakta dravya ko grahaNa kiyA thA. jinoM kA yahI AcAra hai jItakalpa hai ki ve gRhotA janoM ko unakI icchA ke anusAra hI dAna dete haiM / zaMkA- yadi yAcaka janoM ko unakI icchA ke anusAra hI dAna denA jiteMndradeva kA AcAra hai to usa samaya kA eka mahato icchA vAlA yAcaka eka dina meM dene yogya yA saMvatsara meM dene yogya dAna ko grahaNa karane kI icchA kyoM nahIM karatA hai ? to isakA samA yahI hai ki prabhu ke divya prabhAva se yAcaka janoM meM aisI icchA nahIM hotI hai ki eka dina meM diye jAne yogya dAna yA saMvatsara meM diye jAne yogya dAnako maiM hI pUre rUpa se le lU~ / sudarzanA zivikA para ArUDha hokara jaba prabhu cale to usa samaya "sadevamaNuyAsurAe parisAe samaNugamyamANamagge" unake sAtha sAtha manuSyoM kI pariSadA ki jisameM deva aura asura hAyAhomAM ne vahethI ne 'sudaMsaNAe sIyAe' sudarzanA nAmanI sundara zimimAM tethe ArUDha thayA je samaye prabhue dAyAdezamAM pUrvAkata dravya vaheMcI dIdhuM e samaye e dAyAdA e nima mamatva rahita thaine bhagavAna dvArA prerAine 83 pahArarUpe e vaDe celA dravyane svIkAryuM" jInAne e ja AcAra che : jIta kalpa che. ke teo lenAra janAne temanI IcchA pramANe ja dAna de, zaMkA--jo yAcaka janAne temanI icchA pramANe ja dAna ApavuM evA jInendradevane AcAra che, te te samayanA eka mahatI icchA dharAvanAra yAcaka eka eka divasa ApavA yeAgya athavA eka varSamAM AApavA ceAgya dAnane eka sAthe ja grahaNa karavAnI icchA kema karatA nathI? A zakAnuM samAdhAna evu che ke prabhunA divya prabhAvathI yAcaka jane mAM evI IcchA ja thatI nathI ke eka divasamAM ApavAmAM dAna athavA eka varSa mAM ApavAmAM AvanAra dAnane huM pUre purU lai lau. ApanAra sudarzanA ziNizrama mesIne kyAre a yAsyA to te parisAe samaNugamyamANamagge' tebhanI sAthai manuSyonI pariSadA abhaye 'sadevamaNuyAsurAe namAM devA bhane asuro
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU.39 RSabhasvAminaH trijagajjanapUjanIyatAprarUpaNam359 maMgaliyapUsamANavavaddhamANaga AikkhagalakhamaMkhaghaMTiyagaNehi' zAlikaM cAkrikalAGgalikamukhamaGgalika puSyamANavavardhamAnakAkhyAyaka laGkhamayANTikagaNAH-tatra zAGkhikAH-zaGkhayAdakAH, cakrikA:-cakrabhrAmakAH, lAGgalikA:-kaNThAvalambitasvarNAdimayahaladhAriNo bhaTTavizeSAH, mukhamaGgalikAH-cATukAriNaH, puSyamANavAH mAgadhAH, vardhamAnakA:-skandhAropita narAH, AkhyAyakAH-kathAkArakAH, laGkAH-vaMzAgramadhiruhya krIDAkAriNaH, maGkhAH-ci traphalakahastAH, ghaNTikAH ghaNTAvAdakAH, teSAM gaNAH-samUhAH 'tAhiM' tAbhiH-prasiddhAbhiH 'iTAhi' iSTAbhiH abhilapaNIyAbhiH, 'kaMtAhi' kAntAbhiH-kamanIyAbhiH, 'piyAhi' priyAbhi:-priyArthamuktatvAt hRdayAbhilaSaNIyAbhiH, 'maNuNNAhi' manojJAbhiH-sundarobhiH ata eva 'maNAmAhi' mana AmAmi:-manogatAbhiH, 'urAlAhiM' udArAbhiH-utkRSTa zabdArthayuktAbhiH, 'kallANAhiM' kalyANobhiH-kalyANArthayuktAbhiH, "sivAhi' zivAbhiH-nirupadravAbhiH-zabdArtha doSarahitAbhirityarthaH, 'dhaNNAhiM' dhanyAbhiH- 'puNNAhiM' puNyAbhiH, 'maMga llAhiM' maGgalyAbhiH maGgalakarIbhiH, 'sassiriyAhiM' sazrIkAbhiH-zabdArthAlaGkArayuktatvAt sammilita the calI, "sakhiya' zAGkhikone-zaGkha bajAne vAloM ne, "cakkiya" cakrikoMne cakra ko ghumAne vAloM ne "NaMgaliya" lAGgalikoM ne svarNa nirmita halakoM kaNTho meM laTakAye hue manuSyoM ne, "muhamaMgaliya" musvamaGgaliko ne cATukAriyo ne, "pUsamANava" puSpamANavoM ne mAgadhoM ne, "vaddhamANarga' vardhamAnakoM ne apane skandho para jinhoMne puruSoM ko caDhA rakhA hai aise manuSyoM ne "Aikkhaga' AkhyAyakoM ne kathA kArakajanoM ne "laMkha" lakSoM ne-vaMza para car3hakara krIr3A karane vAle manuSyoM ne, "maMkha" maGkhoMne jinake hAtho meM citraphalaka hai aise manuSyoM ne evaM "ghaMTiyagaNehiM" ghANTiko ne ghaNTA bajAne vAlo ne, "tAhi iTThAhiM kaMtAhi piyAhi maNuNNAhiM" maNAmAhi urAlAhiM kallANAhiM sivAhi dhannAhi maMgallAhiM sassiriyAhiM hi yayagamaNijjAhiM hiyayapalhAyaNijjAhiM kaNNamaNaNivvuikarAhiM apuNaruttAhiM aTThasaiyAhi vagnahiM aNavarayaM abhiNadaMtA" prasiddha, iSTa, kAnta, priya, manojJa, manabhAvanI, utkRSTa zabdArthayukta, kalyANArthasahita, nirupadravasAtha tAta macA sAthe yAdayA. 'saMkhiyA' zameTaza pAunArAyA 'cakkiyo seTa 22 325vAvANAle 'NaMgaliya' titlem sonAnA bhanetA na 44 detA manuSyAye 'muhamaMgaliyA' bhubha maliame-yATurImA. 'pRsamANaba' puNyamA vAme-13Avalinuparyuna 42nA2 bhAgadhA 'vaddhamANaga' mAnImAMdhA 52 pavAra sAranAmA 'Aikkhaga' sAdhyAya -yA rahethe 'laMkha' joseTasa pAsa 52 yadAna dA42 nAmAthe 'makha' bhamA 2manA sAthamA yitrapaTa DAya tathA manuSyAsa. 'ghaMTiyagaNehi' ghaTAyagAunAsAthe 'tAhi iTTAhiM katAhiM piyAhiM maNuNNAhi maNAmAhiM urAlAhiM kallANAdi sivAhi dhannAhiM maMgallAhiM sassiriyAhiM hiyayagamaNijjAhiM hiyayapalhAvaNijjAhiM kaNNamaNaNivvuikarAhi apuNaruttAhi ahaH saiyAhi vaggahi aNavaraya abhiNadattAya' prasiddha, 78, santa, [praya, manojJa, manamAvinI, utkRSTa, zabdArtha cukata, kalyANArtha sahita, nirupadrava zabdArtha deSa vagaranI, pavitra
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 jambUdvIpaprakSaptisUtre zobhanAbhiH, ataeva 'hiyayagamaNijjAhiM' hRdayagamanIyAbhiH-prasAdaguNayuktatvAt subodhAbhiH, tathA 'hiyayapalhAyaNijjAhi' hRdayaprahlAdanIyAbhiH-hRdayAnandakarIbhiH, ataeva 'kaNNamaNaNivvuikarAhiM' karNamanonivRtikarobhiH-karNamanaH sukhakarIbhiH tathA 'apuNaruttAhi' apunaruktAbhiH,-punaruktidoSarahitAbhiH, tathA 'aTThasaiyAhiM' arthazatikAbhiH-arthazatayuktAbhiH, etAdRzIbhiH 'vaggRhi' vAgbhiH vANIbhiH 'aNavarayaM' anavaratam avicchinnaMyathA syAttathA 'abhiNaMdaMtA' abhinandayantaH satkurvantaH 'abhidhuNaMtA' abhiSTuvantaHprazaMsantazca 'evaM' evaM-bakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' avAdiSuH uktvntH| yaduktavantastadAha-'jaya jaya' ityAdi / 'naMdA' he nanda ! nandatIti nandaH, tatsaMbodhane, he samRddhizAlin , yadvA nandayatIti nandaH, tatsaMbodhane, he Ananda dAyin 'jaya jaya' jaya jaya-nitarAM jayazAlo bhara 'bhadA' he bhadra he kalyANa zAlin ! 'jaya jaya' jaya jaya-nitarAM jayazAlI bhava / tathA 'dhammeNaM' dharmeNa-sAdhana-bhUtena dharmeNa 'parIsahobasaggANaM' parISahopasargANAM devamanuSya tiyakRtaparoSahopasargebhyaH, ArSatvAt paJcamyarthe SaSThI, 'abhIe' abhIto bhayarahito bhava, tathA 'bhayabheravANaM' bhaya bhairavANAMbhayAvahA ye bhairavAH ghorAH prANinaste bhayabhairavAsteSAM bhayaGkaraprANikRtopadravANAM'khatikhame' zAntikSamaH kSamApUrvakaM sahanakArI bhava, 'dhamme' dharme-caritradharmArAdhane zabdArtha doSa rahita, pavitra, maGgalakArI, zabdAlaMkAra aura arthAlaMkAra se yukta hone ke kAraNa sazrIka, ataeva hRdayagamanIya, hRdayaprahlAdanIya, karNa aura mana ko Ananda dAyaka, apunarukta saikar3o arthoM vAlI, aisI vANiyoM se bAra bAra prabhu kA abhinandana -satkAra kiyA, unakI prazaMsA ko phira unhone "evaM vayAso" isa prakAra se kahanA prArambha kiyA "jaya jaya NaMdA" he nanda samRddhizAlin athavA he AnandadAyin ! Apa atyanta jayazAlI ho "jaya jaya bhaddA" he bhadra kalyANazAlin Apa atyanta jayazAlI ho "dhammeNaM abhIe" sAdhanabhUta dharma ke prabhAva se deva, manuSya aura tiryaJco dvArA kRta parISaha aura upasargoM se bhayarahita-niDara ho, "parIsahovasaggANaM khaMtikhame" bhayAvaha jo ghora prANI haiM-unake dvArA kiye gaye upadravoM ke Apa kSAntikSama-kSamApUrvaka sahanakArI ho, "bhaya bheravANaM dhamme te avigdha bhavau" cAritra dharma maMgalakArI, zabdAlaMkAra ane arthAlaMkArathI cukata hovAthI sazrIka, ataeva hadaya gamanIya. kAna ane manane atyaMta AnaMdaprada, apunarUkta seMkaDo arthavALI evI vANiyothI vAraMvAra prabhunu malina hana-sa42 4yu bhanI prazasArI. te 5chI tayANe 'evaM vayAsI' mA pramANe pAnA prArama dhye 'jaya jaya gaMdA' naI-samRddhiAsana athavA bhAnahAyin mA5 atyaMta yazAlI thApa, 'jaya jaya mahA' bhadra dhyAzAlin / 5 atyaMta yaza mano. 'dhammeNa abhIe' sAdhana bhUtadhamanApramAthI heva, mnussye| mana tiy"y| baa2|| 42vAmA mAvata pazaSaDamane upasargAthI saya 2hita-ni72 manI. 'parisahovasaggANaM khati khame' bhaya 22 ghAra praaliye| cha tamanAthI 42vAmA mAvasa upadravAnA mA5 kSatikSama-kSamA 5 4 sahana 42nAra manA. 'bhayameravANaM dhamme te avigdhaM bhavau' yAtri
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvivakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trijagajjanapUjanIyatAprarUpaNam 351 'te' ta-tava 'avigcha' avighnaM 'bhavau' bhavatu-vighnAbhAvo'stu 'ttikaTu' iti kRtvAityuccArya punaH punaH 'abhiNaMdaMti' abhinandayanti-saskurvanti 'abhithuvaMti' abhiSTuvantiprazaMsanti ca / 'taeNaM' tataH tadanantaraM khalu 'usabhe arahA' RSabho'rhan 'kosalie' kauzaliko kozaladezodbhavaH 'NayaNamAlAsahassehi' nayanamAlAsahasraiH-nAgarikajanAnAM nayanapaGktisahastraiH 'picchijjAmANe picchijjamANe' prekSyamANaH prekSyamANa:-bhUyobhUyo'valokyamAnaH, "evaM jAva Niggacchai' evam -amunA prakAreNa nigacchati-iti padaM yAvat - paryantaM vAcyam , kasmAt ? ityAha 'jahA uvavAie' yathA aupapAtike-aupapAtikasUtre kUNikarAjanirgamanaM tathaivAtrApi vaktavyam / tatkathaM baktavyamiti sUcayitumAha'jAva AulabolabahulaM NabhaM karate viNIyAe rAyahANIe majjhaM majjheNaM Niggacchai' yAvat AkulabolabahulaM nabhaH kurvan vinItAyA rAjadhAnyA madhyamadhyena nirgacchatIti / atra yAvatpadena 'hiyayamAlA sahassehiM abhiNadijjamANe abhiNaMdijjamANe, maNorahamAlAsahassehiM picchijjamANe picchijjamANe vayaNamAlAsahassehiM abhithuvvamANe abhithuvvamANe, kaMtirUvasohAgaguNehiM patthijjamANe patthijjamANe, dAhiNa hattheNaM bahUNaM NaraNArIkI ArAdhanA meM Apake liye kisI bhI prakAra kA vighna upasthita na ho, "ttikaTu abhiNaMdaMti ya abhithuNaMti ya" isa prakAra se kahakara phira se unhone bAraMbAra prabhuko abhinandana satkAra kiyA aura prazaMsA kI, "taeNa usame arahA kosalie NayaNamAlAsahassehiM picchijjamANe picchijjamANe" isake bAda ve kauzalika RSabha arhanta nAgarika janoM kI hajAroM nayanapaGktiyoM ke bAra bAra lakSya hote hue "evaM jAva Niggacchai jahA uvavAie" aupapAtika sUtra varNita kUNika rAjA ke nirgamana kI taraha "viNIyAe rAyahANIe majjhaM majjheNaM NiggacchaI" vinItA rAjadhAnI ke bIcoM bIca ke mArga se hote hue nikale "jAva AulabolavahulaM NamaM karate" pATha meM jo yaha yAvatpada AyA hai usase aupapAtika sUtra kA yaha pATha saMgRhIta huA hai-"hiyayamAlAsahassehiM abhiNaMdijjamANe 2 maNorahamAlAsahassehiM picchijjamANe 2, vayaNamAlAsahassehi abhithuvvamANe 2, kaMtirUvasohaggaguNehiM patthijjamANe 2, dAhiNahatyeNaM baNaM NaraNArIsahassANaM aMjalidhamanI sAdhanAmA mAnecha 42nu vidha-sAdhA na thA. 'tikaTu abhi daMti ya abhithuNati ya' ! pramANe 4DIzathI tayAme pAra pA2 prabhunu bhanina yu sAhArA mane prazasA 421. 'tapaNaM usame arahA kosalie NayaNamAlA sahassehiM picchijamANe pichijjamANe' te pachI ta za Sama nAga2i4 snolin| netratasAthI pAravA ya yatA yatA evaM jAva Nigacchai jahA uvavAie' 'moyAti sUtramA qees nimamananI bha'viNIyAe rAyahANIe majjha majjheNaM Niggacchai' vinItA nAmadhAnInA madhyamA sAvatA bhAga 52 24ne pasArathayA "jAva Aula bola bahulaM NAma karate" 5 mAM sahI 2 "yAvat' 56 mA che. nAMyA mo55ti sUtranAmA pAsa hIta thaye cha-"hiyayamAlA sahassehiM abhiNadijjamANe 2, maNorahamAlA sahassehiM vicchipamANe 2, vayaNamAlA sahassehi abhithuvvamANe 2. kaMtirUvalohagga guNehiM patthijjamANe 2,
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 jambUdvIpapraptisUtre sahassANaM aMjalimAlAsahassAiM paDicchamANe paDicchamANe maMju maMjuNA ghoseNaM paDibujjamaNe paDibujjhamANe, bhavaNapaMtisahassAiM samaicchamANe samaicchamANe, taMtItalatAla tuDiyagIyavAiyaraveNaM mahureNaM maNahareNaM jayasaddaghosavisaeNaM maMjumaMjuNA ghoseNaM ya paDibujjhamANe appaDibujjhamANe, kaMdaragirivivarakuharagirivarapAsAduiDhaghaNabhavaNadevakulasiMghADagatigacaukkacaccara ArAmujjANakANaNasamappavApadesabhAge paDisuyAsayasahassasaMkulaM kareMte hayahesiya hatthigulagulAiya rahaghaNaghaNasadamIsaeNaM mahayA kalaraveNaM ya jaNassa mahureNaM pUrayaMte sugaMdhavarakusumacuNNaubiddhavAsareNukavilaM nabhaM kareMte kAlAguru kuMdurukkaturukkadhUvanivaheNaM jIvalogamiva vAsayaMte samaMtao khubhiyacakkavAlaM paurajaNabAlavuDDhapamuiyaturiyarahAviya viulAulabolabahulaM' itisaMgrAhyam / chAyA-svasya-hRdayamAlAsaharabhinandhamAnaH. abhinandhamAnaH manorathamAlAsaharIvispRzyamAno vispRzyamAnaH, vacanamAlAsahasraiH abhiSTrayamAnaH abhiSTrayamAnaH, kAnti rUpa sobhAgyaguNaiH abhiSTayamAnaH abhiSTayamAnaH kAntirUpasaubhagyaguNaiH prArthyama.naH prArthyamAnaH dakSiNahastena bahUnAM naranArI sahasrANAm aJjalimAlAsahasrANi pratIcchan pratIcchan, maMju majunA ghoSeNa pratibudhyamAnaH pratibudhyamAna:, bhavanapakti sahastrANi samati krAman samatikrAman, tantrI talatAlatruTitagItavAditaraveNa madhureNa manohareNa jayazabdaghoSavizadena majumajunA ghoSeNa ca pratibudhyamAnaH pratibudhyamAnaH, kandaragiri vivarakuharrAgarivaraprAsAdordhvadhanabhavanadevakulazRGgATakatrikacatuSkacatvarAmodyAnakAnana sabhA mAlAsahassAI paDicchamANe 2, maMjumaMjuNAghoseNaM paDibujnamANe, bhavaNapatisahassAI samaicchamANe 2, taMtItalalAla tuDiyagIyavAiyaraveNaM mahureNaM maNahare NaM jayasaddaghosavimaeNaM maMjumaMjaNAghoseNaM paDibujjhamANe appaDibujjhamANe kaMdaragiri vivarakuhara girivara pAsAduDDaghaNabhavaNadeva kulasiMghADagatiga caukka caccara ArAmujjANakANaNa samappavappadesabhAge paDisuyAsu sahasmasaMkalaM kare te hayahesiya hatthigulagulAiyarahaghaNa ghaNa saddamIsaeNaM mahathA kalaraveNaM ya jnns|| mahareNaM parayaMte sugaMdhavarakusumavaNNauviddhavAsareNukavilaM nabhaM kareMte kAlAgurukuMdrukkaturukkadhUvanivaheNaM jIvalogamiva vAsayaMte samaMtao khubhiyacakkavAlaM paurajaNabAlabuDDapamuiyaturiyapahAviya viulA ulabolabahula" dAhiNahattheNa bahUNaM NaraNArI sahassANaM ajali mAlA sahassAI paDicchamANe 2. maMjumaMjaNA ghoseNa paDibujJamANe, bhavaNapati sahassAI samaicchamANe 2, taMtItalatAla tuDiyagIya vAha yaraveNaM mahureNa maNahareNa jayasaddaghosa visaraNaM maMjumaMjuNA ghoseNa paDibujjhamANe apaDi. bujjhamANe kaMdara girivivara kuhara girivara pAsAduDudhaNabhavaNa devakula siMghADagatigacaukka baccara ArAmujjANa kANaNa samApavappa desabhAge paDisuyAya sahassa saMkula kareM te hayahesiya hasthi gulagulAIya rahadhaNadhaNasaddamIsapaNaM mahayAkalavareNaM ya jaNatsa mahareNa pUrayaMte sugandhavara kusuma cuNNa udhiddhivAsareNukavilaM nama kare te kAlAguru kudarukka turukka ghava nivaheNaM jIvalomamiva vAsayaMte samaMtao khubhiya cakkavAla paudajaNa bAla. vuDa pamuiyaturiya pahAviya vijalAulabolabahulaM " mA pAine 25TA ame 'moSA
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 39 RSabhasvAminaH trijagajjanapUjanIyatA prarUpaNam 353 prapApradezabhAgAt pratizrutazatasahasrasaMkulAn kurvan, haya heSita gajagulagulAyita rathaghanaghanazabdamizritena mahatA kalaraveNa ca janasya madhureNa pUrayan sugandhavarakusumacUrNoMviddhavAsareNukapilaM namaH kurvana, kAlAgurukunduruSkaturuSphadhRpanivahena jIvalokamiva bAsayan samantataH kSubhitacakravAlaM pracurajanabAlavRddhapramuditatvaritapradhAvitavipulAkulabolabahulam' iti / 'AkulabolabahulaM' nabhaH kurvan vinItAyA rAjadhAnyAmadhyamadhyena nirgacchati' iti tu sUtre proktameva / arthastu aupapAtikasUtrasya matkRtapIyUSavarSiNI TIkAto'vagantavyaH / navaraM vinItAyAH ayodhyAyA iti / tathA 'AsiyasammajjiyasittasuikapupphovayArakaliyaM' AsiktasammArjitasiktaM zucikapuSpopacArakalitam-AsiktamISatsitaM sugandhijalena, tataH sammArjitam-apanItakacavaram, sikta-sugandhitajalena samyak prakSAlitam, ataeva zucikaM-zuddhaM, tataH puppapuJjopacArakalitaM-puppapujena kRto ya upacAra:-upacaraNaM zobheti yAvat tena kalitaM yukta 'siddhattha vaNaviularAyamaggaM' siddhArthavanavipularAjamArga siddhArthavanodyAnagAmirAjamArga 'karemANe' kurvan, tathA 'hayagayarahapahakareNa' hayagajarathaprakaraNa-hayagajarathasamUhena 'pAikkacaDakareNa' padAti caTakareNa= padAti samRhena ca 'maMda maMda' manda mandaM yathA syAttathA uddhayareNuyaM' uddhajareNukam-uDDIisa pATha kA spaSTArtha hamane usI aupapAtika sUtra kI pIyUSavarSiNI TIkA meM likhA haiM so vahIM se ise jAna lenA cAhiye, usa samaya "Asiyasammajjiyasittasuika pupphobayArakaliyaM siddhatthavaNaviularAyamaggaM" siddhArthavana udyAna kI ora jAne vAlA rAstA sugandhita jala se sikta karavA diyA gayA phira use buhAru Adi se jhAr3akara sApha sutharA karavAyA gayA, kUDA kacarA vahAM se haTavA kara use dUra phikavAyA gayA, punaH sugandhita jala usa para chir3akA gayA, isase vaha pahale kI apekSA aura adhika zuddha ho gayA thA, phira jagaha 2 usa para puSpoM dvArA zobhA kI gaI thI, 'karemANe haya gaya rahapahakareNa pAika caDakareNa ya" isa taraha jinake prabhAva se vaha siddhArthavanodyAnagAmI rAjamArga zuddha, sApha aura alaMkRta kiyA gayA hai aise be Adijina zibikA meM virAjamAna hue, haya aura gaja samudAya ke sAtha 2 evaM paidala calane vAle sainika 'tika sUtranI pIyUSa varSiNI TIkAmAM karyo che te jijJAsu janee tyAMthI ja jANI le 4. te mate 'Asiyasammajjiyasittasuika pupphovayArakaliyaM siddhatthavaviularAyamagaM' siddhArtha vana tarapha janAra mArgane pahelAM sugandhita jala vaDe sikata karavAmAM Avyo ane tyAra bAda sAvaraNI vagerethI, kacare sApha karavAmAM AvyuM hatuM. je tyAMthI laI levAmAM AvyA hatA. ane chevaTe pharI bIjI vAra te mArgane sugaMdhita jala vaDe sikta karavAmAM Avyo hato. ethI te mArga pahelAM karatAM vadhAre zuddha thaI gayA hatA, ane tyAra bAda te bhAga 5244-4 puSa 1 mA 42vAmA bhAvI rutI. 'karemANe hayagayarahapahaka reza pAikka caDa kareNaya' mA pramANe manA pramAthI ta siddhArtha vanAdhAna bhI zara mArga zuddha. sApha ane alaMkRta karavAmAM Avela che, AvA ta Adi jina ArUDha thayA ane tyAra bAda haya ane gaja temaja pAyadaLathI pariveSTita thaIne te
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ -354 / jambUdvIpaprajJaptistre yamAnareNuyukta 'karemANe' kurvan 'jeNeva siddhatthavaNe ujjANe' yatraiva siddhArthavanaM udyAnaM, 'jeNeva' yatraiva 'asogavarapAyave' azokavarapAdapaH 'teNeva uvAgacchai', tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'asogavarapAyavassa' azoka varapAdapasya, 'ahe' adhaH adhobhAge 'sIyaM ThAvei' zibikAM sthApayati, 'ThAvittA sIyAo paccoruhai' sthApayitvA zivikAtaH pratyavarohati-avatarati 'paccauruhittA' pratyavaruhya 'sayamevAbharaNAlaMkAraM' svayameva AbharaNAlaGkAram-AbharaNAni ca alaGkArAzceti samAhArastat, 'omuyai' avamuzcatiparityajati, 'omuittA' avamucya-dharityajya 'sayameva' svayameva 'aTThAhiM' AsthAbhiH zraddhAnvitobhUtvA 'cauhiM' catasRbhiH 'muTThihiM' muSTibhiH karaNabhUtAbhiH loyaM' loca kezApanayanaM 'karei karoti / anyatIrthakarANAM sAdhUnAM paJcabhirmuSTirmiloca iti yaduktaM, tatreyaM vRddhaparamparA-bhagavAnRSabha svAmI prathamamekayA muSTayA zmazrukUrcayorlocamakarot / tatastisamUha ke sAtha 2 ghire hue hokara jA rahe the "maMdaM maMdaM uddhatareNuya karemANe karemANe jeNeva siddhatthavaNe ujjANe jeNeva asogavarapAyave teNeva uvAgacchai" usa mArga para usa samaya haya aura gaja samudAya ke pairoM ke AghAta se evaM paidala calane vAle sainya samUha ke padoM ke AghAta se jamIna meM jamI huI dhUli dhIre 2 se nikalakara manda manda rUpa meM ur3atI huI najara AtI thI siddhArthavanodyAna ke Ate hI aura usameM bhI jahAM azoka nAma kA vara pAdapa thA "AgacchittA asogavarapAyavassa ahe sIyaM ThAvei" vahAM pahuMcate hI usake nIce prabhu kI pAlakI khar3I ho gaI "ThAvittA sauyAo paccoruhai" pAlakhI nIce rakhate hI prabhu usa zibikA se bAhara Agaye, "paccoruhittA sayamevAbharaNA laMkAra momuyaI" bAhara Ate hI prabhu ne pahire hue AbharaNoM ko evaM alaMkAroM ko apane zarIra Upara se utAra diyA, "omuittA sayameva cauhiM aTTAhiM loyaM karei" utAra kara unhoMne zraddhAyukta hokara cAra muSTiyoM se kezoM kA luJcana kiyA, anya tIrthaMkaro ne sAdhu avasthA dhAraNa karane para pAMca muSTiyoM se loca kiyA hai aisA jo kahA hai so isa sambandha meM vRddhaparaMparA aisI hai ki bhagavAn RSabha svAmI ne prathama eka muSTi se macha aura dADho ke bAloM zasabhA 52 vyAkhyA te mate 'maMda maMda uddhatareNuyaM karemANe karemANe jeNeva sikhatthavaNe ujjoNe jeNeva asogavarapAyave teNeva uvAgacchai' &ya, 7 ane pAyana yAtayA te mArganI jala vaDe sikta thayelI bhUminI dhUli dhIre dhIre-manda manda rUpamAM uDavA lAgI A rIte siddhArthavadyAna ane temAM paNa jyAM azoka nAmaka vara pAdapaDatu tyAM teo mAlyA. tyAM 'AgacchittA asoyavarapAyavassa ahe sIyaM Thavei' paDaindi nI nIye prabhunI zima abhI 24ii. 'ThAvittA sIyAo paccIruhai' zimanIya bhUtair prabhu temAMthI bAra sAvya.. 'paccoruhittA sayamevAbharaNAlaMkAraM omuyaI' mahAra mAtain praya pare mAtabharI bharIne potAnA zarI2 52thA tAryA an 'omahattA sayameva cauhiM aTThAhiM loyaM karei' tyAra mAha tabhaNe zraddhA pUrva yAra muSTiyA pasa laMcana karyuM, bIjA tIrthakaro e sAdhu-avasthA dhAraNa karyA bAda pAMca muSTie vaDe kezanuM laMcana karyuM hatuM, evuM je kahevAmAM AvyuM che, te A saMbaMdhamAM vRddha paraMparA evI
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvivakSaskAra sU. 39 RSabhasvANinaH trijagajjanapUjanIyatAprarUpaNam 355 sRbhisRSTibhiH zirasthakezAn yAvat luzcati tAvadindro'vaziSyamANAmekAM muSTiM pavanAndolitAM kanakAvadAtayoH prabhuskandhayorupariluThantI mArakatIM dhutimAbibhratIM paramaramaNIyAM vIkSya paramAnandarasasamaplAvyamAnahRdayaH zirasA'JjaliM baddhvA evamavAdIt bhagavan ! imAM kezamuSTimeva rakSatu bhadanto mayyanugRhyeti / evaM zakreNokto bhagavAn tAM kezamuSTiM tathaiva rakSitavAn / mahAnto hi ekAntabhaktimatAM prArthanAM cedvighaTayantIti teSAM svabhAvasiddho ugvhaarH| luzcitAMzca tAn kezAn zakro haMsacitracitrate vastre nidhAya, evaM locaM 'karittA kRtvA 'deviMde devarAyA bhagavaM sadorayamuhapattiM rayaharaNaM, gocchagaM, paDiggahaM devadUsaM vatthaM paDicchai' devendro devarAjaH bhagavate sadorakamukhavastrikAM, rajoharaNa gocchakaM, pAtraM devadRSyavastraM ca prayacchati 'apANaeNaM' apAnakena-nirjalena 'cha?NaM bhatteNaM' SaSThena bhaktenaupavAsadvayarUpeNa yuktaH, 'AsADhAhi' ASADhAbhiH uttarASADhAbhiH 'NakkhatteNaM' nakSatreNa saha 'jogamuvAgaeNaM' yogamupAgate candre khalu 'uggANaM' ugrANAM svadvArA ArakSakatvena kA loca kiyA, tIna muSTiyoM se zira ke bAloM kA loca kiyA, itane meM vAkI bacI huI eka muSTi ko jo ki pavana ke jhokoM se hila rahI thI aura kanaka ke jaise avadAta prabhu skandhoM ke Upara loTa rahI thI tathA dekhane meM jo marakatamaNi kI jaisI kanti vAlI thI. paramaramaNIya dekhakara Anandarasa ke pravAha se jisakA antaH kAraNa hilore le rahA hai aise indra ne donoM hAtha jor3akara prabhu se aisI prArthanA kI ki he bhagavan isa kezamuSTi ko mere Upara anuyaha karake Apa rahane deM ise na uskhAr3eM, prabhune indra kI isa prArthanA se usa kezamuSTi ko vaisI vaisI rahane dI, jo mahAn puruSa huA karate haiM ve ekAntabhaktivAle puruSoM kI prArthanA ko vihUnI nahIM karate haiM aisA unakA svabhAva siddha vyavahAra huA karatA hai, luJcita hue una kezoM ko zakane haMsacitra se vicitra vastra meM rakhakara kSIrasAgara meM nikSipta kara diyA, "karittA chaTeNaM bhatteNaM apANaeNaM AsADhAhiM NakvatteNa jogamuvAeNa uggANa bhogANaM rAinnANaM khattiyANa cauhiM sahassehiM saddhiM egaM deva dUsamAdAya muMDe che ke bhagavAna rASabha svAmIe prathama eka muSTi vaDe mUcha ane dADhInA vALanuM laMcana karyuM traNa muSTie vaDe mAthAnA vALanuM laMcana karyuM. enA pachI bAkInI eka muSTi ke je pavananA jhokAthI hAlI rahI hatI. ane kanakanA jevA avadAta prabhunA skardha para ALoTI rahI hatI temaja jovAmAM je maktamaNi sadaza kAMtivALI hatI, paramaramaNIya te dazyane jaIne AnaMda rasanA pravAhamAM jenuM antaHkaraNa tarabaLa thaI rahyuM che evA Indra bane hAtha joDIne prabhune prArthanA karI ke he bhagavan! mArA upara anugraha karIne A keza muSTine Apa have rahevA do. have laMcana karI nahi. prabhue IndranI prArthanAne sAMbhaLa kezamuSTine te pramANe ja rahevA dIdhI je mahAna puruSo hoya che te ekAMta bhaktivALA puruSonI prArthanAne avIkAra karatA nathI. e temane svabhAva hoya che. lucita thayelA te vALane zake haMsa citrathI citrita thayelA vastramAM mUkIne kSIra sAgaramAM nikSita 4za hoyA. 'karittA chaTheNaM bhatteNaM apANapaNaM AsADhAhiM NakkhattaNa jogamuvAgaraNa uggANaM bhogANaM rAinnAtha khattiyANa cauhiM sahassehiM saddhi paga devadUsamAdAya muMDe bhavittA
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprAptistre niyuktAnAM, 'bhogANaM' bhogAnAM gurutvena vyavasthApitAnAM, 'rAinANaM' rAjanyAnAM vayasyatvena svIkRtAnAM 'khattiyANaM' kSatriyANAM prajAnAM rakSaNArtha niyuktAnAM 'cauhiM sahassehi saddhiM egaM devadRsaM' caturbhiH sahasraH saha ekaM devadRSyaM divyaM vastram 'AdAya' AdAyagRhItvA-paridhAyetyarthaH, "muMDe bhavittA agArAo' muNDo bhUtvA agArAta agAraM-gRha parityajya, 'aNagAriyaM' anagAritAm-agAraM gRhaM, tadasyAstIti agArI-gRhasthaH, na agArI anagArI sAdhuH, tasya bhAvastattA-sAdhutvaM, 'pavvavaIe' pravajita: prAptaH, iti / etAvatA bhagavAn RSabhadevaH indrapradattasadorakamukhavastrikAdi dhauMpakaraNAni gRhItvA svayaM dIkSito'bhUta, tadasusAriNaH anye'pi sahasracatuSTayaziSyA indrapradattasAdhRpakaraNAdi grahaNapUrvakaM svayaM dIkSitAH abhavan, tatazca taiH sahastracatuSTayaziSyaiH saha bhagavAn RSabhadevaH gRhasthAzramaM parityajya anagAritAM prAptavAn iti phalitam // 9039 // tato bhagavAnRSabho yadakarottadAha__ mUlam-usameNaM arahA kosalie saMvacchara sAhiyaM cIvaradhArI hotthA, teNa paraM acelae / jappabhiI ca NaM usame arahA kosalie muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie tappamiiM ca NaM usame arahA kosalie NiccaM vosaTThakAe ciyattadehe je kei uvasaggA uppajjaMti, taM jahA-divyA vA jAva paDilomA vA aNulomAvA / tattha paDilomA vetteNa vA jAva kaseNa vA koe AuTejjA, aNulomA vaMdejja vA jAva pajjuvAsejja vA te savve sammaM sahai jAva ahiyAsei / taeNaM se bhagavaM samaNe jAe IriyAsamie jAva pariTTAvaNAsamie maNasamie vayasamie kAyasamie bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie" isa prakAra prabhu ke loca karane ke bAda nirjala do upavAsa kiye; phira uttarASADhAnakSatra ke sAtha candra kA yoga hone para apane dvArA ArakSaka rUpa se niyukta kiye gaye ugroM kI, gururUpa se vyavasthApita kiye gaye bhogoM kI, mitrarUpa se svIkRta kiye gaye rAjanyoM kI aura prajAjanoM kI rakSA ke liye niyukta kiye gaye kSatriyoM kI catuH sahasro ke sAtha eka devadUSya ko grahaNa kara muNDita hokara, gRha kA parityAga kara anagAri avasthAko ko dhAraNA kiyA // 39 / / agorAo aNagAriyaM pabbaie' mA pramANe prabhu duyana ryA mAha se yAvihAra vaas| karyA pachI uttarASADhA nakSatranI sAthe candranA coga thayA tyAre potAnA vaDe ArakSaka' rUpamAM niyukta karavAmAM Avela ugronI, gururUpamAM vyavasthApita karavAmAM Avela bhegonI, ninA rUpamAM svIkRta karavAmAM Avela rAjanI ane prajA jananI rakSA mATe niyukta karavAmAM Avela kSatrinI catunsahastrInI sAthe eka devadUSyane svIkArIne, muMDita thaIne, gharane parityAga karIne, anagAritA dhAraNa karI sUtra 3aaaa
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam 357 maNagutne jAva guttabaMbhayArI akohe jAva alohe saMte pasaMte uvasaMte pa. riNivvuDe chiNNasoe niruvaleve saMkhamiva NiraMjaNe, jaccakaNagaMva jAyarUve AdirasapaDibhAge iva pAgaDabhAve, kummo iva gutidie, pukkharapattamiva niruvaleve gagaNamiva nirAlaMbaNe, aNile iva NirAlae caMdo iva somadaMsaNe, sUro iva teyaMso, vihaga iva apaDibaddhagAmI, sAgaro ive gaM bhIre, maMdaro iba akaMpe puDhadhIviva savaphAsavisahe, jIvoviva appaDihayagaitti ||suu0 40 // chAyA-RSabhaH khalu arhan kauzalikaH saMvatsaraM sAdhikaM cIvaradhArI abhavat, tataH param acelakaH / yabhRtprati ca khalu RSabhaH arhana kauzalako muNDo bhUtvA agArAt anagAritAM pravajitaH, tatprabhRti ca khalu RSabho'rhan kauzaliko nitya vyutsRSTakAyaH tyaktadeho, ye kecit upasargAH utpadyante, tadyathA divyA vA yAvat pratilomA vA anulomA vA, tatra pratilomA vetteNa vA yAvat kazena vA kAye AkuTTayet, anulomA vandeta vA yAvat payupAsIta vA, tAn sarvAn samyak sahate yAvat adhyAste / tataH khalu sa bhagavAn zramaNo jAta IryAsamito yAvat pariSThApanikA samito manaH samito vAkUsamitaH kAyasamito mano gupto yAvad guptabrahmacArI akrodho yAvat alobhaH zAntaH prazAntaH upazAntaH parinirvRtaH chinna srotA nirUpalepaH, zaGkhaiva nirajjanaH, jAtyakanakamiva jAtarUpaH Adarza pratibhAgaiva prakaTa bhAvaH, kUrma iva guptendriyaH, puSkarapatramiva nirupalepA, gaganamiva nirAlambanaH anala iva nirAlayaH candra iva saumyadarzanaH, sUra isa tejasvI, vihaga iva apratibaddhagAmI, sAgara iva gambhIraH mandara iva akampaH pRthivIva sarva sparza viSahaH, jIva iva aprati baddhagati riti ||suu0 40 // 'usameNaM' ityAdi / TIkA- 'usameNaM arahA kosalie saMvaccharaM sAhiyaM RSabhaH khalu arhan kauzalika: saMvatsaraM sAdhikaM kiMcidadhikaika-saMvatsaraM yAvat 'cIvaradhArI' cIvaradhArIvastradhArI 'hotthA' abhavat, 'teNa paraM' tataH param-tadantaram 'acelae':acelako'bhavat / 'jappa dIkSita ho jAne para prabhu ne jo kiyA usakA kathana isa sUtra dvArA sUtrakAra karate haiM-"usabheNaM arahA kosalie saMvaccharaM sAhiyaM" ityAdi / TIkArtha-"usameNaM arahA kosalie saMkccharaM sAhiyaM cIvaradhArI hotthA" una kozalika RSabha arhanta ne kucha adhika eka varSa taka vastra dhAraNa kiyA. "teNa paraM acelae" isake bAda ve dIkSA grahaNa karyA pachI prabhu e je karyuM tenuM kathana sUtrakAra A sUtra vaDe kare che- TI -'usameNaM arahA kosalie saMvaccharaM sAhiyaM cIvaradhArI hotthA' te auzavira apanA mahata 44 kyAre me4 varSa paryanta vastradhArI 2ghA. 'teNa para acelae' te
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 jambUdvIpaprajJaptisUtre bhiI ca NaM' yatprabhRti-yatsamayAdAramya ca khalu 'usame arahA' RSabho'han 'kosalie muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie' kauzaliko muNDo bhUtvA'gArAta anagAritAM pravrajitaH, 'tappabhii ca Na' tatprabhRti tatsamayAdArabhya ca khalu 'usame arahA kosalie NiccaM' RSabho'rhan kauzaliko nityaM sarvadA 'vosaTTakAe' vyutsRSTakAyaH vyutsRSTaH zarIrasaMskAraparityAgAt visarjitaH kAya:-zarIraM yena tathAbhUta - zarIrasaMskAraparivarjita ityarthaH, tathA 'ciyatta-dehe' tyaktadehaH tyaktaH pariSahasahanAt ujjhita iva deho yena sa tathA zarIra mamatva rahita ityarthaH, etAdRzaH san sarvAn upasargAn samyak sahate yAvat adhyAste iti prennaanvyH| etadevAha-'je kei upasaggA' ye kecit upasargAH-upadravA 'uppajjati utpadyante 'taM jahA' tadyathA 'divA' divyAH divi bhavAH-devasambandhina ityarthaH, 'vA' zabdo vikalpArthe, 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'mANusA vA tirikkha joNiyA vA' mAnuSA vA tairyagyonikA vA iti saMgrAhyam, tatra mAnuSAH manuSyasambandhinaH, tairyagyonikA: tiryagyonisambindhino vA 'paDilomA vA' pratikUlAH viruddhA vA 'aNulomAvA' anukUlAH aviruddhA vA / 'tattha' tatra tayormadhye 'paDilomA' pratilomA upasargAH 'vetteNa' vetreNa vetralatAdaNDena, 'jAva' yAvat-yAvatpadena "tayAe vA chiyAe acelaka ho gaye, "jappabhiI ca NaM usame arahA kosalie muMDe bhavittA agArao aNagAriyaM pavvaie" jisa samaya se kaulika RSama arhanta muNDita hokara agAra avasthA ko tyAga kara anagAra avasthA meM Aye, "tappabhiI ca NaM usame arahA kosalie NiccaM vosaTTakAe ciyatta deheje kera ukhasamgA upapajjaMti" tabase unhoMne apane zarIra kA saMskAra (zraMgAra) karanA choDa diyA, ve tyaktadeha parISahoM ke sahana karane se chor3a diye zarIra ke jaise ho gaye-zarIra ke mahatva hIna ho gaye, "taM jahA divvA vA jAva paDilomA vA aNulomA vA" jo bhI koI upasarga-upadrava unake Upara AtA cAhe vaha devoM dvArA kiyA gayA hotA yAvat manuSyakRta yA tiryacakRta hotA ve use acchI taraha se sahana karate the / yahAM "vA" zabda vikalpArthaka hai. "tattha paDilomA vetteNa vA jAva kaseNa vA kAe AuddejjA" ina upasargoM meM yadi koI upasarga unake viruddha hotA jaise-yadi koI unheM beMta se pITatA, vRkSa kI chAla se nirmita rassI se kaThina cAbuka se pITatA, yA cikanI kazA se poTatA, latA daNDa se unheM mAratA, keza-camar3e ke koDe se unheM mAratA to use bhI ye bar3e zAntabhAvoM se sahana karate the / "aNulomA vaMdeja vA jAva pajjavApachI tamA zrI aye manA gayA. 'jappabhiI ca Na usame arahA kosalie muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pabbaipa' nyArathI zaeis *manAtha mata bhuta thane // 2 avasthAnA tyAga 4zamagAra avasthAmA mAvyA. 'tappabhiI ca Na usame arahA kosalie Nicca vosahakAra ciyattadehe je kei upasaggA upapajati' tyArathI tAsa pAtAnA zarIranA sarakAra (gnagAra) karavAnuM cheDI dIdhuM; teo tyakata deha eTaleke parISahe sahana karavAthI tyajI hIdhe zarIra pratye mamatvamA bhare savAmanI gayA. 'ta jahA divvA vA jAba paDilomA vA aNulomAvA' 2 upa-upadrava tamA 52 bhAvaat a yA tAvA dvArA karavAmAM Avela hoya yAvat manuSyakRta agara tiryaMca dvAjU karavAmAM Avela hoya te badhAne t| sArIzata sahana 42tA tA. mI yA 'pA za6 qiAtha che. 'tattha paDilomA vetteNa vA jAva kaseNa vA kAe AuTejjA' AL Guan paiI ne tamanAyA
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam 359 vA layAe vA" tvacA vA zlakSNakaSeNa vA latayA vA iti saMgrAhyam, tatra tvacA zaNANi vRkSatvagnirmitayA kazayA vA 'chiyAe'-'chiyA' zabdaH zlakSNa kazAthai dezIzabdaH, tatazca lakSNakazena cikkaNakazayA vA latayA latAdaNDena vA, 'kaseNa' kazena carmayaSThayA vA, 'kAe' kAye zarIre 'AuTejjA' akuTTayet tADayediti / tathA-'aNulomA' anulomA upasargAH vaMdejja' vandeta abhivAdayed vA 'jAva' yAvat yAvatpadena-'pUejja vA sakkArejja vA sammANejja vA kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM' pUjayed vA satkArayed vA sammAnayed vA kalyANaM maGgalaM daivataM caityam' iti / tatra-pUjayet vA sadvacanaiH, satkArayed vA vastrAdinA, sammAnayed vA abhyutthAnAdinA magalaM maGgalasvarUpaH, daivataM devasvarUpaH, caityaM jJAnasvarUpaH, iti dhiyA 'pajjuvAsejja' payupAsota payupAsanAM kuryAda vA, 'te savve' tAn dvividhAnapyupasargAn sa bhagavAn 'samma' samyak -yAthAtathyena 'sahai' sahate bhayAkaraNena, nirbhayenetyarthaH 'jAva' yAvat yAvatpadena 'khamai titikkhaI' kSamate titikSate-iti saMgrAhyam tatra kSamate krodhAbhAvena, titikSate denyAkaraNena 'ahiyAsei' adhyAste-avicalatayeti / 'taeNaM se bhagavaM samaNe jAe' tataH khalu sa bhagavAn RSabhaH zramaNo jAtaH / seja vA" isI taraha yadi unake Upara anukUla upasarga Ate-jaise-koI unakI vaMdanA karatA, yAvat koI unakI pUjA - savacanoM se stuti karatA, satkAra-vastrAdi pradAna kara yA khar3e hokara unake prati apanI bhaktiprakaTa karatA, unakA sammAna karatA-hAtha jor3akara unakA Adara karatA, isa buddhi se ki ye maMgala svarUpa haiM, devasvarUpa haiM aura jJAna svarUpa haiM yadi koI unakI paryupAsanA karatA to usa sthiti meM ye harSabhAva yukta nahIM hote "te savve samma sahai nAva ahiyAsei" isa taraha ye bhagavAn zrIAdinAtha bhUpra ina pratikUla parISaha aura upasargoM ko acchI taraha se rAgadveSa pariNati utpanna hue vinA-sahana karate the. yahAM yAvatpada se "khamai titikkhai" ina padoM kA grahaNa huA haiM. ina pado se yaha prakaTa kiyA gayA hai-ki ina kSudAdi parISahAdiko ke virUddha hoya jemake-je kadAca koI temane netarathI mAratuM athavA vRkSanI chAlathI banAvela dorAthI ke kAra cAbakathI temane mAratuM athavA cIkaNA kazA-cAbukathI mAratuM latA daMDathI temane mAratA cA maDAnA cAbukathI temane mAratA te tene paNa eo atyaMta zAMta bhAvathI sahana 42tA tA. 'aNulomA vaMdejjavA jAva pajjuvAsejavA' se prabhArI ne tabhanI 052 anukULa upasarga ave jemake ke temane vaMdanA karatuM yAvat kaI temanI pUjA karatuM arthAta saddhacanathI stuti karatuM satkAra-vastrAdi pradAna karIne agara ubhA rahIne temanA pratye potAnI bhakitabhAva batAvatuM temanuM sanmAna karatuM hAtha joDIne temanA ja ke teo maMgalasvarUpa che. devasvarUpa che, ane jJAna svarUpa che je kaI temanI paryuM pAsanA 42tu to sthitima tApanvita yatA na tA. 'te savve samma sahai jAva ahiyAseha' A rIte e bhagavAna zrI AdinAtha prabhu AvA pratikULa anukULa parISaha ane upasargone sArI zata-bheTa rAgadveSa 2Dita chana-sana 42tA tA. mI yAvat 54thI "khamA titikkhaI" mA 5hAnuhue thayu cha. ye pothI ye 48 42pAmA mAvata cha / parIpA
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 jambUdvIpapratimA kozaH zramaNo jAtaH ? ityAha -'IriyA samie' ityAdi / tatra 'IriyAsamie' IryAsamitaH-IraNam IryAvratigamanaM, tatra samitaH samyagekIbhAvena rAgadveSarAhityena nA itaH pravRttaH, 'jAva' yAvat-yAvatpadena-"bhAsAsamie, esaNAsamie, AyANabhaMDamattanikkhevaNAsamie, uccArapAsavaNakhelajallasiMdhANa" iti saMgrAhyam, 'paridvAvaNAsamie' iti mUloktena padAMzena saha "uccArAdi siMghANAnta' padAMzasya sambandhaH / chAyA tubhASAsamitaH, eSaNAsamitaH, AdAnabhANDamAtranikSepaNAsamitaH, uccAraprasravaNakhelajallaziDANapariSThApanikAsamitaH iti / tatra-bhASAsamitaH bhASaNaM bhASAvacanaM tasyAM samita kArkazyAdi rahita hitamitasphottamRduvacanaM yathA syAttathA pravRttaH, tathA eSaNAsamitaH eSaNA=gaveSaNA grahaNaiSaNA paribhogeSaNAdilakSaNA, samitaH, tatra samitaH-samyak prakAreNa yathAsthAttathA pravRttaH,sopayogaM navakoTivizuddhabhikSAgrahaNazIla ityarthaH,tathA-AdAnabhANDa sahana karane meM inheM krodha kA abhAva rahatA thA aura dInatA kA abhAva rahatA thA, ye to avicala bhAva se hI inheM sahate the, "taeNaM se bhagavaM samaNe jAe IriyAsamie" ye RSabha aise zramaNa baneM ki ye IryApamiti ke pAlana meM, "jAva" yAvat-bhASAsamiti ke pAlana meM, eSaNAsamiti ke pAlana meM, "pariTThAvaNAsamie" AdAna bhANDamAtranikSepaNA samiti ke pAlana meM aura uccAra prasravaNakhela jallazivANapariSThApani kA samiti ke pAlana meM rAgadveSa se rahita pariNati se pravRtta rahe, atigamana kA nAma IryA hai. isa IyoM meM jo ekIbhAva se athavA rAgadveSarahitatA se pravRtta honA hai vaha IryA samiti hai. IryAsamiti kA pAlana hai, kArkazya Adi se rahita hita, mita, sphIta, mRduvacana kA bolanA bhASAsamiti hai, bhASAsamiti kA pAlanA hai, grahaNaiSaNA paribhogaiSaNAdirUpa gaveSaNA meM jo upayoga pUrvaka navakoTi vizuddha bhikSA kA grahaNa honA eSaNAsamiti hai eSaNAsamiti kA pAlana haiM, bhANDa - vastrAdi upakaraNa kA mAtra-pAtra kA jo AdAna grahaNa karanA dikane sahana karatI vakhate emAM- krodhane abhAva rahetuM hatuM. ane dInatAne abhAvarahe hatA. merA to 'adhyAste' bheTa bhaviyasa sAkSI se saba pazeSaDAna sahana 42tA sata. 'taeNa se bhagavaM samaNe jAe iriyAsamie' meSama sevA zramAya manyA ryA abhi. tinA pAnabhA yAvat bhASA samitinA pAlanamA, assy| samitinA pAsana bhAM, 'paridvASaNA mika AdAna bhAMDa mAtra nikSepaNa samitinA pAlanamAM ane uccAra prasavaNuM khelaja - zighANapariSThApanikA samitinA pAlanamAM rAgadveSathI vihIna pariNatithI eo pravRtta rahyA. vatigamananuM nAma IryA che. A IryomAM je ekI bhAvathI athavA rAgadveSa rahita thaIne pravRtta hoya che, te IrSA samita che. eTale ke IrSA samitinuM pAlana che. kArkazya vagerethI rahita hita, mita, phIta mRdu vacana bolavuM bhASA samita che. eTale ke bhASA samitinuM pAlana che. grahaNaSaNa paribhegaSaNadirUpa gaSaNAmAM je upayoga pUrvaka navakaTi vizuddha bhikSAnuM grahaNa che, te grahaNa eSaNa samita che, eTale ke eSaNa samitinuM pAlana che. bhAMDa-vastrAdi upakaraNanuM mAtra pAtranuM je AhAna grahaNa karavuM ane nikSepaNa mUkavuM che. temAM barAbara
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA vivakSaskAra0 sU.40 RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam 361 mAtra nikSepaNAsamitaH, AdAne grahaNe, bhANDamAtrayoH bhANDasya vastrAdyupakaraNasya mAtrasya pAtrasya ca nikSepaNAyAM rakSaNe ca samitaH supratyupekSitasupramArjitakrameNa pravRttaH, bhANDamAtrayoH, madhyamaNinyAyena AdAne nikSepaNAyAM cAnvayo bodhya iti / tathA-uccAraprasravaNakhelajallazivANapariSThApanikAsamitaH, tatra uccAraH puriSaM, prasravaNaM mUtraM, khela: praleSmA, jallaH dehamalaM, zivANaM nAsikAmalaM teSAM pariyuktaH, tathA- 'maNasamie' manaH samitaH kuzalamanoyogapravartakaH, 'bhASAsamitaH' ityuktvA punaryad 'vAksa mitaH' iti proktaM tad dvitIyasamitAvatyAdarasUcanArtha karaNatrayazuddhisUtre saMkhyApUraNArtha ca bodhyamiti / tathA 'kAyasamie' kAyasamitaH prazastakAyayogavAnityarthaH / tathA 'maNagutte' manoguptaH akuzala manoyoganirodhakaH, 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'vAgguptaH kAyagupto gupto guptendriyaH, iti saMgrAhyam / tatra vAraguptaH akuzala vAgyoganirodhakaH, kAyaguptaH akuzalakAyayoganirodhakaH, satpravRtti nirodho guptiriti samiti guptyovizeSaH, ataeva guptaH sarvathA saMvRtaH, tatazca guptendriyaH-guptAni iMdriyANi yasya sa evaM nikSepaNa-dharanA hai usame dekha bhAla kara evaM supramArjita kara jo pravRtta honA hai vaha AdAnabhANDamAtranikSepaNasamiti hai isa samiti kA pAlanA hai arthAt vastrAdikoM kA aura pAtroM kA jo bhUmi ko dekhakara aura use pramArjita kara dharanA aura dekhakare aura pramArjita kara unakA uThAnA yahI AdAnabhANDamAtranikSeSaNA samita hai isa samitti kA pAlanA hai. uccAra-purISotsargakaranA, prastravaNa-pezAba karanA, praleSmA kA DAlanA, jalla-deha mailakA prakSepaNa karanA, zivANa-nAkachikanA ityAdi rUpa pariSThApanikA meM jo samita honA hai, vaha uccAra prasravaNa khelajallazivANa pariSThApanikA samiti hai, isa samiti kA pAlanA hai, isakA tAtparya yahI hai ki nirjantu sthAna meM mala mUtrAdi kA tyAga karanA so uccAraprazravaNAdirUpa samiti kA pAlana hai, isI taraha se ve bhagavAn zrI AdinAtha prabhu "maNasamie, vayasamie, kAyasamie, maNagutte, jAva guttabaMbhayArI akohe jAva alohe saMte pasaMte uvasaMte pariNivvuDe, chiNNasoe, Niruvaleve, joIne tema ja sapramAjita karI je pravRtta hoya che. te AdAna bhAMDa mAtra nikSepaNa samita che. eTaleke te AdAna bhADe mAtra nikSepaNa samitinuM pAlana che. tAtparya A pramANe che ke vastra dike ane pAtrone bhUmine joIne ane tene pramAjita karIne mUkavAM tema ja joI ne ane pramArjita karIne te vastrAdike ane pAtrone uThAvavAM e ja AdAna bhAMDamAtranipekSaNa samita che. e samitinuM pAlana che. uccAra-puraSotsarga kare. prasavaNalaghuzaMkA karavI, lempa (kapha) nAMkha jala-deha-malanuM prakSepaNa karavuM, siMdhANa-chIMka khAvI ItyAdirga parijhApanikAmAM je samita hoya che te uccAra prasavaNa khela jalaziMghANa pariSThApanikA samita che, A samitinuM pAlana che. AnuM tAtparya A pramANe che ke nirjanasthAnamAM mala mUtrAdine tyAga kare te uccAra prasavaNadi rUpa samitinuM pAlana cha. mA pramANe te mAhinAtha prabhu "maNasamie, vayasamie, kAyasamie, maNagutta jAva, gutta babhayArI akohe jAba alohe saMte pasaMte uvasaMte pariNinbuDe, chiNNasoe, Nirubaleve,
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ tathA jambUdvIpaprajJaptisUtre - indriyaviSayeSu zabdAdiSu rAgadveSarAhityena pravRtta ityarthaH / tathA 'guttabaMbha - yArI' guptabrahmacArI - guptaM vasatyAdibhirguptibhiH prayatnapUrvakaM rakSitaM yad brahma maithunaviramaNalakSaNaM, tena caratItyevaM zIla:- brahmacaryarakSaNe satatapravRtta ityarthaH, tathA - 'akohe' akrodhaH krodhavarjitaH, 'jAva' yAvat - yAvatpadena - 'amANe amAe' amAnaH amAyaH iti pada dvayaM saMgrAhyam / tatazca mAnavarjito mAyAvarjitazcetyarthaH, tathA 'alohe' alobhaH lobhavarjitaH krodhAdirAhityaM sthUlakrodhAdyapekSayA bodhyam / sUkSmakrodhAdInAM sUkSma saMparAyaguNasthAnaparyantaM sadbhAvaH ataH sUkSmakrodhAdi sattA tu tatkAle bhagavata asIdeveti / ata eva 'saMte' zAntaH zAntakAyavAgmanovyApAratvAt, ata eva 'pasaMte' prazAntaH prakarSeNa zAntiyuktaH, tata eva 'uvasaMte' upazAntaH parISahopasargaprAdurbhAve'pi prazAntiyuktatvAda dhIratayA tatsahanazIla ityarthaH, ataeva 'pariNivvuDhe' parinirvRtaH sakala santApavarjita - tvena zItalIbhUtaH, 'chinnasoe' chinna srotAH chinnasaMsArapravAhaH, 'chinnazokaH' iti cchAyAkSe - zokarahita ityarthaH tathA 'niruvaleve' nirUpalepaH dravyabhAvamalarahitaH, itthaM saMskhamiva NiraMjaNe" manaH samita, vacaH samita, kAyasamita, manogupta yAvat guptabrahmacArI, krodhahIna yAvat lobha hIna the, zAMta the, prazAnta the, upazAnta the, parinirvRta the, zoka rahita the, upalepa rahita the; zaMkha kI taraha niraJjana the, yahAM jo pAMca samitiyoM se samita hone ke bAda manaH samita Adi vizeSaNoM vAlA jo prabhu ko prakaTa kiyA gayA hai usakA tAtparya aisA hai ki ve kuzala manoyoga ke pravartaka the, isase azubha cintavana kA unameM sarvathA abhAva sUcita kiyA gayA hai. dharmadhyAna ke dhyAtRtva kI unameM puSTi ko gaI hai / " vacaH samita" pada se bhASAsamiti meM unako atyAdarabhAva thA yaha spaSTa kiyA gayA hai, tathA karaNatrayazuddhi sUtra meM saMkhyApUraNa ke liye ina vAksamita pada kA prayoga kiyA gayA hai / " kAyasamitaH " aisA jo kahA gayA hai vaha ryApatha samiti meM vizeSa AdarabhAva sUcita karane ke liye kahA gayA hai. kyoM ki ye prazasta kAyayoga vAle the., ye akuzala manoyoga ke nirodhaka the. isaliye manogupta ra saMkhamiva NiraMjaNe" bhana: sabhita vayaH samita, ayasabhita manogupta yAvat gupta brahmacArI, krodhahIna yAvat lebhaThThIna hatA, zAMta hatA, prazAMta hatA, upazAMta hatA, parinavrutta hatA, zAka vihIna hatA, upalepa rahita hatA, za`khanI jema nirjana hatA, ahIM je pacasami ti vaDe samita thayA bAda mana: samita vagere vizeSaNeAthI yukta prabhune prakaTa karavAmAM AvyA che, tenuM tAtpaya A pramANe che ke teo kuzala manAyeAganA pravaka hatA. ethI azubha cintavananA tee zrImAM saMpUrNa rIte abhAva sUcita karavAmAM Avela che. dhrmdhyaann| dhyAtRtvanI tethe zrI mAM puSTi avAmAM bhAvI che. "bacaH samita" pahathI bhaassaasamitimAM teo zrInA atyAdara bhAva hatA e vAta spaSTa karavAmAM AvI che. tema ja karaNa traya zuddhi sUtramAM sakhyA pUraNa mATe e vAk samita padmanA prayoga karavAmAM Avela che. "kAyasamitaH" me aheva Avyu che, te dharyApatha samitimA vizeSa mAhara bhAva sUcita karavA mATe kahevAmA Avela che. kemake teo zrI prazastakAyayeAgavALA hatA,
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi0 vakSaskAra sU.40 RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam363 bhagavato varNanaM sAmAnyenAbhidhAya samprati sopamAnaM bhagavatovarNanamAha-'saMkhamiva' ityaadi| 'saMkhamiva NiraMjaNe' zaGga iva nirajanaH nirgatam ajanaM jIvamAlinyakaraM karma yasmAt sa tathA, yathA zaGkaH zubhro bhavati tathaiva vigatakarmamalatvAt sa bhagavAnapi vizuddhAtmasvarUpa ityarthaH mUle 'saMkhamiva' ityatra makaro'lAkSaNikaH, tathA 'jacca kaNagaM vA jAyarUve' jAtyakanakamiva-vizuddha suvarNamiva jAtarUpaH, jAtaM rUpaM svarUpaM rAgAdi kutsitadravyavirahAd yasya sa tathA, yathA-nirgatamala suvarNa sudarzanaM bhavati tathaivAsau rAgAdi the, yahAM yAvatpada se "vAgguptaH kAyaguptaH guptaH guptendriyaH" ina padoM kA grahaNa huA hai., akuzalavAgyoga ke nirodhaka hone se ye vAggupta, akuzala kAyayoga ke nirodhaka hone se ye kAyagupta the, satpravRtti kA nAma sAmeti hai aura asatpravRtti kA nirodha karanA gupti hai. yahI gupti aura samiti meM meda hai, ataeva ye gupta-sarvathA saMvRtta the. isIliye ye guptendriya the-indriyoM ke viSaya bhUta zabdAdikoM meM inakI rAgadveSa se rahita hI pravRtti thI. tathA ye gupta brahmacArI thebrahmacarya mahAvrata ke saMrakSaNa meM sadA 9 nau koTi se tallIta the, tathA-'akrodhaH" krodha rahita the. yahAM yAvatpada se "amANe, amAe, ina padoM kA grahaNa huA hai. tathA ca-ye mAnavarjita aura mAyAvarjita the. "alobhaH" lobha se rahita the. krodhAdi kaSAyoM se rahitatA kA yaha kathana sthUlakrodhAdi kI apekSA se kiyA gayA jAnanA cAhiye. kyoMki 10 veM sUkSma sAMparAya guNasthAna taka kaSAya kA sadbhA va siddhAnta ne mAno hai ataH sUkSma krodhAdi kaSAyoM kI sattA to usa samaya prabhu meM thI hI. ata eva ye mana, vacana aura kAya ke vyApAra kI zAnti hone se zAnta the, prazAnta the prakarSarUpa meM zAnti se yukta the aura yahI kAraNa thA ki pahISaha aura teo akuzala maneyeganA nirAdhaka hatA, ethI ja mane gupta hatA. ahIM yAvatu padathI pAguptaH kAyaguptaH, guptaH guptendriyaH" mA pani saghaDa 42vAmAM mArA che. mazaa vAganA nirodhaka hatA tethI ee vAgyeya hatA ane akuzala kAyayoganA nirodhaka hovAthI kAyagupta hatA. sapravRttinuM nAma samiti che. ane asatravRttine nirAdha karo gupti che. gupti ane samitimAM e ja bheda che. ethI teo gupta sarvathA saMvRtta hatA. ethI ja eo guptendriya hatA. IndriyenA viSayabhUta zabdAdike mAM emanI rAgadveSavihIna pravRtti ja hatI, temaja eo gupta brahmacArI hatA badrAcarya mahAvratanA saMrakSaNamAM sarvadA memo TIthI tIna tA. tabha4 'akrodhaH' odha vihAna hatA. mI yAvat 54thI 'amANe, amAe' ye phe| ahaerAyache. tebhala me| bhAnapati bhane bhAyA panita tA. 'alobhaH' bAma 2hita ta sahI-dhAdi SAya viDIna yA samayI 4thana skUla-krodhAdinI apekSAe karavAmAM Avela che. kemake 10 mA sUkSama sAMparAya guNasthAna sudhI kaSAyane sadbhAva siddhAne mAnya che. ethI sUkSma krodhAdika kaSAnI sattA te te vakhate prabhumAM hatI ja, ethI teo mana, vacana ane kAyanA vyApAranI zAMti thaI javAthI zAMta hatA, prazAMta hatA, prakaSa rUpamAM zAMti yukata hatA ethI ja teo parISaha ane upasargonA AkramaNa vakhate dhIra thaI jatA ane tethI teo temanA A
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 jambUdvIpapracaptisUtre upasargoM ke Ane para bhI dhIra ho jAne ke kAraNa unheM ye sahana karane ke svabhAva vAle bana cuke the; inheM kisI bhI prakAra kA bAhya aura bhItara kA AtApa-santApa-Akula vyAkula nahIM kara sakatA thA-usase ye varjita the isalie ye "parinirvRtaH" zItalobhUta ho gaye the. tathA "chinna srotAH" ye isaliye kahe kaye haiM ki inakA saMsAra pravAha sarvathA chinna ho cukA thA, "chinnazokaH" jaba aisI "chiNNasoe" pada ko chAyA rakhI jAvegI taba ye zokarahita the aisA isakA artha hogA; "nirupalepaH" pada se yaha sUcita kiyA gayA hai ye dravyamala aura bhAvamala ina donoM prakAra ke maloM se rahita ho cuke the, isa taraha sAmAnya rUpa se bhagavAn kA varNana kara aba sUtrakAra sopamAna bhagavAn kA varNana karate haiM-ye bhagavAn "zaGkhamivaNiraJjanaH" jova ko malIna karane vAlA aJjana ke jaisA karmarUpa maila jinase dUra ho gayA hai aise the, zaGkha zubhra hotA hai isI prakAra karmarUpa maiMla ke vigata ho jAne se prabhu bhI vizuddha AtmasvarUpa vAle the, "mUla meM saMkhamiva" aisA jo pATha kahA gayA hai so yahAM yaha makAra alAkSaNika hai "jacca kaNagaM va nirUvaleve" vizuddha suvarNa kI taraha prabhu rAgAdika kutsita dravyoM ke viraha ho jAne se zuddha svarUpa se yukta the, nirgatamala vAlA suvarNa jaisA sudarzana hotA hai usI prakAra rAgAdimalarahita hone se prabhu bhI sudarzana the, "Adirasa paDibhAge iva pAgaDabhAve" prabhu Adarza-darpaNa ke prati bimba kI taraha anigRhita abhiprAya vAle the, darpaNa meM jaisA mukhAdika kA AkAra hotA hai| vaisA hI vaha pratibimbita hai usI prakAra se RSabhadeva bhI sarvadA anigUhita abhiprAyavAle the, kramaNane sahana karavA gya svabhAva vALA thaI gayA hatA. emane bahAra ke aMdarane keI paNa jAtane AtApa-saMtApa-AkuLa vyAkuLa karI zakatuM na hatuM. tenAthI ee patitA, kathA 4 'parinivRtaH' zItavI bhUta yA hatA. tathA 'chinnasotA' se o eTalA mATe kahevAmAM Avela che. ke emano saMsAra pravAha sarvathA chinna bhinna thaI zayADato. 'liNNasoe pahanI linnazokaH sevI chAyA thaze tyA3 sayAzI rahitatA mevA bhano matha thaze, 'nirUpalepa::' yahathI mAma sUyita 42vAmAM Aveta che , asA dravyamala ane bhAvamala e banne prakAranA malAthI vihIna thaI gayA hatA. A pramANe sAmAnya rUpamAM bhagavAnanuM varNana karIne sUtrakAra have sopamAna bhagavAnanuM varNana kare che se bhagavAn 'zaGkhamiba NiraJjanaH' ne malana 42nArA 254nanA bha35 mata jenAthI dUra thaI gayuM che, evA hatA. zaMkha zubhra hoya che. A pramANe karmarUpa malanAvinaashthii prabhu 54 vizuddha mAtma 2135vA tA. bhUsamA saMkhamiva' savA 2 58 chatamA mA bhAra masAkSAe cha. "jatyakanakamiva nirUpalevaH" vizuddha supara nIma prabhu raadika kutsita dravya vihIna havA badala zuddhasvarUpa yukta hatA. nirgatamavavALuM suvarNa jevuM suhazana DAya che. tabhu prasu 5 rAgAha bhasata DovA mahasuhazana ta, "Adarza pratibhAgaiva prakaTabhAvaH" prabhu mAza-65 gunA pratiminI gema manigaDita abhiprAya vALA hatA. darpaNamAM jema mukhAdikanA AkAra jevuM ja pratibiMba dekhAya che, temaja bhaga vAna jhASabhadeva paNa sarvadA anigUhita abhiprAyavALA hatA. zaThanI jema teo nihita
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvivakSaskAra sU. 40 RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam 365 malarahitatvAt sudarzana ityarthaH, 'AdirasapaDibhAge iva' Adarza pratibhAga iva AdarzadarpaNe yaH 'pAgaDabhAge' pratibhAgaH prativimnaH sa Iva prakaTabhAvaH prakaTa anigUhitaH bhAvaH abhiprAyo yasya sa tathA, yathA darpaNe yathAsthita mukhAdeH pratibimbaH pratiphalito bhavati tathaiva bhagavAn RSamo'pi sarvadA'nigRhitAbhiprAya AsIt, na tu zaTha iva nigRhitAbhiprAya iti bhAvaH / tathA 'kUmmo iva guttidie' kUrma iva guptendriyaH-yathA kUrmoM bhaye samupasthite caturazcaraNAn grIvAM ca saMgopayati, tathaivAsau bhagavAn zabdAdi bhayebhyaH sarvadA saMgopitapaJcendriya AsIdinyarthaH / tathA 'pukkharapattamiva' puSkarapatramiva kamalapatramiva 'niruvaleve' nirupalepaH-upalepavarjitaH, yathA kamalapatraM par3ejAtaM jale saMvarddhitamapi jalAdupari nirliptaM tiSThati, tathaivAsau bhagavAn bhoge samutpanna: svajanAdiSu saMvar3ito'pi tatsneharUpaleparahita ityrthH| tathA 'gagagamiva nirAlaMbaNe' gaganamiva nirAlambanaH yathA-gaganam avaSTambharahitaM bhavati tathaivAsau bhagavAn kulagrAmanagarAdinizrArahito'bhUdityarthaH / tathA 'anile iva' anila iva-vAyuriva 'nirAlae' nirAlayaH=AlayavarjitaH, yathA vAyuH sarvatra saMcaraNazIlatvena sthAnapratibandhazaTha kI taraha nigUhita abhiprAyavAle nahIM the / "kummo iva gutidie" kacchapa jisa prakAra bhaya ke upasthita hone para apane cAroM caraNoM ko aura grIvA ko saMkucita kara letA hai usI prakAra prabhu bhI zabdAdikoM meM Asakti ho jAne ke bhaya se sarvadA apanI pAMcoM hI indriyoM ko unake viSayoM se saMgopita-surakSita rakhe hue the, "pukkhapattamiva niruvaLeve" prabhu kamalapatra kI taraha upalepa se rahita the, jisa prakAra kamala kIcar3a meM utpanna hotA hai aura jala meM saMvarddhita hotA hai taba bhI vaha jala ke Upara hI rahatA hai aura usase nirlipta banA rahatA hai usI taraha bhagavAn bhoga meM utpanna hue aura apane saMbaMdhi janoM ke bIca meM saMvarddhita hue phira bhI unake sneharUpalepa se rahita ye, 'gagaNamiva nirAlaMbaNe' prabhu AkAza kI taraha avalaMbana se rahita the, AkAza vinA sahAre ke jaisA rahatA hai usI prakAra prabhu bhI kula grAma Adi kI nizrA se rahita the, "aNile iva nirAlae" vAyu jisa prakAra saMcaraNa zIla hone se vinA kiso roka maniprAyavAna hotA "kUrma iva guptendriyaH" 4275 rabha bhayAvasthAmA pAtAnA yA paga ane grIvAne saMkucita karI nAkhe che. temaja prabhu paNa zabdAdi viSayomAM Asakita na thaI jAya te bhayathI sadA potAnI paMcendriyone temanA viSathI saMgopita-surakSita samatA tA. "pukkharapattamiva nirulevaH' prabhu manI rebha pakhepathI 2hita . jema kamaLa kAdavamAM utpanna thAya che. ane pANImAM saMvAdrita thAya che, chatAMe te jala upara ja rahe che ane tenAthI nirlipta thaI ne rahe che, temaja bhagavAn bhAgamAM prakaTa thayA ane pitAnA saMbaMdhionI vacce rahIne moTA thayA chatAMe temanA sneharUpa lepathI rahita hatA "gaganamiva nirAlaMbaNe' prabhu mAzanI ma mana vihIna tA. mAma skhaa| 152 29 che tabha prabhu para Na, grAma vagerenI nizrAthI 2Dita tA. "aNile iva nirA " vAyu jema saMcaraNazIla hovAthI sarvatra viharaNazIla hoya che, temaja prabhu paNa A
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 366 jambadvIpaprajJaptisUtre rahito bhavati, tathaivAsau prabhurapi apratibandhavihAritvena vasatyAdi pratibandharahito'bhUdityarthaH / tathA 'caMdo iva somadaMsaNe' candraiva saumyadarzanaH yathA candraH priyadarzanatvena sarveSAM manonayanAlAdajanako bhavati tathaivAso prabhurapi sarveSAM manonayanAnandakara AsIdityarthaH / tathA 'sUro iva teyaMsI' sUra iva tejasvI yathA-sUryaH candranakSatrAdInAM tejo'pahArako bhavati tathaivAso prabhurapi sakala paratIrthika tejo'pahArako'bhUdityarthaH / tathA-'vihaga iva apaDibaddhagAmI' vihaga iva apratibaddhagAmI-apratibaddhaH pratibandharahitaH san gacchatItyevaM zIlaH apratibaddhagAmI-yathA-vihagaH pakSIpratibandharAhityena svAvayavabhUtapakSasApekSaH sarvatra viharati tathaivAso bhagavAn karmakSayasahAyakAriSu anekeSvanAryadezeSu parAnapekSaH san svazaktyA viharatIti bhAvaH / tathA 'sAgaro iva gaMbhIre' sAgara iva gambhIraH yathA sAgaro'talaspI bhavati tathaivAyaM Toka ke sarvatra viharaNazIla hotI hai usI prakAra prabhu bhI apratibandha vihArI hone ke kAraNa sthAna ke pratibandha se rahita the, arthAt vasati Adi meM mamatva rahita the, "caMdo iva soma daMsaNe" candra kI taraha prabhu saumya darzanavAle the candra jisa prakAra se priya darzanavAlA hone ke kAraNa samasta jIvoM ke mana aura nayanoM ko AhlAda janaka hotA hai usI taraha prabhu bhI samacaturasra saMsthAna evaM vajraRSabhasaMhanana ke dhArI hone se saba jIvoM ke mana aura netroM ko Ananda dene vAle the "sUro iva teyaMsI" sUrya kI taraha prabhu tejasvI the sUrya jisa prakAra nakSatrAdikoM ke teja kA apahAraka hotA hai usI prakAra pabhu bhI sakala paratorthika janoM ke teja ke apahAraka the, "vihagaiva apaDibaddhagAmI" pakSI kI taraha prabhu apratibaddha gAmo the' pakSI jisa prakAra pratibandha rahita hone ke kAraNa kevala apane avayavabhUta paMkho ke bala para sarvatra vihAra karatA hai usI prakAra pabhu bhI karmakSaya meM sahAyakArI aneka anAryadezoM meM parAnapeza hokara apanI zakti ke bala para vihAra karate the 'sAgaro iva gaMbhore" prabhu samudrakI taraha gaMbhIra the, sAgara jisa prakAra agAdha hone ke kAraNa kisI ke bhI dvArA tala sparzI pratibandha vihArI levA badala sthAnanA pratibandhathI rahita hatA, eTale ke vastI vageremAM bhabhAva vihIna tA. 'caMdo iva somadaMsaNe" prabhu yandravat sImyahanavANa tA. rema candra priyadarzI rahevA badala sarva jIvanA mana ane netrone AhalAda ApanAra hoya che, te maja prabhu paNa samacaturansa saMsthAna temaja vajI jhASabha saM hanananA dhArI levAthI sarva lavAnA mana bhane natrAne mAna pAunA2 che. "sUraiva tejasvI' prabhu sUrya nA mt| svI hatA. sUrya jema nakSatrAdikanA tejano apahartA hoya che. temaja prabhu paNa samasta 52tIthinAnA na apahatA sal. "vihaga iva apaDibaddhagAmI' pakSInI bha prabhu apratibaddhagAmI hatA. pakSI jema pratibadha rahita levA badala kUkata potAnA avayavabhUta paMkhenA AdhAre sarvatra vihAra kare che temaja prabhu paNa karmakSayamAM sahAyakArI aneka A nAya zobhA pazanapekSa thaIne snA mAdhAre vihAra re cha. 'sAgaro iva gaMbhIre' sAgara jema agAdha he vAthI atalasparzI hoya che. temaja prabhu paNa atala spazI eTale ke gUDha
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA f. vakSarakAra su. 40 RSabhasvAminaH dIkSitAnantarakartavyanirUpaNam 317 prabhurapi gambhIrAzaya ityarthaH / ayaM bhAvaH - yathA samudro'gAdhatvAnna kenApi talAvacchedena sparzanIyo bhavati, tathaivAsau prabhurapi parairajJAtasvAbhiprAya nirupamajJAnavatve'pi rahaH kRtaduzcaritAnAmaparisrAvitvAd harSazokAdikAraNasadbhAve'pi tadvikArAdarzanAda veti / tathA - ' maMda iva akaMpe' mandara iva akampaH yathA mandaraparvato'kampo bhavati tathaivAsau prabhurapi svapratijJAteSu tapaHsaMyameSu dRDhAzayatvena parISahopasargAdikRtabAdhAsaMyukto'pi tatospracyavanazIla iti bhAvaH / tathA 'puDhavIviva savvaphAsavisa' pRthivI iva sarvasparzaviSahaHyathA pRthivI sarvasparzasahanazIlo bhavati tathaiva prabhurapi sarvavidhAnukUla pratikUla sparza sahanazIlo bhavatIti tathA 'jIvaviva appaDihayagaitti' jIva iva apratibaddhagatiriti / yathA jIvasya kaTakuDyAdibhirgatipratighAto na bhavati tathaivAsya prabhorapi AryAnAryadezeSu saMcarata parapAkhaNDikRtapratighAto nAbhUdityarthaH / iti zabdo sandarbhaparisamAptau // 040 // nahIM hotA hai usI taraha prabhu bhI dUsaroM ke dvArA jinakA abhiprAya jAnA jAya aise nahIM the / athavA prabhu nirupama jJAnazAlI the, phira bhI ekAnta meM kRta duzcaritoM ke aparisrAvo hone ke kAraNa harSazokAdi kAraNoM ke sadbhAva meM bhI tadvikAra kA unameM adarzana rahatA thA, isaliye ve sAgara ke jaise gaMbhIra the, tathA "maMdaro iva akaMpe mandara ke samAna prabhu akampa the, jisa prakAra mandara parvata bhayaMkara se bhI bhayaMkara AMdhI ke samakSa akampa aDiga rahatA hai usI prakAra prabhu bho apane dvArA pratijJAta tapaH saMyamoM ke Upara dRDhAzayavAle hone ke kAraNa parISaha aura upasarga Adi ke dvArA bAdhA saMyukta hone para bhI unase vicalita nahIM hote, pRthivo kI taraha prabhu "puDhavI viva savvaphAsa visahe" sarva prakAra ke sparzo ke sahana karttA the, pRthivo jisa prakAra sarva prakAra ke sparzo ko sahana karane vAlI hotI hai usI prakAra se prabhu bhI sarva prakAra ke anukUla, pratikUla sparzo ke sahana karane ke svabhAva vAle the, "jIvoviva japaDihayagaitti' prabhu jIva kI taraha apratibaddha gativAle the, jIva kI gati jisa prakAra kaTa kuDyAdikoM dvArA pratihata nahIM hoto uso prakAra prabhu kA vihAra bho Arya anArya dezoM meM hotA huA bhI pAkhaNDiyoM dvArA pratighAtayukta nahIM hotA ||40|| hatA. prabhunA abhiprAya koi jANI zakatA na hatA. athavA prabhu nirupama jJAnacAlI hatA. chatAMe ekAMtamAM kRta duRRritAnA aparisAvI hAvAM khadala haSa zAkAha kANeAnA sadbhA vamAM paNa tad viSayaka vikArAneA teozrImAM abhAva rahetA hatA. ethI ja teo zrI sAga ranI jema ga MbhIra hatA temaja mandaranI jema akampa hatA. jema mandara paryaMta bhayakaramAM bhayaMkara sakhata AMdhI nI sAme akalpa aDaga rahe che. temaja prabhu paNa pAtAnA vaDe pratijJAta tapaH sauMcamA upara dRDha AzayavALA heAvAthI parISaha ane upasaga vagere vaDe bhASA saMyukta DovA chatAM temanAthI viyasita thatA nathI, pRthivInI prema alu " sarva sparza viSahaH " sarva prabhAranA sparzo ne sahana 42nAra tA. pRthivI prema sarva prAranA sparzani sahana karanArI che temaja prabhu paNa sarva prakAranA anukUla-pratikUla spaEne sahana karI zake tevA svabhAvavAlA tA. "jIva hava pratibaddhagatiH" lavanI prema prabhu khapratimaddhagativANA hatA. jIvanI gati jema kaTa kuyAdi vaDe pratihuta hAtI nathI temaja prabhunA vihAra paNa Aya anAya dezamAM hAya che chatAMe te yAkha'DhIe vaDe pratithAtayukta thatA nathI. su jamA
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 jambUddhIpaprAptistre _mUlam-Natthi NaM tassa bhagavaMtassa katthai paDibaMdhe / se paDibaMdhe, cauvihe bhavai taM jahA davao, khittao. kAlao, bhAvao! dabbaoiha khalu mAyA me, piyA me bhAyA me bhagiNI me jAva saMgaMthasaMthuA me, hiraNNaM me, suvaNaM me jAva uvegaraNa me ahavA samAsao saccitte vA acitte vA mIsae vA davvajAe sevaM tassa Na bhavai / khittaogAme vA NayarevA araNNe vA khette vA khale vA gehe vA aMgaNe vo, evaM tassa Na bhavai / kAlao thove vA lave vA muhatte vA ahoratte vA pakkhe vA mAse vA uUNa vA ayaNe vA saMvacchare vA annayare vA dIhakAle paDibaMdhe evaM tassa Na bhavai / bhAvao-kohe vA jAva lohe vA bhae vo hose vA evaM tassa Na bhavai / se NaM bhagavaM vAsAvAsavajja hemaMtagimhAsu gAme egarAie Nayare paMcaroie vavagayahAsasoga arai bhaya parittAse Nimmame NirahaMkAre lahubhUe agaMthe vAsI tacchaNe aduDhe caMdaNANulevaNe aratte lehummi kaMcaNammi ya same ihaloe paraloe ya apaDibaddhe jIbiyamaraNe niravakaMkhe saMsorapAragAmI kammasaMgaNigghAyaNaTThAe abbhuTThie viharai ||suu0 41 // chAyA-nAsti khalu tasya bhagavataH kutrApi pratibandhaH / sa pratibandhaH caturvidho bhavati, tadyathA-dravyataH kSetrataH kAlato bhAvataH / dravyataH-iha khalu mAtA me, pitA me, bhrAtA me, bhaginI me, yAvat saMgranthasaMstutA me, hiraNyaM me, suvarNa me yAvat upakaraNa me, athavA samAsataH-sacitte vA acitte vA mizrake vA, sa evaM tasya na bhavati / kSetrato grAme vA nagare vA araNye vA kSetre vA khale vA gehe vA aGgaNe vA, evaM tasya na bhavati / kAlataH-stoke vA lave vA muhUrta vA ahorAtre vA pakSe vA mAse vA Rtau vA ayane pA saMvatsarevA dIrghakAle pratibandhaH, evaM tasya na bhavati / bhAvataH krodhe vA yAvat lome vA bhaye vA hAse vA evaM tasya na bhavati / sa khalu bhagavAn varSAvAsavarja hemantagroSmayoH grAme aikarAtriko nagare pAJcarAtriko vyapagatahAsazokAratibhayaparitrAso nirmamo nirahakAro laghubhUtaH agrantho, vAsItakSaNe adviSTaH candanAnulepane araktaH, leSTau kAJcane va samaH, ihaloke paraloke ca apratibaddhaH, jIvitamaraNe niravakAGkSaH saMsArapAragAmI karmasaanirdhAtanArthAya abhyutthito viharati ||suu0 41 //
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0vakSaskAra sU. 41 bhagavataH zramaNNavasthAvarNanam atha bhagavataH zramaNAvasthA varNayati TIkA- 'Natthi NaM' ityAdi / 'Natthi NaM tassa bhagavaMtassa katthai paDibaMdhe ' tasya bhagavataH khalu kutrApi kasmiMzcidapi sthAne pratibandhaH 'ayaM mama ahamasya' iti manobhAvarUpo bandho nAsti = nAsIdityarthaH / 'ayaM mama ahamasya ' iti rUpazca saMsAra eva / taduktaM - "ayaM mameti saMsAro nAhaM na mama nirvRptiH / caturbhirakSarairbadhaH paJcabhiH paramaM padam ||" iti / 'se paDibaMdhe cauvvihe bhavai' sa ca pratibandhazcaturvidho bhavati, 'taM jahA - dabvao' tadyathA - dravyataH - dravyamAzritya 'khittao' kSetrataH = kSetramAzritya 'kALao' kAlataH = kAlamAzritya, 'bhAvao' bhAvataH = bhAvamAzrityeti / tatra 'davvao' dravyataH = bhagavAn kI zramaNAvasyA kA varNana " Natthi NaM tassa bhagavaMtassa katthai paDibaMdhe" ityAdi / TIkArtha - " tassa bhagavaMtassa" una RSabhanAtha bhagavAn ko " katthai" kahIM para bhI "paDibaMdhe" yaha merA hai, maiM isakA hUM, isa prakAra kA mAnasika vikArarUpa bhAva nahIM hotA / kyoM ki mai isakA hU, yaha merA hai isa prakAra kA bhAva hI saMsAra hai, taduktam - ayaM mameti saMsAro nAhaM na mama nivRtiH " 2 jaha merA hai isa prakAra kA bhAvahI saMsAra hai mai na isakA hUM aura na yaha merA hai" isa prakAra kA jo bhAva hai vahI saMsAra kI nivRtti hai, " caturbhirakSarairbandhaH paJcabhiH paramaM padam " cAra akSaroM dvArA bandha hotA hai aura pAMca akSaroM se parama pada prApta hotA hai " ahamasya ayaM mama" yahAM cAra cAra akSara haiM inase jIva karmabandha kA karttA hotA hai aura "ahaM asya na, ayaM mama na" ye pAMca akSara haiM, inake anusAra pravRtti karane vAle puruSa ko mukti kI prApti hotI hai, "se paDibaMdhe caunvihe bhavadda " vaha pratibandha cAra prakAra kA hotA hai "taM jahA" jaise- "davvamo" dravya ko Azrita karake, "svittao" kSetra ko Azrita karake, "kAlao" kAla ko Azrita karake aura "bhAvao" 369 bhagavAnanI zramaNAvasthAnuM vadhu na 'Natthi NaM tassa bhagavaMtassa katthara paDibaMdhe' ityAdi || sUtra 41 // TIDArthI - "tassa bhagavaMtassa" te RSalanAtha bhagavAnane 'katthai' 4 pazu sthAne 'pddiyaMtro A mAru che. huM enA chuM A jAtanA mAnasika vikArarUpa bhAva utpanna thatA. nahatA kemake huM AnA chu. A mArA che AjAtanA bhAva saMsAra che, tahutabhU - "ayaM mameti saMsAro nAhaM na mama nirvRttiH" A bhArI che bhane nochu the lAvasaMsAra che. tebha hu~ ko bhUno nathI bhane the bhaare| nathI yA bhavano ke bhAva te saMsAranI nivRtti che. "caturbhirakSarairbandhaH paJcabhiH paramaM padam" yAra akssre| vaDe mandha thAya che bhane pAMca akSare vaDe parabha yaha prApta thAya che. "ahamasya ayaM mama" ahIM yAra akSaro che. yenAthI lavabandhanAta thAya che bhane "ahaM asya na, ayaM mama na" se pAMca akSaro che se bhkssre| bhu pravRtti 12nAra puruSane bhustinI prApti thAya che. 'se paDivaMdhe cauvvihe bhavaha' te pratimandhanA yAra prahAra che, 'taM jahA-' prema 'dabdhao' dravyane mAzrita harIne, 'khitamo' kSetrane mAzrita purIne "kAlao" avane yAzrita urIne ane "bhAvao" bhAvane mAzrita
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre dravyamAzritya pratibandhaH 'iha khalu mAyA meM' ihaloke khalu mAtA me - mAtA mamAsti, evaM 'piyA me' pitA me, 'bhAyA me' bhrAtA me, 'bhaginI me' bhaginI me 'jAva' yAvatyAvatpadena 'bhajjA me, puttA me, dhUA me, NattA me suhA me, sahisayaNa' chAyA'bhAryA meM, putrA me, duhitarI me, naptA me, snuSA me sakhisvajana' iti saMgrAhyam / tatra - bhAryA - patnI me - mamAsti, putrA me duhitaraH- putryA me naptA - pautro dauhitro vA me, snuSA - putra vadhU meM, tathA 'saMgaMtha saMthuyA me' saMgrantha saMstutA me sakhisvajane - tyasya saMgranthasaMstutA ityanena saha sambandhaH, tatazca - sakhisvajanasaMgranthasaMstutA iti padam, tatra -- sakhA - mitraM, svajanaH - pitRvyaputrAdiH, saMstutaH - punaH punardarzanena paricitaH, sakhyAdInAmitaretarayoga dvandvaH, te ca me mama santIti / tathA - ' hiraNNaM me' hiraNyaM me 'suvaNaM meM' suvarNa me, 'jAva' 'kaMsa me dUsa me dhaNaM me' chAyA- kAMsyaM me dRSyaM me dhanaM me' iti saMgrAhyam, tathA 'uvagaraNaM me' upakaraNaM - pUrvoktAtiriktA sAmagrI me iti / punaH prakArAntareNa dravyataH pratibandhamAha - ' ahavA' ityAdi / ' ahavA' athavA - dravyataH pratibandhaH 'samAsa' samAsataH --saMkSepataH 'sacitte vA' sacitte - dvipadAdau 'acitte vA' acitebhAva ko Azrita karake "davvao" dravya ko Azrita karake pratibandha isa prakAra se hai 66 " iha khalu mAyA meM piyA me, bhAyA me, bhagiNI me" mAtA merI hai, pitA merA hai, bhAI merA hai, bhaginI merI hai " jAva" yAvatpada se " bhajjAme, puttA me ghUA meM NattA meM, suNhA meM sahisayaNa" ina padoM ke saMgraha ke anusAra bhAryA merI hai, putra mere haiM, duhitA-putrI merI hai, nAtI merA hai, snuSA putra vadhU merI hai, sakhi - mitra aura svajana mere haiM, "savisvajana " isa pada kA " saMgaMtha saMthuyA me" pada ke sAtha sambandha hai. isase saMstuta -bAra 2 paricita hue sakhi svajana pitRvya putra Adi ye saba mere hai. tathA - " hiraNNaM me" hiraNya merA hai, "suvaNNaM me" suvarNa merA haiM. " jAva" yAvatpada se gRhIta "kaMsaM me, dUsaM me, dhaNaM me" ina padoM ke anusAra kAMkhA merA hai, dUSaya-vastra- tambU Adi mere haiM, tathA "uvAgaraNaM me" upakaraNa - pUrvokta vastuoM se atirikta sAmagrI merI hai / prakArAntara se punaH dravya kI apekSA pratibandha kA kathana " ahavA samAsabho sacitte vA acitte vA mIsaevA davvajAe se ttaM tassa Na bhavai" athavA dravya kI apekSA 370 ne. 'davvao' dravyane Azrita hune ke pratibaMdha thAya che tenu sva35 yA pramANe che. 'iha khalu mAyA me, piyA me, bhAyA me, bhagiNI me, bhAtA bhArI hai, pitA bhArA che; lAI bhArI che, mana bhArI hai. yAvat paTTathI 'bhajjA me puttA me, dhUA me, NattA meM, sunhA me, sahisaya Na" yA pahAnA sagraha bhubhama AryAbhArI che. putra bhArI che, huhitA-putrI bhArI che, nAtI putro putra hai putrIne putra mAre che, snuSA - putra vadhU bhArI che, sami, bhitra bhane svnne| bhArA che. 'sakhisvajanaH' yA phne| 'saMgraMtha saMthuA' yA pahanI sAthai saMbaMdha che. menAthI sastuta vAraMvAra paricita thayela sapti-svajana pitRvya kAkA putra vagere badhAM mArA che. tebhana' 'hiraNNa meM' Diraeya yAhI bhAU' he 'suvaNNaM me' suvANu - sAnu bhAI hai. 'jAva' yAvat paDathI gRDaNubhzayesa 'kaisaM me dUsa me ghaNaM me' prabhAsu bhAru che, dravya vastro tAMbU
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra 41 bhagavataH zramaNAvasthAvarNanam hiraNyAdau, 'mIsae vA' mizrake - hiraNyAdyalaGkRtadvipadAdau 'davvajAe' dravyajAte-uktAtiriktadravyasamUhe bhavati 'vA' zabdAH samuccayadyotakAH 'sevaM' sa- pUrvoktaH pratibandhaH 'tassa' tasya - prabhoH evaM - mamedamiti bhAvapUrvakaM 'Na bhavai' na bhavati na AsIditi / 'khittao' kSetrataH pratibandhaH 'gAme vA' grAme vA 'Nayare vA' nagarevA 'araNNevA' araNyevA 'khetevA' kSetre - kedAre vA, 'khale vA' khale- dhAnyamardanasthAne vA 'gehe vA' gehe vA 'aMgaNe vA' aGgaNevA bhavati, 'tassa' tasya prabhoH kSetraviSayaH pratibandhaH ' evaM ' evaM - mamedamiti bhAvapUrvaka ' na bhavai' na bhavati - nAsIditi / tathA 'kALao' kALataH pratibandhaH 'thove vA' stoke - sapta prANAtmake 'lavevA' lave- sapta stokapramANe vA, 'muhutte vA' muhUrtta - saptasaptatilavamAne vA 'ahorate vA' ahorAtre - triMzanmuhUrtamAne vA, 'pakkhe vA' pakSe-paJcadazAhorAtrAtmake vA, 'mAse vA' mAse - pakSadvayapramANe vA, 'uUe vA' Rtau mAsadvayapratibandha saMkSepa se sacitta dvipada catuSpada Adi meM acitta hiraNya suvarNAdi pudgaloM meM aura mizraka hiraNya Adi se alaGkRtadvipada Adi dravyasamUha meM hotA hai, yahAM "vA" zabda samuccayadyotaka hai. aisA yaha pratibandha mamatvabhAva una prabhu ke nahIM thA / "vittao gAme vA Nayare vA araNNe vA khette vA khale vA gehe vA aMgaNe vA evaM tasta Na bhavai" kSetra kI apekSA pratibandha grAmoM meM, nagaroM meM, jaMgaloM meM, khetoM meM khalihAnoM meM gRha meM, athavA aGgaNa meM mamatvabhAva una prabhu ko nahIM thA, "kAlao thove vA lave vA muhutte vA ahorate vA pakkhe vA mAse vA uUe vA ayaNe vA saMvacchare vA annayare vA dIhakAle paDibadhe, evaM tassa na bhavai" tathA kAla kI apekSA pratibandha mamatvabhAva una prabhu ko eka stoka sAtaprANAtmaka samayarUpa kAla meM, eka lava- sAta stoka pramANAtmaka samayarUpa kAla meM eka muhUrta meM 77 lavapramANa samaya meM, eka ahorAta meM tIsa muhUrtapramANa samaya meM, eka pakSa meM 15 dinarAtapramANasamaya meM, eka mAsa vagere bhArAM che, tebha4 'uvagaraNa me' upa42 - pUrvostavastumAthI mADI rahelI sAmagrI bhArI che. prahArAntarathI punaH dravyanI apekSA atidhanu thana- ' ahavA' samAsao sacise vA acitte vA mIsapa vA davvajAe se ttaM tassa Na bhavai' athavA dravyanI apekSA me pratigaMdha saMkSepathI sacitta-dvipada vigere acitta-hiraNya suvarNAdimAM ane mizraka haraNya vigere thI zaNagArebha hAthi vigere drazyasamUhamAM DAya che. ahI` 'va' zakhsa samuccaya dyotaka che. mevo mA atimandha-bhabhatvabhAva-te alubhAM na hatA. 'khittao gAmevA nayare vA araNNe vA khette vA khale vA gehe vA aMgaNe va / evaM tassa na bhavai' kSetranI apekSAye zrAbhImAM, nagarIbhAM, vanAmAM, khetarAmAM, khaLAomAM gharamAM agara AMgaNamAM te prabhune pratimanya na hatA. tebhana 'kAlao thove vA lavevA muddatte vA ahorate vA pakkhe vA mAse vA uUpa vA ayaNe vA svaccha revA annayare vA dohakAle paDibaMdhe evaM tassa na bhava' asanI apekSAye mamatvabhAva te prabhune ekaztAka-sAta prANAtmaka kALamAM, nahatA eka lava sAta stAka pramANAtmaka samaya rUpa kALamAM, eka muhUtta 77 lava pramANAtmaka samayamAM, eka aheArAtamAM- trIsa-muhUta pramANAtmaka samayamAM, eka pakSamAM-15 dina-rAta pramANu vALA samayamAM, eka 371
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 jambUdvIpaprajJaptisUtre pramANe vA, 'ayaNe vA' ayane-RtutrayapramANe vA, 'saMvacchare vA' saMvatsare-ayanadvayapramANe vA 'annayare vA' anyatarasmin vA 'dIhakAle' dIrghakAle-varSazatAdau 'paDibaMdhe' pratibandho bhavati, ayaM pratibandhaH 'tassa tasya prabhoH 'evaM' evaM-mamedamiti bhAvapUrvakaM 'Na bhavaI' na bhavati-nAsIditi / tathA-'bhAvao' bhAvataH prativandhaH 'kohe vA' krodhe vA 'jAva' yAvatpadena-'mANe vA mAyAevA' mAne vA mAyAyAM vA-iti saMgrAhyam , tathA 'lohe vA' lobhe vA' 'bhae vA bhaye vA, 'hAsevA' hAse vA bhavati, sa pratibandhaH 'tassa' tasya prabhoH 'evaM' evaM-mamedamiti bhAvapUrvakaM 'Na bhavaI' na bhavati-nAsIditi / 'se' sa pratibandharahitaH 'Na' khalu 'bhagavaM' bhagavAn 'vAsAvAsavajja' varSAvAsavarja-varSAsu-varSAkAle vAsa:basanaM nivAsastadvaje-varSAkAlaM vihAyetyarthaH zeSayoH 'hemaMtagimhAsu' hemantagrISmayoH RtvoH 'gAme egarAie' grAme ekarAtrikA-ekarAtraparyanta nivAsakRt 'Nayare paMcarAie' nagare pAzcarAtriko 'vabagayahAsasoga arai bhaya parittAse' vyapagatahAsazokAratibhayaparitrAsAH, vyapagatA:-durIbhUtA hAsazokAratibhayaparitrAsAH-hAsa:-hAsyaM, zokaH prasiddhaH, meM pakSadvaya pramANa samaya meM, eka Rtu meM mAsa dvayapramANa samaya meM eka ayana meM RtutrayapramANa samaya meM, eka saMvatsara meM-ayanadvaya pramANa samaya meM athavA aura bhI kisI lambe samayavAle varSazatAdi sUpakAla meM nahIM thA, pratibandhazabda kA artha mamatvabhAva hai, aisA mamatvabhAva prabhu ko na dravya meM thA, na kSetra meM thA, aura na kAla meM thA, "bhAvao-kohe vA jAva lohe vA bhae vA hAse vA evaM tassa Na bhavai" isI taraha bhAva kI apekSA pratibandha una prabhu ko na krodha meM thA na "yAvatpada" grAhya mAna meM thA, na mAyA meM thA, aura na lobha meM thA aura na hAsya meM hI thA isa taraha pratibandha rahita hue ve prabhu sirpha "se NaM bhagavaM vAsA vAsavagja" varSAkAla ke samaya ko chor3akara zeSa "hemaMta gimhAsu" hemanta aura grISma RtuoM meM "gAme egarAie" grAma meM eka rAtraparyanta nivAsa karate the, "Nayare paMcarAie" nagara meM pAMca rAtri ye prabhu pUrvoktarUpa se "vavagayahAsasogaaraibhayaparittAse Nimmame NirahaMkAre', hAsya, zoka, arati-- mAsamAMepakSa vALA samayamAM eka RtumAM- be mAsa pramANu samayamAM, eka ayanamAM-traNa hatu pramANu samayamAM, eka saMvatsaramAM-be ayana pramANavALA samayamAM athavA bIjA koI paNa dIrgha samayavALA varSa zatAdi rUpa kALamAM pratibandha na hatA. pratibandha zabdano artha bhabhAvamA che. mevo bhamarAva prabhune dravyamA kSetramA ajamAnato. bhAvao kohe vA jAva lehe vA bhae vA hAse vA evaM tassa Na bhavai' 4 pramANe mAnI apekSA ta prabhune pratibaMdha-mamatvabhAva- na krodhamAM hato, na yAvatpada grAhyA-mAnamAM hate. na mAyAmAM hate na lobhamAM hatA. temaja na hAsyamAM hatuM. A pramANe pratibandha rahita thayelA te prabhu ta 'se gaMgavaM vAsAvAsavajja' varSAmanA samaya mA 4rIna mAhImA 'hemaMtagimhAsu' hemanta mana zrIbha tumA 'gAme egarAie' zrAmamA 4 rAtra 5ya"tanivAsa 42tA tA. 'jayare paMcarAipa' nagarabha pAMya rAta paryanta se prabhu pUrveti pramANe nivAsa 42tA to 'vabagaya hAsasogaaraibhayaparittAse Nimmame nirahaMkAre' hAsya, , pati mAnasi dveSa,
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 45 bhagavataH zramaNAvasthAvarNanam 373 arati:-manasa udvegaH, bhayaM prasiddhaM, paritrAsaH-AkasmikaM bhayaM ca yasmAt sa tathAbhUtaH, punaH 'Nimmame' nirmamA-mamatvarahitaH, 'NirahaMkAra:' ahaGkAra varjitaH, ataeva 'lahubhUe' laghubhUta: UrdhvagatikaH tata eva 'agaMthe' agranthaH bAhyAbhyantaragranthirahitaH 'vAsItacchaNe' vAsItakSaNe vAsyA-sUtradhAropakaraNavizeSeNa yattakSaNaM-svaca utkhananaM tatrApi 'aduhe' adviSTaH-dveSavarjitaH tathA 'caMdaNANulevaNe' candanAnulepane 'aratte' araktaH-rAgarahitaH, kazcid bhagavataH zarIrasvacaM bAsyA takSNuyAt , kazcit zarIraM candanenAnulepayet , bhagavAn dveSarAgarAhityena sama itibhAvaH tathA 'leTummi' leSTau loSThe 'kaMcaNammiya' kAJcane-suvarNe ca 'same' samaH lobharAhityena tulyaH, 'ihaloe' ihaloke-manuSyaloke 'paraloe' paraloke-devabhavAdau ca 'apaDibaddhe' apratibaddhaH-sukhAzArAhityena abhilASarahitaH, tathA 'jIniyamaraNe' jIvitamaraNe jIvitaM ca maraNaM ca jIvitamaraNaM tatra 'nira vakaMkhe' niravakAGkSaH-AkAGkSA rahitaH indrAdikRta satkArAdiprAptau jIvitaviSaye mAnasika udvega, bhaya, aura paritrAsa Akasmika bhaya inase sarvathA rahita bana cuke the, nirmama mamatA rahita ho cuke the, nirahaMkAra ahaMkAra se varjita ho cuke the, ataeva ye "lahubhUe" itane adhika halke urdhvagatika bana cuke the. ki inheM vAhya aura Abhyantara parigraha ko AvazyakatA ne apane meM nahIM bAMdhA, "agaMthe vAso" ataH nimrantha avasthAyukta hue ina prabhu ko apane Upara "tacchaNe aduDe" kulhADAcalAne vAle ke prati bhI kisI prakAra kA dveSa bhAva nahIM thA aura apane Upara "candaNANulevaNe aratte" camdana kA lepa karane vAle ke prati thor3A sA bhI rAga bhAva nahIM thA, kintu donoM prakAra ke prANiyoM para ina ke hRdaya meM samabhAva thA rAgadveSa se rahita pariNAma thA, "lehummi kaMcaNammi ya same" ye loSTha aura kAJcana meM bheda buddhi se rahita ho cuke the, "ihaloe" isaloka meM manuSyaloka meM evaM "paraloe paraloka devabhava Adi meM "apaDibaddha" inakI abhilASA bilakula dhvasta ho cukI thI, "jIviyamaraNe niravakakhe" jIvana aura maraNa meM ye AkAMkSA rahita bana cuke the, indrAdi dvArA satkAra kI prApti hone bhaya ane paritrAsa-Akasmika bhayathI sarvathA rahita banI gayA hatA. nirmama-mamatAthI rahita thai gayA hatA. nirahaMkAra-ahaMkAra rahita thaI gayA hatA. ethI ja e zrI "dubhuue seTamA e-BEgati-thaI gayA pAtebhane mAya bhane mAya tara parigrahanA bhAvazyatA potAnAmA 4aa nahI', 'agaMthe vAsI' tathA ninya avasthA paajaamne| te prabhuna pAtAnI 52 'tacchaNe aduDhe' khAyAnA2 52 55 tana dveSa mApana Dato mana potAnA 52 'caMdaNANulevaNe aratte' yahananA 5 42nArA pratye 12 // saramo paNa rAga bhAva na hato. paraMtu banne jAtanA prANIo tarapha temanA hRdayamAM sama bhAva to- dveSa-vihIna tha gayA al. 'lehummi kaMcaNammiya same' tamyA sonAmA saha mudhi vinAnA gayA tA 'ihaloe' mAM-manuSya mA bhane 'paraloe' 524-deva sava mAhimA 'apaDibaddhe' memanI manilASA eta: nAsa pAbhI hatI. jIviyamaraNe niravakaMkhe na ane bharamA mesImAkSA 2hita 27 gayA hatA,
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ ambUdvIpapraptasUtre dussahaparISahopasargaprAptau maraNaviSaye ca vAcchArahitaH ityarthaH tathA 'saMsArapAragAmI' saMsArapAgAmI - saMsArasya caturvidhagatirUpasya pAraM gantuM zIlamasyeti tathA, nirvANa gamanazIla ityarthaH tathA 'kammasaMgaNigghAyaNadvAra' karmasaGganirghAtanArthAya - karmaNAM yaH saGgaH rasdezaiH saha AnAdikAH sambandhastasya nirghAtanArthAya - ninAzAya 'abhuTTie ' abhyutthitaH - samudyukta san 'viharai' viharatIti // sU0 41 // mUlam - tassa NaM bhagavaMtassa eeNaM vihAreNaM viharamANassa ege vAsa sahasse vikkaMte samANe purimatAlassa nayarassa vahiyA sagaDamuhaMsi ujjANaMsi NiggohavarapAyavassa ahe jhANaMtariyAe vaTTamANassa phaguNabahulassa ikkArasIe puvvaNhakAlasamae aTThame bhatteNaM apANapaNaM uttarAsAdANakkhatteNaM jogamuvAgaeNaM aNuttareNaM NANeNaM jAva caritteNaM aNuttareNaM taveNaM baleNaM vIrieNaM AlaeNaM vihAreNaM bhAvaNAe sIe guttI muttIe tuTThIe ajjaveNaM maddaveNaM lAghaveNaM sucariyasovaciya phala nivvANamaggeNaM appANaM bhAvemANassa aNate aNuttare nibvAghAe 374 para inheM "maiM aura adhika jindA rahU~ to isa prakAra ke satkAra prApta karatA rahU~" aisI abhilASA svapna meM bhI nahIM hotI thI, tathA dussaha parISaha aura upasarga kI prApti hone para inake mana meM aisI bhAvanA bhI nahIM uThatI thI ki "maiM bahuta hI zIghra mara jAUM to ina ApattiyoM se merA piNDa chuTe" pratyuta jIvana aura maraNa meM inameM samabhAvanA thI, kyoki ye "saMsAra pAragAmI" caturvidhagatirUpa janmajarAmaraNa kI vyAdhivAle isa saMsAra se pAra jAne kI kAmanA vAle the arthAt samasta karmoM ke kSaya se jAyamAna aikAntika Atma zuddhi rUpa mukti ke pathika the, "kammasaMga NigghAyaNaNaTThAe abbhuTTie viharai" isI kAraNa karmoM ke anAdikAla se jIvapradezo ke sAtha hue sambandha ko sarvathA nirmUla karane ke liye ye kaTibaddha hue // 41 // indrAdi vagere devatAe| vaDe satkAra pAmI 'hu vadhAre AyuSya bhAgavIne A pramANe kAyama satkAra meLavatA rahuM' evI abhilASA svapnamAM paNa emane thatI nahatI tathA dusahu parI hu ane upasarga nI prApti thatAM emanAM manamAM evI bhAvanA pazu utpanna thatI na hatI ke 'hu jaldI maraNa pAm' te A sava ApattiethI mane mukti maLe "A pramANe jIvana ane maraNa pratye emanA manamAM soMpUrNutaH samabhAvanA-utpanna thaI cUkI hatI. kemake ee 'saMsArapAragAmI' sa'sArathI - yaturvidhagati 35 4-bharAbharaNunI vyAdhivANA yA saMsArathI pAra javAnI kAmanAvALA hatA. arthAt samasta karmanA kSayathI jAyamAna ekAntika Atma ddhi 35 bhuktinA yethe| pathi hatA. 'kammasaMgaNidhAyaNaTThAe abbhuTTie viharai' ja karmonA anAdrikAlathI jIva pradezeAnI sAthe thayela sa`azvane sapUtaH nirmULa pArTa ee ekadama Timaddha thaI gayA hatA 541aaaa 1
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra 42 bhagavataH kevalajJAnotpattivarNanam nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe samuppaNNe jiNe jAe ke valI savvannU sabadariMsI sa NeraiyatiriyanarAmarassa laugassa pajjave jANai pAsai, taM jahA AgaI gaI ThiI cavaNaM uvavAyaM bhuttaM kaDaM paDiseviyaM AvIkammaM raho kammaM taM kAlaM maNavayakAe joge evamAdI jIvANavi sabbabhAve ajIvANavi savvabhAve mokkhamaggassa visuddhatarAe bhAve jANamANe pAsamANe esa khalu mokkhe magge mama aNNesi ca jIvANaM hiyasuhaNisseyasakare savvadukkhavimokkha paramasuhasamANe bhavissai ||suu0 42 // . chAyA-tasyA skhalu bhagavata etena vihAreNa viharamANasya ekasmin varSasahane vyatikrAnte sati purimatAlasya nagarasya bahiH zakaTamukhe udyAne nyagrodhapAdapasyAdhodhyAnAntarikAyAM vartamAnasya phAlgunabahulasya ekAdazyAM pUrvAhakAlasamaye aSTamena bhaktena apAnakena uttarASADhAnakSatre yogamupAgate, anuttareNa jJAnena yAvat cAritreNa, anuttareNa tapasAbalena vIryeNa Alayena vihAreNa bhAvanayA kSAntyA guptyA mukyA tuSTayA AjaveNa mArdavena lAghavena sucaritasopacitaphalanirvANamArgeNa AtmAnaM bhAvayato'nantam anuttaraM niA . ghAtaM nisavaraNaM kRtsnaM pratipUrNa kevalavarakSAnadarzana samutpannam, jino jAtaH kevalI sarvakSaH sarvadarzI sa nairayikatiryanarAmasya lokasya paryavAn jAnAti pazyati, tadyathA-Agati gati sthati vyavanam upapAtaM bhuktaM kRtaM pratisevitaM AviSkarma rahaH karma, tasmin tasmin kAle manovAkAyAn yogAn evamAdIn jIvAnAmapi sarvabhAvAn ajIvAnAmapi sarvabhAvAn mokSamArgasya vizuddhatarakAn bhAvAn jAnan pazyan , eSa skhalu mokSamArgoM mamAnyeSAM ca jIvAnAM hitasukhaniHzreyasakaraH sarvaduHkhavimokSaNaH paramasukhasamopanno bhaviSyati ||suu0 42 // ___TIkA-'tassaNaM' ityAdi / 'sassaNaM' tasya-RSabhasya khalu 'bhagavaMtassa' bhagavataH eeNaM' etena-anantaroktena 'vihAreNaM' vihAreNa 'viharamANassa' viharamANasya-vicarataH 'ege vAsasahasse' ekasmin varSasahasre 'viikkaMte' vyatikrAnte sati eka sahastravarSeSu vyatIteSu 'samANe' satsu 'purimatAlassa nayarassa bahiyA' purimatAlasya nagarasya bahiH purima "tassa NaM bhagavaMtassa eeNaM vihAreNaM viharamANassa" ityAdi / TokArtha-"tassa NaM bhagavaMtassa eeNaM vihAreNaM viharamANassa ege vAsasahasse viikkate samANe" isa taraha kI pariNati meM ekatAna hokara vihAra karate karate jaba prabhu kA eka hajAra varSa 'tassa NaM bhagavaMtassa eeNaM vihAreNaM' tyAdi TI -'tassa Na bhagavaMtassa epaNa vihAreNa viharamANassa ege vAsasahasme viDa kkaMte samANe' mA tatanI paripatImA tAna thana vihAra 42i 42di prabhune nyAre me // 2 52 // yA tyAre 'purimatAlassa nayarassa bahiyA sagaDamuhaMsi
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 jambUdvIpaprajJaptisUtre tAlanagarAd bahiHsthite 'sagaDamuhaMsi ujjANaMsi NiggohabarapAyavassa' zakaTamukhe udyAne nyagrodhavarapAdapasya vaTavRkSasya 'ahe' adhaH adhobhAge 'jhANaMtariyAe' dhyAnAntarikAyAm antarasya vicchedasya karaNam antarikA, athavA antarameva AntayaM tasya strItva vivakSAyAm AntarI, saiva AntarikA, dhyAnasya AntarikA dhyAnAntarikA pRthaktvavitarka savicAram 1, ekatvavitarkamavicAram 2, sUkSmakriyamapratipAti 3, vyucchinnakriyAnivRtti 4, iti catuzcaraNAtmakasya zukladhyAnasya AdhacaraNadvayadhyAnAnantaraM caramacaraNadvayasya yA aprAptiHsA dhyAnAntarikA, yoganirodharUpasya tRtIyacaturthacaraNadhyAnasya catudazaguNasthAnavartini kevalini saMbhavAttadAnIM tasya bhagavatastadaprAptirbodhyA, evaM bhUtA yA dhyAnAntarikA tasyAM 'vaTTamANassa' vattemAnasya, 'phagguNavahulassa' phAlgunabahulasya phAlgunakRSNapakSasya 'ekkArasIe' ekAdazyAm ekAdazI tithau 'puvvaNhakAlasamae' pUrvAhnakAlasamaye ahnaH pUrvI bhAgaH pUrvAhnaH, tadrUpo yaH kAlasamayastasmin, 'apANaeNaM apAnakena nirjalena 'aTThameNaM bhatteNaM' aSTamena bhaktena yuktasyeti gamyaM tathA 'uttarA sADhANakkhattaNa' uttarASADhAnakSatre candreNa saha 'jogamuvAgaeNaM' yogam upAgate prApte sati, aNuttareNaM' anuttareNa kSapakazreNi samArUDhatvena kevalasAmIpyataH paramavizuddhipraptatvena kA samaya samApta ho cukA "purimatAlassa nayarassa bahiyA sagaDamuhaMsi ujjANaMsi NiggehavarapAya bassa ahe jhANaMtariyAe vaTTamANassa" taba purimatAla nagarake bAhara ke zakaTa mukha nAmake udyAna meM nyagrodha vRkSa ke nIce dhyAnAntarikA meM virAjamAna-pRthaktvavitarka savicAra 1, ekattvavitarka - vicAra 2, sukSmakriyA apratipAti 3 aura vyucchinnakriyAnivRtti 4 bhedavAle zukladhyAna ke Adi ke do bhedoM ke anantara anta ke do bhedoM kI aprApti kA nAma dhyAnAntarikA hai kyoMki inakI prApti caudahaveM guNasthAnavartI kevalI ko hotI haiM, bhagavAn ke usa kAla meM inakI aprApti thI, aisI isa dhyAnAntarikA meM sthita "phagguNa bahulassa ikkArasIe puvaNhakAlasamae ameNaM bhateNaM apANaeNaM" phAlguna kRSNa pakSa kI ekAdazI ke dina pUrvAhna kAla ke samaya meM aSTama bhakta se jaba prabhu yukta the "uttarAsADhA NakkhatteNaM jogamuvAgaeNa" taba candra ke sAtha uttarASADhA nakSatra ke yoga meM "aNuttareNaM NANeNaM jAva caritteNaM" anuttarajJAna se kSapaka zreNi para mArUr3ha hue jIva NiggohavarapAyavassa ahe jhANatariyApa vaTTamANassa' rimatAta nabhanI mahAra zaTa mukha nAmanA udyAnamAM nyagrodha vRkSanI nIce dhyAnAntarikAmAM virAjamAna thaI gayA. 1 pRthakavitarka savicAra, 2 ekatvaritaka avicAra, 3 sUmakriyA apratipAti. 4 vyachina kriyA nivRtti e rIte cAra prakAranA bhedavALA zaMkaladhyAnanA pahelAnA be bhe no pachI antanA be bhedanI aprAptinuM nAma yAnAntarikA che. kemake-tenI prApti caudamAM guNasthAnamAM rahelA kevalIne ja thAya che. bhagavAnane te kALe enI aprApti hatI. methI va dhyAnAntabhita 29 gavAn 'phagguNabahulassa ikkArasIe puvvaNhakAlasamae ahamaNa bhatteNaM apANaeNaM' zuna mahInAna g5kSanI zInA se pUrvAhanA abhayamA mamatathA yutasau tyAre 'uttarAsAdA NakkhaseNa jogamuvAgaNaM' yandranAtha
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0vakSaskAra sU. 42 bhagavataH kevalajJAnotpattivarNanam 377 ca nAsti uttaraM pradhAnaM chAasthikaM jJAnaM yasmAttadanuttaraM tena tathAbhUtena 'NANeNaM' jJAnena, 'jAva' yAvatpadena darzaneneti saMgrAhyam , anuttareNetyasya tu darzanetyArabhya vihAreNetyantapadeSu sarvatrAnvayaH, tatazca anuttareNa kSAyikabhAvApannena darzanena samyaktvena, anuttareNa kSAyikabhAvApannena 'caritteNaM' cAritreNa viratipariNAmena, tathA 'aNuttareNa anuttareNa sarvotkRSTena 'taveNa" tapasA dvAdazavidhAnazanena, anuttareNa 'baleNaM' balena zArIrika zaktyA, anuttareNa 'vIrieNaM' vIryeNa sAmarthyana, anuttareNa AlaeNaM' Alayena nirdoSa vasatyA, anuttareNa 'vihAreNaM' vihAreNa gocaryAdau doSaparihArapUrvakaM vicaraNena, anuttarayA 'bhAvaNAe' bhAvanayA padArthAnityatvAdibhAvanayA, anuttarayA 'khattIe' kSAntyA krodhanirodhena, anuttarayA'guttIe' guptyA manoguptyAdirUpayA, anuttarayA 'muttIe' muktyA nirlobhatayA anuttarayA 'tuTTIe' tuSTayA santoSeNa, anuttareNa 'ajjaveNa' Arjavena mAyAnirodhena anuttareNa maddaveNa mArdavena mAnanirodhena anuttareNa 'lAghaveNa 'lAghavena kriyAnaipuNyena ko hI niyama se kevalajJAna kI prApti hotI haiM kyoM ke usa samaya jIva 12veM guNasthAna ke anta meM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina kamaukA--samUla vinAza kara cukA hotA haiM, ataH kevalajJAna ke vaha jJAna bilakula samIpa pahu~ca jAtA hai, chamasthAvasthA kA jJAna isa kSAyika jJAna ke samakSa avizuddha hotA haiM aura yaha kevalajJAna-kSAyika jJAna-parama vizuddhivAlA hotA hai-aise kevalajJAna ke samIpa pahu~ce hue jJAna se, yAvatpadagrAhya-anuttara darzana se, anuttara cAritra se "maNuttareNa taveNaM" tathA sarvotkRSTa tapa se "baleNaM-vIrieNaM AlaeNa vihAreNa" anuttara bala se, anuttara nirdoSa vasati se, anuttara vihAra se-gocarI Adi meM doSa parihAra pUrvaka vicaraNa se, "bhAvaNAe" anuttara bhAvanA se-padArtho sambandhI anityatvAdi vicAradhArA se, "khatie" anuttara kSAnti se-krodha ke nirodha se, "guttIe" anuttara manoguptyAdi rUpa gupti se, "muttIe" anuttara nirlobhatArUpa mukti se,"tuTThoe" anuttara saMtoSa se, "ajjaveNaM' anuttara Arjava-mAyA uttarASADhA nakSatranA yogamA 'aNuttareNaM NANeNaM jAva caritaNa' manuttarajJAnathA kSa540I AraDha thayelA jIvane niyamathI kevala jJAnanI prApti thAya che. kemake te samaye jIve 12 mAM guNasthAnanA aMtamAM jJAnAvaraNa, dazanAvaraNa ane aMtarAya e karmone samULa vinAza karI cUkela hoya che. tethI kevaLajJAnanI bilakula najIka te paheAMcI jAya che. chasthAvasthAnuM jJAna A kSAyika jJAna pAse avizuddha hoya che. ane te-kevaLa jJAnakSAyikajJAna paramavizuddha hoya che. evA kevaLajJAnanI samIpa pahoMcelA jJAnathI yAtpadagrAhyaanuttrsh nathI anuttara yArathI 'aNuttareNa taveNaM' tathA sarvotkRSTa ta5thI, 'baleNa vIrieNa AlaeNa vihAreNaM' anutta2 thI, anuttara niSi vasatithI, anuttara-vihArathI zAyarI vigerebhA hoSa nivRtti54 viyathA 'bhAvaNAe' bhanuttara bhAvanAthI pahArthI saMdhI manityatvAdiviyAradhArAthI 'khaMtIe' anuttarakSAMtithI-chopanA nirAdhathI 'guttIpa' anuttara bhanAtyA635 mustithI 'muttIe' anuttara (Rale35 bhutiyA 'tuTThIe' anuttara saMtoSayI 'ajjaveNaM' anutta2 mA 4-mAyA nirAdhayA, 'mahaveNa' anuttaramAna
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 anuttareNa 'sucariya sovaciyaphalanivvANamaggeNaM' sucaritasopacitaphalanirvANamArgeNasucaritasya sadAcaraNasya puNyasya yat sopacitam - upacitena upacayena sahitaM sopacitaM puSTaM yatphalaM pariNAmo nirvANamArgaH asAdhAraNaratnatrayarUpastena tathAbhUtena ca 'apANaM bhAvemANassa' AtmAnaM bhAvayataH vAsayata H 'anaMte' anantam niravasAnaM vinAzarahitatvAt 'aNuttare' anuttaraM sarvotkRSTaM tata utkRSTasyAbhAvAt, 'NivvAghAe' nirvyAghAtaM vyAghAtavarjitaM - kaTakuDayAdibhirapratihatatvAt, 'NirAvaraNe" nirAvaraNam - AvaraNavarjitaM kSAyikatvAt, 'kasiNe' kRtsnaM - samagraM sakalArthagrAhakatvAt, 'paNipuNNe' pratipUrNa - sarvataH pUrNa candravat sakalasvAMzayuktatvAt iti anantetyAdivizeSaNaviziSTaM 'kevala nirodha se, "maddaveNaM" anuttara mAnanirodharUpa mArdava se, "lAghaveNaM" anuttara lAghava se -kriyA meM naipuNya se aura "suri sovaciyaphalanivvANamaggeNaM" anuttara sucarita sopacitaphalanirvANa mArga se- sucarita -sadA-caraNarUpa puNya kA jo sopacita - puSTa phala- nirvANamArga jo ki asAdhAraNa ratnatrayarUpa haiM usase 'appANaM bhAve mANassa" apane Apako bhAvita karate hue "aNate aNuttare nivvAdhAra nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavara nANadaMsaNe samuppaNNe" ananta, anuttara, nirvyAghAta, nirAvaraNa, kRtsna, pratipUrNa, kevalavarajJAna darzana utpanna ho gayA, kevalavarajJAnadarzana ke ina vizeSaNoM kA sArAMza aisA hai ki yaha vinAza rahita hotA hai isaliye ananta kahA gayA hai, sarvotkRSTa hotA hai isaliye anuttara kahA gayA hai, kyoMki isase utkRSTa aura jJAna darzana nahIM hotA hai / yaha kaTa kuDaya Adi AvaraNoM dvArA apratihata hotA hai isaliye ise vyAghAtavarjita kahA gayA hai, kSAyikarUpa hone se yaha AvaraNa se varjita hotA hai isaliye nirAvaraNa kahA gayA hai, sakalArtha kA grAhaka hotA hai-mUrta padArtha aura amUrta padArtha ina sabako yaha grahaNa karanebAlA hotA hai-isaliye ise kRtsna kahA gayA hai, saba tarapha se yaha pUrNa hotA hai-candra kI taraha nirodhazya bhAIdathI 'lAghaveNaM' anuttara sAdhavathI- priyAmAM niyuyutAthI bhane 'suca risovaciyaphalanivvANamaggeNaM' anuttara suyarita soyanyita isa nirvANu bhArgathI sunya ti-sadAcaraNurUpa puNyanu je seApaciti-puSTa-phaLa-nirvANuM-mAga ke je asAdhAraNa ratnatraya35 che, tenAthI 'appANaM bhAvemANassa' potapotAne bhAvita 42 'aNate aNuttare nivvAdhAra nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe samuppaNNe anaMta anuttara, nirvyAghAta, nirAvaraNu kRtsna, pratipUrNa, kevalavara jJAnadazaMna utpanna thayA. kevalavara jJAna dananA upayu`kata vizeSaNenA sArAMza A pramANe cheke e vinAza rahita haiAya che. ethI anaMta kahevAmAM Avela che, sarvotkRSTa hAya che ethI anuttara kahevAmAM Avela che, kemake enAthI utkRSTa jJAna-dananI zakayatA ja heAtI nathI. te kaTa, kuDsa vagere AvaraNeA dvArA apratita hoya che. ethI Ane vyAghAta vajIta kahevAmAM Avela che. kSAyikarUpa hAvAthI A AvaraNathI vita hAya che. ethI e nirAvaraNa kahevAmAM Avela che. e sakalAyanA grAhaka hAya che. mUrta padArtha ane adbhUta padAtha e sarve ne e grahaNa karanAra hoya che. ethI Ane kRSna kahevAmAM Avela che. ene cAre taraphathI pU hAya che, candranI jema A jambUdvIpaprajJaptisUtre
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi vakSaskAra sU. 42 bhagavataH bhagavataH kevalajJAnotpattivarNanam 379 varanANadaMsaNe' kevalavarajJAnadarzanaM - kevalam advitIyatvAt asahAyaM varaM zreSThaM jJAnaMsAmAnyavizeSobhayAtmake jJeyavastuni vizeSAvadhAraNarUpaM, darzanaM ca sAmAnyAvadhAraNarUpaMnirvizeSaM vizeSANAM graho darzanam' iti vacanAt tattathAbhUtaM 'samuppaNNe' samutpannam sam samyaku kSAyikatvenAvaraNa dezasyApyabhAvAdutpannaM prAdurbhUtamiti / atredaM bodhyam yathA dUrAt vibhinna jAtIyavRkSasamUha tattajjAtIyavRkSatvenAnavadhAritamavalokayato janasya sAmAnyena yo vRkSamAtragrahaH sa darzanamucyate, yatpunarAsanna pradezAttameva vibhinnajAtIya' yaha sakala apane aMzoM se yukta hotA hai, isaliye ise pratipUrNa kahA gayA hai, jJAna ko advitIya hone se kevalapada se aura anyajJAnAdikoM kI sahAyatA se rahita hone se vara zreSTha kahA gayA hai, isa taraha kA kevalajJAna una prabhu ke utpanna huA, jJAna jo hotA hai vaha sAmAnya vizeSadharmaviziSTa vastu kA vizeSarUpa se nizcaya karanevAlA hotA hai aura darzana jo hotA hai vaha sAmAnyarUpa se hI vastu kA jAnane vAlA hotA hai, "nirvizeSaM vizeSANAM graho darzanam " aisA kathana hai jisa samaya kebalajJAna kevaladarzana utpanna hote haiM usa samaya AtmA meM AvaraNa kA eka aMza bhI maujUda nahIM hotA hai; AvaraNa kA sarvathA abhAva ho jAtA hai / yahAM isa prakAra samajhanA cAhiye jaba koI manuSya dUra se vibhinna jAtivAle vRkSoM ke samUha ko dekhatA hai taba use yaha pratIta nahIM hotA hai ki isa vRkSa samUha meM amuka amuka jAti amuka amuka varNa Adi ke vRkSa hai vahAM to sAmAnyarUpa se hI vRkSatva jAti kA jJAna hotA hai, ataH aisA jo yaha jJAna hai isI kA nAma darzana hai aura jaba vahI manuSya pAsa meM pahuMca jAtA hai to use yaha AmalakI hai, yaha svadira hai, yaha palAsa hai ityAdi rUpa se jo jJAna hotA hai vaha vizeSagrAhI jJAna kahA jAtA hai yahI jJAna aura darzana meM bheda hai / peAtAnA sava aMzothI yukta hAya che, ethI Ane pratipUrNa kahevAmAM Avela che. jJAna advitIya hAvA badala, kevala padmathI ane anya-jJAnAdikAnI sahAyatAthI rihaMta hAvA badala vara-zreSTha kahevAmAM Avela che. A jAtanu" kevaLa jJAna te prabhune utpanna thayuM. jJAna je hAya che te sAmAnya vizeSa dhama viziSTa vastune vizeSa rUpathI nizcaya karanAruM hAya che. ane darzana hoya che te sAmAnya 35thI 4 vastune gunA hoya he "nirvizeSaM vizeSANAM graho darzanam" Avu athana che meM samaye deva jJAna, devaNa darzana utpanna ghAya che, te samaye AtmAmAM AvaraNane eka aMza paNa vidyamAna hAtA nathI. eTaleke AvaraNane savathA abhAva thaI jAya che ahIM A pramANe samajavu joIe ke jyAre koI manuSya dUrathI vibhinna jAtivALA vRkSAnA samUhane jue che tyAre tene evI pratIti thatI nathI ke A vRkSa samUhamAM amuka jAtinA ke amuka-amuka vaNaeN aAdinA vRkSe che tyAM to jonArane sAmAnya rUpathI vRkSatva jAtinuM ja jJAna thAya che. ethI AvuM je jJAna che, te ja dana kahevAya che. ane jyAre te ja jonArI vyakti pAse pahoMce che tyAre tene A AmalakI che, A khadira che, A palAza che vagere rUpathI jJAna thAya che. e jJAna vizeSagrAhI jJAna kahevAya che. jJAna ane danamAM ATalA ja taphAvata che.
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 jambUdvIpaprAptisUtre vRkSasamUhamutpazpatastattajjAtIyaviziSTavRkSagrahaH sa jJAnamucyate / ayameva jJAnadarzanayovizeSaH / nanu jJAnadarzanayoviMzeSasAmAnyagrAhilvena bhede kevalajJAnadarzanayoH pratyekaM sakalArthagrAhakatA na syAt, yujyate ca ekaikasya sakalArthagrAhakatvam ? iti cet, Aha-jJAnakSaNe kevalino jJAnaM sakalavizeSAn gRhNan prakAzate iti sakalavizeSarUpaM sAmAnyamapi pratibhAtameva / darzanakSaNe tu darzanaM sAmAnyaM gRhNan prakAzate iti sakalavizeSA api pratibhAtA eva, vizeSarahitasya sAmAnyasya grahaNAsaMbhavAt / ata eva 'nirvizeSa vizepANAM graho darzanam' ityucyte| ato-jJAnadarzanayoH pratyekasakalArthagrAhitvaM na virudhyate / paramayaM vizeSaH jJAne prAdhAnyena vizeSAH gauNatvena sAmAnyaM, darzane tu prAdhAnyena sAmAnyaM gauNatvena vizeSA iti / atha samutpannakevalajJAno bhagavAn yathA jAtastadAha'jiNe jAe' ityAdi / samutpannakevalajJAnI sa bhagavAn 'jiNe' jino rAgAdijetA zaMkA-jJAna aura darzana meM vizeSagrAhakatA aura sAmAnya grAhakatA kI apekSA se yadi bheda mAnA jAtA hai to phira kevalI ke jJAna aura darzana meM pratyeka meM sakalArtha prAhakatA nahIM bana sakatI hai parantu vahAM to sakalArtha grAhakatA mAnI gaI hai ! to isa zaMkA kA uttara aisA hai ki kevalI kA jJAna jJAnakSaNa meM sakala vizeSoM ko grahaNa karatA huA hI prakAzita hotA hai so usa samaya sakala vizeSarUpa jo sAmAnya haiM vaha aprakAzita nahIM rahatA hai vaha bhI prakAzita ho jAtA hai, iso taraha jaba darzana kSaNa meM darzana sAmAnya kA prakAzana karatA hai-taba sakalavizeSa bhI prakAzita ho jAte haiM kyoMki vizeSarahita sAmAnya kA grahaNa honA asaMbhava hai / isaliye "nirvizeSa vizeSANAM graho darzanam" aisA kahA gayA hai / isaliye jJAnadarzana ina donoM meM se pratyeka meM salArthagrAhakatA viruddha nahIM hotI hai / parantu vizeSatA yahI hai ki jJAna meM vizeSa kI pradhAnatA rahatI hai aura sAmAnya ko gauNatA rahatI hai aura darzana meM sAmAnya kI pradhAnatA rahatI hai aura vizeSa kI gauNatA rahatI hai| bhagavAn ko jaba kevala jJAna utpanna ho gayA-taba prabhu "jiNe ja zaMkA -jJAna ane darzanamAM vizeSa grAhakatA ane sAmAnya grAhakatAnI apekSAthI je bheda mAnavAmAM Ave te pachI kevalInA jJAna ane darzanamAM pratyekamAM sakalArtha grAhakatA siddha thaI zakatI nathI paraMtu tyAM to sakalArtha grAhakatA mAnavAmAM AvI che? te A zaMkAnA javAbamAM Ama kahI zakAya ke kevalInuM jJAna kSaNamAM sakala vizeSaNene grahaNa karatAM karatAM prakAzita thAya che, eTalA mATe te samaye sakala vizeSa rUpa je sAmAnya che te aprakAzita rahetuM nathI. paNa te prakAzita thaI jAya che. A pramANe jyAre dazanakSaNamAM darzana sAmAnyanuM prakAzana kare che tyAre sakala vizeSa paNa prakAzita thaI jAya che, kemake vizeSa rahita sAmAny ahae thamasa va che. methI 'nirvizeSaM vizeSANAM graho darzanam" mAma mAmA AvyuM che. ethI jJAnadazana e bannemAMthI darekamAM sakalArtha grAhakatA viruddha hatI nathI. paNa vizeSatA A pramANe che ke jJAnamAM vizeSanI pradhAnatA rahe che. ane sAmAnyanI gauNatA rahe che ane darzanamAM sAmAnyanI pradhAnatA rahe che ane vizeSanI gaNatA rahe che. sazavAnane nyAre uvaNa jJAna 5nna yu. tyAre 5 "jiNe jAe" jina-paTa
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra 42 bhagavataH kevalajJAnotpattivarNanam 'jAe' jAtaH, tataH sa 'kevalI' kevalI zratajJAnAdi sahAyavarjitajJAnavAn , ataeva 'sadhannU' sarvajJaH vizeSAMzaprAdhAnyena sarvapadArthajJAtA, 'savvadarisI' sarvadarzI sAmAnyAMzaprAdhAnyena sarvapadArthajJAtA san' sa NeraiyatiriyanarAmarassa' sa nairayikatiryannarAmarasya-nairayikAzca narAzca amarAzceti-nairayikatiryanarAmarAH, teH sahito yaH sa tasya tathAbhUtasya 'logassa' lokasya paJcAstikAyAtmaka kSetrakhaNDasya, upalakSaNAt alokasya nabhaH pradezamAtrAtmakakSetravizeSasyApi pajjave' paryAyAn kramabhAvisvarUpavizeSAn 'jANai' nAnAti kevalajJAnena, 'pAsai' pazyati kevaladarzaneneti / tAneva paryAyAnAha'taM jahA' ityAdinA / 'taM jahA' tadyathA 'AgaI' Agati nairayikadevagatibhyAM cyutvA tiryagyonau manuSyayonau vA Agamanam 'gaI gati manuSyagatau tiryaggatau vA mRtvA devagatau nArakagatau vA gamanaM, "ThiI' sthitiM kAyasthitiM bhavasthiti ca 'cavaNaM' cya vanaM devalokAnnarakAcca cyuti, 'uvavAya' upapAtaM devagatau nArakagato vA janma, 'bhuttaM' jAe" jina-rAgAdikoM ke jetA ho gaye, "kevalI" 3 valI ho gaye-zrutajJAna Adi ko sahAyatA se varjita jJAna vAle bana gaye,ataeva "savvannU" sarvajJa-vizeSAMzoM kI pradhAnatA ko lekara samasta padArthoM ke jJAtA bana gaye, "savvadarisI" sarvadarzI-sAmAnyAMza kI pradhAnatA lekara sarva padArthoM ke jJAtA dRSTA bana gaye, "sa NeraiyatiriyanarAmarassa logassa pajjave jANai pAsaiH' isa taraha ve prabhu nairayika, tiryaJca, nara, aura deva ina se yukta isa paJcAstikAyAtmaka loka ke aura upalakSaNa se nabhaH pradezamAtrAtmaka aloka ke jJAtA dRSTA bana gaye arthAt loka aura aloka : kI jo kramabhAvI paryAyeM hai una saba ke hastAmala kavat dekhane jAnane vAle ho gaye, "taM jahA-AgaI gaI ThihacavaNa uvavAyaM bhuttaM kaDaM paDiseviyaM-AvIkammaM raho kammaM " nairayika aura devagati se cavakara manuSya athavA tiryazca gati meM Agamana ke manuSyagati aura tiryaJcagati meM se marakara devagati athavA narakagati meM gamana ke kAyasthiti ke, devaloka se aura narakaloka se cavana ke, devagati meM rAgAdikanA vijetA thaI gayA. kevaLA thaI gayA-zrutajJAna vagerenI sahAyatAthI vajita jJAnavANA gayA. methI tamAzrI 'savvannU' saza-vizeSAMzAnI pradhAnatA ne samasta pahAnA jJAtA manI gayA. 'savvadarisI' sapA -sAmAnyAMnI pradhAnatA ne sapA pahAnA jJAtA-dRSTa-mAnI gayA. 'sa NeraiyatiriyanarAmarassa logassa pajjave jANA pAsai' mA pramANe te prabhu 2yi tiyaya, na2 bhane 41 memanAthI yuta bhaa5yaastikAyAtmaka jIva lekanA ane upalakSaNathI-nabhaH praderAmAtrAtmaka alakanA jJAtA-daSTa banI gayA. arthAta leka ane alekanA je kramabhAvI paryA che, te sarvanA hastAmalakavata jenArA anajAtA thagayA. 'taM jahA-AgaI gaI Thi cavaNaM uvavAya bhattaM kaDaM paDiseviyaM Avi kammaM rahokamma nayi4 ane patithI yavAna manuSya athavA tiyara gatimA maasmananA, manuSya gati ane tiryaMca gatimAMthI mRtyu pAmIne devagati athavA narakagatimAM gamananA, kAyasthitinA, devakathI ane naralekathI avananA devagatimAM ane narakagatimAM janmanA, bhuphatanA, ekAntamAM azitanA, kRtanA-ekAMtamAM kRta cauyadi karmanA, prati sevi
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 382 jambUdvIpaprajJaptisutre bhuktam ekAnte'zitaM, 'kaDaM' kRtaM ekAnte kRtaM cauryAdi, 'paDiseviyaM' pratisevitaM maithunAdi, 'AvIkamma' AviSkarma prakaTakRtam , 'rahokamma' rahakarma ekAntakRtamiti etAn AgatyAdIn paryAyAn sa bhagavAnRSabhadevaH kevalajJAnadarzanena jAnAti pazyatItyarthaH / tathA 'taM taM kAlaM' ityatra prAkRtatvAtsaptamyarthe dvitIyA, tatazca taM taM kAlaM maNavayakAe joge' tasmin tasmin kAle manovAkkAyAn yogAn karaNatrayarUpAn 'evamAdI' evamAdIn evamprakArAn 'jIvANavi' jIvanAmapi 'savvabhAve' sarvabhAvAn samastAn jIvadharmAna 'ajIvANavi savvabhAve' ajIvAnAmapi sarvabhAvAn samastAn jIvadhamAn rUpAdIn jAnan : pazyan viharati, tathA 'mokkhamaggassa' mokSamArgasya ratnatrayarUpasya 'visuddhatarAe' vizuddhatarakAn atizayavizuddhiyuktAn karmakSayahetubhUtAn 'bhAve' bhAvAn jJAnAcArAdIna 'jANamANe pAsamANe' jAnana pazyana tathA 'esa' eSaH vakSyamANaprakArako 'mokhamagge' mokSamArgaH ratnatrayAtmakaH 'khalu khalu nizcayena 'mama' mama upadezakasya aSabhasya 'aNNesiM ca' anyeSAM madatirikAnAM ca'jIvANaM' jIvAnAM aura narakagati meM janmake, bhuktake --ekAntameM azita ke, kRtake-ekAnta meM kRta cauryAdi karma ke, pratisevita ke-maithunAdi karma ke, AviSkarma ke-prakaTa meM kiye gaye karma ke, aura rahaH karma keekAnta meM Acarita karma ke isa prakAra se ina gati Agati Adi rUpa paryAyoM ke ve bhagavAn sAkSAt jJAtA dRSTA bana gaye isI taraha ve bhagavAn "taM taM kAlaM maNavayakAe joge evamAdI jIvANavi savvabhAve ajIvANavi savvabhAve" samasta jovoM ke mana vacana kAya rUpa yogoM ke tathA unase sambandha rakhane vAle aura bhI samasta bhAvoM ke aura ajIvoM ke samastabhAvoM ke-rUpAdi ajIva dharmoM ke jJAtA dRSTA bana gaye "mokkhamaggassa visuddhatarAe bhAve jANamANe pAsa mANe" tathA-ratnatrayarUpa muktimArga ke atizaya vizuddhiyukta-sakala karmoM ke kSaya meM kAraNabhUta-bhAvoMke jJAnAcAra AdikoM ke jJAtA dRSTA hote hue "esa khalu mokkhamagge mama aNNesiM ca jIvANaM hiya muhaNisseyasakare savvadukkha vimokkhaNe paramasuha samANaNe bhavissaI" yaha ratnatrayAtmaka mukti mArga nizcaya se mujha upadezaka RSabha ko evaM mujha se atirikta anya bhavya jIvoM ko hita sakha tanA-mathunAdi karmanA, AviSkamanA, prakaTamAM karavAmAM Avela karmanA ane rahaH karmanAekAntamAM Acarita karmanA A pramANe A gati-sAgati Adi rUpe paryAyonA te bhagavAna sAkSAt jJAtA haTA manI gayA. mArIta te bhagavAn 'taM taM kAlaM maNabayakAe joge eSamAdI jIvANa vi savvabhAve ajIvANa vi savvabhAve' samasta 7vAnA mana-yana, 4Aya35ye gAnA temaja temanAthI saMbaddha bIjA paNa samasta bhAvanA ane ajInA samasta bhAvanA 3pAhi 1-dhInA-zAtA-haTA mAnA gayA 'mokkhamaggassa visuddhatarAe bhAve jANamANe' temaja ratnatraya rU5 mukita mArganA atizaya vizuddhiyukata-sakala karmonA kSayamAM ka raNabhUtasaavaanaa-jaanaa yAra mahinA jJAtA-haTA ne 'esa khalu mokkhamagge mama aNNesiM ca jIvANaM hiyasuhaNisseyasakare savvadukkhavimoktraNe paramasuisamANaNe bhavissai' mA ratnatrayAtmaka mukitamArga nizcaya pUrvaka mane upadezaka kaSabhanetemaja mArA sivAya bIjA
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra 42 bhagavataH kevalazAnotpattivarNanam 383 'hiyasuhaNisseyasakare' hitasukhaniHzreyasakaraH, hitaH pariNAmazubhaphalajanakaH sukham AtyantikaduHkhanivRttiH, nizreyasaM kalyANakaraM sakalakarmakSayalakSaNo mokSaH, eteSAM karaH kAraka ata eva 'savvadukkhavimokkhaNe' sarvaduHkhavimokSaNaH sarvadukhebhyaH zArIramAnasasakaladuHkhebhyo jIvAna vimokSayati dUrI karotIti tathA zArIramAnasasakaladuHkhApanetetyarthaH tata eva 'paramasuhasamANaNe' paramasukhasamApanaH paramam vinAzAbhAvAt sarvotkRSTaM yat mukhaM sAtaM tat sampaga yAthAtathyena Apayati prApayati dadAti yaH sa tathA parama sukhapradAtA ca 'bhavissaI' bhaviSyatIti jAnana pazyaMzca viharatIti / mUle hi 'savvannU savvadarisI' ityuktam / tatrotthaM vicikitsA jAyate kevalajJAnaM kevaladarzanaM ca kevalajJAna kevaladarzanAvaraNayoH kSINamohAntyasamaya eva kSINatvena yugpdutpdyte| tatazca yathA 'savvannU savvadarisI' iti jJAna prAthamyakramastathA 'savvadarisIsavvannU' iti darzanaprAthamyakramo'pi bhavitumarhati, samAnanyAyAt ? iti / atrAha-'savvAo laddhIo sAgArovauttaniHzreyasakara hai pariNAma meM zubha hai isaliye hitarUpa hai, Atyantika duHkha kI nivRttirUpa hai isa lie sukhakara hai, aura sakalakarmoM kA kSaya karAnevAlA hai isalie niHzreyasakara hai| isI se sakala jIvoM ke zArIrika, mAnasika samasta duHkhoM kI nivRtti hotI hai isI kAraNa yaha sarvaduHkhavimokSaNarUpa kahA gayA hai aura isI se jIvoM ko ananta sarvotkRSTa jo sukha hai usakA yaha pradAtA hai pUrva meM huA hai aura Age bhI hogA, isa prakAra se jJAtA dRSTA bana gaye yahAM para "savvanna savvadarisI" jo aisA sUtrapATha kahA gayA hai usameM aisI vicikitsA saMdeha ho sakatI haiM ki kevala jJAna aura kevala darzana, kevalajJAnAvaraNa aura kevala darzanAraNa ke kSINamoha nAmake guNasthAna ke antya samaya meM hI kSINa ho jAne se yugapat utpanna hote haiM to phira jisa prakAra se sarvajJa sarva dI aise kathana meM jJAna kI prathamatA kA krama kahA gayA hotA hai usI prakAra "savvadarisI savvannu" aisA bhI darzana ko prathamatA kA krama ho sakatA hai ? isake lie samAdhAna aisA hai bhavya ivenA mATe hita-sukha niHzreyaskara che, pariNAmamAM zubha che, ethI hita rUpa che. Atyantika du:khanI nivRtti rUpa che, ethI sukhakara che ane sakala karmone kSaya karanAra che. ethI nizreyaskara che, ethI ja sakala jIvanA zArIrika-mAnasika samasta dukhanI nivRti thAya che, eTalA mATe ja A sarvadukhavimokSaNa rUpa kahevAmAM Avela che ane ethI ja nA ananta sarvotkRSTa je sukha che, te sukhane ApanAra e ja che, bhUtakALamAM paNa sukha ApanAra e ja mArga hato ane bhaviSyamAM paNa sukha ApanAra e ja mArga thaze, sApramANezAtA-haSTAsanI gayA. sahI "savvaNNU savvadariso" 2 mA tne| suutraa| kahevAmAM Avela che, tethI evI vicikitsA (saMdeha) thaI zake che ke kevaLa jJAna ane kevaLa darzana kevaLa jJAnAvaraNa ane kevaLa darzanAvaraNanA kSINa moha nAmanA guNasthAnanA atya samayamAM ja kSINa thaI javAthI yugapata utpanna thAya che, to pachI je pramANe sarvajJa sarvadarzI savA 4thanamA jJAnanI prthmtaan| ma avAmAM mAvata cha prabhArI savvadarisI savvannU" tne| pay nanI prathamatAnA ma sanavI za cha? sAnu samAdhAna mA
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 jambUdvIpaprajJaptistre ssa uvavajjati No aNAgArovauttassa' chAyA-sarvA labdhayaH sAkAropayuktasya upapadyante no anAkAropayuktasya-ityAgamapramANAt utpattikrameNa sarvadA jinAnAM prathame samaye jJAnaM dvitIye samaye darzanaM bhavatIti sUcayituM 'savvannU savvadarisI' ayameva kramaH sarvatra svIkriyate / iti chadmasthAnAM tu prathame samaye darzanaM dvitIye samaye jJAnamutpaghate ityapi prasaGgato vijJeyam / 'paramasuhasamANaNo' ityasya 'paramasukhasamApanazchAyA samApeH samANaH iti prAkRtasUtreNa samApeH samANAdezAd bodhyeti // 10 42 // mUlam-taeNaM se bhagavaM samaNANaM niggaMthANaya niggaMthINaya mahavvayAI sabhAvaNagAI chacca jIvaNikAe dhamma desemANe viharai, taM jahA puDhavikAie bhAvaNAmegaM paMca mahabbayAI sabhovaNagAI bhANiyavvAiM ti usabhassa NaM arahao koliyassa caurAsI gaNA gaNaharA hotthA / usabhassa NaM arahao kosaliyassa usabhaseNapAmokkhAo culasII samaNasAhassIo ukkosiyA samaNasaMpayo hotthA / usabhassa NaM arahao kosaliyassa baMbhIsuMdarIpAmokkhAo tiNNi ajjiyA sayasAhassIo ukkosiyA ajjiyA saMpayA hotthA / usabhasma NaM arahao kosaliyassa ki "savvAo laddhIo sAgArova uttassa uvavajjati" jitanI bho labdhiyAM hotI haiM ve sAkAropayoga meM upayukta jIva ke hotI hai, "No aNAgArova uttassa" anAkAra upayoga vAle ke nahIM hotI haiM, aisA Agama kA pramANa hai / utpattikrama kI apekSA sarvadA jina prabhu ko prathama samaya meM jJAna utpanna hotA hai aura dvitIya samaya meM darzana hotA hai, isa bAta ko sUcita karane ke lie "savvannU savvadarisI" aisA hI sUtrapATha rakhA gayA haiM yaho kama sarvatra hai / hAM, jo jIva chamastha hai unake to prathama samaya meM darzana aura dvitIya samaya meM jJAna hotA hai aisAM jAnanA cAhie "parama suha samANaNo" meM samApi ke sthAna meM prAkRta sUtra se samANAdeza ho jotA hai taba "samANaNa" aisA bana jAtA hai // 42 // prabhAva cha, "savvAo laddhIo sAgArovauttassa uvavajjati" 28sI dhi| thAyacha tasAropayogamA 5yuta sapane thAya cha, "No aNAgArovauttassa" anAra upayogavALAne hatI nathI. evuM AgamanuM pramANa che. utpatti kramanI apekSA sarvadA jina prabhunA prathama samayamAM jJAna utpanna thAya che ane dvitIya samayamAM darzana hoya che. e vAta sUyita 42vA mATe "samvannU savvadarisasI" mevA // sUtrA savAmAM Aveda e. e ja krama sarvatra che. paNa ne jIve chadmastha che, temane te prathama samayamAM darzana ane dvitIya samayamA jJAna DAya che mAma dhuna para pAre "paramasuha samANaNo" bhI samApinA sthAnamA prAkRta sUtradhI sabhAlAza tha ya che. tyAre "samANaNa" ye rUpa thaI jAya che jarA
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA-dviSvakSaskArasU.43RSabhasvAmina kevalajJAnotpattyanantarakAryanirUpaNam 385 sejjasapAmokkhAo tiNNi samaNovAsagasayasAhassIo paMca ya sAhassIo ukkosiyA samaNovAsagasaMpayA hotthA / usabhassa Ne arahavo kosaliyassa subhaddApAmokkhAo paMca samaNovAsiyA sayasAhassIo caupaNNaM ca sahassA ukkosiyA samaNovAsiyA saMpayA hotthaa| usabhassa NaM arahao kosaliyassa ajiNANaM jiNasaMkAsANaM savvakkharasaMnivAINaM jiNoviva avitahaM vAgaramANANaM cattAri cauddasapuvvIsahassA aTThamA yo sayA ukkomiyo cauddasapuvvI saMpayA hotthA / usabhassa NaM arahao kosaliyassa Nava ohiNANisahassA ukkosiyA ohiNANisaMpayA hotthA / usabhassa NaM arahI kausaliyassa vIsaM jiNasahassA, vIsaM veuvviyasahassA chaccasayo ukkosiyA jiNasaMpayA veubviyasaMpayA ya hotthA, bArasabiulamaisahassA chaccasayA paNNAsA, bArasavAisaMpayA chaccasayA paNNAsA / usabhassa NaM arahao kosaliyassa gaikallANANaM ThiikallANaNaM Agamesi bhadANaM bAvIsaM aNuttarovavAiyANaM sahassA Nava ya sayA ukkosiyA aNuttarovavAiyasaMpayA hotthA / usabhassa NaM arahao kosaliyassa vIsaM samaNasahassA siddhA, cattAlIsaM ajjiyAsahassA siddhA sahi aMtevAsisahassA siddhA / arahao Na usabhassa bahave aMtevAsI aNagArA bhagavaMto appeiyA mAsapariyAyA jahA uvavAie savvao aNagAravaNNao jAva uddhaM joNU ahosirA jhANakoTThovagayA saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANA viharati / arahao NaM usabhassa duvihA aMtakarabhUmI hotthA taM jahA-jugaMtakarabhUmI ya priyaaaNtkrbhuumiiy| jugaMtakarabhUmI jAva asaMkhejjAI purisajugAiM pariyAaMtakarabhUmI aMtomuhuttapariyAe aMtamakAsI ||suu0 43 // __ chAyA-tataH khalu sa bhagavAn zramaNAnAM nigranthAnAM ca nirgranthInAM ca paJca mahAbratAni sabhAvanakAni SaT ca jIvanikAyAn dharma dezayan viharati, tadyathA-pRthivIkAyikAn bhAvanAgamena paJca mahAvratAni sabhAvanakAni bhaNitavyAnoti / RSabhasya khalu arhatA kozalikasya caturazItirgaNA gaNadharA abhavan / RSabhasya skhalu arhataH kauzalikasya RSabha
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre senapramukhAzcaturazItiH zramaNasAhasyaH utkRSTAH zramaNasampado'bhavan / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya brAhmIsundarIpramukhAH tistraH AryikAzatasAhastryaH utkRSTA AryikA sampado'bhavan / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya zreyAMsapramukhAstisraH zramaNopAsaka zatasAhasyaH paJca ca sAhastryaH utkRSTAH zramaNopAsakasampado'bhavan / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya subhadrApramukhAH paJca zramaNopAsikAzatasAhastryazcatuSpaJcAzazca sahasrANi utkRSTAH zramaNopAsikAsampado'bhavan / RSabhasya skhalu arhataH kauzalikasya ajinAnAM jinasaMkAzAnAM sarvAkSarasannipAtinAM jinasyeva avitathaM vyAgRNatAM catvAricaturdazapUrvIsahasrANi aSTimAni ca zatAni utkRSTAzcaturdazapUrvIsampado'bhavan / RSabhasya khallu ahaMtaH kauzalikasya nava avadhimAnisahasrANi utkRSTA avadhijJAnisampado'bhavan / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya viMzatijinasahasrANi, viMzatirvaikurvikasahasrANi SaT ca zatAni utkRSTA jinasampado vaikurvikasampadazcAbhavan , dvAdazavipulamatisahastrANi SaT ca zatAni paJcAzat , dvAdazavAdisahastrANi SaT ca zatAni paJcAzat / RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya gatikalyANAnAM sthitikalyANAnAm AgamiSyadbhadrANoM dvAviMzatiranuttaropapAtikAnAM sahasrANi nava ca zatAni utkRSTA anuttaropapAtikasampado'bhavan / RSabhasya khala arhataH kauzalikasya viMzatiH zramaNasahasrANi siddhAni, catvAriMzat AryikAsahavANi siddhAni, paSTirantevAsisahasrANi siddhAni / arhataH khalu RSabhasya bahavaH antevAsinaH anagArA bhagavataH apyekake mAsaparyAyAH, yathA aupapAtike sarvakaH aNagAravarNako yAvat UrdhvajAnavaH adhaHziraso dhyAnakoSThopagatAH saMyamena tapasA AtmAnaM bhAvayanto viharanti / ahaMtaH khalu RSabhasya dvividhA'ntakara bhUmirabhavat , tadyathA yugAntakarabhUmi paryAyAntakarabhUmizca / yugAntakarabhUmiryAvadasaMkhyeyAni puruSayugAni, paryAyAntakarabhUmiH antarmuhUtaM paryAye antamakArSIt ||suu0 43 // TIkA-'tae NaM' ityAdi / 'taeNaM se bhagavaM' tataH khalu sa bhagavAn RSabhaH 'samaNANaM niggaMthANa ya niggaMthINa ya' zramaNAnAM nirgranthAnAM ca nirgranthInAM ca zramaNebhya nirgranthebhyaH zramaNIbhyo nigranthIbhyazca 'sabhAvaNagAI' sabhAvanakAni:ryAdisamiti bhAvanAsahitAni 'paMcamahabbayAI' paJcamahAvratAni prANAtipAtaviramaNAdi parigrahaviramaNAntAni paJcasaMkhyakAni mahAvratAni, tathA 'chacca jIvaNikAe' SaT ca jIvanikAyAna "tae NaM se bhagavasamaNANaM niggaMthANa ya niggaMthINa ya" ityAdi / TIkArtha-"tae NaM se bhagavaM samaNANaM niggaMthANa ya niggaMthINa ya" isake bAda una zramaNa bhagavAn RSama deva ne zramaNa ninthoM ko evaM ninthiyoM ko "paMca mahanvayAi sabhAvaNagA" pAMca 2 bhAvanAoM sahita pAMca mahAvratoM kA "chaJca jIvaNikAe dhamma desemANe viharakhane tapaNa se bhagava samaNANa niggaMthANa ya niggaMthINa ya, ityAdi / -tae NaM se bhagavaM samaNANaM niggaMthANa ya nigAMthINa ya' tyA2 mAIta sAvana mahava zrabhara nithAna tabhI niyAmAna paMcamahavvayAI samAvagAI pAMca yAMbAvanA sahita pAMca mhaantaa| 'chacca jIvaNikAe dhamma dese mANe
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkAdvi0vakSaskAra sU.43RSabhasvAminaH kevalazAnotpatyamantarakAryanirUpaNam387 pRthivyAditrasAntAn jIvanikAyAn ityevaM rUpaM 'dhamma desemANe' dharma dezayan-upadizan viharati / atra dharma prastAve yat SaDUjIvanikAyAH proktAH tad jIvanikAyaparijJAnaM vinA samyag mahAvratapAlanaM na saMbhavatIti sUcayitumitibodhyam / nanu prANAtipAtaviramaNalakSaNe prathame mahAvrate'yaM niyamaH saMbhavati, parantu mRSAvAdAdiSu catuSu mahAvrateSu nAyaM niyamaH saMbhavet , bhASAvibhAgAdi parijJAnAdhInatvAtteSAm ? iti cet , Aha-mahAvanasya paryantavarttivRkSavad mRSAvAdaviramaNAdIni catvAri mahAvratAnyapi prANAtijahA-puDhavikAie bhAvaNAgameNaM paMca mahanvayAI sabhAvaNagAiauM mANiyavvaitti" SaTuvidhajIvanikAyoM kA-pRthivIkAya, apkAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya aura trasakAya-inakA upadeza diyA, ahiMsA mahAvrata, satyamahAvrata, acauryamahAvrata, brahmacarya mahAvrata aura parigrahatyAga mahAvrata ye pAMca mahAvrata haiM ina mahAvratoM kI arAdhanA ke liye pratyeka mahAvrata kI 5-5 bhAvanAe~ kahI gaI haiM, inakA varNana anya AgamoM meM haiM, yahAM para dharmopadeza ke prakaraNa meM jo 6 jIva nikAyoM ke sambandha meM kathana AyA hai usakA kAraNa yaha hai ki jaba taka cha jIvanikAyoM ke svarUpa kA parijJAna nahIM hogA-taba taka mahAvatoM kA paripAlana acchI taraha se nahIM ho sakatA hai, isa bAta kI sucanA ke liye yahAM para cha jIvanikAyoM kA kathana kiyA gayA hai, zaMkA-prANAtipAta viramaNa rUpa ahiMsA mahAvrata meM yaha niyama saMbhavita hotA hai, parantu mRSAvAdAdi viramaNarUpa cAra satyamahAvratAdikoM meM yaha niyama saMbhavita nahIM hotA hai kyoM ki ina cAra mahAvratoM meM to bhASA Adi ke parijJAna kI AvazyakatA hotI haiM, inake parijJAna hue vinA satyamahAvatAdikoM kA paripAlana yathArtharUpa meM nahIM bana sakatA hai, so zaMkA kA samAdhAna aisA hai-mahAvana ke paryantavartivRkSoM kI vAr3a ko taraha mRSAbAdaviramaNAdi jo cAra viharai, taM jahA-puDhavikAie bhAvaNAgameNaM paMcamahavvayAiM bhANiyavvAiMti pttvidhvlkAne-pRthivIkAya, akAya, tejaskAya, vAyukAya, vanaspatikAya ane trasakAyano upadeza A. ahiMsA mahAvrata, satya mahAvrata acaurya mahAvrata, brahmacarya mahAvrata ane parigraha tyAga mahAvrata e pAMca mahAvate che. A mahAvratAnI ArAdhanA mATe dareke-dareka mahAvratanI pAMca-pAMca bhAvanAo kahevAmAM AvI che, emanuM varNana anya Agama granthamAM che. ahIM dharmopadezakanA prakaraNamAM je 6 jIvanikAyAnA saMbaMdhamAM kathana Avela che, tenuM kAraNa A pramANe che ke jyAM sudhI 6 javanikAyanA svarUpanuM parijJAna thaze nahi, tyAM sudhI mahAtrAnuM paripAlana sArI rIte thaI zakaze nahi. e vAtane sUcita karavA mATe ahI 6 jIvanikAnuM kathana karavAmAM Avela che. . zaMkaH-prANAtipAta viramaNa rUpa ahiMsA mahAvratamAM e niyama saMbhavita hoya che paratu mRSAvAdAdi viramaNa rUpa cAra satya mahAvratAdikamAM e niyama saMbhavita thatuM nathI. kemake e cAra mahAvratomAM te bhASA vagerenA parijJAnanI AvazyakatA hoya che, emanA parijJAna vinA satya mahAvratAdikanuM paripAlana yathArtha rUpamAM thaI zakatuM nathI. A pramANe uparyukata zaMkAnuM samAdhAna thaI zake che. mahAvratanA paryatvati vRkSonI vADanI jema mRSA
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptistre pAtaviramaNalakSaNasya prathamamahAvratasyaiva rakSakANi, tathAhi mRSAvAdaviramaNayukto muniH paranindA viratatvAt kulavadhvAdInAmahiMsako bhavati, adattAdAnaviramaNayuktau dhanasvAminAM sacittajalaphalAdInAM ca ahiMsako bhavati, maithunaviramaNayukto navalakSapaJcendriyAdInAM, parigrahaviramaNayuktazca zuktikakastUrImRgAdInAM ca ahiMsako bhavatIti jIvanikAyaparijJAnaM sarveSvapi mahAvrateSu samupayogIti / dharmasvarUpameva vivRNoti 'taM jahA' tadyathA 'puDhavi kAie' pRthivIkAyiko jIvanikAyaH, sUcAmAtratvAt sUtrasyAtra lAghavArtha 'pRthivIkAyika ityevopAttaM, tatazca-apkAyikaH tejaskAyiko vAyukAyiko vanaspatikAyikastrasakAyika-' iti saMgrAhyam , tathA-'sabhAvaNAgameNaM' sabhAvanakAni IsimityAdi bhAvanA yuktAni 'paMcamahavvayAiM 'paJca mahAvratAni 'sabhAvaNagAI' sabhAvanAgamena AcArAGgadvimahAvata haiM ve prANAtipAta-viramaNarUpa prathama ahiMsA mahAvrata ke hI rakSaka hai jo muni mRSAvAda viramaNarUpa cAra mahAvatoM se yukta hotA hai vaha paranindAvirata ho jAne ke kAraNa kulavadhvAdiko kA mahiMsaka ho jAtA hai, adattAdAna viramaNa vAlA muni dhanasvAmiyoM ke sacitta jala phalAdikoM kA ahiMsaka ho jAtA hai, maiMthunaviramaNayukta muni nau lAkha-paJcendriyoM kI hiMsA se rahita ho jAtA hai aura parigraha viramaNa vAlA muni zuktika kastUrImRgAdikoM kA ahiMsaka ho jAtA hai, isa taraha se jIvanikAyoM kA parijJAna saba hI mahAvratoM meM samupayogI hai, sUtra sucAmAtra hotA hai isase yahAM Aye hue pRthivIkAyika pada se apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspati kAyika aura trasakAyika ina 5 nikAyoM kA grahaNa ho jAtA hai IryAsamiti Adi bhAvanAoM se yukta pAMca mahAvrata pAlane kA jo prabhu ne upadeza diyA hai so una bhAvanAoM ko jAnane ke lie AcArAGga dvitIyazrutaskaMdha sUtra ke antargata bhAvanA nAmaka adhyayanavartI jo pATha hai use hRdayaGgama kara lenA cAhie, usI ke anusAra pAMca bhAvanAoM sahita ina pAMca mahAvratoM kA paripAlana karanA cAhie; vAdAdi viramazudi je cAra mahAvrata che te prANAtipAta-viramaNArUpa prathama ahiMsA mahAvratanA ja rakSaka che. je muni mRSAvAdaviramaNa rUpa cAra mahAvratothI yukta hoya che, te paranidA virata hovAthI kula vadhyArdiko mATe ahiMsaka thaI jAya che. adattAdAna viramaNavALA muni dhanasvAmInA sacita jaLa phalAdikanA ahiMsaka thaI jAya che. maithuna viramaNa yukata muni nava lAkha paMcendrionI hiMsAthI rahita thaI jAya che. ane parigraha viramaNa vALA muni zukita kasturI mRgAdikanA ahiMsaka thaI jAya che. A pramANe jIvanikAnuM parijJAna sarvamahAvratamAM samupayogI che. sUtra sUcAmAtra hoya che tethI ahI AvelA pRthivIkAyika padathI apUkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, vanaspati kAyika ane trasAyika e pAMca nikAyanuM grahaNa thAya che. Irthasamiti Adi bhAvanAothI yukta pAMca mahAvrata pALavAne je prabhue upadeza Ape che, te te bhAvanAonA jJAna mATe AcArAMga satranA bIjAgrutakadhamAM je bhAvanA nAmanA adhyayanavatI pATha che, tene hadayaMgama kare joIe. te mujaba ja pAMca bhAvanAo sahita e pAMca mahAvratonuM paripAlana karavuM joIe.
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvivakSaskArasU. 43RSabhasvAmina kevalajJAnotpattyanantarakAryanirUpaNam389 tIyazrutaskandhAntargatabhAvanAnAmakAdhyayanavartipAThAnusAreNAtra 'bhANiyabvAiMti' bhaNitavyAni vaktavyAnIti / nanvatra sUtre uddezakoTau 'paMcamahavvayAiM sabhAvaNagAI chacca jIvaNikAe' ityuktam nirdezakoTau tu 'puDhavikAie bhAvaNAgameNaM paMca mahavyayAI sabhAvaNagAI bhANiyabvAiMti' iti vaiparItyenoktam iti pUrvokteH pazcAduktivirudhyate ? iti cet , Aha-uddezakoTau pazcAduktAnAmapi pRthivIkAyikAdInAM nirdezakoTauM yatprathamata upAdAnaM tat svalpavaktavyatayA 'sUcIkaTAha' nyAyena vicitrA sUtrANAM kRtirAcAryasya' iti nyAyena vA bodhyamiti / nanu yathA yatidharmaH proktaH tathaiva bhagavatA gRhidharmasaMvignapAkSikadharmAvapi vaktavyau mokSAGgatvAt , yaduktam-"sAvajjajogaparivajjaNAu savvuttamo jaidhammo / bImao sAvagadhammo, saMviggapakkhapaho // 1 // " chAyA-sAvadhayogaparivarjanAttu sarvottamo yatidharmaH / dvitIyaH zrAvakadharmaH tRtIyaH saMvigna pakSapathaH // 1 // iti, zaMkA-isa sUtra meM uddezyakoTi meM "paMca mahatvayAiM sabhAvaNagAI chaJca-jovanikAe" aisA pATha kahA gayA hai aura nirdezakoTi meM "puDhavikAie bhAvaNAgameNaM paMca mahavvayAI sabhAvaNagAi bhANiyabvAiti" aisA pATha kahA hai-so isa prakAra viparyaya kathana se paraspara meM pazcAt ukta bhI pRthivIyAyika AdikoM kA nirdezakoTi meM jo prathamataH upAdAna kiyA gayA haiM vaha unake sambandha meM svaplavaktavyaktA hone ke kAraNa "sUcI kaTAha" nyAya ke anusAra kiyA gayA hai. AcAryajana kI sUtroM kI racanA vicitra hotI haiN| zaMkA-bhagavAn ne jisa prakAra yati dharma kahA hai usI prakAra unhoM ko gRhasthadharma aura saMvignapAkSika dharma bhI kahanA cAhiye thA, kyoMki ye do dharma bhI paramparArUpa se mokSa ke kAraNabhUta haiN| taduktam-"sAvajjajogaparivajjaNA u savvuttamo jaidhammo / bIo sAvagadhammo taio saMviggapakvapaho // 1 // jisameM mana, vacana, kAya, kRta,, kArita aura anumodanA se sarva sAvadyayoga kA parivarjana ho jAtA hai vaha yatidharma hai, isase utaratA zrAvaka At :- sUtramA deza rimA "paMca mahavvayAI sabhAvaNAI chaccajIvanikAe" savA 8 vAma mAvasa cha, bhane nirdeza TimA "puDhabikAie bhAvaNAgayeNaM paMcamahavvayAI sabhAvaNagAI bhANiyavvAI ti" me 54 che. to satanA viparyaya 4thanathI paraspara pAThamAM aMtara Ave che te A aMtaranuM kAraNa zuM ? uttara-udeza koTimAM pazcAt uphata paNa pRthivI kAyika AdikanuM nirdeza kaTimAM je prathamataH upAdAna karavAmAM Avela che te emanA saMbaMdhamAM sva95vaktavyatA hovAthI "sacI kaTAha" nyAya mujaba karavAmAM Avela che. AcAryajanenI sUtra-2canA vicitra DAya che. zaMkA -bhagavAne je pramANe yati dharma kahelo che, te pramANe ja gRhastha dharma ane saMvigna pAkSika dhana viSe paNa nirUpaNa karavuM joItuM hatuM. kemake e banne dharma paNa 52 52 // 35thI bhAkSanA 12 bhUta che. tatabhU :-sAvajjajogaparivajjaNA u savvuttamo aAdhammo, bIo sAvagadhammo taio saMviggapakkhapaho // 1 // 2mA bhana-kyana-jAyata ___
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre atrAha --- sarvasAvadhavarjanIyatvena dezanAyAM prathamaM yatidharmasya dezanIyatvAt, mokSapathasyAtyAsannatvAt, zramaNasaMghasya prathamaM vyavasthApanIyatvAcca sarvataH prathamaM yatidharmopadezo bhagavatA kRtaH, tatastadaGgabhUtau zrAvakadharma saMvignapAkSikadharmAvapi bhagavatA samupadiSTAveva, ata eva tau zAstreSu samupalabhyete, bhagavadanupadiSTatve tu tayo rnAmApi zrotumazakyam / atra tu zramaNadharmasyaiva yadupAdAnaM tallAghavArthamuktam / ataH zrAvakadharmayatidharmAvapi bhagavaduktatve nAtra saMgrAhyAveveti / atha bhagavatkRtadharmopadezaprabhAveNa bahavo bhagavadanuyAyino jAtAH, teSAM yAvantaH saMghA-jAtAstAnAha-'usabhassa NaM' ityAdinA / 'usabhassa NaM arahao kosaliyassa caurAsIgaNA gaNaharA hotthA' RSabhasya khalu arhataH kauzAlikasya caturazItirgaNAH caturazItigaNadharAzca abhavan / atredaM bodhyam-yasya bhagavato yAvanto gaNA bhavanti tasya tAvanta eva gaNadharA bhavanti / taduktaM 'jAvaiyA jassa gaNA tAvaiyA gaNaharA tassa' chAyA-yAvanto yasya gaNAstAvanto gaNadharAstasya kA dharma aura saMvignapAkSika kA dharma haiM, so isa zakA kA samAdhAna aisA hai ki sarvaprathama prabhu dezanA meM yadhidharma kA hI vyAkhyAna karate haiM, kyoki vahI dezanIya batalAyA gayA hai. isakA kAraNa bho yahI haiM ki yatidharma meM hI sarva prakAra se sAvadyayoga kA parihAra hotA hai. isI se vaha mokSapatha ke atyAsanna hotA kahA gayA haiN| zrAvakadharma aura saMvigna pAkSika dharma ye do dharma yatidharma ke aGgabhUta kahe gaye haiM so inakA bhI prabhu ne upadeza diyA hI hai. yadi aisA na hotA to zAstroM meM jo inakA varNana kiyA gayA milatA hai vaha nahIM miltaa| yahAM para jo yatidharma kA hI upAsana kiyA gayA hai vaha lAghava ke liye kiyA gayA hai. isaliye zrAvakapharma aura yatidharma ye donoM dharma bhagavadupadiSTa hone se yaho para saMgrAhya hI haiN| bhagavAn dvArA upadiSTa hue dharmopadeza ke prabhAva se aneka manuSya unake anuyAyI ho gye| "usabhassa NaM arahao kosaliyassa caurAsI gaNA gaNaharA hotthA" usa samaya una koza kArita ane anumodanAthI sarva sAvaghayoganuM parivarjana thaI jAya che. te yati dharma che enAthI utarato zrAvaka dharma ane savigna pAkSika dhama che. te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke sarva prathama prabhu dezanAmAM yati dharmanuM ja vyAkhyAna kare che, kemake te ja dezanIya kahevAmAM Avela che. AnuM kAraNa A pramANe che ke yati dharmamAM ja sarva prakArathI sAvadyogane parihAra thAya che. ethI ja te mokSapathane atyAsana che, evuM kahevAya che. zrAvaka dharma ane saMvigna pAkSika dharma e e bane dharmo yati dharmanA aMgabhUta kahevAmAM Avela che, prabhue emane paNa upadeza Ape ja che. je evuM na hota to zAstromAM je emanuM varNana maLe che te maLata nahi. ahIM je yati dharmanuM upAdAna karavAmAM Avela che te lAghavanA mATe karavAmAM Avela che, ethI ja zrAvaka dharma ane yati dharma eo bane dhamaeN bhagavadupadiSTa hovAthI ahI saMgrAhya ja che. bhagavAna dvArA upadiSTa dharmopaheshn mAthI / manuSyotamanA mnuyaayaa| 2 gayA, 'usamasta Na arahao kosaliyasta caurAsI gaNA gaNaharA hotthA' a samaye a azA *51 prabhune 84 bhane
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokAdvi.vakSaskAra sU.43RSabhasvAmina kevalajJAnotpatyanantarakAryanirUpaNam391 iti / bhagavataH sAdhusaMkhyAmAha-'usabhassa Na arahao kosaliyassa usabhaseNapAmokkhAo culasII samaNasAhassIo' RSabhassa khalu arhataH kozalikasya RSabhasena pramukhAzcaturazItiH zramaNasAhasyaH caturazItisahasrasaMkhyakAH zramaNAH 'ukkosiyA samaNasaMpayA hotthA' utkRSTAH zramaNasampadaH abhavan / sAdhvI saMkhyAmAha-'usamassa NaM arahao kosaliyassa baMbhI sundarI pAmokkhAo tiNNi ajjiyAsayasAhassIo' RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya brAhmI sundarI pramukhAH tisraH AryikAzatasAhasthyaH trilakSasaMkhyakAH utkRSTAH sAdhvyaH 'ukkosiyA ajjiyAsaMpayA hotthA' utkRSTAH AryikAsampado'bhavan , zrAvakasaMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahI kosaliyassa sejjaMsapAmokkhAo tiNi samaNovAsagasayasAhassIo' mRSabhasya khulu arhataH kauzalikasya zreyAMsapramukhAH tisraH zramaNopAsakasAhastryaH 'paMca ya sAhassIo' paJca sAhasyazca = paJcasahasrAdhikalakSatrayaparimitA zrAvakAH 'ukkosiyA samaNovAsagasaMpayA hotthA' utkRSTAH zramaNopAsakasampado'bhavan / zrAvikAsaMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahao kosaliyassa subhadA pAmokkhAo paMca samaNovAsiyAsayasAhassIo-cauppaNNaM ca sahassA' RSabhasya khalu arhataH kozalikasya subhadrApramukhAH paJca zramaNopAsikAzatasAhasyaH catuSpaJcAzacca sAhastryA-catuSpaJcAzatsahakhAdhikapaJcalakSasaMkhyakAH 'ukkosiyA samaNovAsiyA saMpayA lika RSabha prabhu ke 84gaNa evaM 84 gaNadhara ho gaye; aisA niyama hai ki "jAvaiyA jassa gaNA tAvaiyA gaNaharA tassa" ki jisake jitane gaNa hote haiM utane unake gaNadhara hote haiM, bhagavAna AdinAtha ke 84 gaNa the isI kAraNa inake 84 gaNadhara kahe gaye haiM, "usabhassa NaM araho kosaliyassa usabhaseNapAmokkhAo culasIi samaNasAhasIo ukkosiyA samaNasaMphyA hotthA" ina prabhu ke RSabhasena Adi 85 hajAra zramaNa the, "usabhassa NaM arahao kosaliyassa baMbhI sundarI pAmokkhAo tiNNi ajjiyA sayasAhassoo ukkosiyA ajjiyA saMpayA hotthA" brAhmI sundarI Adi 3 tIna lAkha aryikAe~ thI, "usabhassa NaM arahao kosaliyassa sejjasa pAmokkhAo tiNNi samaNovAsagasayasAhassIo paMca ya sAhassIo ukkosiyA samaNovAsagasaMpayA hotthA" tIna 3 lAkha 5 hajAra zreyAMsapramukha zrAvaka the, "usamassa NaM arahao kosaliyassa subhaddA pAmokkhAo paMca samaNovAsiyAsayasAhassIo caupaNNaM ca sahassA ukkosiyA 84 gdhre| 24 gayA, mevA niyama cha "jAvaIyA jassa gaNA tAvaiyA gaNaharA tassa" jemane jeTalA gaNe hoya che, temane teTalA gaNadhare hoya che. bhagavAna AdinAthane 84 vAratA methI nabhane 84 zodha vAmAM mAvasa cha. "usamassaNa Ahao kosaliyassa usabhaseNapAmokkhAo culasII samaNasAhassIo ukkosiyA samaNasaMpayA hotthA se prabhune *palasena bore 84 hunara shrmnne| DA. 'usamassa Na araho kosaliyassa baMbhI sudarI pAmokhAo tiNi ajiyAsayasAhassIo ukkosiyA ajjiyA saMpayA hotthA'mAjhI suharI vige33yAya mAyAmAtI. "usamassaNa arahauno kosaliyassa sejjaMsapAmokkhAo tinni samaNovAsagasayasAhassIo paMca ya sAhassIo ukkosiyA samaNovAsagasaMpayA hotthA' yA pAya zreyAMsa vigere zrApa / tA. 'usabhassa Na arahao kosaliyasla subhaddApAmokkhAo paMcasamaNovAsiyA sayasA Emainctruurmuse urwecorammaanemavaNA
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 jambUdvIpaprAptisUtre hotthA' utkRSTA zramaNopAsikA sampado'bhavan / caturdazapUrvIsaMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahao kosaliyassa ajiNANaM' RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya ajinAnAM jinabhinnAnAM chadmasthAnAmityarthaH, 'jiNasaMkAsANaM' jinasakAzAnAM jinasadRzAnAM 'savvakkharasaMnivAINaM' sarvAkSarasannipAtinAm-sarvANi ca tAni akSarANi akArAdIni, teSAM sannipa.tA:-dvayAdisaMyogAH, te ca anantatvAt anantAH, te vidyante jJeyatvena yeSAM te tathA teSAM sarvAkSarasaMyogavidAmirthaH, tathA 'jiNo viva' atra SaSThayatheM prathamA, tatazca 'jiNo viva' jinasyeva-prApta kevala jJAnasyeva kevalizruta-kevalinaH prajJApanAyAM tulyatvAt 'avitaha' avitathaM yathArtha 'vAgaramANANaM' vyAgRNatAM-vyAkurvatAM 'cattAri cauddasapuvIsahassA aTThamA ya sayA' catvAri caturdazapUrvIsahasrANi aSTimAni ca zatAni-sAddhasaptazatAdhikacatussahassasaMkhyakAzcaturdazapUrviNaH 'ukkosiyA cauddasapuvvIsaMpayA hotthA' utkRSTAH caturdazapUrvisampado'bhavan / avadhijJAnisaMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahao kosaliyassa Nava ohiNANisahassA' RSabhasya khalu arhataH kozalikasya nava avadhijJAni sahasrANinava saMkhyakA avadhijJAninaH 'ukkosiyA ohiNANisaMpayA hotthA' utkRSTA avadhijJAni sampado'bhavan / jinasaMkhyAM vaikurvikasaMkhyAM cAha-'usabhassa NaM arahao kosaliyassa vIsaM jiNasahassA' RSabhassa skhalu arhataH kauzalikastha viMzatiH jinasahasrANi= samaNovAsiyA saMpayA hotthA" pAMca 5 lAkha 54 hajAra subhadrApramukha zramaNopAsikAe~-zravikAe~ thI. "usabhassa NaM arahao kosaliyassa ajiNANaM jiNasaMkAsANaM savvakkharasaMnivAINaM jiNoviva avitahaM vAgaramANANaM cattAri cauddasa puvvIsahassA addhamA ya sayA ukkosiyA cauhasapujvIsaMpayA hotthA" sarvAkSarasaMyoga vedI, jinabhinna, jinasadRza evaM jinakI taraha avitatha artha kI prarUpaNA karane vAle aise caturdaza pUrvadhArI 4 hajAra 7 sAtasau 50 pacAsa the. catudarza pUrvadhArI zrutakevalI hote haiM, prajJApanA meM kevalI aura zrutakevalI tulya hote hai, isI kAraNa yahAM para "jinasyeva avitathaM vyAgRNatAM" aisA pATha kahA gayA hai| "usabhassa gaM arahao kosaliyassa Nava ohiNANisahassA ukkosiyA ohiNANi saMpayA hotthA" 'no hajAra avadhijJAnI the, "usabhassa NaM arahao kosaliyassa vIsaM jiNasahassA" 20 vIsa hassIo cauppaNNaM ca sahassA ukkosiyA lamaNovAsiyA saMpayA hotthA' pAyAma yApana 2 sukhadrA bhAsiyA-zrAvimA hatI. 'usamassa arahao kosaliyassa ajiNANaM jiNasaMkAsANaM savvakvarasaMnivAINaM jiNociva avitaha vAgaramANANaM cattAri cauhasavvisahassA aTThamA ya sayA ukkosiyA cauddasapuvvI saMpayA hotthA' sAkSara sagajJAtA, jInabhinna paNa jIna sarIkhA temaja jInanI jema avitatha arthanI prakAza karavAvALA evA 14 caudapUrvene dhAraNa karanArA cAra hajAra 7 sAtaso 50 pacAsa hatA. caudapUrvane dhAraNa karanArA zruta kevaLa samAna hoya che ema kahyuM che tethIja ahIyAM avitatha vyAgRNatAM manA pATha 35 cha. 'usamasta NaM araio kosa. liyasta Nava mohi NANIsahassA ukkosiyA ohiNANIsaMpayA hotthA' na M2 avavijJAnIya ta. 'usamasta NaM araio kosaliyassa vIsaM jiNalahassA' vIsa bAra
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzika TIkA dvi.vakSaskAra sU.43 RSabhasvAmina kevalajJAnotpatyanantarakAryanirUpam 393 viMzatisahasrANi jinAH, tathA-vIsaM veubviyasahassA chaccasayA' viMzatiH vaikurvikasahasrANi SaT ca zatAni-SaTzatAdhikaviMzatisahasrasaMkhyakA vaikriyalabdhimantazca 'ukkosiyA jiNasaMpayA veubdhiyasaMpayAya hotthA' utkRSTA jinasampado vaikurvikasampadazca abhavan / vipulamatisaMkhyAM vAdisaMkhyAM ca prAha-'bArasa viulamaisahassA chacca sayA paNNAsA' RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya dvAdaza vipulamatisahasrANi SaT ca zatAni paJcAzat paJcAzadadhika ghaT zatAdhika dvAdazasahasrasaMkhyakAH vipulamatayo, bArasa vAisahassA chacca sayA paNNAsA' dvAdazavAdisahasrANi SaT ca zatAni paJcAzat paJcAzadadhikaSaTzatAdhika dvAdazasahasravAdinazca utkRSTA vipulamatisampado vAdisamdazcAbhavan / anuttaropapAtikasaMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahao kosaliyassa gai kallANANaM' RSabhasya khalu arhataH kauzalikasya gatikalyANAnAM gatau devagatau kalyANaM divyasAtodayatvAt yeSAM te tathA 'ThiikallANANaM' sthitikalyANAnAM sthitau devAyUrUpasthitau kalyANam apravIcArasukhasvAmitvAt yeSAM te tathA teSAm , tathA Agamesi bhadANaM' AgamiSyad bhadrANAm-AgamiSyati devabhavAnantaramAgAmini manuSyabhave setsyamAnatvAt bhadraM mokSarUpaM kalyANaM yeSAM te tathA teSAM 'bAvosaM aNuttaroiyANaM sahassA Nava ya sayA' dvAviMzatiH anuttaropahajAra jina the, "bIsaM veubviyasahassA chacca sayA ukkosiyA miNasaMpayA veubviyasaMpayA ya hotthA'', vaikiyalabdhivAle 20 hajAra 6 chasau the, "bAraha viulamaisahassA chaccasayA paNNAsA" 12 bAraha hajAra 6 sau 50 pacAsa vipulamati manaH paryaya jJAnI the, aura "bAraha vAisahassA chacca sayA paNNAsA" itane hI vAdI the| "usabhassa NaM arahao kosaliyassa gaikallANANa, ThiikallANANaM AgamesibhadANaM bAvIsaM aNuttarovavAiyANaM sahassA Nava ya sayA ukkosiyA aNuttarovavAiyasaMpayA hotthA" una kozalika RSabha arhanta ke gati kalyANoM kIdevagati meM divya sAtodaya se kalyANa vAloM kI saMkhyA tathA sthiti kalyANavAloM kI-devAyurUpa sthiti meM apravIcAra sukha ke svAmI hone se kalyANa vAloM kI saMkhyA evaM AgamiSyabhadroM kI devabhava ke anantara AgAmI manuSyabhava meM jinakA mokSarUpa kalyANa hotA hai lanA hatA. 'vIsa vevviyasahassA chaccasayA ukkosiyA jiNasaMpayA veubviyasaMpayAya hotthA' vaiyiANA vIsa 12 ch| tA. 'vArasaviulamaisahassA chacca sayA paNNAsA' mAra DAra chse| 5yAsa viYsamati manaHparyaya jJAnIyA tA. mane 'bArasavAisahassA chaccasayA paNNAsA' mana meTA vAhAyA . 'usamassa NaM araho kosa liyassa gaikallANANa, ThiikallANANaM, AgamesibhadANa bAdhIsa aNuttarovavAiyANaM sahassA Nava ya sayA ukkosiyA aNuttarovavAiyasapayA hotthA' sozala matana gati kalyANavALAonI devagatimAM divya sAtedayathI kalyANavALAonI saMkhyA tathA sthitikalyANavALAonI devAyarUpa sthitimAM apravicAra sukhanA svAmI hovAthI kalyANavALAonI saMkhyA temaja AgamiththabhadronI-devabhavanA pachI AvanArA manuSya bhavamAM jemanAM mekSa rUpa kalyANa thAya che, emanI saMkhyA ane anusaropapAtikAnI saMkhyA 22900 bAvIsa NA MmmmmmsamayENTATIOCEMBEDITararamumremiereuIKARowLaxmam --
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 jambUdvIpaprajJaptisUtre pAtikAnAM sahasrANi nava ca zatAni navazatAdhika dvAviMzatisasrasaMkhyakA anuttaropapAtikAH 'ukkosiyA aNuttarovavAiyasaMpayA hotthA' utkRSTA anuttaropapAtika saMpado'bhavan / atha siddhasaMkhyAmAha-'usabhassa NaM arahao kosaliyassa vIsaM samaNasahassA siddhA' RSabhasya svalu arhataH kauzalikasya viMzatiH zramaNasahasrANi siddhAni-viMzati sahasrasaMkhyakAH zramaNAH siddhAH, tathA 'cattAlIsaM ajjiyAsahassA siddhA' catvAriMzat AryikAsahasrANi siddhAni-catvAriMzatsahasrasaMkhyakA AryikAH siddhAH, itthaM ca zramaNAryikobhayasaMkhyAmIlane 'sahi aMtevAsisahassA siddhA' SaSTiH antevAsisahasrANi siddhAni-paSTisahasrasakhyakAH antevAsinaH siddhA ityarthaH / atha bhagavato'ntevAsivarNanamAha-'arahao NaM' ityAdi / 'arahao NaM usabhassa bahave aMtevAsI' arhataH khalu RSabhasya bahavo'ntebAsinaH-ziSyA 'aNagArA' anagArAH-sAdhavo 'bhagavaMto' bhagavantaH sakalamAnyAH, tatra 'appegaiyA' apyekake kecit 'mAsapariyAyA' mAsaparyAyAH-mAsaM paryAyo yeSAM te tathA-ekamAsika dIkSAparyAyayuktAH, itaH param ekamAsikA' ityArabhya Udhrva jAnavaH' iti paryantaM sarvam anagAravarNanam aupapAtikasUtrato'vaseyam , amumevArtha sUcayati-'jahA uvavAie savao aNagAravaNNao jAva' iti, tathA 'uddhaM jANU' urva jAnavaH Urce jAnunI yeSAM te tathoktAH-UrdhIkRta jAnava ityarthaH, ayaM bhAvaH-zuddhapRthivyAsana varjanAdaupagrahika niSadyAyA abhAvAccotkuTukAsanA iti, tathA 'ahosirA' adhaH zirasa:unakI saMkhyA, evaM anuttaropapAtikoM kI saMkhyA 22900 thI, "utabhassa NaM arahao kosaliyassa vIsaM samaNasahassA siddhA" 20 hajAra zramaNasiddho kI saMkhyA thI, "cattAlosaM ajjiyA sahassA siddhA" AryikA siddhoM kI saMkhyA 40 cAlIsa hajAra thI, isa prakAra zramaNasiddha aura AryikA siddha ina donoM kI saMkhyA 60 sATha hajAra kI thI "sadi antebAso sahassA siddhA" antevAsI siddha 60 hajAra the. "arahao NaM usabhassa bahave tevAsI aNagArA bhagavaMto" inameM RSabha bhagavAn ke antevAsI-ziSya anagAra sAdhu sakalajanoM dvArA pUjya the, "appegaiyA mAsapariyAyA" inameM kitaneka antevAsI eka mAsa kI dIkSA vAle the, "jahA uvavAie savvamao aNagAra vaNNao jAva uddhaM jAN" vahAM se lekara "urdhvajAnava;" taka kA saba anagAra varNana aupapAtika sUtra se jAna lenA caahiye| zuddha prathivIrUpa 2 navasonI tI. 'usamasta NaM arahao kosaliyassa vIsaM samaNasahassA siddhA' vAsa 20 jara zramasiddhI sadhyA tI. 'cattAlIsa AjyiAsahassA siddhA' aayi| sihonI saMkhyA 40 cALIsa hajAranI hatI ArIte zramaNa siddha ane Arthika siddha se manTanI sadhyA 60 sA8 &2nI utI. 'sarhi aMtevAsI saissA siddhA' sAtapAsI siddha sA8 12 tA. 'arahao usabhassa bahave aMtevAsI aNagArA bhagavaMto' temAM RSabhagavAnanA aMtevAsI-ziSya-anagAra sAdhu, sakaLajane dvArA pUjya hatA. 'apapegaiyA mAsapariyAyA' temAMDeTamA satavAsI se bhAsanI hIkSAvAjA tA. 'jahA uvavAhae sabao maNagAravaNNao jAva uddhaM jANU' mA 54thI mAra mIna
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvivakSaskArasU. 43 RSabhasvAmina kevalajJAnotpattyanantarakAryanirUpaNam395 adhomukhAH UrdhvatiryagdRSTivikSeparahitA ityarthaH, tathA 'jhANakoTThovagayA' dhyAnakoSTopagatAH dhyAnarUpo yaH koSThaH kusulastam upAgatAH tatra praviSTAH koSThake yathA dhAnyaM nikSiptaM na vikIrNa bhavati, evameva te'nagArA dhyAnakoSThakopagatAH santo viSayApracAritadRSTayo bhavantIti bhAvaH, evaM vidhAste'nagArAH 'saMjameNaM' saMyamena saptadazavidhena tavasA' tapasA-dvAdazavidhena ca 'appANaM bhAvemANA' AtmAnaM bhAvayanto vAsayanto 'viharaMti' viharanti=tiSThantIti / saMyamatapasozcAtra grahaNaM tayoH pradhAnatayA mokSAGgatvasUcanArtham , tatra saMyamasya navInakarmAnupAdAnahetutvena tapasazca purANakarmanirjarAhetutvena mokSapradhAnAGgatvam / navonakarmAsaMgrahaNAt purAtanakarmakSapaNAcca sakalakarmakSayalakSaNo mokSo bhavatyeveti / tathA-'arahao NaM usabhassa Asana ko chor3ane se aura aupagrAhika niSadyA ke abhAva se jo utkuTuka Asana vAle sAdhu jana haiM ve urdhvajAnu sAdhujana haiM, "aho sirA" jo nIcA muMha karake tapasyA meM lIna rahate haiM ve adhaH zirAH sAdhujana haiM inakI dRSTi Upara kI ora nahIM jAtI hai. jo sAdhujana koSThaka meM rakhA huA dhAnya jisa prakAra vikIrNa nahIM hotA haiM isI prakAra "jhANa kodovagayA" dhyAnarUpI koSThaka meM virAjamAna rahate hai, inakI dRSTi viSayoM kI ora pracArita nahIM hoto hai ve anagAra dhyAnakoSThakopagata kahe jAte haiM / "saMjameNaM tavasA appANaM bhAvemANA viharaMti" isa prakAra ke ye saba anagAra sataraha prakAra ke saMyama se aura 12 prakAra ke tapa se apanI AtmA ko bhAvita karate the. yahAM jo saMyama aura tapa kA grahaNa huA hai vaha pradhAnatA se unameM mokSAGgatva kI sUcanA ke nimitta se huA hai. kyoMki saMyama ke dvArA navIna karmoM kA Agamana rokA jAtA hai aura tapa ke dvArA saMcita hue karmoM kI nirjarA kI jAtI haiM. isa kAraNa inameM mokSa kAraNatA pradhAna haiM. yaha to nizcita hai ki navIna kamoM kA Agamana to hotA nahIM aura purAne saMcita karmoM kI nirjarA hotI rahe to isa taraha se sakala karmakSayarUpa 'urvajAnavaH' paryantanu tamAma manasAvana goyapAtisUtrathI samacha . zuddha pRthivI rUpa Asanane choDavAthI ane aupagrAphika niSadyAnA abhAvathI je uskuTuka AsanavALA sAdhunanA cha ta a nu sAdhujanA che. 2 'ahosirA' nIyumA 4zana tapasyAmA lIna rahe che te adhaH zirAra sAdhujane che. emanI dRSTi uparanI tarapha jatI nathI. je saadhusn| aSTabha bhUIsa dhAnya bhavitu' nathI ta re 'jhANakoTaThovagayA' dhyAna rUpI kepTakamAM virAjamAna rahe che, temanI dRSTi viSayenI tarapha pracArita thatI nathItvaa manamArane dhyAna ragata vAma mA che. 'saMjameNaM tavalA apapANa bhAvemANA viharaMti' mA pramANe se sava mngaa| 17 prA2nA saMyamathI bhane 12 praa2n| tapathI pitAnA AtmAne bhAvita karatA hatA. ahIM je saMyama ane tapanuM grahaNa thayela che te pradhAnatAthI temanAmAM mekSAMtvanI sUcanA mATe thayela che, kemake saMyama dvArA navIna kamenuM Agamana rokavAmAM Ave che ane tapa dvArA saMcita thayelA karmonI nirjarA karavAmAM Ave che. ethI emanAmAM mekSakAraNatA pradhAna che. A vAta te nizcita che ke navIna karmonuM Agamana te thAya nahIM ane jUnA saMcita karmonI nirjarA thatI rahe te A pramANe
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 jambUdvIpapracatisUtre duvihA' arhataH khalu RSabhasya dvividhA - dviprakArA 'aMtakara bhUmi' antakara bhUmiH - antasya = bhavAntasya mokSasya karA antakarAH mokSagAminasteSAM bhUmiH = kAla: 'hotthA' abhavat / kAlo hi sarvAdhAraH, ata AdhAratvasAmyenAtra kALo bhUmitvena vivakSita iti / tAmevAntakara bhUmimAha - 'taM jahA' ityAdi / 'taM jahA ' tadyathA 'jugaMtakarabhUmIya' yugAntakarabhUmiH - yugaM - paJcavarSAtmakaH kAlaH kRtayugAdirUpo vA kAlaH, ayaM ca yugarUpaH kAlaH kramiko bhavati tathaiva guruziSyapraziSyaparamparA'pi kramikA, ato guruziSyaparamparA'pi yugazabdeneha vivakSitA / tayA guruziSyapraziSyaparamparayA samupalakSitA yA antakara bhUmiH - mokSagAmikAlaH sA yugAntarakara bhUmiH / tathA 'pariyA aMtakara bhUmIya' paryAyAntakarabhUmi:paryAyaH - tIrthakRtaH kevalitvakAlaH, tadapekSayA antakarabhUmiH = mokSagAmikAlaparyAyaH / ayaM bhAvaH - labdhakevalajJAnasya bhagavato yAvati kevalitvaparyAMye vyatIte mokSaM gantuM pravRttA mokSa jIva ko prApta ho hI jAtA hai / " marahao NaM usabhassa duvihA antakarabhUmI hotthA " una AdinAtha prabhu ke antakara mokSagAmI jIvoM kA kAla do prakAra kA huA kAla sarvAdhAra hotA haiM ataeva AdhAra kI sAmyatA ko lekara kAla ko yahAM bhUmirUpa se kaha diyA hai "taM jahA" vaha dviprakAratA isa prakAra se hai "jugaMtakara bhUmIya' eka yugAntakara bhUmi aura "pariyAyaMkara bhUmi ya, dUsarI paryAyAntakara bhUmi, pAMca varSa pramANa kAla kA nAma yuga hai athavA kRtayugAdirUpa kAla kA nAma yuga hai. yaha yugarUpa kAla kramika hotA haiM isaliye yugazabda se guruziSyapraziSya paramparA bhI vivakSita ho jAtI hai. isa guruziSyapraziSyaparamparA se samupalakSita jo antara bhUmi hai mokSagAmI jovoM kA kAla haiM vaha yugAntara bhUmi hai. tIrthaMkara kA jo kevala paryAya kA kAla hai vaha paryAya hai. isa apekSA jo mokSagAmI jIvoM kA kAla hai vaha paryAyAntakara bhUmi hai, isakA tAtparya aisA haiM jaba bhagavAn ko kevalajJAna ho cukA aura usa avasthA meM unakI jitanI kevalI avasthArUpa paryAya vyatIta ho cukI usa samaya meM jitane ajarbhakSaya35 bhokSa vane yaha na laya che. "arahao NaM usabhassa duvihA aMtakarabhUmI hotyA te mAhinAtha alune anta42 - bhokSaNAbhI lavAne Aja me prabhAra ne| thye|. kALa sarvAMdhAra hAya che. ethI AdhAranI-sAmyatAne laIne kALane ahIM bhUmi rUpamAM kahevaamaaN Avela che. 'taM jahA ' te dviprahAratA bhI prabhAche. "jugata karabhUmIya' 4 yugAnta42 bhUmi ramane mIla " pariyAyaMtakarabhUmI ya paryAyAntara bhUmi pAMca varSa pramANa ajanu nAma yuga che. athavA kRtayugAdirUpa kALanuM nAma yuga che. A yuga rUpa kALa-kramaka hAya che. A pramANe guruziSya praziSya para parA paNa kemika heAya che. ethI ja yuga zabdathI guru ziSya praziSya para parA paNa vivakSita thaI jAya che. A guru ziSya praziSya para parAthI samupalakSita je aMtakara ni che. meAkSa gAmI jIvAnA kALa che, te yugAntakara bhUmi che. tItha karanA je kelitva paryAya kALa che te paryAya che. e apekSAe je meAkSagAmI jIvAnA kALa che te paryaMyAntakara bhUmi che. Anu tAtparya A pramANe che ke jyAre bhagavAnane kevaLa jJAna thaI cUkayu. ane te sthitimAM temanI jeTalA kevalI avasthA rUpa paryAyavyatIta thaI
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikAThIkA dvi0vakSaskAra sU.44 bhagavato janmakalyANakAdivarNanam anagArAH sa kAlaH paryAyAntakara bhUmiriti / atha yugAntakarabhUmi paryAyAntakarabhUmyoH pramANaprarUpaNA yAha-- 'jugaMtakara bhUmI' yugAntakara bhUmi hi 'asaMkhejjAI purisajugAI' asaM - khyeyAni puruSayugAni 'jAva' yAvat-asaMkhyeyapuruSaparamparAparimitA'bhavat / tathA 'pariyA aMtarabhUmI' paryAyAntakara bhUmireSA'bhavat yat bhagavata RSabhasya 'aMtomuhuttapariyAe ' antamuhUrtta paryAye= kevalijJAnasya antarmuhUrttapramANe paryAye vyatIte sati 'aMtamakAsI' antam = bhavAntam akArSIt = akarot muktiM gato na tu tataH prAk kazvijjIvaH / bhagavato'ntarmuhUrtta - pramANe kevaliye sati tanmAtA marudevI muktiM gateti bodhyam / / sU0 43 || yasmin yasminnakSatre janmAdi kalyANakAni bhagavato jAtAni tannakSatrapradarzana purassaraM bhagavato janmakalyANakAdInyAha- mUlam --usabheNaM arahA paMca uttarAsADhe abhIichaTThe hotthA, taM jahAuttarAsAdAhiM cue caittA gavbhaM vakkate, uttarAsAdAhiM jAe uttarAsAdAhiM rAyA bhiseyaM patte uttarAsAdAhiM muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie, uttarAsAdAhiM anaMte jAva samuppaNNe, abhIiNA pariNivvue // sU0 44 // 397 chAyA - RSabhaH khalu arhan paJcottarASADha: abhijitSaSTho'bhavat tadyathA-uttarASADhAlu cyutazcyutvA garbha vyutkrAntaH, uttarASADhAsu jAtaH uttarAgaDhAsu rAjyAbhiSekaM prAptaH uttarASADhAsu muNDo bhUtvA agArAt anagAritAM prabrajitaH, uttarASADhAsu ananta yAvat mokSa meM jAne ke lie anagAra pravRtta hue vaha kAla paryAyAnta kara bhUmi hai, "jugaMtakarabhUmI jAva asaMkhejjAI purisajugAI" inameM jo yugAntakara bhUmi hai vaha asaMkhyAta puruSaparamparApramita hotA hai. tathA "pariyAyaM takarabhUmi aMto muhuttapariyAra aMtamakAsI" paryAyAntakara bhUmi aisI hai ki bhagavAn RSabha ke kevalI hone kI paryAya kA anmarmuhUrtapramANa samaya vyatIta hone para jisa jIva ne apane bhavakA anta kara diyA hotA hai. mokSa meM vaha jIva pahuMca jAtA hai - isake pahile koI jova mokSa prApta nahIM karatA hai. aisA vaha samaya paryAyAntakara bhUmi rUpa kahA gayA hai, RSabhanAtha kI kevaliparyAya jaba eka antarmuhUrtapramANa kAla vyatIta ho cukI thI usa samaya meM unakI mAtA marudevA mukti calI gaI thIM // 43 // cUkayA te samayamAM jeTalA meAkSamAM janArA anagAre pravRtta thayA, te kAla paryAyAntakara bhUmi che. "jugaMtakarabhUmo jAva asaMkhejjAI purisajugAI" khemanAmoM ke yugAntara bhUmi che te asaMkhyAta puruSa paraMparA pramita hoya che tathA "pariyAyata karabhUmI ato muhuttapariyApa atamakAsI" paryAyAntara bhUmi sevI che hai lagavAna RSabha devaNI thavAnI paryAyanA antamuhUrta pramANa samaya vyatIta thaI javA khAdya je jIve peAtAnA bhavanA anta karI dIdhA che, te jIva mekSamAM pahoMcI jAy che. enA pahelAM keI jIva mekSa prApta karatA nathI. evA te samaya paryAyAntakara bhUmi rUpa kahevAmAM Avela che. RSabhanAthanA kevala paryAya jayAre eka antasu hataM pramANu kALa vyatIta thaI cukayA hatA, te samaye temanI mAtA maru devA mukita prApta karI cUkI hatI. 543mA
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 jambUdvIpaprajJaptisUtre samutpannam, abhijitA parinirvRtaH ||suu0 44 // TIkA-'usabheNaM' ityAdi / 'usabheNaM arahA paMca uttarAsADhe' RSabhaH khalu arhan pazcottarASADhaH paJcasu uttarASADhAsu cyavanajanmarAjyAbhiSekadIkSAjJAnalakSaNAni paJcakalyANakAni yasya sa tathAbhUtaH, 'abhIicha?' abhijitSaSThaH-abhijiti nakSatre SaSThaMnirvANalakSaNaM SaSThaM kalyANaM yasya sa tathAbhUtazca 'hotthA' abhavat / tadevAha-'taM jahA' tadyathA 'uttarAsAdAhi' uttarASADhAsu nakSo 'cue' cyutaH sarvArthasiddhi nAmno mahAvimAnAnnirgataH, 'caittA' cyutvA 'gabbhaM vakkaMte' garbha vyutkrAntaH-marudevAyAH kukSau, avatIrNaH / tathA- 'uttarAsADhAhi jAe' uttarASADhAsu jAta:-garbhAnniSkrAntaH, 'uttarAsADhAhiM rAyAbhiseyaM patte' uttarASADhAsu rAjyAbhiSekaM prAptaH, 'uttarAsADhAhi muDe bhavittA agArAo' jina 2 nakSatra meM janmAdika kalyANaka bhagavAn ke hue haiM una 2 nakSatroM ke pradarzana pUrvaka aba sUtrakAra prabhu ke janmakalyANaka kA kathana kahate haiM--. "usa bheNaM arahA paMcauttarAsADhe' ityaadi| TIkArtha- "usabheNaM arahA paMca uttarAsADhe" RSabhanAtha bhagavAna pAMca uttara nakSatroM meM cyavana kalyANa vAle, janmakalyANa vAle, rAjyabhiSeka kalyANa vAle aura dIkSA kalyANa vAle hue haiM, tathA "abhii chaTre hotthA" abhijit nAmake nakSatra meM ve nirmANa kalyANa vAle hue hai "taM jahA" isI viSaya kA spaSTo karaNa aba sUtrakAra karate hue kahate hai-"uttarAsADhehiM cue caittA ganbhaM vakkaMte uttarAsADhAhiM jAe" RSabhanAtha bhagavAn sarvArthaddhi nAmake mahAvimAnase uttarASADha nakSatra meM nirgata hokara usI uttarASADha nakSatra meM marudevAko kujhi meM avatIrNa hue, uttarASADha nakSatra meM hI ve rAjyapada meM abhiSikta hue, "uttarASADhAhiM muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pacahae" uttarASADhanakSatra meM hI ve muNDita hokara agArAvasthA se anagArAvasthAmeM pravajita hue aura je je nakSatramAM janmAdi kalyANaka bhagavAnane thayAM che te nakSatrone pradarzita karIne have sUtrakAra prabhunA janmakalyANakanuM kathana kare che ? 'usameNaM arahA-paMca uttarAsADhe' ityAdi sUtra // 44 // TA--"usameNaM arahA paMca uttarAsADhe' manAtha bhagavAna pAMya 6ttarASADha nksstromAM yavana kalyANuvALA. janmakalyANavALA, rAjyAbhiSeka kalyANavALA ane dIkSAkalyANavaannaa yA cha, tathA 'abhiichaThe hotthA' malitanAmanA nakSatramA tAniale yA vANA thy| che. 'ta jahA' se (vaye 25STatA 42tA huve sUtrA24 cha / 'uttarAsAdAhiM cae vaittA gambha vakkaMte uttarAsADhAhi jApa' RSabhanAtha bhagavAna sA siddhanAmanA mahAna mAnathI uttarASADhA nakSatramAM nirgata thaI ne. te uttarASADhA nakSatramAM ja marudevAnI kukSimAM bhavatI thayA. uttarASADha nakSatramA nya5 maniSita thayA. 'uttarAsAdAhi maMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie' uttarASADha nakSatramA teso bhuDita amAza
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 399 prakAzikA TokAdvi0vakSaskAra sU.44 bhagavato janmakalyANakAdivaNanam uttarASADhAsu muNDo bhUtvA agArAt-agAraM gRhaM parityajya 'aNagAriyaM' anagAritAM= sAdhutvaM 'pancaie' pravrajita: prAptaH, 'uttarAsADhAhiM aNaMte jAva samuppaNNe' uttarASADhAsu anantaM yAvat samutpannam / atra yAvatpadena-'aNuttareNa nivvAghAe NirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalabaranANadaMsaNe' chAyA-anuttaraM nirvyAghAtaM nirAvaraNaM kRtsnaM pratipUrNa kevalavarajJAnadarzanam iti saMgrAhyam , arthAstveSAmekacatvAriMzattamasUtro (41) vilokanIyA iti / tathA abhIiNA' abhijiti nakSatro pariNivvue' parinirvRttaH siddhiMgata iti ||suu044|| mUlam--usameNaM arahA kosalie vajjarisahanArAyasaMghayaNe samacauraMsasaMThANasaMThie paMca dhaNusayAI uddhaM uccatteNaM hotthA / usameNaM arahA vIsaM puvvasayasahassAiM kumAravAsamajjha vasittA tevaTTi puvvasayasahassAI mahArAjjavAsamajjhe vasittA tesIiM puvvasayasahassAI agAkhAsamajhe vasittA muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie / usameNaM arahA ega vAsahassaM chaumatthapariyAyaM pAuNittA egaMpuvvasayasahassaM vAsasahassUNaM kevalipariyAyaM pAuNittA egaMpuvvasayasahassaM bahupaDipuNNaM sAmaNNapariyAyaM pAuNittA caurAsII puvvasayasahassAI savvAuya pAlaittA, je se hemaMtANaM tacce mAse paMcame pakkhe bhAhabahule, tassa NaM mAhabahulassa teraso pakkheNaM dasahi aNagArasahassehi saddhi saMparikhuDe aTThAvayaselasiharaMsi coisameNaM bhattaNaM apANaeNaM saMpaliyaMkanisaNNe puvANhakAlesamayaMsi abhIiNA NakkhatteNaM jogamuvAgaeNaM susamadUsamAe samAe egRNa NavauiIhiM pakkhehiM sesehiM kAlagae vIikkaMtejAva savvadukkhappahINe ||suu045 chAyA-RSabhaH khalu arhan kaulako vanaRSabhanArAcasaMhananaH samacaturasrasaMsthAna saMsthitaH paJca dhanuzzatAni Udhvam uccatvena abhavat / RSabhaH khalu arhan vizati pUrvazatasahasrANi kumAravAsamadhye uSitvA triSaSTiM pUrvazatasahasrANi uttarAsADhAhiM aNaMte jAva samuppaNNe" uttarASADhA nakSatra meM hI unhoMne ananta yAvat kevalavarajJAna darzana prApta kiye; yahAM yAvatpada se-"aNuttareNa nivAghAe, nirAvaraNe, kasiNe, paDipuNNe, kevalavaranANa daMsaNe" ina padoM kA grahaNa huA hai, ina padoM kA artha jAnane ke lie 41 veM sUtra ko dekhanA cAhiye, 'abhIiNA pariNinvue" RSabhanAtha prabhukA nirvANa abhijit nAmake nakSatra meM hubhA // 14 // vasthAthI manamArAvasthAmA prati yayA 'uttarAsADhAhi aNate jAba samuppaNNa' bhane ttrASADhA nakSatramAM ja temaNe anaMta yAvat kevaLajJAna darzananI prApti keralI ahIM yAvata pahathI "maNuttareNa NivvAdhAe, NirAvaraNe, kasiNe, paDipuNNe, kevalavaraNANa daMsaNe" yA para grahaNa thayA che. A pAnA arthane jANavA mATe 41 mAM sUtrane jevuM joIe tenA pariNibkhue RSamanAtha prabhunu nialy malilita nAmanA nakSatramA thayu ||str-44||
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprAptistre uSitvA tryazItiM pUrvazatasahasrANi agArayAsamadhye uSitvA muNDo bhUtvA agArAt anagAritAM pravajitaH / RSabhaH khalu arhan ekaM varSasahasraM chadmasthaparyAyaM pAlayitvA, ekaM pUrvazatasahasraH varSasahastronaM kevaliparyAyaM pAlayitvA, ekaM pUrvazatasahastraM bahupratipUrNa zrAmaNyaparyAya pAlayitvA caturazIti pUrvazatasahasrANi sarvAyuSkaM pAlayitvA, yaH sa hemantAnAM tRtIyo mAsaH paJcamaH pakSo mAghabahula, tasya khalu mAghabahulasya trayodazI pakSe khalu dazabhiranagArasahasraH sAddha saMparivRtaH aSTApadazailazikhare caturdazena bhaktena apAnakena saMpalyaGka niSaNNaH pUrvAlakAlasamaye abhijitH nakSatreNa yogamupagate khalu suSamaduSSamAyAH samAyAH ekona navatyAM pakSeSu zeSeSu kAlagato vyatikrAnto yAvat sarvaduHsvaprahINaH ||suu0 45 // TIkA-'usame NaM' ityAdi / 'usabheNaM arahA kosalie vajjarisahanArAyasaMghayaNe' RSabhaH khalu arhan kauzaliko vajra pamanArAcasaMhananaH vana-kIlikAkAramasthi, RSabhaH tadupari pariveSTanapaTTAkRtiko'sthivizeSaH, nArAcam-ubhayato markaTabandhaH, tathA ca dvayorasthnorubhayato markaTabandhanena baddhayoH paTTAkRtinA tRtIyenAsthnA pariveSTitayorupari tadasthitrayaM punarapi dRDhIkartuM tatra nikhAtaM kIlikAkAraM vajranAmakamasthi yatra bhavati tad vajraRSabhanArAcam saMhanyante dRDhIkriyante zarIrapudgalA yena tat saMhananam asthinicayaH vajraRSabhanArAcaM saMhananaM yasya sa tathAbhUtaH, punaH 'samacauraMsasaMThANasaMThie' samacaturasrasaM aba sUtrakAra prabhu se saMbandhita zarIrasaMhanana Adi kA, kumArAdi kAloM ko sthiti kA aura dIkSA grahaNa Adi kalyANakoM kA kathana karate haiM "usame Na arahA kosalie vajjarisahaNArAyasaMghayaNe" ityaadi| TIkArtha "usameNaM arahA kosalie vajjarisahaNArAya saMghayaNe" kauzalika ve RSabha aInta vajra RSabhanArAca saMhanana vAle the, isa saMhanana meM kIlikA ke AkAra kI jo haDDI hotI hai usakA nAma vajra hai, usake Upara pariveSTanakarane vAlo paTTI ke jaisI jo dUsarI haDDI hotI hai usakA nAma RSabha hai, donoM tarapha jo markaTabandha hai usakA nAma nArAca hai, tathA jisa saMhanana meM donoM haDDiyoM ke upara jo ki donoM ora se markaTabandha dvArA jakar3I huI hotI hai evaM paTTI ke jaisI tRtIya haDDI se jo pariveSTita rahatI haiM. ina tInoM haDDiyoM ko majabUta karane ke liye unameM kIlikA ke AkAra jaisI eka vajra nAma ko haDDi ThukI huI hotI hai, isI kAraNa isa saMhanana kA nAma have sUtrakAra prabhuthI saMbaddha zarIra saMhanana vagerenuM kumAdi kALanI sthitinuM ane dIkSA grahaNa vagere kalyANakonuM kathana kare che? 'usameNaM arahA kosalie vaz2arisahaNArAyasaMghayaNe'- ityaadi-suutr-||45|| TIkA-kauzalika te bASabha ahaMta vaja gaSabhanArAca-saMhananavALA hatA, e saMhananamAM kalikAnA AkAranI je asthi hoya che tenuM nAma vaja che. te asthinI upara pariSTana karanArI paTTI jevI bIjI asthi hoya che tenuM nAma RSabha che. banne tarapha je markaTabaMdha che, tenuM nAma nArAca che. tathA je saMhananamAM beu hADakAonI upara ke je banne bAjuthI markaTa bandha vaDe jakaDAyela hoya che, ane paTTinA jevI trIjA hADakAthI je vIMTaLAyela rahe che, A traNe hADakAone majabUta karavA mATe temAM khIlAnA AkAra jevuM eka
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU. 45 bhagavataH saMhananAdi nirUpaNam 401 sthAnasaMsthitaH samAH tulyAH anyUnAdhikAH catasraH asrayo hastapAdoparyadhorUpAzcatvAro'pi vibhAgAH zubhalakSaNopetA yasya saMsthAnasya tat samacaturasra-tulyAroha sariNAI, tacca tat saMsthAnam =AkAravizeSaH, tena saMsthitaH yuktaH, tathA 'paMca dhaNusayAI' paJcadhanuzzatAni 'uddhaM uccatteNaM hotyA' Urdhvamuccatvena abhavat AsIditi / itthaM bhagavataH zarIravarNanamabhidhAya samprati kumAravAsamadhyAdi sthiti chadmasthatvAdiparyAyAMzca pradarzayan nirvANakalyANamAha-'usabheNaM arahA vIsaM' ityAdi / 'usabheNaM arahA vIsaM puvvasayasahassAI' RSabhaH khalu arhan viMzatipUrvazatasahasrANi-viMzatilakSapUrvANi 'kumAravAsamajhe vasittA' kumAravAsamadhye uSitvA -sthitvA, 'tevaDhei puncasayasahassAI' triSaSTiM pUrvazatasahasrANi triSaSTilakSapUrvANi 'mahArAjavAsamajhe vasittA' mahArAjyavAsamadhye uSitvA, itthaM 'tesII puvvasayasahassAI' jyazItiM pUrvazatasahasrANi-jyazItilakSapUrvANi 'agAravAsamajjhe' agAravAsamadhye-gRhasthatve 'vasittA' uSitvA, tato 'muMDe bhavittA agArAo' muNDo bhUtvA vajraRSabhanArAca saMhanana hai; jisake dvArA zarIra pudgala dRDha kiye jAte haiM usakA nAma saMhanana hai yahasaMhanana asthinicayarUpa hotA hai, bhagavAn RSabhanAtha kA yahI saMhanana thA "samacauraMsasaMThANa saMThie" saMsthAna-samacaturasra thA, jisa-saMsthAna meM hAtha, paira, Upara aura nIce kA bhAga ye cAroM avayava sama anyUnAdhika pramANa vAle hote haiM tathA zubhalakSaNoM se yukta hote haiM, usa saMsthAna kA nAma samacaturasra saMsthAna hai, "paMca dhaNusayAI uddhaM uccattaNa hotthA" inake zarIra kI U~cAI 500 dhanuSa kI thI, "usameNaM arahA vIsaM puvvasayasahassAI kumAravAsamajjhe vasittA" ye RSabhanAtha jinendra 20 bIsa lAkha pUrvataka kumArAvasthA meM rahe, "tevaDhei puSvasayasahassAI mahArAja vAsamajhe vasittA" 63 lAkha pUrva taka mahArAjA ke pada para raheM, "tesoI puvasayasahassAI agAravAsamajhe vasittA" isa taraha 83 lAkha pUrva taka ye gRhasthAvasthA meM rahe, "muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie" bAda meM ye muNDita hokara agArAvasthA ko chor3akara anagArAvasthA vaja nAmanuM hADakuM besAla hoya che. AkAraNathI ja A saMhananuM nAma vajI aSabha nArAca sahanana che. jenA vaDe zarIranA pudagalA majabUta karavAmAM Ave che. te saMhana kahevAya che. e saM hanana asthi samUha rUpa hoya che. bhagavAna RSabhanAthanuM e ja sahanana 7tu 'samacauraMsasaMThANa saMThie' tamanu saMsthAna sabhayaturakha tu.2 sthAnamA sAtha, prama upara ane nIcene bhAga A cAre avayava sama-anyUnAdhika pramANa vALA hoya che. ane zubha lakSaNethI yutAya che. te saMsthAnanu' nAma sabhayatu2kha saMsthAna che. 'paMca dhaNu sayA udvaM uccattaMNa hotthA' tamanA zarI2nI yA 500-yAMya se| dhanuSanI tA. 'usameNaM arahA vIsaM puvasayasahassAI kumAravAsamajhe vasittA / 0 RSabhanAtha nendra 20 vIsa 5yanta bhA2 masyAmA 2dyA. 'tevaTTi puzvasayasaissAI mhaaraajvaasmaze varittA' A pramANe 63 lAkha pUrva sudhI mahArAja pada para birAjyA. tyAra bAda 'tesii puvvasayasaissAI agAravAsamajhe vasittA / 83 pa pU sudhA tayA sthA. ,
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 jambUdvIpaprajJaptistre agArAt=agAraM parityajya 'aNagAriyaM pabbaie' anagAritAM prabajitaH prAptaH / itthaM gRhItapravrajya 'usabheNaM arahA ega vAsasahassaM' RSabhaH khalu arhan ekaM varSasahasram-eka sahasravarSANi 'chaumatthapariyAyaM pAuNittA' chadmasthaparyAyaM pAlayitvA samApya, tataH 'ega puvvasayasahassaM vAsasahassUNaM' ekaM-pUrvazatasahasraM varSasahasronam-eka sahasravarSanyUnaikalakSapUrvANi 'kevalipariyAya' kevaliparyAyaM kevalitvaM 'pAuNittA' pAlayitvA samApya, itthaM ca 'egaM puvyasayasahassaM bahupaDipuNNaM' ekaM pUrvazatasahasraM bahupratipUrNam akhaNDitAni ekalakSapUrvANi 'sAmaNNapariyAyaM pAuNittA' zrAmaNyaparyAyaM pAlayitvA, tatazca 'caurAsII puvvasayasahassAI' caturazItiM pUrvazatasahasrANi-caturazItilakSapUrvANi 'savvAuyaM' sarvAyuSkaM saMpUrNamAyuH 'pAlaittA' pAlayitvA samApya 'je se hemaMtANaM tacce mAse paMcame pakkhe mAhabahule' yaH sa hemantAnAM tRtIyo mAsaH paJcamaH pakSo mAghabahula:-mAghakRSNapakSaH, 'tassaNaM mAhabahulassa terasIpakkhaNaM' tasya mAghabahulasya trayodazIpakSe trayodazI tithau khalu 'dasahi aNagArasahassehiM' dazabhiH anagArasahasraiH dazasahasrasaMkhyakairanagAraiH 'saddhiH saMparikhuDe' sArddha samparivRttaH, 'aTThAvayaselasiharaMsi' aSTApadazailazikhare aSTApadanAmakaparvameM pravajita hoM gaye, "usabheNaM arahA egaM vAsasahassaM chaumatthapariyAyaM pAuNittA" ye isa avasthA meM eka hajAra varSa taka chamastha rahe, "egaM puvva sayasahassaM vAsasahassUNaM kevalipariyAyaM pAuNittA" eka hajAra varSa kama eka lAkha pUrvataka kevaliparyAya kA inhoMne pAlana kiyA, "egaM putvasayasahassaM bahupaDipuNNaM sAmaNNapariyAyaM pAuNittA" isa taraha pUre eka lAkha pUrvataka zrAmaNya paryAya kA pAlana karake inhoMne apanI "caurAsIiM puvvasayasahassaM savvAuyaM pAlaittA" 84 lAkha parva kI pUrI Ayu samApta kara phira ye "je se hemaMtANaM tacce mAse paMcame pakkhe mAhabahule, tassa NaM mAhabahulassa terasI pakkheNaM" hemanta-Rtu ke mAghakRSNa pakSa meM trayodazI ke dina "dasahiM aNagArasahassehiM saddhi" daza hajAra muniyoM se samparIvRtta hue "aTThAvayasela siharaMsi" aSTApada zailazikhara se "coddasameNaM bhatteNa" nirjala chaha upavAsa karake "saMpaliyaMkavasthAmA 2.. tyA2 mA 'muMDe bhavittA agArAo aNagAriyaM pavvaie teso bhuDita chana agArAvasthAna eTale ke grahasthapaNAne tyAga karIne anagAra avasthA dhAraNa karI arthAta prata thaI gayA. 'usameNaM arahA ega vAsa sahassaM chaumattha pariyAyaM pAuNittA' tathA sA sasthAmA 4 2 15 paryanta chastharayA. 'paga pavvasayasamma kevalipariyAya pAuNittA' ye 4 2 varSa nyUna 4 5 varSa paryanta sabhA le pAyana pAsa yu "erAM puvvasayasahassaM bahu paDipuNNaM sAmaNNapariyAya pANittA' A pramANe pUrA eka lAkha varSa sudhI zramaNya paryAyanuM pAlana karIne emaNe potAnuM 'caurAsII puvvasayasahassaM savvAuyaM pAlayittA' 84 5 pUrva saMpUrNa bhAyu sabhAta zana pachI 'je se hemaMtANaM tacce mAse paMcame pakkhe mAhabahule, tassa Na mAha--negmo pakkhe Na' bhanta tn| mAgha 40 pakSamA tarasane havase vasahi aNa. gArasahassehiM saddhiM' isa para bhuniyAthI yuta tha na "ahAvayaselasiharaMsi" bhaTApa
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvivakSaskAra sU. 45 bhagavataH saMhananAdi nirUpaNam tazikhare 'coisameNaM bhatteNaM apANaeNaM' caturdazena bhaktena apAnakena nirjalaiH SabhirupavAsaiH yukta ityadhyAhAryam , tathA 'saMpaliyaMkaNisaNe' sampalyaGkaniSaNNa: padmAsanopaviSTaH san 'pucaNhakAlasamayaMsi' pUrvAhnakAlasamaye abhIiNA NakkhatteNa jogamuvAgaeNaM' abhijitA nakSatreNa saha yogamupAgate khalu, candre ityadhyAhAryam , tathA 'susamadusamAe samAe egUNaNavauiIhiM pakkhehi' suSama duSSamAyAH samAyAH ekonanavatau pakSeSu-sArdhASTamAsAdhikeSu triSu varSeSu 'sesehiM' zeSeSu satsu 'kAlagae' kAlagataH-maraNadharma prAptaH, 'vIikkaMte' vyatikrAntaH janmajarAmaraNAdilakSaNaM saMsAram vyatigataH 'jAva' yAvat --yAvatpadena 'samudhataH chinnajAtijarAmaraNabandhanaH siddho buddho mukto'ntakRtaH parivirbhUtaH' iti saMgrAhyam / tatra-samudhAtaHsaM-samyaka punarAvRttirAhityena ut-urva lokAgralakSaNaM sthAnaM yAta prAptaH, na punaranyatairthikavat punaravatArI, uktaM ca taiH "jJAnino dharmatIrthasya, kartAraH paramaM padam / gatvA''gacchanti bhUyo'pi, bhavaM tIrthanikArataH // 1 // iti nisaNe" paryaGkAsana se "puvva Nha" pUrvAhna "kAlasamayaMti" kAla ke samaya "abhIiNA NakvateNaM" abhijita nakSatra ke sAtha "jogamuvAgaeNaM" candrayoga meM mukti padhAre, jaba ye mokSa padhAre usa samaya "susama dusamAe samAe egUNa NavaiIhiM pakkhehiM sesehiM" caturtha kAla ke 3 varSa 8 // mAsa bAkI the, isa prakAra "kAlagae vIikkaMte jAva savva dukkhapahINe" janma, jarA, maraNa Adi lakSaNa vAle saMsAra kA parityAga kara ve prabhu yAvat sarva duHkhoM se prahINa ho gaye, yahAM yAvatpada se "samuddhAtaH chinnajAtijarAmaraNabandhanaH siddho buddho mukto'ntakRtaH parinirvRtaH" isa pATha kA grahaNa huA hai / isa pATha kA bhAva isa prakAra hai-prabhu usa lokAgrarUpa sthAna para pahu~ce ki phira jahA~ se kabhI bhI vApisa unheM yahAM para nahIM AnA par3atA hai / ataH anya tIrthakoM ne jo aisA kahA hai ki "jJAnino dharmatIrthasya kartAraH paramaM padam / gatvA''gacchamti bhUyo'pi zai zipathI 'coddasameNaM bhatteNaM' niora cha vAsa uzana 'saMpaliyaMka nisaNe' paya kSanayI 'puvvaNhaM pUrvAta kAlasamayaMsi' manA samaye abhoNA NakkhattaNa' abhilat nakSatrathI sAtha 'jogamuvAgaeNa' yadrabhAnAya thye| tyAre to zrIbhutigAmi thayA. yAre teso zrI bhuti padhAryA tyAre 'susama dusamAe samAe egNaNavau iIhi pakkhehi icaturthI kALanA 3 traNa varSa ane 8 sADA ATha mAsa bAki hatA A pramANe 'kAlagae vIikkate jAva savva dukkhapahINe' -bha, sa, bha25 mAhi sakSavANA saMsArane parityAga karIne te prabhu yAvat sarvaduHkheyI prahINa thaI gayA. ahI yAvata padathI "samuddhAtaH chinnajAtijarAmaraNabandhanaH siddho buddho mukto'ntakRtaH parinirvRtaH "AL pATha grahaNa thayela che. A pAThano bhAva A pramANe che : jyAMthI pharI vAra koI paNa divase teozrIne pAchA ahIM AvavAnuM thAya nahi evA te lekArUpa sthAna para teozrI padhAryA methI anya tIrtha 2 mA pramANe yuM che , "zAnino dharmatIrthasya kartAraM paramaM padam / gatvA''cchanti bhUyo'pi bhavaM tIrthanikArataH // 1 // yuti mana mAmayI sAtha
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre tathA chinnajAtijarAmaraNabandhanaH chinnaM vinAzitaM jAtijarAmaraNarUpaM bandhanaM, taddhatubhUtakarmaNAM vinAzAd yena sa tathAbhUtaH, tathA siddhaH kRtArthaH, buddhaH jJAtasamastatattvaH, muktaH bhavopagrAhikarmA zebhyo vinirgataH, antakRtaH antaH bhavAntaH kRto yena sa tathAvidhaH apunarbhava ityarthaH, parinivRtaH karmakRtasakala santAparahitatvAt samantAcchItIbhUtaH, ataeva 'savvadukkhappahINe' sarvaduHkhaprahINaH sarvANi-zArIramAnasAni duHkhAni prahoNAni yasya sa tathA vinaSTasakalazArIramAnasaduHkhazca jAtaH iti !|suu. 45 // __ atha bhagavati nivRte devA yatkRtavantastadAha___mUlam-jaM samayaM ca NaM usame arahA kosalie kAlagae vIikkate samujjAe chiNNajAijarAmaraNabaMdhaNe siddhe buddhe jAva savvadukkhappahINe, taM samayaM ca NaM sakkassa deviMdassa devaranno AsaNe calie / tae NaM se sakke devide devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai, pAsittA ohiM pauMjai, pauMjittA bhayavaM titthayaraM ohiNA Abhoei, AbhoittA evaM vayAsI-pariNivvue khalu jaMbuddIce dIve bharahe vAse usahe arahA kosalie, taM jIyameyaM tIyapaccuppaNNamaNAgayANaM sakkANaM deviMdANaM devarAbhavaM tIrthanikArataH // 1 // vaha sarvathA yukti aura Agama se viruddha hai, prabhu ne jAti jarA maraNa rUpa bandhana kA vinAza isaliye kara diyA ki inake hetubhUta karmoM kA unhoMne vinAza kara diyA thaa| prabhu kRtArtha hone ke kAraNa siddha ho gaye kahe gaye haiM, bhavopagrAhika karmA zo se vinirgata / ho jAne ke kAraNa prabhu ko muktarUpa se prakaTa kiyA gayA hai| aba prabhu kA punaH saMsAra meM janma nahIM hogA / isa kAraNa unheM antakRta kahA gayA hai, karmajanya sakala saMtApoMse rahita hone ke kAraNa prabhu meM saba tarapha se zItalatA AgaI thI isaliye unheM parinirvRta kahA gayA hai, zArIrika, mAnasika samasta duHkhoM se prabhu sarvathA rahita ho cuke the isaliye unheM sarvaduHkhaprahINa prakaTa kiyA gayA hai // 45 // viruddha che. prabhue jAti jarA maraNa rUpa bandhanane vinAza eTalA mATe karyo ke emanAM hatazata karmone teozrIe vinAza karI dIdhuM hatuM. kRtArtha hovA badala prabhu siddha rUpe prasiddha che. samasta tAnA jJAtA hevA badala prabhu buddha kahevAmAM Avela che. bhayagrAhika karmA zothI vinirgata hevAthI prabhune mukta rUpamAM prakaTa karavAmAM Avela che. have saMsAramAM pharI vAra prabhune janma kadApi thaze nahi. ethI ja teozrIne annakRta kahevAmAM Avela che. karma janya samasta saMtApothI rahita levA badala prabhumAM sarva rIte zItaLatA AvI. gaI hatI ethI ja temane parinivRtta kahevAmAM Avela che. zArIrika mAnasika samasta dukhethI prabhu sarvathA vihIna thaI cUkyA hatA eTalA mATe teozrIne sarva duHkha prahaNanA rUpamAM prakaTa karavAmAM Avela che. sUtra-4pA
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAra sU.46 bhagavataH nirvANAnantaradevakRtyanirUpaNam 405 INaM titthagarANaM parinivvoNamahimaM karittae, taM gacchAmi NaM ahaMpi bhagavao titthagarassa parinivvANamahimaM karemi tti kaTu vaMdai NamaMsai, vaMdittA NamaMsittA caurAsIe somANiyasAhassIhiM tAyattIsAe tAyattIsaehi, carahiM logapAlehiM jAva cauhiM caurAsIIhiM AyarakkhadevasAhassIhiM aNNehi ya bahUhi sohammakappavAsIhiM vemoNIehiM devehiM devIhiM ya saddhiM saMparikhuDe tAe ukkiTThAe jAva tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majjhaM majjheNaM jeNeva aTThAvayapavvae jeNeva bhagavao titthayarassa sarIrae teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA vimaNe NirANaMde aMsupuNNaNayaNe titthayarasarIrayaM tikkhutto oyAhiNaM payAhiNaM karei, karitto paccAsaNNe NAidRre sussUsamANe jAva pajjuvAsai // sU0 46 // chAyA -yasmin samaye ca khalu RSabho'rhan kauzalikaH kAlagato vyatikrAntaH samudyAtaH chinnajAtijarAmaraNabandhanaH siddho yAvat sarvaduHkhaprahINaH, tasmin samaye ca khalu zakrasya devendrasya devarAjasya Asana calitaM / tataH khalu sa zakro devendro devarAjaH Asana calitaM pazyati, dRSTvA avadhi prayunakti, prayujya bhagavantaM tIrthakaram avadhinA Abhogayati, Abhogya evamavAdIt-parinirvRtaH khalu jambUdvIpe dvIpe bharate varSe RSabho'n kauzalikA, tadjItametat atItapratyutyannamanAgatAnAM zakrANAM devendrANAM devarAjAnAM tIrthakarANAM pari nirvANamahimAna kartum tad gacchAmi skhalu ahamapi bhagavatastIrthakarasya parinirvANamahimAnaM karomIti kRtvA vandate namasthati, vanditvA namasyitvA cuturazItyA sAmAnikasAhasrIbhiH, trayasiMzatA prAyasiMzakaiH, caturbhirlokapAlaryAvat catasRbhiH caturazItibhiH AtmarakSakadevasAhasrIbhiH, anyaizca vahubhiH saudharmakalpavAsibhiH vaimAnikaiH devairdevIbhizca sArgha samparivatastayA utkRSTayA yAvat tiyaMgasaMkhyeyAnAM drIpasamudrANAM madhyamadhyena yatraiva aSTApadaparvato yatraiva bhagavatastIrthakarasya zarIrakaM tatraiva upAgacchati upAgatya vimanA nirAnanda azrupaNanayanaH tIrthakarazarorakaM trikRtva AdakSiNa pradakSiNaM karoti, kRtvA nAtyAsanne nAti dUre zuzrUSamANo yAvat paryupAste // 46 // bhagavAn ke mukti meM cale jAne para devoMne jo kucha kiyA use yahAM sUtrakAra prakaTa karate haiM - "jaM samayaM ca NaM usame arahA kosalie kAlagae" ityAdi / TokArtha-"jaM samayaM ca NaM usabhe arahA kosalie kAlagae vIikkaMte samujjAe chinnnnjaaibhagavAna mukitamAM padhAryA ane te pachI devoe je kaMI karyuM, tene ahI sUtrakAra praTa 42 che: jaM samayaM ca Na usameM arahA kosalie kaalge-ityaadi-suutr-46|| TIAya-'jaM samayaM ca NaM usame arahA kosalie kAlagapa viikkaMte samujjAe chiNNa mammu
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ 406 jambUdvIpaprajJaptistre TIkA-'jaM samayaM ca' ityAdi / mUle 'jaM samayaM' 'taM samayaM' ityubhayatra prAkRtatvAt saptamyarthe dvitIyA, tatazca 'jaM samayaM ca NaM usame arahA-kosalie kAlagae vIikate samujjAe chiNNa jAijarAmaraNabaMdhaNe-siddhe buddhe' yasmin samaye ca khalu RSabho'han kauzalikaH kAlagato vyutkrAntaH samudyAtaH chinnajAtijarAmaraNabandhanaH siddho buddho 'jAva' yAvat, yAvatpadena-'muktaH antakRtaH parinirvRttaH' iti padatrayaM saMgrAhyam, tathA 'savva dukkhappahoNe' sarvaduHkhapahINaH, 'kAlagatAdisarvaduHkha prahoNAntazabdAnAM vyAkhyA'traiva catuzcatvAriMzattame sUtre'valokanIyA, 'taM samayaM ca NaM sakkassa deviMdassa devaraNNo AsaNe calie' tasmin samaye ca khalu zakrasya devendrasya devarAjasya AsanaM calitaM= kampitam / 'tae NaM-se sakke deviMde devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai' tataH khalu sa zakro devendro devarAjaH AsanaM calitaM pazyati avalokayati, 'pAsittA' dRSTvA 'ohi' avadhim avadhijJAnaM 'pauMjai' prayunakti vyApRNAti, 'pauMjittA' prayujya avadhijJAnaM vyApRtya 'bhayavaM titthayaraM ohiNA' bhagavantaM tIrthakaram avadhinA=avadhijJAnena 'AbhoeI Abhogayati-pazyati, 'AbhoittA' Abhogya-dRSTvA 'evaM' evaM vakSyamANaM vacanam 'vayAsI' avAdIt-uktavAn 'pariNivvue' parinivRtaH-karmakRtasakalasantAparahitatvAt samantAcchItalIbhUtaH 'khalu jaMbuddIve dIve bharahe vAse usahe arahA kosalie' khalu jambUdvIpe jarAmaraNabaMdhaNe siddhe buddhe jAva savvadukkhappahINe" ve kauzalika RSabha ahaMta jisa samaya mukti meM gaye arthAt kAlagata Adi sarva duHkha prahoNAnta taka ke vizeSaNoM se jaba ve yukta ho cuke "taM samayaM ca NaM sakkassa deviMdassa devaraNNo AsaNe calie" usa samaya devendra devarAja zakra kA Asana kampAyamAna huA, "taeNaM se sakke devide devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai" zakrane jaba kammita hote hue apane Asana ko dekhA to usI samaya usane apane avadhijJAna ko vyApArita kiyA "pAsittA" vyApArita kara "ohiM pauMjai pauMjittA bhayavaM titthayaraM AbhoeI" usane usa avadhijJAna se tIrthakara prabhu ko dekhA, "AbhoittA" dekhakara phira vaha "evaM vayAsI" isa prakAra kahane lagA 'pariNivue khalu jaMbUddIvedove bharahe vAse usahe arahA kosalie" jambUdvIpa nAmake dvIpa meM sthita bharatakSetra meM kozalika RSabha arhata parinirvRta hue haiM-karmakRta sakala jAijarAmaraNabaMdhaNe siddhe buddhe jAva savvaduHkhappahoNe' te zati *Sama mahatasamaye muktimAM padhAryA-eTale ke kAlagata vagere sarvaduHkha prahAnta sudhInA vizeSaNethI jyAre tesozrI yuta ya yUzyA ta samayaM ca NaM sakkassa deviMdassa devaraNo AsaNe calie' te samaye hevendra devasa04 zanumAsana pAyabhAna thayu 'taeNaM se sakke deviMde devarAyA AsaNaM caliyaM pAsaI' za yAre yAtanAsanane pAyamAnayatuM yu tyAre tara kSaNe to pAtAnA avadhi jJAnane vyApArita yu 'pAsittA' vyApArita zana 'ohiM pAMjai pauMjittA' bhayavaM titthayaraM Abhopai' teta avadhi jJAnathI tItha 42 prasunaneyA. 'AbhoittA' taya 42 prabhune nachana te 'evaM vayAsI' 1 pramANe upaay| 'pariNivvue khalu jaMbuddIve dIve bharahe vAse usahe arahA kosalie' dIpanAmanA dvIpamA saratakSetra
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ makAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 46 bhagavataH nirvANAnantaradevakRtyanirUpaNam 407 dvIpe bharate varSe RSabho'rhan kauzalikaH 'ta' tadetat 'tIya paccuppaNNamaNAgayANaM' atItapratyutpannAnAgatAnAm bhUtavartamAnama viSyatkAlajAtAnAM 'sakANaM deviMdANaM devarAINaM titthagarANaM parinivvANamahimaM zakrANAM devendrANAM devarAjAnAM tIrthakarANAM parinirvANamahimAnaM-tIrthakarasambandhiparinirvANamahotsavaM 'karittae' kattaM 'jIyameyaM' jItaM-jItavyavahAro vartate, 'taM' tat-tasmAd hetoH ahaMpi bhagavao titthagarassa pariNivvANamahimaM karomi tad gacchAmi khalu ahamapi bhagavatastIrthakarasya parinirvANa mahimAna karomi 'ttika?' iti kRtvA ityuktvA 'vaMdai' vandatestauti 'NamaMsai' namasyati-praNamati 'vaMdittA NamaMsittA' vanditvA namasyitvA 'caurAsIe sAmANiya sAhassohi' caturazItyA sAmAnikasAhasrIbhiH caturazIti sahasrasaMkhyakaiH sAmAnikadevaH, 'tAyattIsAe' traya striMzatAtrayastriMzatsaMkhyakaiH 'tAyattIsaehiM' trAyastriMzakaiH gurusthAnIyairdevaiH, 'cauhi' catubhi: catussaMkhyakaiH 'logapAlehi' lokapAlaiH somayama-varuNakuberasaMjJakai lokapAlaiH. 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'aTTahiM aggamahisIhiM saparivArAhi tihi parisAhiM sattahi saMtApoM se rahita ho gaye haiM isaliye ve samantAt zItalIbhUta bana gaye hai, "taM jIyameyaM tIyapaDuppaNNa maNAgayANaM sakkANaM deviMdANaM devarAINaM titthagarANaM parinivvANamahimaM karittae" ataH samasta atIta, vartamAna evaM bhaviSyatkAla saMbaMdhI indro kA yaha jIta-vyavahAra hai ki ve tIrthakara prabhu ke nirvANagamana mahotsava ko kareM, "taM gacchAmi gaM arhapi bhagavo titthagarassa parinivvANamahima karittae" isaliye meM bhI bhagavAn tIrthaMkara RSabhadeva ke nirvANagamanotsava karane ke liye jAtA I "taM gacchAmi NaM ahaMpi bhagavao titthagarassa-parinibANamahimaM karemitti kaTu vaMdai Namasai, vaMdittA NamaMsittA caurAsIe sAmANiya sAhasmIhiM tAyattIsAe tAyattIsaehiM, cauhi logapAlehiM jAva cauhiM ca urAsIIhiM AyarakkhadevasAhassIhiM aNNehi ya bahUhiM sohammakappavAsohiM vemANiehiM devehiM devIhi ya saddhiM saMparibuDe tAe ukkiTThAe jAva tiriyamasaMkhejjANaM dIbasamuddANaM majhamajheNaM jeNeva aTThAvayapavvae jeNeva bhagavao titthayarassa sarIrae teNeva uvAgacchai, uvaamAM kauzalika RSabha ahata parinivRtta thayA che-karmakRta sakala saMtApathI rahita thaI gayA cha. methI tabhA samantAt zItalIbhUta mAnI gayA che. 'taM joyameyaM tIyapaDuppannamaNAgayANa sakkANa devidANaM devarAyANa pariNidhANamahima karittae' tathA saghA atIta, manAta ane vartamAna kAla saMbaMdhI Idrone A jIta vyavahAra che ke-teo tIrthaMkara prabhune nirvANa samAna mahotsavave. 'taM gacchAmi NaM aha pi bhagavao titthagarassa pariNivyANamahima karittae' tathAI 5 sagavAn tItha 42 *SamA nirvANa mAsa 42vA 15 'taM gacchAmi Na ahaMpi bhagavao titthagAssa pariNivANa mahimaM karemitti kaTu vaMdai NamaMsaha vaMdittA NamaMsittA caurAsoe sAmANiva sAhassIpahI tAyattIsAe tAyattIsaaihiM cAhi logapAlehiM jAva cauhi caurAsoihiM Ayarana devasAhastIhI aNNehiya bahuhiM sohamma kappavAsIhiM vemANipahiM devehiM devihiya saddhiM saMparikhuDe tAe ukkiTThAe jAva tiriyamasaMkhejjANa dIvasamudANa majjha majjheNaM jeNeva ahAvayapavvara jeNeva bhagavao
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptasUtre aNIehiM chAyA-aSTabhiragramahiSIbhiH saparivArAbhiH, tisRbhiH paribadbhiH saptabhiranIH iti saMgrAhyam, tatra-aSTabhiH agramahiSIbhiH padmA 1, zivA 2 zacI 3 ata: 4amalA 5 asarA 6 navamikA 7 rohiNI 8 ityaSTasaMkhyAbhiragramamahiSIbhiH kIdRzIbhirAbhiH ityAha-saparivArAbhiH SoDazasahasra-SoDaza-parivAra sahitAbhiriti, tathA timRbhiH pariSadbhiH bAhyamadhyAbhyantararUpAbhistrisaMkhyAbhiH pariSadbhiH, tathA saptabhiH anI kA hayagajaratha mubhaTa-vRSabha gandharva nATayarUpaiH saptabhiH sainyaiH tathA saptabhiH anIkAdhipatibhiH, tathA 'cauhi caurAsohi Ayarakkha devasAhassIhi' catasRbhiH caturazotibhiH AtmarakSakadevasAhasrIbhiH catasRSu dikSu pratyekasyAM dizi vartamAnaiH caturazItisahasraiH caturazIti sahasrAtmarakSaka devaiH, tathA-'aNNehi ya bahi sohammakappavAsIhiM vemANiehiM devehiM devIhi ya saddhiM saMparikhuDe' anyaizca bahubhiH saudharmakalpavAsibhiH vaimAnikadevaiH, tAhazIbhirdevIbhizca sAI saMparivRtaH-saMpariveSTitaH 'tAe' tayA=deva sambandhinyA 'ukki TAeM' utkRSTayA-prazastavihAyogatiSu zreSThayA, jAva' yAvat-yAvatpadena-'turiyAe calAe caMDAe javaNAe uddhRyAe sigyAe devagaIe vIIvayamANe' chAyA-tvaritayA capalayA caNDayA javanayA uddhRtayA zighrayA divyayA devagatyA vyativrajana vyativrajan' iti saMgrAhyam / tatra-tvaritayA manojanyautsukyavazAt capalayA-kAyavyApAracApalyAt caNDayA tIvrayA zramajanitaglAnyabhAvAt javanayA atyutkRSTagatimatvAt uddhRtayA utkR TayA-vAyugaterivokaTatvAt , zIghrayA=niravacchinnazIghratvaguNayogAt etAdRzyA divyayA-devajanocitayA devagatyA devasambandhinyA gatyA karaNabhUgAyA vyattinajan vyattigacchittA vimaNe nirANaMde aMsupuNNaNayaNe titthayara sarIrayaM tikkhutto AyAhiNaM payAhiNaM karei, karittA pacAsaNNe NAidUre sussUsamANe jAva pajjuvAsai" isa prakAra kahakara usa zakrane vandanA kI, namaskAra kiyA, vaMdanA namaskAra karake apane 84 hajAra sAmAnika devoM ke sAtha 33 trAyastriMzaka devoM ke sAtha vAvat-saparivAra ATha apanI paTTarAniyoM ke sAtha pratyeka-dizA ke 84-84 hajAra AtmarakSaka devoM ke sAtha aura isI taraDha se aura bhI dUsare saudharmakalpavAso deva deviyoM ke sAtha zaka apanI utkRSTa prazasta vihAyogati meM bhI zreSTha divya devagati se calatA 2 tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ke ThIka madhyabhAga se hotA huA jahAM aSTApada parvata thA titthadharasla sarIrapa teNeva uvAgacchai uvAgacchittA vimaNe nirAnande aMsupuNNaNayaNe titthayarasarIrayaM ttikkhutto AyAhiNa payAhiNa karei, karittA NaccAsaNNe NAidUre sussU. samANe jAMva pajjuvAsaI' 25 pramANe hone se za prabhune vanArI nabha42 4aa vaMdanA namaskAra karIne potAnA 84 hajA2 sAmAnika durvAnI sAthe 33 trAyaaiMrAka devanI sAthe yAvat saparivAra ATha pitAnI paTTarANI sAthe dareka dizAnA 84 hajAra 84 hajAra Atma rakSaka devenI sAthe ane A pramANe bIjA paNa saudharma kaha5vAsI deva-deviyenI sAthe te zake potAnI utkRSTa prazasta SiDAyegatimAM paNa zreSTha divya evI devagatithI cAlate cAhate tirya- asaMkhyAta kApa samudronI barAbara madhyabhAgamAM thaIne jyAM aSTApada parvata
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 46 bhagavataH nirvANAnantaradevakRtya nirUpaNam 409 vrajan=gacchan 'tiriyamasaMkhe'jANaM' tiryagasaMkhye yAnAM tiryaglokavarttinAm asaMkhyeyAnAM 'dIvasamuddANaM' dvIpasamudrANAM dvIpAnAM samudrANAM ca 'majjhaM majjheNaM' madhyamadhyena = sAtizayamadhyabhAgena 'jaika' 'yatraiva yasminneva pradeze 'aTThAvayapavvae' aSTApadaparvataH tatra caM parvate 'jeNeva' yatraiva yasminneva bhAMge 'bhagavao tittha garassa sarIrae' bhagavatastIrthakarasya zarIrakaM 'teNeva uvAgacchai' tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'vimaNe' vimanAH - zokAkulitacittaH, ataeva 'NirANaMde' nirAnandaH - AnandavarjitaH, 'supuNNaNaNe' azrupUrNa nayanaH - azruparipUrNanayanaH 'titthayarasarIrayaM' torthakarazarIrakaMbhagavata RSabhadevasya niSprANaM zarIraM 'tikkhutto' trikRtvaH - vAratrayam ' AyAhiNa pANiM karei' AdakSiNapradakSiNaM karoti, 'karitA' kRtvA 'NaccAsaraNe NAidUrenAtisamIpe nAtidUre kintu samucitasthAne 'sussamANe' zuzrUSamANaH sevamAnaH mAMsAziprANibhyo rakSannityarthaH, 'jAva' yAvat - yAvatpadena - NamaMsamANe abhimudde viNajahAM bhagavAn tIrthakara kA zarIra thA vahAM AyA 'vahAM para Akara vaha zokAkulita citta vAlA bana gayA usake mana se Ananda bAhara nikala gayA usakI AMkhoM meM AMsu bhara Aye usane niSprANa usa tIrthakara zarIra kI tIna pradakSiNAe~ dekara vaha samucita sthAna para baiTha gayA, mAMsAziprANiyoM se usa zarIra kI rakSA karatA huA vaha indra bAra 2 usa zarIra ko praNAma karane lagA - paJcAGganamana pUrvaka namrIbhUta hone lagA aura vinaya ke sAtha donoM hAtha jor3akara usa zarIra ke pAsa saMmukha baiTha gayA / gati sUtra meM jo yAvatpada hai usase "turiyAe, cavalAe, caMDAe, javaNAe, uddhUyAe, eirare, divvA, devagaIe, vIIvayamANe 2" isa pATha kA yahAM grahaNa huA hai manojanya autsukya ke vaMza se usako vaha gati tvarA se yukta thI, kAyavyApAra kI capalatA se vaha capala thI, zrama janitaMglAni ke abhAva se vaha tIvra thI, isase U~cI - utkRSTa - aura koI gati nahIM ho sakatI hai, isa kAraNa vaha javanA thI, vAyu kI gati kI taraha vaha utkaTa thI, ishatA jyAM bhagavAna tIrthaMkaranuM zarIra hatu tyAM gayA. tyAM jaI ne te zAkAkulita cittavALA thaI gayA. temanA cittamAMthI AnaMda lupta thaI gayA. temanI AMkhA AMsuthI bhIMjAi gai teNe niSprANa evA te tIrthaMkaranA zarIranI traNa pradakSiNA karI ane tyAra bAda te ucita sthAna para besI gayA, mAMsabhakSaka prANiyAthI te zarIranI rakSA karatA teIMdra vAraMvAra te zarIrane praNAma karvA lAgyA pacAMga namana pUrNAMka namrIbhUtathavA lAgyA ane savinaya annahAtha joDIne te zarIranI najIka khesI gayA. gati sUtramAM ne yAvatyaha Avesa che. tethI 'turiyApa cavalApa, caMDAe, javaNApa, udhUyAe, siradhAe, divvApa, devagaIpa vIIvayamANe 20 A pAThanA sagraha thayA che. manAjanya autsukaya ne lIdhe tenI te gati tvAyukta hatI. kAya vyApAranI capaLatAthI te yapaNa hatI. zramabhanita sAninA abhAvathI te tIvra hutI. zenAthI ubhytbh-utssttgati zrIjI DhAya ja nahi. ethI te javanA hatI, vAyunI gatinI jema te utkaTa hatI. 52
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 410 jambUdvIpaprajJaptistre eNaM paMjaliuDe' chAyA-namasyan abhimukhe vinayena pAJjalipuTaH, iti saMgrAhyam , tatra namasyan paJcAGganamanapUrvakaM praNato bhavan abhimukhe-sammukhe vinayena savinayaM prA jalipuTaH aJjalIkRtakarayugalaH 'pajjuvAsaI' paryupAste tiSThati // 50 46 // itthaM bhagavatkalevarasamIpAgamanarUpAM zakravaktavyatAmuktvA sampratIzAnendrAdivaktaliye vaha uddhRta thI, niravacchinna zIghratva guNa ke yoga se vaha zIghrarUpa thI, tathA devajanocita hone se vaha divya thI, tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karatA huA vaha zaka AyA so isakA tAtparya aisA hai ki tiryaglokavartI asaMkhyAla dvIpa samudra zAstra meM kahe gaye haiM tiryagyaloka kA tAtparya madhyaloka se hai isa madhyaloka meM jambUdvIpa Adi dvIpa aura lavaNasamudra Adi samudra asaMkhyAta 2 haiM aisI jinendra kI vANI hai| trAyastriMzaka deva 33 hI hote haiM aura ye gurusthAnIya hote haiM, soma, yama, varuNa aura kubera isa taraha se ye cAra lokapAla kahe gaye haiN| ATha agramahiSiyoM ke nAma isa prakAra se haiM-pamA 1, zivA 2, zacI, 3, aJjU 4, amalA 5, apsarA 6, navamikA 7, aura rohiNI 8, ina eka 2 paTTa deviyoM kA parivAra 16-16 hajAra pramANa hai, bAhyapariSadA, madhyapariSadA aura abhyantara pariSadA ke bheda se isakI 3 pariSadAe~ hotI haiM, anIka-senA sAta prakAra kI kahI gaI hai-haya, gaja, ratha. subhaTa, vRSabha, gandharva, aura nATya cAra dizAoM meM se pratyeka dizA meM 84-84 hajAra AtmarakSaka deva rahate hai isIliye yahAM cAroM dizAoM ke cAra caurAsI hajAra arthAt tIna lAkha chihottara hajAra AtmarakSaka deva kahe gaye haiM // 46 // - isa prakAra se bhagavAn ke kalevara ke samIpa zaka ke Agamana kI vaktavyatA ko prakaTa karake ethI te upUta hatI. niravacchinna-zIghava guNanA yogathI te zIdhra rUSa hatI. temaja vajanecita hovAthI te divya hatI. tiryagna asaMkhyAta dvIpa samudrone pAra karIne te zaka Avyo hato ane tAtparya A pramANe che ke tiya lakavatI asaMkhyAta dvIpa samudra zAstramAM kahevAmAM Avela che.-tiyagU lekanuM tAtparya madhyaka thAya che. e madhyalokamAM jabadvIpa vagere dvIpa ane lavaNuM samudra vagere samudra asaMkhyAta 2 che. evI jinendranI vANI che. trAyazika deve 33 ja thAya che, ane ee gurusthAnIya hoya che. soma, yama, varuNa ane kubera A rIte e cAra lokapAle kahevAmAM Avela che. ATha agra mahiSIonA nAma A pramANe che 1 padmA, 2 zivA, 3 zacI, 4 aMjU, 5 amalA, 6 apsarA, 7 navAmikA ane 8 rohiNI e eka-eka paTTadevIono parivAra 16-16 hajAra pramANe che. bAhya pariSadA, madhya pariSadA ane Abhyantara pariSadAnA bhedathI AnI rU pariSadAo thAya che. anIka-senA sAta prakAranI kahevAmAM Avela che, haya, gaja, ratha, subhaTa, vRSabha, gandharva ane nATya cAra dizAomAMthI dareka dizAmAM 84-84 hajAra AtmarakSaka de rahe che. ethI ahIM cAre cAra dizAonA cAra corAsI hajAra Amarakss va apAmA mAvasa che. // 46 // A pramANe bhagavAnanA kalevaranI pAse zakanA AgamananI vaktavyatAne prakaTa karIne have
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU.47 bhagavataH nirbANAnantaramokSAnadevakRtyanirUpaNam 411 vyatAmAha mUlam teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM IsANe deviMde devarAyo uttaraddhalogAhivaI aTThAvIsavimANasayasahassAhivaI sUlapANI vasahavAhaNe suriMde arayaMbavatthadhare jAva viulAI bhogabhogAiM bhuMjamANe viharai / taeNaM tarasa IsANassa deviMdassa devaranno AsaNaM calai / taeNaM se IsANe jAva devarAyo AsaNaM caliyaM pAsai pAsittA ohiM pauMjai pauMjittA bhayavaM titthayaraM ohiNA Abhoei AbhoittA jahA sakke niyagaparikhAreNaM bhANeyavo jAva pajjuvAsai / evaM savve deviMdA jAva accue niyagaparikhAreNaM bhANeyayA / evaM jAva bhavaNavAsINaM iMdA vANamaMtarANaM solasa joisiyANaM doNNi NiyagaparikhArA NeyavvA / / sU0 47 // __ chAyA-tasmin kAle tasmin samaye IzAno devendro devarAja uttarArddhalokAdhipatiH aSTAviMzatidhimAnazatasahanAdhipatiH zUlapANivRSabhavAhanaH surendraH arajo'mbaravastradharo yAvad vipulAn bhogabhogAn bhuJjAno viharati / tataH khalu tasya IzAnasya devendrasya devarAjasya. AsanaM calati / tataH khalu sa IzAno yAvat devarAjaH AsanaM calitaM pazyati, dRSTvA avadhi prayuGkte, prayujya bhagavantaM tIrthakaram avadhinA Abhogayati, Abhogya yathA zako nijakaparivAreNa bhaNitavyo yAvat paryupAste / evaM sarve devendrA yAvat acyuto nijakaparivAreNa bhnnitvyaaH| evaM yAvad bhavanavAsinAmindrA vyantarANAM SoDaza, jotiSkANAM dvau, nijakaparivArA netavyAH ||suu047|| ___TIkA---'teNaM kAleNaM' ityAdi / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM IsANe' tasmin kAle tasmin samaye IzAnaH IzAnanAmakaH 'deviMde devarAyA uttaraddha logAhivaI' devendro devarAjaH uttarArddhalokAdhipatiH uttarArddhadevalokasvAmI, aTThAvIsavimANasayasahassAhivaI' aSTAviMzati aba sUtrakAra IzAna indra kI vaktavyatA kA kathana karate haiM "teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM IsANe devide' ityAdi / TIkArtha-"teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM IsANe deviMde devarAyA uttaraddha logAhivaI adAvIsavimANa sayasahassAhivaI" usa kAla meM aura usa samaya meM uttarArghaloka ke adhipati devendra devarAja IzAna indra kA jo ki 28 lAkha vimAnoM kA adhipati hai, "sUlapANI" hAtha meM jisake zUla sUtrakAra IzAna IndranI vaktavyatAnuM kathana kare che. 'teNa kAleNa teNa samapaNa IsANe darvide'-ityAdi-sUtra 47 TI -'teNa kAleNaM teNa samapaNa IsANe daviMde dabarAyA uttaraddhalogAhivaI aTThAvIsavimANasayasahassAhibraI' ra bhana ta samaye uttarA banA madhipati hevendra 12 zAna chandranu-2 28 vimAnAnA adhipati che, 'sUlapANI' DAyamA rama
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptasUtre vimAnazatasahassAdhipatiH aSTAviMzatilakSasaMkhyakavimAnasvAmI' 'sUlapANI' zUlapANiH zUlahastaH 'basahavAhaNe' vRSabhavAhanaH vRSabho vAhanaM yasya sa tathA vRSabhayAnavAn 'muriMde' surendraH svalokavAsi devasvAmI 'arayaMbaravatthadhare' arajo'mbaravastradharaH arajo'mbaraM nirmalAkAzaM, tatsadRzaM svacchaM yad vastraM vasanaM tasya dharaH dhArakaH 'jAva' yAvat yAvatpadena 'AlaiyamAlamauDe NavahemacArucittacaMcalakuMDalavilihijjamANagalle mahidie mahajjuie mahAbale mahAjase mahANubhAve mahAmukkhe bhAsuraboMdI palaMbavaNamAladhare isANakampe IsANavaDisae vimANe suhammAe sabhAe IsANaMsi, sIhAsaNaMsi se NaM aTTAvIsAe vimA NAvAsasayasAhassINaM asIIe sAmANiyasAhassINaM tAyattIsAe tAyattIsagANaM cauNiM logapAlANaM aTaNhaM aggamahIsoNaM saparivArANaM tiNiM parisANaM sattaNhaM aNIyANaM sattaNhaM aNIyAhivaINaM cauNhaM asIINaM AyarakkhadevasAhassINaM maNNesi ca IsANakappavAsINaM sattaNhaM devANaM devINa ya AhevaccaM poreccaM sAmittaM bhaTTitaM mahattaragattaM ANAIsaraseNAvaccaM kAremANe pAleNANe mahayAhayaNaTTagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM' hai "vasahavAhaNe" vAhana jisakA vRSabha hai, Asana kaMpAyamAna huA ise surendra vizeSaNa se jo abhihita kiyA gayA hai vaha yaha prakaTa karatA hai ki yaha IzAna indra IzAna svargavAsI devalokoM kA pUrNa rUpa se Adhipatya karatA hai yaha sadA "arayaMbara vatthadhare" arajo'mbaravastra pahinatA hainirmala AkAza kA raGga jaisA svaccha hotA hai vaisA hI isake dvArA pahine gaye vastroM kA varNa bhI svaccha -nirmala hotA hai yahAM "jAva" yAvatpada se mAlajhyasAlamauDe, NavahemacArucittacaMcalakuMDalavilihijjamANagalle, mahiddhie, mahajjuie, mahAbale, mahAjase, mahANubhAve, mahAsukkhe, bhAsuravodI, palaMbavaNamAladhare, IsANa ruppe, IsANavaDisae, vimANe, suhammAe, sabhAe IsANaMsi sIhAsaNaMsi, se NaM aTThAvosAe vimANAvAsasayasAhassINaM asoie sAmANiyasAhassINaM tAyatIsAe tAyattIsagANaM cauNhaM logapAlANaM aTThaNha aggamahisINaM saMparivArANaM tiNha parisANaM sattaNhaM aNIyANaM sattAha aNoyAhivaINaM cauNha asIINaM Ayarakkha devasAhassINaM aNNesiM ca nA zU cha. 'balahavAhaNe' vRSabha remanu na che. Asana pAyabhAna yu mAna surendra vizeSathI je abhihita karavAmAM Avela che te A prakaTa kare che ke A IzAna Indra IzAna svargavAsI lAnu pUrSa 35mA mAdhipatya 43 che. the sahA 'ayaraMbaravatthadhare' 124 ammara vastra dhAraNa kare che, e nirmaLa AkAzane raMga jema svaccha hoya che, temaja A pa sInA va pazu sva- nisAya che. mI 'jAva' yAvata thA mAla iya mAlamauDe, NavahemacAracittavaM calakuMDala vilihijjamANagalle, mahiddhipa, mahajju. ie, mahAbale, mahAjase, mahANubhAve, mahAsukkhe, bhAsuraboMdI, palaMvavaNamAladhare, IsANakappe, IsANavaDisae, vimANe, suhammAe sabhAe, IsANaMsi. sIhAsaNaMsi, seNaM aTThAvIsAe dhimA NAvAsasayasAhassINaM asIhae sAmANiyasAhassINaM tAyattIsAe, tAyattIsagANaM cauNhaM logapAlANaM akRNhaM, agamahisINaM saparivArANaM, tiNhaM parisANa sataNhaM aNIyANa sataNhaM aNIyAhiviINa cauNDaM asIINa AyarakkhadevasAhastINa aNNesiM ca IsANa
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkAdvi0vakSaskAra sU. 47 bhagavataH nirvANAnantaramIzAnadevakRtyanirUpaNam413 chAyA-AlagitamAlAmukuTo navahaimacArucitracaJcalakuNDalavilikhyamAnagallo maharddhiko mahAdhutiko mahAbalo mahAyazAH mahAnubhAvo mahAsaukhyo bhAsvarazarIraH pralambavanamAlAdharaH IzAnakalpe izAnAvataMsake vimAne sudharmAyAM sabhAyAm IzAne siMhAsane, sa khalu aSTAvizateH vimAnAvAsazatasAhasrINAm azItaH sAmAnikasAhasrINAM trayastriMzatastrAyastriMzakAnAM catasRNAm azItInAm AtmarakSakadevasAhasrINAm anyeSAM ca izAnakalpavAsinAM devAnAM devonAM ca AdhipatyaM paurapatyaM svAmitvaM bhartRtvaM mahattarakatvaM AjJezvarasenApatyaM kArayan pAlayan mahatA ahatanATyagItavAdyatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa-iti saMgrAhyam / tatra-AlagitamAlamukuTaH-Alagitau-svasvocitasthAne dhRtau mAlAmukuTau-mAlAkirITazca yena sa tathAbhUtaH punaH navahaimacArucitracaJcalakuNDalavilikhyamAnagalla:-navenUtane haima-svarNamaye cAruNI-manohare citre-adbhute caJcale-kAyavyApAravazAt kampamAne ye kuNDale-kuNDaladdhayaM, tAbhyAM vilikhyamAnaH-ghRSyamANo galla:-kapolo yasya sa tathAbhUtaH puna:-mahaddhikaH mahatI-vizAlA RddhiH vimAnAdisamRddhiryasya sa tathA-sAtizayavimAnAdisamRddhiyukta ityarthaH, tathA-mahAdyatikaH-mahatI dyutiH-zarIrAbharaNAdisambandhimahAdIptisamanvita ityarthaH, mahAbala:-mahat-sAtizaya bala zArIraM sAmathai yasya IsANakappavAsINaM devANaM devINa ya AhevaccaM porevaccaM sAmittaM bhaTTittaM mahattaragattaM ANAIsara seNAvaccaM kAremANe pAlemANe mahayA haya NagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNa" isa pATha kA grahaNa huA hai isakA bhAva isa prakAra se hai-mAlA aura mukuTa jo ki yathocita sthAna dhAraNa kiye gaye the ve baDe hI isake suhAvane pratIta hote haiM isane jo kuNDalakAnoM meM pahine hue the ve navIna the, sone ke bane hue the, mana ko haraNa karane vAle the, baDe anokhe the aura zarIra ke byApAra ke vaza se caJcala hote rahate the, isaliye usake donoM kapola isake dvArA ghRSyamANa hote rahate the| isakI vimAnAdirUpa samRddhi alpa nahIM thI-kintu mahatobar3I thI, isaliye yaha sAtizaya vimAnAdi samRddhivAlA yahAM prakaTa kiyA gayA hai| isake zarIra kI aura zarIra ke Upara dhoraNa kiye gaye AbharaNAdikoM kI yuti viziSTa prabhA saMpanna thii| isakA zArIrika sAmarthya sAtizaya thA arthAt parvata Adi ko UkhADa dene meM ise jaga kampavAsINa devANaM devINa ya Ahevacca porevaccaM sAmitaM bhATTita mahattaragattaM ANAI. saraseNAbaccaM kAremANe pAlemANe mahayAhayaNagIyavAiyataMtItalatAlatuDiya dhaNa muiMga paDuppavAiyaraveNa" yA 48 aNu 42vAmAM mAvasa che. mA pAine mAyA prabhArI chyathA sthAne dhAraNa karavAmAM AvelAM mALA ane mukuTa khUba ja suMdara lAgatAM hatAM. eNe je navIna kuMDale kAnamAM dhAraNa karelAM hatAM, te navA hatA ane te kuMDale suvarNanA hatAM. manahara hatAM. addabhuta hatAM ane zarIranA halana-calanathI hAlatA hatAM. ethI tenA bane kapile tenAthI gharSita thatA hatA. enI vimAnAdi rUpa samRddhi a5 nahatI paNa puSkaLa pramANamAM hatI. ethI ja emane ahI sAtizaya viMmAnAdi samRddhavAna tarIke prakaTa kara vAmAM Avela che. enA zarIranI ane zarIra para dhAraNa karavAmAM AvelA AbhaNAdikAnI dhati viziSTa prabhA saMpanna hatI. enuM zArIrika sAmarthya sAtizaya hatuM, eTale ke pavata
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 jambUdvIpaprajJaptisUtre " sa tathA parvatAdyutpATanasAmarthyayukta ityarthaH, tathA - mahAyazAH mahaMdU - vistIrNaM yazo yasya sa tathA - viziSTavaikriyAdikaraNAcintya sAmarthyayukta ityarthaH, tathA - mahAsaukhyaH - mahat- pracuraM saukhyaM - sukhaM prabhUtasadvedanIyodayAd sa tathA - atyantamukhayukta ityarthaH tathA bhAsvara - zarIraH - dedIpyamAna dehaH, pralambavanamAlAdharaH - pralambA- pralambamAnA yA vanamAlA tasyA dharaH - dhArakaH, tathA - - IzAnakalpe IzAnakalpanAmake svargaloke, IzAnAvataMsa ke vimAne IzAnAva nAmake vimAne, sudharmAyAm sabhAyAm IzAne IzAnanAmake siMhAsane, virAjamAnaH ityadhyAhAryam saH IzAnendraH khalu aSTAviMzateH vimAnAvAsazatasAhastrINAm aSTAviM zatilakSasaMkhyaka vaimAnikAnAM devAnAm azIteH sAmAnikasAhasrINAm azItisahasrasaMkhyaka sAmAnikadevAnAm trayastriMzataH trayastriMzakAnAm trayastriMzatsaMkhyakAnAM gurusthAnIya devAnAm caturNAM lokapAlAnAM somAdInAM catuH saMkhyakAnAM lokapAlAnAm saparivArANAMsvasvasaMkhyAdiparivArasahitAnAm aSTAnAm agramahISINAma tisRNAM pariSadAM bAhyamadhyAbhyantarabhedabhinnasya pariSat trayasya saptAnAm anIkAnAm hayAdisainyabhedena saptasaMkhyakAnAM sainyAnAm saptAnAm anIkAdhipatInAm hayAdyanIkasvAminAM catasRNAm azItInAm AtmarakSakadeva sAhasrINAm catasRSu dikSu pratyekasyAM dizi varttamAnAnAm azItisahasnAtmarakSakAnAmazItisahasrasaMkhyakAnAm AtmarakSakANAM devAnAm tathA anveSAM ca bahUnAM sA bhI AyAsa (parizrama) nahIM hotA thA / isakA yaza tribhuvana meM prakhyAta thA / viziSTa vaikiyAdi karane meM isakA sAmarthya acintya thA / prabhUta sAtA vedanAma karma ke udaya se yaha pracura saukhyarAzi kA svAmo-bhoktA thA, isake zarIra kI kAnti bhAsvara tho- sadA camakatI rahatI thI. yaha jisa vanamAlA ko gale meM pahire rahatA thA. vaha Upara se nIce taka laTakatI rahatI thI. yaha IzAna nAmake kalpa meM IzAnAvataMsaka vimAna meM sudharmA nAma kI sabhA meM sthita IzAna nAmaka siMhAsana para virAjarAna rahatA, aisA yaha IzAnendra 28 lAkha vaimAnika devoM kA 80 hajAra sAmAnika devoM kA 33 trAyastrazaka devo kA, somAdika cAra lokapAloM kA, saparivAra ATha apramahiSiyoM kA, bAhya, madhya aura Abhyantara tIna sabhAoM kA hayAdi - mevAle sAta sainyo kA, unake sAta adhipatiyoM-senApatiyoM kA 80-80 hajAra cAroM dizAoM ke AtmarakSaka devoM kA, tathA aura bhI aneka IzAna devalokavAsI deva deviyoM vagerene ukhADavAmA ene jarA paNa AyAsa thatA nahIM. enI kIti tribhuvanamAM prakhyAta hatI. viziSTa vaikriyAdvi karavAmAM enuM sAmarthya acintya hatu' prabhUta sAtA vedanIya karmAMnA udayathI e pracura saukhya rAzinA svAmI eTle ke bheAkatA hatA enA zarIranI krAMti bhAvara hatI sadA camakatI rahetI hatI. e je vanamALAne grIvAmAM dhAraNa karatA hatA te uparathI nIce sudhI laTakatI rahetI hatI. e IMzAna nAmaka kalpamAM IzAnAvatuM sarka vimAnamAM sudharmA nAmanI sabhAmAM sthita IzAna nAmaka sihAsana para virAjamAna rahetA. eve e izAndra 8 lAkha vaimAnika devA para, 80 hajAra sAmAnika devA para, 33 trAyastri'zaka devA 56, sAmAdika cAra leAkapAle para, saparivAra AThe agramahiSIe para, mAhya, madhya ane Abhya'tara traNa sabhAe para, yAdi prakAranA sAta sainyApara, temanA sAta adhipati senApatio- para, 80-80 hujAra cAre dizAonA AtmarakSaka devAnA temaja mIjA
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkAdvi.vakSaskAra sU.47 bhagavataH nirvANAnantaramIzAnadevakRtyanirUpaNam 415 devAnAM devInAM ca Adhipatyam adhipatitvam paurapatyaM purapatitvaM, svAmitvaM svAmyaM, bhartRtvam mahattarakatvam AjJezvarasenApatyam AjJAyA IzvaraH AjJezvaraH, senAyAH patiH senApatiH AjJezvarazcAsau senApatizceti AjJezvarasenApatistasya bhAvastatvaM ca kArayan pAlayaMzca mahatA vizAlena ahatanATayagItavAdyatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa ahato niravacchinno yo nATayagItavAdyatantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaravaH tatra nATayaM naTakarma, gItaM prasiddham tathA paTubhiH paTupuruSaiH pravAditAni yAni tantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgarUpANi vAdyAni, eteSAM yo ravaH zabdastena sahitAn 'viulAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharai' vipulAn bhogabhogAn bhujAno viharati / 'ahatanATayagotavAdya' ityAdipade 'vAgha' zabdasya pUrvanipAtaH 'paTupravAdita' zabdasya paranipAtaca ArSatvAda bodhya iti / 'taeNaM' tataH bhagavataH zarIratyAgAnantaraM khalu 'tassa IsANassa deviMdassa devaranno AsaNaM calai' tasya IzAnasya debendrasya devarAjasya AsanaM calati / 'taeNaM se IsANe' tataH khalu sa IzAno 'jAva' yAvata yAvatpadena 'devendro devarAjaH iti' saMgrAhyaH, tathA 'devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai' devarAjaH AsanaM calitaM pazyati, 'pAsittA ohiM pauMjai' kA adhipatya, paurapatya, svAmitva, bhartRtva, mahattarakatva, evaM AjJezvara senApatya karavAtA huA unakI paripAlanA karatA huA satata niravacchinna rUpa se hone vAle nATaya ke gItoM ke sAtha 2 paTupuruSoM dvArA bajAye gaye tantrI, talatAla, truTita, Adi sUpa bAjoM ko tumula cittAkarSaka dhvani se yukta "viulAI bhogAbhogAI bhuMjamANe viharai" vipula bhogabhogoM ko bhogatA huA apanA samaya Ananda ke sAtha vyatIta karatA rahatA hai. yahAM "ahatanATya gItavAdya" Adi pada meM vAdya zabda kA pUrvanipAta aura "paTupravAdita" zabda kA paranipAta ArSa hone se huA hai| bhagavAn ne jaba apane zarIra kA parityAga kara diyA thA "taeNaM tassa IsANassa devidassa devaranno AsaNaM calai" usa samaya isa devendra devarAja IzAna indra kA Asana kamyA yamAna huA "tae NaM se IsANe jAva devarAyA AsaNaM caliyaM pAsaI" kampAyamAna hue Asana aneka IzAnadevalokavAsI deva-devAo para Adhipatya, paripatya, svAmitva, bhatRtva, mahattaRtva, temaja Are para senA patyanA rUpamAM zAsana karatA temanI paripAMlanA karate, satata niravacchinna rUpathI abhinIta thatI nATya nA gItenI sAthe-sAthe pa8 puruSa vaDe vagADavAmAM AvelAM ta trI, tala la truTina Adi rUpa vAdyayaMtronI tuyula cittAkarSaka dhvani thI yukta 'viulAI bhogabhogAI-bhujamANe viharai' vidhuta se logon| upa 42tA paataan| samaya sumethA 5sAra rata . mI 'ahata nATrava gotavAdya' mA 56mA we no pUrvanipAta ana "paTupravAdita" shhon| pazinipAta mA vAthI thaye cha. bhagavAne yAre potAnA shriirne| parityAga 4yo, 'tapaNaM tassa IsANassa deviMdassa devaranno AsaNa calai' ta samaye / hevendra 14 5 zAna chandranu Asana pAyamAna yu 'tapaNaM isANe jAva devarAyA AsaNaM caliyaM pAsai' tyAre IzAna pAyamAna thayera mAsana ne nayu 'pAsittA' totAnA 'ohi pauMjai' avadhi jJAnane 5yuta yu
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 jambUdvIpaprajJaptistre dRSTrA avadhi prayunakti, 'pauMjittA bhayavaM titthayaraM ohiNA Abhoei' prayujya bhagavantaM tIrtha karam avadhinA Abhogayati nikSate, 'AbhoittA' Abhogya nirIkSya zakendravat sakalaparivArasamanvito'STApadaparvate samAgatya vandana namaskArapUrvakaM bhagavantaM paryupAste etadeva sUcayitumAha-mUle 'jahA sakke niyagaparivAreNa bhANeyavyo jAva pajjuvAsai' iti evaM' evam-anena prakAreNa 'savve' sarve vaimAnikA 'deviMdA' devendrAH' 'jAva accue' yAvadacyutaH-acyutaparyantA 'NiyagaparivAreNa' nijakaparivAreNa-sva sva parivAreNa sahitA 'bhANeyavvA' bhnnitvyaaH| 'e' evam-anena prakAreNa-vaimAnikendraprakAreNa 'jAva' yAvat-sarve yAvacchabdo'tra sarvArthe na tu saMgrahArthe, saMgrAhyapadAbhAvAt, 'bhavaNavAsINaM iMdA' bhavanavAsinAm indrA:-viMzatirapi bhavanavAsIndrAH nija nija parivAreNa sahitA vaktavyAH, tathA 'vANamaMtarANaM' vAnavyantarANAM-vyantarajAtIyAnAM devAnAmapi 'solasa' SoDaza-SoDaza saMkhyakA indrA kAlAdayo 'jIisiyANaM doNNi' jyotiSkadevAnAM caMdrasUrya dvau indro niyagaparivAreNa NeyavvA' ninijaparivAreNa sahitA vaktavyAH, nanu ko dekhA "pasittA ohiM pauMjae' dekhakara usane apane avadhijJAna ko upayukta kiyA "pauMjittA" upayukta karake usane "bhayavaM titthayaraM ohiNA Abhoei" tIrthakara bhagavAn ko usa avadhijJAna dvArA dekhA "AbhoittA" dekhakara "jahAsakke niyagaparivAreNaM bhANeyavo jAva pajjuvAsaI" vaha zakendra kI taraha sakala parivAra sahita aSTApada parvata para AgayA aura vahAM Akara ke usane vandana namaskAra pUrvaka bhagavAna kI paryupAsanA kI "evaM savve viM deviMdA jAva accue NiyagaparivAreNaM bhANeyavvA" isI prakAra se acyuta devaloka taka ke samasta indra apane 2 parivAra sahita aSTApada parvata para Aye aisA kahanA cAhie, yahAM yAvat zabda sarvArtha meM prayukta huA hai. saMgrahArtha meM nahIM kyoMki yahAM para saMgrAhya padoM kA abhAva hai, "evaM jAva bhavaNavAsINaM iMdA vANamaMtarANaM solasa" isI taraha bhavanavAsiyoM ke 20 indra, vyantaroM ke 16 kAlAdika indra, aura "joisiyANaM doNi' jyotiSkoM ke candra aura sUrya ye do indra, "NiyA parivArA NeyavA" apane 2 parivAra sahita isa aSTApada parvata para aisA kahanA cAhiye. yahA~ zaMkA 'paMujittA' upayukta zane to 'bhayavaM titthayaraM ohiNA Abhopai' tItha'2 bhAvAnanA te bhavadhijJAna 43 6zana yA 'AbhoittA' 6zana rIne te 'jahA sakke niyagaparivAreNa bhANeyavyo jAva pajjuvAsaI' zahendranI samasa: 5212 sahita aSTA5 5 52 bhAvI aura anya AvInata banna namA2 54 bhagavAnanI 5pAsanA 3rI. 'pavaM sabve devidA jAva accue NiyagaparivAreNaM bhANeyavvA' yA pramANa atyuta vaa5yntn| saghaLA Indro pita potAnA parivAra sahita aSTApada parvata para AvyA ema kahevuM joIe ahIM yAvat zabda sarvArthamAM prayukta thayela che. saMgrahAthamAM nahIM kemake ahIM saMgraha 42vA pAne malA che. 'evaM jAva bhavaNavAsINa iMdA vANamaMtarANaM solasa' se prabhArI navanavAsIyAnA vIsa Indra, vyata vana16 se vigerendra bhane 'joisiyANe doNNi' yAtiAnA 2 mana sUrya se mendra 'NiyagaparivArA NeyavA' pati pAtAnA pa2vA2 sAthe A aSTApada parvata para AvyA, ema kahevuM joIe. ahIMyAM e jAtanI
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkAdvi vakSaskAra sU.47 bhagavataH nirvANAnantaramIzAnadevakRtyanirUpaNam 417 sthAnAGgAdyAgameSu dvAtriMzatsaMkhyakA vyatarendrA uktAH, iha tu SoDaza kathamucyante ! iti cet, Aha-yadyapi vyantarendrA dvAtriMzatsaMkhyakAH santi, parantu na te sarve RddhayAdi sampamA bhavanti / tatra ye maharTikAH kAlAdayaH pradhAnanyantarendrAste iha vivakSitAH, ye lu alpamaharddhikA aNapannIndrAdayaste iha gauNatvAnna vivakSitAH teSAmavivakSaNe na kApi vipratipattiH kAryAH, yato vicitrA sUtrakRto zailI bhavati / ata evottamapuruSaparigaNanAyAM prativAsudevAnAmuttamapuruSatve'pi kvacit Agame tatparigaNanA na kRtA / yathA samavAyAGge 'bharaheravaesu NaM vAsesu egamegAe osappiNIe cauvaNaM cauvaNNaM uttamapurisA uppagjisu vA, uppajjiti vA, uppajjissaMti, 'taM jahA-cauvIsaM titthayarA vArasa cakkavaTTI nava baladevA nava vAsudevA' chAyA-bharatairavatayoH khalla varSayoH ekaikasyAmutsaaisI kI jA sakatI hai ki sthAnAGga Adi sUtroM meM 32 vyantaroM ke indra kahe gaye haiM phira yahAM para 16 hI inake indra kyoM kahe gaye haiM ! so isakA samAdhAna aisA hai ki yadyapi vyantarendra 32 hI kahe gaye haiM parantu yahAM jo 16 prakaTa kiye gaye haiM-ve yaha batalAte haiM ki vyantaroM ke 32 indra saba samAna Rddhi Adi vAle nahIM haiM kintu kAlAdika 16 indra hI mahAn RddhivAle haiM isaliye ye pradhAna vyantarendra haiM aura isI kAraNa inheM yahAM vivakSita kiyA gayA hai. alpaRddhi vAle aNapatnIndrAdikoM ko nahIM vivakSita kiyA gayA hai. unheM to gauNa hI rakkhA gayA hai. isaliye isa prakAra ke kathana meM koI viprati patti jaisI bAta nahIM samajhanI cAhiye. kyoMki sUtrakAroM kI zailI vicitra prakAra kI hoto hai, iso kA yaha prabhAva hai ki jaba uttama puruSoM kI parigaNanA kI gaI to usameM prativAsudeva ko uttama puruSa hone para bhI kisI 2 bhAgama meM parigaNanA nahIM kI gaI hai, jaisA ki samavAyAGga meM "bharaherakhae NaM vAsesu egamegAe mosappiNIe cauvaNNaM caupaNNaM uttamapurisA uppagjisuvA upajjiti vA, uppajjissaMti vA taM nahA-ca uvIsaM titthayarA, zaMkA karI zakAya ke thAnAMga vigere sUtromAM vyaMtaradevenA 32 batrIsa Ika kahevAmAM Avela che. te pachI ahIM tenA 16 soLaja Indra kema kahayA che ? AzakAnuM samAdhAna evuM che ke-je ke vyaMtara devAnI saMkhyA. 32 ja che paraMtu ahI je 16 prakaTa karavAmAM AvyA che te Ama batAve che ke yaMtanA 32 Indo sarva samAna Rddhi Adi thI yukta nathI paNa kAlAdika 16 indro ja mahAna RddhivALA" che. ethI ee pradhAna yaMtarendro che ane ethI ja emane ahIM ullekha karavAmAM Avyo che. aha5 trAddhivALA aNupanIdrAdikane ahIM ullekha karavAmAM Avyo nathI. temanuM sthAna gauNa ja mAnavamAM AvyuM che. ethI A jAtanA kathanamAM koI vipratipatti jevI vAta samajavI cagya nathI, kemake sUtrakAronI zailI vicitra prakAranI hoya che. eneja e prabhAva che, ke jyAre uttama purUSanI parigaNunA karavAmAM AvI te temAM prativAsudeva uttama purUSa hovA chata mAmAmAta pramANe tanI pariganya 42pAmA mAvA nathI. rebha'samavAyAGga' mA "bharaheravapasu NaM vAsesu egamegAe osappiNIpa caupaNNaM caupaNa uttama purisA upajiMsu vA upajiti bA, uppajjissati vA taM jahA-ghauvIsaM tisthayarA 53
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 jambUdvIpaprApti piNyAM catuSpazcAzat catuSpaJcAzat uttamapuruSAH udapadyanta vA, utpadyante vA, utpatsyante vA, tadyathA caturvizatistIrthakarAH, dvAdaza cakravartino nava baladevA nava vAsudevA ityatra prativAsudevA uttamapuruSatvena na saMgRhItA iti / tathA 'joisiyANaM doNNi' jyautiSkANAM dvau indrau-candra sUryo, candrasaryAviti jAsyAzrayeNa bodhyam, vyaktyAzrayeNa tu te asaMkhyAtA: ete bhavanavAsinAM vyantarANAM jyotiSkANAM ca indrA 'NiyagaparivArA' nijakaparivArAH sva sva parivAreNa sahitA 'NeyavvA' netvyaaH-bhnnitvyaaH| yathA svaparivAreNa sahitaH zakraH samAgatastathaiva sarve indrAH sva sva parivAreNa sahitAH samAgatya savidhi bhagavantaM praNamya nAti dUre nAti nikaTe kRtAJjalayaH sAzrunayanA sthitA iti ||suu0 47 // __ itthaM catuSSaSTAvindreSu samAgateSu zakro devendro yatkRtavAMstadAha-- __ mUlam-tae NaM sakke deviMde devarAyA bahave bhavaNavaiyANamaMtarajoisavemaNie deve evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! gaMdaNavaNAo sarasAiM gosIsavaracaMdaNakaTThAI sAharaha, sAharittA tao ciigA o raeha, egaM bhagavao titthayarassa, egaM gaNaharANaM egaM avasesANaM vArasa cakkavaTTI, nava baladevA, nava vAsudevA" isa pATha meM prativAsudeva uttamapuruSarUpa se parigaNita nahIM kiye gaye haiM. jyotiSka devoM ke jo candra aura sUrya aise do indra kahe gaye haiM ve jAti ke AzrayaNa se kahe gaye haiM-nahIM to vaise to ye vyakti kI apekSA asaMkhyAta hai| ina bhavanavAsiyoM ke, vyantaroM ke aura jyotiSkoM ke indra apane 2 parivAra se sahita hokara yahAM Aye aisA kaha lenA cAhiye, jisa prakAra apane parivAra se yukta hokara zaka mAyA usI prakAra se samasta indra bhI apane 2 parivAra sahita hokara Aye aura ve saba ke saba savidhi bhagavAn ko namaskAra kara na unake ati samopa baiThe aura na una se ati dUra hI baiThe. kintu yathocita sthAna para Akara baiThe usa samaya unake donoM hAtha bhakti ke vaza se aMjalirUpa meM jur3e hue the evaM A~khoM meM una saba kI zoka ke azru bhare hue the // 47 // vArasa cakkavaTTI, nava baladevA, naba vAsudevA" ApAmA prativAmuhavA uttama puruSa rUpathI pariNita karavAmAM AvyA nathI. jyotiSka denA je candra ane sUrya evA be Indro kahevAmAM Avela che te jAtinA AzrayathI kahevAmAM Avela che. Ama te te vyaktinI apekSA e asaMkhyAta che. e bhavanavAsIonA, vyaMtarAnI ane jAtinA Indro potapotAnA parivAranI sAthe atre AvyA. evuM kahevuM joIe. jema potAnA parivArathI saMyukta thaIne zakra AvyuM te pramANe ja sarve Indro paNa pota-potAnA parivA rathI saMyukta thaIne AvyA ane teo sarve savidhi bhagavAnane namana karIne ekadama temanI pAse paNa nahi tema temanAthI vadhAre dUra paNa nahi A pramANe cagya sthAne besI gayA. te samaye temanA banne hAthe bhaktivaza aMjali rUpe saMyukta hatA temanI AMkhomAMthI azrudhArAo prahita thaI raMhI hatI. kA'
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkAdvivakSaskAra sU. 48 devAgamanAnantaraM indrakAryanirUpaNam 419 aNagArANaM / taeNaM te bhavaNavai jAva vemoNiyA devA NaMdaNavaNAo sarasAiMgosIsavaracaMdaNakaTThAI sAha raMti, sAharittA tao ciigAo raeMtiegaM bhagavao titthayarassa, egaM gaNaharANaM, egaM avasesANaM aNagArANaM / taeNaM se sakke devide devarAyA abhioge deve sadAvei, sadovittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! khIrodagasamuddAo khIrodagaM sAharaha / taeNaM te abhiAgA devA khIrodagaM sAharaMti // sU0 48 // chAyA-tataH khalu zakro devendro devarAjo bahUn bhavanapativyantarajyotiSavaimAnikAn devAn evamavAdIt-kSiprameva bho devAnupriyAH nandanavanAt sarasAni gozIrSavaracandanakASThAni samAharata, samAhatya tisraH citikAH racayata, ekAM bhagavatastIrthakarasya, ekAM gaNadharasya, ekAm avazeSANAm amagArANAm / tataH khalu te bhavanapati yAvad vaimAnikA devAH nandanavanAt sarasAni gozIrSavaracandanakASThAni 'samAharanti, samohatya tisraH citikA rakyanti-ekAM bhagavatastIrthakarasya, ekAM gaNadharANAm , ekAm avazeSANAM anagArANAm / tataH khalu sa zakro devendro devarAja AbhiyogyAn devAn zabdayati, zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH! kSIrodakasamudrAt kSIrodakaM samAharata / tataH khalu te AbhiyogyA devAH kSIrodakasamudrAt kSIrodakaM samAharanti // 48 // TIkA 'tae NaM se sakke' ityAdi / 'tae NaM' tata: catuSSaSTIndrasamAgamanAnantaraM khalu 'sakke dediMde devarAyA bahave bhavaNavai vANamaMtara joisavemANie' zakro devandro devarAjaH bahUn bhavanapativyantarajyotiSavaimAnikAn caturvidhAn 'deve' devAn 'evaM' evaM vakSyamANamakAreNa-'vayAsI' avAdIt uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA" kSiprameva zIghrameva bho devAnupriyAH ! yUyaM 'gaMdaNavaNAo sarasAI' nandanavanAta sarasAni-sni isa prakAra 64 indroM ke upasthita ho jAne para zaka devendra ne jo kiyA usakA kathana isa prakAra hai-"taeNaM sakke deviMde devarAyA bahave" ityaadi| TokArtha-isake bAda "taeNaM sakke deviMde devarAyA bahave bhavaNavai vANamaMtarajoisa vemANie deve evaM vayAsI" devendra devarAja zaka ne una upasthita hue samasta 64 parivAra sahita bhavanapati, vAnanyantara, jyotiSka evaM vaimAnika devendroMse aisA kahA-"vippAmeva bho devANuppiyA ! naMdaNavaNAmo sarasAiM gosIsacaMdaNakaTThAI sAharaha" bho devAnupriya ! tuma saba zoghra hI nandana( A pramANe 64 Indro jyAre upasthita thaI gayA tyAre zaka devendra je karyuM tenuM uthana // prabhA cha :-'tae sakke deviMde devarAyA bahave-ityAdi sUtra // 48 // -tyA2 mAI 'tapa Na sakke devide devarAyA bahave bhavaNavaivANamaMtara joisiya vemANie deve evaM vayAsI' hevendra heva tapasthita thye| samasta-14, parivAra sahita bhavana patie vyaMtara tiSka temaja vaimAnika devendrone. A pramANe kahyuM 'vippAmeya bho devANuppiyA naMdaNavaNAo sarasAi' gosIsacaMdaNakaTThAI sAharaha' hevA
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhara gdhAni na tu rukSANi, 'gosIsavaracaM daNakaTThAI' gozIrSavaracandanakASThAni-gozIrSa = gozI nAmnA prasiddhaM yadUvaraM zreSThaM candanaM tasya kASThAni 'sAharaha' samAharata = samAnayata 'sAharitA' samAhRtya 'tao ciigAo' tisraH citikAH = citAtrayaM 'raeha' racayata, tatra 'e' ekAM citikAM 'bhagavao titthayarassa' bhagavatastIrthakarasya kRte racayata, 'egaM' ekAM citikAM 'gaNaharassa' gaNadharANAM kRte, 'egaM' ekAM ca citikAm ' avase sANaM' avazeSANAM tIrthakara gaNadharabhinnAnAm 'aNagArANaM' anagArANAM - sAdhUnAM kRte racayata / 'tara NaM te bhavaNavara jAva vemANiyA' tataH khalu te bhavanapati yAvad vaimAnikAH bhavanapativyantara jyautiSa vaimAnikA 'devA NaMdaNavaNAo sarasAI- gosIsavara caMdaNakaTThAI sAraMti' devA nandanavanAt sarasAni gauzIrSavaracandanakASThAni samAharanti 'sAharittA' samAhRtya 'tao ciragAo raeMti' tikhaH citikAH racayanti / 'egaM bhagavao titthayarassa' atri fafari bhagatastIrthakarasya RSabhadeva svAminaH kRte, 'egaM gaNaharANaM' ekAM citikAM gaNadharANAM kRte, 'egaM avasesANaM- aNagArANaM' ekAM ca citikAm avazeSANAm nagArANAM kRte racayanti / 'taraNaM se sakke devide devarAyA Abhiyoge' tataH khalu sa zakro devendro devarAja abhiyogyAn = kiGkarabhUtAn 'deve' devAn 'saddAvei' zabdayati, 'saddAvittA' zabdayitvA ' evaM ' evaM vakSyamANaprakAreNa 'vayAsI' avAdIt uktavAn 'khippAmeva ' manase sarasa gozIrSacandana kI lakaDiyoM ko lAo aura "sAharitA" lAkarake " o raei" tIna citAoM kI racanA karo; inameM "egaM bhagavao titthayarassa" eka prabhu tIrthaMkara kI, "egaM gaNaharassa" eka gaNadhara kI aura "egaM avasesANaM aNagArANaM" eka avazeSa anagAroM kI' taba una bhavanapati se lekara samasta vaimAnika devoM ne nandana vana meM jAkarake vahAM se sarasa gozIrSacandana kI lakar3iyoM ko lekara pUrvokta tIna citAoM kI racanA kI, eka bhagavAn tIrtha * kara ke liye, dUsarI gaNadharoM ke liye aura tIsarI ina donoM se bhinna zeSa anagAroM ke liye "taeNa se sakke deviMde devarAyA Abhioge deve sadAvei" isake bAda devendra devarAjazakra ne abhiyogya jAti ke devoM ko bulAyA - "saddAvittA evaM vayAsI- " bulAkara usane aisA kahA o nupriyA, tame sa maLIne zIghra nandana vanamAMthI sarasa geAzISa candananA lAkaDAe lAve ane 'sAharitA' sAvIne 'tao biigAo' bhittA taiyAra / 'ega bhagavao titthayarasta' bheDa alu tIrtha 42 bhATe 'pagaM gaNaharassa' the ganudhara bhATe bhane 'ega avasesANa aNa gArANa' the avazeSa angaare| bhATe. tyAra mAha te bhavanayatimothI bhAMDIne sarva vaimAni vee nandana vanamAM jaIne tyAMthI sarasa geAzISa candananA lAkaDAe lAvIne pUrvakita traNa citAnI racanA karI eka bhagavAna tIrthaMkara mAMTe, eka gaNadhara mATe ane eka yethe annethI bhinna zeSa managArI bhATe. 'tapaNa se sakke devide devarAyA Abhibhoge deve sahAveha' tyAra mAha devendra devarAna zaDe mAliyogya latinA devAne mosAdhyA 'saddAvittA evaM bayAsI' masAvI ne tebhane bhA prabhAo udhu - 'vippAmeva bho devANupiyayA khirodagasamu jambUdvIpaprazamasutre
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi. vakSaskAra sU. 49 bhagavadAdi kalevarasnapanAdikanirUpaNam zIghrameva 'bho devANupiyA !' bho devAnupriyAH / yUyaM 'khIrodagasamuddAo' kSIrodaka samudrAt ' khIrodakaM' kSIrodakaM 'saharaha' samAharata = samAnayata 'tae NaM se AbhiogA devA' tataH khalu te AbhiyogyA devAH kSIrodakasamudrAt 'khorodagaM' kSIrodakaM' sAharaMti' samAharanti - samAnayanti iti / / sU0 48 // mUlam - tae NaM se sakke deviMde devarAyA titthagarasarIraMgaM khIrodageNaM pahANes hANittA saraseNaM gosIsavaracaMdaNeNaM aNulipai. - aNurlipittA haMsa lakkhaNaM paDasADayaM niyaMsei niyaMsittA savvAlaMkAravibhUsiyaM kares, taNaM se bhavaNavai jova vemANiyA gaNaharasarIragAI aNagArasarIragAIpi khIrAgeNaM hoveti pahAvittA saraseNaM gosIsavaracaMdaNeNaM aNuliMpati aNurlipittA ahayoI divvAI devadusajyalAI NiyasaMti niyaMsittA savvAlaMkAravibhUsiyoI kareMti, taraNaM se sakke devide devarAyA te bahave bhavaNava jAva mANie deve evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ! IhAmiMga usabha-turaya jova vaNalayabhatticittAo tao sibiyAo viuvveMha, egaM bhagavao titthayarassa egaM gaNaharANaM evaM avasesANaM aNagArANaM, taraNaM te bahave bhavaNavai jAva vemANiyA tao sibiyAo viuvvaMti, egaM bhagavao titthayarassa egaM gaNaharANaM evaM avasesANaM aNagArANaM, taraNaM se sakke devide devarAyA vimaNe NirANaMde aMsupuNNaNayaNe bhagavao titthayarassa viNaTTha jammajarAmaraNassa saroragaM sIyaM Aru ts AruhitA cigAe Thavei, taraNaM te bahave bhavaNavai jAva vaimANiyA "svipameva bho devANuppiyA khIrodagasamuddAo khIrodagaM sAharaha" he devAnupriyo ! tuma zoghra hI kSIrodaka samudra para jAo aura vahAM se kSIrodaka lekara Ao. isa prakAra indra kI AjJA sunakara 'taNaM te AbhiogA devA khIrodagaM sAhara ti" Abhiyogga jAti ke deva kSIrodaka samudra para gaye aura vahAM se kSIrodaka lekara vApisa Agaye ||48 || dAo khIrodaMga sAharaha' he hevAnupriya, tame zIghra jhAroha kSIre vo bhI pramANe indranI AjJA sAMlajIne khIrodagaM sAhUti' te sarva Abhiyogya latinA hevA kSIroha kSIrAdaka lai te pAchA AvyA. 5485 421 samudra para lo| mane tyAthI 'tapaNaM se AbhiogA devA samudra para gayA yAne tyAMthI
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 423 jambU pratis devA gaNaharANa aNagArANaya viNaTTha jammajarAmaraNANaM sarIragAI sIyaM Aruheti AruhitA ciigAe ThaveMti // sU0 49 // chAyA--tataH khalu sa zakro devendro devarAjastIrthakarazarIrakaM kSIrodakena snapayati snapayitvA saraseNa gauzIrSavaracandanenAnu limpati anulipya haMsalakSaNaM paTazATakaM nivAsayatinivAsya sarvAlaGkAravibhUSitaM karoti, tataH khalu te bhavanapati yAvad vaimAnikA gaNadhara zarIrakANi anagArazarIrakANyapi kSIrodakena snapayaMti snapayitvA sarasena gozIrSavaracandanenAtulimpanti, anulipya ahatAni divyAni devadUSyayugalAni nivAsayanti nivAstha sarvAlaGkAravibhUSitAni kurvanti, tataH khalu sa zakro devendro devarAjastAn bahUn bhavanapati yAvad vaimAnikAn devAnevamavadat - kSiprameva bho devAnupriyAH / IhAmRgavRSabha - turaga - yASad vanalatA bhakticitrAstisaH zivikA vikuruta, (tatra) ekAM bhagavate tIrthakarAya ekAM gaNadharebhyaH pakAmavazeSebhyo'nagArebhthaH, tataH khalu te bahUvaH bhavanapati yAvad vaimAnikAstisraH zikSikAM vikurvanti, (tatra) pakAM bhagavate tIrthakarAya, ekAM gaNadharemyaH, ekAmavazeSebhyoSnagArebhyaH, tataH khalu sa zakro devendro devarAjo vimanA nirAnando'zrupUrNanayano bhagavatastIrthakarasya vinaSTajanmajarAmaraNasya zarIrakaM zivikAyAmAropayati Arogya citikAyAM sthApayati, tataH khalu te bahavo bhavanapati yAvad vaimAnikA devA gaNadharANAmanagArANAM ca vinaSTajanmajarAmaraNAnAM zarIrakANi chibikAyAmAropayanti AroSya citikAyAM sthApayanti // su0 49 // TIkA - - ' taraNaM' ityAdi / tataH - tadanantaraM - kSIrodakasaMharaNAnantaraM 'se' saH - pUrvoktaH 'sakke' zakraH 'devide' devendraH 'devarAyA' thevarAjaH 'titthayarasarIragaM' tIrthakara zarIrakaM - jinakalevaraM 'khIrodageNaM' kSIrodakena- kSIrasAgarAnItajalena 'NNANei' snapayatisnApitaM karoti 'hANittA' snapayitvA 'saraseNaM' sarasena - sugandhabandhureNa 'gosIsavaracaMdaNaM-gozIrSavaracandanena - devavRkSa - sambhavagozIrSAkhyottama candanena 'aNuviI' anulimpati - anulinaM karoti 'aNuliMpittA' anulipya 'haMsalakkhaNaM' haMsalakSaNaM - haMsavacchve aba kSIrodaka AjAne ke bAda zakra kI kRti kA varNana karate haiM- taraNaM se sakke deviMde devarAyA" ityAdi / TIkAtha - " tae NaM se sakke deviMde devarAyA titthagarasarIragaM khIrodageNaM NhANei " isake bAda devendra devarAja zaka ne tIrthaMkara ke zarIra ko usa kSIrodaka se snAna karAyA aura 'hANittA' snAna karA karake phira use 'saraseNa gosIsacandaNeNaM aNulippai' gozIrSa nAma ke zreSTha kSIrAhaka lai AthyA bAda zakanI kRtinuM varNana kare che'tpnn' se sakke deviMde devarAyA || ityAdi sUtra // 49 // zabdArtha - "tapa NaM se sakke devide devarAyA titthagarasarIraMgaM khIrodageNa pahANeha' tyArapachI devendra devarAja zake tIrthaMkara nA zarIrane te kSIrAdakathI snAnakarAvyu ane jI vittA' snAna tene 'saraseNa gosIsavaMdaNeNa aNuliMpara' gozIrSa nAmanA zreSTha yana
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA-dvi. vakSaskAra sU.49 bhagavadAdikalevarasnapanAdikanirUpaNam 423 tavarNa 'paDasADayaM' paTazATakaM-zATakavastraM 'NiyaMsei' nivAsayati-paridhApayati 'NiyaMsittA' nivAsya-paridhAya 'savvAlaMkAravibhUsiya' sarvAbharaNasamalaDakRtaM 'karei' karoti 'taeNaM' tataH-tadanantaraM bhagavaccharIrasya zakrakartRka sarvAlaGkAravibhUSitIkaraNAnantaram khalu 'te' te 'bhavaNavai jAva vemANiyA' bhavanapati yAvad vaimAnikAH bhavanapati vANamaMtara jyautiSka vaimAnikA devA 'gaNaharasarIraMgAI' gaNadhara zarIrakANi gaNadharakalevarANi 'aNagAra sarIragAI' anagArazarIrakANi anagArAH sAdhavastaccharIrakANi tatkalevarANi 'khIrodageNaM' kSIrodakena-kSIrasAgarAnItajalena 'pahAveMti' snapayanti 'pahAvittA' snapayitvA 'saraseNaM' sarasena sugandhinA 'gosIsacaMdaNeNaM' gozIrSacandanena 'anulipati' anulimpanti 'anulipittA' anulipya 'ahayAI' ahatAni-akhaNDitAni 'divvAI' divyAni-svargIyANi uttamAni 'devadUsajUyalAI' devadRSyayugalAni devaparidheyavastradvayAni, iha bahuvacanaM pratyekANi gaNadharAnagArazarIrANyapekSya 'NiyaMsati' nivAsayanti paridhApayanti 'NiyaMsittA' nivAsya paridhApya 'savvAlaMkAravibhUsiyAI' sarvAlaGkAravibhUSitAni sarvAbharaNAlaGkRtAni 'kareM ti' kurvanti tae NaM' tataH tadanantaraM khalu gaNadharAnagArazarIrANAM bhavanapatyAdikartRcandana se anulipta kiyA "aNuliMpittA" anulipta karane ke bAda phira "hasa lakkhaNaM paDasADayaM NiyaMsei" use ha~sa ke jaise zvetavarNavAle zATaka vastra se susajjita kiyA, "NiyaMsittA" musajjita karane ke bAda phira use "savvAlaMkAravibhUsiyaM karei" samasta alaMkAroM se vibhUSita kiyA, bhagavAn ke zarIra ke vibhUSita kiye jAne ke bAda "tae NaM se bhavaNavai jAva vemANiyA gaNahara sarIragAiM aNagAra saroragAiMpi khododageNaM vhAveMti pahAvittA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM aNuliMpittA ahayAI divvAiM devadUsajuyalAI NiyaMsaMti NiyaMsittA savvAlaMkAravibhUsiyAI kareMti" bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke devoM ne gaNadhara ke zarIroM ko aura anagAra ke zarIroM ko bhI kSIrodaka se snAnayukta kiyA. snAnayukta karake phira sarasa gozIrSaka nAmaka zreSThacandana se anulipta kiyA, anulipta karake ahata divya devadUSyayugala una zarIroM para dhare-pahirAye, devadUSya yugaloM ke pahirAne ke bAda phira unhoMne una zarIroM kA samasta prakAra ke alaMkAroM se na 5 yA 'aNuliMpittA' yahananA bepazana tana haMsalavakhaNaMpaDasADayaM NiyaMsei' hasanA jevA sapheta varNavALa vastrathI susajajata karyuM 'fothasiM' susajajIta karIne tene 'savvAlaMkAravibhUsiyaM kareha' se ma zathI zIlAyamAna 4yu bhagavAnanA zarIrane vibhUSita yo pachI 'taraNa se bhavaNavai jAva vemANiyA gaNaharasarIragAI aNamAra sarIragAI khIrodageNa pahAveti pahAvittA saraseNa gosIsacadaNeNaM aNuliMpittA ahayAI divbAI devadUsajuyalAI NiyasaMti NiyaMsittA savvAlaMkAravibhUsiyAI kareM ti' 5chI lapana patithI AraMbhIne vaimAnika paryata nA devoe gaNagharanA zarIrane ane anagaranA zArIrane paNa kSIradakSI snAna karAvyuM te sarvane snAna karAvIne pachI sarala gazIrSa nAmanAuttama caMdanathI lepaka lepa karIne devadUSya yugala te zarIra para paherAvyA. devAdhya yugala vastro dhAraNa karAvyA pachI teoe e zarIrane saghaLA prakAranA alaMkArothI
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprazatisUtre kasarvAlaGkaraNAnantaraM 'se' saH - pUrvoktaH alaGkRta jinakalevara: 'sakke' zakraH 'deviMde' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'te' tAn alaGkRtagaNadharAnagArakalevarAn 'bahave' bahUn - anekana 'bhavaNava jAva vemANie' bhavanapati yAvad vaimAnikAn bhavanapativANamantarajyotiSka vaimAnikAn 'deve' devAn ' evaM ' 'evam vakSyamANaM vacanam 'vayAsI' avadat -abavIt 'khiyyAmeva ' kSiprameva zIghrameva 'bho devANupiyA !" bho devAnupriyAH ? he mahAnubhAvAH / 'ihAmiga usabha turaga jAva vaNalayabhatticittAo' IhAmRgavRSabha turagayAvadvanalatA bhakticitrAH - IhAmRga vRSabha turaganaskAmaravihaga vyAlaka kinnararuraruzarabhacamarakuJjaravanalatA bhakti citrAH - tatra - - IhAmRgaH vRkAH, vRSabhA- valIvardAH, turagAH, -azvAH narAH - manuSyAH, makarAHgrAhAH, vihagAH - pakSiNaH, vyAlakAH - sarpAH kinnarAH - vyantara devAH, ruravaH - mRgAH, zarabhAH aSTApadAH, camarAH - camara gAvaH kuJjarA:- hastinaH, vanalatAH - prasiddhaH, etAsAM yA bhaktayaH racanAvizeSAH, tAbhicitrAH - adbhutAH 'tao' tistraH trisaMkhyA: 'siviyAo' zibikAH yApyayAnAni 'pAlakhI' iti prasiddhAH 'viuccaha' vikuruta vaikriyazaktayotpAdayata tatra ' egaM' ekAM - zibikAM 'bhagavao' bhagavate 'titthagarassa' tIrthakarAya - jinAya ' evaM ' ekAm aparAM dvitIyAM zibikAm 'gaNaharANaM' gaNadharebhyaH gaNibhyaH 'egaM' ekAm anyAn vibhUSita kiyA, "taraNaM se sakke deviMde devarAyo te vahave bhavaNavai jAva vemANi deve evaM vayAsI - " isake bAda usa devendra devarAja zakra ne una samasta bhavanapati devoM se lekara yAvat vaimAnika devoM se isa prakAra kahA - " vippAmeva bho devANuppiyA ! IhAmiga usabha turaga jAva vaNalaya bhatticitAo tao sibiyAo viuveha" he devAnupriyo ! Apaloga IhAmRga, vRSabha, turaga yAvat vanalatAoM ke citroM se citrita tona zivikAoM kI vikurvaNA karo. inameM eka bhagavAn tIrthakara ke liye aura eka avazeSa anagAroM ke liye. "taeNaM te bahave bhavaNava jAva vemANiyA tao siviyAo viuvvaMti" isa prakAra se indrapradatta AjJA ke anusAra una bhavanapati devoM se lekara vaimAnika taka ke devoM ne tIna zivikAoM kI vikurvaNA kI "egaM bhagavao titthagarassa" inameM eka tIrthaMkara ke liye kI gaI, "egaM gaNaharANa" eka gaNadharoM ke alaGkRta ryA. 'taraNa se sakke devide devarAyA te bahave bhavaNavara jAva vemANi deve parva vayAsI' te pachI the devendra devarAja rADe se saghanA lavanayati deve| yAvat vaimAni hevAne yA prabhAva dhuM 'khippAyeva bho devANupiyA IhAmigAusabhaMturaga jAva vaNalaya bhatticittAo siviyAo viuvveha' De hevAnupriyA Apa DAmRga, vRSala, turaMga yAvat vanalatAe nA citrothI citrita evI traNa zikhikAe arthAt pAlakhIonI vidhruva NuA karAve te paikI eka bhagavAn tIrthaMkarane mATe eka gaNadharA mATe ane eka mAkInA anagAza bhATe 'tapaNaM te bahave bhavaNavaha jAva vemANiyA tao sibiyAo viuvvaMti' yA pramANe dre Apela AjJAnusAra e bhavanapati devAthI laIne vaimAnika paryantanA devAe traNa pAlakhImonaa vizrvazu rI. 'pagaM bhagavao tityayarassa' te pachI me bhagavAn tIrtharane bhATe manAvejhaDatI. 'raMga gaharA me gyudhre| made gaM avasejAgaM agavArAga" bhI 424
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU0 49 kalevarasnapanAdi nirUpaNam 425 tRtIyAM zibikAm 'avasesANaM' avazeSebhyaH jinagaNadharAtiriktebhyaH aNagArANaM' anagArebhyaH vikuruteti pUrveNAnvayaH 'taraNaM' tataH tadantaraM khalu zivikAtrayavikaraNArthazakrAjJAnantaram 'te' te zakrAjJaptAH 'bahave' bahavaH 'bhavaNavai jAva vemANiyA' bhavanapati yAvadvaimAnikAH bhavanapati jyotiSkavyantaravaimAnikAH devAH 'tao' tisraH 'sibiyAo' zivikA: 'viuvvaMti' vikurvanti, 'tapaNaM' tataH tadantaraM khalu zibikAtrayavikaraNAnantaram 'se' saH 'sakke' zakraH 'deviMde' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'vimaNe' vimanAH- viSaNNacittaH 'NirANaMde' nirAnandaH AnandarahitaH duHkhI 'asupuNNaNayaNe' azrupUrNanayanaH vASpAkulanetraH 'bhagavao' bhagavataH 'titthayarassa' tIrthakarasya 'viNaTThajammajarAmaraNassa ' vinaSTa janmajarAmaraNasya janmavArdhakyamRtyurahitasya bhagavata ityanena sambandhaH tasya 'sarIraMgaM' zarIrakaM - kalevaraM 'sIaM' zivikAyAm atra mUle saptamyarthe dvitIyA prAkRtajanyA 'Aruhe ' Aropayati-AruDhaM karoti 'AruhittA' Aropya - ArUDhaM kRtvA bhagavatkalevaraM 'ciigAe' citikAyAm - citAyAm 'Thavei' sthApayati' 'tapaNaM' - tataH - tadanantaraM bhagavaccharIrasya citAyAM sthApanAnantaram 'te' te - vaikriyazaktyotpAditazivikAyAH 'bahave' bahavaH aneke 'bhavaNava jAva vaimANiyA' bhavanapati yAvadvaimAnikAH - bhavanapati jyotiSkavyantara vaimAnikA: 'devA' devAH 'gaNaharANaM' gaNadharANAM gaNinAm 'aNagArANaM' anagArANAm 'ya' ca 'viNa jammajarAmaraNANaM' vinaSTajanmajarAmaraNanAM - janmavArdhakyamRtyurahitAnAM 'sarIragAI' zarIrakANi 'sIyaM' zivikAyAM dvitIyAyAM tRtIyAyAM ca 'Aruheti' Aropayantiliye kI gaI aura "egaM avasesANaM aNagArANaM' eka zeSa anagAroM ke liye kI gaI, isake bAda" eNaM se sakte deviMde devarAyA vimaNe NirANaMde aMsupuNNaNayaNe bhagavao titthagarassa viNa jammajarAmaraNassa saroragaM sIyaM Aruhei" usa devendra devarAja zakra ne vimanaska aura nirAnanda hote hue azrupUrNa nayanoM se bhagavAn tIrthakara ke kI jinhoMne janma, jarA aura maraNa ko vinaSTa kara diyA hai zarIra ko zivikA meM Aropita kiyA, "AruhittA" zivikA meM Aropita karake phira "ciigAe Thavei" use usane citA meM rakhA, isake anantara "taeNaM te bahave bhavaNavai jAva vemANiyA devA gaNaharANaM aNagArANaya viNaTThajammajarAmaraNANaM sarIragAIM sIyaM Arurheti" una bhavanapati devoM se lekara vaimAnika taka ke devoM ne gaNadharoM aura anagAroM kheDa mADInA anagArI bhATe rathavAmAM AvI te ch| 'tapaNaM se sakke deviMde devarAyA miNe girANa de aMsupuNNaNayaNe bhagavaoo titthagarassa viNaTTajammajarAmaraNassa sarIra sIyaM Aruhei' the devendra deva vimanas bhane nizana manI ne mAMsubheothI bharelA netro vaDe bhagavAna tIrthaMkara ke jeoe janma jarA ane maraNanA vinAza karela che tebhanA zarIrane pAsa bhI mAM padharAvyuH 'AruhittA' pAsa bhI bhAM paMdharAvI ne te pachI 'ciigAe Tave' tene zaDe yitA para bhUmyutyAramAha 'tapaNa te bahave bhavaNavai jAva vemANiyA devA gaharA aNagArANaya viNaTThajammajarAmaraNANa sarIragAI sIyaM Aruheti te bhavanayati 54
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambudvIpaprajJaptisUtre ArUDhAni kurvanti 'AruhittA' Aropya ArUDhIkRtya 'ciigAe' citikAyAM citAyAM 'ThaveMti' sthApayanti-nivezayanti ||suu0 49 // atha citAyAM bhagavadAdikalevarasthApanAnantaraM zakrAdikRtimAha mUlam-taeNaM se sakke deviMde devarAyA aggikumAre deve sadAvei sadAvittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA titthagaraciigAe jAva aNagAraciigAe agaNikAyaM viuvaha viuvittA eyamANattiyaM paccappiNaha, taeNaM te aggikumArA devo vimaNA nirAnaMdA aMsupuNNa NayaNA titthayaraciigAe jAva aNagAraciigAe ya agaNikAyaM viuvvaMti taeNaM se deviMde devarAyo vAukumAre deve sadAvei sadAvitto evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ! titthayaraciigAe jAva aNagAraciigAe ya vAukkAyaM viuvvaha viuvittA agaNikAyaM ujjAleha titthayarasarIragaM gaNaharasarIragAiM aNagArasarIragAiM ca jhAmeha taeNaM te vAukumArA devA vimaNA NirANaMdA aMsupuNNaNayaNA titthayaraciigAe jAva viuvvaMti aga NikAyaM ujjAlaiMti titthayarasarIragaM jAva aNagArasarIragANi ya jhAme ti ke ki jinhoMne janma jarA aura maraNa ko sarvathA vinaSTa kara diyA hai zarIroM ko zibakA meM Aropita kiyA, aura "AruhittA" Aropita karake phira unhoMne "ciigAe ThaveMti" una zarIroM ko citA meM rakha diyA, IhAmRga-nAma vRka kA hai, vRSabha nAma balIvarda kA hai, turaga nAma ghor3ekA haiM nara nAma manuSya kA hai, makara nAma grAha kA hai, vihaga nAma pakSI kA hai, yAlaka nAma sarpakA hai. kinnara vyantarajAti ke devavizeSoM kA nAma hai, ruru nAma mRga kA haiM, zarabha nAma aSTApada kA hai, camara nAma camarI gAya kA hai, kuJjara nAma hAthI kA hai. jaMgala kI latAoM kA nAma vanalatA hai // 49 // dethI mAMDI ne vaimAnika sudhInA devoe ke jemaNe janma jaze ane maraNa ne sarvathA vinaSTa karI dIdhA che evA gaNadhara ane anagAranA zarIrane zibikAmAM Aropita karyA bhane 'AruhitA' mAre,pita 4rIne pachI tebho 'ciigAe Thaveti' zarIrAne yit| 52 mUkI dIdhAM, IhAmRga, vRkanuM nAma che vRSabha, balIvaInuM nAma che. turaga, nAma ghoDAnuM cha. na2, manuSyanu nAma che. ma42, zrAinu nAma che. visa, pakSInu nAma che. vyAsa, sarSanuM nAma che. kinnara, vyantara jAtinA deva vizeSanuM nAma che. 33, mRganuM nAma che. zabha, aSTApadanuM nAma che, camAra, camarI gAyanuM nAma che. kuMjara, hAthInuM nAma che. vanalatA, jaMgalI latAe nuM nAma che. e sUtra 49
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATodvivakSaskArasU.50 kalevarANicitoparisthApanAnantarikazakrAdikAryanirUpaNam 427 taeNaM se sakke deviMde devarAyA te bahave bhavaNavai jAva vemoNie deve evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! titthayaraciigAe jAva aNagAraciigAe aguruturukkaghayamadhuM ca kuMbhaggaso ya bhAraggaso ya sAha raha, taraNaM te bhavaNavai jAva titthayara jAva bhAraggaso ya sAharaMti, taeNaM se sakke deviMde devarAyA mehakumAre deve sahAvei sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bhA devANappiyA ! tittha yara ciigaM jAva aNagAraciiMgaM ca khIrodageNaM NivbAveha, tarpaNa te mehakumArA devA titthayaraciigaMjAva NivAveM ti, taeNaM se sake devide devarAyA bhagavao titthayarassa uvarilaM dAhiNa sakahaM geNhai IsANe devide devaroyA uvarilaM vAmaM sakahaM geNhai, camare asuriMde asurarAyA hiDillaM dAhiNaM sakahaM geNhai, balI vairoyaNide vairoyaNarAyA hiTThilaM vAmaM sakahaM geNhai, avasesA bhavaNavai jAva vemANiyA devA jahArihaM avasesAI, aMgamaMgAI, kei jiNabhattIe kei jIyameyaMti kaTu kei dhammotti kaTu geNhaMti sU0 // 50 // chAyA-tataH khalu sa zako devendro devarAjo'gnikumArAn devAn zabdayati zabdayitvA evamavadat kSiprameva bho devAnupriyAH ! tIrthakaracitikAyAM yAvadanagAracitikAyAmagnikArya vikuruta, vikRtya patAmAkSaptikAM pratyarpayata, tataH skhalu te'gnikumArA devA vimanaso nirAnandA azrupUrNanayanAstIrthakaracitikAyAM yAvadanagArabitikAyAM cAgni kAyaM vikurvanti, tataH khalu sa zakro devendro devarAjo vAyukumArAn devAn zabdayati zayitvA evamavadat kSiprameva bho devANupriyAH ! tIrthakaracitikAyAM yAvadanagAracitikAyAM ca vAyukumAraM vikuruta vikRtya agnikAyamujjvalayata tIrthakara zarIrakaM gaNadharazarIrakANi anagArazarIrakANi ca dhamApayata, tataH khalu te vAukumArA devA vimanaso nirAnandA azrupUrNanaya. nAstIrthaka racitikAyAM yAvat vikurvanti agnikAyamujjvalayanti tIrthakarazarorakaM yAvadanagArazarIrakANi ca dhamApayanti, tataH khalu sa zakro devendro devarAjastAn bahUn bhavanapati yAvad vaimAnikAn devAn evamavadat kSiprameva bho devAnupriyAH ! tIrthakaracitikAyAM yAvadanagAracitikAyAmaguruturuSka ghRtamadhu ca kumbhArazazca bhArAgrazazca saMharata, tataH khalu te bhavanapati yAvat tIrthakara yAvad bhArAgrazazca saMharanti, tataH khalu sazako devendro devarAjo meghakumArAn devAn zabdayati zabdayitvA evamavadat kSiprameva bho devAnupriyAH ! tIrthakaracitikAM yAvadanagAracitikAM ca kSorodakena nirvApayata, tataH khalu te
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 jamdvIpaprajJaptisUtra meghakumArA devastIrthakaracitikA yAvannirvApayanti, tataH khalu sa devendro devarAjo bhagavatastIrthakarasya uparitanaM dakSiNa sakthi gRhNanti, IzAno devendro devarAjaH uparitanaM vAma sakthi gRhNanti, camaro'surendro'surarAjo'dhastanaM dakSiNa sakthi gRhNanti, balI vairocanendro vairocanarAjeA'dhastanaM vAmaM sakthi gRhNanti, avazeSA bhavanapati yAvad vaimAnikA devA yathArhamavazeSANi aGgAGgAni, kecijinabhaktyA kecijjotametaditi kRtvA kecid dharma iti kRtvA gRhanti ||suu0 50 // TIkA---'taeNaM se sakke' ityAdi / tataH tadanantaraM bhagavadAdizarIrANAM tattaccitAsu saMsthApanAnantaram khalu sa:pUrvoktaH zakraH 'deviMda: devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'aggikumAre' agnikumArAn 'deve' devAn 'sadAvei' zabdayati 'sadAvittA' zabdayitvA-AhUya 'evaM' evaM-vakSyamANam 'vayAsI' avadat 'khippAmeva' kSiprameva-zIghrameva 'bho devANuppiyA !' bho devAnupriyAH ! he mahAnubhAvAH ! 'titthayaraciigAe' tIrthakaracitikAyAm 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'gaNaharaciigAe' iti saMgrAhyam tasya 'gaNadharacitikAyAm' iti chAyA, gaNadharacitAyAmiti tadarthaH, 'aNagAraciigAe' anagAracitikAyAm anagAracitAyAm 'agaNikAyaM' agnikAyama-agnim 'viuvvaha' vikuruta-vaikriyazaktyotpAdayata 'viuvdhittA vikRtya citA meM bhagavAn Adi ke zarIroM ko rakhane ke anantara zaka AdikoM ne jo kAma kiyA use isa sUtra dvArA sUtrakAra prakaTa karate haiM --"tae NaM se sakke deviMde devarAyA aggikumAre" ityAdi / TIkArtha-"taeNaM' bhagavAn AdinAtha Adi ke zIroM ko citAoM meM rakhane ke bAda "deviMde" devendra "davarAyA" devarAja "sakke" zakane "aggikumAre deve" agnikumAra devoM ko "sadAvei" balAyA "saddAvittA" bulAkara "evaM vayAsI" una devoM se usane aisA kahA-"bho devANuppiyA" he devAnupriyo ! Apaloga "titthagaraciigAe" tIrthakara kI citA meM yAvat "gaNaharaciigAe" gaNagharoM kI citA meM aura "aNagAraciigAe" anagAroM kI citA meM "agaNikAyaM viuvvaha" agnikAya ko-agni kI-vikurvaNA karo-vikriyAzakti se agni ko utpanna karo 'viunvittA' citAmAM bhagavAna AdinA zarIrane sthApita karIne zaka vageree je kaMI karyuM tene A sUtra vaDe sUtrakAra prakaTa kare che. __ 'taeNa se sakke deviMde devarAyA aggikumAre' ityAdi ||suutr 50 // zahAtha-(taeNa) sagavAna vigerenA zarIrAne kitaa| 52 bhUyA mA (devide) hevendra (devarAyA) he12|4 (sakke) za (aggikumAre) AS bhA2 vAna (sadAvei) sosAvyA (sadAvittA) mAlAvIna (evaM vayAsI) te vAna ta ma pramANe yu-(bho devANuppiyA) hevAnupriyeo, tame (titthagaraciigAe) tItha 42nI kitAmAM yAvat 'gaNaharaciigAe gae dhanI yitAma ane (aNagAraciigAe) anagArAnI citAmA (agaNikAya viuvaha) bhaninAyanI-maninA 4i2, viDiyA zatithI ganine 5- 42 / (viumvittA)
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA.dvivakSaskAra sU.50kalevarANi citoparisthApanAnantarikazakAdikAryAna0429 vaikriyazaktyotpAdya 'eyamANattiyaM' etAmAjJaptikAm imAmAjJAM pAlitAM satIm 'paccappiNaha' pratyarpayata asmAbhirbhavadAjJAmagnivikaraNakArya kRtamiti madAjJAM pUrNAM nivedayata 'taeNaM' tataH-tadanantaram khalu agnikumArAnprati zakrasyAgnikAyadhikaraNAjJAnantAm 'te' te zakrAjJaptAH 'aggikumArA' agnikumArAH 'devA' devAH 'vimaNA' vimanasaH viSaNNacittAH 'NirANaMdA' nirAnandAH-AnandarahitAH duHkhinaH santaH ataeva 'aMmupuNNaNayaNA' azrupUrNanayanA-bASpAkulanetrAH 'titthayaraciigAe' tIrthakaracitikAyAm 'jAva' yAvat-yAvatpadena-gaNaharaciigAe' iti saMgraho bodhyaH, tasya 'gaNadharacitikAyAm' iti chAyA gaNadharacitAyAmiti tadarthaH, 'aNagAraciigAe ya' anagAracitikAyAM ca agaNikAyaM' agnikAyam-agni 'viubdhati' vikurvanti, 'taeNaM' tadanantaram agnikumAra devaiH agnikAyaviturvaNAnantaram 'se deviMde devarAyA' sa: devendraH devarAjaH 'vAu kumAre deve sadAbei' vAukumAradevAn zabdayati, Ahvayati 'sadAvitA' AhUya 'evaM vayAsI' evamavadat'khippAmeva bho devANuppiyA' kSiprameva bho devAnupriyAH 'tityayaraciigAe jAva aNagAraciigAe' tIrthakaracitikAyAM yAvat anagAracitikAyAM 'yAukAyaM' vAyukAyam 'viuvaha' vaikriyazakti se agni ko utpanna karake 'eyamANAttayaM" phira isa merI AjJA kI "yaha pAlita kI jA cukI hai"-isa prakAra se "paJcappiNaha" hame khabara do "taraNaM" isake anantara "te aggikumArA devA" una agnikumAra devoM ne kheda-khinna citta hote hue, Ananda rahita citta hote hue aura azrupUrNanetra hote hue tIrthaMkara kI citA meM, yAvat gaNadhoM kI citA meM aura "aNagAraciigAe" zeSa anagAroM kI citA meM "agaNikAyaM viurvati" agnikAya kI vikurvaNA zakti se utpatti ko 'taeNaM' agnikumAra devoMne tIrthaMkarAdi ke zarIra meM agni kAya ko vikurvaNA karane ke bAda se deviMde devarAyA' vaha devendra devarAja ne 'vAukumAradeve sadAveha' vAyukumAra devoM ko bulAyA 'saddAvittA' bulAkara 'evaM vayAsI' una vAyu kumAra devoM ko isa prakAra kahA 'vippAmeva bho devANuppiyA' he devAnupriya zItahI 'tistharaciigAe jAva aNa gAraciigAe' vaiThiya tathA ni utpanna prazana (eyamANattiya) pachI / bhAza AjJAnu akSarazaH pAlana tha ya tyAre mAjJAnu yathAvat 5sana thaI Ayuche' se pramANe (paccappiNaha) amana 572 mApA. (taeNa) tyA2 mA (te aggikumArA devA) te nibhAra vAya kheda khinna cittavALA thaIne arthAt AnaMda vihIna thaIne ane azvapUrNa netravALA thaI 2 tAyanI (yatAmAM yAvat gadhanI (yatAmA mana (aNagAraciigAe) zeSa mana. ||shnii sitA bhAM (agaNikAyaM viuvvaMti) mAyanI vipu / tithI patti 421 'tapaNaM' agnimA2 havAya tItha nA zarIrAmAM manAyanI vizatithI utpattiAvAda 'se devide devarAyA ta hevendra 122 'vAukumAre deve sahAvei' pAyukumAra hevAne mosAvya ''sadAvittA' Riarane 'evaM vayAsI' mA pramANe chu "khippAmeva bho devANupiyA' 7 Anupriyo mithI "titthagaraciigAe jAva aNa gAraciigae' tI 42 nAyitAmA yAvat zeSa anagArAnI yittAmA pAukAyaM' vAyuDAyane 'viuvaha vivita
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtra vikuruta 'viuvvittA' vikurvya-utpAdya 'agaNikAya' agnim 'ujjAleha' ujjvalayatapradIpayata pradIpya 'titthagarasarIragaM' tIrthakarazarIraM 'gaNaharasaroragAI gaNadharazarIrakANi 'agagAra saroragAI' anagArazarIrakANi ca 'jhAmeha' dhyApayata-taeNaM zakrAjJA zravaNAnantaram 'te'te-pUrvoktAH 'vAukumArA' vAyukumArAH'devA' devA 'vimaNA'vimanasaH viSaNNa hRdayAH 'NirANaMdA' nirAnandAH AnandarahitAH duHkhAkulAH ataeva 'aMsupuNNaNayaNA' azrupUrNanayanA vASpAkulanetrAH 'titthayara ciigAe' tIrthakaracitikAyAM jinacitAyAm 'jAva' yAvat-yAvatpadena-'gagaharaciigAe aNagAraciigAe ya aggikAyaM' ityasya saMgrahaH, tasya ca 'gaNadharacitikAyAm anagAracitikAyAm' cAgnikAyam iticchAyA, gaNicitAyAm anagAracitAyAm agnimiti tadarthaH 'viuvyaMti' vikurvanti vaikriyazaktyotpAdayanti, tathA 'aggikAyaM' agnikAyam-agnim 'ujjAle ti' ujjvalayanti pradIpayanti pradIptena cAgninA 'titthayarasarIragaM' tIrthakarazarIrakaM 'jAva' yAvat-yAvatpadena 'gaNaharasarIragAI' ityasya saMgrahaH, tasya ca 'gaNadharazarorakANi' iticchAyA, gaNadhara kalevarANIti tadarthaH, 'aNagArasarIragANi ya' anagArazarIrakANi ca 'jhAmeMti' dhmApayantisaMyojayanti 'taeNaM' tataH tadanantaraM khalu jinAdizarIreSu dahanasaMyojanAnantaram 'se' tIrthakara kI citA meM yAvat anagAra kI citA meM 'vAukkAyaM' vAyukAyako vikuvvaha' vikurvita karo 'viuvvittA' vaikriyazakti se utpanna kara ke 'agaNi kAyaM' agnikAyako 'ujjAleha' pradopta karo pradIpta karake 'titthagarasarIragaM' tIrthakarake sarIra ko 'gaNaharasarIragAI' gaNadharoM ke zarIra ko evaM 'aNagAra sarIragAI' zeSa anagAra ke zarIra ko 'jhAmeha' agnisaMyukta karo "taeNaM te vA u kumArA devA vimaNA nirANaMdA asupuNNaNayaNA' isake bAda una vAyukumAra devoM ne vimanaska evaM Ananda rahita hokara tathA netroM meM jinake azru bhare hue haiM aise hokara 'titthagaraciigAe' jinendradeva ko citA meM "jAva" yAvat-gaNadharoM ko citA meM evaM anagAroM kI citA meM agnikAya kI vikurvaNA ko,tathA "aggikAyaM ujjAleMti" use pradIpta kiyA, pradIpta huI usa agni ke sAtha phira unhoMne "titthagarasarIragaM" tIrthaMkara ke zarIra ko "jAva" yAvat--gaNadharoM ke 43 / 'viuvittA' yazastithA vAyuyana nazana 'agaNikAyaM' -nayana 'ujjA leha' prahIta 42 me pramANe manayana prahAta zana 'titthagarasaroragaM' tI 12 // zarIrane yAvat 'gaNaharasarIragAI' ronA zarIrane mAra 'aNagArasarIgAI'zeSayanaAzanA zarIrana 'jhAmeha' bhniyut42| (tapaNa te vAukumArA devA viNA NirANadA aMsupuNNaNayaNA) tyA2 mA te vAyumAra tuvAme (bhana bharA mAna vihAna 42 tama abhInA netrothI (titthagarabiigAe) minendranI timai (jAva) yAvat 155zanI (yatAmA tamasa manAzI yitAmA maniyanI vie| 42. tema (aggikAyaM ujjAleMti) tara prahIta yA. pradIpa thaye te jinanI sAthe tebhara (titthagarasarIragaM) tIrtha 42n| zarIrane yAvat gadharAnA zarIrAne (aNagAra saroragANi) managArezanA zarIrAne
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkAdvivakSaskArasU.50kalevarANidhitoparisthApanAnantarikazakrAdikAryanirUpaNam431 saH pUrvoktaH 'sakke zakraH 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'te' tAn-pUrvoktAn 'bahave' bahUn anekAn 'bhavaNavai jAva vemANiyA' bhavanapati yAvadvaimAnikAn bhavanapatijyotiSkavyantaravaimAnikAn 'deve' devAn 'evaM' evaM-vakSyamANaM 'vayAsI' avadat 'khippAmeva' kSiprameva-zIghrameva bho devANuppiyA !' bho devAnupriyAH ! he mahAnubhAvAH 'titthagaraciigAe' tIrthakaracitikAyAM jinacitAyAm 'jAva' yAvat-yAvatpadena 'gaNaharaciigAe', iti saMgrAhyam , tasya ca 'gaNadharacitikAyAmiticchAyA, gaNadharacitAyAmiti tadarthaH, 'aNagAraciigAe' anagAracitikAyAm anagAracitAyAm aguruturukkaghayamadhuM ca' aguruturuSkaghRtamadhu ca tatrAguru-guru, turuSka-yAvanadhUpavizeSa: 'lohavAna iti khyAtaH, ghRtaM-prasiddhaM madhu caiteSAM samAhAradvandve kRte tathA aguruyAvanadhUpaghRtamadhUni ca 'kuMbhaggaso' kumbhAraza:-anekaghaTapramANamagurvAdi 'ya' ca-punaH 'bhAraggaso' 'bhArAgrazaH anekabhArapramANaM 'ya' ca-'sAharaha' Anayata 'taeNaM' tataH tadanantaram khalu aneka kumbhabhArapramANAgurvAdyAnayanAjJAnantaram , 'te' te-AjJaptAH 'bhavaNavai jAva' bhavanapati yAvad-bhavanapati jyotiSkavyantaravaimAnikA devAH 'titthayara jAva bhAraggaso' tIrthakara yAvad bhArAgrazaH tIrthakaretyArabhya 'bhArAgrazazca' iti paryantapadAnAM saMgraho'tra vodhyaH, tathAhi-tIrthakaracizarora ko "aNagArasaroragAI" anAgAroM ke zarIra ko "jhAmeMti" saMyukta kiyA 'taeNaM' isa taraha agni ke sAtha jinAdikoM ke zarIra jaba saMyukta ho cuke taba 'se sakke' usa zakrane "deviMde devarAyA' jo devoM kA indra aura unakA rAjA thA "bahave bhavaNavai jAva vemANie deve evaM vayAsI' una saba bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke devoM se-isa prakAra kahA "khippAmeva bho devANuppiA ' he devAnupriyo ! Apa loga bahuta ho jaldo se "titthagaraciigAe jAva gaNaharaciigAe agAravihagAe' tIrthakara kI citA meM yAvat gaNadharoM kI citA meM evaM zeSa anagAroM kI citA meM 'aguru turukka ghayamadhu ca kuMbhaggaso ya bhAraggaso ya sAharaha' aguru, turuSka, ghRta aura madhuko aneka kumbhapramANa aura aneka bhAra pramANa meM DAlane ke liye le Ao "taeNaM te bhavaNavai jAva nitthagara jAva bhAraggaso" taba ve bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke samasta devagaNa tIrthaMkara ko citA meM, gaNadharoM kI citA meM aura zeSa anagAroM kI citA meM (jhAmeti) sana saMyuzta 4o. (tapaNaM) pramANe ani nI sA2 CralhinA shrii| nyAre saMyukta yAM yAre (se sakke) te za (deviMde devarAyA) re devAnandra bhane tenA 2 te. (bahave bhavaNavaI jAva vemANie deve evaM vayAso) tethe sasavanapatimothI mAM vaimAniH sucAnA hevA mA pramANe tu (khippAmeva bho devAnuppiyA) 3 he||nupriyaa. tame 445 zalu (titthagara ciigAe jAva gaNaharaciIgAe aNagAra jo tIrthakaranI citAmAM yAvata gaNadharanI citAmAM temaja zeSa anagAranI citAmAM (aguru turukkayayamadhu ca kupraggalo ya bhAragisoM ya sAharaha) magara, tu304. dhRta bhane madhuna bhane ma pramANu ane ane mA2 pramAmA mAmATe sAvA. (ta eNaM te bhavaNavai jAva titthagAH jAva bhAraggaso) tyAre te manapatithI mahAka mAni
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 jambUdvIpaprajJaptisUtra tikAyAM gaNadharacitikAyAm anagAracitikAyAm aguruturuSkaghRtamadhu ca kumbhAyazazca bhArAgrazazceti paryavasitam, 'sAharaMti' saMharanti - Anayanti 'taraNaM' tataH - tadanantaram khalu kumbhabhArAgrapramANA gurvAdisaMharaNAnantaram 'se' saH - pUrvoktaH 'sakke' zakraH 'deviMde' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'mehakumAre' meghakumArAn 'deve' devAn 'sadAvei' zabdayati- Amantrayati 'sAvittA' zabdayitvA Amantrya ' evaM ' evaM vakSyamANam 'vayAsI' avadat 'khippAmeva' kSiprameva 'bho devANupiyA !" bho devAnupriyAH / he mahAnubhAvAH ! ' titthayara ciigaM' tIrthakaracitikAm 'jAva' yAvad - yAvatpadena 'gaNahara ciigaM' iti saMgrAhyam tasya ca gaNadharacitikAm' iticchAyA, gaNadharacitAmiti tadarthaH 'aNagAraciDgaM ca' anagAracitikAM ca anagAracitAM ca 'khorodageNaM' kSIrodakena - kSIrasamudrata AnItajalena 'NivyAveha' nivApayata - vidhyApayata 'taraNaM' tataH - tadanantaraM khalu kSIrodakena jinAdi citA nirvApaNAjJAnantaram, 'te' te - AjJaptAH 'mehakumArA' meghakumArAH 'devA' devA: 'titthayarafari' tIrthakaracitikAM 'jAva' yAvat - yAvatpadena 'gaNaharaciga aNagAracihnagaM ya' ityasya saMgrahaH, tasya ca 'gaNadhara citi kAmanagAra citikAMca' iticchAyA, 'gaNadharacitamanagAracitAM ceti tadarthaH 'NivvAveti' nirvApayanti vidhyApayanti 'taraNaM' tataH - tadanantaraM khalu kSIrodakena jinAdi citA nirvApaNAnantaram ' se' saH - pUrvoktaH 'devide' devendraH DAlane ke liye aneka kuMbha pramANa aura aneka bhAra pramANa aguru, turuSka, ghRna aura madhu le Ae "taNaM k viMde devarAyA mehakumAre deve sadAvei" isake bAda devendra devarAja usa zaka meghakumAra devoM ko bulAyA "sadAvittA evaM vayAsI" aura bulAkara unase aisA kahA - "vipAmeva bho devA ! titthagaraciige jAva aNagAra ciDgaM ca" he devAnupriyo ! Apa loga zIghra ho tIrthakara kI citA ko yAvat gaNadharoM kI citA ko evaM zeSa anagAroM kI citA ko 'khIrodageNaM NivvAveha' kSIrasAgara se lAye hue jala se bujhA doM "taeNaM te mehakumArA devA titthagaraciigaM jAva gaNaharaciigaM aNagAraciigaM ya NivvAveMti" taba una meghakumAra devoM ne tIrthakara kI citAko yAvat gaNadharo kI citAko anagAroM kI citA ko kSIrasAgara se lAye sudhInA samasta devagaNeAe tI karanI citAmAM, gaNadharonI citAmAM ane zeSa anagArAnI citAmAM nAkhavAmATe aneka kuMbha pramANa ane aneka bhAra pramANu aguru. turUSka, dhRta ane madhu sarpa khAvyA. (tapa NaM sakke devide devarAyA mehakumAre deve sahAvei) tyAra mAha devendra devarA te zaDe medhabhara devAne molAcyA "sadAvittA evaM vayAsI" bhane melAvIne temane yA pramANe chu "vipAmeva bho devANupiyA ! titthagaraciige jAva aNagAra ciga ca" he hevAnupriyo ! khAya sarve zIghra tIrtha 42 nIyitA ne yAvat gaNudharaunI yitAne te zeSa anagArAnI yitAne "khIrodageNaM NivtrAveda" kSIrasAgaramAthI sa yAvelA sathI zAMta re| "tapaNaM te mehakumArA devA titthagaraciigaM jAva gaNaharacigaM aNagAraciga ya NivvAveMti" tyAre te bheghakumAra hevA tIrtha uranI yitAne yAvat za dharAnI citAne ane anagAronI citAne kSIra sAgara mAMthI laI AvelA pANI vaDe zAM
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkAdvi0vakSaskArasU.50 kalevarANicitoparisthApanAnantarikazakrAdikAryam 433 'devarAyA' devarAjaH 'bhAgavo' bhagavatA 'titthayarassa' tIrthakarasya 'uvarillaM' uparitanaM 'dAhINaM' dakSiNaM 'sakahaM sakthi-Urum dakSiNabhAgasthorusambandhyasthi 'geNhai' gRhNAti tathA 'IsANe' IzAnaH 'devide' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'uvarillaM' uparitanaM 'vAma' vAmaM 'sakaha' sakthi-urum vAmabhAgasthorusambandhyasthi 'geNhai' gRhNAti tathA 'camare' camaraH 'asuriMde' asurendraH 'asurarAyA' amurarAjaH 'hiDillaM' adhastanaM 'dAhiNaM' dakSiNaM 'sakaha' sakthi-Uru dakSiNabhAgasthorusambandhyasthi 'geNhai' gRhNAti 'balI' balI 'vairoyarNide' vairocanendraH 'vairoyagarAyA' vairocanarAja: 'hiTillaM' adhastanaM 'sakaha' sakthiUrum adhastanabhAgasthorusambandhyasthi 'geNhai' gRhAti-cinoti 'avasesA'avazeSa / avaziSTAH zakrAyatiriktAH 'bhavaNavai jAva vemANiyA' bhavanapati yAvadvaimAnikAHbhavanapatijyotiSkavyantaravaimAnikAH 'devA' devAH 'jahArihaM' yathAI yathAyogyam yathA syAttathA 'avasesAI' avazeSANi-atiriktAni zakrAdi gRhItAtiriktAni 'aMgamaMgAI hue jala se bujhA diyA "taeNa se deviMde devarAyA bhagavao titthagarassa uvarillaM dAhiNaM sakahaM geNhaha" jaba kSIrasAgara ke jala se ve tIrthakara Adi kA citAe~ acchI taraha bujha gaI to phira usa devendra devarAja ne bhagavAn tIrtha kara kI uparitana dakSiNa haDDo ko-dakSiNa bhAgastha uru sambandhi haDDI ko uThAyA 'IsANe deviMde devarAyA uvarillaM vAmaM sakahaM geNhai' devendra devarAja IzAna indra ne uparitana vAmabhAga ke uru kI haDDI ko uThAyA tathA "camare-asuriMde asurarAyA hidillaM dAhiNaM sakahaM geNhaI' asurendra asurarAja camara ne adhastana dakSiNa haDDI kodakSiNabhAgastha uru saMbandhI asthi ko uThAyA 'balI vairoyaNiMde vairovaNarAyA hiMdillasakahaM geNhai' vairocanendra vairocanarAja bali ne adhastana haDUDI ko-adhastana bhAgastha uru sambandhI asthi ko uThAyA "avasesA' bAkIke-zakrAdikoM se atirikta bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke devoM ne "jahArihaM bhavasesAI agamaMgAI' yathAyogya avaziSTa aMgo kI haDDiyoM ko uThA 4. "taeNaM se devide devarAyA bhagavao titthagarassa uvarillaM dAhiNaM sakahaM geNhaha" jyAre kSIrasAgaranA pANIthI te tIrthaMkara vagerenI citAo saMpUrNa rIte olavAI gaI tyAra bAda te devendra devarAje bhagavAna tIrthaMkaranI uparitana dakSiNa asthine-dakSiNa bhAga sthata samadhi masthine sIdhI "IsANe devide devarAyA uvarilla vAma sakahaM geNhA" devendradeva zAna chandra paritana vAmanAnI sthita sIdhI tamA "camare asa. riMde asurarAyA hiThillaM dAhiNa sakaha geNhai" masurendra asura yamare astana dakSiNa a-sthina-kSiNa bhAgastha tatsa madhI asthine-sAdhI. "balI varoaNidevararoaNarAyA hiThillaM sakahaM geNhai" royanendra vaizayana 2011 maliye maratana asthi-mastana mAgasya tatsamadhI asthina sIdhI "avasesA" zeSa- zivAyanA-bhavanapatithI bhAMDana vaimAni adhInA hevAye "jahArihaM avasesAI aMgamaMgAI" yathAyogya avaziSTa aMgenA asthione uThAvyA zakrAdako dvArA gRhIta asthi sivA
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 jambUdvopaprajJaptisUtre aGgAGgAni pratyekamaGgAni sarvAGgAsthoni gRhNAti tatra 'kei' kecit devAH 'jiNabhattIe' jinabhaktyA-jinAnurAgena gRhNAti 'kei kecit devAH 'jIyameyaM' jItametat-jItAkhyaH kalpo'yam 'itika?' iti kRtvA iti budhvA gRhNAti 'kei' kecit 'dhammotti kaTu' asmAkamayaM dharma iti kRtvA iti vudhvA 'gehaMti' gRhNAti ||suu050|| athAsthisaMcayanavidhyanantarajAtaM vidhimAha tae NaM se sake devide devarAyA bahave bhavaNavai jAva vemANie deve jahArihaM evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA. savvarayaNAmae mahaimahAlae tao ceiyathUbhe kareha, egaM bhagavao titthayarassa ciigAe egaM gaNaharaciigAe egaM avasesANaM aNagArANaM ciigAe, taeNaM te bahave jAva kareM ti, taeNaM te bhavaNavai jAva vemANiyA devA titthayarassa pariNivvANamahimaM kareM ti, karittA jeNeva naMdIsakhare dIve teNeva uvAcchaMti, taeNaM se sake deviMde devarAyA puracchimille aMjaNagapabbae aTThAhiyaM mahAmahimaM karei, taeNaM sakkassa deviMdassa devarAyassa cattAri logapAlA causu dahimuhagapavaesu aTThAhiyaM mahAmahimaM kareMti, IsANe deviMde devarAyo uttarille aMjaNage aTThAhiyaM mahAmahimaM kareM ti camaro ya dAhiNille aMjaNage tassa logapAlA dahimuhagapabbaesu balI paccathimille aMjaNage tassa logapAlA dahimuhagesu, taeNaM te bahave bhavaNavaivANamaMtara jAva aTThAhiyAo mahA-mahimAo kareti karittA jeNeva sAiM 2 vimANAI jeNeva sAI 2 bhavaNAI jeNeva sAo 2 sabhAo suhammAo jeNeva sagA 2 mANavego ceiyakhaMbhA teNeva liyA, inameM "kei" kitaneka devoMne 'jiNabhattIe' jinendra kI bhakti se 'kei jIyameya iti. kaTu' kitaneka devoM ne yaha jIta nAmakA kalpa hai isa abhiprAya se "kei dhammo ti kaTTa geNhaMti' kitaneka devoM ne hamArA yaha dharma hai isa khyAla se una haDDiyo ko uThAyA ||suu050|| yanI asthiyAna-sAdhI. samAMthA (kei) mA vAme "jiNabhattIe" nindanI matiyA "kei jotameyaM iti kaTu" ais vAle bhAtanAma 465 cha mA bhanibhAyathA kaha dhammotti kaTUTu geNhaMti" 4 tuvAcya sabhArI mA 24 che, yAsapI maasthene uThAvyA. sUtra, 5
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvizvakSaskAra sU.51 asthisaMcayanavidhyanantarikavidhinirUpaNam 435 uvAgacchaMti uvAgacchittA vairAmaesu golabaTTasamuggaesu jiNasakahAo pakkhivaMti aggehiM varehiM mallehi ya acceti accittA viulAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharaMti sU0 51 chAyA-tataH skhalu sa zakro devendro devarAjaH bahUn bhavanapati yAvad vaimAnikAn devAn yathArhamevamavadat kSiprameva bho devAnupriyAH ! sarvaratnamayAn mahatimahatastrIn caityastUpAn kuruta tatra ekaM bhagavatastIrthaMkarasya citikAyAm, eka gaNadharacitikAyAm ekamavazeSANAmanagArANAm tataH khalu te bahavo yAvat kurvanti, tataH khalu te bahavo bhavanapati yAvad vaimAnikA devAstIrthakarasya parinirvANamahimAnaM kurvanti, kRtvA yatraiva nandIzvaravaro dvIpaH tatraiva upAgacchanti, tataH khalu sa zakro devendro devarAjaH paurastye'Jjanakaparvate aSTAhnikaM mahAmahimAnaM kurvanti, tataH khalu zakrasya devendrasya devarAjasya catvAro lokapAlAH caturyu dadhimukhakaparvateSu aSTAlikaM mahAmahimAnaM kurvanti, IzAno devendro devarAjaH auttarAhe'Jjanake'STAhnikaM tasya lokapAlAzcaturyu dadhimukhakeSu aSTAhnikaM camarazca dAkSiNAtye'Jjanake tasya lokapAlA dadhimukhakaparvateSu, valiH pazcime'Jjanake tasya lokapAlA dadhimukhakeSu, tataH khalu te bahavo bhavanapativyantara yAvat aSTAhnikAn mahAmahimnaH kurvanti kRtvA yatraiva svAni 2 vimAnAni yatraiva svAni 2 bhavanAni yatraiva svAH 2 sabhAH sudharmAH yatraiva svakAH 2 mANavakAH caityastambhAH tatraiva upAgacchanti upAgatya vajramayeSu golavRttasamudkeSu jinasakthIni prakSipanti, prakSipya agyavarairmAlyaizca gandhaizcAcanti arcitvA vipulAn bhogabhogAn bhujAnA viharanti / sU0 51 // TIkA--'tae NaM se sakke' ityAdi / tataH tadanantaraM-jinAdi sakthigrahaNAnantaram khalu saH-pUrvoktaH zakraH 'deviMde' devendraH 'devarAyA' devarAjaH 'bahave' hun-anekAn 'bhavaNavai jAva vemANie' bhavanapati yAvadvaimAnikAn bhavanapativyantarajyotiSka isa prakAra se jaba ve catunikAya ke deva haDDiyoM kA cayana kara cuke taba kyA huAisa bAta ko aba sUtrakAra prakaTa karate haiM---"taeNaM se sakke deviMde devarAyA bahave bhava. NavaI' ityaadi| TokArtha-'taeNaM' haDDiyoM ke cayana ho cukane ke bAda 'sakke deviMde devarAyA' devandra devarAja zaka ne 'bahave bhavaNavai jAva vemANie deve jahArihaM evaM vayAsI' una samasta bhavanapati se lekara A pramANe jyAre te catunikAyanA devee asthionuM cayana karI lIdhuM tyAra bAda zuM thayuM. A vAtane have sUtrakAra prakaTa kare che- 'ta eNa' se sakke devide devarAyA bahave bhavaNavaI' ityAdi, sUtra // 51 // zAtha-"ta eNa" asthiyAnA yayana mA "sakke" devide devarAyA" hevendra 12 za "bahave bhavaNavaI jAva vemANie deve jahArihaM evaM vayAso" ta samasta bhavanapati
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtra vaimAnikAn 'deve' devAn 'jahArihaM' yathAI yathAyogyam 'evaM' evam-vakSyamANam 'vayAsI' avadat-atravIt 'bho devANuppiyA' bho devAnupriyAH he mahAnubhAvAH ! 'savvarayaNAmae' sarvaratnamayAn sarvAtmanA ratnamayAn 'mahaimahAlae' mahAtimahataHativistIrNAn (to) trIn (ceiathUbhe) cetyastUpAn caityAH cittAnandakAstUpA caityastUpAstAn (kareha) kuruta sampAdayata citAtrayabhUmiSviti zeSaH tatra (ega) ekaM caityastupam (bhagavao) bhagavataH (titthagarassa) tIrthakarasya (ciigAe) citikAyAM citAbhUmau kuruta (egaM) ekaM caityastupam (gaNaharaciigAe) gaNadharacitikAyAM gaNicitAbhUmau kuruta (ega) ekaM tadanyaM tRtIyaM caityastUpam (avasesANaM) avazeSANAm avaziSTAnAm (aNagArANaM) anagArANAM sAdhUnAM (ciigAe) citikAyAM ci. tAbhUmau kuruta, (tae) tataH tadanantaram-caityastUpatrayakaraNAjJAnantaram (Na) khalu (te) te AjJaptAH (bahave) bahavaH aneke (jAva) yAvat yAvatpadena "bhavanapativyantarajyo tiSkavaimAnikAH sarvaratnamaya,na mahAtimahatasrIna caityastapAn" iti saMgrAhyam (kareMti) kurvanti sampAdayanti (tae) tataH tadanantaram caityastUpatrayakaraNAnantaram (NaM) vaimAnika taka ke devoM se yathAyogya rUpa se isa prakAra kahA-'bho devANuppiyA ! savvarayaNAmae mahai mahAlae tao ceiyathUbhe kareha' he devAnupriyo ! tuma loga samasta ratnoM ke bane huesarvAtmanA-ratnamaya aise tona caitya stUpoM kI-citta ko Ananda upajAne vAle stUpoM kI citA traya bhUmiyoM meM racanA karo 'ega bhagavao titthagarassa ciigAe egaM gaNaharaciragAe egaM ava. sesANaM aNagArANaM ciigAe' inameM eka caitya stupa, tIrtha kara bhagavAn kI citA meM, eka gaNadharoM kI citA meM, aura eka avazeSa anagAroM kI citA meM 'taeNa-te bahave jAva kareMti' isake bAda una bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke devoM ne jahA~ jahAM caitya stUpa banAne ko kahA gayA thA vahAM vahAM una tIna sarva ratnamaya caitya stUpoM kI racanA kara dI 'taeNaM te bahave bhavaNavai nAva vemANiyA devA titthagarassa pariNibANamahimaM' isa ke bAda una samasta bhavanapati - - sAthI bhAMDI vaimAnisudhInA hevAne yathAyogya 35mA yApramANe yu-"bho devANuppiyA! samvarayaNAmae maiMhaimahAlae tao ceiathUme kareha" hepAnupriyA! tame svrtnnirmita eTale ke sarvAtamanA ranamaya evA traNa cetya stUpanI-cittane AnaMda Ape tavA stUyonI-(yatAtraya bhUmi52 2yanA 42 / "egaM bhagavo titthagarassa bigAe, enaM gaNahara ciigAe pagaM avasesANaM aNagArANaM ciragAe" memA 4 caityastU5 tIrtha 42 bhagavAna nI citAmAM eka gaNadharonI citAmAM ane eka avazeSa anagArAnI citA mAM taiyAra 42. 'taeNaM te bahave jAva kareM ti' tyA2 pAhate manapatithI mahAna vaimAni sudhaan| devAne jyAM jyAM caitya stUpa taiyAra karavA mATe kahevAmAM AvyuM hatuM, tyAM tyAM sarva ratna bhaya ra zaitya stUpAnI syanA 4rI. 'ta eNaM te bahave bhavaNavaI jAva vemANiyA devA tittha
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA dvi. vakSaskAraH sU.51 asthisaMcayanavidhyanantarikavidhinirUpaNam 437 khalu (te) te (bahave) bahavaH aneke (bhavaNavai jAva vemANiA) bhavanapati yAvadvaimAnikAH (bhavanapativyantarajyotiSkavaimAnikAH (devA) devAH (titthagarassa) tIrthakarasya jimasya (pariNivvANamahima) parinirvANamahimAnaM mokSagamanotsava (kareMti) kurvanti (karittA) kRtvA (jeNeva) yatraiva mUle saptamyarthe tRtIyA prAkRtatvajanmA bodhyA (naMdIsaravare) nandIzvaravaraH tadAkhyaH (dIve) dvIpaH (teNeva) tatraiva atrApi mUle prAkRtatvAdeva saptamyarthe tRtIyA (uvAgacchati) upAgacchanti (tae) tataH tadantaraM bhavanapatyAdInAM nandIzvaradvIpopagamanAnantaram (Na) khalu (se) saH pUrvoktaH (sakke) zakraH (devide) devendraH (devarAyA) devarAjaH (puracchimille) porastya-pUrvadigbhave (aMjaNagapavvae) ajanakaparvate (aTThAhi) aSTAhnikam aSTAbhirdinaiH sampAdyam (mahAmahima) mahAmahimAnaM mahotsavaM (kAti) kurvanti sampAdayanti (tae) tataH zakrasyASTAhika bhagavanniNi mahimakaraNAnantaram (f) khalu (sahassa) zakrasya (deviMdassa) davendrasya (devarAyassa) devarAjasya sambandhinaH (cattAri) catvAraH (logapAlA) lokapAlAH (causu) catuSu (dahimuhagapavyaema) dadhimukhakaparvateSu (aTThAhiyaM) aSTAhnikaM (mahAmahima) mahAmahimAnaM (kAti) kurvanti (IsANe) IzAnaH (deviMde) devendraH (devarAyA) devarAjaH se lekara vaimAnika taka ke caturvidha nikAya ke devoM ne tIrthakara bhagavAn ke nirvANa kalyANa kI mahimA mokSa gamana kA utsava kiyA "karittA jeNeva nando saravare dIve teNeva uvAgacchanti' mokSagamana kA utsava karane ke bAda ve caturvidha nikAya ke deva phira jahAM pare nandIzvara nAmakA dvopa thA vahAM para gaye "tae NaM sakke deviMde devarAyA puracchimille aMjaNagapavae-advAhiyaM mahAmahimaM kareti' vahAM jAkara devendra devarAja zaka ne pUrva dizA meM sthita aMjanaka parvata para aSTAhnikA mahotsava-jo ki ATha dinoM taka lagAtAra hotA rahatA hai-kiyA "taeNaM sakkassa devidassa devarAyassa cattAri logapAlA causu dahimuhagapavvaesu aDhAhiyaM mahAmahima kareM ti" isake bAda devendra devarAja zakra ke cAra lokapAloM ne cAra dadhimukha parvatoM para aSTAnhikA mahotsava kiyA "IsANe deviMde devarAyA uttarille aMjaNage aTTAhiyaM" devendra devarAja garassa pariNivvANamahima karei' tyA2 mA samasta bhavanapatithI bhAMDIna vaimAni bhI nA catuvidha nikAyanA dee tIrthakara bhagavAnanA nirvANa kalyANanI mahimAnI-mokSagamansnii maayn| 2. 'karittA jeNeva naMdIsaravare dIve teNeva uvAgacchati' mokSa gamananA utsava bAda te caturvidha nikAyanA deve jyAM naMdIzvara nAme dvIpa hato tyAM gayA 'ta eNaM sakke devide devarAyA puracchimille aMjaNagapacara aTTAhi mahAmahimaM kareMti tyAM jaIne devendra devarAja zaka pUrva dizAmAM sthita aMjanaka parvata para aSTAMbrikA eTale , mAhisa sudhI tAra paate| 29 che-te bhatsanI yAta 40 'ta paNa sakkassa deviMdassa devarAyassa cattAri logapAlA causu dahimuhagapavvapasu aThThAhiraM mahAmahima kareMti' tyAra mAha hevendra 12 / 04 zanAyArA yAra hathiy5 5 ta52 mAhira
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 jambUdvIpaprajJaptisUtre (uttarille) auttarAhe uttaradigbhave (aMjaNage) aJjanake ajananAmakaparvate (aTThAhiyaM) aSTAhnikaM mahimAnaM karoti (tassa) tasyezAnasya devendrasya devarAjasya sambindhinaH (logapAlA) lokapAlAH (causu) caturyu (dahimuhagesu) dadhimukhakeSu dadhimukhaparvateSu (aTThAhiyaM) aSTAhnikaM mahAmahimAnaM kurvanti (camaro a) camarazvAsurendrosurarAjaH (dAhiNille) dAkSiNAtye dakSiNadigbhave (aMjaNage) anjanake aJjanaparvate aSTAhnikaM mahAmahimAnaM karoti (tassa) tasya camarasyAsurendrasyAsurarAjasya sambandhinaH (logapAlA) lokapAlAH (dahimuhagapabaema) dadhimukhakaparvateSu aSTAhnikaM mahAmahimAnaM kurvanti (balI)bali: vairocanendro vairocanarAjaH (paccathimille) pazcime (aMjaNage) aJjanake ajanaparvate aSTAhnikaM mahAmahimAnaM karoti (tassa) tasya baleH sambandhinaH (logapAlA) lokapAlAH (dahimuhagesu) dadhimukhakeSu dadhimukhaparvateSu aSTAhnikaM mahAmahimAnaM kurvanti (tae) tataH -tadantaraM zanAdibaliparyantendrANAmaSTAhnika mahAmahimakaraNAnantaram (NaM) khalu (te) te pUrvoktAH (bahave) bahava aneke (bhavaNavaivANamaMtara jAva) bhavanapati vyantara yAvat bhavanapativyantarajyotiSkavaimAnikAH (aTTAhiAo) aSTAhnikAn (mahAmahimAo) mahAmahimAnaH, mUle prAkRtatvAtstrItvam (kareMti) kurvazAna ne uttaradizA ke aJjana nAma ke parvata para aSTAnhika mahotsava kiyA 'tassa logapAlA ca usu dahimuhe su aTTAhiyaM kareM ti" devendra devarAja IzAna ke cAra lokapAloM ne cAra dadhimukha parvatoM para aSTAnTika mahotsava kiyA; "camaro ya dAhiNillaM aMjaNage tassalogapAlA dahimuhapacAsu" asurendra asurarAja camara ne dikSiNa dizA ke aJjanaparvata para aSTAnhika mahotsava kiyA aura usake lokapAloM ne cAra dadhimukhaparvatoM para aSTAnhika mahotsava kiyA "balI" vairocanendra vairocanarAja bali ne "paJcasthimille aMjaNage tassa logapAlA dahimuhagesu" pazcima dizA ke aMjana parvata para aSTAnhika mahotsava kiyA aura usake cAra lokapAloM ne dadhimukha parvatoM para aSTAnhika mahotsava kiyA, 'taeNaM te bahave bhavaNavaivANamaMtara jAva aTrAhiyAo mahAmahimAo kare ti" isa taraha jaba zaka se lekara balitaka ke indra aSTAnhikA mahotsava kara bhakhAsaka yA 'isANe devide devarAyA uttarille aMjaNage aTThAhiyaM vanda he zAna BihizAnA mana nAma: 5vata 52 maSTAha: mahAtsava 4yA. 'tassa logapAlA causu dahimuhesu aTThAhiyaM kareMti' devendra he12zAnanA yAra sopAlo yAra dhibhuma 5 / 52 aTA9i54 mA yo 'camaroa dAhiNille aMjaNage tassa lokapAlA dahiTagg asurendra asurarAja camare dakSiNa dizA nA aMjana parvata para aSTAhika mahAna kayAM ane tenA kapAlae dadhimukha parvata para aSTAhika mahotsava karyo vaizayana- drazayana 24 siya paccathimille ajaNage tassa logapAlA dahimahagesa' pazcima dizAnA aM jana parvata pUra aSTADika mahotsava karyo ane tene cAra lekapolee bhuga 55 te nI 052 mA9i74 bhotsava 4ye. 'ta paNaM te bahave bhavaNavai vANamaMtara . jAva aTTAhiyAo mahAmahimAo kareM ti ma pramANe bhayAre zathI bhAMDI sami adhiin|
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA dvi0 vakSaskAra sU0 51 asNisaMvayana vidhyanantarikavidhinirUpaNam 339 nti (karittA) kRtvA (jeNeva) yatraiva (sAiM 2) svAni 2 nijAni 2 (vimANAI) vimAnAni (jeNeva) yatraiva (sAiM 2) svAni 2 (bhavaNAiM) bhavanAni (jeNeva) yatraiva (sAo 2) svAH 2 (sabhAo) sabhAH (suhammAo) sudharmAH devasabhAH (jeNeva) yatraiva (sagA 2) svakAH 2 nijAH (mANavagA) mANavakAH mANavakanAmAna ityarthaH (ceiakhaMbhA) caityastambhAH AhlAdakastambhAH (teNeva) tatraiva (uvAgacchaMti) upAgacchanti (uvAgacchittA) upAgatya (vairAmaesu) vajramayeSu (golavaTTasamuggaesu) golavRttasamudgakeSu vartulAkArabhAjanavizeSeSu (jinasakahAo) jinasakthIni mRle strItvaM prAkRtatvamUlakam (pakkhivaMti) prakSipanti sthApayanti (pakkhivittA) prakSipya-saMsthApya jinasakthidazanAdi (aggehiM) ayyaiH uttamaiH agreriticchAyA pakSe pratyagraH (varehi) varaiH prakRSTai mahadbhirityarthaH (mallehi) mAlyaH (a) ca (gaMdhehi a) gandhaizca (acceti) arcanti pUjayanti (accittA) arcitvA pUjayitvA (viulAI) vipUlAn (bhogabhogAI) bhogabhogAn bhogyabhogAn male napuMsakatvaM prAkRtatvamlakam (bhuMjamANA) bhujAnAH anubhavantaH cake taba bhavanapati se lekara vaimAnika taka ke samasta devoM ne aSTAnhikA mahotsava kiyA 'karittA jeNeva sAI 2 vimANAi jeNeva sAI2 bhavaNAI jeNeva sAo 2 sabhAo suhammAoM jeNeva sANaM 2 mANavagA ceiyakhaMbhA teNeva uvAgacchaMti" aSTAnhikA mahotsava karake phira ve saba ke saba indrAdika devaloka jahAM apane 2 vimAna the, jahAM apane 2 bhavana the jahAM apanI 2 pudharmA sabhAeM tho aura jahAM apane2 mANavaka nAmake caityastambha the vahAM para gaye, "uvAgacchittA" vahAM jAkara "varAmaesu golavaTTasamuggaesu jinasakahAo pakkhivaMti" unhoMne vanamaya golavRtta samudgAkoM meM vartulAkAra bhAjanavizeSo meM una jinendra kI haDDiyoM ko rakha diyA "pakkhivittA aggehi varehi mallehiM ya gaMdhehi acceMti" rakha karake phira unhoMne uttama yA navona zreSTha bar3o 2 mAlyoM se evaM gandha dravyoM se unakI pUjA kI "accittA viulAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharIta" pUjana Indoe aSTANika mahesa sampanna karyA tyAre bhavanapatithI mAMDIne vaimAnika sudhInA savA maTA964 mAsa 4aa. 'karitA jeNeva sAI 2 vimANAI jeNeva sAI sAI bhavaNAI jeNeva sAmao 2 sabhAo suhammAo jeNeva sANaM 2 mANavaga ceiyakhaMbhA tera vAchati aSTAhaka mahatsava karIne pachI te sarva IndrAdika jayAM pita- pitAnA vimAno hatAM jayAM pitA potAnA bhavane hatAM, jayAM pota potAnI sudharmA smaay| tI bhane yo pAtapovana mAdhuvara nAma zaitya mehatA, tyAM gayA, 'uvAgapichatA tyo 42 'vairAmapasu golavasamugaesu jinasakahAo pakkhivaMti bhaye vaLamaya golavRtta samudramAM-vartulAkAra bhAjana vizeSomAM-te jinendranI asthione prasthApita ryA. 'pakkhivittA aggehiM varehiM mallehiM ya gaMdhehiM a acceti' prasthApita 4zana pachI temaNe una ke navIna zreSTha moTI-meTI mALAothI temaja gandha dravyathI temanI pUjA 41. 'aMcittA, viulAI bhogabhogAI bhuMjamANA viharaMti' 5 4zana pachI / save
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ 440 jambUdvIpaprajJaptisUtre (viharaMti) viharanti Asate / nanu cAritrAdi guNarahitasya jinazarIrasya jinasakthyAdezca pUjanamanucitam iti cenmevam-bhAvajino yathA bandhastathA nAmasthApanA dravya jinA api bandhAstadA dravyajinarUpasya jinazarIrasya bhAvajinarUpajinazarIrAvayavasakthyAdInAM ca vandhatvamiti tannAnucitam, jinazarIrAvayavasakthyAderbhAvajinarUpatvenA bandhatve garbhatayotpannamAtrasya "samaNe bhagavaM mahAvIre" ityAdhabhilApena sUtrakRtAM sUtrakaraNaM zakrANAM zakrastavanaprayogAdikaM cAnucitaM syAditi, ataeva jinasakthyAyAzAtanAmayazIlA devAstatra kAmAsevanAdau na pravartanta iti // 51 // iti tRtIyArakaH samAptaH karake phira ve saba ke saba apane 2 sthAnoM para rahate hue Ananda ke sAtha vipula bhoga bhogoM ko bhogane meM laga gaye, yahAM para aisI zaMkA ho sakato hai-cAritrAdi guNa rahita jina zarIra kA aura jina haDDiyoM kA pUjana karanA anucita hai-so isakA uttara aisA haiM ki jisa prakAra se bhAvajina vandya hote haiM usI prakAra se nAma jina, sthApanA jina aura dravya jina bhI vandha hote haiM, isa taraha dravyajinarUpa jina zarIra kA bhAvajinarUpa jinazarIra kA tathA unake avayava bhata asthi Adiko kA vandana karanA koI anucita nahIM haiM yadi aisA kahA jAya kiM jina zarIra ke avayavabhUta haDDiyoM Adi meM bhAvajinarUpatA nahIM rahatI hai isaliye unheM bandha nahIM mAnanA cAhiye to isakA samAdhAna aisA hai ki jaba jina garbha meM Ate haiM to usa samaya jo "samaNe bhagavaM mahAvIre" isa prakAra se sUtroM kI racanA karate haiM tathA indra unakA stavana karate haiM yaha saba anucita mAnA jAnA cAhiye, parantu nahIM mAnA gayA hai, isI prakAra jina sakyyAdi kI bhAzAtanA ke bhaya se Dare hue deva vahAM kAmasevana Adi kArya meM pravRtti nahIM karate haiM // 51 // // tRtIyAraka samApta // pitApitAnA sthAne para nivAsa karatAM AnaMda pUrvaka vipula bhega-bhego bhegavavA lAgyA. ahIM evI zaMkA thaI zake ke cAritrAdi guNa vihIna jina zarIranuM ane jina asthi enuM pUjana karavuM anucita che, te Ano javAba A pramANe che ke jema bhAvajina vA hoya che. temaja nAma jIna sthApanAjI che ane dravyajina paNa vaMgha hoya che. A pramANe ajina rU5 jina zarIranuM bhAvAjana rUpe zarIranuM temaja temanA avayavabhUta asthi AdikenuM vaMdana karavuM keI paNa rIte anucita nathI. je A pramANe kahevAmAM Ave ke jina zarIranA avayavabhUta asthi vageremAM bhAvajina rUpatA rahetI nathI, ethI temane vanya gaNavA gya nathI te AnuM samAdhAna A pramANe che ke jyAre jina garbhamAM Ave che. ta mate 2 samaNe bhagavaM mahAvIre 1 pramANe sUtrAMnI syanA re cha. tabha candra temanuM stavana kare che te A badhuM anucita gaNAvuM jAIe paNa AvuM mAnavAmAM AvyuM nathI. ethI ja jina esthi vagerenI AzAtanA nA bhayathI saMtrasta thayelA de tyAM kAma sevana vagere kAmamAM pravRti karatA nathI. e sUtra 51 | tRtIyAraka samApta.
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ 441 prakAzikA TIkA. dvivakSaskAra sU. 52 caturthArakasvarUpanirUpaNam atha caturthArakasvarUpaM nirUpayati mUlam-tIse NaM samAe dohiM sAgarovamakoDAkoDIhiM kAle vIikkate aNaMtehiM vaNNapajjavehiM taheva jAva aNaMtehiM uTThANakamma jAva parihAyamANe 2 ettha NaM dUsamasusamA NAmaM samA kAle paDivajjisu samaNAuso ! tIse NaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AgArabhAvapaDoAre paNNatte ? goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva maNohiM uvasobhie, taM jahA kittimehiM ceva akittimehiM ceva, tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe maNuANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte ? goyamA ! tesiM maNuyANaM, chabihe saMghayaNe chevihe saMThANe bahuiM dhaNUI uddhaM uccatteNaM jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM puvakoDI AuaM pAleti pAlittA appegaiyA NirayagAmI jAva devagAmo appegaiyA sijjati jAva sabadukkhANamaMtaM kareMti, tIse NaM samAe taA vaMsA samupanjitthA, taM jahA-arahaMtavaMse 1 cakkaTTi vaMse 2 dasAvaMse 3 tIseNaM samAe tevIsaM titthayarA ikkArasacakkavaTTo Nava baladevA Na vaasudev| samuppajjitthA |suu0 52 // ___ chAyA-tayAM khalu samAyAM dvAbhyAM sAgaropama koTIbhyAM kAle vyatikrAnte anantairvarNaparyavaiH tathaiva yAvadanantaiH utthAnakarma yAvat pa rehoyamAnaH 2 atra khalu dukhamayuSamAnAma samA kAlaH pratyapadyata bhamaNA''yuSman!tasyAM khalu bhadanta! samAyAM bharatasya varSasya kIDaza AkArabhAvapratyavatAraH prazaptaH?, gautama! bahusamaramaNIyo bhUmIbhAgaH prajJaptaH, sa yathAnAmakaH AliGgapuSkaramitiyA yAvat maNibhirupazobhitaH, tadyathA-kRtrimaitra vaiva akRtrimapra vaiva, tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate manujAnAM kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAraH prajJataH?, gautama ! teSAM manujAnAM pavidha saMhananaM Saividha saMsthAna bahUni dhaSi Urdhvamucyatvena jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa pUrvakoTyAyuSkaM pAlayanti pAlayitvA apaye ke nirayagAmino yAvat devagAminaH apyekake sidhyanti budhyante yAvat sarvadukkhAnAmantaM kurvanti, tasyAM khala samAyAM trayo vaMzAH samudapadyanta, tadyathA-arhavaMzaH 1 cakravartivaMzaH 2 dazAhavaMzaH 3 tasyAM khalu samAyAM trayoviMzatistIrthakarA ekAdaza cakravartino nava baladevA nava vAsudevAH samudapadhanta // sU0 52 //
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpapratisUtre TIkA-"tIseNa samAe" ityAdi-tasyAm pUrvoktAyAM khalu samAyAM kAle (dohiM) dvAbhyAM (sAgarovamakoDAkoDIhiM) sAgaropamakoTAkoTIbhiH-sAgaropamakoTAkoTIdvayeneti padadvayasyArthaH, 'pramite' itizeSaH, tasyAnantaravartinA 'kAle' ityanena sambandhaH 'kAle' kAle samaye 'vIikkate' vyatikrAnte vyatIte sati 'aNaM tehiM anantaiH 'vaNNapajjavehi' varNaparyavaiH-varNA-zuklAdayaste ca paryavAH paryAyAH guNAH varNaparyavAstaistathA zuklAdivarNarUpaguNaiH 'paryavaH paryAyaH, guNaH, vizeSaH, dharma' ityete samAnAthakAH, 'taheva' tathaiva dvitIyArakapratipattikramavad bodhyam, 'jAva' yAvat' 'aNaMtehiM' anantaiH 'uhANakamma jAva' utthAnakarma yAvat utthAnakarmabalavIrya puruSakAra parAkramairanantaguNaparihAnyA 'parihAyamANe 2' parihIyamAnaH 2 'ettha' atra atrAntare 'NaM' khalu (dUsamasusamA) duSSamasuSamA 'NAma' nAma 'samA' kAlaH (paDivagjisu) pratyapadyate (samaNAuso)! zramaNA''yuSman! he zramaNa ! he AyuSman ! atha pUrvArakavada bharatasvarUpaM nirUpayituM saMvadati (tIseNaM bhaMte !) tasyAM khalu bhadanta ! he mahAnubhAva ! (samAe) samAyAM kAle (bharahassa) bharatasya tadAkhyasya (vAsassa) varSasya (kerisae) kIdRzaka:-kIdRzaH (AgArabhAvapaDoyAre) AkArabhAvapratyavatAraH svarUpa-tadgatapadArthasahitaprAdurbhAvaH (paNNatte) prajJaptaH ? (goyamA !) aba sUtrakAra caturthAraka kA svarUpa kahate haiM 'tIseNaM samAe dohiM sAgarovamakoDAkoDIhiM' ityAdi sUtra-52 TIkArtha-jaba do koTAkoTI sAgaropama pramANa tRtIya kAla samApta ho gayA tava (aNatehi vaNNapajjavehiM taheva jAva aNaMtehi udANa kamma jAva parihAyamANe 2 ettha NaM dUsama susamA NAma samA kAle paDivajjiMsu samaNAuso) ananta zuklAdiguNa rUpa paryAyoM ko hInatA vAlA yAvat ananta utthAna, bala vIrya, puruSakAra parAkrama rUpa paryAyo kI hInatA vAlA duSSamasuSamA nAmakA caturtha kAla he zramaNa AyuSman ! prArambha huA yahA~ yAvat zabda se dvitIya Araka meM jisa prakAra se varNaparyAyoM se lekara puruSakAra prarAkrama taka kA pATha kahA gayA hai -vaisA ho vaha saba pATha yahAM para bhI kaha lenA cAhiye "tIseNaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AgAra have sUtrakAra caturdhArakanuM svarUpa kahe che.'tiisennN samAe dohiM sAgarovamakoDAkoDihiM'-ityAdi sUtra // 52 // TIkArtha-jyAre be koTI koTI sAgaropama pramANa tRtIya kALa samApta thayo. tyArabA tehiM vaNNapajjavehiM taheva jAva aNatehiM uThANakamma jAva parihAyamANe 2 pattha Na dusama susamA NAma samA kAle parivajijasu samaNAuso) 3 zrama Ayu bhan manatAta gaNa 35 paryAnI hInatA vALA yAvat anaMta utthAna, bala, vIrya, pakSakAra parAkrama 35 payaoNnI hInatA vALA duSama suSamAM nAmaka caturthI kALa prAraMbha thaye. ahI yAta parathI dvitIya ArakamAM jema vaNuM paryAthI mAMDIne puruSakAra parAkrama sudhInA pATha grahaNa yA chatabhara tA8 mahI' 55 thaya cha. "tIse NaM bhaMte ! samApa bharahassa vAsassa kerisae AgArabhAvapaDoyAre paNNatte" mahanta ! mA yatu bhArata -
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA vi. vakSaskAraH sU.52 caturthArakasvarUpanirUpaNam gautama ! tasya (bahusamaramaNijje)bahusamaramANIyaH atyantasamatalo'ta eva ramaNIyaH sundaraH (bhUmibhAge) bhUmibhAgaH bhUmipradezaH (paNNatte) prajJaptaHsa kIdRzaH ityAha-'se' saH (jahANAmae) yathAnAmakaH (AliMgapukkharai vA) AliGgapuSkaramiti vA-AliGga:-murajo vAdhavizeSaH tasya puSkara-carmapuTaM tadatyantasamatala bhavatIti tattulyasamatalatvAt tadevaitizabdo hi sAdRzyAthekaH, vA zabda: samuccayAkaH, evamagrepi (jAva) yAvat-yAvaspadena-"muiMgapukkharei vA sarataleiva vA, karatalei vA, caMdamaMDalei vA, sUramaMDalei vA AyaMsamaMDalei vA, urabhacammei vA, upabhacammei vA, varAhacammei vA, sIhacamme iva vA, vagghacammei vA, migacammei vA, chagalacammei vA,dIviyacammei vA,aNegasaMkukIlagasahassavitaha NANAviha paMcavaNNehi" iti saMgrAhyam, tacchAyA-"mRdaGgapuSkaramiti vA, sarastalamiti vA, candramaNDalamiti vA,sUramaNDalamiti AdarzamaNDalamiti vA, urabhracarmetivA, vRSabhacarmeti vA varAhacarmetivA, siMha carmeti vA, vyAghra varmeti vA, mRgacarmeti vA chAlacarmeti vA dvIpikacarmeti vA, anekazaGkakIlakasahasravitataH nAnAvidhapaJcavarNaiH" iti, etadvayAkhyA rAjapraznIyamatrasya paJcadazasUtrasya matkRtasubodhinI TIkAto bodhyA, (maNohiM) maNibhiH (uvasobhAvapaDoyAre paNNatte" he bhadant ! isa caturthakAla meM bharata kSetra kA svarUpa kaisA kahA gayA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu zrI kahate haiM-"goyamA ! bahusaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahAmae aliMgapukkhareivA jAva maNIhiM uvasobhie" he gautama ! usa caturtha kAla meM isa bhAratakSetra kI bhUmi atyanta samatala vAlI tho ata eva vaha ramaNIya-sundara thI vaha aiso samatala vAlI thI ki jaisA muraja mRdaMga nAmaka vAdya vizeSa kA carmapuTa samatala vAlA hotA haiyahAM iti zabda sAdRzyArthaka hai aura vA zabda samuccayArthaka hai yahAM para yAvat zabda se-'muiMgapukkhareivA, saratale ivA, karataleivA, caMdamaMDaleivA, sUramaMDaleivA, AyasamaNDaleivA, urambhacammeivA, usama cammeivA, varAhacammeiva, sIDacammeivA, vaggacammeIvA, migacammeivA, chAgalacammeivA, dIviyacammeivA, aNegasaMkukIlaga sahassavitae NANAviha paMcavaNNehiM" isa pATha kA grahaNa huA hai isa pATha ke padoM kI vyAkhyA rAjapraznIya sUtra ke 15veM sUtra kI subodhinI TIkA se jAna lenA kSetranA svarUpa viSe zuM kahevAmAM AvyuM che ? te A praznanA javAbamAM prabhu kahe che'goymaa! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte, se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva maNIhi uvalobhie" gautama, te yaturtha ma ta bharata kSetranI bhUmi satyAta samatala tI, ethI te ramaNIya suMdara hatI, muraja nAmaka vAgha vizeSane carmapuTa je pramANe samatala vALa hoya che, te pramANe ja te bhUmi samatalavALI hatI. ahIM daiti" zabda sAdaDyArthaka cha bhane 'pA' zasabhuzyAtha che. mI yAvat 74thI "muiMgapukkharei vA, saratalei vA karatalei vA, caMdamaMDaleDa vA, sUramaMDalei vA AyaMsamaMDalei vA urabhacammei vA, usamacammeha vA, varAhacammei vA, vagdhacammei vA, sIhacammei vA, migacammei vA, chAgalabammeibA, dIviyacammeivA, aNega saMkukIlagasahassavitae NANAviha paMcava. pahi" mA pA sahIta thy| che. mA pAnI pahAnI vyAcyA 214 praznIya sUtra' nA sUtra naM. 15 nI subodhinI TIkA parathI jANI levI joIe. te bhUmi aneka prakAranA
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ dhara jambUdvIpaprajJaptisUtre 0 bhie) upazobhitaH - alaGkRtaH, (taM jahA) tadyathA (kittimehiM caiva akittimehiM ceva) kRtrimaizceva akRtrimaizcaiva - svAbhAvikaiH kArunirmitezca maNibhirupazobhita ityarthaH, iti bharatarSabhabhUmibhAgavarNanam atha duSpamasuSamA kAlotpanna bharata kSetrabhavamanujAn varNayituM saMvadati (tIse) tasyA duSpamasuSamAyAM (N) khalu (bhaMte ! ) bhadanta ! he mahAnubhAva: ( samAe) samAya kAle (bharahe) bharate -bharata kSetre varSe (maNuyANa) manujAnAM manuSyANAM (kerisae) kIdRzaka :Area: (AyArabhAva paDoyAre) AkArabhAvapratyavatAraH - svarUpa saMhananasaMsthAnoccatvAdipadArthasahita prAdurbhAvaH (paNNatte) prajJaptaH ? asya praznasyottaraM bhagavAnAha - ( goyamA ! ) gautama ! (tesiM) teSAM duSSamasuSamAsamotpanna bharatavarSIyANAm (maNuyANaM ) manujAnAM (chavvihe) SaDvidhaM SaTprakArakaM (saMghayaNe) saMhananaM zarIraM (chavi) SaDvidhaM (ThANe) saMsthAnam AkAra : ( bahUI) bahUni - anekAni (dhaNU) dhanUMSi (uddhaM) Urdhvam (UccateNa) uccatvena prajJaptam tacca te (jahaNNeNaM) jaghanyena - apakarSeNa (aMtomuDutaM) antarmuhUrttam (uko seNaM) utkarSeNa-utkRSTatayA (puvvakoDo AuaM) pUrva koTyayuSkam - pUrvakoTimAyuH ( pAleMti) cAhiye * vaha bhUmi aneka prakAra ke pAMcavarNoM ke maNiyoM se upazobhita tho "kittimehiM ceva akittimehiM ceva" ina maNiyoM meM kRtrima maNi bhI the aura akRtrima maNi bhI the isa prakAra se, caturtha kAla ke samaya kI bhUmikAvarNana kara aba sUtrakAra isa caturtha kAla meM utpanna hue manuSyoM kA varNana karane ke liye kahate haiM- "tIse NaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANaM kerisae AyArabhAva - paDoyAre paNNatte" isameM gautama prabhu se aisA pUchate haiM - he bhadanta usa caturtha kAla ke manuSyoM kA svarUpa kaisA kahA gayA haiM ? arthAt inakA svarUpa saMhanana, saMsthAna evaM uccatvAdi padArtha sahita prAdurbhAva kaisA batalAyA gayA hai. isa prazna ke uttara meM prabhu kahate hai - 'goyamA tesiM maNuyANaM chavvihe saMghayaNe" he gautama caturtha kAla ke manuSyoM ke 6 prakAra kA saMhanana kahA gayA "hai tathA vaha " bahUI ghaNUI uddhaM uccatteNaM" aneka dhanuSa kA UMcAI vAlA kahA gayA hai. isa kAla ke manuSyoM kI Ayu jaghanya se " antomuhuttaM " eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se "punvakoDI AuyaM pAleMti" eka pUrvakoTi kI kahI gaI hai. itanI bar3o Ayu ko bhogakara "appepAMca varSo nA bhajiyothI upazobhita hutI. "kittimehiM ceva akittihiM ceSa" me mdhuemAM kutrima maNie paNa hatA. ane akRtrima maNie paNa hatA. A pramANe catu kALanA samayanI bhUminuM varcuna karIne have sUtrakAra A caturtha kALamAM utpanna thayela bhAzusonuM vAbuna zvA bhATe yApramANe Ahe che - "tIseNa bhate / samApa bhara vAle - yANa ke risae AyA rabhAva paDoyAre paNNatte" AmA gautamasvAmI prabhune bhA pramANe prazna che ke he bhadanta te caturthI kALanA mANusAnu svarUpa kevuM kahevAmAM AvyuM che. A prazna nA uttaramA prabhu - "goyamA ! tesi maNuyANaM chabbihe saMghayaNe" he gautama ! tu apanA bhAseo nA 6 prahAranA saMDenana vAmAM mAyA che tema4 ta 'bahu dhanU u uccatteNaM" ane4 dhanuSo bheTasI yA gharAvatA hatA. A apanA bhANuso tu Ayudha nyathI "aMtomuDutta" me antarmuhUrtanI bhane utkRSTathI "puvvakoDI AuyaM pAleti"
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAra sU0 52 caturthArakasvarUpanirUpaNam 445 pAlayanti anubhavanti (pAlittA) pAlayitvA tatra (appegaiyA) apyekake kecita (NirayagAmI) nirayagAminaH narakagAminaH (jAva) yAvat- yAvatpadena- "tiryaggAminaH, manuSya gAminaH" iti saMgrAhyam, (devagAmo) devagAminaH (appegaiyA) apyekake kecit manunAH (sijjhaMti) sidhyanti siddhi prApnuvanti (bujhaMti) budhyante- bodhaM kevala jJAnaM prApnuvanti 'jAva' yAvat - "muccati, pariNivyAaMti" iti saMgrAhyam, tasya "mucyante parinirvAnti" iticchAyA, tatra mucyante ityasya sakalakarmabandhAnmuktA bhavantItyarthaH, parinirvAnti- pAramArthikamukhaM prApnuvanti, 'savvadukkhANamaMta' sarvaduHkhAnAmanta nAzaM kareMti' kurvanti, atha pUrva samAptI vizeSamAha -'tose' tasyAM 'Na' khalu 'samAe' samAyAM kAle 'to' trayaH- trisaMkhyAH 'vaMsA' vaMzAH vaMzA iva vaMzAH pravAhAH- AvalikAH, na tu santAnarUpAH paramparAH parasparaM pitRputrapautraprapautrAdivyavahArAbhAvAt 'samuppajjitthA' samudapadyanta- samutpannA abhUvan 'taM jahA' tadyathA 'arahaMtavaMse' ahavaMzaH 1 'cakavaTTivaMse' cakravartivaMzaH 2 'dasAravaMse' dazAhavaMzaH 3 tatra dazAhavaMzaH- dazArhANAM baladevavAsudevAnAM vaMzo dazAhavaMzaH, yadatra dazArazabdena baladevavAsudevayorgrahaNaM taduttarasUtrabalAdeva bodhyama, gaiyA" ki taneka jIva "NirayagAmI" narakagAmI hote hai, "jAva" yAvat kitane ka jIva tiryagAmI hote haiM, kitaneka jIva manuSya gAmI hote haiM aura kitaneka jIva "devagAmI" devagAmI hote haiM. tathA kitaneka jIva sijhaMti" siddhi gati ko prApta hote hai. 'bujjhati" jAva muccaMti, pariNivvAanti" kitaneka kevalajJAna ko prApta karate haiM, yAvat sakala kamoM ke bandhana se mukta ho jAte haiM aura pAramArthika sukha ko prApta kara lete hai "savvadukkhANamaMtaM kareMti" aura samasta duHkhoM kA anta kara dete haiM tIse samAe tao vaMsA samuppajjitthA-taM jahA-arahaMtavaMse cakkabaTTivaMse 2 "dasAravaMse" usa kAla meM 3 tIna vaMza utpanna hue-eka arhadvaMza dUsarA cakravarti vaMza aura tIsarA dazAha vaMza ina arhanta prabhu kI jo vaMza, hai vaha ahavaMza aura cakravartI kA jo vaMza haiM vaha cakravarti vaMza hai tathA baladeva aura vAsudevoM ke vaMza ko dazAhe vaMza kahA gayA haiM. yahAM para jo dazAra pAra pAma sAre . mAyu Ayu lAmA "appegaiyA" tearn can "NirayagAmI" 4 AbhI DAya che. yAvat 8mA / timI hAtha cha.48 vA manuSyabhAbhI DAya cha sana 484 01 "devagAmI vizAbhA hAyara tabhATA 7 "sijhati siddhitine prAta 42 che. "bujhaMti jAva muccati pariNivA ati TamA 7vA jJAna prApta 42 cha. yAvat saNa 4AnA bhavanAthI bhAta thataya cha, pAramAthi sumana prAta 43 cha. "sambadukkhANamaMtaM kareMti" bhane samara janamata 43 // nA cha. 'tIse samApa tao vasA samuppajitthA taM jahA arahaMtavaMse cakkavadrivaMse 2 dasAravaMse' taNamA trae va utpanna thayA-me ma zAla cakravati vaMza trIje dazAI vaMza. e traNe mAM je anta prabhunA vaMza che, te aMza ane cakavatInA je vaMza che te cakravatI vaMza che. temaja baladeva ane vAsudevanA vaMzane dazAha vaza kahevAmAM Ave che. ahI je dara zabdathI baladava vAsudevanuM grahaNa karavAmAM
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprazaptisUtre anyathA dazAIzabdena vAsudevAnAmeva pratipAdyatayA grahaNaM syAditi 'ahayaM ca dasArANaM' iti vacanAt, yadyapi prativAsudevavaMzo'tra noktaH tathApi upalakSaNAt so'pi grAhyaH, tadanukto kAraNaM ca upAGgAnAmaGgAnuyAyitvamiti sthAnAGge vaMzatrayasyaiva pratipAdanAt, tatkAraNaM ca prativAsudevAnAM vAsudevavadhyatayA puruSottamatvAnabhyupagama iti vRddhA AhuH etadevAha-'tIseNaM samAe tevIsa titthayarA ikArasa cakkavaTTI Nava baladevA Nava vAsudevA' iti "tasyAM samAyAM trayoviMzatistIrthakarA ekAdaza cakravartinaH RSabhabharatayostRtI yArake jananAt, nava baladevA nava vAsudevAH, tatra vAsudevApekSayA baladevAnAM jyeSThatvena prAgupAdAnam, evaM copalakSaNAtprati vAsudevavaMzo'pi grAhyaH 'samuppajitthA' samudAdyanta / suu052|| iti caturthA'raka uktaH 4 / zabda se baladeva aura vAsudeva kA grahaNa kiyA gayA hai vaha uttara sUtra ke bala se hI grahaNa kiyA gayA hai nahIM to phira pratipAdya hone ke kAraNa vAsudevoM kA hI grahaNa honA cAhiye thA 'ahayaMca dasArANaM" isa vacana ke anusAra yadyapi yahAM para prati vAsudeva kA vaMza nahIM kahA gayA hai tathApi upalakSaNa se vaha bhI yahAM para grAhya hai use jo yahAM spaSTa rUpa se nahIM kahA gayA hai usakA kAraNa upAGga aGgAnuyAyI hote haiM isa niyama ke anusAra sthanAGga meM vaMzatraya kA pratipAdana haiM tathA prati vAsudeva vAsudeva ke dvArA vadhya hote haiM isa kAraNa unhe uttama puruSoM meM parigaNita nahIM kiyA gayA hai aisA vRddha kahate haiM usa caturtha kAla meM hI tevIsaM titthayarA ikkArasa cakkavaTTI Nava baladevA" 23 tIrthaMkara 11 cakravartI nau valadeva aura nau vAsudeva hote hai yahAM 23 tIrthakara isaliye kahe gae haiM ki RSabhadeva bharata kSetra meM tRtIya Araka meM hue haiM vAsudeva kI apekSA baladeva jyeSTha hote haiM isalie unhe pATha meM prathama kahA gayA hai isa taraha upalakSaNa se prativAsudeva kA vaMza bhI gRhIta huA jAnanA cAhie-caturtha Araka samApta-52 Avela che te uttara sUtranA baLathI grahaNa karavAmAM Avela che, nahIMtara pachI pratipAdya hovAne lIdhe vAsudevenuM ja grahaNa thavuM joIe evuM ja varALa A vacana mujaba yadyapi atre prati vAsudevane vaMza kahevAmAM Avela nathI, tathApi upalakSaNathI tenuM paNa ahIM grahaNa thayuM che. tene je atre spaSTa rUpamAM pradarzita karavAmAM Apela nathI. tenuM kAraNuM upAMga aMgAnuyAyIo hoya che. A niyama mujaba sthAnAMga mAM vaMzatraya nuM pratipAdana che temaja prativAsudeva vAsudeva vaDe vadhya hoya che, tethI temanI uttama puruSomAM parigaNunA 42vAmA bhAvI nathI. vu vRddho 49 che. te yaturtha 4ANa bhair "tevIsa titthayarA ikkArasa cakkavaTTo Nava baladevA" 23 tItha 42 / , 12 34tAso, na sjv| bhane nava vAsudeva hoya che. ahIM tIrthakaro eTalA mATe kahevAmAM Avela che ke aSabha deva bharatakSetramAM tRtIya ArakamAM thayA che. vAsudevanI apekSA baLadeva ceSTa hoya che. ethI temane pAThamAM prathama kahevAmAM Avela che. A pramANe upalakSaNathI prativAsudevane vaMza paNa gRhIta thayA che, tema samajavuM. parA caturtha Araka samAsa
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkAdvi0vakSaskArasU. 53 paJcamArakasvarUpanirUpaNam atha paJcamo'rako varNyate mUlam - tIse NaM samAe ekkAe sAgarovamakoDAkoDIe bAyAlI sAe vAsasahassehi UNiAe kAle vIikkaMte anaMtehi vaNNapajjaverhi tava jAva parihANIe parihAyamANe 2 etthaNaM dusamA NAmaM samA kAle paDivajjissai samaNAuso ! tIseNa bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AgArabhAva paDoyAre bhavissai ? goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge bhafares se jahANAmae AliMgapukkhareva vo muIMgapukkharei vA jAva NANAmaNipaMcavaNNahi kittimehiM ceva akittimehiM caiva tose NaM bhaMte ! samAe bharaissa vAsassa maNuANaM kerisae AyArabhAvapaDIyAre paNNatte ? goyamA ! tesi maNuyANaM chavvie saMghayaNe chavvie saMThANe bahu Io rayaNIo uddhaM uccatteNaM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAiregaM vAsasayaM Aua pAleti pAlitA appegaiA NirayagAmi jAva savvadu kkhANamaMta karenti, toseNaM samAe pacchimeM tibhAe gaNadhamme pAsaM dhamme bhe jAyate dhammacaraNe avocchijjissai ||sU0 53 // --- chAyA tasyAM khalu samAyA mekayA sAgaropamakoTAkoTyA dvicatvAriMzatA varSasaharUnitAyAM kAle vyatikrAnte 'nantairvarNaparyavaiH tathaiva yAvat parihAnyA parihIyamAnaH 2 atra khalu duSSamA nAma samA kAlaH pratipatsyate zramaNA''yuSman 1, tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharatasya varSasya kITazaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati ? gautama ! bahulamaramaNIya bhUmibhAgo bhaviSyati, sa yathAnAmakaH AliGgapuSkaramiti vA mRdaGgapuSkaramiti bA yAvad nAnAmaNi paJcacaNaiH kRtrimaizveva akRtrimaizcaiva tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharatavarSasya manunAnAM SaDDUbidhaM saMhananaM SaDUvidhaM saMsthAnaM bahubyo ratnayaH Urdhvamuccatvena jaghamyenAntarmuhUrttam utkarSeNa sAtirekaM varSazatamAyuSkaM pAlayanti pAlayitvA apyekake nirayagAmino yAvat sarvaduHkhAnAmantaM kurvanti, tasyAH khalu samAyAH pazcime tribhAge gaNadharmaH pAkhaNDadharmo rAjadharmo jAtatejAH dharma caraNaM ca vyucchetsyate // 53 // : TIkA - "tIse NaM samAe " ityAdi-tasyAM duSSama suSamAyAM khalu samAyAM kAle (ekAe) ekayA eka saMkhyayA (sAgarovamakoDAkoDIe) sAgaropamakoTAkoTayA- ekena koTAkoTi paMcama Araka kA varNana - 'tI se NaM samAe ekkAe sAgarovama' - ityAdi sUtra - 53 TIkArtha-usa kAla meM jaba caturthakAla samApta ho cukA taba dhIre 447 42 hajAra varSa kama eka koTA koTI sAgaropama pramANa vAlA dhIre "aNatehiM vaNNApanavehiM taheva jAva parihANIe pari
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sAgaropameneti padadvayArthaH (bAyAlIsAe) dvicatvAriMzatA (vAsasahassehi) varSasahasaH dvicatvAriMzatsahasravaritipadadvayArthaH (aNiAe) anitAyAM nyUnIbhUtAyAM samAyAmiti pUrve NAnvayaH, tasyAM tadrUpe (kAle) kAle (vIikaMte) vyatikrAnte- vyatIte sati (aNatehiM) anantaiH antarahitaiH vaNNapajjavehi) varNaparyavaiH zuklAdi- varNavizeSaiH (taheva) tathaiva catu. rikavadeva (jAva) yAvat gandhaparyavairityArabhya anantabalavIryapuruSakAraparAkramairanantaguNeti yAvatpadaM saMgrAhyam, tatrAnantaguNetyasyAgretanenAnvayaH (parihANIe) parihAnyA-anantaguNaparihAnyA anantaguNahAsena eSAM vyAkhyA dvitIyArakavarNane gatA (parihAyanANe2) parihIyamAnaH 2 isana 2 kAla upatiSThati (ettha) atra atrAntare (NaM) khalu (dusamA) dSamA (NAma) nAma (samA) (kAle kAla:)(paDivajijassai) pratipatsyate upasthAsyati atra vakturapekSayA bhaviSyakAlanirdezaH(samaNAuso)zramaNA''yuSman ! he zramaNa ! he AyuSman ! atha duSamAyAM bharatasvarUpaM nirUpayituM saMvadati (tIse) tamyAM duSSamAyAM samAyAM (Na) khalu (bhaMte) bhadanta! mahAnubhAvaH (samAe) samAyAM (kAle bharahassa) bharatasya (vAsassa) varSasya (kerisae) kIdRzakaH kIdRzaH (AgArabhAvapaDoyAre) AkArabhAvapratyavatAraH, idaM prAgvat (paNNatta) prajJaptaH / asya praznasyottaraM bhagavAnAha-(goyamA !) gautama ! (bahusamaramaNijje) bahusamaramaNIyaH atyantasamatalo'ta eva ramaNIyaH- sundaraH (bhUmibhAge) bhUmibhAgaH bhUmi pradezaH (bhavissai) bhaviSyati (se) saH bhUmibhAgaH (jahAgAmae) yathAnAmakaH hAyamANe" antarahita varNaparyAya ke yAvat gandhaparyAya ke ananta bala vIrya puruSakAra parAkrama anantaguNarUpa se ghaTa jAne para 'samaNAuso' he zramaNa AyuSman ! 'stha NaM dUsamA NAma samo kAle paDivajjissai' isa bharata kSetra meM dUSpamA nAmakA pAMcavA kAla lagegA yahAM para yaha bhaviSyatkAla kA nirdeza vaktA kI apekSA se kiyA gayA hai / 'tIseNaM bhaMte ! samAe bharahassa kerisae AgArabhAvapaDoyAre paNNatte' he bhadanta ! ima paMcama kAla ke samaya meM bharata kSetra kA AkAra bhAva pratyavatAra-svarUpa-kaisA kahA gayA hai isa gautamake prazna ke uttara meM prabhu kahate hai-"goyamA bahusamaramaNijje bhUmibhAge bhavissai, se jahANAmae AliMgapukkharei vA paMcama smArakanuM varNana 'tIseNa samAe ekkAe sAgarovama'-tyAdi sUtra-53 TIkAryuM-te kALe jyAre 42 hajAra varSa kama eka keTa keTI sAgaropama pramANuvALe yatu Na samAsa thye| tyAre dhAma dhAma "aNaMtehiM vaNNapajavehiM taheva jAva parihANopa parihAyamANe" anta 2Dita va pryaayaan| yAvat anya paryAyAnA manatavIya mAyubhin / 'pattha NaM dUsamANAma samA kAle paDivajissaI' / bharatakSetramA huSamA nAmanA pAMcamAM kALa ne prAraMbha thaze. ahIM bhaviSyakALane ullekha vaktAnI apekSAe karavAmAM mAvata che. 'tIseNaM bhaMte samAe bharahassa kerisara AgArabhAvapaDoyAre paNNatte' mhna ! A paMcama kALanA samayamAM bharatakSetranA AkAra bhAva pratyakAra-svarUpa-kevuM kahevaamaaN bhAva cha? gautamanA mAnanA pasamAMche-bahasamaramaNijne bhUmi
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA.dvivakSaskAra sU. 53 paJcamArakasvarUpanirUpaNam 449 (AliMgapukkharei vA) AliMGga puSkaramiti vA AliGga:-murajo vAdyavizeSaH, tasya puSkaraM carmapuTaM tadatyantasamatalaM bhavatIti tattulyasamatalatvAttadeva iti / iti zabdohi sAhazyArthakaH vA zabdaH samuccayArthakaH, evayagre'pi (muiMgapukkharei vA) mRdaGgapuSkaramiti vA (jAva) yAvat iha yAvatpadena 'saratalei vA' ityAdInAM saGgrahaH 51 ekapaJcAzattamasUtre kRtastadanusAreNa bodhyaH, teSAM vyAkhyA ca tadvat (NANAmaNipaMcavaNNehi) nAnAmaNipaJcavarNaiH nAnA-nAnAvidhaiH maNibhiH kIdRzaiH paJcavarNaiH kRSNanIlazuklahAridralohitaH punaH kozaistai :(kittimehi ceva akittime hi ceva) kRtrimaizcaiva akRtrimaizcaiva racitaiH svAbhAvikaizca maNibhirUpazobhito bhUmibhAgo bharatavarSasya bhaviSyatIti prayogaH pRcchakApekSayA, atra bhUmebahusamaramaNIyatvAdikaM caturthArakato hIyamAna 2 kAlakrameNAtyantaM hInaM bodhyam, nanu "khANubahule visamabahule" ityAdinA'dhastanasUtreNa lokaprasiddhena ca virudhyate ___ muiMgapukkharei vA jAva sarataleivA' he gautama usa samaya meM usa bharata kSetra kA bhUmibhAga aisA atyanta samatalabAlA, ramaNoya hogA jaisA ki vAdyavizeSa muraja [mRdaMga] kA puSkara-carmapuTa atyanta samatala vAlA hotA hai mRdaGga kA mukha samatala vAlA hotA hai. yahAM "iti" zabda sAdRzyArthaka hai aura "vA" zabda samuccayArthaka haiM. isa taraha se ina zabdoM ke sambandha meM Age bhI jAnanA cAhiye. yahAM yAvatpada se "sarataleivA" ityAdi pada kA saMgraha huA hai. yaha saMgraha 51 ve sUtra meM kiyA gayA prakaTa kiyA hai. bharatakSetra kA yaha bhUmibhAga (NANAmaNi paMca vaNNehiM kittimehiM ceva akittimehiM ceva) aneka prakAra ke pAMca varNoM vAle kRtrima maNiyoM se evaM akRtrima maNiyoM se upazobhita hogA yahAM pRcchaka kI apekSA se bhI yaha bhaviSyakAla kA prayoga huA hai. yahAM bhUmibhAga meM bahusamaraNIyatA Adi caturtha Araka kI apekSA hoyamAna hIyamAna kAlakrama ke anusAra atyanta hIna jAnanIcAhiye. yahAM aiso AzaMkA nahIM karanI cAhiye-"khANu bahule visama bahu" ityAdi sUtra dvArA paMcama kAla meM bharatakSetra ko bhUmi sthANu bahula Adi rUpa bhAge bhavissai le jahA NAmae AliMgapukkharei vA muiMgapukkharei cA jAva saratale ) he gautama te samaye A bharata kSetrane bhU-bhAga e atyaMta samatala, ramaNIya thaze 2vA vAcavizeSa bhu24 (bhRga) nA, pu042-yabhaTa atyAta samatA DAya che. bhRha ganuM mukha sAmata heya ahIM "Iti" zabda sAdasthAEka che ahIM "gha' zabda samuccayArthaka che. A pramANe A zabdonA saMbaMdhuMmAM AgaLa paNa jANavuM joIe. ahIM yAvata padathI "sarataleivA" tyAhi pahanu bhaya thayuche. sAvana (51) // sUtramA yAvat pahathA aMDAta sava' 5 / 548 42vAmAM mAvasa che. bharatakSetra mA bhUbhilA (NANAmaNi paMcavaNNehi kittimehiM caiva akittimehiM ceva) mana na pAya pavAra. kRtrima mA e temaja akRtrima maNiothI upabita thazeahIM pRcchakanI apekSAe paNa bhaviSya tkAlane prayoga karavAmAM Avela che. A kSetranA bhUmibhAganI bahumaramaNIyatA vagere caturtha AranI apekSAe hIyamAna kAlakrama mujaba aityaMtahIna saMmajavI. ahI A jAtanI 4 vI na 'khANu bahule visamabahule" tyAhi sUtra 3 5yamaNamA 12ta
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre iti cenmaivam- bahulazabdena sthANukaNTakaviSamatAdInAM prAcuryamuktaM nahi paSThAraka ivaikAntikatvam tena kvacinmahAnadIgaGgAditaTAdau mahArAmAdau vaitADhaya giro nikuLajAdau vA bahu samaramagoyatvAdikamupalabhyate eveti na virodhaH, atha duSSamAkAla jAtAnAM bharatavarSIyamanujAnAmAkArAdikAn nirUpayituM saMvadati (tIse) tasyAmityAdi prAgvat navaraM (bahuIo) bahyaH (ramaNIyo) ramya:- hastAH Urvabhuccatvena saptahastonnatatvAt, yadyapi koSe ratnizabdo baddhamuSTikahastArthakastathApi svasiddhAntaparibhASayAtra pUrNahastaparo gRhyate / te manunAH (jahaNNeNaM) jaghanyena apakRSTatayA (aMtomuhuttaM) antarmuhUrttam (ukkoseNaM) utkarSeNa utkRSTatayA (sAirega) sAtirekaM kiMzcidadhikasahitam (vAsasayaM) varSazatam zataM se varNita kI gaI hai phira yahAM Apa vahusamaramaNIya Adi pada dvArA usameM bahusamaramaNIyatA kA kathana kaise karate haiM? kyoMki sUtra meM bahulapada prayukta huA hai so yaha pada yaha prakaTa karatA hai ki isa kAla meM sthANu kaNTaka, viSamatA Adi kI pracuratA rahegI. parantu chaThe Araka kI taraha yaha inakI pracuratA ekAnta rUpa se yahAM nahIM rahegI isase kahIM 2 mahAnadI gAGgA Adi ke taTAdi meM bar3e bar3e vagIcA Adi ko meM vaitAbyagiri ke nikuJjAdikoM meM bahasamaramaNIyatA bhUmibhAga meM upalabdha ho hI rahI hai. ataH pratipAdana meM koI virodha jaisI bAta nahIM hai. aba isa kAla meM utpanna hue manuSyoM kA AkAra nirUpaNa karane ke nimitta sUtrakAra kahate haiM. isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-(tIseNaM bhaMte samAe bharahassa vAsassa maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte) he bhadanta usa kAla ke bharatakSetra ke manuSyoM kA bhAkArabhAva pratyavatAra-saMhanana, saMsthAna, zarIra kI U~cAI Adi-kaisA hogA isake uttara meM prabhu kahate hai / (goyamA tesiM maNuyANaM chabihe saMghayaNe, chavihe saMThANe bahuIo rayaNIo uddhaM uccateNaM jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAiregaM vAsasayaM AuyaM pAleti) he gotama usa samaya ke kSetranI bhUmi sthANu bahula bAdi rUpathI vAta karavAmAM Avela che te pachI ahIM tame bahusamaramaNIya vagere para vaDe temAM bahu maramaNItAnuM kathana kevI rIte kare che ? kemake sUtramAM ba pada prayukta thayela che. te A pada ApAna spaSTa kare che ke A kALamAM sthANu kaMTaka, viSamatA vagerenI pracuratA raheze. paNa chaThThA ArakanI jema mA emanI pracuratA ekAMta rUpamAM ahIM raheze nahIM. ethI yagna-catra mahAnadI gaMgA vagerenI taTAdimAM moTA moTA bagIcAomAM, vaitADhayagirinA nikuMjAdikamAM bahusamaramaNIyatA bhUmibhAgamAM upalabdha thaI ja rahI che. ethI pratipAdanamAM koI paNa rIte virodha che evuM lAgatuM nathI. have sUtrakAra A kALamAM utpanna thayelA manuSyanA AkAra nirUpaNa karavAnA hetuthI kahe che. A samayamA gautama asuna mAma prazna 2 cha-(tIse NaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsasta maNuyANaM risae AyArabhAvapaDoyAre paNNatte) mahanta ! taNamA sastakSetramA bhanadhyAnA AkAra bhAva-pratyavatA2-se hanana, saMsthAnA zarIranI ucAI vagere kavo haze ? bhI prA cha-(goyamA! tesi maNuyANaM chavihe saMghayaNe chavihe saMThANe bahuIo rayaNomo uddhaM uccatteNaM z2ahaNeNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM sAiregaM vAsasaya AuyaM pAleMti)
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAraH sU.53 paJcamArakasvarUpanirUpaNam varSANi kiJcidadhikAni (AuaM) AyuSkam AyuH (pAleti) pAlayanti anubhavanti (pAlittA) pAlayitvA anubhUyAyustatra (apADyA) apye kake kecit (NirayagAmI) nirayagAminaH (jAva) yAvat atra yAvatpadena- "tiryaggAminaH, manuSyagAminaH devagAminaH, apyekake sidhyanti budhyante mucyante parinirvAnti" ityeSAM saGgraho bodhyaH etadvathAkhyA'vyavahitapUrvakatA grAhyA, (savvadukkhANamaMtaM) sarvaduH svAnAmantaM nAza (kareMti) kurvanti, punarapi duSSamAyAH samAyAH pazcimatribhAge nijajJAti prabhRti dharmavyucchedanArthamAha(tIse) tasyAH duSSamAyAH (Na) khalu (samAe) samAyAH kAlasya (pacchime) pazcime pAzcAtye antime (tibhAge) tribhAge bhAgatraye aMzatritaye (gaNadhamme) gaNedharma samudAyadhaH manuSyoM ke 6 prakAra kA saMhanana hogA chaha prakAra kA saMsthAna hogA-ityAdirUpa se vaha saba kathana pahile kahe gaye jaisA hI jAnanA cAhiye vizeSa unako sAta hAtha kI U~cAI vAlA zarIra hogA yadyapi koSa meM baddhamuSTi hAtha ko "ratni" zabda se kahA gayA hai, phira bhI siddhAnta kI paribhASA ke anusAra yahAM pre hAtha ko hI rani zabda se pakar3A gayA hai yahAM ke manuSya usa kAla meM jaghanya antarmuhUrta kI AyuvAle aura utkRSTa se kucha adhika 1 sau varSa kI Ayu vAle hogeM itanI Ayu ko bhogakara (appegaiyA) kitaneka manuSya (NirayagAmI) narakagAmI hoMge (jAva savvadukkhANamaMtaM kareMti) yAvat-kitaneka tiryaggatigAmA hoMge kitaneka manuSyagatigAmI hoMge kitaneka devagatigAmI hoMge, tathA kitaneka "midhyanti' sidhdipada ko prApta karege "buddhayanti" kevala jJAna se carAcara loga kA avalokana kareMge "mucyante" samasta karmoM se rahita ho jAvegeM "parinirvAnti-zotIbhUta ho jAvegeM aura samasta dukhoM kA anta karadegeM paMcama kAla meM jo jIvoM ke mukti prApta karane kA yaha kathana kiyA hai vaha caturtha bhAre meM utpanna hue jIva kA hI samajhanA cAhiye, paMcama Are meM utpanna hue jIvoM kA nahIM (tIseNaM samAe he gautama ! te kALanA manuSyanA 6 prakAranA saMhano haze, 6 prakAranA saMsthAne haze, vagere rUpamAM A badhuM kathana pahelA je pramANe kahevAmAM AvyuM che, temaja samajI levuM jaie. vizeSa temanuM sAta hAthanI UMcAI vALuM zarIra haze. jo ke kezamAM baddha muSTi hAthane "nikahevAmAM Avela che. paNa siddhAntanA paribhASA mujaba ahI AkhA hAthane ravina" zabda vaDe mAnavAmAM Avela che. ahIMnA manuSyo te kALamAM jaghanya antarmahatta jeTaluM AyuSya dharAvatA ane utkRSTa karatAM kaMIka vadhAre eka so varSa jeTaluM AyuSya dharA vanAza, mATamaAyuSya sAgavAna (appegaiyA) TA: mnussy| (NirayagAmI) na24bhAbhI thI. (jApa savvadukkhANamaMtaM kareMti) yAvat Tasa tiya gatimI yaze, - ar bhanaNyAta bhAbhI yaza. 484 gatigAmI yaza tabhandA siritA pahana prAta 422. 'budhyanti" qNa jJAnathA nyAya2 sAnumAna 42. "macyante, sabhathA 2lita thaze. 'parinirvAnti zItIbhUta tha bhane samasta pAnI anta karaze. paMcamakALamAM jIveDanI mukti prApta karavA saMbadhI ja A kathana atre spaSTa karavAmAM Avela che te caturtha ArAmAM utpanna thayela jIvo mATe ja samajavuM joie.
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 jambUdvIpaprajJaptisUtre nijajJAtidharmaH (pAsaMDadhamme) pAkhaNDa dharmaH-zAkyA-di dharmaH (rAjadhampre) rAjadharmaH nigra hAtagrahAdi nRpadharmaH (jAya tee) jAta tejAH agniH se hi atistigne suSamasuSamAdau atirUkSe duSSamaduSSamAdau ca notpadyata iti, agneranuspAdAda minimitako randhanAdi vyavahAro'pi (dhammacaraNe) dharmacaraNaM caraNadharma:- saMyamarUpo dharmaH, sAtatyAdatra padavyatyayaH (a) ca cakArAd gacchavyavahAro'pi (vocchijjissai) vyucchetsyate vyucchedaM prApsyati byucchinno bhaviSyati, samyaktvadharmastu keSAJcitsambhavatyapi, bilavAstavyAnAM hi atikliSTatvena cAritrAsambhavaH, ataeva prajJaptyAmuktam-. "osaNNa dhammasannappabhaTTA" iti 'ava sanna dharmasannaprabhRSTAH iticchAyA dharmAsaktiprabhraSTAHjanA avasannam zithilaM samyaktvaM prApnuvanti ityarthaH iti samyaktvaM kacitprApyate'pi prAyaH iti paJcamo arakaH // sU0 53 // ___ atha SaSThArakaM nirUpayitumupakramatemUlama-tose NaM samAe ekkavIsAe vAsasahasse kAle viikkate aNaMtehiM vaNNapajjavehi gaMdhapajjavehiM rasapajjavehi phAlapajjave he jAva pari pacchime tibhAge gaNadhamme pAsaMDadhamme rAyadhamme jAyatee dhamma caraNe acchajissai). usa kAla meM pAzcAtya vibhAga meM aMzatritaya meM -gaNadharma-samudAyadharma-nijajJAtidharma--pAkhaNDadharma-zAkyAdidharma-nigrahAnigrahAdirUpa nRpadharma, jAtateja-agni, dharmAcaraNa-saMyA rUpadharma, evaM gachanyavahAra yaha saba vyucchinna ho lAvegA. agni jaba rahegI nahIM to agninimittaka jo randhanAdi vyavahAra hai vaha bhI saba vyucchinna ho jAvegI. hAM kitaneka jIvoM ke samyaktvarUpa dharma hotA rahegA. parantu biloM meM rahanevAloM ke atikliSTa hone ke kAraNa caritra nahIM hogA, isa laye prajJApanA meM "osaNaM dhammasannapabbhaTThA" dharmAsakti se bhraSTa manuSya zithila samyaka va ko prApta karate haiM aisA kahA gayA hai tAtparya kahane kA yahI hai ki kinhIM kinhIM jIva ke isa jhAlA meM bhI samyaktva prApta hotA rahegA // suu053|| 5yama mArAmA 5.1 thaye / bhATa ma 4thana ra 42vAma. masa nathI. (tIseNaM samAe pacchime tibhAge gaNadhamme pAsaMDadhamme rAyadhamme jAyatee dhammacaraNe avocchinjissai) a mAM pAzcAtya vibhAgamA mAtratayai-gaNu-mudAya -nirAzAtiya pAma ym-||4yaadhi-nhaaniyaa35 2 55bhI, nata -mana, ghAya25-saya. marUpadharma ane gucacha vyavahAra e sarvechinna-vicchinna thaI jaze. agni jyAre raheze nahIM tyAre agni nimittika je randhanAdi vyavahAra che, te paNa saMpUrNa rUpamAM chinna-vichinna thaI jaze. hA keTalAka jIva ne samyakatva rUpadhama thatuM raheze. paNa bilamAM rahenArAo mATe Kaise havA mahala yAtri ze. nahi. methI 4 prajJApanAmA "osaNaM dhammasanna ppabhaTTA" dharmAsatithI braTa manuSya zithila sabhyaityane prAta 42 cha. mAma mAM pAvara che. tAtparya kahevAnuM A pramANe che keTalAka ane tene kALa mAM paNa samyaktva prApta thatuM raheze. 53
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ 453 prakAzikATIkAdvivakSaskArasU. 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam hoyamANe2 etthaNaM dUsamadamamANAmaM samA kAle paDivajjissai samaNAuso tIse NaM bhaMte samAe uttamakaTThapattAe bharahassa vAsassa kerisae AyAra bhAvapaDoyAre bhavissai ? goyamA ! kAle bhavissai hAhobhUe bhaMbhAbhUe kolohalabhUe samANubhAveNa ya kharapharusadhUlimailA duvvisahI vAulA bhayaMkarA ya vAyA saMvaTTagA ya vAiMti iha abhikravaNaM dhUmAhiti a disA samaMtA raussalA reNukalusatamapaDalaNirAloA samayalukkhayAe NaM ahiaM caMdA sIaMmocchihiMti ahia sUriA tavissaMti, aduttaraM ca NaM goyamA! abhikkhaNaM arasamehA virasamehA khAramehA khattamehA aggimehA vijjumehA visamehA ajavaNijjodagA vAhirogavedaNodIraNapariNAmasalilA abhaguNNapANiagA caMDAnilapahatatikkhadhArANivAtapauraM vAsaM vasihiti, je NaM bharahe vAse gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNAnagagayaM jaNavayaM cauppayagavelae khahayare pakkhisaMdhe gAmAraNNappayAraNirae tase a pANe bahuppayAre rukkhagucchagummalayavalleipavAlaMkuramAdIe taNapaNassaikAie osahIo a viddhaM se hiMti pavvayagiri DoMgarutthalabhaTThipAdIe a veyaDvagivijje virAvehiMti, salilabilavisamagaNiNNuNNayANi agaMgAsiMdhuvejjAiM samIkarehiti, tose NaM bhaMte! samAe bharahassa pAsassa mUmIe kerisae AgA rabhAvapaDoAre bhavissai ?, goyamA! bhUmI bhavissai iMgA labhUA mummurabhUA chAriabhUA tattakavelluabhUA tattasamajAibhUA dhUlibahulA reNubahulA paMkabahulA paNayabahalA calaNibahulA bahaNaM dharaNi goarANa sattANaM duNNikkamAyAvi bhavissai / toseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuANaM kerisae AyArabhAvapaDoAre bhavistai ?, goyamA ! maNuA bhavissaMti durUvA dubaNA dugaMdhA durasA dukAsA agiTThA akaMtA appiA asubhA amaNuNNA amaNAmA hINassarA dINassarA aNiTThassarA akaMtassarA apiyassaro amaNAmassarA amaNuNNassarA aNAdejjavayaNa. paccAyAtA NillajjA kUDakavaDakalahabaMdhaveranirayA majjAyAtikamappahANA
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambuddhIpaprajJaptisUtra akajjaNiccujjuyA guruNiogaviNayarahiyA ya vikalarUvA parUDhaNahakesa. maMsuromA kAlA kharapharusasamAvaNNA phuTTasirA kavilapaliyakesA bahuNhA. ruNisaMpiNaddhaduiMsaNijjarUvo saMkuDiavalItaraMgapariveDhiaMgamaMgA jarApari. Nayaba theragaNarA pavizlapavisaDiadaMtaseDhI ubhaDaghaDamuhA visamaNayaNavaMka NAsA vaMkavalI vigayabhesaNamuhA daduvikiTibhasibbhaphuDiapharusacchavo cittalaMgamaMgA kacchUravasarAbhibhUA kharatikSaNakkhakaMDUiavikayataNU Tola gativisamasaMdhibaMdhaNA ukkaDuaTTiavibhattadubalakusaMghayaNakuppamANakuleThiA kurUvo kuTThANAsaNakusejjakubhoiNo asuiNo aNegavAhipoDiaMgamaMgA khalaMta vibbhalagaI NirucchAhA sattaparivajjiyA vigayaceTTA NaTThateA abhikkhaNaM sIuNhakharapharusavAyavijjhaDiamaliNapaMsurao guDi aMgamaMgA bahukohamANamAyAlomA bahamohA asubhadukkhabhAgI osaNaM dhammasaNNasammattaparibhaTTA ukkoseNaM rayaNippamANamettA solasavIsaivAsaparamAuso bahuputtaNattapariyAla paNayabahulA gaMgAsiMdhUo mahANaIo veyaDDhe ca pavvayaM nIsAe bAvattari NigoabIaM bIamettA bilavAsiNo maNuA bhavissaMti, te NaM bhaMte! maNuA kimAhArissatigoyamA! teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM gaMgAsiMdhuo mahANaio rahapahamittavittharAo akkhasoappamANamettaM jalaM vojjhihiMti sevi a NaM jale bahumacchakacchamAINNe No cevaNaM Aubahule bhvissi|tennN te maNuyA sUruggamaNamuhuttaMsi a sUrasthamaNamuhutaMsi a bilehito NiddhAissaMti bilehito NiddhAittA macchakacchame thalAI gAhehiti macchakacchabhe thalAiM gAhettA sIAtavatattehiM macchakacchabhehiM ikkavIsaM vAsasahassAI vitti kappemANA viharissaMti / te NaM bhaMte ! maNuA NissIlA NivvayA NigguNA NimmerA NippaccakkhANaposahovavAsA osaNaM maMsAhArA macchAhArA khuDDAhArA kuNimAhArA kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchihiMti kahiM uvavajjihiti, goyamA ! o bojhihitilA te maNuyA sUkhalahito Ni
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TikA0 dvi0 vakSaskAra sU0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam saNaM NaragatirikkhajoNiesu uvavajjihitiM / tIse NaM bhaMte samAe sIhA vagdho bigA dIviA acchA tarassA parassarA sarabhasiyAla virADasuNagA kolasuNagA sasagA cittagA cillalagA osaNaM aMsAhArA macchAhArA khodAhArA kuNimAhArA kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchihiMti kahiM uvavanjihiti ? goyamA ! osaNaM NaraMga-tirikkhajoNiesu uvavajjihiMti, teNaM bhaMte ! DhaMkA kaMkA polagA maggugA sihI osaNNaM maMsAhArA jAva kAhe uvavajjihiMti ? goyamA ! osaNaM NaragatirikkhajoNiesu jAva uvajjihiti ||suu0 54 // chAyA--tasyAM khalu samAyAmekaviMzatyA varSasahasra (pramise) kAle vyatikrAnte anantairvarNaparyavargandhaparyavai rasaparyavaiH sparzaparyavaiH yAvat parihI pamAnaH 2 atra khalu duSSamadu. SamA nAma samA kAlaH pratipatsyate zramaNA''yuSman ! tasyAM khalu bhadanta ! samAyAmuttamakASThAprAptAyAM bharatasya varSasya kodazakaH AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati, gautama ! kAlo bhaviSyati hAhAbhUto bhammAbhUtaH kolAhalabhUtaH samAnubhAvena ca kharaparuSadhUlimalinA durviSahA vyAkulA bhayaGkarAzca vAtAH saMvartakAzca vAnti, iha abhIkSNa 2 dhUmAyiSyante dizaH samantAt rajasvalA reNukaluSatamaHpaTalanirAlokAH samayarUkSatayA khalu adhikaM candrAH zotaM mokSyanti adhika suryAstapsyanti, athottaraM ca khalu gautama ! abhINamarasameghA virasameghAH kSArameghA zutrameghA agnimedhA vidyunmaghA viSamedhA ayApanIyodakAH vyAdhirAgavedanodIraNA pariNAmalilA amanAzapAnIkA caNDAnilapahatatIkNadhArAnipAtapracuraM varSa varSiSyanti, yena bharatavarSe grAmAkaranagarakheTakarbaTamaDambadroNamukhapattanazramagataM janapada catuSpadgavelakAn snacarAn pakSisaMghAn grAmAraNya cAraniratAn trasAMzca prANAn bahuprakArAn vRkSaguccha gulmaLatAvallIpravAlAkurAdikAn tRNavanaspatikAyikAn oSadhoMzca vidhAyaSyanti, parvatagiriDuGgarotsthalabhrASTAdakAn ca vaitAdayagirivarjAn vilApayiSyanti, salilavilaviSamagatanimnAnatAni ca gaGgAsindhuvarjAni samIkariSyanti, tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharatasya varSasya bhUmeH kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAraH prazaptaH?, gautama ! bhUmibhaviSyAta aGgArabhUtA murmurabhUtA kSArikabhUtA taptakavellukabhUtA tapta samajyotitA dhAlabahulA reNubahulA paGkabahulA praNayabahulA calanibahulA bahUtAM dharaNi gocArANAM satvAnAM duniSkramA cApi bhaviSyati, tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharate varSe manujAnAM kIhazaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyAta ?, gautama! manujA bhaviSyanti dUsarA durvarNA durgandhA dUrasA duHsparzA aniSTA akAntA priyA azubhA amanojJA amano'mA hInasvarA dAnasvarA aniSTasvarA akAntasvarA apriyasvarA amano'masvarA amanojJa svarA anAdeyavacanapratyAjAtA nirlajjA kUTakapaTakalahabandhavairaniratA maryAdAtikramapradhAnA akAryanityodyatA guruniyogavinaya
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 jambUdvIpaprajJaptisUtre hitAzca vikalarUpAH parUDha nakhakezazmazru romANaH kAlaH kharaparuSazyAmavarNAH bhraSTazirasaH kapilapalitakezAH bahusnAyuni saMpinaddhadurdazanIyarUpAH saGkuTi (ci) ta valItaraGgapariveSTitAGgAGgAH jarAparigatA iva sthavirakanarAH praviralapariSaNNadantazreNayaH udbhaTaghaTAmukhAH viSamanayanavakranAsAH vakravalayaH vikRtabhISaNamukhA daduvikiTibhasidhmasphuTitaparucchvayaH citralAGgAGgAH kacchukasarA (kaNDu vizeSA) bhibhUtAH kharatIkSNanakhakaNDUyita vikRtatanavaH TolAkRti viSama sandhibandhanAH utkaTukAsthi kavibhaktadurbala kusaM hanana kupramANa kusaMsthitA kurUpA kusthAnASssanakuzayyaku bhojinaH azucayaH ane kavyAdhipIDitAGgAGgAsvarlAdvahvalagatayaH nirutsAhAH satvaparivarjitA vigataceSTAH naSTatejasaH abhIkSaNaM zItoSNakhara paruSavAtamizrita malinarpAsurajoguNThitAGgAGgAH bahukAdhamAnamAyAlobhAH bahumohAH azubhaduHkhabhAginaH avasannaM dharmasaMjJA samyaktvaparibhraSTA utkarSeNa ratni pramANamAtrAH SoDazavi zativarSaparamAyuSaH bahuputranatpRparivArapraNayabahulAH gaGgAsindhUmahAnadyo vaitADhya ca parvataM nizrayA dvAsaptatiH nigodA bIje vIjamAtrAH bilavAsino manujA bhaviSyanti te khalu bhadanta manujA kimAhariSyanti ?, gautama ! tasmin kAle tasmin samaye gaGgAsindhUmahAnadyau rathapathamAtra vistAre akSasrotaH pramANamAtraM jalaM vakSyattaH tadapi ca jalaM bahumatsyakacchapAkIrNam naiva khalvap bahulaM bhaviSyati tataH khalu te manujA sUrAstamanamuhUrtte ca vilebhyo nirdhAviSyanti vilebhyo nirdhAvya matsyakacchapAn sthalAni grahiSyanti matsyakacchapAna sthalAni grAhayitvA zItAtapataptaiH matsyakacchapairekaviMzatiM varSasahastrANi vRttiM kalpayanto vihariSyanti / te khalu bhadanta ! manujAH niH zIlAH nirvatAH nirguNAH nirmaryAdAH niSpratyAkhyAna poSadhopavAsAH avasannaM mAMsAhArAH matsyAhArAH kSaudrAhArAH kuNapAhArAH kAlamAse kAlaM kRtvA kva gamiSyanti kva upapatsyante?, gautama ! avasannaM narakatiryagyonyorupapatsyante / tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM siMhAH vyAghrAH vRkAH dvIpikAH RkSAH tarakSAH parAzarAH (khaGginaH) zarabhazRgAlaviDAlazvAnaH (zunakAH) kola zunakazazakAH citrakAH billalakAH (zvApadAH) avasannaM mAMsAhArAH matsyAhArAH kSaudrAhArAH kuNipAhArAH kAlamAse kAlaM kRtvA kva gAmiSyanti kva upapatsyante 1, gautama ! avasannaM narakatiryagyonyorupapatsyante !, te khalu bhadanta ! DaGkAH kaGkAH pilakAH madgukAH zikhinaH avasannaM mAMsAhArAH yAvat kva gamiSyanti kva upapatsyante ?, gautama ! avasannaM narakatiryagyonyoH yAvat upapatsyante // sU0 54 // TIkA- "tI se NaM samAe" ityAdi - tasyAM duSSamAyAM khalu samAyAM 'kAle aba chaTTA Araka kA prArambha karate haiM 'tI seNaM samAe ekkavIsAra vAsasahassehiM' ityAdi sUtra - 54 TIkA - avasarpiNI kA duSSamA nAmakA pA~cavAM Araka jo ki 23 hajAra varSakA kahA --- have chaThThA ArAnA prAraMbha karIe chIe. 'tI seNaM samAe ekkavIsAe vAsasahassehiM' ityAdi sUtra - 54 TIkA-avANIne dukhamAnAmaka pAMcamA Araka ke je 21 hajAra varSa jeTale
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAraH sU.54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 457 ekavIsAe, ekaviMzatyA ekaviMzatisaMkhyakaiH ( vAsasahassehiM) varSasahasraiH pramite (kAle ) kAle samaye (vikate) vyaktikrAnte vyatIte (anaMtehiM) anantaiH niravadhikaiH (vaNNapajjavehiM ) varNaparyavaiH varNaparyAyai ( gandhapajjavehiM ) gandhaparyavaiH gandhaparyAyaiH (rasapajjavehiM ) rasaparyavaiH saparyAyaiH (phAsapajjavehiM) sparzaparyavaiH sparzaparyAyaiH (jAva) yAvat atra yAvatpadena (aNaM tehi saMghayaNapajjavehiM aNaterhi saMThANapajjavehiM aNaMtehi ucca tapajjavehi aNaMtehiM agurulahujjavehiM aNaMtehiM udvANakammabalavAriarisakkAra parakkama pajjaverhi anaMtaguNaparihANIe) eSAM padAnAM sagraho bodhyaH etacchAyA - anantaiH saMhananaparyavaiH anantaiH saMsthAnaparyavaiH anantairucca tvaparyavaiH anantairAyuparyavaiH anantairgurulaghuparyavaiH anantairutthAnakarmabalavIrya puruSakAra parAkramaparyavaiH anantaguNaparihAnyA iti etadIyo'rthaH dvitIyAra ke suSamAkAlavarNanaprasaGge ukta iti tato grAhyaH (parihAyamANe 2) parihIyamAnaH 2 hAniM gacchan 2 kAla upasthito bhavati, ( ettha ) atra atrAntare (NaM) khalu (dusamadusamA ) duSSama duSSamA etannAmnI (NAmaM ) nAma prasiddhA (samA) samo kALa amumevArtha spaSTIkartumAha (kALe) kAlaH samayaH (pADivajjissai) pratipatsyate upasthAsyati (samaNAuso) zramaNAssyuSman ! he zramaNa he AyuSman ! (tIse) tasyAM duSSamaduSpamAyAM (NaM) khalu (bhaMte ) bhadanta he mahAnubhAva ( samAe) samAyAM kAlAparaparyAyAm yadvA / ( uttamakaTTapattAe) ityasya uttamakaSTaprAptAyAm iticchAyA tatpakSe paramakaSTaprAptAyAm ityarthaH (bharahassa) bharatasya bharata - hai jaba vyatIta ho jAvegA aura kAlakrama se (aNatehiM vaNNapajjavehiM gandhapajjavehiM rasapajjavehi phAsapajjavehiM jAva parihAyamANe 2 etthaNaM dUsamadUmamANAmaM samA kAle paDivajjissai samaNAuso) anantavarNaparyAyeM, ananta gandhaparyAyeM, ananta rasaparyAyeM anantasparza paryAyeM, aura yAvatpadagrAhya (aNatehi saMghayaNapajjavehiM, aNaMterhi saMThANapaJjavehiM) ananta saMhanana paryAyeM, ananta saMsthAnaparyAyeM, (ahiM agurulahujjavehiM aNaMtehiM uTThANakammabalavIriyapurisakkAra parakkamapajjavehiM anaMtaguNaparihANIe) ananta agurulaghuparyAyeM anantautthAna karma, bala, vIrya puruSakAra parAkrama paryAyeM anantaguNarUpa se ghaTatI jAvegI taba he zramaNa AyuSman ! duSSamaduSSamA nAmakA chaTTA ArA prArambha ho jAvegA (tIse NaM bhaMte samAe uttamakaTTapattAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAva - vAmAM Ave che. nyAre vyatIta tharma naze bhane asamathI (aNatehiM vaNNapajjavehi gandhapajjavehiM rasapajjavehiM phAsapajjavehiM jAva parihAyamANe 2 patthaNaM dUsamadUsamA NAmaM samA kAle paDivajjissaha samaNAulo) nyAre anaMtavartha paryAya ana andhaparyAya, anaMtarasa paryAyo, anaMta sparza paryAyAne yAvatpAdya (aNaMtehiM saMghayaNapajjavehiM aNatehi saMThANapajjavehi) anaMta saDanana paryAya anaMta saMsthAna paryAya, ( aNaterhi agurulahujjavehiM aNatehi uThANakammabalavIriyapurisakkAra paraka kramapajjavehiM anaMta guNaparikSANIpa) anaMta agurulaghu pryaay| anaMta ra utthAnaurbha, jaNavIrya, puruSAra parAbha pA~yA anaMta rUpamAM ghaTita thatA jaze tyari huM zramaNa AyuSmAn ! duSkarma duSTamAnAmaka chaThTho bhaare| AraMbha thaze, "tIleNaM bhaMte ! samAe uttama kaTTapattApa bharadasta vAsasla pheri 58
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 jambUdvIpaprAptisUtre nAmnaH (vAsassa) varSasya (kerisae) kIdRzakaH kIdRza (AyArabhAvapaDoyAre) AkArabhAvapratyavatAraH prAguktAthekamidam (bhavissai) bhaviSyati asya praznasyottaraM bhagavAnAha(goyamA) gautama (kAle) kAlaH (bhavissai) bhaviSyati sa kIdRzaH ityAha (hAhAbhUe) hAhAbhUtaH hAhetyAkArakaM duHkhArtalokaiH kriyamANaM zabdaM bhUtaH prAptaH bhU prAptAvAtmanepadotibhUdhAtoH kta pratyayAnto'yam, sa punaH (bhaMbhAbhUe) bhambhAbhUtaH bhambhA-bherI seva bhUtaH jAtaH janakSayahetukazUnyatvAt bherIsadRzAntaHzUnyaHsa punaH (kolAhalabhUe) kolAhalabhUtaH kolAhalam ArtapakSirutaM bhUtaH prAptastathA (samANubhAveNa) samAnubhAvena samA-kAla vizeSa: tasyAnubhAvaH sAmarthyam samAnubhAvastena tathA kAlavizeSaprabhAvena (a) ca cazabdo'tra vAcyAntarasUcanArthaH(kharapharusadhUlimailA) kharaparuSadhUlimalinAH khareSu kaThoreSu paruSAH kaThorA kharaparuSA paramakaThorA te catedhUlimalinAH dhUlibhiH rajobhiH malinAH malAkulAH vAtAH ityagretanenAnvayaH te kIdRzAH ? ityAha (duvisahA) durviSahA atiduH sahAH tathA (vAulA) vyAkulAH vyAkulayantIti vyAkulAH vyAkulokArakAH ataeva (bhayaMkarA)bhayaGkarAH bhayotpAdakAH ya ca (vAyA) vAtA: vAyava (saMvaTTagA) saMvartakAH tRNakASThAdInAmekadezAddezAntare sthApakAH (ya) ca vAtA iti pUrveNa sambandhaH (vAiMti) vAnti gacchanti iha (iha) AsyAM yaDoyAre bhavissai) he bhadanta isa avasarpiNIkAla ke isa duSSama duSpamAnAmake phAlake samaya meM jaba ki yaha apanI utkRSTasthiti bhI A jAvegA bharata kSetra kA AkAra bhAva pratyavatAra-svarUpa kaisA hogA ? isa prazna ke uttara meM prabhu zrI kahate haiM-(goyamA ! kAle bhavissai hAhAbhUe bhaMbhA. bhUe, kolAhalabhUe, samANubhAveNa ya kharapharusadhUlimailA dunvisahA vAulA bhayaMkarA ya vAyA saMvAya vAiMti) he gautama ! yaha kAla aisA hogA ki isameM duHkha se trasta hue loka hAhAkAra kareMge merI kI taraha yaha kAla janakSaya kI hetu bhUta hone ke kAraNa bhItara meM zUnya rahegA yaha kolAhalabhUta hogA aisA hI isakAla kA prabhAva kahA gayA hai isa meM jo vAyu vahegA vaha kaThora se kaThora hogA dhUli se malina hogA, durviSaha-duHkha se sahana karane yogya-hogA, vyAkulatA kA utpAdaka hogA bhayaprada hogA isa vAyu kA nAma saMvartaka vAyu hogA-kyoMki yaha tRNakASThAdiko eka deza se dezAntara meM pahuMcAne vAlA hogA (iha abhikkhaNaM dhumAhitiadisA samaMtA ra ussalA paDoyAre bhavissai' mata ! mA bhavasA nA mA hAma 85mAM nAmanA kALanA samayamAM jyAre A potAnA utkRSTasthiti sudhI pahoMcI jaze tyAra bharatakSetrane AkAra bhAva pratyavatAra-svarUpa kevA haze ? A praznanA javAbamAM prabhu cha-(goyamA ! kAle bhavissai hA hA bhUe bhaMbhAbhUe kolAhalabhUe, samANubhAveNa ya svara pharusa limailA dubvisahA bAulA bhayaMkarA ya vAyA saMvaTTagAya vAiMti) gItama e kALa e thaze ke emAM duHkhathI saMtrasta thayelA loko hAhAkAra karaze bherInI jema e kALa janakSayane hetubhUta havAbadala bhItaramAM zUnya raheze. e lAhalabhUta thaze evo ja A kALanA prabhAva kahevAmAM Avela che. emAM je vAyu vaheze te kaThoramAM kaThora haze, dhUlithI mAlana haze. durvisaha-duHkhathI sahya haze. vyAkuLatA utpanna kare te haze, bhayaprada haze. A vAyunuM nAma saMvartaka vAyu haze. kemake e tRNu-kAThAdikene eka dezamAMthI
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA.dvivakSaskAra sU. 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 459 duppamaduSSamAyAM samAyAm (abhikkhaNaM) abhIkSNamabhIkSNam vAraMvAram (dhUmAhiti) dhRmAyivyante dhRmamugiriSyanti (a) ca (disA) dizAH kIdRzyo dizaH ? (samaMtA raussalA) samantAd rajasvalA sarvato rajoyuktAH tathA (reNukalusatamapaDalaNirAloA) reNukaluSatamapaTalanirAlokAH reNubhiH rajobhiH kaluSAH mlAnAH ataeva tamaHpaTalanirAlokAH tamaHpaTalena andhakArasamUhena nirAlokAH prakAzavarjitAH / tathA asyAM duSSamaduSSamAyAM samAyAM (samayalukkhayAeNaM) samaya rukSatayA samayasya kAlasya rukSatayA khalu-nizcayena(ahiyaM) adhikaM pracuram apathyaM vA (sIyaM)zItaM-himaM(caMdA) candrAH (mocchihiti) mokSyantipAtayiSyanti varSayiSyanti tathA (ahiyaM) adhikam ahitaM vA yathA syAttathA (sUriyA) sUryAH (tavissati) tapsyanti tApaM mokSyanti / ayaM bhAvaH-kAlaraukSyeNa jIvAnAM zarIrANi rUkSANi bhaviSyanti, tatazca teSAM jovAnAM zItoSNajanito'dhikaH parAbhavo bhaviSyatIti / atha punaryada duSpamaduSSamAyAM samAyAM bhaviSyati tadAha-(aduttaraM) ityaadi| (aduttaraM ca NaM) athottaram etadanantaram agreca khalu (goyamA) he gautama ! (abhikkhaNaM) abhIkSaNa-punaH punaH (arasamehA) arasamedhAH-arasA:-rasarahitAzca te meghAzceti, svAdurasavarjitajalavarSimeghA reNukalusatamapar3alaNirAloA samayalukkhayAeNaM ahiaM candA sIaM mocchihiti, ahiaM surimA tavissaMti) isa duSSamaduSamA kAla meM dizAe~ nirantara dhUmake jaisIpratIta hogI arthAt dizAe~ dhamakA vamana karanevAlI hogI cAroM ora se inameM dhUli dhUli hI chAI rahegI isa kAraNa ve andhakAra se yukta hone ke kAraNa prakAza se rahita bana jAyegI tathA isa duSSama duSSamAkAla meM kAla ke anusAra rukhApana hone ke kAraNa (ahiyaM sIaM caMdA.) adhika mAtrA meM yA apadhyarUpa meM arthAt sahana na kI jAsake isa rUpa meM hima kI varSA candra kareMge sUrya itanI adhika uSNatA kI varSA kareMge ki jise sahana karanA bar3A bhArI kaThina ho jAyagA tAtparya yaha hai kAla kI rUkSatA ke nimitta se jIvoM ke zarIra rUkSa hogeM. ataH zIta aura uSNa kI adhikatA se jIvoM ko mahAn kaSTa kA sAmanA karanA hogA. (aduttaraM) isake vAda (goyamA !) he gautama (abhivaNaM) dezAntaramA pADayAnA2 ze. (iha abhikkhaNa dhUmAhitiadisA samaMtA raussalA reNukalu satamapaDalaNirAlomA samayalukyAeNaM ahiyaM caMdA sIaM mocchihiMti ahile sariA tavissaMti)o hubha hubhAmailgunmo satata dhUma-2vIpratIta tharI theTa dhUmanuM vamana karanArI thaze. comera emAM dhULa ja chavAI raheze. ethI te aMdhakArAvRtta thavAthI prakAza rahita thaI jaze tathA e duSama duSamakALamAM kALa mujaba rUkSatA hovA badala (ahiyasIyaM caMdA.) madhimAtrAmA athavA ma5thya35i meTa sahana na tha the rUpamAM candra himavarSA karaze. sUrya eTalI badhI mAtrAmAM uSNutAnI varSA karaze ke te asahya thaI paDaze. tAtparya A pramANe che ke kAlanI rUkSatAne lIdhe jIvonA zarIra rUkSa thaze ethI zAsana manne 4 pAthI 7vAna mahAn 408 yaze.(aduttaraM) tyA2 mA (goyamA .
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprazaptisUtre ityarthaH, (virasamehA) virasameghAH-jalIyarasaviruddharasayuktajalabarSimeghAH, amumevArtha spaSTapratipattaye prAha-(khAramehA) kSArameghAH sarjAdikSArasadRzarasayuktajalavapimeghAH(khattamehA) khAtrameghAH-kArISarasamayajalavarSimeghAH(aggimehA) agnimeghAH-agnivahAhakArijalavarSimeghAH (vijjumehA) vidyunmedhAH-vidyutpAtakAriNo meghAH (visamehA) viSameghAH-viSavatprANaghAtakajalavArSimedhAH (ajavaNijjodagA) ayApanIyodakAH ayApanIyaM-nirvAhAyogyam udakaM-jalaM yeSAM te tathA nirvAhAyogyajalavaSiNo meghAH, (vAhirogavedaNodIraNapariNAmasalilA) vyAdhirogavedanodoraNapariNAmasalilA:-vyAdhayaH cirakAlaghAtinaH kuSThAdayaH rogAH -sadyoghAtinaHzUlAdayaH' tajjanitA yA vedanA-vyathA, tasyA udIraNam-amApte'pisamaye udayAvalikAyAM pravezanaM tadeva pariNAmaH-paripAko yasya tAdRzaM salilaM jalaM yeSAM tathA vyAdhyAdikAri jalavarSakA meghAH, ataeva (amaNuNNapANiagA) amanojJapAnIyakA:-ama nojJam aruciraM pAnIyakaMjalaM yeSAM te-arucijalavarSiNo meghAH, evaMvidhAH sarve meghAH (caMDAnilapahatatikvadhArA-NivAyapAuraM) caNDAnilaprahatatIkSNadhArA-nipAta-pracuramcaNDAnilena-pracaNDavAyunA prahatAnAM prakIrNAnAM vikSiptAnAM tIkSNadhArANAM-balavaddhArANAM yo nipAtaH nipatanaM, sa pracuro=bahulo yasmin sa tathA tam(vAsaM)varSa-vRSTi(vAsihiti) varSiSyanti / anena varSaNena yad bhaviSyati tadAha 'jeNaM bharahe' ityAdi / (je NaM)yena varSabAra bAra (arasamehA virasamehA khAramehA svattamehA amgimehA vijjumehA visamehA ajavaNijjodagA) svAdurasavarjita jalavarSImegha-jalIya rasa se viruddha rasayukta jalavarSI megha, khAramegha-sarjAdisAra sadRza rasayukta jalavarSImegha khAramegha kArISarasa sadRza nalavarSI megha agnimegha-agni tulya dAhakArI jalavarSI megha, vidyutmegha-vidyutpAta kArI megha, viSamegha viSake jaise prANaghAtaka jala varasAnevAle megha, nirvAha ke ayogya jala ko varasAnevAle ayApanIyodaka megha, (vAhirogavedaNodIraNapariNAmasalilA) asamaya meM cira kAlaghAtI kuSThAdika roga rUpa pariNAmotpAdaka nala vAle megha, sadyopAtI zUlAdi vedanAkAraka jalavAle megha ki jinakA (amaNuNNapANi agA) pAnI aruci kAraka hogA-aise arucikAraka nala ko varasAne vAle megha, aisI varSA kareMge gItama! (abhikkhaNaM) pArA2 (arasamehA ghirasamehA khAramehA khattamehA aggimehA vijjumehA visameMhA ajavaNijodagA) 21durasati rahSI bhA-neIya rasathI khi rasayukta jalame, khAremeghA-sAdi sArasadaza rasayukta jalavaSI meghA, khArame-kArISa rasasadaza jalavaSI megha, agni megha-agnitulya dAhakArI jalavaSI meghA, vidhubhegha-vidyatyAta kArI me, viSameghe-viSa jevI prANu ghAtaka jalavRSTi karanArA megho nirvAha-agya rance 42naa2| ayApanAyo madhe(vAhirogavedaNodIraNapariNAmasalilA)samayamA (52. kALa ghAtI kuThAdika rogarUpa pariNAmotpAdakajalayukta me, soghAtI zUlAdi vedanA ka raka sayukta bhedhA, manu (amaNuNNapANi agA) pAlI a4i thaze, sevA (54824 jalavRSTi karanArA meghA, evI varSA karaze ke jemAM vRSTidhArA pracaMDa pavananA AghAtethI
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkAdvivakSaskArasU. 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam Nena pUrvoktA meghA(bharahe vAse)bhArate varSe (gAmAgara-Nagara-kheDa-kabbaDa-maDaMba-doNamuha-paTTaNAsama-gayaM)grAmAkaranagara-kheTa-karbaTa-maDamba-droNamukha-paTTanA-zrama-gataM, tatra -grAmo-vRtiveSTitaH AkaraH-suvArNaratnAdhutpattisthAnam, nagaram-aSTAdazakaravarjitam kheTaM dhUli-prAkAraparikSiptama kavaTam-kutsitanagaraM, maDamba-sArdhakrozadvayAntagrImAntara hitama, droNamukhaM jaLasthalapathopeto jananivAsaH pattanaM samastavastuprAptisthAnam, tad dvividhaM jalapattanaM sthalapattanaM ceti, nigamaH prabhUtataravaNigjananivAsaH AzramaH yaH pUrva tApasairAvAsitaH pazcAdaparo'pi jano yatrAgatya vasati saH, eteSAM dvandvaH, tatragataM sthitaM (jaNavayaM) janavaja-janasamUha vidhvaMsayiSyantItyagreNa smbndhH| tathA-grAmAdigatAn (cauppaya-gavelae)catuSpadagavelakAn catuSpadA mahiSyAdayaH gAva:-gojAtIyAH pazavaH, elakA:-meSAstAn tathA(khahayare) khecarAn vaitAvyavAsino vidyAdharAn punaH(pakkhisaMgha) pakSisaMghAn pakSisamUhAn athavA(khaha yare pakkhisaMgha)khecarAn pakSisaMghAna-AkAzacAriNaH pakSisamUhAn tathA(gAmAraNNapayAraNiki jisa meM jala kI dhArA pracaNDa pavana kI capeToM se idhara udhara visvara jAvegI aura janoM kI Upara tIkSNa viziSTa AdhAtoM ko vaha karAnevAlI hogI (je NaM bharahe vAse, gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaMDabadoNamuhapaTTaNAsamagayaM jaNavayacauppayagavelae vahayare pakkhisaMghe) isa vRSTi se bharata kSetra meM sthita vRtiveSTita grAmoM meM, Akara-suvarNAdikI svAnoM meM aSTAdaza karavarjita nagaroM me, dhuli prAkAra parikSipta kheToM grAmoM meM, kutsitanagara rUpa karbaToM meM aDhAi koza ke bhItara 2 grAmAntara rahita maDamboM me, jalIya mArga se yukta jananivAsarUpa droNamukhoM meM samasta vastuoM kI prApti ke sthAna bhUta pattanoM meM-jaha pattoM meM evaM sthalapattanoM meM donoM prakAra ke pattanoM meM, prabhutatara vaNigjanoM ke nivAsabhUta nigamo meM pUrva meM tApasajanoM dvArA AvAsita pazcAt aura dUsare jana jahAM Akara rahane laga gaye haiM , aise sthAnarUpa AzramoM meM rahane vAle manuSyoM kA ve megha vinAza kareMgeM / tathA una grAmAdikoM meM rahe hue catuSpadoM kA mahiSI AdikoM kA gojAtIya pazuoMkA elakoM-meSoM kA khecaro-vaitAbyagirivAsI vidyAdharoM kA (pakkhisaMghe) pakSisamUho kA athavA Ama tema verAI jaze. ane te lAke upara te tINa viziSTa ApaghAta karanArI thaze. (je NaM bharahe vAse, gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNAsamagayaM naNavayacauppayagavelae khahayare paritrasaMgha) mA vRSTiyA bharatakSetramA sthita vRtti albTata AmAmA, mA42 sutrdinI khANamAM, aSTAdaza karavajita nagaromAM, gheli prAkAra parikSita kheTa grAmamAM, kutsita nagara rUpa kaMTemAM, aDhI gAuni aMdara gAmAntara rahita maDabAmAM, jalIya mAgathI yukta jananivAsa rU5 droNamukhamAM, samasta vastuonI prAptinA sthAna bhUta pattanamAM, jalapattanemAM ane sthala pattanomAM-ane prakAranA pattAmAM, prabhUtatara vaNijanenA nivAsabUta nigamAmAM, pahelAM tApajane dvArA AvAsita ane tapazcata bIjA leke jyAM lAgyA hoya evA sthAna rUpa AzramamAM rahenArA mANasane te meghe vinAza karaze temaja te grAmA dikamAM rahenArAM catuSpadenA mAhiSI vagereno, jAtIya pazuone, alakamene- meya-vaitAnyagiri nivAsI vidyaadhraane| (pakvisaMdhe) pakSI-sabhUDAnI mathavA mAsa
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre rae tase a pANe bahuppayAre) gramAraNyapracAraniratAn sA~zca prANAn bahuprakArAn grAmeSu araNyeSu ca yaH pracAraH-saMcArastatra niratAn=tatparAn bahuprakArAn=anekavidhAna trasAn prANAn dvIndriyAdIn prANinazca tathA(rukkha-guccha-gumma laya-vallI pavAlaM-kuramAdIe)vRkSa:guccha gulma-laya-vallipravAlAGkurAdikAn , tatra vRkSAH-AmrAdayaH gucchAH vRntAkIprabhRtayaH gulmA:-navamAlikAdayaH, latA-azokalatAdayaH, vallayaH vAluGkayAdayaH pravAlAH pravAlA: pallavA:aGkarAH zAlyAdInAm abhinavodbhedA:ete Adau yeSAM te tathA tAn vRkSAdhaGakurAnta prabhRtona(taNavaNassaikAie) tRNavanaspatikAyikAn tRNavad vanaspatayaH tRNavanaspatayaH, ta eva kAyA:-zarIrANi te vidyante yeSAM te tathA tAn bAdaravanaspatikAyikAn tRNasAdhayaM cAtra bAdaratvena, sUkSmANAM teSAM tairupadhAtAsaMbhavAditi, tathA (olaho bho ya) oSadhIH zAlyAdirUpAzca (viddhaM sehiti) vidhvaMsayiSyanti-nAzayiSyanti / tathA-te meghAH(veyaDDhagivijje) parvatagiriDuMgarotsthalabhrASTAdikAn-tatra parvatanatAt-utsava vistAraNAt parvatAH krIDAparvatAH gRNanti-zabdAyante janaM nivAsabhUtatveneti girayaH DuGgAni dhUlyucchyarUpANi bhrASTrAH pAMsvAdivarjitabhUmayaH tata eteSAM dvandve te adiryeSAnte tathA tAn Adi zabdAt prAsAdazikharAdi parigrahaH vaitavyagirivarjAna zAzvatAn vaitAkhyAna vajayitvA(pavyaya-giriDoMgarutthala bhaTTimAdIe) parvatagiri DuGgarotsthalabhrASTrAdIn tatra-parvatAH parvaNA~ tananAda= AkAzacAro pakSiyoM ko (gAmAraNNapayAraNirae tase a pANe bahuppayAre) grAma evaM jaMgala meM calane phirane vAle aneka prakAra ke trasajIvoM kA-dvIndriyAdika prANiyoM kA (rukkhaguccha gummalatAvallI pavAlaMkuramAdIe) AmrAdika vRkSoM kA, vRMtAkI Adi guccho kA navamallikA Adi gulmoM kA azokalatA Adi latAoM kA vAluko Adi valliyoM kA phalasvarUpa pravAloM kA aura zAli AdikoM ke navIna ubhedarUpa aGkuroM kA ityAdi tRNavanaspati kAyikarUpa bAdara vanaspati kAyikoM kA (sUkSmavanaspatikAyikoM nahIM kyoMki inake dvArA inakA vinAza nahIM ho sakatA hai) tathA (osahImoya) zAlyAdirUpa auSadhiyoM kA ve megha (viddhaMsehiti) vinAza kareMge tathA ve medha (veyagirivajje pavvaya giriDoMgarutthala bhaTTimAdIe avirAvehiti) zAzvata parvata vaitADhyagiri ko chor3akara Urjayanta vaibhAra Adi krIDA parvatoM ko gopAlagiri citrakTa Adi parvatoM ko yArA pakSImAnA (gAmAraNNapayAraNirae tase a pANe bahuppayAre) grAma manamA viynaa| mane prA2na sanA-bAndrayAhi praannaayaane| (rukkhagucchagummalatAvallI pavAlaMkuramAdIe) bhAmrAhi vRkSAnA, vRtI vagere gurachAnA. nama! vagaire gusmAnA azokalatA Adi latAone vAsukI vagere valIone palavarUpa pravAle ane zAMti vagerenA navIna ubheTa rUpa aMkurone-tRvavaspati kAyika rUpa mAdara vanasapati kAyikane (sUvamavanapati kAyakano nahi kemake temanA vaDe emane vinAza thaI zake tema nathI) temaja (osahooya) za.yAhi35 auSadhiyAnA te bhedhe| 'viddhasehiMto' vinAza 42 mata bhadhA (veyagirivajje panvayagiriDoMgarutthalabhaTTimAdIe avirAvehiti) zAzvata yavata vitAvya girine bAda karIne Ujayanta vaibhAra vagere kIDA parvatane. gopAlagiri citrakUTa
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TikA0 dvi0 vakSaskAra sU0 54 SaSThAraka svarUpanirUpaNam 463 vistAraNAt parvatAH=krIDAparvatA ujjayantavaibhArAdayaH, girayaH gRNanti zabdAyante janaM nivAsabhUtatveneti girayaH gopAlagiri citrakUTaprabhRtayaH DuGgAni zilAsamUhAH corasamUhA vA santyeSviti DuGgarAH ziloccaya mAtrarUpAH utsthalAni - unnatAni sthalAni dhUlisamU harUpANi, bhrASTAH = pAsvAdivarjitA bhUmayaH, tatra eSAM dvandvaH te Adau yeSAM te tathA tAn prAsAdazikharAdInAM saMgrahaH, etAn sarvAn / (virAvehiMti) vidrAvayiSyanti - nAzayiSyanti / tathA te medhA : (gaMgAsiMdhuvajjAiM) gaGgAsindhuvarjIni zAzvata nadIM gaGgA~ sindhuM ca varjayitvA (salilavilavisamagattaNiNNuNNayAI) salilabilAviSamagarttaH nimnonnatAni salilabilAni bhUnirjharAH, viSamagarttAH duSpUrazvabhrANi tathA nimnonnatAni nimnAni ca tAni unnatAni ceti tathA tAni uccAvacAnItyarthaH, eSAM dvandvastAni salilavilaprabhRtIni sarvANi jalasthAnAni ( samIkarerhiti ) samIkariSyanti samAnAni kariSyantIti / atha gautamasvAmI punaH pRcchati (tIse bhaMte) ityAdi / (tIse NaM bhaMte ! samAe) tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM he bhadanta ! tasyAM khalu duSpamaduSmAyAM samAyAM (bharahassa vAsassa ) bhAratasya varSasya (bhUmI) bhUmeH (kerisae) kIdRzaH (AgArabhAva paDoyAre) AkAra bhAvapratyavatAraH AkArAH AkRtayaH, bhAvAH paryAyAH teSAM pratyavatAraH AvirbhAvo (bhavissai) bhaviSyati ? | bhagavAnAha - ( goyamA !) he gautama ! tasyAM duSSamaduSSamAyAM samAyAM (bhUmI) bhUmiH (bhavissai) bhaviSyati, zilA samUha jahAM hote haiM yA cora samUha jina meM nivAsa karate haiM aise DUMgaro ko - bar3I 2 zilAoM vAlI unnataTekariyoM ko, dhUli samUharUpa unnata sthaloM ko, aura pAMsu Adi se rahita vaDe paThAroM ko ityAdi samasta sthAnoM ko naSTa kara dege (salilavilavisamagattaNiNNuNNayANi gaMgA siMdhu vajjAI samIkareMti) zAzvata nadI gaMgA aura sindhu ko chor3akara jamIna ke Upara ke jharanoM ko, viSama gaDhDho ko, - nIce 2 pasare hue pAtroM ke draha ko, tathA nIce UMce jala sthAnoM ko pana saba ko barAbara banA dege - samAna - ekasA kara dege (tIse NaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsarasa bhUmi kerisae AyArabhAva paDoyAre bhavissai) aba gautama prabhu se aisA pUchate hai - he bhadanta ! usa duSSama duSSamA nAma ke Are meM bharata kSetra kA AkAra bhAva pratyavatAra - svarUpa kaisA hogA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - ( goyamA ! bhUmI bhavissai iMgAlabhUA, mummura bhuA vagere pava tane, zilAsamUha jyAM hoya che athavA cAra samUhe jemAM nivAsa kare che evA pa tanA, mATI-mATI zilAe vALA unnata TekarIenA, dhUlisamUha rUpa unnata sthale1ne ane pAMsu AdithI rahita vizALa paDhAre ne! temaja samasta sthAneAno nAza karaze (hita balavisamagata NiNNuNNayANia gaMgAsindhuvajjAI samIkareMti) zAzvata nahI gAne sindhune bAda karIne pRthvI uparanA srotene, viSama khADAe ne, nIce prasarelA pANInAM drahAne, tebhana nIce athe 4vasthAnAne te sarabhArI nAma samAna ase nAMNaze (tIseNa bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa bhUmipa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissaha De gautama prabhune A pramANe pUche che- he bhadanta ! te dukhamA nAmanA ArAmAM bharatakSetranA AkAralv pratyavatA2-2135 Thevu ithe ? konA kvANamA prabhu he che - ( goyamA ! bhUmibhaci
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 jambUdvIpaprazaptisUtre kIdRzI bhUmirbhaviSyati? ityAha(iMgAlabhUyA) aGgAra bhUtA aGgAraH jvAlArahitAgnipiNDastadvad bhUtA- tatsadRzI, (mummurabhUyA) murmurabhUtA tuSAgnirUpA (chAriyabhUyA) kSArikabhUtA bhasmasadRzI (tattakavelluabhUyA) taptakaTAhasadRzI 'kavellu iti kaTAhArthe dezI zabdaH (tattasamajoibhUyA) taptasamajyotirbhUtA-taptena tApena samo yo jyotiH agniH sa taptasamajyotiH= sarvadezAvacchedena samAnajvAlavAn agniH tadbhUtAH tatsadRzI (dhUlibahulA) dhUlibahulAdhUli:=pAMzuH, sA bahulA=pacurA yasyAM sA dhUlibhUyiSThA (reNubahulA) reNubahulA-reNuHvAlukA, sA bahulA-pracurA yasyAM sA-vAlukAbhUyiSThA(paMkabahulA) paGkabahulA paGkaH kardamo bahulo yasyAM sA pracurakardamayuktA (paNayaba hulA) panakabahulA-panaka:-pratalakardamo bahulo yasyAM sA pracUrapratalakademayuktA, (calaNibahulA) calanIbahulA-calanI-caraNapramANaH kardamaH sA bahulA yasyAM sA tathA-caraNapramANakardamena pracuratayA yuktA, ataeva(bahUNaM) bahUnAM(dharaNigoyarANaM) dharaNigocarANAM pRthvIsthitAnAM(sattANaM)sattvAnAM prANinAM dunnikakamAyAvi) duniSkramA duHkhena niSkramo-niSkramaNaM yasyAH sA duratikramaNIyA cApi (bhavissaI) bhaviSyati / gautamasvAmI punaH pRcchati (tIseNaM bhaMte ! samAe) tasyAM khalu bhadanta ! chArimabhUdhA tattakavelluabhUA tattasamajoi bhUA phUilabahulA reNubahulA, paNayabahulA, calaNibahulA, bahuNaM dharaNigoarANaM sattANa duNNikamAyAvi bhavissai) he gotama ! usa duSSama duSSamA kAla meM yaha bhUmi aGgAra bhUta jvAlArahita agnipiNDa jaisI, murmurarUpa tuSAgni jaisI kSArikabhUta-garma 2 bhasma jaisI, tapta kaTAha jaimI 'kavellua' yaha dezI zabda haiM aura kaTAha arthakA vAcaka haiM taptasamajyoti jaiso-sampUrNa deza meM samAna jvAlAvAlI agni jaisI hogI evaM pracura pAMzuvAlI hogo, pracurareNu vAlI hogI pracura paGkavAlI hogI. pracura panaka -patale kIcaDa vAlI hogI, paira jisameM samasta DUba nAve aisI pracura kardama vAlI hogI. ataeva calane vAle manuSyoM ko isake upara calane phirane meM var3A bhArI kaSTa hogA-ve bar3I muzkila se isa ke Upara calaphira sakeMgeM . (tIseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANa kesarie AyArabhAvapaDoyAre ssai gAlabhUA, mummuramUA chAriabhUA tattakavelluabhUA tattasamajoibhUAdhulibahulA reNubahulA, paMkabahulA, paNayabahulA, calaNi bahulA dharaNi goarANa sattANaM duNNikkamAyAvi bhavissai) 3 gItama! a pama pamai immAM bhA bhUmi sArabhUta was bhani ( 2vI bhubhudeg2 35tuSAvI kSArabhUta manarama 2vI, ahies 23 'kavellu A dezI zabda che ane kaTAha athavAcaka che-tamasamoti jevI saMpUrNa dezamAM samAna vAlA vALI agni jevI thaze ane pracura pAMzuvALI thaze. pracuraNuvALA thaze, pracura paMkavALI thaze. pracura pAka-pAtaLA kAdavavALI thaze, paga jemAM saMpUrNa rUpamAM pesI jAya evA pracura. 2 kAdavaLI thaze. ethI cAlanArA mANasane enI upara avara-javara karavAmAM bhAre kaSTa tharI tayA bhuzsIthI yenI 52 12-12 42 / zaze. (tIseNaM bhaMte ! samAe bharahe vAse maNuyANa kerisapa AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) 3 RErd! mAM bharata kSetramA bhArata
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA. dvivakSaskAra sU. 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 465 samAyAM he bhadanta! tasyAM khalu duSpamaduSpamAyAM samAyAM(bharahe vAse) bhArate varSe (maNuyANaM) manujAnAM (kerisae) kIdRzakaH (AyArabhAvapaDoyAre) AkArabhAvapratyavatAro (bhavissai ) bhaviSyati ? / bhagavAnAha - ( goyamA !) he gautama ! tasyAM duSpamaduSpamAyAM samAyAM (maNubhA) manujAH (bhavissaMti) bhaviSyanti, kodRzAste manunA bhaviSyanti ? ityAha-(durUbA) dUrUpAH duSTam =azobhanaM rUpam AkAro geSAM te tathA azobhanAkatikAH (duvaNNA) durvarNAH duSTo varNoM yeSAM te tathA duSTavarNayuktAH (dugaMdhA) durgandhAH durgandhayuktazarorAH (durasA) dUrasA: duSTarasayuktAH (duphAsA) dusparzA:-kaThorAdiduSTaspazayuktAH ataeva ( aNiTTA ) aniSTAH anabhilapaNIyAH aniSTamapi kiMcit kamanIyaM bhavatotyata Aha -( akaMtA) akAntAH akamanIyAH akamanIyamapi kiMcitkAraNavazAt prItaye bhavatItyata Aha- (appiyA) apriyAH aprItisthAnabhUtAH, apriyatvaM ca teSAM kasmAt ? ityAha-(apubhA) azubhAzubhabhAvarahitA azubhA api kecit AntarikasaMvedanena zubharUpeNa jJAyante ityatastanniSedhAya prAha-amanojJAH manojJAH zubhatvena manoviSayobhUtAH, na manojJAH-amanojJAH-manasA'pi zubhatayA'pratIyamAnAH, amanojJA bhavissai) he bhadanta ! usa kAla meM bhArata kSetrameM manuSyoM kA svarUpa kaisA hogA ? uttara meM prabhu kahate haiM-(goyamA! maNuA bhavissaMti durUvA, duvvaNA, dugaMdhA, durasA, duphAsA, aNiTThA, akaMtA, appiA , asubhA, amaNuNNA, amaNAmA, hINastarA, dINassarA, aNiTThassarA, akaMtasparA, apiyassarA, amaNAmassarA, amaNuNNassarA aNAdejjavayaNapaccAyAyA NilajjA, kUDakavaDakalahabaMdhaveranirayA majjAyAtikkamappahA gAmakAjaNiccujjuyA guruNiogaviNayarahiyAya) he gautama ! usa duSSama duSSamA kAlake manuSya azobhana rUpavAle azobhana AkRti vAle, duSTa varNavAle, duSTagandha vAle-durgandhayukta zarIravAle duSTarasa yukta zarIravAle evaM duSTasparzayukta zaroravAle hogeM ata eva ve aniSTa anabhilaSaNIya-hogeM aniSTa hone se ve akAnta akamanIya hogeM akamanIya hone se ve aprIti ke sthAnabhUta hogeM. kyoMki ye zubhabhAvoM se rahita hogeM amanojJa hogeM-ye zubha hai-isa rUpa se ye mana ke viSayabhUta nahIM hoMge arthAt inheM dekhakara mana yaha kabhI nahIMvicAregA kiye zubha haiM! tathA smaraNa he bhagavana te kALamAM bharata kSetramAM mANasonuM svarUpa kevuM haze ? javAbamAM prabhu kahe che(goymaa ! maNuA bhavissaMti durUvA, duvvaNNA dugaMdhA, durasA, duphAsA, aNiTThA, sa. katA, apiA, asubhA, amaNuNNA amaNAmA, hINassarA, doNassarA, aNiTThassarA, akesarA, apiyassarA, amaNAmassarA, amaNuNNassarA, aNAdejjavayaNapaccAyAyA NilAjA, kUDakavaDakalahabaMghaveranirayA majjAyAtikkamappahANA akajjaNiccujjuyA guruNiogaviNayara hiyA ya) gItama! SamAnA mnussy| mAna 35vANA, masana yAti vALA. daTavarthavALA, chagandhavALo-durgandhayukta zarIravALA, durasayukta zarIravALA ane duSTa spezayukta zarIravALA thaze. ethI teo aniSTa- anabhilaSaNIya-thaze. aniSTa hovAthI teo akAnta-akamanIya thaze. akamanIya hovAthI teo aprItinA sthAna bata thaze. kemake e A abhibhAvanAothI rahita thaze. amanojJa thaze-ee ema che-A rUpamAM
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre api padArthAH kadAcit smaraNAvasthAyAM manojJA ivAbhAnti ataevAha-(amaNAmA) amano'mAH-manasA abhyante-gamyante smaraNAvasthAyAM ye te mano'mAH, na mano'mA ityamano'mAH smaraNAvasthAyAmapi manasaH pratikUlA ityarthaH, athavA- ekArthakA ete zabdA atizayAniSTatAsUcanAya / tathA-( hINassarA) hInasvarAH-hInaH svaro yeSAM te tathA-rugNasvarasadRzasvarayuktAH (dINassarA) dInasvarAH dInaH svaro yeSAM te tathA-dIna janasvarasadRzasvarayuktAH (aNihassarA) aniSTasvarA:-aniSThaH zravaNAramaNIyaH svaro yeSAM te tathA-karNakaTusvarayuktAH ataeva (appiyassarA) apriyasvarA:-apriyaH svaro yeSAM te tathA karNapriyasvarayuktAH ataeva (amaNuNNassarA) amanojJasvarAH= azobhanasvarayuktAH, tathA (amaNAmassarA) amano'masvarAH sarvathA manaH pratiklasvarayuktAH, tathA-(aNAdejavayaNapaccAyAyA) anAdeyavacanapratyAyAtA:-anAdeyam azobhanatvAdaspRhaNIyaM vacanaM pratyAyAtaM janma ca yeSAM te tathA-aspRhaNIyavacanA aspRhaNIyajanmAnazcetyarthaH, tathA (jillajjA) nirlajjA: lajjArahitAH (kUDakavaDakalahavahabaMdhaveranirayA) kUTa kapaTa kalahavadhabandhavairaniratAH-kUTa-kUTadravyaM bhrAntijanakadravyaM, kapaTa:-parapratAraNAya veSAntarakaraNaM, kalahaH yuddha, avasthAmeM bhI ye manake pratikUla hI pratibhAsita hoMge athavA ye saba zabda atizayarUpa se aniSTatA ko hI sUcanA karane ke liye paryAyavAcIrUpa se prayukta hue haiN| tathA inakA jo svara hogA vaha rugNa vyakti ke svara ke jaisA hogA, dInajanoM kA jaisA svara hotA hai vaisA inakA svara hogA, sunane meM kAnoM ko ina kA svara aramaNIya hogA isalie ye aniSTa svara vAle hogeM. karNaka Tusvara se ye yuktahogeM ata eva ye apriya svaravAle hogeM. inakA svara mana ko vilakUla nahIM rucegA isaliye ye amanojJa svaravAle hogeM inake svara kI yAda Anepara bhI managlAni se bhara jAvegA isaliye ye amano'masvara vAle hogeM inake vacana sunane takakI bhI icchA koI nahIM karegA. aura na koI inake janmapAne kI sarAhanA hI karegA, ye saba lajjAhIna hogeM kUTameM-bhrAnti janaka dravya meM, kapaTa meM-para ko pratAraNa karane ke liye veSAntara kara ne meM-kalaha-jhagar3A laDAI kara ee mananA viSayabhUta thaze nahiM arthAt emane joIne koI paNa divase A jAtane vicAra nahIM thaze ke e o zubha che. temaja samaraNa avasthAmAM paNa ene manamATe pratikaLaja pratibhAsita thaze. athavA e badhA zabdo atizaya rUpamAM aniSTatAne ja sUcita karavA mATe atre paryAyavAcInA rUpamAM prayukta thayelA che. temaja emane je svara thaze te 3Na vyaktinA savara je thaze. dInajanone jesvara hoya che, te emane svara thaze. kone mATe emane svara aramaNIya thaze eTale ke kaNe kaTu zabda teo uccAraze ethI eo aniSTa svaravALA thaze. karNa kaTu svarathI e yukta thaze, ethI e apriyasvaravALA thaze. emane svara manane bilakula gamaze nahi tethI e amane svaravALA thaze. emane svaranI smRti thatAM ja mana lAni yukta thaI jaze. ethI e amanema svaravAlA thaze. emanA vacanane sAMbhaLavAnI paNa kaI IcchA karaze nahi, ane emanA janma ne laIne paNa keI sarAhanA karaze nahi. e sarve nirlajaja thaze kUTamAM-brAnti
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TikA0 dvi0 vakSaskAra sU0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 467 vadhaH capeTAdibhistADanaM, bandha: - rajjubhirniyamanam, vairaM = zatrutA, eSAM dvandvaH, tatra niratAH = saMlagnAH, tathA (majjAyAtikkamappahANA ) maryAdA'tikramapradhAnAH - maryAdA - vyavasthA, tasyA atikrame - ullaGghane pradhAnAH - pramukhAH (akajja NiccujjuyA akAryanityodyuktAH - akArye - akarttavye karmaNi nityaM sarvadA udyuktA :- saMlagnAH, tathA (guruNioga viNayara hiyA) guruniyogavinayarahitAH gurUNAM - mAtApitrAdikAnAM yo niyogaH--niyojanaM saMyojanaM, tatra yo vinayaH vinItatAtanniyogasvIkArarUpA tena rahitAH - mAtApitrAdi gurujanAjJollaGghakA ityarthaH (ya) ca - puna: (vikalarUvA) vikalarUpAH - vikalam - asaMpUrNa rUpam - AkAro yeSAM te tathA netrAdyaGgavaikalyena asampUrNAGgopAGgAH, tathA (parUDhaNaha ke samaMsuromA ) prarUDhanakhakezazmazruromANaH - prarUDhAni saMskArAbhAvAt prakRSTatayA vRddhiM gatAni nakhakezazmazru romANi yeSAM tathA (kAlA) kAlAH kRSNavarNAH kRtAntavat krUrA vA (kharapharusa sAmavaNNA) kharaparuSazyAmavarNAH - kharaparuSAH - prakRSTakaThorasparzAzca te zyAmavarNAH zyAmavarNavantazca ye te tathAsparzataH sAtizayakaThorAH varNatazca nolIbhANDe nikSiptotkSiptavastravat nIlA ityarthaH, tathA ne meM, vadha capeTA Adi dvArA tADanA - karanemeM vandha meM - rajju Adi dvArA dUsaroM ko bAMdhane meM, vaira meM zatrutA karane me, ye saMlagna rahegeM - aise kAryoM meM ye vizeSarUpa se rata rahA kareMge! maryAdAvyavasthA ke atikramaNa karane meM ye kaTibaddha raheMge / evaM mAtA pitA AdirUpa gurujanoM kI vina yAdi kriyA karanA unako AjJA mAnanA Adi bAtoM ko ye paravAha taka bhI nahIM karegeM. (vikarUvA ) inake aMGgopAGga pUrNa nahIM hogeM kisIna kisI aGga upAGga se ye hIna raheMge. tathA ( parUDhaNaha ke samaM suromA ) inake nakha vaDe rahegeM, inake mastaka ke bAla saMskAra rahita hone se bar3e rahegeM. dAr3hI ke bAla aura mUchoM ke bAla bhI AvazyakatA se adhika vRddhiMgata hogeM. (kAlA kharapharUsa sAmavaNNA, phusirA, kapilapaliyakesA, bahuNhAruNi saMpiNaddha dudda saNijjaruvA saMkuDiacalitaraMgapariveDhiaMgamaMgA jarA pariNayatva theragaNarA paviralapavisai a daMtaseDhI, ubbhaDadhaDamuhA ) varNarme bilakula kAle hogeM, athavA kRtAnta kI taraha krUra hoMge. inake zarIra kA sparza bahuta adhika janaka draSyamAM, kapaTamAM-parane pratAraNu karavAmATe veSAntara karavAmAM, kalaha-kalaha-kaMkAsa kara, vAmAM, vadha capeTA Adi dvArA tADanA karavAmAM baMdhamAM rajaju Adi dvArA khIjAne mAMdha vAmAM, vairamAM zatrutA karavAmAM ee salagna raheze. evA kAryAM mAM te vizeSa rUpathI rata raheze. maryAdA-vyavasthA-ke atikramaNa karavAmAM ee kaTibaddha raheze temaja mAtApitA vagere gurujanAnI vinayAdi kriyA karavAmAM, temanI AjJA mAnavI vagere vAtAnI yethe| paravA kuraze nahI (vikalarUbA) sebhanA yAMge pUrNa thaze nahi. ane maga upAMgathI the| DIna raheze, tebhara (parUDhaNaha ke samaMsuromA) khebhanA bhAthAnA vAja sa'skAra rahita hAvAthI moTA raheze. dADhI ane mUcheAnA vALa paNa AvazyakatA karatAM vadhAre bhoTA raheze (kAlA kharapharusasAmavaNNA, phuTThasirA, kapilapaliyakelA bahupahAruNi saMpi ddhadusaNijjaruvA saMkaDiacalitaraMgaparivediaMgamaMgA jarApariNayavvatheragaNarA paviralapavisai a daMtaseDhI, ubbhaDaghaDamuhA) yethe varSAbhAM sAtha aNA thaze, athavA drutAntanI
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre (phudRsirA) sphuTitazirasaH sphuTatAni-rekhAvattvAt sphuTitAnIva zirAMsi-mastakAni-yeSAM te tathA-rekhAyukta zirasa ityarthaH, tathA (kavilapaliakesA) kapilapalitakezA:-kapilA:kapilavarNAH dhUmravarNAH palitA:-zvetavarNAzca kezA yeSAM te tathA dhUmravarNazvetavarNakezadhAriNaH (bahuNhAruNipiNaddha duimaNijjarUvA) bahu snAyu-nisaMpinaddha durdarzanIyarUpA bahubhiHbahusaMkhyakAbhiH snAyubhiH - aGgapratyaGgandhibandhanarUpAbhiH vasnasAbhiH nisaMpinaddhAHatIva saMnibaddhAH, ataeva durdarzanIyarUpAH durdarzanIya rUpaM yeSAM te tathA-azobhanAkRtikAH, tataH padadvayasya karmadhArayaH. tathA ( saMkuDiavalItaraMgapariveDhiyaMgamaMgA) saMkuTitavalItaraGgapariveSTitAGgAGgAH-valyaH rekhAtmakAstvavikArAstAsAM ye taraGgA-paramparAH taiH pariveSTitAni-vyAptAni agAni-avayavA yasmistada valItaraGgapariveSTi* tAGgam, saMkuTitaM-saMkocamupagataM tathAvidhamaGga yeSAM te tathA rekhAyuktasaMkucitazarIrA ityarthaH, ataeva (jarApariNayavva theragagarA) jarApariNatA iva sthavirakanarAH-vArdhakyamupagatA vRddhanarA iva pratIyamAnAH vRddhasAdRzyameva prakaTayati (paviralaparisaDiyadaMsaseDI) pravirala-parizaTita dantazreNayaH praviralAH-pRthaka pRthaka sthitAH parizATitA:parizATamupagatA dantazreNiH - dantapaMkti ryeSAM te tathA- sAntarAlaparipatitadantazreNiyuktA ityarthaH, ataeva (ubbhaDaghaTamuhA) udbhaTaghaTamukhAH-udbhaTaM-vikaTa ghaTamukhamiva mukhaM yeSAM te tathA alpadantavatvena ghaTamukhatulyamukhayuktAH, tathA-(visamaNayaNavaMkaNAsA) viSamanaya, navakranAsAH viSame-atulye nayane-netre vakrA-kuTilA nAsA - nAsikA ca yeSAM te tathA kaThora hogA tathA nIlo bhANDa meM bA(2 DAlane se jaisA vastra meM nIla raMga gaharA jama jAtA hai vaisA hI gaharA vaha zyAmavarNa-noTha raMga- inake zarIra kA hogA. inake mastaka rekhAoM se yukta hoMge inke mastaka ke jo keza hoMgeM ve kapila varNavAle-ghUmake jaise varNavAle aura sapheda raMga ke hoMge. inako AkRti aneka snAyu jAla se ghirI hui rahane ke kAraNa durdarzanIya rahegI. inakA aGgarekhAtmaka baliyoM ko paramparA se- jhurriyoM se vyApta rahegA. saMkoca yukta hogA ataeva ye aise dekhane para pratota hoMge ki mAno vRddhAvasthA se AliGgitavRdjana ho haiM inako danta pakti virala hogI aura vaha bhI saDo hui hogI-yA paripatita hogI. inakA mukha isase aisA lagegA ki mAnoM yaha ghaDe kA hi vikRta mukha hai. (visamaNayaNavaMkaNAsA) inake donoM netra barAbara nahI hoMge-atulya hoMge aura nAka inako kuTila hogI(vaMkavalI vigayabhepaNamuhA) va Tho vikAra vAlA hone se evNjema-kura thaze. emanA zarIrane paze ekadama vadhAre kaThora thaze temane nI vIbhAMDamAM vAraM vAra jhabaLavAthI jema vastramAM nIlaraMga ghera jAmI jAya che te ja ghero zyAmavarNa nIlaraMga-emanA zarIrane thaze. emanA mastake rekhAethI yukta thaze, emanA mastakanA vALa kapilavAvALA dhumADAnA jevAvarNavALA ane sapheda raMgavALA thaze. emanI AkRti aneka snAyujAla veSTita hevAthI durdazanIya raheze. emanuM aMga rekhAtmaka karacalIothI bAta raheze. saMkeca yukta thaze ethI jovAmAM evA lAgaze je ke jANe vRddhAvasthAthI AliMgita thayela vRddhajana ja che. emanI daMtapaMkti virala thaze ane te paNa saDI gayelI haze athavA paripabita thaze. emanuM mukha enAthI evuM lAgaze ke jANe te ghaDAnuM ja vikata mukha cha. (visamaNayaNavaMkaNAlA) manA manne netra 252 nahI matulya ane
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkAdvi0yakSaskArasU. 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam viSamanetrakuTilanAsikA yuktA ityarthaH, tathA-(vaMkavalIvigayabhesaNamuhA) vakravalI vikRtabhopaNamukhAH-varka-kuTilaM valIvikRtaM-valI vikArayuktam ataeva bhISaNaM bhayAnakaM mukhaM yeSAM te tathA-kuTilatvena rekhA vikAropagatatvena ca bhayAnakamukhayuktAH, (dadukiTibha-sibbha phuDiapharusacchavI) dadru-kiTibha-sidhma-sphuTita-paruSa- cchavayaH dadra kiTibhasidhmAni kuSThabhedAH, taiH sphuTitA paruSA kaThorA ca chaviH zarIracarma-yeSAM te tathA-dadrukiTibhasidhmeti rogatrayajanita sphuTitakaThorazarIracarmadhAriNa ityarthaH, ataeva(cittalaMgamaMgA)citralAGgAGgAH citralAni karburANi aGgAni avayavA yasmistAdRzam aGgaM zarIraM yeSAM te tathAkarburavarNAvayavayuktazarIrA ityarthaH, tathA (kacchUkhasarAbhibhUyA) kacchrakhasarAbhibhUtAH-kacchUH pAmA, khasaraH kaNDurogavizeSaH, tAbhyAm abhibhUtAH vyAptAH, ataeva (khara-tikkha-Nakkha kaMDraiya-vikaya-taNU)kharatIkSNanakhakaNDUyitavikRtata navaH-kharAH karkazAH tIkSNAH nizitAH ye nakhAstairyat kaNDUyita kaNDUyanaM tena vikRtA vikAramupagatA satraNA tanuH zarIraM yeSAM te tathAstAH karkazanizitanakha kaNDUyanajanitavaNayuktazarorA ityarthaH tathA-(TolagativisamasaMdhibaMdhaNA)TolagativiSamasandhibandhanAH-TolA:-jantuvizeSAH, dezIyo'yaM zabdaH, teSAM gatiriva gatiyeSAM te tathA uSTrAdijantugati sadRzagatiyuktAH, tathA-viSamANi vaiSamyamupagatAni asamAni sandhibandhanAni sandhirUpANi bandhanAni yeSAM te tathA, padadvayasya kamadhArayaH tathA-(ukkuDuadviavibhattadubbalakusaMghayaNakuppamAgakusaMThiA) utkuTukAsthikavibhaktadurvalakusaMhananakupramANakusaMsthitAH utkuTukAni yathAsthAna sthitirahitAni yAni asthikuTila hone se ina kA mukha dekhane meM bhayaGkara hogA (dadukiTibhasibbhaphuDia parusacchavI) inake zarIra kA camar3A dAda, kiTibha-khAja, sidhma-se huA ina carmavikAroM se bharA huA hogA ataeva vaha bahuta hI adhika kaThora hogA, aura imo kAraNa usake zarIra kA haraeka avayava citralavarbura hogA (kaccha khasarAbhibhUyA)kacchu pAmA aura khasara-kaNDuroga se inakA zarIra vyApta rahegeM ata eva-(khara-tiviNakkha-kaDUiya-vikraya-taNU)khara-kakeza evaM tIkSNa namvoM dvArA khujAyA gayA unakA zarIra vikRta-nA huA hogA aura jagaha 2 usameM ghAva hoMge(Tola gati-visama saMdhibaMdha gA) ina kI cAla uSTrAdi kI cAla jaisI-hogI sandhibaMdhana inake viSama hoge (ukkuDu adviavibhatta duvvala kusaMdhaya ga kuppamANa kusaMThiyA) ina ke zarora-ko asthiyAM utkuTu ka-yathAsthAna kI sthi.te se samanu nATi se (vaMkavalIvigayabhesaNamuhA) yamanu bhuma 42yadI mAyA vikRta tabhara duTisa vAthI vA bhaya 42 sAjarI (kriTisibbhaphuDiaparusacchavI) emanA zarIranuM cAmaDuM, kU, kiTibha-khAja, sidhama vigere vikArothI vApta thaze, ethI te ghaNuMja kaThora haze ane ethI ja te zarIrane dareke dareka avayava citrala-kabura-Daze, (kacchUkha parAbhibhUyA) 425 pAmA mane pasa2-rogathI 051 2 methI (mbara-tikavaNakkhakaDUiya-vikraya taNU) 52-442 // bhane tIna paDe bhANe manu zarI2 vita / gayeza bhane 44 4||nn tamo yA ze. (TolagativisamasaMdhibaMdhaNA) amanI TrAnImA thaze. amanA samidhana viSama ze. (ukkuTuaTriavibhattaduvvalakusaMdhayaNakuppamANakusaMThiyA) sabhanI zarIranI asthiyA 62yathAsthAnanI sthitithI rahita haze, ane vibhakata parasparamAM saMzleSathI rahita thaze e e
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre kAni kIkasAni 'haDDI' ti prasiddhAni, tAni vibhaktAni parasparamasaMzleSeNa sthitAni yeSAM te tathA, puna:-durbalA:balarahitAH, kusaMhananAH kutsitasaMhananAH sevArtasaMhananayuktA ityarthaH, kupramANAH kutsita-honaM pramANaM yeSAM te tathA hInapramANayuktAH kusaMsthitAH kutsitAkArayuktAH, eSAM padAnAM karmadhArayaH, ataeva (kurUvA) kurUpAH kutsitarUpayuktAH, tathA-( kuTThANAsaNa-kusejjakubhoiNo) kusthAnAsanakuzayyA kubhojina:kusthAne kutsitasthAne Asanam upavezanaM yeSAM te kusthAnAsanAH, kutsitA zayyA yeSAM te kuzayyAH, kutsitaM bhunate ye te kubhojinaH kRtsitAnnabhakSaNazIlAH, eSAM, padAnAM karmadhArayaH, tathA (asuiNo) azucayaH-zuddhirahitAH, 'azrutayaH' iticchAyApakSe zAstrajJAnavarjitA ityarthaH (aNegavAhipIliaMgamagA) aneAvyAdhipIDitAGgAGgAH aneka vyAdhibhiH bahuvidhairogaiH pIDitAni vyathAmupagatAni aGgAni avayavA yasmiMstattAdRzamaGgaM zarIraM yeSAM te tathA-vividhavyAdhiparipIDitazarIra ityarthaH / tathA (khalaMtavibhalagaI) skhalad vihvalagatayaH-skhalantIsaMcalanto vijalA-viklavA azaktA ca gatiryeSAM te tathA madonmattavad gamanazIlA ityarthaH, tathA (NirucchAhA) nirutsAhA:-utsAharahitAH (sattaparivajiyA) sattvaparivarjitAH AtmabalavavarjitAH ataeva (vigayaceTThA) vigataceSTAH vigatAH ceSTA yeSAM te tathA ceSTA rahitA ityarthaH, tathA-(naTThateA) naSTatejasaH naSTAni rahita hoMgI, aura vibhakta-paraspara meM saMlepa se rahina -hogI ye saba ke saba durbala balarahita, kusaMhanana kutptita saMhananavAle-sevAtta saMhananavAle aura kupramANa-hIna pramANavAle hogeM tathA kusaMsthita-kutsita AkAravAle hogeM ata eva ye kurUpa-kutsitarUpa yuktahoMgeM tathA ye(kudANAsaNakusejjabhoiNo) khoTI gandI jagaha meM uThegeM aura vaiTheMge inakA vistara-yA zayyA kutsita hogI tathA ye kutsita anna bhojo hoMge (asuiNo) zuddhise ye rahita hoMge yA zAstra jJAna se ye rahita hogeM(aNegavAhi pIlI aMgamaMgA) inake zarIrakA pratyeka avayava aneka vyAdhiyoM rogoM se grasita hogA (svalaMta vimala gaI) madonmatta puruSa ko gatIko taraha inakI gatI hogI arthAt madonmatta kI gati lar3akhar3Ato hotI hai aisI hI inakI gati hogI (NirucchAhA) inameM kisI bhI prakAra kA utsAha nahIM hog| (sattapari vajjiyA) sattva-Atmabala se ye rahita hogeM (vigayacedA) ceSTA inakI save durbalabalarahita, kusaMhanana kutsata saMhananALA-sevArtA saMhananavALA ane pramANahIna pramANavALA thaze tathA kusaMsthira-kutiyata AkAravALA thaze ethI e e kurUpa-kapA sita35yuta thaze. temA / (kuTThANAsaNa kuseja bhoiNI) 12-naanwi 0mesa.ze. samanI zayyA putsitaze (asuiNo) zuddhiyA se the| 2hita ze. 25041 zatrajJAnathI / hita ze. (aNegavAhipIliaMgamaMgA) samanA zarIranA hare hare avayava anavidha vyAdhiyA-zegothI amita ze. (khalaMtavibbhalagaI) mahA-bhatta rupanI gatinI jema emanI gati haze eTale ke mamattanI gati lathaDatI hoya che. evI ja emanI gati ze (NirucchAhA) amanAmA 5 no asA natirI (sattaparivajjiyA) satyamAtma thImsamAhita ze. (vigaya ceTrA) memanI naSTa thaze.arthAta yA
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi vakSaskAraH sU.54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 471 , tejAMsi yeSAM te tathA - niSprabhA ityarthaH, tathA ( abhikkhaNaM) abhIkSNaM satataM (sIuNha - khara - pharusa - vAya-vijjhaDia maliNa-paMsu-rao-guMDiyaMga maMgA) zItoSNa-khara-parupa-vAta- mizritamalina- pAMzu-rajo'vaguNThitAGgAGgAH zItAH zItasparzAH, uSNaH = uSNasparzAH kharAH, tIkSNAH puruSAH, kaTorA ye vAtAH, vAyavastaiH mizritAni vyAptAni, 'vijjhaDiya' iti mizritArthe dezI zabda:, ataeva malinAni mAlinyamupagatAni tathA-pAMsurajo'vaguNThitAni pAMsavo = dhUlayasteSAM yAni rajAMsi = sUkSmakaNAstairavaguNThitAni aGgAni avayavA yasmiMstAdRzamaGga zarIraM yeSAM te tathA zItoSNakhara paruSavyAptatvena malinA dhUlisUkSmAMzasaMvalizarIrAzcetyarthaH, tathA (bahuko hamANamAyAlo bhA) bahukrodhamAnamAyAlobhA-bahavaH krodhamAnamAyAlomA yeSAM te tathA pracura krodhamAnamAyAlobhayuktAH (bahumohA) bahumohAH pracuramohayuktAH, (asubhaduHkhabhAgI) azubhaduHkhabhAgina:- nAsti zubhaM zubhakama yeSAM te azubhAH zubhakarmavarjitAH, ataeva duHkhabhAginaH- duHkhabhAjaH padadvayasya karmadhArayaH, tathA - (osavi) vAhulyena (dhammasaNNasammattaparibhaTThA) dharmasaMjJAsamyaktva paribhraSTAH dharmasaMjJA dharmazraddhA samyaktvaM janamatAbhirucistAbhyAM paribhraSTAH cyutAH, bAhulyagrahaNena kadAcidete samyagdRSTayo api bhavantIti sUcitam, tathA ( ukko seNaM) utkarSeNa ( rayaNippamANa me ho jAvegI arthAt ye kisI bhI prakAra ko ceSTA vAle nahIM hogeM ceSTA se rahita hI hogA ( na teA) inakA zarIra phIkA kAnti rahita hI hogA, (abhikkhaNaM sIuNhakharapharu savAyavijjhaDia maliNaM surabhoguMDiyaMga maMgA ) inakA zarIra nirantara zItasparza vAlI uSNasparza vAlo, tIkSNa, kaThora, vAyu se vyApta rahegA ata eva vaha malinatA yukta hogA aura dhUli ke choTe choTe kaNoM se vaha aguNThita rahegA ( bahu ko imANamAyAlomA ) inake krodha, mAna, mAyA aura lobha ye kaSAyeM pracura mAtrA meM rahego (bahumohA) moha mamatA- inameM bahuta adhika hogI ( asubhadukkhabhAgI) zubha karmoM se ye rahita hogeM isaliye duHkhoM ke hI ye pAtra hogeM, tathA - (osaNNaM dhammasaNNa sammattaparibbhaTThA) ye prAyaH dharmazraddhA aura samyaktva se paribhraSTa hoMge yahAM jo prAyaH zabda prayukta huA hai usa se yaha pragaTa kiyA gayA hai ki kadAcit ye samyagdRSTi bho hoMge / tathA - ( ukkoseNaM syaNippamANamettA ) yAgu latanI yeSTAvANA thaze nahI-yeSTArahita thaze. (naTThateA) zebhanu zarIra rIDa - kAMti rahita haze. (abhikkhaNaM sIunhakharapharusavAya vijjhaDiamaliNapaMsura oguMDiyaMgamaMgA) bhanu zarIra niraMtara zItasyarzavANA, uSNasparza vAjA, tIkSya, uThora vAyuthI vyApta raheze, ethI te malinatA yukta haze ane dhUlinA nAnA-nAnA kaNA thI te avagu'ti raDeze (bahu kohamANamAyAlobhA) bhane odha, mAna, mAyA bhane bola the uSAyo prayura mAtrAmA raheza. (bahu mohA) bhoI bhamatA - zebhanAmAM maDu na vadhAre pramANubhAM thaze, (asubhadukkhabhAgI) zulambhaithI yethe rahita ithe methI bhe the| duHmalAgI thaze tathA (osaNNaMdhammasaNNasammattaparibhaTThA) yethe| prAyaH dharma, zraddhA ane sabhyatvathI paribhraSTa ze. aDDI ne prAyaH zabdavAyI 'osaNNa' zabda prayukta thayesa che. tenAdhI yA vAta prakuTa vAmAM bhAvI cheuhAyita yethe| samyagdRSTi sampanna pazu thaze. tathA (ukkoseNaM syaNipamANa
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 jambUdvIpaprazatisUtre cA) ratnipramANamAtrAH ratniH hastaH caturviMzatyaGgulapramANastatpramANA mAtrA parimANaM yeSAM te tathA hastapramANazarIrA ityarthaH, tathA (solasavIsaivAsaparamAuso ) SoDazavizativarSa paramAyuSkaH poDazabhyo varSebhya Arabhya viMzatiM varSANi yAvat utkRSTAyuSkA, tathA (bahuputtaNat pariyAlapaNayabahulA ) bahuputranaptu parivArapraNaya bahulAH bahavaH pracurA ye putrA nRptAraH - pautrA dauhitrAtha tadrUpo yaH parivArastatra vahalaH = pracuraH praNayaH = sneho yeSAM te teSAM putrapautrAdirUpaparivAre pracuraprItimanta ityarthaH, salpenaiva kAlena yauvanodayAta alpe'pyAyuSi te pracuraputrapautrAdisampannA bhavantIti / evaM bhUtAste maNujA bhavivyantIti / nanu tadAnIM teSAM gRhAdyabhAvena te kva nivasantItyAzaGkAmapanetumAha (gaMgAsiMdhU mahANaIo vegraidaM ca paJcayaM nIsAe ) gaGgAsindhU mahAnadyau vaitAcaM ca parvataM nizrAya - gaGgasindhvo mahAnadyau vaitADhyaM ca parvataM nizrAya gaGgAsindhvormahAnadyau vaitADhyasya parvatasya ca nizrAM kRtvA 'bAvantari NiogaboyaM bIyamettA bilavAsiNo maNuA bhavisaMti' dvAsaptatirnigodavIjaM bIjamAtrA bilavAsino manujA bhaviSyanti dvAsaptatisaMkhyakA bilavAsino - bileSu nivasanazIlA manujAH = manuSyA bhaviSyanti kIdRzA ete bhavi vyanti ? ityAha- nigodvIjaM - nigodAnAM = bhaviSyanmanuja kuTumbAnAM bIjamiva - kAraNamiva, bhaviSyatAM manujAnAM hetubhUtatvAdete nigodabIjamityucyante itibodhyam, tathA caite inake zarIra ko U~cAI utkRSTa se24 aMgula pramANa - eka hAtha kI hogI (solasavIsaivAsaparamAu so) inako utkRSTa Ayu 16 varSa se lekara 20varSa taka hogA (bahuputtaNattu pariyAlapaNaya bahulA) aneka putra evaM nAtIrUpa parivAra meM pracura praNaya -sneha-se ye yukta hoMge kyoM ki thor3e se hI kAla meM ye yauvanAvasthAvAle hojAveMge isa kAraNa alpa Ayu meM bhIM ye pracura putra pautrAdipari vAra vAle hojAveMge yadi yahAM para koI aisI AzaMkA kare ki usasamaya meM inake gRhAdi abhAva se inakA nivAsa kahAM para hogA to isa zaGkA kI nivRtti ke liye sUtrakAra kahate haiM (gaMgAsiMdhuo mahANaIo veyaDuMca phavayaM nosAe bAvatAraM niyogabIyaM boyamettA bilavAsiNo mayA bhavissaMti) ye gaMgA aura sindhu jo mahAnadiyAM hai unake evaM vaitADhya parvata ke sahAre para raheMge vilavAsI manuSya72 hogeM ina se phira bhaviSyat manuSyoM ke kuTumboM kI sRSTi hogI mentA) khebhanA zarIranI yA utkRSTathI 24 aMgusa prabhAra me hAtha bheTasI ize (solasavIsaivAsa paramAuso) manI utSTa mAyu 16 varSathI bhAMDIne 20 varSa sudhI kharI (bahu puttaNatta pariyAlapaNaya bahulA ) ane putra ane pautra3ya parivAramA prayura azuddha-snehA ee yauvanAvasthA sampanna thai thaze. ethI alpa AyumAM paNa ee pracura putra pautrAdi piravAra vALA thaI jaze. jo ahI koI evI AzaMkA kare ke te samayamAM emane gRhAdinA abhAvathI ee nivAsa kayAM karaze ? te A zaMkAnI nivRtti mATe sUtrakAra kahe che- (gaMgAsiMdhUo mahANaIo veyaDUDhaMca pavvayaM nosAe bAvantari NiyogabIyaM bIyamettA bilavAsiNo mayA bhavissaMti) yethe gaMgA bhane siMdhu tebhana vaitADhya parvatanA AdhAre rahela. khilavAsI manuSyA 7ra haze. emanAthI pharI bhaviSyat manuSyanAM kuTu benI
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ 473 prakAzikA TikA0 dvi0 vakSaskAra sU0 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam bIjamAtrA:-bIjasyeva mAtra parimANaM yeSAM tathA, svarUpataH svalpA ityarthaH / he gautama ! duSSamaduSSamAyAM samAyAM 'durUvA' ityArabhya bilavAminaH' ityantavizeSaNapadainirUpitA manujA bhaviSyantIti bhavadbhirvijJeyam / punImatasvAmI pRcchati-(teNaM bhaMte maNuA kimAharissaMtiH) te khalu bhadanta ! manujAH kimAhariSyanti, he bhadantaH ! duSSamaduSpamAsamotpannA manuSyA kiMvidhamAhAraM kurvanti ? iti gautama svAminaHpraznaH / bhagavAnAha (goyamA) he gautama ! (teNakAleNaM tammin kAle duSSamaduSpamAlakSaNe kAle (teNaM samaeNaM ) tasmin samaye duSamAyAHprAntabhAge (gaMgAsiMdhuo mahANaIo) gaGgAsindhU mahAnadyau, kIdRzyau mahAnadyau ! (rahapahamittavittharAo ) rathapathamAtravistare-rathasya panthA rathapathaH rathagamanamArgaH, tatparimANo vistaro vistAro yayoste tathAvidhe, ( akkhasoyapamANametaM ) akSasrotaH pramANamAtram akSa: cakraM tasya yat sroto-randhaM tatpramANA = tatparimANA mAtrApramANam avagAhanApramANaM yasya tattathAvidhaM (jala) jala (vojjhihiti) vakSataH / gaGgAsindhvormahAnadhovistAro rathapathamAtrapramANo jalAvagAhapramANaM rathacakrasnotaHparimitaM ca bhavatIti bodhyam iti bhAvaH / (se vi ya NaM jale) tadapi ca jalaM (bahumacchakacchabhAiNNe) ye svarUpa se svalpa hoMge isa taraha he gautama ! duSpamaduSpamA kAla meM 'dUrUvA' pada se lekara 'vilavAsinaH' isa antima vizeSaNa rUpa padoM taka ke padoM dvArA hamane chaThaveM Are-kAla ke manuSyoM kA varNana kiyA aba gautama svAmI punaH prabhu se aisA pUchate haiM -(teNaM ! bhate maNuA kamA harissaMti) he bhadanta ! ve chadre Are ke manuSya kaisA AhAra kareMge ? uttara meM prabhukahate haiM (goya mA! teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM gaMgA sindhuoM mahANaIo) he gautama! umakAla meM aura usa samaya meM gaMgA evaM sindhU nAma kI do nadiyAM rahegI ye nadiyAM (rahapamitta vettharAo) ratha ke gamana mArga kA jitanA pramANa hotA hai utane pramANa ke vistAra vAlI hoMgI (akkhasoyapamANamettA) ina meM ratha ke candra ke chidra ke barAbara jisakI avagAhanA kA pramANa hogA itanA jala bahatA rahegA arthAt inakI gaharAI bahuta thor3I hogI, ratha ke cakra ke cheda kI jitanI gaharAi hotI hai utanI gaharAI vAlA unameM jala rahegA (se vi ya NaM jale bahu macchakacchabhAiNNaM No ceva saSTi thaze. eo svarUpamAM svalpa haze. A pramANe he gautama duSamaduSamakALamAM 'durUvA' 56thI bhAMDana "vilavAsinaH" mA matima vizeSaNa 35 5:o sudhIna ho ? ame chaThThA ArAnA vakhatanA manuSyanuM varNana karyuM che. have gautama svAmI pharIthI prabhuzrIne prala 4re cha- (teNaM bhaMte ! maNuA kimAharissaMti) mata ! te 71 / ArAnA manudhyA uvA mAlA 721 sabhI prabhu 49 cha-(goyamA ! teNaM kAleNa teNaM samapaNa gaMgA siMdhUbho mahANaIo) gautama ! tabhI mane te samayamA // mane sindhu nAma ke nahI100 se mAnna ndiime| (rahapahamittavittharAo) 2thanA gamana mAganu pramANa DAya cha, tarakSA prabhA 28mA vistAravANI , (akkhasoyapamANameta) anna nahIyomA rathanA candranA chidra tulya jenI avagAhanAnuM pramANu haze, teTaluM pANI vahetuM raheze. eTale ke e banenI kaDhAI sAva ochI haze. rathanA cakranA chidranI jeTalI UMDhAI hAya
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptasUtre bahumatsya kacchapAkIrNa bahubhiH matsyaiH kacchapaizca AkIrNa = vyAptam pracuramI nakUrmavyAptaM bhaviSyati / tathA - ( No ceva NaM Aubahule bhavissai) no caiva khalu abbahulaM bhaviSyati = tajjalaM ca sajAtIyApkAya bahulaM naiva bhaviSyati / athaM kazcit himatyarakavyavasthA nAstIti pUrvAcAryaiH pratipAditam tarhi tagatapadmahRdAd nirgatayogaGgAsindhu nadIpravAhayorniyatatvena pUrvoktarUpau pravAhau kathaM saMgacchete ? ityatrAha - gaGgApaprAtakuNDAnnirgamAnantaraM krameNa kAlaprabhAvavazAd bharatabhUmau pracaNDatApaira parajaleSu zuSkeSu samudrapraveze gaGgAsindhvoH sUtrokta pramANajalAvazeSe tAvanmAtrajalavAhitvaM tayoriti na kazcid doSaH / (taraNaM ) tataH khalu - jalasyAlpatvAt khalu (te maNuyA) te manujAH ( sUruggamaNamuhatasi a sUratthamaNamuhuttaMsi a ) sarodgamanamuhUrtte ca surAstamana muhUrtte sUryodayakAle sUryAstakAle ca (bilehiMto ) bilebhyaH 'NiddhAissaMti' nirdhAviSyanti = tvaritagatyA gamiSyanti bilehiMto (NiddhAittA) bilebhyo nirdhAvya ca 474 - NaM bahule bhavissai) usameM bhI aneka matsya aura kacchapa raheMge isa jala meM sajAtIya apkAya ke jIva nahIM hoMge hAM koI aisI AzaMkA kara sakatA hai - kSullahimavAn parvata para araka vyavasthA nahI haiM vahAM jo padma nAmakA hRda hai usase hI ye gaGgA aura sindhu nAma kI nadiyAM nika lI haiM ataH ina nadiyoM kA pravAha niyata hotA hai phira pUrvokta rUpa se apane inake jo pravAha kahe haiM ve kaise kahe hai ? to isa AzaMkA kA uttara hai - gaGgA prapAta kuNDa se nirgamana ke anantara kramazaHkAla ke prabhAva se bharatakSetra meM pracaNDa tApa dvArA anya jaloM ke zuSka ho jAne para samudra ke praveza ke samaya ina gaGgA aura sindhu nadiyoM meM pUrvokta pramANa valA jala avazeSa rahatA hai ataH ye utane hI pramANa vAle jala ko bar3hAtI haiM ataH isameM zaGka jaimo koI bAta nahIM hai / (taNaM te maNuA sUruggamaNamuhuttaMsi a sUratthamaNamuhuttaMsi a vilehiMto NidvAissaMti) ve bilavAsI manuSya jaba sUryodaya hone kA samaya hogA taba aura jaba sUryAsta hone kA samaya hogA taba apane apane biloMse bAhara nikaleMge aura (bilehiMto NiddhAittA) biloMse vega pUrvaka he teTasI aMDAI bheTa pANI khemanAmAM raDeze (se vi ya NaM jale bahumacchakacchabhAiNNaM No ceva NaM Aubahule bhavissA) temAM pazu ne matsyo bhane raheze se pAlIbhAM sajAtIya akAyanA jIva! nahi thaze. ahIM kAI A pramANe zaMkA karI zake ke kSullahimavAna parvata para aka vyavasthA nathI. tyAM je padma nAmaka hRda che. temAMthI ja ga`gA ane siMdhu nAmaka nadIe nIkaLI che. ethI A nadIonA pravAha niyata hAya che. tA pachI pUrvokta rUpathI Ape emanA je pravAhA kahyA che, te kayA AdhAre kahyA che ! tA A AzaMkAne javAba A pramANe che-ga`gA prapAt DathI nigamana pachI kramazaH kALanA prabhAva thI bharatakSetramAM pracaMDa tApa dvArA anya jalAzayo zuSka thaI jAya tyAre samudra praveza nA samaye, e gaMgA ane sindhu nadIemAM pUrvokta pramANu vALuM pANI aziSTa rahe che. ethI ee teTalA ja pramANavALA jaLane pravAhita kare che, ethI ahI` zaMkA jevI kaI bAta nathI. (tapaNaM te maNuA sUruggamaNamuhuttaMsi a sUratthamaNamuhuttaMsi a vilehito NijrAissaMti) te khilavAsI manuSya jyAre sUryadaya thavAneA samaya thaze tyAre ane jyAre sUryAMsta thavAnA -
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA. dvi0vakSaskAra sUM. 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam kuMDaLa (macchakaccha bhe) matsya kacchapAna jAd gRhItvA (thalAI gAhiMti ) sthalAni grAdayiSyanti = taTadeze samAnayiSyanti, (maccha kacchabhe thalAI gAhettA) matsya kacchapAna sthalAni grAhayitvA = matsyakacchapAn taTapradeze samAnIya (sIAtavatattehiM ) zItAtapataptaiH rAtrau zItena divase cAtapena taptaiH = zuSkarasaiH (macchakaccha bhehi) matsyakacchapaiH (iklabasaM vAsasahassA) ekaviMzatiM varSasahasrANi (viti kappe mANA ) vRtti kalpa yantaH = jIvikAM kurvanto (viharissaMti) vihariSyanti = sthAsyanti / duSSama duSSamAyAM samAyAmagne vidhvaMsena AmamatsyakacchapAnAm atirasAnAM tajjaTharAgninA paripAkA - saMbhavena tatkAlasamutpannA manujAstAn matsya kacchapAn zItAtapataptAneva bhokSyante ityuktaM 'sIyAtavatattehiM' iti / punagautamasvAmI pRcchati - ( teNa bhaMte! maNuyA) te khalu bhadanta ! manujA:- he bhadanta ! te SaSThArakotpannA manuSyAH (NissIlA) nizzIlA: nikalakara ve (macchakacchabhe) matsyo aura kacchapoM ko jala se pakar3eMge aura pakar3akara (thalAhiMgAhita) unheM ye jamInapara - taTa pradeza para - bAhara le Avege ( macchakacchabhe thalAI gAhettA sIAtavatattehiM macchakacchabhehiM ikkavIsaM vAsasahassAiM vitti kappemANA viharissaMti ) phira ye una maccha kacchapoM ko rAta meM zIta meM aura dina meM dhUpa meM sukhAveMge isa prakAra karane se unakA rasa jaba zuSka ho jAvegA - arthAt ve saba zuSka ho jAyeMge taba ye unase apanI kSudhA kI nivRtti kareMge isa taraha se ye Are kI sthiti jo 21 hajAra varSa kI hai vahAM taka karate raheMge ! tAtparya yahI hai ki chaThe Are meM agnikA to vidhvaMsa ho jAvegA aura Ama - gIle-maccha kacchapo koto ki jinameM rasa kI adhikatA rahatI haiM inakI jaTharAgni pacA nahIM sakegI isa kAraNa usa kAla meM utpanna hue manuSya una matsya kacchapoM ko zota aura Atapa meM DAlakara unheM sukhAkara hI khAveMge yahI vAta "sIyAtavatattehiM" pATha dvArA prakaTa kI gaI hai / samaya huze tyArai potapotAnA misIbhAMthI mahAra nIze ane (vilehiMto NiddhAntA) misamAMthI vega pUrva: nIjIne tethe (macchakacchase) bhatsyo bhane ucchayAne pAzuImAMthI, ghaDaze ane paDIne (thalAhiM gAhehiti) temane bhIna upara taTa pradeza upara-mahAra vyAvaze. (macchakaccha me thalAI gAhettA sIAtavatattehi macchakacchapehi ikkIsaM vAsasahassA vitta kappemANA viharissaMti) pachI methe te 22 rAzItamAM mane divasamAM taDakAmAM sUkavaze. A pramANe karavAthI temanA rasa jyAre zuSka thai jaze, eTale ke teo save zuSka thaI jaze, tyAre ee temanAthI peAtAnI bubhukSA maTADaze A pramANe A ArAnI sthiti 21 hajAra varSa jeTalI che tyAM sudhI ee tema karatA raheze. tAtparya A pramANe che ke chaThThA ArAmAM agnine vinAza thai jaze ane Ama--bhInA-maccha--kaccha pAne ke jemanAmAM rasanI adhikatA rahe che, emanI jaTharAgni pacAvI zakaze nahI. A kAraNe te kALamAM utpanna thayelA manuSyeA te matsya kacchapeAne zIta ane tapamAM nAkhIne tebhane suvIne 4 jaze se vAta "sIyAtavatattahi' pATha vaDe aTa vAmAM bhASI hai. have gautama svAmI zrI alune yA pramANe pUche che - (teNa bhaMte / maNuyA) De lahAMta !.
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ `mwmy mm mhm mSS nfsh fh y ty w jambUdvIpaprajJaptisUtre = zIlavarjitAH durAcArAH (NivvayA) nivratAH = mahAvratANuvratavarjitAH anuvratamUlaguNarahitA ityarthaH, (NigguNA) nirguNAH = uttaraguNavarjitAH (NimmerA) nirmaryAdAH = . kulAdimaryAdAparivarjitAH, (NippaccakkhANaposahovavAsA) tatra niSpratyAkhyAnapoSadhopavAsAH pratyAkhyAnAni pauruSyAdiniyamAH, poSadhopavAsAH aSTamyAdi parvopavAsAH, tebhyo niSkrAntA yete tathA poruSyAdi niyamAn aSTamyAdiparvopavAsAMzca AnAcarantaH, (osaNaM) bAhulyena (maMsAhArA) mAMsAhArAmAMsabhakSiNaH pazcAdInAM mAMsa bhakSaNazIlAH (macchAhArA) matsyAhAgaH = matsyabhojinaH (khuDDAhArA) rudrAhArAH tucchAhArAharaNakAriNaH tathA (kuNimAharA) kuNapAhArA: basAdi durgandhAhArakAriNaH santaH (kAlamAse kAlaM kiccA) kAlamAse kAlaM kRtvA (kahiM gacchihiti) kA gamiSyanti kasmin sthAne gati kariSyanti ? (kahiM uvavajihiMti) kvaupapatsyante = kutra janiSyante ? iti / bhagavAnAha (goyamA!) he gautama ! (osaNaM) bAhulyena (NaragatirikkhajoNiesu) narakatiryaggatiSu (gacchihiti) gamiSyanti = gatibhAjo bhaviSyanti (upavanjihiti) upapatsyante = utpattibhAjo bhaviSyanti / puna gautamasvAmI pRcchati-(tIse Na bhaMte ! samAe ) tasyAM aba gotama svAmI punaH prabhu se aisA pUchate haiM - "teNaM bhaMte ! maNuyA'? he bhadanta ! ye chaThe Are meM utpanna hue manuSya jo ki (NissolA) zIla se varjita durAcAra vAle hoMge. (NinvayA) mahAvrata aura aNuvratoM se rahita raheMge-anuvrata aura mUlaguNoM se rahita raheMge(NigguNA) uttara guNoM se rahita raheMge (NimmerA) kulAdi maryAdA se parivarjita raheMge (NippaccakvANaposahovavAsA) pauruSi Adi niyamoM ke aura aSTamI Adi parva sambandhI upavAsoM ke AcaraNa se rahita raheMge, (osaNNaM maMsAhArA macchAhArA khuDDA hArI, kuNimA hArA) prAyaH mAMsa hI jinakA AhAra hogA matsyoM ko jo khAveMge, tuccha AhAra kareMge aura vasAdi durgandha AhAra karanevAlehoMge (kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchahiMti, kahiM uvava. jjihiti) kAlamAsa meM marakara kahAM para jAveMge ? kahAM para utpanna hoveMge? isake uttara meM prabhu kahate haiM-(goyamA ! osaNaM NaragatirikkhajoNiesu gacchihiMti uvavajihiMti) he gautama ! prAyaH kara ke ye naraka gati aura tiryaJca gati meM jAveMge aura vahIM para utpanna hoMge punaH se cha!! mArAmA atyanna thye| mnussy| 2 (NissIlA) zA vAtAzayAzayarI (NivvayA) mAthI jAna tharI-manubanI ane bhUNaguNethI 2Dita ze. (NiguNNA) uttama zuzIthI 2hita ze, (NimmerA) gall maryAdA thI pariva ta za (nnippcckkhaannposkoNaaar) pariSi vagere niyama ane aSTamI vagere parve saMbaMdhI upavAsanA AcaraNa thIDita thaze, (osaNaM maMsAhArA macchAhArA khuDAhArA kuNimAhArA) prAya: bhAMDA , matsyabhakSI. thaze. tu mAhA2 42ze mana vasAha 5 mADA2 bhakSI thaze. (kAla mAse kAla kiccA kahiMgacchiAhati kahiMuvavajitahiti) AbhAsamA bhara prAzana jyAMza 1 : 6-4 thaze senA bhAmAMpramuche-goyamA! osaNNaM NaragatirikkhajoNipasu gacchihiMti uavajihiti 3 gautama!prAyaH zane se the| na24 gati satiya"ya gatimA ane tyai or Gu-na thaze. 32rI gautama svAmI prasuna prazna 42 cha.- (toseNaM
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkAdvi0vakSaskArasU. 54 SaSThArakasvarUpanirUpaNam 477 khalu bhadanta ! samAyAM (sIhA) siMhAH (vagyA) vyAghrAH (vigA) vRkAH (dIviyA) dvIpikAH (acchA) RkSA:= bhallUkAH (tarakkhA) tarakSAH vyAghrajAtivizeSAH vanyapazuvizeSa: (parassarA)parAzarAH 'geMDA, iti bhASA prasiddhAH (sarabhasiyAlabirAla muNagA) zarabha. zrRgAlabiDAlazunakAH-tatra zarabhAH = aSTApadAH, zRgAlA: = jambUkAH biDAlA:mArjArAH zunakAH kukkUrAH eteSAM padAnAmitaretarayogadvandvaH tathA (kolasuNagA) kolazunakA: AraNyAH zUkarAH (sasagA) zazakAH = (cittagA ) citrakAH tathA (cillalagA) cillalakAH=zcApadavizeSAH, / ete sarve jantavaH ( bhosaNNaM ) bAhulyena (maMsAhArA) mAMsAhArAH (macchAhArA) matsyAhArAH (khodAhArA) kSudrAhArAH kSudraM= tuccham AhAro yeSAM te tathA nIrasadhAnyAhAriNa ityarthaH (kuNimAhArA) kuNapAhArA:-kuNapaH zavaH tasya mAMsAdirapi kuNapaH, sa AhAro yeSAM te tathAmAMsavasAdyAhAriNazca santaH (kAlamAse kAlaM kiccA) kAlamAse kAlaM kRtvA (karhi gacchihiMti ? kahiM uvavajjihiti) kva gamiSyanti ? kya utpatsyante ? iti gautamasvAminaH prshnH| bhagavAnAha-(goyamA) he gautama! ete sihAdayaH (oSaNaM) prAyaH bAhulyena (NaragatirikkhajoNiesa) narakatiryagyonikeSu jIveSu (gacchihiMti uvavajjihiti) gautama svAmo prabhu se pUchate haiM- " tIseNaM bhaMte ! samAe sohA vagdhA vigA, dIviyA, acchA, tarakkhA, parassarA) he bhadanta ! usa chaTe Are meM zera, vyAghra, vRka, dvIpika, cItA, rocha, tarakSa-vyAghrajAti kA hiMsaka jAnavara vizeSa aura parasmara-geMDA, hAthI, (sarabhasiyAlaviralasuNagA) tathA zarabha-aSTApada-zRgAla-viDAla-mArjAra zunaka-kutte (kola puNagA jaMgalI kutte, (sasagA) svaragoza, (cittagA) citraka,(cillalagA) cillalaka-zvApadavizeSa ye saba jAnavara (osaNaM) prAyaH karake (maMsAhArA) mAMsAhArI (macchAhArA) matsyAhArI (khoddAhArA) kSudrAhArI nIrasadhAnya AhArI (kuNimAhArI) kuNava-zabake AhAro tathA mAMsavasA Adi ke AhArI hote haiM to ye saba bhI (kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchihiMti kahiM uvavajjihiMti) kAlamAsa meM maraNa kara ke kahAM jAveMge? kahAM utpanna hoveMge ! isake uttara meM prabhu kahate hai (goyamA ! osaNaM Naragatikkha joNiesu) he gautama! ye saba pUrvokta mAMsAhArAdi vizeSaNa bhate ! samAe sIhA vagghA, vigA, dIviyA, acchA, tarakkhA, parassarA) mahata! ta ch| mArAma (sapAca, 4, 54, yAtA, cha, takSa-vAcanAtanu &i4 janavizeSa sana 52212-731, hAthI (saramasiyAvirAlasuNagA) tathA za24-maNTA56. zrAsa, (sa-mA2, zuna:-ta / (kolasuNagA) vnytye|, (sasagA) sslaa| (cittagA) yitr| (cillalagA) Fice-2.54 vizeSa mAM prANI (osaNNaM) prAya: zana (maMsAhArA) masAlA (macchAhArA) matsyAlA (khoddAhArA) kSudAkArI-nIrasa dhAnya mAtArI (kuNimAhArA) zuk-za-mAhA maga bhAMsa-1sA mAhina mAlA DAya cha. to pachI samaya (kAlamAse kAlaM kiccA kahiM gacchahiMti kahiM uvavajjihiti) mAsamAM maraNa prApta karIne kayAM jaze ? kayAM utpanna thaze ? enA javAbamAM prabhu kahe che-- (goyamA! osaNNaM NaragatirikkhajoNipasu) 3 gautama ! me / save pUrita mAMsAhArA
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 7 jambUdvIpaprajJaptisUtre gamiSyanti upapatsyante iti / punagautamasvAmI pRcchati (te NaM bhaMte ! DhaMkA kakA pIlagA magugA sihI) te khalu bhadanta ! DhaGkAH kaGkAH pIlakAH madgukAH zikhinaH, tatra-DhaGkAH kAkavizeSAH, kaGkA: lohapRSThAkhyAH pakSiNa:-'loha pRSTastu kaGkaH syAt' ityamaraH, pIlakAH, pakSivizeSAH, madgukA:-jalavAyasAH, zikhinaH mayUrAH, ta ete pakSiNaH (asaNaM) prAyaH (maMsAhArA jAva) mAMsAhArA yAvat yAvatpadena-'matsyAhArAH kSudrAhArAH kuNapAhArAH' iti padatrayaM saMgrAhyam mAMsAhArAdi viziSTAH santaH (kahiM gacchihiMti kahi uvavanjihiti ? ) kva gamiSyanti kva utpatsyante ? / bhagavAnAha-(goyamA) he gautama ! (bhosaNaM) prAyaH (NaragatirikkhajoNiema) narakatiryagayonikeSu (jAva) yAvat (uvavajjihiti) utpatsyante yAvatpadena--'gamiSyanti' iti saMgrAhyam // sU0 54 // SaSThArakaH prarUpitaH, tatprarUpaNena avasarpiNIkAlo'pi prarUpitaH, samprati pUrvodiSTA mutsarpiNI tatprathamArakAdi prarUpaNApUrvakaM prarUpayati__ mUlam-tIse NaM samAe ikkavIsAe vAsasahasse hi kAle vIikaMte AgamissAe ussa ppiNIe sAvaNabahulapaDivae bAlevakaraNasi abhIiNakkhatte coisa paDhamasamaye aNaM tehiM vaNapajjavehiM jAva aNaMta guNaparivaddhIe parivuddhemANe 2 ettha NaM dUsamadUsamA NAmaM samA paDiva. jjissai samaNAuso ! tose NaM bhaMte ! samoe bharahassa vAsassa kerivAle vyAghra Adi jAnavara prAyaH karake narakagati yA tiryagati meM maraNa kara ke jAveMge vahAM para utpanna hoNge| (teNaM bhaMte DhaMkA kaMkA pIlagA, magguA sohI) he bhadanta ! DhaMka-kAkavizeSa, kaMkavRkSa phoDA pakSo, madraka- jala kauvA, evaM zikhI- mayUra, (osaNaM maMsAhArA jAva kahiM gacchahiMti, kahiM uvavajjahiMti) ye saba pakSo, jo kI prAyaH mAMsa kA AhAra karate haiM, yovatmatsyoM kA AhAra karate haiM kSudrAhAra karate haiM, kuNapAhAra karate haiM kAlamAsa meM mara kara kahAM jAveMge! kahAM upanna hoMge isake uttara meM prabhu kahate haiM-(goyamA!) osaNaM Naggatirikkha jojiesu) he gautama! ye jIva prAyaH karake naraka aura tiryagyonikoM meM (jAva gacchihiti) hoMge yAvat jAveMge evaM vahIM para (uvavajjihiMti) utpanna hoMge ||suu054|| vizeSa vALA siMha, vAgha vagere prANIo ghaNuM karIne naraka gati athavA te tiryagatimAM bha25 prApta 30 ze bhane tyo panna thaze. (teNa bhaMte DhaMkA, kaMkA pIlagA magguA siho) 3 mahanta ! 4-4 vizeSa, 4' vRkSa 37 pakSI ( 1) bhadra vaaumA bhane zibhI-bhayU2 (osaNNaM mAMsAhArA jAva kahi gacchahiti kahi uvajjihiti) ko adhA pakSIo ke jeo prAyaH mAMsAhAra kare che, vAva masyAhAra kare che, kSudrAhAra kare che, kuNa pAra kare che, kAlamAsamAM mRtyu prApta karIne kyAM jaze ? kayA utpanna thaze ? enA nAbhA bhUcha -(goyamA ! olaNNaM NaragatirikkhajoNipasa) gItamA ny| prAyaH na24 bhane tiya yonimA (jAva) yAvata (gacchihiti) 24 bhane hior (uvavanjihiti) utpanna yaze, // 54 //
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi. vakSaskAraH sU. 55 avasarpiNyAH prathamArakAdi nirUpaNam 479 sae AgArabhAvapaDoyAre bhavissai ? goyamA ! kAle bhavissai hAhAbhUe bhaMbhAmUe, evaM so ceva dUsamadRsamAveDhao nneyvvo| tIse NaM samAe ekkavIsAe vAsasahassehiM kAle vidAkaMte aNaMtehiM vaNNapajjavehiM jAva aNaMtaguNaparivuddhIe parivaddhemANe parivaddhemANe ettha NaM dUsamA NAmaM samo kAle paDivajjissai samaNAuso! ||suu0 55 // chAyA-tasyAM khalu samAyAm ekaviMzatyA varSasahasraiH kAle vyatikrAnte AgamiSyantyAmutsapiNyAM zrAvaNabahulapratipadi bAlavakaraNe abhijinnakSatre caturdazaprathamasamaye anantairvaNaparyavairyAvat anantaguNaparivRddhayA parivarddhamAnaH pariSaddhamAnaH, atra khalu duSamaduSSamA nAma samA kAlaH pratipatsyate, zramaNAyuSman ! / tasyAM khalu bhadanta / samAyAM bharatasya varSasya kIdRza AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati ? gautama ! kAlo bhaviSyati hAhAbhUto bhambhAbhUto evaM sa eva duSSamaduSSamAveSTako netavyaH tasyAH khalu samAyAM ekavizatyA varSasahastraiH kAle vyatikrAnte anantavarNaparyavairyAvat anantaguNaparivRddhayA parivarddhamAna: parivarddhamAnaH, atra khalu duSSamA nAma samA kAlaH pratipatsyate zramaNAyuSman ! sU0 55 // TIkA-"tIseNaM samAe" ityAdi / (samaNAuso !) zramaNAyuSman / he AyuSman zramaNa! (tIseNaM samAe) tasyAH khalu samAyA: avasarpiNyavayavarUpAyo duSSamAnAmnyAH (ikkavIsAe vAsasahassehiM) ekaviMzatyA varSasahasraH pramite (kAle vIikkaMte) kAle vyatikrAnte sati (AgamissAe ussappiNIe) AgamiSyantyAm AgAminyAm utsapiNyAm (sAvaNabahulapaDivae) zrAvaNabahulapratipadi-pUrvAvasarpiNyA ASADhapUrNimAntima isa prakAra chaThe Are kI prarUpaNA karadene se avamarpiNa kAla prarUpaNa ho jatA hai / aba sutrakAra pUrvoddiSTa kAla avasarpiNI kAla kI usake prathamAraka Adi kI prarUpaNA karate hue prarUpaNA karate haiN| tIseNaM samAe ikkavIsAevAsasahassehiM kAle voikkate-ityAdisUtra-55 TIkArtha-(samaNA uso) he zramaNa AyuSman ! (tIseNaM samAe) usa avasarpiNI ke avayavarUpa duSpamA nAmaka mAre ko (ikkavosAe vAsasahassehiM voikkate) 21 ikkosa hajAra varSa rUpa sthiti ke samApta ho jAne para arthAt 21 hajAra varSe kA paMcama kAla nikala jAne para (AgamissAe ussappiNIe) Ane vAle utsarpiNo kAla meM (sAvaNa bahulapaDivae) zrAvaNa mAsa kI kRSNapakSa kI pratipadA A pramANe chaThThA ArAnI prarUpaNa karavAthI avasarpiNI kALanI prarUpaNa thaI jAya che. have satrakAra padviSTa avasarpiNI kAlanI tenA prathama Araka vagerenI prarUpaNa kare che- tose Na samAe ikkavIsAe vAsasahassehi kAle viIkkate-ityAdi-sUtra // 55 // TI10-(samaNAuso) zrama mAyudhman / (tIse NaM samAe) ta spiyiin| avayava 35 huSamA nAma bhArAnI (hakkavIsApa vAsasahassehi vIikkate) 21. varSarUpa sthiti jyAre sapUrNa thaI jaze eTale ke 21 hajAra varSane paMcamakALa nIkaLI ora (AgramilAe ussapiNoe) yAre bhAga maanaa| utsapi mAM-lAvaNa bahula
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480 jambUdvIpaprAptisUtre samaye parisamApteH zrAvaNamAsasya kRSNapratipattithau (bAlavakaraNaM si) bAlavakaraNe-bAlava nAmake karaNe (abhIinakkhatte) abhijinnakSatre candreNa sAddhaM yogamupAgate sati. (coisapaDhamasamaye)caturdaza prathama samaye caturdazAnAM kAlavizeSANAM yaHprathama: samaya ucchavAso niHzvAso vA tasmin-caturdazakAlavizeSANAM prArambhakSaNe, caturdazakAlavizeSAstu niHzvAsAducchvAsAt vA gaNanIyAH, tathAhi ni:zvAsa ucchvAsovA 1, prANaH 2, stokaH 3, lavaH 4, muhUrtam 5, ahorAtraH 6, pakSaH 7, mAsaH 8, RtuH 9, ayanam 10, saMvatsaraH 11, yugaM 12, karaNaM 13, nakSatram 14 iti / samayasya nirvibhAgatvenAdyantavyavahArAbhAvAdAvalikAyAzcAvyavahAryatvAdatra samayapadena niHzvAsocchvAsayorekataragrahaNam / atredaM bodhyam tithi meM pUrva avasarpiNIkAla ke ASADha mAsa kI pUrNimA rUpa antima samaya kI parisamApti hone para (bAlavakaraNaMsi abhiiNakvatte) bAlava nAmake karaNameM candra ke sAtha Abhajit nakSatrakA yoga honepara (codasapaDhamasamaye) caudaha kAloM kA jo ucchvAsa yA niHzvAsa rUpa prathama samaya hai usa samaya (aNaMtehiM vaNNapajjavehiM jAva aNaMtaguNaparivaDDhoe parivaDDhamANe 2 etthaNaM dUsama dUsamA NAmaM samA paDivajnissai)ananta varNa paryAyoM se yAvat- ananta gandha paryAyo se, rasa paryAyoM se ananta sparza paryAyoM se, saMhanana paryAyoM se ananta saMsthAna paryAyoM se ananta uccatva paryAyoM se ananta AyuSka paryAyoM se ananta gurulaghuparyAyoM se ananta utthAna, karma, vala vIrya, puruSakAra paryAyoM se ananta guNa vRddhi vAlA hotA huA duSSamaduSSamA nAma kA kAla prArambha hogA. caudaha prakAra ke kAla isa prakAra se haiM niHzvAsa athavA ucchavAsa 1 prANa 2 stoka 3 lava 4 muhUrta 2, ahorAtra 6 pakSa 7mAsa 8 Rtu 9, ayana 10, saMvatsara 11 yuga 12 karaNa 13, aura nakSatra 14 samaya kAla kA nirvibhAga aMza hai-isaliye isameM Adi anta kA vyavahAra nahIM hotA hai tathA AvalikA rUpa kAla meM avyavahAryatA hai isaliye paDivae) zrAvaNa mAsanI pakSanI pratipahA tithimA pUrva apasapI AnA aSADha bhAsanI limA tithi 35 matima samayanI samApti 26 ze (bAlavakaraNa si abhiiNakkhatte) mA nAmanA 42mA yandranI sAthai bhanita nakSatrano yotharI tyAre (coisapaDhamasamaye) yatu / gon| 22vAsa nivAsa 35 prathama samaya chata samaye (aNaMtehi vaNNapajjavehi, jAva aNaMta guNaparivuiDhIe paribaDUDhamANe 2 etthaNaM dUsamadUsamANAmaM samA paDivajjisai) mana ta paryAyAthI, yAvata sanata - payAyothI, mana tarasa paryAthI anaMta paze paryAthI, anaMta saMDanana paryAthI, anaMta saMsthAna paryAthI, anata uccatva paryAcothI, anaMta AyuSka paryAthI anaMta agurulaghu paryAyathI, anaMta utthAna, karma, baLavIrya purUSakAra paryAthI, anaMta guNa vRddhiyukta thato A duSama duSamA nAmane kALa prAraMbha thaze. caturdaza prakAranA kALe A pramANe che niHzvAsa athavA zvAsa (1) prAya (2) s| (3) a5 (4), mutta (5), addaa2|3 (9), 52 (7), mAsa (8) *tu (e) ayana (10), sabasa2 (11) yuga (12) 426 (13) sane nakSatra (14) samaya bane nirvibhAga a za che. ethI emAM Adi aMtane vyavahAra thato nathI tathA A
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 bakSaskAra: sU0 55 SaSTArakasvarUpanirUpaNam eteSAM caturdazAnAM kAlavizeSAMNAM yaH prathamasamayaH sa evotsarpiNI prathamAraka prathamasamayaH avasarpiNI sambandhinAmeSAM niHzvAsAdi caturdazAnAM kAlavizeSANAM dvitIyASADhapaurNa so caramasamaya eva parisamAptatvAt / atredamAyAtam yadvA khala avasarpiNyAdi mahAkAlaH prathamataH pravRtto bhavati tadaiva khalu tadavAntarabhUtAH sarve'pi niHzvAsAdayazcaturdazakAlavizeSA yugapatpravRttA bhavanti, tatazca svasva prAmANasamAptau te samApti gacchanti, evaM pravamAnAH samApnuvantazca te niHzvAsAdikAlavizeSA mahAkAlaparisamAptau samApti gacchantIti / atredaM kazcit sandihati RturASADhAdau pravarttate iti zAstre kathitam utsarpiNI zrAvaNAdau pravarttate ityatra procyate, tatazca ya etra caturdazAnAM kAlavizeSANAM prathama samaya pada se yahAM para ucchavAsa niHzvAsa meM se eka tara kA grahaNa kiyA gayA hai aura yahAM se caturdaza kAla vizeSoM kI gaNanA kI gaI hai yahAM aisA samajhanA cAhiye ina caudaha kAlo kA jo prathama samaya hai vahI utsarpiNI kAla ke prathama Araka kA prathama samaya hai kyoMko avasarpiNIkAla sambandhI ina caudaha niHzvAsAdi kAla vizeSo kI dvitIya ASADha paurNamAsI ke carama samaya meM hI parisamApti ho jAtA hai / tAtparya isa kathanakA aisA hai jaba avasarpiNo Adi rUpa mahA kAla prathamataH pravRtta hotA hai usI samaya tadavAntarabhUta saba hI niHzvAsAdirUpa caudaha kAla vizeSa yugapat pravRtta hote haiM aura jaba apanA2 pramANa samApta ho jAtA hai taba ve saba ho niHzvAsAdirUpa caudaha kAla vizeSa yugapat pravRtta hote haiM aura jaba apanA pramANa samApta ho jAtA hai taba ve saba samApta ho jAte haiM isa prakAra se prArambha hue aura samApta hue ve niHzvAsAdi kAlavizeSa mahAkAla kI parisamApti hote hI samApti ko prApta hoM jAte haiM yahAM koI aisI AzaMkA karatA hai ki Rtu ASADha kI Adi meM pravRtta hotI hai aisA zAstra meM kahA gayA hai aura tuma yahAM aisA kahate ho ki utsarpiNI zrAvaNa mAsa kI Adi meM pravRtta hotI valikArUpakALamAM avyavahA tA che, ethI samayapadathI ahIM ucchvAsa niHzvAsamAMthI ekataranuM DhaNu karavAmAM Avela che. ane ahIMthI caturda zakALa vizeSeAnI gaNunA karavAmAM AvI che. evu ahIM' samajavuM joie. e catu`za kAleAne je prathama samaya che teja utsarpiNI kALanA prathama ArakanA prathama samaya che, kemake--avasarpiNIkALa saMbaMdhI e catu za niHzvAsAdi kALa vizeSeAnI dvitIya ASADha pauNu mAsInA carax samayamAM ja parisamApti thaI jAya che. tAtparyaM A kathananuM A pramANe che ke jyAre avasarpiNI Adipa mahAkALa prathamataH pravRtta thAya che te ja samaye tadavAntara bhUta sava" niHzvAsAdi rUpa catu kreza kALa vizeSa yugavat pravRtta thAya che ane jayAre peAtAtAnuM pramANa samApta thaI jAya che. tyAre teo badhA ja samApta thaI jAya che. A pramANe prAraMbha thayela ane samApta thayela te ni:zvAdi kALa vizeSa mahAkALanI pasimApti thatAM ja samApta thaI jAya che. ahIM kAi evI AzaMkA kare che ke Rtu aSADanI smAdrimAM pravRttAya che, evuM 61 481
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre samayaH sa eva utsarpiNyAH prathamasamaya iti na saMgacchate, Rtvardhasya parisamAptatvAditi / atrAha-zrAvaNAdiH prAvRT, AzvinAdivarSAH, mArgazIrSAdiH zarat, mAghAdi hemantaH, caitrAdirvasantaHjyeSThAdi gISmaH-iti rUpeNa mRtukramasyAcAryaproktatvenAgamasammatatvAnumAnAta kasminnapi pakSe na kazcid doSa iti / (aNatehiM vaNNapajjavehi) anantairvarNaparyavaiH anantasaMkhyakairvarNaparyAyaH (jAva) yAvata-yAvatpadena (aNaMtehiM gaMdhapajjavehi, aNatehiM rasapajjavehiH aNaMtehiM phAsapajjavehiH aNatehi saMghayaNapajjavediH aNaMtehiM saMThANapajjavehi aNaM tehiM uccattapajjavehi aNaMtehiM Aupajjavehi aNaMtehiM gurulahupajjavehi aNaMtehi agurulahupajjavehi aNaM tehiM uThANakammabalavIriyapurisakkArapajjavehiM) iti saMgrAhayam / chAyA-anantaigandhaparyavaiH anantai rasaparyavaiH anantaiH sparzaparyavaiH anantaH saMhananaparyavaiH anantaiH saMsthAnaparyavaiH anantaiH uccatvaparyavaiH anantaiH AyuH paryavaiH anantairgurulaghuparyavaiH anantairutthAnakama-bala-vIrya-puruSakAraparyavaiH iti / etAni padAni pUrva vyA. khyAtAni / etairanantasaMkhyakavarNanAdibhiH kRtvA (aNaMtaguNaparivaddhIe) anantaguNaparivRddhayA ( parivuddhe mANe 2) parivarddhamAnaH 2 san ( ettha NaM) atra khalu -atrAntare khalu (samadusamANAma) dRSSamadupSamA nAma (samA kAle) samA kAlaH (paDivajjissai) pratipatsyate-prApto bhaviSyati / iti / bhagavaduktau gautamasvAmI pRcchatitIseNaM bhaMte !' ityAdi (bhaMte !) he bhadanta ! (tIseNaM samAe) tasyAM khalu samAyAM (bharahassa vAsassa) bharatasya varSasya (kerisae) kIdRzaka:-kiMvidhaH (AgArabhAvapaDoyAre) hai ataH jo hI caudaha kAloM kA Adi samaya hai vahI utsarpiNI kA prathama samaya hai aisA kathana saMgata nahI hotA hai kyoMki AdhI Rtu kI parisamApti hojAtI hai to isakA samAdhAna aisA he ki- zrAvaNAdi prAvRT AzvinAdi varSA, mArgazIrSAdi zarat, mAghAdi hemanta, caitrAdi vasanta, aura jyeSThAdi grISma Rtu haiM / isa rUpa se AcArya ne Rtukama kahA hai ataH Agama sammata anumAna se isa pakSa meM bhI koI doSa nahIM hai| aba gautama svAmI prabhu se aisA pUchate haiM-(tIse NaM bhaMte samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) he bhadanta isa utsarpiNI kAla ke prathama Are meM bharata kSetra kA zAstranuM kathana che ane tame ahIM Ama kahe che ke utsarpiNI zrAvaNa mAsanA AdImAM pravRtta thAya che. ethI je caturdaza kALane AdI samaya che. te ja utsapIne prathama samaya che, evuM kathana saMgata lAgatuM nathI. kemake adhI RtunI parIsamAptI thaI jAya che. to A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke zrAvaNudI pravRtta AzvinAdi varSA mArgazI Sadi zarada mAghAdi hemanta, caitrAdi vasata ane jayeSThAdi grISmaRtu che e rIte AcAryoe Rtu kramanuM varNana karyuM che. ethI Agamasammata anumAnathI A pakSamAM koI paNa jAtane doSa nathI. have gautama svAmI prabhune A pramANe pUche che ke (tIseNaM bhate samAe bharahassa vAsassa kerisara AyorabhAvapaDoyAre bhavissa) bhadanta ! A utsarpiNI kALanA prathama ArAmAM bharatakSetrane kevo AkAra-bhAva-pratyavatAra
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAraH sU0 55 SaSThArakasvarUpanirUpaNam AkArabhAva-pratyavatAro (bhavissai) bhaviSyati ? / bhagavAnAha (goyamA 1) gautama ! (kAle bhavissai) kAlo bhaviSyati (hAhAbhUe bhaMbhAbhUe) hAhAbhUto bhambhAbhUtaH (evaM so ceva dUsamasamA veDhao) sa eva duSSama duSSamAveSTakaH avasarpiNI varNanaprasaGge pUrvamuktaH sakalo'pi duSpamaduSSamAvarNakagranthasandarbho (Neyavvo) netavyaH-unneya / itthaM duSSamaduSSamA samAM varNayitvA samprati duSamA varNayati 'toseNa' ityAdi / (samaNAuso !) he zramaNAyuSman ! (tIsegaM samAe) tasyAH duSSamaduSSamAyAH khalu samAyA: (ekavIsAe vAsasahasse hiM) ekaviMzatyA varSasahasraH praNite (kAle vIikkaMte) vyatikrAnte-vyatIte sati (aNaM tehiM vaNNapajjavehiM) anantairvarNaparyavaiH (jAva) yAvat-yAvatpadena-(aNaMtehiM rasapajjavehiM) ityAdIni pUrvoktAni sakalAnyapi padAni saMgrAhyANi, tatazca anantavarNarasAdi paryAyANAmityarthaH (maNaMtaguNaparivuddhoe) anantaguNaparivRddhayA (paribartamANe 2) parivamAnaH parivarddhamAnaH san (ettha NaM) atra khalu utsarpiNyA (dUsamA NAmaM samA kAle) duSSamA nAma samA kAlaH (paDivajjissai) pratipatsyate-AgamiSyatIti ||suu055 // kaisA AkAra bhAva pratyavatAra svarUpa hogA isake uttara meM prabhu kahate haiM-(goyamA) he gautama ! (kALe bhavissai, hAhAbhUe bhaMbhAbhUe evaM soceva dUsamadUsamA veDhao) yaha kAla aisA hogA ki jaisA avasarpiNo kAla ke varNana meM chaThe Are kA varNana hAhAbhUta bhaMbhAbhUna Adi pado dvArA kiyA jA cukA hai ataH jaisA varNana vahAM kiyA gayA hai vaisA ho vaha varNana isa prasaGga meM yahAM para bhI jAnalenA cAhiye isa prakAra se utsarpiNI ke prathama bhAre rUpa duSpama duSSamA kA varNana karake aba sUtrakAra inake dvitIya Are kA varNana ke prasaGga meM kahate hai-(tose NaM samAe ekavIsAe vAsasahassahiM kaDe viikkaMte) jaba utsarpiNo kA yaha duSpamaduSSamA nAma kA 1prathama kAla jo ki 21 hajAra varSa kA hai samApta hojAvegA taba (aNaMtehiM vaNNapajjavehi jAva aNaMtaguNaparivuDDhoe parivaDDhemANe etthaNaM dUsamA NAma samA kAle paDivajjissai) taba dhIre 2 kAla ke prabhAva se ananta zulkAdivarNa paryAyoM se yAvat -ananta rasa Adi pUrvokta paryAyoM se anantaguNa parivarddhita hotA huA dUsarA duSSamA nAma kA ArA prArambha hogA // 55 // meTa5135 tharI. menA svAsamA prabhu -(goyamA ! kAle bhavissai, hAhAbhUe, bhabhAbhUe evaM so ceva dUsamadUsamAveDhao) se mevA thaze 2 / masapiNI manA varNanamAM che. AnuM varNana hA hAbhUta, bhaMbhAbhUta vagere padavaDe spaSTa karavAmAM Avela, che. ethI je pramANe tyAM varNana karavAmAM Avela che. tevuM ja varNana A prasaMge ahIM paNa jANI levuM joIe. A pramANe utsarpiNInA prathama ArA rUpa duSama duSamAnuM varNana karIne va sAra senA dvitIya mArAnA tana-prasaMgamA 4 cha-(tIseNa samAe pakkavIsAe ghAsasahassehiM kAle viikkate) yAre sAnA sAhupama pama nmn| 1 prathama 2 2 12 128 che. samAsa yaza tyAre (aNatehiM vaNNapajjavehiM jAva aNaMtaguNaparikhuDDIe parivaDUDhemANe patthaNaM dUsamANAmaM samA kAle paDivajijassai) tyAre dhImeM dhIme kALanA prabhAvathI anaMta zuklAdi varNa paryAyothI yAvata-anaMta rasa Adi pUkti payAthI anaMta guNa parivati, te bIje duSamA nAmaka ArAne prAraMbha thaze. papa
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 jambUdvIpaprajJaptisUtre asyA utsarpiNI duSpamAyAH avasarpiNI duSSamAyA vaiziSyamAha mUlam - teNaM kALeNaM teNaM samaeNaM pukkhalasaMvaTTae NAmaM mahAmahe pAu bhavises bharappamANamitte AyAmeNaM tadaNurUvaM ca NaM vikkhabhavAhalleNaM tara se pukkhalasaMvaTTae mahAme he khippAmeva pataNataNAissai khippAmeva pataNataNAittA. khippAmeva pavijjuAissai, khippAmeva pavijjuAittA, khippAmeva juga musalamuTThipyamANamittAhiM dhArAhi oghamedhaM sattarataM vAsaM vAsissai, jeNeM bharahassa vAsassa mUmibhAga iMgAlabhUyaM mummurabhUyaM chAri yabhUyaM tattakavellugabhUyaM tattasamajoibhUyaM NivvAvistatitti / taMsi ca NaM pukkhasi mahAmehaMsi sattarataM NivattitaMsi samANaMsi ettha NaM khIrame NAmaM mahAmehe pAu bhavissai bharahappamANamitte AyAmeNaM tadaguruvaM caNaM vibhavAhalleM ! tara NaM se khIramehe NAmaM mahAmahe khipA me pataNataNAissara jAva khippAmeva jugamusalamuTThi jAva sattastaM vAsaM vAsissas, jeNaM bharahavAsassa bhUmIe vaNNa gaMdhaM rasaM phAsaM ca jaNaissai, taMsi ca NaM khauramehaMsi sattarattaM NivattitaMsi samANaMsi itthaNaM ghayamehe nAmaM mahAme he pAunbhavissui bharahappamANamete AyAmeNaM. tadaNuruvaM ca NaM vikkhabhAhalleNaM / taeNa se ghaya mehe mahA mehe khippAmeva pataNataNAissara jAva vAsaM vAsissai, je NaM bharahassa vAsasya bhUmIe siNehabhAvaM jaNaissai taMsi ca NaM ghayamehaMsi sattarataM NivattitaMsi samANaMsi etthaNaM amayamehe NAmaM mahAmeha pAubhavissai bharahappamANamittaM AyA meNaM jAva vAsaM vAsissai je NaM bharavA se rukkhaguccha gummalaya vallitaNapavvagaharitaosahi pavAlaMku ramAie taNavaNassaikAie jaNaissai tesi ca NaM amayamahasi sattarattaM NivattitaMsisamAsi ettha NaM rasame he nAmaM mahAmehe pAu bhavissai bharahappamANamitro AyAmeNaM jAva vAsaM vAsissai jeNaM tersi bahUNaM rukkhaguccha-gummavalli - taNa - pacaga harita - osahi. pavAlaM - kuramAdINaM - titta- kaDuyalaya- kasAya - aMbila- muhure paMcavihe rasavisese jaNaissai / tae NaM bharahe vAse bhavissas parUDha - rukkha-guccha gumma-laya- valli - taNapavvayaga
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAraH sU0 56 avasapapiNI duSSamAraka vaiziSya nirUpaNam 485 hariya-osahie uvaciya-taya-pattapavAlaMkura-pUppha-phala samuie suho vabhoge yAvi bhavissai // sU 56 / / chAyA-tasmin kAle tasmin samaye puSkarasaMvattako nAma mahAmeghaH prAdurbhaviSyati- bharatapramANamAtra AyAmena tadanurUpaM ca khalu viSkambhavAhalyena / tataH khalu sa puSkarasaMvatako mahAmeghaH kSiprameva prastaniSyati, kSiprameva prastanya kSiprameva pravidyotiSyate, kSiprameva pravidyutya kSiprameva yuga-musala-muSTi-pramANa-mAtrAbhirdhAgabhiH oghamegha saptarAtra barSa barSiSyati yaH skhala bharatasya varSasya bhUmimAgam aGgArabhUtaM mumurabhUtaM kSArikabhUtaM tatakaTAhabhUtaM taptasamajyotibhUtaM nirvApayiSyatIti / tasmizca khalu puSkarasaMvarsake mahAmedhe saptarAtraM nipatite sati atra khalu kSIramegho nAma mahAmeghaH prAdurbhaviSyati bharatapramANamAtra mAyAmena tadanurUpazca khalu viSkambhabAhalyena / tataH khalu sa kSIramegho nAma mahAmeghaH kSiprameva prastamiSyati yAvat kSiprameva yugamusalamuSTi yAvat saptarAtraM varaM varSiSyati, yaH khalu bharatavarSasya bhUmau varNa gandha rasaM sparza ca janayiSyati, tasmizca khalu kSIramedhe saptarAtra nipatite sati atra khalu ghRtamedhA nAma mahAmeghaH prAdurbhaviSpati bharatapramANamAtra AyAmena tadanurUpazca khalu viSkambhazAhalyena / tataH khalu ghRtamegho nAma mahAmeghaH kSiprameya prastaniSyati yAvat varSa varSiSyati, yaHkhalu bharatasya varSasya bhUmau snehabhAvaM janayiSyati, tasmizca khalu ghRtamece saptarAtre nipatite sati atra khalu amRtamegho nAma mahAmeghaH prAdubhaviSyati bharata pramANamAtra AyAmena, yAvad varSa varSiSyati, yaH khalu bhArate varSe vRkSagulma-latA-vallI-tRNa-parvata-haritako-padhipravAlA-kurAdikAn tRNavanaspati kAyikAn janayiSyati, tasmizca khalu amRtameghe saptararAtraM nipatite sati atra khalu rasame gho nAma mahAmeghaH prAdurbhaviSyati bharata pramANa mAtra AyAmena yAvad varSa varSiSyati yaH khalu teSAM bahUnAM vRkSa-gulma-gucchalatA-balli-tRNa-parvataga-haritauSadhi-pravAlA-kurAdikAnAM tiktakaTuka-kazayA-mla-madhurAn pazvavidhAna rasavizeSAn janayiSyati / tataH khalu bharataM varSa bhaviSyati prarUDha vRkSa-guccha-gulama-latA-vallI-tRNa-parvataka-haritakau-Sadhikam upacittasvaratra-pravAlA-kura-puSpa-phala-samudita-sukhopabhogaM cApi bhaviSyati ||suu0|| 56 // TIkA-'teNaM kAleNaM' ityAdi / (teNa kAleNaM) tasmin kAle utsarpiNyA dvitIyArakalakSaNe (teNa samaeNaM) tasmin samaye-utsarpiNIgatadvitIyArakaprathamasamaye (pukkhalasaMva isa utsarpiNI ke duSSamA Are meM avasarpiNo ke duSpamA Are kI apekSA jo viziSTatA hai usakA varNana karate hue sUtrakAra kahate haiM / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM pukkhalasaMvaTTae NAmaM mahAmehe' ityAdi. TIkArtha-isa utsarpiNI ke dvitIya Araka rUpa duSSamA kAla meM isakAla ke prathama A utsapiNInA duSamA ArAmAM avasarpiNInA duSamA ArAnI apekSAe je vizi. TatA che. tenuM varNana karatAM sUtrakAra kahe che- 'te NaM kAleNaM teNaM samaeNa pukkhalasaMvaTTae NAmaM mahAmehe' ityAdi. sU. 56 //
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 jambUdvIpaprajJaptistra TTae NAma) puSkalasaMvatako nAma-puSkalaM-sakalam azubhAnubhAvarUpaM bhAratavarSIyapRthivI. raukSyadAhAdikaM prazastena strodakena saMvartayati dUrikaroti yaH saH-etannAmako (mahAmehe) mahAmedhaH (pAubhavissai) prAdurbhaviSyati utpatsyate / kiyatpramANa utpatsyate ? ityAha(bharahappamANamitta AyAmeNa) bharatapramANamAtra AyAmena-dairyeNa bharatakSetrapramANaH ekasaptatyadhika catuzzatotaracaturdazasahasrayojana pramANa ityarthaH, (tapaNurUvaM ca NaM vikkhaMbhavAhalleNaM) tadanurUpazca khalu viSkambhavAhalyena-viSkambheNa-vistAreNa bAhalyenastholyena ca khalu-nizcayena tadanurUpaH bharatakSetrapramANAnurUpaH ! 'tayaNurUvaM' ityatrArSatvAnnapuMsakatvam evamagre'pi (taeNaM) tataH khalu (se pukkhala paMvae) puSkalasaMvartako nAma (mahAmehe) mahAmedhaH parjanyAdIn tron meghAnapekSya mahAn vizAlo megho mahAmeghaH (khippAmeva) kSiprameva-jha. Tityeva (pataNataNAissai) prastaniSyati-prakarSeNa garjiSyati, (khippAmeva pataNataNAittA) samaya meM-puSkalasaMvartaka nAmakA (mahAmehe) mahAmedha (pA ubbhavissai) prakaTa hogA 'puSkalasaMvartakaaisA jo mahAmegha kA nAma kahA gayA haiM vaha guNAnurUpa nAma hai kyoMki bharata kSetra ko pRthivI kI rukSatA ko dAhakatA Adi ko jo ki isameM avaptarpiNI ke chaThe Are meM aura utsarpiNI ke prathama Araka meM Agai thI prazasta apane udaka ke dvArA dUra kara detA hai / (bharahappamANamitte AyAmeNaM tayaNurUvaM ca NaM vikkhabhavAhalleNaM) isa puSkalasaMvartaka mahAmegha kA pramANa jitanA bharata kSetra kA pramANa hai utanA hogA arthAt yaha 14471 yojana kA lambA hogA tathA bharata kSetra kA jitanA viSkamma aura sthaulya hai utane ho pramANavAlA isakA viSkambha aura sthaulya hogA-"tayaNurUva" maiM jo napuMsaka liGga kA nirdeza kiyA gayA hai vaha ArSa hone se kiyA gayA haiM isI taraha se Age bhI jAnanA cAhiye, (taeNaM se pukkhalasaMvaTTae mahAmehe khippAmeva pataNataNAissai vippAmeva pavigjuAissai) isake bAda vaha puSkala saMvartaka-parjanyA di tInamedhoM kI apekSA vizAlatAvAlA mahAmegha bahuta ho zIghratA se garjanA karegA (vippAmeva | TIkAtha-A utsarpiNInA dvitIya Araka rUpa duSamAkALamAM A kALanA prathama samayamAM pusa 4 namaH (mahAmehe) mahAmedha (pAubhavissai) 432 thaze. pusa 4' me je mahAmeghanuM nAma ApavAmAM Avela che, te guNanurUpa nAma che kemake bharatakSetranI pRthina vInI rUkSatAne-dAhakatA Adine ke je emAM avasarpiNInA chaThThA erAmAM ane utsarpiNI nA prathama ArakamAM AvI gaI hatI-tene te mahAmegha pitAnA prazasta udakavaDe dUra karI de cha (marahappamANamite AyAmeNa "tayaNurUvaM ca Na vikkhaMbhavAhalleNa) mA pusavata' mahAmeghanuM pramANa jeTaluM bharatakSetranuM pramANa che teTaluM thaze. eTale ke A 14471 yojana jeTalo lAMbo thaze temaja bharatakSetrane jeTalo vikhaMbha ane sthaulya che teTalA ja pramANa jeTalo mAnA Ora mane syodaya thaze. tayagurUva" wire nasAsine na 3 42pAmA Avela che te ArSa hovAthI karavAmAM Avela che. A pramANe ja AgaLa paNa samajavuM naye (tae Na se pukkhalasaMvaTTae mahAmehe nippAmeva pataNataNAissai khippAmeva pavijju Aissara) tyA2 mA ta pu048 sapata 4-5 nyAya bhavAnI apekSA tivANI
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi vakSaskAraH sU0 56 avasaparpiNI duSpamAraka vaiziSya nirUpaNam 487 kSiprameva prastanya-pragaW (khippAmeva) kSiprameva (pavijjuAissai) pravidyotiSyate-vidhudbhiryukto bhaviSyati (khippAmeva pavijjuAittA) kSiprameva pravidhutya (khippAmeva) jugamusalamuTTippamANamittAhi) yugamuzalamuSTipramANamAtrAbhiH yugaM-ratha zakaTAdyaGgabhUtaM 'jUA' iti lokaprasiddham, musalaM-prasiddha, muSTiHbaddhAlikaH pANiH, etatpramANA mAtrA yAsAM tAbhistathAbhUtAbhiH (dhArAhi) dhArAbhiH (ohameM haM) oghamegham-oghenasAmAnyena pravRtto megho yasmistattathAvidhaM (sattarattaM) saptarAtraM-saptAhorAtrAna (vAsa) varSa-vRSTiM (vAsissai) varSiSyati kariSyati (je NaM) yaH khalu yo mahAmeghaH khalu (bharahassa vAsassa) bharatasya varSasya (bhUmibhAga) bhUpradezaM kIdRzaM bhUbhAgam ? ityAha - iMgAlabhUyaM' ityAdi / (iMgAlabhUyaM) aGgArabhUtam-aGgArasadRzaM (mummurabhyaM) murmurabhUtam-visphuTitapradezAGgAratulyaM (chAriyabhUyaM) kSArikabhUtaM bhasmIbhUtaM (tattakavellugabhUya) taptakaTAhabhUtaM saMtaptakaTAhasadRzamiti / etAdRzaM bhUbhAga (NivvAvissatitti) nivApayiSyatIti-zamayiSyatIti / (tasi ca NaM pukkha. lasaMvaTTagaMsi mahAmehaMsi) tasmiMzca khalu puSkalasaMvartake mahAmeve (sattarata)saptarAtraM saptAhotrAn nirantaraM (NivattitaMsi samANaMsi) nipatite sati (ettha NaM) atra khalu (khoramehe NAma mahAmehe) kSoramegho nAma mahAmeghaH (pAubhavissai) prAdurbhaviSyati-utpatsyate (bharapataNataNAittA) garjanA karake (khippAmeva pavigjuAissai) phira vaha zIghra hI vidyutoMvijaliyoM se yukta ho jAvegA arthAt usameM-bijaliyAM camakego (khippAmeva pavijjuAittA vippAmeva jugamusalamuTThippamANamittehiM odhameghaM sattarattaM vAsaM vAsissai) vijaliyoM ke camakane bAda phire vahAM mahAmedha juA pramANa, muptala pramaNa tathA muSTi pramANa vAlI dhArAoM se sAta dina rAta taka ki jinameM sAmAnya rUpa se megha kA sadbhAva rahegA varSA karatA rahegA (jeNaM bharahassa vAptassa bhUmie siNehabhAvaM jaNaismai) yaha megha bharata kSetra ke bhU pradeza ko ki jo aGgAra ke jaisA evaM tuSAgni ke jaisA bana rahA thA aura bhasmIbhUta ho cukA thA tathA tapta kaTAha ke jaisA jala rahA thA bilakula zAnta kara degA-zItala kara degA-(taMsi ca NaM pukkhalasaMvagaMsi mahAmehaMsi) isa prakAra usa puSkala saMvartaka mahAmegha ke (satarattaM NivattitaMsi samANaMsi) sAta dina rAta taka nirantara varamahAmaghamatI zIghratAthI nA 42. (khippAmeva pataNataNAhattA) ganAzana (trippAmeva pavijjuAislAi) pachI ta zI vidhunothI yukta thaze sa tamAthI dAnA sAyarI. (khippAmeva pavijjuAittA khippAmegha jugamusalamuTThippamANamittehi oghameghasattarataM vAsaM vAsissai) pIjImAna yasamA 5chI mahAbha yU pramANa, bhUsasa pramANa tathA muSTi pramANa jevI dhArAothI sAta divasa sudhI ke jemAM sAmAnyarUpathI meghanaa salAva 2ze varSA 42 / 2. (je NaM bharahasla vAsassa bhUmIe siNehabhAvaM jaNahassai) A megha bharatakSetranA bhUpradezane ke je aMgAra je temaja tuSAgni je thaI rahyo che ane bhasmIbhUta thaI cUkaryo hate tathA tama kaTAhanI jema saLagI rahyo hato tene saMpUrNataH zAnta 423, zItala 423. (tasi ca NaM pukkhalasaMvadRgaMsi mahAmeMhasi) pramANe te pusasa'4 bhalAma (sattarattaM Nivatitasi samANaMsi) sAta -tri sudhA satata 12saze tyA2 mAI
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 jambUdvIpaprajJaptisUtre happamANamette AyAmeNaM) bharatapramANamAtra AyAmena (tayaNurUvaM ca NaM vikkhaMbhavAhalleNaM) tadanurUpazca skhalu viSkambhavAhalyena / (tae NaM) tataH khalu (se khIramehe NAmaM mahAmehe) sa kSIramegho nAma mahAmeghaH (khippAmeva) kSiprameva (pataNataNAispai) prastaniSyati, (jAva vippAmeva jugamusalamuTTi jAva sattarattaM vAsaM vAsissai) yAvat kSiprameva yugamusalamuSTi yAvat saptarAtraM varSa varSiSyati / atra yAvatpadasaMgrAhayANi padAni asminne| sUtre pauMtAni anusandheyAni, vyAkhyA'pi tata evA'vabodhyeti / (je NaM) yaH khalu kSIramegho nAma mahAmeghaH khalu (bharahavAsassa bhUmIe) bharatavarSasya bhUmeH (vaNNaM gandhaM rasaM phAsaM ca jaNaissai) varNa gandhaM rasaM sparza ca janayiSyati / varNAdayazcAtra zubhA evaM grAhyAH, yebhyo lokaH sukhamanubhavati, azubhavarNAdayastu pAkkAlikAH santyeveti / atredaM zaGkate-yadi kSIrameghaH zubhavarNAdIn janayati, tadA tarupatrAdiSu nIlo varNaH, jambUphalAdiSu kRSNo, marIcAdiSu kaTuko rasaH kAravellAdiSu tiktaH, caraNakAdiSu rUkSaH sparzaH, suvarNAdiSu sane para (etthaNaM khIramehe NAmaM mahAmehe pAubbhavissai) phira yahAM kSIramegha nAma kA mahAmeghaprakaTita hogA (bhAhappamANamette AyAmeNaM) isako bho lambAI bharata kSetra pramANa jitanI hogI (tayaNurUvaM ca NaM vikhavAhalleNa) aura bharata kSetra pramANa ho isakA viSkambha aura bAhalya hogA (taeNaM se khIramehe NA mahAmehe khippAmeva pataNataNAissai) vaha kSIramedha bahuta hI jaldI garjanA karegA (jAva khippAmeva jugamusalamuTThi jAba sattarattaM vAsaM vAsirasai) yAvat vaha bahutahI zoghratA ke sAtha vijuliyoM ko camakAvegA aura bahuta ho zIghra phira vaha juA pramANa musala pramANa aura maSTi pramANa vAlI dharAoM se sAta dina rAta taka varSA karatA rahegA (je NaM bharahavAsassa bhamIe vaNaM gaMdhaM rasaM phAsaM ca jaNaissai) isase vaha kSoramegha bharata kSetra kI bhUmi ke varNa. gaMdha rasa, aura sparza ko zubha banAdegA-kyoMki isake pahile vahAM ke varNAdika azubha the yahAM koI aiso AzaMkA kara sakatA hai ki yadi kSIra megha zubhavarNAdikoM ko kara detA hai to phira taruNapatrAdikoM meM nIla, nambUpha Adi ko meM kRSNavarNa, magevAdiko meM kaTa rasa, karelA patthaNaM khIrameMhe NAma mahAmeMhe pAubhavissai) mahA. kSIrabhe nAma mahAbha paTa yaza (bharahappamANameta AyAmeNaM) manI mA 59 maratakSetramA prabhAThaeal tharI (tayaNarUvaM saNa vikkhabhabAhalleNaM) bhane bha21kSetra pramANe manA kina bhane mArasya thaze. (tapaNaM se khIramehe NAma mahAmehe khippAmeva pataNataNAissai) te kSI2 me naamne| mahAmedha maI zInA 42se. (jAva khippAmeva jugamusalamuhijAra sattaratta vArsa vAsissaha) yAvat te atIva zIratAthI vIjaLIne camakAvaze ane bahu ja zIvratAthI te yUkA pramANe, mUsala pramANa ane suSTi pramANe jeTalI dhArAothI sAta divasa-rAtri sudhI varSA karato raheze. (je NaM bharahavAsassa bhUmIpa vaNNa gandhaM rasaM phAsaM ca jaNaissai) methI te kSAramaya na2. takSetranI bhUminA varNa, gabdha, rasa ane sparzane zubha banAvI deze kemake enA pahelAM tyAMnA vaNadika azubha hatAM . ahIM kei evI AzaMkA karI zake che ke je kSIramegha varNAdikane zabha karI de che to pachI tara-patrAdikamAM nIla, jabuphalAdikAmAM kRSNa varNa, maracArdikomAM
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAraH sU0 56 avasaparpiNI duSSamAraka vaiziSya nirUpaNam 489 guruH, krakacAdiSu svaraH-ityAdayo'zubhavarNAdayaH kathaM saMbhavanti ? iti cedAha-yadyapi nIlAdayo'zubhapariNAmAH, tathApi te'nukUlavedyatayA zubhA eva / yathA zveto varNoM yadyapi zubha eva,tathApi kuSThAdigataH pratikUlavedyatayA'zubha eva bhavatIti (tasi ca NaM khIramehasi sattaratasiNivattitaMsi samANaMsi) tasmiMzca khalu kSIramadhe saptarAtraM nipatite sati (ettha NaM) atra khalu (ghayame he NAma mahAmehe) ghRtamegho nAma mahAmeghaH (pAubbhavissai) prAdurbhaviSyati (bharahappamANamitte AyAmeNaM, tayaNurUvaM ca NaM vikkhaMbheNaM) bharatapramANamAtra AyAmena tadanurUpazca khalu viSkaMbhavAhalyena (taeNaM se ghayamehe NAma mahAmehe) tataH khalu sa ghRtameghonAma mahAmeghaH (khippAmeva) kSiprameva (pataNataNAissai) prastaniSyati. (jAva vAsaM vAsissai) yAvat varSa varSiSyati, (je NaM bharahassa vAsassa bhUmIe siNehabhAvaM jaNaissai) yaH khalu bharatasya varSasya bhUmau snehabhAvaM-snigdhatAM janayiSyati (taMsi ca NaM ghayamehaMsi sattarattaM mivattitaMsi samANasi) tasmiMzca khalu ghRtameghe saptarAtraM nipatite sati, (etthaNaM) atra Adi meM tikta rasa caNA Adi meM rUkSa sparza, suvarNa Adiko meM gurusparza, kaca, karoMta, Adi meM kaThora sparza, ityAdi ye azubha varNAdika kaise saMbhavita hote haiM ? to isakA uttara aisA haiki yadyapi nIlAdika azubha pariNAma rUpa haiM parantu ye anukUla vedya hone ke kAraNa zubha hI haiM, jaise zvetavarNa yadyapi zubha hI hotA hai, parantu jaba yaha kuSThAdigata hotA hai to vaha pratikla vedya hone se azubharUpa hI hotA hai (tasiNaM khIramehaMsi sattarattaMti NivattitaMsi samANaMsi) jaba vaha kSIramegha sAta dina rAtataka barAbara-nirantara-varasatA rahegA-taba usake anantara hI (ghayamehe NAmaM mahAmehe) yahAM ghRtamegha nAma kA mahAmedha (pAubhavissaI) prakaTa hogA. yaha megha bhI (bhara happamANamitta AyAmeNaM tayaNurUvaM ca NaM vikkhameNaM bAhalleNaM) bharata kSetra-pramANa lambA hogA aura bharatakSetra pramANa ho caur3A aura moTA hogA. (taeNaM se ghayamehe NAma mahAmehe khippAmeva pataNataNAi ssai) prakaTa hone ke bAda hI vaha dhRtamedha garjanA karegA-(jAva vAsaM vAsissai) yAvat varSA karegA (jeNaM bharahassa vAsassa bhUmIe siNeibhAvaM jaNaitsai) isase bharata kSetra kI bhUmi meM sneha bhaavkarasa, kArelA vageremAM tiktarasa, caNA AdimAM rUkSa-spa, suvarNa AdikamAM guruspaza krakaca-karavata vageremAM kaThera sparza vagere e azubha varNAdike kevI rIte saMbhavita hoya che? te Ane javAba A pramANe che ke nIlAdika je ke azubha pariNAma rUpa che paNa e e anukUla vedha hovAthI zubha ja che. jema vetavaNuM zubha ja hoya che, paraMtu jyAre e 4.4Azita DAya cha / pratisa vedha vAthA azubha 354 gAya che. (taMsi NaM khIramehaMsi sattarasi NivattitaMsi samANaMsi) nyAre kSIrabhedha sAta hivasa bhane ta saMdhI satata patA 22ze, tyA2mA (dhayamehe NAmaM mahAmehe) mI ghatame nama: mahAmana (pAubhavissai) 548 tharI. ma. bhegha 595 (bharahappamANamitro AyAmeNa tayaNurUvaM ca NaM vi. kkhameNa bAhalleNa) bharatakSetra pramANa kI yA vaanne| ma vi . (tapaNaM se ghayamehe NAma mahAmehe khippAmeva pataNataNAissai) 48 thAmA te dhRtabhedha gana 422. (jAva vAsa bAsissai) yApat varSA 42). (je NaM bharahassa vAsassa bhUmie siNehabhAva jaNaissai)
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 jambUdvIpaprajJaptisUtre khau (amegAmaM mahAmede pAunavisa bharahaSyamANamitte AyAmeNaM jAva vAsaM vAsissara) amRtamevo nAma mahAmeghaH prAdurbhaviSyati bharatapramANamAtra AyAmena yAvad varSaM vayati (jeNaM) yaH khalu = yo'mRtameghaH khalu (bharahe vAse) bharate varSe ( rukkha - guccha - gumma-laya- valli - taNa - paJcaga- haritaga--osa hipavAlaM - - kuramAIe) vRkSa - guccha gulma- latA - vallI-tRNa-parvaga - haritakau - padhi- pravAlAGkurAdikAn - vRkSAH - zAkhinaH, gucchA:= stabakAH gulmAH skandharahitA vanaspativizeSAH, latAvallIti padadvayaM yadyapi samAnArthakaM tathApi kathaMcid bhedamupAdAya padadvayamupAttam, tRNAni uzIrAdIni, parvagAH ==parvajA ikSuprabhRtayaH haritakAni = dUrvAdIni oSadhyaH zAlyAdayaH, pravAlA : - pallavAH, aGkarAH =trIhyAdibIjasUcayaH, ityete Adau - prArambhe yeSAM te tathA tAn ( taNavaNassaikAie ) tRNavanaspatikAyikAn bAdaravanaspatikAyikAn (jaNaissai) janayiSyati = utpAdayiSyati ( taMsi ca NaM amaya mehaMsi) tasmiMzca khalu amRtameve sattarataM NivattitaMsi samAsa ) saprarAtraM nipatite sati (ettha NaM) atra khalu paJcamo (rasamet NAmaM mahAsnigdhatAho jAvegI ( taMsi ca NaM ghayamei si sattarattaM NivattitaMsi samANaMsi) isa taraha yaha tamegha sAta dina rAta taka lagAtAra varSatA rahegA isI ke anantara (etthaNaM amayame he pAunbhavissai bharahappamANamitte AyAmeNaM jAva vAsaM vAsissai ) yahAM amRtamegha nAmakA mahAmegha prakaTa hogA yaha lambAI meM caur3AI meM aura sthUlatA meM bharatakSetra kI lambAI cauDAI evaM sthUlatA ke hI barAbara hogA. yaha bhI sAta dina rAta taka amRta kI varasA karatA rahegA (je NaM bharahe vAse rukkha guccha - gumma -laya- valli - taNa - pavvaga - haritaga-osahi-pavAlaM kuramAie ) yaha metra bharata kSetra meM vRkSoM ko, gucchoM ko, skandha rahita vanaspativizeSoM ko, latAoM ko, ballioM ko, azIrAdika tRNoM ko, parvaja ikSu AdikoM ko dUrvAdika harI vanaspati ko, zAlI Adika auSadhiyoM ko, patte AdirUpa pravAloM ko vahi Adi bIja sUcIbhUta aGkuroM ko ityAdi bAdara vanaspati kAyikoM ko utpanna karegA (taMsi ca NaM amaya mehaMsisAthI bharatakSetranI bhUmimAM snehabhAva-snigdhatA thaI naze, ( taMsi ca NaM ghayamehaMsi sattarataM NivattitaMsi samANasi) yA pramANe yA ghRtabhedha sAtadvivasa bhane rAta sudhI satata varSate / raDeze. tyAramA ( ettha NaM amayamehe pAunbhavissaha bharapyamANamitta AyAmeNaM jAva vAsaM vAsissai) aDIM amRtameva nAma mahAmegha aTa thaze. yA megha sArtha hojAI ane sthUlatAmAM bharatakSetra jeTalI laMbAI, paheLAI ane sthUlavALA thaze. A paNa sAta divasa anerAta suzrI amRtanI varSA 42ze (je NaM bharahe vAse rukkha guccha gumma-laya-balli-taNa patra- haritaga-o-hi-pavAla kumAie) A bhetra bharata kSetramAM vRkSone, gurachAne, 5degdhrahita vanaspati vizeSane latAene, valliene azIrAdika tRNNAne, paja IkSu Aphri kene drika lIlI vanaspatine, zALI Adika auSadhione, pAMdaDA Adi rUpa pravAlene, zrIhiM Adi khIja sUcIbhUta aMkurane ItyAdi khAdaravanaspatikAyike,ne utpanna karaze, (kuM sicaNaM amayamehasi sattarata nirvAta taMsi samANasi) mA pramANe amRtamedha sAta divasa bhane
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi vakSaskAra: sU0 56 avasaparpiNI duSpamAraka vaiziSya nirUpaNam 491 met) rasamegho nAma mahAmegha: ( pAubbhavissai) prAdurbhaviSyati (bhaharaNyamANamitte AyAmeNaM) bharatapramANamAtraM AyAmena (jAva vAsaM vAsissara) yAvad varSa varSiSyati (jeNaM) yaH khalu (te siM) tepAM = pUrvoktAnAM (bahUNaM) bahUnAM - bahusaMkhyakAnAM (rukkha guccha gumma-layavalli - taNa-patra - harita - bhosahi- pavAlaM- kuramAINa) vRkSa - guccha - gulma- latA - vallI-tRNaparvaga haritau - Sadhi - pravAlA- -kurAdInAM (titta-kaTuya - kasAya-mahure ) tikta kaTukakaSAyAm-madhurAn (paMcavihe rasavisese) paJcavidhAn rasavizeSAn - tiktAdIn paJca - prakArAn rasAn (jaNaissai) janayiSyati = utpAdayiSyati / paJcavidheSu raseSu tikto raso nimbAdiSu, kaTuko marIcAdiSu kaSAyo harItakyAdipu, amlazciJcAdiSu, madhurazva zarkarAdipu bodhyaH / lavaNarasasya madhurAdi saMsargajatvena na pRthagupanyAsaH / paJcAnAM prayojanaM yadyapi sUtre eva proktaM tathApi sphuTatarapratipattaye punarapyatrocyate tathAhi - puSkalasattarataM vittitaMsi samANasa ) isa prakAra se yaha amRtametra sAta dina rAta taka varasatA rahegA- isI ke bhItara (etthaNaM rasamehe NAmaM maha mehe pAubbhavissai) yahAM eka aura mahAmegha prakaTa hogA - jisakA nAma rasamegha hogA. yaha rasame bho ( bharahappamANamittaM AyAmeNa jAva vAsaM vAsissai) | lambAI caur3AI evaM sthUlatA meM bharata kSetra kI lambAI cauDAI aura sthUlatA ke barAbara kA hogA aura yaha bhI bharatakSetra kI bhUmivara sAta dina rAta taka lagAtAra varSatA rahegA (jeNaM bahUNaM rukkha-guccha - gugma - laya - valli - taNa - pavvaga - harita - prosahiM - pavAlaMkuramAINaM titta, kaDuya - kasAya - atrila - mahure ) yaha rasa megha aneka vRkSoM meM, gucchoM meM, gulmoM meM, latAo meM valliyoM meM, tRNoM meM parvato meM harita durvAdikoM meM auSadhiyoM meM pravAloM meM aura aMkurAdiko meM tikta, kaTuka, kaSAyalA, Amla aura madhura (paMcavihe rasavisese) ina pA~ca prakAra ke rasavizeSoM kaTuka (i) utpanna karegA. ina pAMca prakAra ke rasoM meM tiktarasanimba AdikoM meM, rasa marIca Adi meM kaSAyarasa harotakI AdikoM meM, amlarasa ciJcA ImalI AdikoM meM aura madhura rasa zarkarA AdikoM meM hotA hai. lavaNarasa madhurAdi ke saMsarga se utpanna hotA hai. rAta suzrI varSata raheze. mAno aMhara 4 ( pattha NaM rasamehe NAmaM mahAmehe pAubbhavissara) sahIM meDa jIle mahAmegha asTa thaze. nenu nAma rasamedha ze. Arasamedha pazu (bharahappa mANamit AyAmeNaM jJAva vAsa vAsissaha) saMmA, paDaNArtha khAne sthUlatAmAM bharatakSetranA pramANa jeTalA haze A paNa bharatakSetranI bhUmipara sAta divasa ane rAta sudhI satata varSAMte raDeze. (jeNaM bahUNa rukkhaguccha gummalaya valli taNa paJcaga harita osahiM pavAlaMkuramAINaM titta, kaDuya kasAya abila mahure) se rasabhedha ane vRkSomAM, gurachAma, gudabhomAM banAomAM, valiemAM, tRNeAmAM pa tAmAM, harita rvAdikamAM, auSadhiomAM, pravAlAmAM ane aMkurAdi abhAMtita, uTu, kuSAyasA, Am ane madhura (paMcavihe rasavisese) the pAMtha prAranA rasavizeSAne (jaNassa) utpanna 42. ye pAMya prAznA rasobhAM titarasa nima mahimAM, Tu rasa marIca AphrikAmAM kaSAyarasa harItakI AphrikAmAM, amlarasa ciMcA AmalI AphrikAmAM ane madhurasa zarkarA AdikAmAM hoya che. lavaNarasa madhurAntikAnA sa Msaga thI utpanna thAya che ethI
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 492 jambUdvIpaprajJaptisUtre saMvartakAbhidhasya prathamameghasya prayojanaM bharatabhUmerdAhopazamaH, dvitIyasya kSIrameghasya bharatabhUmau varNAdijananam, tRtIyasya ghRtameghasya bharatabhUmau snigdhatAsaMpAdanam, nanu kSIramedhenaiva zubhavarNagandhAdi niSpattau satyAM tatsaha bhAvinI snigdhatA'pi svayamevAyAteti ghRtameyo niSprayojanaH ? iti cedAha-kSIramedhena zubhavarNagandhAdInAmutpattI tatsahabhAvinI snigdhatA bharatabhUmau yadyapi svayamevAyAti tathApi pracuratarasnigdhatAsaMpAdanameva ghRtameghaprayojanam, dRzyate cApi kSIrAdadhikA snigdhatA ghRte iti na kazcid doSa iti / caturthasya amRtameghasya vRkSAdhutpAdanaM prayojanaM paJcamasya ca rasameghasya vRkSAdiSu yathAyogya rasotpAdaisaliye usakA svatantrarUpa se kathana nahIM kiyA gayA hai. pAMca meghoM kA prayojana yadyapi sUtra meM hI kaha diyA gayA hai tathApi sphuTatara pratipatti ke liye phira se yahAM vaha kahA jAtA hai. puSkala saMvartaka prathamameghakA bharatakSetra kI bhUmikA dAhazamita karanA yaha prayojana hai. dvitIya kSIramegha . kA bharatakSetra kI bhUmi meM zubhavarNAdikA utpanna karanA yaha prayojana hai. tRtIya vRtamegha kA bharatakSetra kI bhUmi meM snigdhatA ko utpatti karanA yaha prayojana hai / zaMkA-ghRtameghakA jo prayojana Apane bharatakSetra ko bhUmi meM snigdhatA kA ApAdana karane rUpa prakaTa kiyA hai so jaba kSIramegha se hI zubhavarNa zubhagandha Adi kI bharatakSetra kI bhUmi meM niSpatti ho jAyagI to zubhavarNa gandhAdi ke sAtha hone vAlI snigdhatAbhI apane Apa A jAvegI phira isa ghRtameghakA prayojana to kucha hI rahatA nahIM hai ise niSprayojana mAnane kI kyA AvazyakatA hai ? so isakA samAdhAna aisA hai ki yaha bAta ThIka hai ki zubhavarNAdikoM kI niSpatti meM tatsahabhAvinI snigdhatA kA saMpAdana karanA hI ghRtamegha kA prayojana hai. yaha bAta to pratyakSa se hI pratIta hotI dekhI jAtI hai, ki kSAra se adhika snigdhatA ghata meM hai ilyAdi. ataH ghRtamedha kA kAma niSphala nahIM hai-saphala hai- caturtha jo amRtamegha hai-usakA svataMtrarUpamAM kathana karavAmAM AvyuM nathI, pAMca meghanuM prayojana je ke sUtramAM ja spaSTa karavAmAM AvyuM che te paNa skuTara pratipatti mATe pharIthI ahIM te viSe spaSTatA karavAmAM Avela che. puSkala saMvartaka prathama meghanuM prayojana bharatakSetranI bhUmine dAha zamita karo te che. bIjA kSIrameghanuM prayojana bharatakSetranI bhUmimAM zubha varNAdika utpana karavArUpa. tRtIya meghanuM prayojana che bharatakSetranI bhUmimAM snigdhatAnI utpatti karavIte zaMkA-tame ghatameghanuM prayojana jyAre bharatakSetranI bhUmimAM sinagdhatAnuM apAdana karavuM evuM prakaTa karela che to kSIrameghathI ja jayAre zubhaghaNuM zubhagadha vagerenI bhatakSetranI bhUmimAM niSpatti thaI jaze to zubhavaNuM gadhAdinI sAthe AvanArI sinagdhatA . paNa ApameLe ja AvI jaze te pachI A vRta meghanuM prajana to kaMI dekhAtuM ja nathI. te zuM ene niprayojana mAnavAmAM kaMI vadhe che te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke jo ke zubhavadikenI nipattimAM sahabhAvinI snigdhatA ApameLe ja AvI jAya che paNa pracuratara sinagdhatAnuM saMpAdana karavuM ghanameghanuM projana che e vAta te spaSTa ja che ke kSIra karatA vadhAre nigdhatA ghImAM che. ethI ghutameghanuM kAma niSphaLa nathI saphaLa che. caturtha je amRtamegha che, tenuM prajana
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 bakSaskAraH sU0 56 utsarpiNI duSSamArakavaiziSyanirUpaNam 493 nama / nanu amRtamedhena vanaspatau janite sati varNAdisahitasyaiva vanaspaterupalabhyamAnatvena varNAdi saha bhAvinI rasasyApi sutarAmutpatto rasamevo niSprayojanaH ?, iti cedAha-yadyapyamRtamevena sAmAnyarasa utpAdyate tathApi svasvayogyarasaniSpAdanaM rasameghasyaiveti na kakazcidoSa iti / itthaM paJca bhirmedhai svasvakArye saMpAdite sati yAdRzaM bharatavarSasvarUpaM bhAvi taducyate-taeNaM, ityAdi / (tae NaM) tataH khalu (bharahe vAse) bharataM varSe pauDha-rukkhaguccha-gumma-laya-valli-taNa-padhaga-harita-osahie) prarUDha vRkSa-guccha-gulma latAvallo tRNa parvaga-haritau-padhikaM prarUDhAH samutpannAH vRkSagucchAdiharitoSadhyantA yatra tattAdRzaM (bhavissai) bhaviSyati, tathA-(uvaciya tayapata-pavAlaM-kura-puppha-phala-samuprayojana vRkSAdi ko utpAdana karanA hai. aura pAMcavAM jo rasamegha hai usakA prayojana vRkSAdikoM meM yathAyogya rasa kA utpanna karanA hai| zaMkA-jaba amRta megha se hI bharatakSetra kI bhUmi meM vanaspati kA utpAdana ho jAtA hai to varNAdi sahita hI unakA utpAdana hotA hai. varNAdi rahita rUpa meM to unakA utpAdana hotA nahIM hai| phira jaba varNAdi sahita ho unakA utpAdana hotA hai to varNAdi sahabhAvI jo rasa hai vaha to unameM apane Apa ho utpanna ho jAtA hogA phira rasa ko utpanna karane vAlA rasa mahAmegha kA mAnanA niSprayojana pratIta hotA hai- so aisI zaMkA Thoka nahIM hai kyoMki sva sva yogya rasa kA niSpAdana karanA hI isa rasa mahAmegha kA kAma hai vaise to amRta megha se sAmAnyataH rarsa utpanna karA ho diyA jAtA hai / isa taraha se ina pAMca mevoM dvArA apanA apanA kArya saMpAdita ho jAne para jaisA bhArata varSa kA Age svarUpa ho jAtA hai aba sutrakAra usokA kathana karate haiM- (taeNaM bharahe vAse pauDha rukkha-guccha-gumma-laya-valli-taNapavaga-harita-osahie bhavissai) isake bAda bharatakSetra jisameM vRkSa se lekara harita auSadhi taka vRkSAdikanI utpatti karavI che, ane pAMcame je rasamegha che, tenuM prayojana vRkSAdikomAM yathAgya rasAtti karavI te che. zaMkA-jayAre amRta meghathI ja bharata kSetranI bhUmimAM vanaspatinuM utpAdana thaI jAya che. vanaspati vadi sahita utpanna thAya che vadi rahitarUpamAM vanaspatinuM utpAdana thatuM nathI vada sahita ja jyAre temanuM utpAdana thAya che te varNAdi sahabhAvo je rasa che te paNa temanAmAM Apa meLe ja utpana thaze ja te e paristhitimAM sane utpanna karanArA rasa mahAmaMtranuM kathana ahIM niprayajana pratIta thAya che evI zaMkA paNa ahIM yogya nathI. kemake sva-sva rasanuM nipAdana karavuM e ja e rasamahAmeghanuM kAma che, Ama te amRta meghathI ja sAmAnyataH rasa utapanna karAvavAmAM Ave ja che. A pramANe A pAMce megho vaDe pota potAnA kArya saMpAdita thaI gayA pachI bhArataSanuM svarUpa kevuM haze ? e saMbaMdhamAM sUtrakAra kahe the- (tapaNe bharahe ghAse parUDharukkha-guccha-gumma laya-balli-taNa-pavyaga-haritosahie bhavissai) yA pAbha vRkSathI bhAMDArita moSadhI sudhI 4.5timA utpanna | yuTI cha meyu saratakSetra 15' tha a tamanA (uvaciya-taya patta-pavAlaM-kura-puppha-phala
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre ie) upacita-vara-patra-prabAlAkura-puSpa-phala-samuditam tatra upacitAni paripuzani yAni vastrAvAlAGkara puSpaphalAni-tvaka tvacA-valkalam, patraM-paNa, prabAlaM= kisalayam, aGkaraH abhinavodbhid vrohyAdi bIjasUciH, puSpaM prasUnaM phalaM prasiddham, ete. pAmitaretarayogadvandvaH tAni tathoktAni taiH sumuditaM-vyAptam,ata eva (suhovabhoge yAvi) sukhopabhoga-sukhena anAyAsena upabhogastvapatrAdInAM yasmiMstattathAvidhaM cApi (bhavissai) bhaviSyati / etenotsapiNyA dvitIyArake bharatavarSe vanaspatInAM, banaspatiSu ca puSpaphalAnAM sattA pradarzitA, tatazca bharatavarSasya mukhopabhogatA sUciteti // sU0 56 // athotsapiNI duSSamAkAlasaMbhavA manuSyAstAdRzaM bharatavarSe dRSTvA kiM kariSyanti ? ityAha--- malam- taeNaM te maNuyA bharahaM vAsaM parUDha-guccha-gumma-laya -valli-taNa-pavvaya-hariya-osahIyaM-uvaciya-taya-patta-pavAlaM-kura -puSpha-phala-samuiyaM suhovabhogaM jAyaM jAyaM cAvi pAsihiti, pAsittA bilehito NiddhAissaMti, NiddhAittA haTThatuTThA aNNamaNNaM saddAvissaMti, sadAvittA evaM vadissaMti jAe NaM devANuppiyA! bharahe vAse parUDharukkha-guccha-gumma-laya-valli-taNe-panvaya-hariya jAva suhovabhoge taM je NaM devANuppiyA ! amha kei ajjappabhii asubhaM kuNimaM AhAraM AhArissai se NaM aNegohiM chAyohiM vajjaNijjetti kaTu saMThiiM Thave' ssaMti ThavittA bharahe vAse suhaM suheNaM abhiramamANA abhiramamANA viharissaMti ||suu0 57 // vanaspatiyAM utpanna ho gaI hai aisA ho jAvegA-tathA uvaciya-taya-patta-pavAlaM-kura-puppa-phala -samuie) paripuSTa valkaloM, pattoM, kisalayo, aMkuroM, brAhI Adike bIjoM ke agrabhAgoM, puSpA, aura phaloM se vyApta hokara (suhovabhoMge yAvibhavissai) jisameM tvak patrAdi kA upabhoga anA. yAsa se hai. aisA vaha bharatakSetra ho jAvegA. isa taraha ke isa kathana se utsarpiNI ke isa dvitIya Araka meM bharatakSetra meM vanaspatiyoM kA sadbhAva aura unameM puSpaphalAdikAM kA sadbhAva prakaTa kiyA gayA hai aura isase usameM sukhopabhogatA batalAI gaI hai / 56 // samuie) paripuSTa pakSI 5ito , salaye, 2, bIhi vagerenA, mInA bhaya-mAjopayo bhane savigerethI yAta 2/2 (suhovabhoge yAvi bhavissai) mA 13 patrA6 pAsa anAyAsa rUpamAM thaI zakaze evuM te bharatavarSa thaze. A jAtanA A kathanathI utsarpiNInA e dvitIya ArakamAM bharatakSetramAM vanaspationA sadabhAva ane temAM puSkalAdikene sadubhAva prakaTa karavAmAM Avela che ane ethI temAM sukhopabhogatA batAvavAmAM Avela che padA
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ - prakAzikA TIkAdvivakSaskAraH sU0 57 utsapiNIduSSamAkAlagatamanuSyakartavyanirUpaNam 495 chAyA-tataH khalu te manujA bharataM varSa prarUDhaguccha gulma latA ballItRNapavaMga haritoSadhikam ucita- tvakpatra-pravAlA- kura-puSpa-phala-samuditaM sukhopabhogaM jAtaM cApi drakSya nti dRSTvA vilebhyo nirdhAvinti nirdhAvya hRSTatuSTA anyo'nya zabdayiSyanti zabdayitvA evaM vadiSyanti jAtaM khalu devAnupriyAH bharataM varSa prarUDha-vRkSa-guccha-gulma-latA-vallA tRNaparvaga harita yAvat sukhopabhogam tada yaH khalu devAnupriyAHasmAkaM ko'pi adyaprabhRti azubhaM kuNapama AhAram AhariSa rati sa khalu anekAbhizchAyAbhivarjanIya iti kRtvA sIsthati sthApayiSyanti sthApayitvA bharate varSe sukhaM sukhena abhiramamANA abhiramamANA vihariSyanti suu057|| TIkA- "tae NaM" ityAdi / (tae NaM) tataH khalu ( te maNuyA) te manunA: bharatavarSasthitAstatkAlInA manuSyAH (bharahaM vAsaM) bharataM varSa (parUDha-guccha-gumma-laya valli taNa-pavyaya hariya-osahIya) prarUDha-guccha--gulma-latA-vallI-tRNa-parvaga-haritau-padhi. kam (uvaciya-taya-patta-pavAlaM-kura-puppha-phala-samuiyaM) upacita-tvapatra-pravAlA kura-puSpa phala-samuditaM (suhovabhogaM) sukhopabhogaM (jAyaM jAyaM cAvi) jAtaM jAtaM cApi-prAcuryeNa samutpannaM cApi (pAsihiti) drakSyanti-avalokayiSyanti, 'parUDha guccha' ava sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki utsarpiNo ke duSSamAkAla meM utpanna hue ye manuSya isa prakAra ke bhArata varSa ko dekhakara kyA kareMge "tae NaM te maNuyA bharahaM vAsaM parUDha guccha-gumma-laya-valli' ityAdi-57TokArtha-bharata kSetra meM sthita hue tatkAlIna ve manuSya (bharahaM vAsaM) bharatakSetra ko (parUDha guccha gummalayavalli taNa pavvaya hariya osahIya)prarUDha gucchoM vAlA, prarUDha gulmevAlA, prarUDha latAoM evaM valliyoM vAlA prarUDha tRNa aura parvana vanaspatiyoM vAlA, prarUDha harita aura auSadhiyAMvAlA (uvaciya taya pattapavAlaM kurapupphaphalasamuiyaM) upacita hue chAloM ke samUha upacita pattoM ke samUha vAlA, upacita hue prabAloM vAlA, upavita hue aMkuro vAlA, upacita puSpAM bAlA, upacita hue phalevAlA, ataeva (suhovabhogaM jAyaM jAyaM cAvi pAsihiti) dekheMge to have sUtrakAra e spaSTa kare che ke utsarpiNI nA dupamA kALamAM utpanna thayelA e manuSyo e prakAranA bharatavarSane joIne zuM karaze ? 'tae NaM te maNuyA bharataM bAsaM parUDhagucchagummalayaballi' ityAdi sUtra // 5 // tha-bharatakSetramA sthita ne-actan te mnussy| (bharaha vAsaM) bharatakSetra (parUDha guccha gummalayavallitaNapavvaya hariyaolahoya) 130 12chovANu 38 sukSmIvANu, 538 satAyojana vali va , prarUDha tRNa ane parvaja vanaspatiovALuM, praruDha harita ane auSadhiovALuM (uciyatayapattapavAlaMkurapupphaphala samuIe) [yata thI sonA sabhUla pANu payita thayelA pAMdaDAonA samUhavALuM, upasthita thayelA aMkurovALuM ucita puSpovALuM pravAla vALa ane upacina thayelA phalovALuM upacata thayela aMkurava LuM ucita thayela pu0yAvANu mane pAyata thayeAvANu athA (suhovabhoga jAyaM jAyaM cAva pAsihiti)
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 jambUdvIpaprajJaptisUtre ityAdi-'muhovabhogaM' ityantapadatrayasyArthaH paJcapaJcAzattame sUtre'valokanIya iti (pAsitA) dRSTvA avalokya (vilebhyaH (NiddhAissaMti) nirdhAviSyanti-nirgamiSyanti (NiddhA. ittA) nirdhAvya-nirgamya (hatuTThA) hRSTatuSTAH-hRSTAH AnanditAzca te tuSTA:-saMtoSamupagatAzceti tathA-Ananda saMtoSa copagatA ityarthaH (aNNamaNNaM) anyonyam parasparaM (saddA. viti) zabdayanti, (saddAvittA) zabdayitvA (evaM vadissaMti) evaM vadiSyanti-kathayiSyanti, kiM kathayiSyanti ! ityAha 'jAe Na' ityAdi / (jAe NaM) jAtaM khalu (devANuppiyA ! ) devAnupiyaH (bharahe vAse) bharataM varSe (parUDha-rukkha-gucche-gumma-laya-vallitaNa-pavyaya-hariya jAva suhovabhoMge) prarUr3ha-vRkSa-guccha -gulma-latA-valli-tRNa-parvagaharita yAvat sukhopabhogam , (taM je NaM devANuppiyA amhaM kei) tad yaH khalu devAnupriyAH ! asmAkaM kazcit-he devAnupriyAH bharatavarSasya vRkSagucchagulmalatAdisaMpannatvena mukhopabhogyatvAt asmAkaM madhye yaH kazcit (ajjappabhiI) adhaprabhRti adhArabhya (asubhaM kuNimaM AhAra) azubhaM kuNapam AhAramaaprazastaM mAMsAhAram (AhArissai) AhariSyati (se NaM) sa khalu (aNegAhiM chAyAhiM) enekAbhizchAyAbhiH anekasaMkhyaka puruSacchAyA yaha kSetra sukha se upabhoga karane yogya ho cukA hai isa prakAra kA (pAsittA) khyAla karake ve (bilehito NiddhAissaMti) apane apane viloM se bAhara nikala AyeMge. aura (NiddhAittA) bAhara nikala kara ke phira ve (haTTatuTThA aNNamaNNaM sadAviti) vaDe hI Ananda se aura saMtoSa se yukta hue Apasa meM eka dUsare ke sAtha vicAra vinimaya kareMge (sadAvittA evaM vadissaMti vicAra vinimaya karake phira ve isa prakAra se eka dUsare se kaheMge (jAeNaM devANuppiyA ! bharahe vAse parUDharukkha-guccha-gumma-laya-valli-taNa-pacaya-hariya-jAva suhovabhoge) he devAnupriyo ! bharata kSetra vRkSoM se, gucchoM se, gulmoM se, latAoM se, valliyoM se, tRNoM se evaM harita darvAdiko se yukta hokara sukhopabhoga bana gayA hai (ta je NaM devANuppiyA ahaM kei ajjappabhii asubhaM kuNimaM AhAraM Aharissai) ataH aba jo koI he devAnupriyo ! hama logoM meM se Aja se lekara azubha, aprazasta-AhAra karegA (se NaM aNegAha chAyAhiM vajaNijjati) vaha aneka puruSoM manuSya naze mA kSetra subhopalAgya ya yudhya che temAsata (pAsittA) pyAsa uzana tamA (bilehito NiddhAhassaMti) tapAtAnA mAthI mA2 nIjI mAvaze mana (niddhAittA) pahAra nijI pachI ty| (hahatuTTA aNNamaNNaM saharviti) gahu mAnahita ane satuSTa thaye tasA 52252 - bhInI sAthe viyA2 vinimaya 42 (sahavittA, evaM vadissaMti) viyA2 vinimaya 4zana pachI tethe yA pramANe mIlane 4Deze (jae NaM devANa ppiyA ! bharahe vAse pauDharukkhagucchagummalayavallitaNapabdhayahariya jAva suhovabhoge) 3 devAnupriya bhAratakSetrana kSothA, gucchAthI, gulamathI latAethI valiothI temaja harita dUra vRhi thA yuta thachana sujAya bhogya bhanI Ayuche (taMjeNa devuNuppiyA amhaM kei ajappa mii asubha kuNima AhAraM Aharissai) methI thI AdAbhAthI 3 592 devaanupriy|| azubha-maprazasta hAra 4260 (se NaM aNNe NAdi chAhiM vaNijjati) te bhane
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkAdvivakSaskAraH sU0 57 utsarpiNIduSSamAkAlagatamanuSyakartavyanirUpaNam 497 pramANaM vyavadhAya (vajjaNijjetti kaTu) varjanIyA iti kRtvA svasvasamUhataH pRthakkaraNIyAH tatsaMsargaH sarvathA varjanIya iti nizcitya (saMThiI ThavessaMti) saMsthiti sthApayiSyanti vyavasthAM kariSyanti (saMThiI ThavettA) saMsthitiM sthApayitvA (bharahe vAse)bharate varSe (muhaM suheNaM sukha sukhena sukhaM yathA syAttathA sukhena-anAyAsena (abhiramamANA 2) abhiramamANAH 2-krIDantaH 2 (viharissaMti) vihariSyanti kAlaM yApayiSyanti ||suu0 57 // mUlama-tIseNaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai ? goyamA! bahusamaramaNijje bhUmibhAge bhavissai jAva kittimehiM ceva akittimehiM ceva / tIseNaM bhaMte ! samAe maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai ? goyamA ! tesiNaM maNuyANaM chavihe saMghayaNe chavihe saMThoNe bahuIo rayaNIo uidaM uccatteNaM jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAiregaM vAsasyaM AuyaM pAlehiMti, pAlittA appe gaiyA NisyAgAmI jAva appegaiyA devagAmI Na sijhaMti // sU0 58 // ____ chAyA-tasyAM sala bhadanta ! samAyAM bharatasya varSastha kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati ? gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo bhaviSyati yAvat kRtrimaizcaiva akRtrimaipracaiva / tasyAM khalu bhadanta samAyAM manujAnAM kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati? gautama ! teSAM khalu manujAnAM, SavidhaM saMhanana, Saividha saMsthAna bahniH ratnI: urdhvamuJcatvena, jaghanyena, antarmuhUttam utkarSeNa sAtirekaM varSazatam AyuSkaM pAlayiSyati, pAlayitvA apyekake niyagAmino yAvata apyekake devagAminaH na sidhyanti // 58 // kI chAyA pramANa meM varjanoya ho jAvegA-arthAt hama loga apane samudAya se use pRthakkara deMge. aura usase koI sambandha nahIM rakheMge. isa prakAra (kaTu) se nizcayakarake (saMThiI ThavessaMti) ve vyavasthA kareMge / isa prakAra kI (saMThiI ThavittA bharahe vAse) vyavasthA karake phira ve (suha suheNaM abhiramamANA 2 viharissaMti) isa bharata kSetra meM bar3e hI Ananda ke sAtha vinA kisI bAdhA ke vividha prakAra kI krIDAoM ko karate hue apane samaya ko nikAleMge // 5 // isa utsarpiNI ke duSSamAkAla meM bharata kSetra ke aura usameM sthita manuSyoM ke AkAra bhAva aneka purUSone chAyA pramANamAM varjaniya thaI jAya eTale ke ame tene pitAnA samudAyamAMthI judA judA karI mUkIzu ane tenA sAthe koI paNa jAtane saMbaMdha karIzu nahIM A prabhA nizcaya za2 (saMThiI ThavessaMti) teso vyavasthA 42. mA prabhAdhe (saMThi ThavittA bharahe vAse) vyavasthA 4zana pachI ta (suhaM suheNaM abhi-ramamANA 2 biharissati) mA bharata kSetramAM bahu ja AnaMdapUrvaka bAdhA rahita thaIne vivigha prakAranI krIDAo karatAM potAnA samayne vyatIta 42 // 57 // utsarpiNInA duSamakALamAM bharata kSetranA ane temAM sthita manuSyanA AkArabhAva 63
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 jambUdvIpaprajJaptisUtre TIkA-"tIse NaM bhaMte !" ityAdi / (tIse NaM bhaMte ! samAe) tasyAM khalu bhadanta samAyAM ! he bhadanta utsarpiNI saMbandhiyAM duSSamAyAM samAyAM (bharahassa vAsassa) bharatasya varSasya bharatakSetrasya (kerisae AyArabhAvapaDoyAre) kIdRzaka AkAra bhAvapratyavatAraH prajJaptaH prarUpitaH ? (bahusamaramaNijje bhUmibhAge bhavissai) bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo bhaviSyati (jAva kittimehiMceva akittime hiMceva) yAvat kRtrimaizceva akRtrimazcava / atra yAvatpadena (se jahA nAmae AliMgapukkharei vA) ityArabhya (phittimehiM ceva) ityavadhikaH pAThaH saMgrAhya iti / gautamasvAmI punaH pRcchati-(tIseNaM bhaMte ! samAe) tasyAM khalu bhadanta / samAyAM duSSamAyAM samAyAM (maNuyANaM) manujAnAM (kerisae) kIdRzakaH (AyArabhAvapaDoyAre ) AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati ? bhagavAnAha (goyamA / ) gautama ! (tesi NaM maNuyANaM ) teSAM khalu manujAnAM (chabihe) pavidha-padaprakArakaM (saMghayaNe) pratyavatAra ke viSaya meM sUtrakAra kathana karate haiM 'tIseNa bhaMte ! samAe bharahassavAsassa kerise'| TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai (tIse Na bhaMte ! samAe bharahasta vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) he bhadanta ! utsarpiNI sambandhI isa duSSamA kAla meM bharata kSetra ko AkAra bhAva kA pratyavatAra svarUpa-kaisA hogA ? isa prakAra gautama ke pUchane para prabhu ne kahA hai (goya. mA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge bhavisassai) he gautama ! usa kAla meM bharata kSetra kA bhUmibhAga bahu samamaraNIya hogA (jAva kittimehiM ceva akittimehiM ceva) yAvat vaha kRtrima akRtrima maNiyo se suzobhita hogA yahAM yAvatpada se yahI "mAliMgapukkhareivA" isa pATha se lekara "kittimehiM ceva" taka kA pATha gRhIta huA hai aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-(tIse NaM bhaMte ! samAe maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) he bhahanta ! usa duSSamA nAma ke Are meM manuSyoM kA AkAra bhAva kA pratyavatAra svarUpa kaisA hogA ! isake uttara meM prabhu kahate haiM-(goyamA ! tesiNaM maNuyANaM chavihe saMghayaNe chavihe saMThANe, bahuIo rayaNoo u8 uccatteNaM) he gautama ! una manuSyoM ke pratyavatAra nA saMbaMdhamAM sUtrakAra kathana kare che tIseNa bhaMte ! samAe bharahassa vasassa kerisae, ityAdi satra 28 TI--gItame prabhune mA pramANe prazraya (tIseNa bhaMte ! samAe bharahassa vAsasla kerisapa AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) mahanta sapi[I saMdhI se duSamA mAM bharata kSetranA AkArabhAvanA pratyavatAra eTale ke svarUpa kevuM haze ? A pramANe gautamasvAmIe prazna 4aa pachI prabhume yu (goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge bhavisastai) gItama! sabhA mata kSetrane bhUmimA mahusabharabhanIyatha (jAva kittimehi ceva akittihiM ceva) yAvata tetima matima mAthI suzAmita thaze mahI yAvat 54thA"AliMgapukkhareivA" pA8 as "kittihi ce" sudhAtA 54 yAta tha che. 13 gautama svAmI oma pUche cha (tIseNa bhaMte ! maNuyANaM kerisara AyAra bhAva paDoyAre 3 mahanta ! taduparanAma sArAbhAM manuSyanA AkAra bhAvanA pratyavatAra (eTale ke svarUpa kevuM haze? enA javAbamAM prabhu kahe che (goyamA! tesiNa maNuyANa chavihe saMghayaNe, vihe saMThANe baduIo rayaNIo uTTha uccatte Na)
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi vakSaskAraH sU0 59 duSSamasuSamAsamA nirUpaNam 499 saMhananaM zarIrAsthiracanA bhaviSyati, (chavvihaM) paividhaM SaTprakArakam (saMThANaM) saMsthAnam AkAro bhaviSyati, tathA te manujAH (bahuIo rayaNIo) bahvIH ratnIH (uDDhaM uccateNaM) Urdhvamuccatvena bhaviSyati, tathA (jahaNNeNaM) jaghanyena (aMtomuhuttaM ) antarmuhUrtam (ukkoseNaM) utkarSeNa (sAiregaM vAsasaya) sAtireka varSazataM kiJcidadhika varSazatam (AuyaM) AyuSkaM jIvitakAlaM (pAlehiti) pAlayiSyanti, (pAlittA) pAlayitvA (appegaiyA) apyekake kecit (NirayagAmI) nirayagAmina nArakA (jAva) yAvat-yAvatpadena-apyekake tiryaggAminaH apyekake manuSyagAmina iti saMgrAhyam, tathA-(appegaiyA devagAmI) apyekake devagAmino bhaviSyanti, parantu tatra kAle saMjAtA manuSyAH (Na sijhaMti) na sidhyanti siddhigatigAmino na bhavantIti // sU0 58 // ___ atha duSSamasuSamAM samAM varNayati mUlam-tIseNaM samAe ekkavosAe vAsasahassehiM kAle vIikkate aNaMtehiM vaNNapajjavahiM jAva parivaDDhemANe 2 ettha NaM dUsamasusamA NAmaM samA kAle paDivajjissai samaNAuso tIse NaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai ? / goyamA / bahusamaramaNijje jova akittimehiM ceva / tesi NaM bhaMte ! maNaANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai ? goyamA ! tesiNaM maNuyANaM chavihe saMgha yaNe, chabihe saMgaNe, bahUI dhaNUI uddhaM uccatteNaM jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM 6 prakAra kA to saMhanana hogA, 6 prakAra kA saMsthAna hogA aura zarIra kI U~cAI aneka hasta pramANa hogI. (japaNeNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM sAiregaM vApasayaM AuyaM pAlehiti) inakI Ayu kA pramANa jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa kucha adhika 100 varSa kA hogA (palittA appegaiyA NirayagAmI, jAva appegaiyA devagAmI) Ayu kI samAti ke anantara kitane ka to inameM se narakagati meM ja.veMge yAvat kitaneka tiryaggati meM jAveMge, kitaneka manuSyagati meM jAveMge aura kitaneka devagati meM jAveMge parantu (na sijhaMti) siddhagati meM koI nahIM jAvegA ||suu058|| he gautama! te manuSyane 6 prakAranuM te saMhanana thaze, 6 prakAranuM saMsthAna thaze ane zarIranI ayA ane| sta pramANa 2jI ze (jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNa sAiregaM vAsasayaM AuyaM pAlehiti) memanI AyuSyanu prabhA dhanyathA ye matabhuitanu bhane 44 padhAre 100 varSa 28 . (pAlittA appegayA NirayagAmI, jAva appegaiyA devagAmI) mAyuSyanI samApti 5chI uis to memanAmAMthA na24 gatimAze yAta keTalAka tirthan gatimAM jaze, keTalAka manuSya gatimAM jaze ane keTalAka devagatimAM jaze 5 (na sijjhaMti) siddhagati bhagavI zaza nahi. // 58 //
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre ukkoseNe puvakoDI AuyaM pAlehiMti, pAlittA appegaiA NisyagAmI jAva aMta karehiti / tIseNaM samAe taovaMsA samupajjissaMti, taM jahAtitthagavaMse cakkavaTTivaMse dasAvaMse / tIseNaM samAe tevIsaM sitthagarA, ekkArasa cakavahI Nava baladevA Nava vAsudevA samuppajjissaMti suu059| chAyA-tasyAM khalu samAyAm ekaviMzatyA varSasahanaiH kAle vyatikrAnte anantairvarNaparyavairyA vat parivarddhamAnaH paribarddhamAnaH atra khalu duSSamasuSamA nAma samA kAlaH pratipatsyate zramaNAyuSman ! tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM bharatasya varSasya kIdRza AkArabhAvapratyavatAro bhavi pyati ? gautama ! bahusamaramaNIyo yAvat akRtrimaizcaiva / teSAM khalu bhadanta ! manujAnAM kozaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati ? / gautama! teSAM khalu manujAnAM SaDvidhaM saMhananaM SavidhaM saMsthAnaM bahUni dhanuSi Urdhvamuccatvena jaghanyena antarmuhUrtam utkarSeNa pUrvakoTom AyuSka pAlayiSyanti pAlayitvA apyekake nirayagamino yAvatantaM kariSyanti / tasyAM khalu samAyAM trayo ghaMzA samutpatsyante tadyathA-tIrthakaravaMzaH cakravartivaMza 2, dazAhavaMzaH tasyAM khalu samAyAM prayoviMzati storthakarAH ekAdaza cakravartinaH nava baladevAH naba vAsudevAH samutpatsyante ||suu 59 / TIkA - "tIse NaM samAe" ityAdi / (samaNAuso) zramaNAyuSman he AyuSman zramaNa (tIseNaM samAe) tasyAM khalu samAyAm (ekkavIsAe vAsasahasse hi) ekaviMzatyA varSasahasraH pramite (kAle vIikkaMte ) kAle vyatikrAnte (aNaMtehi vaNNapajjavehi) anataivarNaparyavaiH (jAva) yAvat-yAvatpadena (aNaM tehiM gaMdhapajjaveDiM) ityArabhya (aNaMtaparivuiDhIe) ityantaH pAThaH saMgrAhyaH, (parivaDDhemANe2) parivarddhamAna: 2 (ettha NaM) atra khalaasmin bharate varSe khalu (dUsamasusamA NAmaM samA kAle) duSpamasuSamA nAma samA kAla: // utsarpiNI ke duppama suSamA kA varNana'tIse NaM samAe ekkavIsAe vAsasahasse hiM kAle vIikkaMte' ityAdi sUtra-59 TIkArtha-(samaNAuso) he AyuSman zramaNa (toseNaM samAe) usa utsarpiNI meM (ekakavIsAe vAptasahasse hiM) 21hajAra varSa pramANa vAlA jaca (kAle vIikkaMte) yaha duSSamA nAma kA dvitIya kAla samApta ho jAvegA taba (aNaMtehiM vaNNapajjavehi jAva parivaDDhemANe2 etthaNaM dUsamasusamA gAmaM samA kAle paDivagjissai) ananta varNa paryAyoM se yAvat ananta gaMdha Adi paryAyoM se ananta gaNa sUpa meM utsarpiNInA duSamasuSamAnuM varNana--- 'tIseNaM samAe ekkavIsAe vAsasahassehiM kAle voikkaMte ityAdi sUtra // 5 // Act-- (samaNAuso) 3 Ayu bhan zrama ! (tIse NaM samAe) assapiNImA ( ekkabIsAe vAsasahassahiM) 21 12 varSa prabhAravANe nyAre (kAle vIikkate) se suSamA nAma dvitIya samAsa tha 4za tyAre (aNaMtehiM vaNNapajjavehi jApa parivaDe. mANe 2pattha Na samasusamA NAmaM samA kAle paDivajjisaI) anaMta 19 paryAyothI yAvata anaMta gaMdha Adi paryAyAthI anaMta guNa rUpamAM vRddhi gata thatA A bharatakSetramAM duSama
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ NAVNAVM prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAraH sU0 59 duSSamasuSamAsamA nirUpaNam 501 (paDivajjissai) pratipatsyate samApanno bhaviSyati / (tIseNaM bhaMte ! samAe) tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM (bharahassa vAsassa) bharatasya varSasya (kerisae) kIdRzakaH (AyA. rabhAvapaDoyAre) AkArabhAvapratyavatAro ( bhavistai ) bhaviSyati ? iti gautama praznebhagavAnAha-'goyamA ! gautama ! ( bahusamaramaNijje jAva akittime hiM ceva) bahusamaramaNIyo yAvat akRtrimaizcaiva / atra yAvatpadena (bhUmibhAge bhavissai) ityarabhya (kittimehiM ceva) ityanta ! pAThaH saMgrAhayaH / punagautamasvAmI pRcchati tesiNaM bhaMte ! maNuyANaM) teSAM khalu bhadanta ! manujAnAM he bhadanta ! teSAmutsarpiNIduSSama suSamAkAlabhAvinAM manuSyANAM (kerisae AyArabhAvapaDoyAre) kIdRzaka AkArabhAva pratyavatAro ( bhavissai) bhaviSyati ? / bhagavAnAha- (goyamA ! ) gautama (tesi NaM maNuyANaM) teSAM khalu manujAnAM ( chabihe saMghayaNe) SaDvidhaM saMhananaM ( chavihe saMThANe pavidhaM saMsthAnaM ca bhaviSyati, tathA-te manujAH (bahUI dhaNiM uddhaM uccatteNaM) bahUni vRddhiM gata hotA huA isa bharata kSetra meM duSpamasuSamA nAma kA tRtIya kAla prApta ho jAvegA (tIseNaM bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) gautamane prabhu se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! jaba yaha kAla bharatakSetra meM avatIrNa ho jAvegA to bharatakSetra kA AkAra bhAva kA pratyavatAra svarUpa kaisA hogA? isa prazna ke uttare meM prabhu ne kahA hai he gautama! isa Are meM bharatakSetra kA bhUmibhAga bahu sama ramaNIya hogA yAvat akRtrima paMcavarNoM ke maNiyoM se vaha upazobhita hogA. yahAM yAvatpada se "bhUmibhAge bhavissai" yahAM se lekara "kittimehi ceva" taka kA pATha gRhIta huA hai. aba gotamasvAmo punaH prabhu se aisA pUchate haiM- ( tesiNaM bhaMte ! maNuyANaM kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) he bhadanta ! isa kAla ke manuSyoM kA svarUpa kaisA hogA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- (goyamA ! tesiNaM maNuyANaM chavihe saMghayaNe chabihe saMThANe bahuiM dhaNUI uDDhaM uccatteNa) he gautama ! utsarpiNo ke duSSamAsuSamA kAlabhAvI manuSyoM ke chaha prakAra ke saMhanana hoMge chaha prakAra ke saMsthAna hoMge-tathA inake zarIra kI samAnAmatIya prApta thaze. (tose NaM bhaMte ! samAe bharahassa bAssasa kerisara AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) gautame prabhune mApramANe 524 mata ! yAra se Aga bharatakSetramAM avatIrNa thaI jaze tyAre bharatakSetranA AkAra-bhAvane pratyavatAra eTale ke varUpa kevuM haze ? A jAtanA praznanA javAbamAM prabhu kahe che-he gautama ! e ArAmAM bharatakSetrane bhUmibhAga bahu samaramaNIya thaze. yAvat akRtrima pAMcavarNonA maNiothI te mita yaza sahI yAvat 54thA (bhUmibhAge bhavissai) mahIdhI bhAMDIne (kittimeM hi ceva) sudhInA 5 gaDIta thye| che. ve gautama svAmI puna: prabhu 2 mojatanA prazna 42 cha-tesINaM bhale ! maNuyANa kerisae AyArabhAvapaDoyAre bhavissai) mahanta ! 241 ANanA bhanavyAnu35 buze ? nAmamA prabhu 49 che-(goyamA ! tesi NaM maNuyANaM chavihe saMghayaNe chabihe saThANe bahuI dhaNUI uDda uccatteNaM) 3 gautama utsapinA duSamA suSamA kALanA bhAvI manuSyanA 6 prakAranA sahanano thaze, 6 prakAranA saMsthAne
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 jambUdvIpaprajJaptisUtre dhanUMSi urdhvamuccatvena bhaviSyanti, tathA (jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM puncakoDI) jaghanye nAntarmuhUrttam utkarSeNa pUrvakoTim (AuyaM) AyuSkaM ( pAlehiMti) pAlayiSyanti (pAlittA) pAlayitvA (appegaiyA NirayagAmI jAva aMta karehiti) adhyekake nirayagAmino yAvat antaM kariSyanti yAvatpadasaMgrAhyapAThamanusRtyaivamartho bodhyastathAhi - kecid manuSyA narakagAmino bhaviSyanti kecit tiryaggAmino bhaviSyanti kecinmanuSyagA - minaH kecicca devagAmino bhaviSyanti kecicca siddhigatigAmino bhaviSyantIti / tasyAM samAyAM ye manuSyavaMzAH pracaliSyanti tAnAha - ( tI seNaM samAe ) tasyAM khalu samAyAM (tao vaMsAH) trayo vaMzAH (samuppajjissaMti) samutpatsyante samutpannA bhaviSyanti (taM jahA ) tadyathA - (titthagaravaMse) tIrthakara vaMzaH tIrthaGkarasantAnaparamparA (cakkavaTTivase) cakravartivaMzaH cakravarttisantatiparamparA, (dasArakhaM se) dazArhavaMzaH yaduvaMzazceti / tasyAM samAyAM kiyatkiyatsaMkhyakAJcakravarttyAdayaH samutpatsyante ? ityAha- (tIseNaM bhaMte ! samAe) tasyAM U~cAI aneka dhanuSa pramANa hogo ( jahaNgeNaM ato muhuttaM ukkoseNaM putrvakoDI AuyaM pAchehiMti) inakI Ayu jaghanya se eka antarmuhUrta ko aura utkRSTa se eka pUrvakoTi taka kI hogI (pAlittA appegaiyA NirayagAmI, jAva aMtaM karehiMti) itanI lambI Ayu kA bhoga karake jaba ye mareMge to inameM se kitaneka manuSya to naraka meM jAyeMge aura kitaneka manuSya yAvat samasta zArIrika aura mAnasika duHkho kA vinAza kareMge yahA~ yAvatpada se saMgrAhya pATha isa prakAra se haiM- " kecit manuSyAH naraka gAmino bhaviSyanti kecit tiryaggAmino bhaviSyanti kecit manuSyagAmino bhaviSyanti kecit devagAmino bhaviSyanti kecit siddhagatigAmino bhaviSyanti" isa yAvatpada gRhIta pATha kA artha spaSTa hai. (tIseNaM samAe tao baMtA samupyajjissaMti) usa utsarpiNI kAla ke isa tRtIya Araka meM tIna vaMza utpanna hoge - ( taM jahA ) jo isa prakAra se haiM - ( titthagaravase, cakkavaTTivase) eka tIrthakara vaMza, dvitoya cakravartI vaMza tRtIya dazArha vaMza - yaduvaMza (tIse NaM samAe thaze tema 4 khemanA zarIranI ayAI bhaneu dhanuSa pramANa bheTalI Daze. (jahaNNeNa atomuhutta ukkoseNaM pubvakoDI AuyaM pAlehiti) khebhanu AyuSya dhanyathI ye mantarbhuta bheTa bhane utkRSTathI se pUrva aTi sudhI Daze. (palittA appegaiyA NirayagrAmI, jAba aMta karehiti) mAsu hIrgha AyuSya logavIne nyAre yethe bhara pAmaze tyAre khebhnaamAMthI keTalAMka manuSye te narakamAM jaze ane keTalAka anuSye| yAvatu samasta zArIrika ane mAnasika du:khAneA vinAza karaze. ahI' yAvat padathI saMgrAhya pATha A pramANe che"kecit manuSyAH narakagAmino bhaviSyanti kecit tiryagAmino bhaviSyanti kecit manuSyagAmino bhaviSyanti kecit devagAmino bhaviSyanti kecit siddhagatigAmino bhaviSyanti' yAvat pahathI gRhIta me pAhato artha spaSTa 4 . ( toseNaM samAe tao vasA samupajjassaMti) te utsarpiNI ajanA se tRtIya Arambha vaMzI utpanna thaze ( taM jahA te yA pramANe che. (titthagaravaMse, cakkalaTTi vaise, dasAravaMse) me tIrtha 42 vaMza, dvitIya yatratavaMza ne tRtIya hazA vaMza yahuvaMza (tIseNaM samApa tebIsaM
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 bakSaskAraH sU0 60 suSamaduSSamAkAlanirUpaNam khalu bhadanta ! samAyAM (tevIsaM titthagarA) trayoviMzatistIrthakarAH (ekkArasa cakkavaTTI) ekAdaza cakravartinaH (Nava baladevA) nava baladevAH navasaMkhyakA baladevAH (Nava vAsudevA) nava vAsudevAH navasaMkhyakA vAsudevAzca (samuppajjissaMti) samutpatsyante utpannA bhavipyantIti // su. 59 // atha suSamaduSpamAkAlaM varNayati malam-tose paM samAe sAgarovamakoDAkoDIe bAyAlosAe vAsasahassehiM UNiyAe kAle vIikkate aNaMtehiM vaNNapajjavehiM jAva aNaMtaguNaparikhuDDhIe parivuDDhemANe 2 ettha NaM susamadUsamA NAmaM samAkAle paDivajjissai samaNAuso! sA NaM samA tihA vibhajissai-paDhame tibhAge, majjhime tibhAge pacchime tibhaage| tIse NaM bhaMte ! samAe paDhame tibhAe bharahassa bosassa ke risae AgorabhAvapaDoyAre bhavissai ? goyamA! bahusamaramaNijje jAva bhavistai, maNuyANa joveva osappiNI pacchime tibhAge vattavvayA sA bhANiyavvA, kulagaravajjA usbhsaamivjjaa| aNNepaDhaMti.taMjahA tIse NaM samAe paDhame tibhAe ime paNNarasa kulegarA samupajji ssaMti taM jahA-sumaI jAva usame sesaM taM ceva daMDaNoio paDilomAo NeyavAo. tIse NaM samAe paDhametibhAge rAyadhamme jAva dhammacaraNe ya vocchijjissai / tIse NaM samAe majjhimapacchimesu tibhAgesu jAva paDamamajjhimesu vattavvayA osappiNIe sA bhANiyavvA / susamA taheva, susamAsusamAvi taheva jAva chabihA maNustA aNumajjissaMti jAva saNNi corI // sU0 60 // chAyA-tasyAM khalu samAyAM sAgaropamakoTI koTayAM dvivatvAriMzatA varSasaharunikAyAM kAle pratikrAnte anantai rvaNaparyavairyAvat anantaguNarivRddhayA paribarddhamAnaH parivarddhamAna atra tevIsaM titthagarA, ekakArasa, cAravaTTo, Nava baladevA, Naca vAsudevA samupA narasaMti) usa utsarpiNI kAla ke isa tRtIya Araka meM 23 ta tha kA 11 cakravartI, no valadeva, aura no vAsudeva utpanna hoMge // 59 / / titthagarA, pakkArasa cakkavaTTo Nava vathadebA Naba vAsudevA samupajjissaMti) asafael kALanA e tRtIya Ara.mAM 26 tIrthaMkaro, 11 aphavatIe. nava baLade ane nava vAsude panna thaze. // 5 // - -
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 jambUdvIpaprajJaptisUtre khalu suSamaduSSamA nAma samA kAlaH pratipatsyate zramaNAyuSman ! sA khalu samA tridhA vibhakSyate prathamastribhAgaH 1 madhyamastribhAgaH pazcimastribhAgaH / tasyAM khalu bhadanta ! samAyAM prathame tribhAge bharatasya varSasya kIdRzaka AkArabhAvapratyavatAro bhaviSyati gautama ! bahusa maramaNIyo yAvad bhaviSyati manujAna yA eva utsarpiNyAM pazcime tribhAge vaktavyatA sA maNitavyA kulakaravarjA RSabhasvAmivarjA / anye paThanti tasyAM khalu samAyAM prathame tribhAge ime paJcadaza kulakarAH samutpatsyante tadyathA sumati ryAvid RSabhaH zeSaM tadeva daNDanotayaH pratilomA netavyAH tasyAM khalu samAyAM prathame tribhAge rAjadharmo yAvat dharmavaraNaM ca vyucche tsyati / tasyAM khalu samAyAM madhyamapazcimayostribhAgayoryAvat prathamamadhyamayorvaktavyatA avasarpiNyAM sA bhaNitavyA suSamA tathaiva suSamasuSamA tathaiva yAvat SaDvidhA manuSyA anu sakSyanti yAvat saMzicAriNaH ||suu0 60 // TIkA - "tIseNaM samAe " ityAdi / (samaNAuso !) zramaNAyuSmana ! he Ayuman ! (tIseNaM samAe ) tasyAM khalu samAyAM tasyAM duSSamasuSamAyAM khalu samAyAM (sAgarovamakoDAkoDIe) sAgaropamakoTIkoyyAM (bAyAlIsAe vAsasahassehiM ) dvitvAriMzatA varSasahasraiH dvicatvAriMzatsahasravarSaiH (UNiyAe) UnikAyAM nyUnAyAM (kAle vIi 'kid) kAlavyatikrAnte vyatIte sati - dvicatvAriMzadvarSasahastro ne duSpamAsuSamArUpa kAle vyatIte sati (aNaM tehiM vaNNapajjavehiM jAva anaMtaguNaparibuDDhIe parivuDDhemANe 2) anantai varNaparyavairyAvat anantaguNaparivRddhayA parivarddhamAnaH 2, yAvat padenAtra 'anaMtehiM gaMdhapajjavehiM' ityAdi pUrvoktaH pAThaH saMgrAhya : ( ettha NaM) atra khala asmin bharatakSetre khalu (susamad samA NAmaM samA kAle) suSamaduSpamAnAma samA kAlaH utsarpiNyA caturthArakalakSaNaH kAlaH 'tI seNaM samAe sAgarovama koDAkoDIe bAyAlIsAe vAsasahasserhi, ityAdi TIkArtha -- he AyuSman zramaNa ! utsarpiNI ke 42 hajAra varSa kA 1 sAgaropama koTAkoTi pramANavAle isa tRtIya Araka kI parisamApti ho jAne para (aNaMtehi vaNNapajJjadehiM jAva anaMtaguNa pari buDDhIe parivuDDhe mANe 2 etthaNaM susamadUpamA NAmaM samA kAle paDivajjissai samaNAuso) ananta varNoM se yAvat anaMnaguga vRddhile varjita hotA huA isa bharatakSetra meM suSama duSSamAnAmakA caturtha Araka lagegA avatarita hogA (sA NaM samA tihA vimajisi) isa Araka 'tIseNa samAe sAgarovama koDA koDIe bAyAlIsAe bAsasahassehiM ityAdi sUtra ||60|| TIkA -he AyuSmane zramaNu ! utsapi+nInA 42 hajAra varSe kama 1 sAgaropama kaTArkaTi prabhAvAnA yA tRtIya bhArasunI kyAre parisamApti tha naze tyAre (anaMtehiM vaNNadajjave hiM jAtra aNataguNaparibuDDhIpa parivuDDhemANe 2 patthaNaM susamadsamA NAmaM samA kAle paDivajisai samaNA uso) manatavarza paryAyAthI yAvat anaMta govRddhithI vardhamAna me bhaztakSetramAM suSamahuSSabhAnAma aturtha bhAra sAgarI meTa se avatarita thaze. ( sA NaM samA tihA vibhajitsaI) se mAranA Rtu lAgo thaze. ( paThame tibhAge, majjhime tibhAge pacchi meti bhAge) mAM me prathama trilA thaze. dvitIya madhyamatribhAga yaze mane tRtIya pa cama
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkAdvivakSaskAraH sU0 60 suSamaduSSamAkAlanirUpaNam 505 (paDivajjissai) pratipatsyate prApto bhaviSyati / asyAH samAyA bhAgatrayaM bhavatIti tad darzayati sANaM' ityAdi / ( sANaM samA tihA vibhajjissai) vA khalu samA tridhA vibhaGkSyate sAsuSamaduSpamArUpAsamA bhAgatrayeNa vibhaktA bhavati / tatra pratyekabhAgaM nAmanirdeza pUrvakamAha - 'paDhame tibhAge, ityAdi / ( SaDhame tibhAge majjhime vibhAge, pacchime tibhAge) prathamastribhAgo, madhyamastribhAgo pazcimastribhAga iti / 'tribhAga' ityasya 'tRtIyo bhAga ityarthaH / evaM suSamaduSpamAyAH samAyA bhAgatrayaM pradarzya samprati prathama tribhAgasyAkArabhAvaM jijJAsamAno gautamasvAmI pRcchati - 'tIse NaM bhaMte' ! ityAdi / (tIse NaM bhaMte / samAe) tasyAH khalu bhadanta ! samAyAH ( paDhame tibhAe) prathame tribhAge (bharaissa vAsassa) bharatasya varSasya (kerisae) kIdRzakaH (AgArabhAva paDoyAre) AkArabhAvapratyavatAro (fates ) bhaviSyati ? / bhagavAnAha - ( goyamA !) gautama ! ( bahusamaramaNijje) bahusamaramaNIyo (jAva) yAvad (bhavissai) bhaviSyati / atra yAvatpadena sa eva varNanakramaH saMgrAhyo yo'vasarpiNyA: suSamaduSSamA samA nirUpaNAvasare bharata kSetrasya varNana - kramo varNita iti / manuSyANAM viSaye gautamaprazno bhagavaduttaraM ca avasarpiNyA: ke tIna bhAga hoMge (paDhameti bhAge, majjhime ti bhAge, pacchime tibhAge) ina meMeka prathama tribhAga hogA dvitIya madhyama tribhAga hogA aura tRtIya pazvima tribhAga hogA inameMse jo 'paDhametimAe' prathama tribhAga hai - tIsarA bhAga hai- (tIseNa bhaMte ! samAe bharahassa vAsassa kerisae AyArabhAva - paDoyAre bhavissai) he bhadanta ! usa prathama tribhAga meM bharata kSetra kA svarUpa kaisA hogA ? isake uttara meM prabhu kahate hai- (goyamo ! bahu samaramaNijje jAva bhavissai) he gautama ! prathama tribhAga meM bharata kSetra kA bhUmibhaga bahuta samaramaNoya hogaa| yahAM yAvatpada se vahI varNana krama saMgrAhya huA hai jo avasarpiNI ke suSamA Araka ke duSamA Araka ke nirUpaNa ke samaya meM bharata kSetra kA varNita kiyA gayA hai (maNuyANaM jA ceva osappiNI e pacchime vattavvayA sA bhANiyavvA kulagarabajjA usa sAmivajjA) avasarpiNIsambandhI suSama duSSamA ke pazcima tribhAga meM jaisA manuSyoM kA varNana kiyA gayA hai vaisA hI varNana kula karake varNana ko aura RSabhasvAmI ke varNana ko chor3a kara yahAM para bhI karalenA cAhiye. kyoM ki avasarpiNI ke suSamaduSSamA ke pazcima tribhAga meM jina daNDanItiyoM pravRtti kulakaroM ne kI hai aura RSabhasvAmI ne jo antapAka Adi kiyA oM kA aura zilpa tribhAga thaze bhAMthA ? (paDhame tibhAe) prathama tribhAga che arthAttrine lAga che, (tIseNa bhase ! samAe bharaissa vasissa ke risae AyArabhAva paDoyAre bhavissA) De lahanta ! te prathama tribhAgabhAMlaratakSetranu sva35 Thevu ize ? menAbhvAbhAM prabhu he che (goyamA bahusamaramaNijje jAgha bhavissai) he gautama! prathama tribhAgamA lastakSetra bhUmilA bahusamaramaNIya thaze. ahIM yAvat padathI te pramANe ja vaNuna krama sagrAhya thaze ke je pramANe avasarpiNInA suSabha-huSamA AramnA ni3SANu samayamA bharatakSetra vAnaravAmAM Avyu che. (maNuyANaM jA ceva osappiNIe pacchime vattavvayA sA bhANiyavvA kulagaravajjA usabhalAmivajjA) avsarpiNI saMbaMdhI suSama duSamAnA pazcima tribhAgamAM jevuM manuSyAnu vaNna karavAmAM Avyu che, 64
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 jambUdvIpaprajJaptisUtre suSama duSpamAyAH pazcimatribhAgavarNanaprasaGge manuSyaviSaye yAdRzo gotamapraznaH yAdRzaM ca bhagavaduttaraM tatsarvamihApi kulakaravarNanam RSabhasvAmivarNanaM ca parityajya saMgrAhyam / etadeva - darzayati (maNuyANaM jA ceva osapigIe pacchime vattavvayA sA bhANiyacyA kulagaravajjA usamasAmivajjA) manujAnAM yAcaiva avasarpiNyAM pacchime tribhAge vaktavyatA sA bhaNitavyA kulakaravarjA RSabhasvAmiva iti / ayaM bhAvaH avasarpiNI sambandhi suSamadumAyAH pazcimatribhAge kAle yAdRzaM manujAnAM varNanaM gataM tAdRzameva varNanamatrApi vaktavyam, parantu kulakaravarNanam RSabhasvAmivarNanaM cAtra na vaktavyam yato'vasarpiNyA: suSamaduSpamAyAH samAyAH pazcime tribhAge yA daNDanItyAdayaH kulakarai: pravante, RSabhasvA, minA ca yA annakAdikriyAH zilpakalAcopadaryante tAzrotsarpiNyA: suSamaduSpamAyAH samAyAH prathame tribhAge na pravarttyante na cApyupadazyante / ayaM bhAvaH utsarpiNyA dvitIyArake ye kulakarA bhavanti tatpravarttitadaNDanItyAdInAmeva caturthArake'nuvRttirbhavati pAkAdikriyANAM zilpakalAnAM cApi pUrvapravRttAnAmetra tatrAnuvRttirbhavatIti tattatpratipAdakapuruSAnAvazyakateti avasarpiNItRtIyAraka pazcimatribhAgakAlavarNane kulakaravarNanamRSabhastrAmivarNanaM ca varjayitvA sarva vAcyamiti / athavA 'RSabhasvAmivarjA' ityasya 'RpabhastrAkalAoM kA upadeza kiyA hai ve saba utsarpiNI ke suSamaduSSamA nAmake prathama tribhAgameM pracArita nahIM huI aura na upadiSTa hI hui haiM tAtparya kahane kA yaha hai utsarpiNI ke dvitIya Araka meM jo kulakara hote haiM unake dvArA pravartita daNDanItyAdikoM kI hIM caturtha Araka meM anuvRtti hotI haiM tathA pUrvapravRtta hI pAkAdi kriyAoM ko kI aura zilpa kalAoM ko bhI vahAM para anuvRtti hotI hai isIliye yahAM inake pratipAdaka puruSoM kI anAvazyakatA prakaTa kI gaI hai aura aisA kahA gayA hai ki avasarpiNI ke suSama duSSamA ke pazcima tribhAga ke varNana ke samaya manuSyoM kA jaisA varNana kiyA gayA hai vaisA vaha saba varNana kulakara aura tIrthakara masvAmo ke varNana ko chor3akara kahalenA cAhiye athavA "RSabhasvAmo barjA" kA abhiprAya RSabhasvAmI tevu' ja varNana phakta kulakaranA temaja RSabha svAmInA vanane bAda karIne ahI paNa samajavu' joie. kemake avasarpiNInA suSama duSamAnA pazcima tribhAgamAM jeTalA prakAranI daMDanItionI pravRtti kulakarAe karelI che ane RSabha svAmIe je anyapAka vagere kriyA AnA ane zilpakalAmenA upadeza karyo che. te khadhu utsarpiNInA suSamaduSTamAnA prathama tribhAgamAM pracalita thayuM nathI ane upadmiSTa pazu thayuM nathI. tAtpa A pramANe che ke utsarpiNInA dvitIya ArakamAM je kulakara heAya che, temanA vaDe pratiMta da MDanIti vagerenI ja caturthAM AkamAM anuvRtti hoya che tema ja pUrva pravRtta pa!kAdi kriyAenI ane zilpa kaLAenI paNa tyAM anuvRtti thatI eTalA mATe ahIM emanA pratipAdaka puruSonI anAva zyakatA prakaTa karavAmAM AvI che ane evuM kahevAmAM Avyu che ke avarSiNItA sudhana kruSNamAnA pazcima tribhAganA vana samaye manuSyAnu je pramANe varNana karavAmAM Avelu che, tevuM ja vaNu na kulakara ane tI kara RSabhasvAmonA varNanane bAda karIne samajavu
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 bakSaskAra: sU0 60 suSamaduSSamAkAlanirUpaNam 507 " myabhilApa' iti bhAvaH / tatazca RSabhasvAmino'bhilApaM varjayitvA bhadrakRnnAmakasya tIrthaGkarasyAbhilApo vaktavya ityabhiprAyaH / atredaM bodhyam - utsarpiNyAM caturviMzatitamatIrtha kRto'bhilApo'vasarpiNyAM saMjAtasya prathamatIrthakarasya sadRzaH prAyastvaM bhadra kRtI varNane kalApadezAbhilApAbhAvena bodhyamiti / atra kulakaraviSaye vAcanAbhedamAha - 'aNNe paDhati' ityAdi / (aNNe padaMti) anya paThanti - apare AcAryA evaM pAThabheda vadanti, tathAhi - (tIse NaM samAe paDhame tibhAe ime paNNarasa kuLagarA - muppanissaMti, taM jahA sumaI jA usame sesaM taM caiva ) tasyAM khalu samAyAM prathame tribhAge ime paJcadaza kulakarAH samutpatsyapte, tadyathA-sumatiryAvadRSabhaH, zeSaM tadeva / ayamihAbhiprAyaH keSAM cinmate utsarpiNIsambandhisuSamaduppamAyAH prathame tribhAge sumatimArabhya RSabhaparyantAH saMbaMdhI abhilApa hai, so isa abhilApa ko choDa kara bhadrakRt nAmake tIrthakara kA abhilApa kahanA | isa kathana kA tatparya aisA hai ki utsarpiNI ke 24 ve tIrthakara kA abhilApa prApta karake avasarpiNI meM utpanna hue prathama tIrthaMkara ke jaisA hI kahanA cAhiyeM. kyoM ki ina donoM meM prAyaH karake samAna zolatA hai / abhilApa kI prAyaH samAnatA hai aisA jo kahA gayA hai vaha bhadrakRta tIrthaMkara ke varNana meM kalAdika ke upadeza ke abhilApa ke abhAva se kahA gayA hai aisA jAnanA cAhiye. yahAM kulakara ke viSayameM jo vAcanAbheda hai use sUtrakAra "apane pati " isa sUtra dvArA prakaTa karate haiM isameM unhoMne yaha samajhAyA hai ki kitaneka AcArya aisA pATha bheda kahate haiM - (rta se NaM samAe paDhametibhAe ime paNNarasakulagarA samupajissaMti taM jahA sumaI jAva usame sesaM taMceva) utsarpiNo sambandhI suSamaduSSamA ke prathama vibhAga meM ye 15 kulakara utpanna hoMge jaise sumati yAvat RSabha arthAt prathama sumati kulakara aura antima RSabha kulakara bAkI ke jo 13 madhyake ora kulakara haiM unakA nAma pUrva meM prakaTa ho karadiyA gayA hai tathA ina 15 kulakaroM meM se 5-5 kulakaroM dvArA jo jo daNDanIMtI cAlU kI jAtI hai le. karamasvAmIvaja' ne abhiprAya RSalasvAmI saMbaMdhI alisAya che, to e abhilASane bAda karIne bhadrakRtanAmaka tIthaMkaranA abhilApa kaheve. A kathananuM tAtpaya A pramANe che ke utsaviMzInA 24mA tIrthaMkaranA abhilASa prApta karIne avasarpiNImAM utpanna thayela prathama tI karanA jevA ja abhilApa kahevA joie. kAraNa ke e bannemAM ghaNuM karIne samAnazIlatA che, abhilApanI prAyaH samAnatA che Ama je kahevAmAM Avela che, te bhadrakRta tIrthaMkaranA varNanamAM kalArdikanA upadezanA abhilApanA abhAvathI kahevAmAM Avela che. evu' samajavu jAie. ahIM kulakaranA saMdhamAM je vAcanA leha che, tene sUtra " aNNe paDhati" se sUtra vaDe prasTa re che. te Ama sabhalavyu che TAu mAyAya vA paaddlehne| usleja hare he - (tIse NaM samAe paDhametibhAe ime paNNarasa kulagarA samujissati taM brahA sumaI jAva usame sesaM taM ceba) utsarpiNI samadhI suSabhaduSSabhAnA prathamatribhAmAM e 15 kulakara utpanna thaze. jema ke sumaticAvat RSabha svAmI eTale ke prathama sumati kulakara ane a`tima RSabhasvAmI kulakara zeSa je 13 madhyanA khIjA kulakarA che,
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ no. 1464AAAAAna. jambUdvIpaprajJaptisUtre paJcadazasaMkhyakAH kulakarA vrnnniiyaaH| eteSu cazcadazasu kulakareSu sarvaprathamaH sumatiH sarvA ntimazca RSabhaH, madhyasthitAzca trayodaza kulakarAH pUrvoktanAmAna eva / tathA paJcabhiH kulakarairyA yA daNDanItayaH pravartyante tAstA api pUrvoktA evAvaseyA iti / ataH paro yo vizeSastamAha'daMDaNIIo' ityAdi / (daMDaNIIo paDilomAo NeyavAo) daNDanItayaH pratilomA netavyAH-avasarpiNI sambandhisuSamaduSSamAyAmekaika kulakarapaJcakakRtA yA yA daNDamItayaH proktAH, tatpratikUlA daNDanItayo'tra vaktavyA iti / ayaM bhAvaH avasarpiNyA: suSamaduSSamAyAM prathamakulakarapaJcakasamaye'parAdhasyAlpatvena hAkAro daNDam / dvitIyakulakarapaJcakasamaye tu jaghanyamadhyamarUpAparAdhadvayasya sadbhAvAt mAkAra-hAkAra-rUpaM daNDadvayam / tRtIyakulakarapaJcakasamaye tutkRSTamadhyamajaghanyarUpAparAdhatrayasadbhAvAt jaghanye' parAdhe hAkAro daNDaM, madhyame mAkAro daNDam, utkRSTe tu dhikkAro daNDa miti / utsarpiNyAM suSamaduSSamAyAH prathame tribhAge prathamakulakarapaJcakasamaye svaparAdhasya jaghanyamadhyamoskRSTatayA jaghanya aparAdhe hAkAro madhyame mAkAraH utkRSTe tu dhikkaarH| dvitIyakulakara vaha bhI pUrva meM prakaTa kara dI gai hai parantu ina daNDa nItiyomeM jo utsarpiNI kAla ke isa Are ke prayoga meM bhinnatA hai vaha isa prakAra se hai -(daNDaNoIo paDilomAo) avasarpiNI ke suSama duSpamA meM prathama kulakara paJcama ke samaya meM aparAdha ko alpatA hone se hAkAra daNDaNoti prayukta huI haiN| dvitIya kulakara paJcaka ke samayameM jaghanya aura madhyama aparAdho ke sadbhAva se hAkAra aura mAkAra ye do daNDa nItiyAM prayukta huI hai tathA tRtIya kulakara paJcaka ke samaya jaghanya, madhyama aura dhikkAra ye tInoM hI daNDanItiyAM prayukta huI haiM aisA pahile prakaTa kiyA jA cukA haiM - parantu utsarpiNo ke isa supamaduSSamA nAma ke Are meM prathama vibhAga meM prathama kulakara paJcaka ke samaya meM tInoM prakArake aparAdhoM ke sadbhAva se jaghanya aparAdha meM hAkAra, madhyama apa rAdha meM mAkAra ora utkRSTa aparAdha meM dhikkAra ina tInoM daNDanItiyoM se, dvitIya kula kara paMcaka temanA nAma pahelAM prakaTa karavAmAM Avela che. tathA e 15 kulakaromAMthI 5, 5 kulakara vaDe je-je daMDanIti cAlu karavAmAM Ave che, te paNa pahelAM prakaTa karavAmAM AvI che. paNa e daMDanItiomAMthI je utsarpiNI kAlanA e ArAnA prayAgamAM bhinnatA che. te A pramANe cha-(daNDaNoIo paDilomAo) asaayiin| suSama duSamAmA prathama ga42 5'ykanA samayamAM aparAdhanI apatA hovAthI hAkAra daMDanIti prayukata thayelI che. dvitIya kulakara paMcakanA samayamAM jaghanya ane madhyama aparAdhenA sadabhAvathI hAkAra ane sAkAra e be daMDanItio prayukta thaI che. tathA tRtIya kulakara paMcakanA jaghanya. madhyama ane utkRSTa aparAdhAnA sadabhAvathI hAkAra, mAkAra ane dhikakAra e traNe daMDanItio prayukta thayelI che. A pramANe pahelAM prakaTa karavAmAM aAvela che. pazu utsarpiNInA e suSamaduSamAM nAmaka ArAmAM prathamatri bhAgamAM prathama kulakara paMcakanA samayamAM traNa prakAranA aparAdhanA sadUbhAvathI jaghanya aparAdhamAM hAkAra. madhyama aparAdhamAM sAkAra ane utkRSTa samayamAM dhikkAra e traNa daMtanItiothI, dvitIya kulakara paMcakanA samayamAM jaghanya ane madhyama
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi vakSaskAraH sU060 suSamaduSSamAsamAkAlanirUpaNam 509 paJcakasamaya'parAdhasya jaghanyamadhyamatvena jaghanye'parAve hAkAro madhyame ca mAkAraH / tRtIyakulakarapaJcakasamaye tvaparAdhasya jaghanyatvena hAkAramAtra daNDa miti / 'daMDaNIIo' ityasyopalakSaNatvena zarIrapramANAyuSka pramANAdikaM cApi yathAsaMbhavaM prAtilomyena vijJeyamiti / 'aNNe par3hati' ityAdi rUpasya vAcanAntarIyapAThasyAyamabhiprAya:- rAjadharmasya kAlaprabhAveNa anArake kramazo byavacchedAt janAnAM ca bhadraprakRtikatvenAlpAparAdhakAritvAd, rAjJAM cA'pyanugradaNDatvAdaparAdhadaNDayorabArake'lpatA bhaviSyati / tato'riSTanAmacakravartikulotpannAH paJcadaza kulakarA bhaviSyanti, taditare ca rAjAnastadvyavasthApitamaryAdArakSakA bhaviSyanti / tataH kAlakrameNa sarve'pyahamindratvaM pratipannA bhaviSyanti / atra ya RSabhanAmA sarvAntimaH kulakaraH sa RSabhAbhivatIrtha karAdanyo'baseyaH / tatra kAle ca tatsthAnIyo'ntimastIrthakaro bhadrakannAmA bhaviSyati / ayaM ca prastutArake ekonanavake samaya meM jaghanya hI aparAdha ke sadbhAva se hAkAra aura mAkAra daNDanotiyoM se evaM tRtIya kulakara paJcaka ke samaya meM kevala jadhanya ho aparAdha ke raha jAne ke kAraNa eka hAkAra ho daNDa nIti se kAma liyA jAtA hai (daNDaNIIo) yaha pada upalajhaNa rUpa hai isa kAraNa zarIra pramANa, AyuSka pramANa, Adi kI bhI yathAsaMbhava prati lomatA hai yaha bAta prakaTa ko gai jAnano cAhiye (aNNe paDhaMti) ityAdi rUpa vAcanAntarIya pATha kA yaha abhiprAya hai-rAjadharma kA kAlaprabhAva se isa Araka meM kramazaH vyavaccheda ho jAvegA kyoMki manuSya dhIre-dhIre bhadra prakRtivAle ho jAyeMge isase unameM alpAparAdhakAritA AtI jAvegI rAjAjana bhI tIna daNDa dene vAle nahIM hoMge isaliye aparAdha aura daNDa kI alpatA ho jAvegI ariSTa nAmaka cakravartI ke kula meM utpanna hue 15 kulakara hoMge inase bhinna jo rAjAjana hoMge ve una kulakaroM ko vyavasthApita maryAdA kerakSaka hoMge dhIre-dhAre jaisA jaisA kAla vyatIta hotA jAvegA vaise saba manuSya ahamindratva ko prApta hote jAveMge isameM sarvAntima RSabha nAma kA kula kara hogA -ima kAla meM antima tIrthakara bhadrakRta nAma kA hogA avasarpiNo kAla ke isa re meM jaise cauvIsa tIrtha karoM me se aparAdhanA sadUbhAvathI hAkAra ane mAkAra daMDanItiothI temaja tRtIya kulakara paMcakanA samayamAM kevala jaghanya aparAdha ja zeSa rahevAthI eka hAkAra daMDanItithI kAma calAvavAmAM bhAva cha. (daNDaNIIo) se 56 64kSaya 35 cha. methI zarIra pramANu, mAyu, pramA, koznI para yathA saMbhava pratibhatA cha. yAta 4842vAbhA mAvatAcha. (aNNe paDhati) ItyAdi rUpa, vAcanAntarIya pAThano e abhiprAya che-rAjadharmano kAla prabhAvathI e ArakamAM kramazaH vyavaccheda thaI jaze kemake mANasa dhIme-dhIme bhadra prakRtivALA thaI jaze ethI temanAmAM alpAparAdha kAritA AvatI jaze. rAjAo paNa tIvra daMDa ApanArA nahi thaze. ethI aparAdha ane daMDanI a9patA thaI jaze, ariSTa nAmaka cakravatinA kuLamAM utpana thayelA 15 kulakare thaze. emanAthI bhinna je rAjAe thaze, teo te kulakarenI vyavasthApita maryAdAnA rakSaka thaze. dhIme-dhIme jema-jema kALa vyatIta thato jaze tema-tema sarva manu ahamitvane prApta karatA jaze, emAM sarvAntima RSabha nAmaka kulakara thaze, e kALamAM
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 510 jambUdvIpaprajJaptisUtra tyA pakSaratikrAnte samutpatsyate ityagame'bhihitam / avasarpiNIkAle yaH prathamastIrthakara. statsthAne utsarpiNyAM caturvizatitamastIrthaGkaro bhavatIti bodhyam / iha ye paJcadaza kula. karAH proktAH, tatra anyAnyAgame anyamanya nAmopalabhyate, tathAhi sthAnAGgasya saptame sthAnake sapta kulakarAH proktAH, tatra sumatinAma noktaM, dazame tu daza kulakarAH moktAH, parantu tatra 'suMmati' iti nAma proktaM, 'muMmati' iti ASazailyA prasAdhya tacchAyA 'suMmati' iti kathaMcid bhaviSyati, tathApi tannAma tatra SaSThakulakarasthAne paThitaM, na tu prathamatIrtha, karasthAne / atraiva prathame tribhAge kiM kiM vastu vyucchedaM prApsyatIti jijJAsAyAmAha 'tIse NaM samAe paDhame tibhAge rAyadhamme jAva dhammacaraNe ya vocchijissai' iti / tasyAM khalu prathama tIrthakara AdinAtha hue kahe gaye hai vaise hI caubIsa tIrthakara yahAM para bhI hoMge para yahAM inakI utpatti pahilA cauvosamAM tIrthakara hogA phira tebosamA tIrthakara hogA isa rUpa se hogI isa taraha RSabhanAtha bhagavan kA sthAnIya antima cauvosamAM tIrthakara jo hogA usakAnAma bhadrakRta hogA yaha isa kAla meM 89 pakSa pramANa jaba yaha kAla vyatIta ho jAvegA taba hogA aisA Agama meM kahA gayA hai avaptarSiNI kAla meM jo prathama tIrthakara hai usake sthAna meM utsarpiNI kAla meM 24 vAM tIrthakara hotA hai yahAM jo 15 kulakara kahe gaye haiM unake bhinna 2 dUsare AgamoM meM nAma pAye jAte haiM / jaise-sthAnAGga ke saptama sthAnaka meM sAta kulakara kahe hue haiMso uname supati kulakara aisA nAma nahIM hai dazaveM sthAnaka meM 10 kulakara kahe hue hai so vahAM sumati aisA nAma kahA gayA haiM yadi ArSazailI se aisA kahA gayA hai hama isa bAta ko mAna kara sumati ke sthAna meM sumati aisAho jAyagA yaha mAna leM taba bhI yaha nAma vahAM chaThe kulakara ke sthAna meM paThita huA hai prathama tIrtha kara ke sthAna meM nahIM / (toseNaM samAe paDhame tibhAe rAyadhamme jAva dhammacaraNe avocchijiMssai) utsarpiNI ke isa caturtha Araka meM prathama aMtima tIrthakara bhadrakRta nAme thaze. avasarpiNI kALanA e ArAmAM jema 24 tIrthakaromAMthI prathama tIrthaMkara AdinAtha thayA che, Ama kahevAmAM AvyuM che, temaja 24 tIrthakaro ahIM paNa thaze. paraMtu ahIM emanI utpatti pahelAM 24 mA tIrthaMkara thaze, tyArabAda 23 mAM tIrthakara thaze A kramathI tIrthaMkara thaze. A pramANe iSabhanAtha bhagavAnane sthAnIya aMtima 24 me tIrthaMkara je thaze tenuM nAma bhadrakRta thaze, e A kALamAM 89 pakSa pramANa jyAre A kALa vyatIta thaI jaze. tyAre thaze. Ama AgamanuM vacana che. avasarpiNI kALamAM je prathama tIrthakara che, tenA sthAne utsarpiNa kALamAM 24 tIrthakara hoya che. ahI je 15 kulakara kahevAmAM Avela che, temanA bhinna-bhinna bIjA AgamomAM nAme jovA maLe che. jema ke "sthAnAnA saptama sthAnakamAM sAta kulakara thayA che evuM kahevAmAM AvyuM che. to teomAM sumati kulakara evuM nAma nathI. 10mAM sthAnakamAM 10 kulakaro kahevAmAM AvyA che. tyAM saMmati evuM nAma kahevAmAM AvyuM che je ArSa zailIthI evuM kahevAmAM AvyuM che ema ame A vAta mAnIe to sumatinA sthAne sumati evuM thaI jaze. evuM mAnI laIe te paNa e nAma
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA dvi0 vakSaskAraH sU0 60 suSamaduSSamAsamAkAlanirUpaNam 511 samAyAm prathame tribhAge rAjadharmoyAvad dharmacaraNaM ca vyucchetsyati vinAzaM prApsyati, atra yAvatkaraNAt gaNadharmaH pAkhaNDadharmazca grAhyaH, atha zeSa vimAgadvayavaktavyatAM pratipAdayitumAha tIseNa samAe majjhima pacchimesu tibhAgesu jAva paDhamamajjhimesu vattavvayA osappi. NIe sA bhANiyayA' iti. tamyAM khalu samAyAM madhyama pazcimayostribhAgayoH yAvat pratha mamadhyamayoH - arthayojanena aucityAt madhyama prathamayorityAseyam, anyathA zuddhaprAtilomyAsamavena arthAnupapattirApadyata / yA vaktavyatA avasarpiNyAmuktA sA bhaNitavyA,ityevaM rItyA caturthArakaH sampanna:, atha paJcamaSaSThau Arako atidizannAha -' susamA taheva susamAsusamAbi taheva jAva chavvihA maNussA aNusajjissaMti jAva saNNicArI' iti, suSamA-paJcamasamAsvarUpaH kAlaH, tathaiva avasarpiNI dvitIyArakavad bodhyA, suSamasuSamA SaSThasamAlakSaNaH kAlaH SaSThAraka ityarthaH sA'pi tathaiva- avasarpiNI prathamArakavad bodhyA, kiyatparyantamatra vijJAtavyamiti jijJAsAyAmAha-yAvat SavidhAH manuSyAH anusaMkSyanti saMtatidhArayA anuvartiSyanti yAvat zanaizcAriNaH, saMjJicAriNa iti bhAvaH / atra yAvatpadAna pUrvo kAH padmagandhAdaya eva grahotavyAH ||puu. 60 // itizrI vazvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadezabhASAkalita-lalitakalApAlapakapravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApaka-vAdimAnamardaka-zrI-zAhU chatrapatikolhApurarAyapradatta-jainazAstrAcArya,-padabhUSita-kolhApurarAjaguru-bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAla-prativiracitAyAM zrIjambUdvIpaprajJaptisUtrasya prakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM // dvitIyavakSaskAraH smaaptH|| tribhAga meM rAadharma yAvat gaNadharma, pAkhaNDa dharma naSTa ho jAyeMge (tose gaM samAe majjhimacchimesu timAesu jAba paDhamamajjhimesu vattavvayA oNsappiNIe sA bhANiyavvA) isa Araka ke madhyama aura pazcima vibhAga kI vaktavyatA avasarpiNI ke caturtha Araka ke prathama aura madhyama ke vibhAga jaiso hai| susamA taheva ( susamasusamA vi ta va jAva chavvihA maNussA aNulajissaMti jAva saNNi cArI) suSamA aura suSamA suSamA kAla ko vakavyatA jaisI avasarpiNI kAla kI prarUpaNA karate samaya kahI gaI haiM vaisI hI hai / // 6 // dvitIyavakSaskAra kA varNana samApta / tyA 734142n| sthAnamA paThita thaye che. prathama tIrtha 42nasthAnamA nahi. (tIse NaM samAe paDhameM tibhAe rAmadhamme jAva dhammacaraNea vocchijislai) satsapizInA se tathA mA24bhAM prathama vibhAga 215 yAvata dharma, pAyama nAza pAmaze. (tIse NaM samAe mamjhimapacchimesu tibhA pasu jAva paDhamamajjhimeMsu vattavvayA osappiNIe sA bhaannidara) e ArakamanA madhyama ane pazcima bhAganI vaktavyatA avasarpiNInA caturtha ArakanA prathama mana madhyama vibhAga kI che. (susamA taheva susamakalamA visutaheva jAva chavihA maNussA aNulajz2issaMti jAba saNNivAro) suSamA bhane suSamA suSamA nI tayatA je pramANe avasarpiNI kALanI prarUpaNa karatAM kahevAmAM AvI che, tevI ja che. te 60 che bIjA vakSaskAranuM gujarAtI bhASAMtara samApta
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 jambUdvIpaprajJaptisUtre tRtIya vakSaskAraH prarambhayate atha varNyamAnasyaitadvarSasya nAmnaH pravRtti nimittaM praSTukAmaH gautamaH praha- "sekeNaDhaNaM" ityAdi / malam-se keNaDhaNaM bhaMte ! evaM vuccai bharahevAse 2 ? goyamA ! bharahe NaM vAse veaddhassa pabbayassa dAhiNeNaM codasuttaraM joaNasayaM ekkArasa ya egUNavosaibhAe joaNassa abAhAe lavaNasamudassa uttareNaM coddasuttaraM joaNasayaM ekkArasa ya egUNavIsaibhAe joaNassa abAhAe gaMgAe mahANaIe paccatthimeNaM siMdhUe mahANaie purathimeNaM dAhiNaddha bharahamajjhillatibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM vINI yANAmaM rAyahANI paNNattA, pAiNapaDINAyayoM udINadAhiNavicchinnA duvAlasa joyaNAyAmA navajoaNa vicchiNNAdhaNavaimati NimmAyA cAmIyarapAgArANANA maNi paMcavaNNakavisIsaga parimaMDiAbhirAmA alakApurI saMkAsA pamuiya pakkIliyA paccakkhaM devalogabhUA riddhisthimia samiddhA pamuiyajaNajANavayA jAva paDirUvA / / sU0 1 // chAyA-tat kenArthena bhadanta ! eva mucyate bharatavarSam 21 gautama! bharate khalu varSe baitADhayasya parvatasya dakSiNena caturdazottaraM yojanazatam ekAdazacaikona vizati bhAgAn yojanasyAbAdhayA lavaNasamudrasyottareNa caturdazottaraM yojanazatam ekAdazacaikonaviMzatibhAgAn yojanasthA bAghayA gaGgAyA mahAnAdyAH pazcimena sindhvAH mahAnAdyAH paurastyena dakSiNArddhabharatamadhyama tRtIyabhAgasya bahumadhyadezabhAge, atra skhalu vinItA nAma rAjadhAnI prakSaptA pUrvAparayI dizorAyatA uttaradakSiNayo vistIrNA dvAdaza yojanAyAmA, navayojana vistIrNA dhanapatimatyA nimitA cAmIkaraprAkArAH, nAnAmaNi paJcavarNakapizIrSaparimaNDitA'bhirAmA alakApurI saMkAzA, pramuditaprakrIDItA, pratyakSa devalokabhUtA, Rddhastimita samRddhA' pramuditajanajAnapadA yAvat pratirUpA // sU0 1 // TIkA "sekeNaTeNaM" ityAdi / (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai bharahe vAsera atha sampUrNabharatakSetrasvarUpazravaNAnantaraM gautamaH pRcchati tatkenArthena khalu bhadanta ! evamu * tRtIya vakSaskAra kA varNana prArambha * se keNaTeNaM bhaMte evaMvuccai bharahevAse 2-ityAdi sUtra tRtIya vakSasakAranuM varNana prAraMbha se keNahe NaM bhaMte ! evaM buccai bharahevAse-ityAdi sUtra-1
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 1 bharatavarSa nAmakAraNanirUpaNam cyate bharatavarSa 2 ? iti asmin kSetre bharatacakravatI AsId ataevAsya bharataM varSamiti nAma jAtam iti bhagavAn pradarzati-'goyamA' ityAdi- 'goyamA ! bharahe NaM vAse veyaDDhassa pavyayassa dAhiNeNaM' bhagavAnAha-he gautama ! bharate khalu barSe vaitAvyasya parvatasya dakSiNe dakSidigpati bhAge ityarthaH 'codasuttaraM joyaNasayaM ekArasa egUNavIsaibhAe joyaNassa abAhAe' caturdazottaraM yojanazatam ekAdazacaikonaviMzatibhAgAn yojanasya abAdhayA antaraM kRtvA 'lavaNasamudassa uttareNaM coisuttaraM joyaNasayaM ekkArasaya egUNavIsaibhAe joyaNassa abAhAe tathA lavaNasamudrasyottare-dakSiNalavaNasamudrasya uttarebhAge, caturdazottaraM yojanazatam ekAdaza caikonaviMzatibhAgAn yojanasya abAdhayA-antaraM kRtvA, pUrvAparasamudrayo gaGgA sindhubhyAM vyavahitatvAnna tadvivakSA kRtA 'gaMgAe mahANaIe paccatthimeNaM' gaGgAyA mahAnadyA pazcAtye pazcimAyAm 'siMdhUe mahANaIe purathimeNaM' sindhvA mahAnadyAH pUrvasyAM dizi'dAhiNaddhabharahamajjhillatibhAgassa bahumajhadesabhAe'dakSiNArddhabharatasya madhyamata. TIkArtha-- 1 isa sUtra dvArA zrI gautama svAmIne prabhu se isa prakAra pUchA hai-ki (se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai bharahe vAse 2) he bhadanta ! isa bharata kSetra kA nAma bharata kSetra aisA kisa kAraNa se rakhA gayA hai ? isake uttara meM prabhu zrI kahate haiM ( goyamA ! bharahe NaM vAseveaddhassa pavvayassa dAhiNeNaM coddasuttaraM joyaNasayaM ekkArasaya egUNavisaibhAe joya Nassa anahAe lavaNasamudassa uttareNaM) he gautama ! bharata kSetra ke vaitADhya parvata ke dakSiNa bhAga meM-11411yojana ke antarAla se tathA dakSiNa lavaNa samudra ke uttara bhAga meM-114 19 ..yojana ke antarAla se ( gaMgAe mahANaie pacatthimeNaM ) gaMgA nadI kI pazcima dizAmeM (siMdhae mahANaIe purathimeNaM ) sindhunadIkI pUrvadizAmeM (dAhiNaddhabharahamajjhillatibhAgassa TI -20 sUtra 43 gItamasvAmI prabhune mApramANe prazna 4ya cha / (se keNaTeNaM bhaMte evaM buccai bharahevAse 2) Danta ! ma bharatakSetra nAma bharatakSetra mezana zA 25thA prasiddha thayacha 1 anAvamA prabhu 43 cha (goyamA! bharaheNaM vAse veaddhassa dAhiNeNaM coddasuttara joyaNasayaM eka kArasaya egUNavIsaibhAe joyaNassa avAhAe lavaNasamuhassa uttareNa) hi gautama ! bharatakSetranA vaitADhya parvatanA dakSiNabhAgathI 1141 yojanA aMtarAlathI temaja ikSiya 15 samudranA uttarabhAgamA 114-11118 yAnana matalathI (gaMgAe mahANaIe paJcathimeNaM) mA mahAnahAnI pazcima dizAma (siMdhUe mahANaIe purasthimeNa sidhu nahInI pUrNa hizAmA (dAhiNabharahamajjhillatibhAgassa bahumajjhadesabhAe) mane kSiA maratanA bhayatatAya bhAganA para madhyapradeza sabhA (pattha Ne biNIA NAma rAyahANI paNNattA) vinItA nAmaka eka rAjadhAnI kahevAmAM Avela che. 114 jananI utpatti-ne prakAra A pramANe che. bharatakSetrane vistAra 526619 cIjana jeTale che, vaitAdyaparvatano vyAsa 50 jana jeTaluM che. to Ane bharatakSetranA vistAramAMthI bAda karIe to 476 419 ejana zeSa 65
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ 514 jambUdvopaprajJaptisUtre tIyabhAgasya bahumadhyadezabhAge, 'etthaNaM viNIA NAmaM rAyahANI paNNattA' atra khalu etAdRze kila kSetre vinItA ayodhyA nAmnI rAjadhAnI prajJaptA / sAdhika caturdazAdhika yojanazatAGkotpatti prakAraH pradarzyate-tathAhi bharatakSetram SaDviMzatyadhikapazvazatAni 526 yojanAni SaT 6 kalA yojanaikonaviMzatibhAgarUpA vistRtam, asmAt paJcAzat 50 yojanAni vaitAbyagirivyAsarUpANi zodhyante, jAtam 476.6 kalAH,dakSiNottarabharatArddhayo vibhajanayA etasyAH 2383. kalAH, iyato dakSiNArddhabharatavyAsAd 'udINadAhiNavisthinnA' ityAdi vakSyamANavacanAt vinI tAyA vistArarUpANi nava yojanAni zodhyante, jAtam 229 3 kalAH, asya bahumajjhadesabhAe ) aura dakSiNArdha bharata ke madhyama-tRtIya bhAgake bahumadhya dezabhAga meM ( ettha Na viNIA NAma-rAyahANI paNNattA ) vinItA nAma kI eka bahuta prasiddha rAjadhAnI kahI gaI hai / 114 yojana ko utpatti kA prakAra aisA hai-bharata kSetra kA vistAra 5266 yojana kA hai vaitADhya parvatakA vyAsa coDAi 50 yojana kA hai so ise bharata kSetra ke bi stAra meM se ghaTAdenepara4766, yojana raha jAte haiM. dakSiNArdha bharata aura utarArdha bharata meM inheM vibhakta karane para238. -yojana Ate haiM / ava dakSiNArdha bharata vyAsa meM se vinItA ke vistArarU pa nau yojana ghaTAne para2292 Ate haiM / isake madhya bhAga meM nagarI he so isa pramANa ko A dhA karane para 114 yojana pramANa AjAtA hai bace hue evaM yojana ke 19 -bhAga karane para aura unameM 3 kalAoM ko milAne para hue-22 ko AdhA karane para 11 kalA AjAtI hai yaha vinItA nAmakI nagarI (pAINa paDoNAyayA ) pUrva se pazcima taka lambI hai ( udINadAhiNavitthinnA) rahe che. dakSiNa bhArata ane uttarArdha bhAratamAM emane vibhakta karIe to 238-319 ejana thAya che. have dakSiNAI bharatabhAsamAMthI vinItAnA vistAra rUpa nava yajana bAda karIe te 229-311 Ave che. enA madhyabhAgamAM nagarI che. te A pramANane ardha" karIe to 114 ye jana pramANu AvI jAya che. zoSa temaja janAnA 19 bhAga karavAthI ane temAM 3 kalAo umeravAthI 22 thayA ane have rara nA be bhAga karIe te tenA adhI 11 kalAo mAlaya che. me vinIta name nagarI (pAINa par3INAyayA) pUrvathA pazcima sudhI aisii
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 1 bharatavarSanAmakAraNanirUpaNam ca madhyabhAge nagarItyarddha karaNe 114 caturddazottarayojanazatam jAtam avaziSTasyaikasya yojanasya ekonaviMzatibhAgeSu kalAtrayakSetre sati jAtAH 22 tadarddham 11 ekAdaza kalA iti, tAmeva vizeSaNai vizinaSTi- 'pAINa paDINAyayA' ityAdi / 'pAINa paDINAyayA' pUrvAparayo dizorAyatA 'udINadAhiNavitthinnA' uttaradA kSiNayo vistIrNA 'duvAlasa joyaNAyAmA' dvAdazayojanAyAmA 'NavajoyaNa vitthi NNA' natra yojanavistIrNA 'dhaNavaimatitiNimmAyA' dhanapatimatyA uttaradik pAlabuddhayA nimitA, nipuNa zilpiviracitamyA tisundaratvAt 'cAmIyarapAgArA' cAmIkaraprAkArA svarNa nayaprAkArayukkA 'NANAmaNipaMcabaNNA kavisIsagaparimaMDiyAbhirAmA nAnAmaNipaJcavarNakapizIrSakaparimaNDitA ataevAbhirAmA manoharA 'alakApurI saMkAsA' alakApurI saMkAzA - dhanadapurIsannibhA 'pamuhayapakkIliyA' pramuditaprakIDitA, pramuditajanayogAt nagayapi 'tAtsyyAt tadvayapadeza' iti nyAyAt pramuditA tathA prakrIDitA aura uttara se dakSiNa taka caur3I hai. (duvAlasajoyaNAyAmA) isa taraha isakI lambAI 12-yojana kI hai (NavajoyaNa visthiNA ) aura nau yojana kI isakI caur3AI hai / ( ghagavaimati NimmayA ) kuvera ne uttara dizA ke adhipati ne ise racA hai ( cAmIyara pAgArA) svarNamaya - prAkAra se yaha yuka hai. ( NANAmaNi paMcavaNNa kavisosagaparimaDiyAbhirAmA ) pAMcavarNavAle aneka maNiyoM se isake gure bane hue haiM unase yaha parimaMDita haiM ataH dekhane meM yaha bar3I sundara lagatI hai. (alakA purI saMkAsA ) isaliye yaha aisI pratIta hotI hai ki mAnoM yaha dhanada - kuvera - ko hI nagarI hai. ( muiya pakkIliyA ) yahAM para rahane vAle sadA prasannacita rahate haiM aura aneka prakAra kI krIDAoM ke rasameM sarAbora -rahate haiM - isa kAraNa yaha nagaro bhI unake sambandha se pramudita aura prakrIDita banI rahatI hai. ( paccakkhaM devalogabhUyA ) dekhane vAloM ke liye yaha nagarI sAkSAt devaloka ke samAna lagatI hai. (riddhatthimiyasamiddhA ) yaha nagarI vibhava, bhavana Adi ke dvArA vRddhi ko prApta hue haiM isameM rahane vAloM ko svacaka aura paracakra kA bilakUla bhaya nahIM rahatA hai tathA dhana che, (udINa dAhiNabitthinnA) bhane uttarathI dakSiNa sudhI paDojo che. (duvAlasajoyaNAyAmA) yA pramANe yenI sAI 12 yena bheTalI che. (NabajoyaNavitthiNNA) ane nava yojana bheTasI senI paDojAI che. (ghaNavaimati NimmayA) uttara dvizAnA adhipati dherai khenI 2yanA 45 / che. (cAmIyarapAgArA) abhaya ArathI se yukta che. ( NANAmaNi paMcavaNNa kavisIsaga parimaMDiyAbhirAmA) pAMca vAjA bhane maSiothI senA bhaMgarAyo bhanesA che. temanAthI the parimaMDita che. yethI levAmAM me khUpa suMdara sAge che. (alakApurI saMkAsA) methI the sevI pratIta thAya che hai ye se dhana-Dumera-nI nagarI che, (pamuha pakkoliyA) aDI rahenArA sarva prasannatti rahecha bhane bhane ahAranI krIDAenA rasamA magna rahe che. ethI A nagarI paNa temanA saMbaMdhathI pramudrita ane prIDita rahe che, (paccakkhaM devalogabhUyA) nenArAma bhATe se nagarI sAkSAta devakheo nevI lAge che, (riddhasthimiya saniddhA) se nagarI vila, bhavana yahi vaDe samRddhi sampanna thAha 515
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ 516 jambroprazaptisUtra krIDAvantastAdRzA ye janAstadyogAnnagaryapi prakrIDitA 'paccakkhaM devalogabhUyA pratyakSa devalokabhUtA sAkSAdevalokasamAnA, 'riddhisthimiyasamiddhA, Rdastimita samRddhA suddhA vibhavabhavanAdibhi vRddhimupagatA stimitA-svaparacakra bhayarahitA sthireti yAvat, samRddhA dhanadhAnyasamedhitAtpramuditA janA nAgarikAH, 'pamuiya jaNa jANavayA, pramuditajana jAnapadA 'jAva paDirUvA, yAvat pratirUpA, pramuditajanajAnapadeti vizeSaNaM pramuditaprakrIDiteti vizeSaNasya hetubhUtatayA na paunaruktyamityalamadhikapallavitena ||suu0 1 // nanvevaM prastuta bharatakSetrasya nAma pravRttiH kathaM jAtA ? ityAha-"tatthaNaM ityAdi mUlama-tattha NaM viNovAe rAyahoNIe bharahe NAmaM rAyA cAuraMta cakkavaTTo samuppajitthA, mahayA himavaMta mahaMtamalayamaMdara jAva rajjaM pasAse mANe viharai / biio gamo rAyavaNNagassa imo, tattha asaMkhejja kAlavAsaM tareNa uppajjae jasaMso uttame abhijAe sattavIriya parakkamaguNe pasattha vaNNa sarasAra saMghayaNatanugabuddhidhAraNamehAsaMThANa sIlappagaI pahANagAvacchAyAgaie aNegavayaNappahANe tea AubalavIriyajutte ajhusiraghaNaNi cialoha saMkalaNArAya vairausaha saMghayaNa dehadhArI jhasa 1 migAra 2 juga 3 baddhamoNaga 4 bhaddamANaga 5 saMkha 6 chatta 7 vIaNi 8 paDAga 9 cakka 10 NaMgala 11 musala 12 raha 13 sothia 14 aMkusa 15 caMdA 16 iccA 17 aggi 18 jUya 19 sAgara 20 iMdajjhaya 21 puhavi 22 pauma 23 kuMjara 24 sIhAsaNa 25 daMDa 26 kumbha 27 girivara 28 turagavara 29 varamauDa 30 kuMDala 31 gaMdAvatta 32 dhaNu 33 koMta 34 sAgara 35 bhavaNavimANa 36 aNegalakSaNa pasattha suvibhatta cittakara dhAnya Adi kI vRddhi ke kAraNa yahAM ke samasta nAgarIka jana sadA Ananda-Ananda meM hI DUbe rahate hai / ( jAva paDirUvA ) isa kAraNa yAvat yaha nagarI pratirUpa hai- anya nagarI isake jaisI nahIM haiM- 'anupamarUpavAlI hai pramuditajanajAnapadA' yaha vizeSaNa " pramuditaprakrIDita"isa vizeSaNa kA hetu-bhUta hai. isa kAraNa yahAM punaruti doSa nahIM AtA hai / / 1 / / / che, emAM rahenArAone svacakra ane para cakrano bhaya ekadama lAgatuM nathI, temaja dhanadhAnya AdinI samRddhine lIdhe ahIM rahenAra sarva nAgarike sarvadA AnaMda magna ja rahe cha, (jAva paDirUvA) rathI yAvata se nagarI prati 35 cha, mI nagarI sana 2 // samRdanathI. memanupama 35vatI cha, "pramuditajanajAnapadA" se vizeSa "pramuditaprakrIDita" e viroSaNa mATe hetubhUta che. ethI ahIM punarukti doSa nathI, e sUtra 1
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 2 bharatakravartinaH utpatyAdinirUpaNam 517 . caraNadesabhAge uddhAmuha lomajAla sukumAlaNiddha mauAvatta pasatthaloma viraiasikhicchacchaNNaviulavacche desakhettasuvibhattadehadhArI taruNaravi rassibohiavarakamala vibuddhagabbhavaNNe hayaposaNakosasaNNibha pasattha pi druta Niruvaleve paumuppalakuMdajAijUhiyavara caMpagaNAgapupphasAraMgatullagaMdhI chattIsA ahia pasattha patthivaguNe he jutte abbocchiNNAtapatta pAgaDa ubhayajoNI visuddhaNiagakulagayaNapuNNacaMde caMde iva somayAe NayaNamaNa Nivvuikare akkhobhe sAgarova thimie dhaNaveivva bhogasamudayasavvayAe samare aparAie parama vikkamaguNe amara vaI samANa sarisarUve maNuavaI bharahacakkavaTTI bharahaM muMjai paNaTThasatta // suu02|| chAyA- tatra khalu vinItAyAM rAjadhAnyAM bharato rAjA cAturantacakravartI samudapadyata, mahAhimavanmahanmalayamandarayAvadrAjya prazAsayan viharati / dvitIyo gamo rAjavarNakasyAyam tatra asaMkhyeyakAla varSAntareNa utpadyate vazasvI, uttamaH, abhijAtaH sattvavIrya parAkramaguNaH prazasta sArasaMhananatanukabuddhidhAraNamedhA saMsthAnazIlaprakRtikaHpradhAnagaura. vacchAyAgatikaH aneka vacana pradhAnaH, teja Ayu balavIryayuktaH azupira ghaNanicitalohasUlanArIcavarSabha saMhananadehadhArI jhaSa 1 yuga 2 bhRGgAra 3 varddhamAnaka 4 bhadrAsana 5 zaGkha 6 chatra 7 vyajana 8 patAkA9 cakra 10 laGgUla 11 musala 12 ratha 13 svastikA 14 Gkuza 15 candrA 16dityA 17 gni 18 yUpa sAgare 20 ndradhvaja 21 pRthvI 22 padma 23 kuJjara 24 siMhAsana 22 26 kUrma 27 girivara 28 tu ragavara 22 varamukuTa 30 kuNDala 31 nandyAvata 32 dhanuH 33 kunta 24 sAgara 35 bhavana vimAnA 36 nekalakSaNa prazasta suvibha kta citrakaracaraNadezabhAgaH UrdhvamukhalomajAla sukumAla snigdha mRdukAvata prazasta lo maviracita zrIvatsachannabipulavakSaskaH, dezakSetra suvibhaktadehadhArI, taruNaravirazima bodhitavarakamala viddha garbhavarNaH, hayaposanakozasannibhapRSThAntanirUpalepaH, padmotpala kunda jAti yUthikavaracampakanAga puSpa sAraGgatulya gandho, SaTUtriMzatA adhika prazasta pArthivaguNaiyuktaH avyavacchinnAtapatraH, prakaTobhayayonikaH, vizuddha nijakakulagagana pUrNacandra iva somatayA nayanamanaso nivRtikara, akSobhaH, sAgara iva stimitaH, dhanapati riva bhAga samuda sad dravyatayA, samare aparAjitaH, parama vikramaguNaH, amarapatisamAna sahazarUpaH, panumapatiH bhahatacakravartI bharata bhuGkte praNaSTazatraH // sUta 2 // TIkA-'tatthaNaM viNIyAe rAyahANIe bharahe NAmaM karAyA tatra khalu vinItAyAm ayodhyAyAM rAjadhAnyAM bharato nAma rAjA,saca vAsudevo'pisyAt tathA sAmantAdirapi syAt atastayoAvRttyarthamAha-'cAuraMtacakavaTTI' cAturantacakravartI, catvA
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ 518 jambUdvIpaprajJaptisUtre ro'ntAH-pUrvAparadakSiNasamudrAstrayaH caturthoM himavAn ityevaM svarUpAste santi vazyatayA asyeti cAturantaH sacAsau cakravartI ceti cAturantacakravartI 'samuppajjitthA, samudapadyata AsodityarthaH sa kIdRzaH ? ityAha -'mahayAhimavaMtamahaM malaya maMdara jAva rajjaM pasAsemANe viharai, mahAhimabanmahan malayamandara yAvadrAjyaM prazAsayan viharati, yAvatpadAt prathamopAGgataH, mAhiMdasAre ityArabhya samagro rAjavarNako grAhyaH rAjA aupapAtike ekAdaza sUtre draSTavyaH tathAhi-mahAhimavAn haimavata harivarSakSetrayo vibhAjakaH kula parvataH tadvat mahAn tathA malayamandaramahendrANAM parvatavizeSANAM sAra iva sAro yasya sa tathA anta balaM yadvA malayAdivisAraH pradhAno yaH sa tathA parvatAnAM tadhye malayAdayaH parvatavizeSAH pradhAnAstathA'yamapi anya narendrANAM madhye pradhAna itibhAvaH, etAdRzavizeSaNaviziSTaH rAjA rAjyaM prazAsayan pAlayan viharati ityata eva bharataM varSamiti nanvevamapi zAzvatI bharatanAma pravRttiH tatthaNaviNIyAe rAyahANIe bharaheNAma'-ityAdi sUtra 2 TokArtha--usa vinItA nAma kI rAjadhAnI meM ( bharaheNAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI samupajjitthA ) bharata nAma kA cAturanta cakravartIrAjA utpanna huA-pUrva pazcima aura dakSiNa digvartI tAna samudra aura caturtha himavAn pavata jisa rAjA ke Adhona hote haiM vaha cAturanta kahalAtA hai. aisA cAturanta cakravartI rAjA jo hotA hai vaha cAturanta cakravartI rAjA kahA jAtA hai / ( mahayA himavaMta mahaMtamalayamaMdara jAva rajjaM jAva pasAse mANe viharai ) yaha cAturanta cakravartI bharata rAjA himavAn parvata ke, malaya parvata ke, maMdara parvata ke aura mahendra parvata ke jaisA viziSTa antarbala vAlA thA- athavA malayAdi parvatoM ke jaisA pradhAna thA ye malayAdi parvata anya parvato ke bIca meM pradhAna rUpa se parigaNita hue haiM isI - taraha se yaha rAjA bhI anya rAjAoM ke bIca meM pradhAna rUpa se ullikhita hotA thA aisA yaha rAjA yAvat rAjya-kA zAsana karatA huA-hara taraha se usakA saMrakSaNa aura saMbhAla karatA huA Ananda se rahatA thA. isa kAraNa-isa kSetra kA nAma bharata kSetra aisA huAhaitattha NaM viNIyAe rAyahANIpa bharate NAma-ityAdi suutr--||2|| t-(nAtA nAma: 2004 pAnImA (bharaheNAmaM rAyA cAuraMta cakkavaTTo samuppajitthA) bharata nAme me yAturanta yatI 2i Grunna thayepUrva-pazcima mana dakSiNa diggata traNa samudro ane caturthI himavAnuM parvata je rajAnI adhinatAmAM hoya che. te cAtunta che. e je cAturanta cakravatI rAjA hoya che, tene cAturanta cakravatI rAjA havAmA bhAva cha. (mahayA himavaMtamahatamalayamaMdara jAva raja jAva pasAse mANe viharaha) e cAturanta cakravatI bharata rAjA hiMmavAnuM parvatanA, malaya parvatanA, maMdara parvatanA ane mahendra parvatanA jevuM viziSTa antarbaLa dharAvatA ho athavA malayAdi parvatanI jema te pradhAna hato. e malayAdi parvata anya parvatemAM pradhAna rUpamAM parigati thayA che, A pramANe ja e rAjA paNa anya rAjAonI vacce pradhAna rUpathI ulikhita thato hato. e te rAjA thAvata rAjA-zAsana saMbhALato, dareka rIte tenuM saMrakSaNa ane tenI saMbhALa karate
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ anvannow prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 2 bharatacakravarti utpatyAdi nirUpaNam 19 zrUyate tat katham ? tadabhAve ca 'settaM' ityAdi vakSyamANaM nigamanamapi asambhavItyAGkaya prakArantareNa tattatkAlAbhavi bharata cakravartuddezena rAjavarNakamAha -'viio gamo rAjavaNNagassa ipo' dvitIyo gamaH pAThavizeSo rAjavarNakasyAyam tattha asaMkhejja 'kAlavAsaMtareNa uppajjae' tatra tasyAM vinItAyAm nagaryA, asaMkhyeyaH kAlo ye varSe stAni varSANi asaMkhyeyAnItyarthaH teSAmantareNa asaMkhyAtakAlanantaram ayamartha pravacane hi kArasyAsaMkhyeyatA asaMkhyeyereva varSe yaMAhayate anyathA samayApekSayAsaMkhyeyA yuSkatva vyavahAraprasaGgaH, tenAsaMkhyeyavardhAtmakAsaMkhyeyakAle gate ekasmAd bharatacakravartino'parobharatacakravartI yataH prakRtakSetrasya bharateti nAma pravartate sa utpazaMkA- yaha Ta ka hai jo bharata kSetra isa prakAra ke nAmakaraNa meM Apane kAraNa batAyA hai parantu zazvato jo bharata kSetra" isa nAma kI pravRtti sunI jAtI hai vaha kaise saMgata hotI hai yadi aisI bAta na ho to phira "se taM ityAdirUpa se jo nigamana sutra hai. vaha asaMbhavita ho jAtA hai ? to isa zaMkA ke samAdhAna nimitta sutrakAra prakArAntara se tatkAla bhAvI bharata nAma cakravartI ke varNana ke uddezya se rAjA kA varNana karate haiM-'viio gamo rAjavaNNagassa Imo" jo varNana isa prakAra se hai-(tatttha asaMkheja kAlavAsaMtareNa uppajjae jasaMso uttame abhijAe sattavoriya parakkamaguNe) usa vinItA meM asaMkhyAta kAla taka ke anantara -jo kAla varSo dvArA asaMkhyAta hotA hai aise ve varSa asaMkhyAta hote haiM-una asaMkhyAta varSoM ke bAda jisa se isa kSetra kA nAma bharata aisA pracalita hotA hai aisA bharata cakravartI utpanna hotA hai. yahAM jo kAla meM varSoM kI apekSA lekara asaMkhyAtatA prakaTa kI gai hai so pravacana kI mAnyatAnusAre hI pragaTa ko gaI hai kyoM ki prava vana meM asaMkhyAta varSoM ko lekara ho kAla meM asaMkhyAta kAla kA vyavahAra huA hai samayoM kI apekSA kAla meM asaMkhyAtatA kA vyavahAra kalpita AnaMda pUrvaka raheto hato. ethI e kSetranuM nAma bharatakSetra evuM thayuM che. zaMkA-A barAbara che ke bharatakSetranuM nAma pracalita thayuM temAM tame A kAraNa spaSTa karyuM paNa zAzvatI je bharatakSetra e nAmanI pravRtti sAMbhaLavAmAM Ave che, te kevI rIte saMgata thaI zake ? ne se vAta DAya nlit| pachI 'setta' tyAhi 35mA 2 nigamana pUtra che. te mslvita thaI jAya che? te e zaMkAnA samAdhAna mATe sUtrakAra prakArAntarathI tatkAla bhAvI bharata nAma, yatI nA panane AnusakSIne zavazuna re cha-"biio gamo rAjavaNNagassa imo" te 14 mA pramANe che-(tattha asaM khejjakAla ghAsaMtareNa uppajjae jasaMsI, abhijAe sattavIriya parakkamaguNe) ta vinItAnagarImA asabhya pachI-2 varSo dvArA asaMkhyAta hoya che, evA te varSo asaMkhyAta hoya che. te asaMkhyAta varSo pachI-jenA vaDe A kSetranuM nAma bharata A nAme prakhyAta thayuM, e te bharata cakravatI rAjA utpanna thAya che. ahIM je ka LamAM varSonI apekSAe asaMkhyatatA prakaTa karavAmAM AvI che, te pravacananI mAnyatAnusAra ja prakaTa karavAmAM AvI che. kemake pravacanamAM asaMkhyAta varSone laIne ja kALamAM asaMkhyAta kALane vyavahAra thayA chesamAnI apekSAe kALamAM asaM.
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ 520 jambUdvIpaprajJaptisUtre Nie yate iti saca kIdRza ityAha- 'jasaMsI uttame abhijAe. yazasvI kIrttimAn uttamaH zalAkA puruSatvAt abhijAtaH kulInaH zrI RSabhAdivaMzyatvAt 'sattavIriya parakkamaguNe, sattvaM- sAhasaM vIryam-AntaraM balama, parakramaH zAtruvitrAsanazaktiH aite guNA yasya sattvavIryaparAkramaguNaH etena rAjyocitasarvAtizAyi guNavatvamuktam pasatthavaNNasarasArasaMghayaNa tanugabuddhidhAraNa mehAsaMThANa sIlappaI' prazastavarNa svarasAra saMhanana tanukabu dvidhAraNamedhA saMsthAna zIla prakRtikaH, tatraH prazastAH - tatkAlavartti janApekSayA zlAghanIyAH varNaH dehakAntiH, svaro dhvaniH sAraH zubhapudgalopacayajabhyo dhAtuvizeSaH, saMhananam asthinicayarUpam tanukaM zarIram dhAraNA anubhUtArthadhAraNAzakti: medhA heyopAdeyadhIH, saMsthAnaM yathAsthAnamaGgopAGgavinyAsaH zIlam AcAraH prakRtisvabhAvaH, eteSAM dvandvottaraM prazastA varNAdayo'rthAH yasya sa tatheti bahuvrIhi: 'pahANagAvacchAyAgaIe, kiyA jAve to phira isa kAla meM manuSyoM meM asaMkhyAtA puSkatva kA vyavahAra prasaGga prApta hotA hai. ataH kAla meM asaMkhyeyatA asaMkhyAta varSoM kI apekSA se hI mAnanA cAhiye isa taraha jaba asaMkhyAta varSoM taka asaMkhyAta kAla vyatIta ho cuke taba eka bharata cakravartI ke bAda dUsarA bharata cakravartI ki jisase bharata kSetra kA bharata aisA nAma pracalita hotA hai utpanna hotA hai yaha bharata cakravartI (nasaMsI uttame abhijAe) yazasvI kIrti saMpanna hotA hai, uttama zalAkA puruSa hone se zreSTha hotA hai tathA abhijAta - kulIna hotA hai kyoM ki yaha RSabhAdi kA vaMzaja hotA hai ( sattavIriyaparakkama guNe ) isameM sattva sAhasa vIrya Antara bala, parAkramazatru vinAzana zakti ye saba guNa hote haiM. isa pada dvArA usameM rAjanya ke ucita sarvAti zAyI guNavattA pragaTa kI gaI hai. (pasattha vaNNa sara sAra saMghayaNa tanugabuddhidhAraNa mehA saMThANa solappaI) anya rAjAoM kI apekSA isakA varNa dehakAnti, svara dhvani, sAra zubhapudgalopacaya janya dhAtuvizeSa, saMhanana asthinicaya tanu zarara dhAraNA anubhUta artha kI dhAraNA zakti khyAtatAne vyavahAra thaye nathI. jo samayanI apekSAe kALamAM asa khyAtatAnA vyavahAra kalpita karavAmAM Ave te pachI e kALamAM manuSyemAM asaMkhyAtAyukatanA vyavahAra prasaMga prApta thAya che. ethI kALamAM asa dhyeyatA asaMkhyAta vaSenI apekSAthI ja mAnavI joIe A rIte jyAre asaMkhyAta varSo sudhI asa`khyAta vo vyatIta thaI cUkayAM tyAre eka bharata cakravatI pachI bIjo bharata cakravatI -ke jemanAthI bharatakSetranuM nAma bharata A pramANe prakhyAta thAya che - utpanna thAya che se bharata yavartI (jasaMsI uttameM abhijApa ) - yazasvI - zrI ta sapanna hAya che, uttama zalAkA puruSa heAvAthI-zreSTha hAya che temaja abhijAta kulIna hoya che. Debhar3e the RSalAhi vaMza hoya che. ( sattavariya parakkamaguNe) mAM sattva- sAhusa vIya--AMtara khaLa, parAkrama-zatru vinAzana zakti e sarve guNu hAya che, e pada vaDe temAM rAmanyanA ucita sarvAta zAyI guNavattA pravAmAM bhAvI che. (pasattha vaNNa sarasAra saMghayaNa tanuga buddhidhAraNa meMhA saMThANa solappaI) anya rAmayonI apekSA seneo vaayudeha kAMti, svara-vani, sAra zubha pudgaleApacaya janya dhAtu vizeSa, saMhanana--esthinicaya /
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 2 bharatacakravarti utpatyAdinirUpaNam atrApi dvandvottaraM pradhAnA ananyavartino gauravAdayo'rthA yasya sa pradhAna gauravacchAyAgatikaH, tatra gauravam abhimAnaH chAyA zarIrazobhA, gatiH saMcaraNamiti, 'aNe'anekavacanapradhAnaH anekavAcanikeSu zreSThaH sakalavaktRzreSThA ityarthaH vaca naprakAra vAyam "satyaM zaucamanAyAsaH maGgalaM priyavAditA ityAdi / 'teya AuvalavIrijutte' tejaAyu balavIryayuktaH tatra tejaH parairasahanIyaH pratApaH ayurbalaM puruSAyuSaM vIryam Atma samutthaM taiH yuktaH etena jarArogAdinopahatavIryatvaM nAsyeti siddham ' ajju - raNaNiciya lohasaMkaraNArAyavairausahasaMghayaNa dehadhArI, azuSiraghaNanicitalohazaGkha lanArAca vajrarSabha saMhananadehadhArI, tatra azuSirA nicchidrA ataeva ghananicitA atya ntaghanA yA lohazRGkhalA tadiva nArAcavajraRSabhaM prasiddhA vajraRSabhanArAcaM saMhananaM yatra taM tathAvidhaM dehaM dharatItyevaM zIla:, 'jhasa 1 juna 2 bhiMgAra 3 baddhamANaga 4 bhardamANaga 5 zaMkha 6 chatta 7 vIaNi 8 paDAga 9 cakka 10 jaMgala 11 musala 12 raha 13 sotthiya 14 aMkusa 15 caMdA 16 icca 17 aggi 18 jUya 19 sAgara 20 iMdajhaya vacchAyAgaie) gaurava - svAbhimAna - chAyA zarIra zobhA aura gati asAdhAraNa ye sabha isameM asAdhAraNa hote hai | ( agavayagapahANe ) yaha sakala vaktAoM meM zreSTha vaktA hotA hai. (tea Aucalavoriyajutte) teja - jise dUsare jana sahana nahIM kara sakeM aise pratApa, Ayu, bala, aura bIrya se yaha yukta hotA haiM, isase jarA roga Adi se yaha upahata vorya vAlA nahIM hotA hai yaha bAta siddha hotI hai ( ajjusiravaNaNiciya lohasaMkalaNArAyavairau sahasaMghayaNa dehadhArI) nicchidra ataeva atyanta ghanI jo loha zrRGkhalA usake jaisA inakA vajra RSabha nArAca saMhanana vAlA deha hotA hai (isa 1 juga 2 bhiMgAra 3 baddhamANaga 4 bhaddamANaga 5 saMkha 6 chatta 7 bIaNi 8 paDAga 9 cakka 10 jaMgala 11 musala 12, raha 13, sotthiya 14 aMkusa 15, caMdA 16, icca 17, aggi 18, jUya 19, sAgara 20, idajhaya 21, puhavi 22. pauma tanu-zarIra, dhAraNA-anubhUta arthAMnI dhAraNA zakti-medhA-heyApAdeyavivecaka buddhi saMsthAna aMgeApAMgavinyAsa, zIla-AcAra ane prakRti-svabhAva e sarve tatkAlavatI manuSyAnI apekSA zlAghanIya-prazaMsanIya hoya che. (pahANag2AravacchAyAgaipa) aurava-svAbhimAna- chAyA zarIra zolA bhane gati asAdhAraSu the sarve zebha asAdhAraNa hoya che. (aNega bayaNappahANe) ye saba batA zreSTha vatA hoya che.' (teaAubalavI riyajutte) te4 - ne bIjA mANase sahana karI zake nahi eveA pratApa, Ayu, baLa ane vIryAMthI e yukta hoya che. ethI jarArAga AdithI e upahata-vIya vALA thatA nathI e vAta siddha thAya che. (ajjhu siraghaNa Niciya lohasaMkalaNArAyavahara u sahasaMghayaNadehadhArI) nichidra methI atyaMta sAndra je lehazu'khalA hoya che. tenA jevA ene vaRSabha, nArAca sa'TunanavALA heDa hoya che. (jhasa 1, juga 2, bhiMgAra 3, baddhamANaga 4, bhaddamANaga 5, saMkha 6, chatta 1 satyaM zaucamanAyAsaH maGgalaM priyavAditA" ityAdi ye vaktA ke guNa kahe gaye hai / 2 "satyaM zaucamanAyAsaH maGgala priyavAditA" vagere vatAnA guthe hevAmA bhanyA che, 66 521
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 jambUdvIprAptisUtre 21 puhavi 22 pauma 23 kuMjara 24 sohApaNa 25 daMDa 26 kumma 27 girivara 28 turagavara 22 varamauDa 30 kuMDala 31 gaMdAvatta 32 ghaNu 23 kota 34 gAgara 35 bhavaNavimANa 36 aNegalakSaNa pasatthasuvibhattacittakaracaraNadesabhAe' tatra jhaso mIna: 1 yugaM zakaTAGgavizeSaH 2, bhRGgAro. jalabhAjanavizeSaH 3, varddhamAnakaH zarAvaH 4, bhadrAsanam 5, zaGkho dakSiNAvattaH 6, chatraM prasiddham 7, vyajanaM vyajanakam 'paMkhA itiprasiddham 8 patAkA 9 cakram 10 lAGgalam halam 11, musalam 12, ratha 13, svastikam 14, akuMzaH 15, candraH 16, AdityA 17, gnI prasiddhau 18 yUpo yajJastambhaH 19, sAgara samudraH 20, indradhvajaH 21, pRthvI 22, padma 23, kumjarAH prasiddhAH 24, siMhAsanam 25, daNDa 26, kUrma 27, girivara 28, turagavara 29, varamukuTa 30, kuNDalAni vyaktAni 31, nandhAvataH pratidig navakoNakaH svastikA 32, dhanu: 33, kuntaH bhallukaH 34, gAgaraH strIparidhAnavizeSaH 35, bhAnavimAnam 33, eteSAM dvandvottaram etAni prazastAni mAGgalyAni, suvibhakAni atizayena 23, kuMjara 24, sIhAsaNa 25, daMDa, 26,kumma 27, girivara 28, turagavara 29, varamauDa 30, kuNDala 31, NaMdAvatta 32, dhaNu 33, kAMta 34, gAgara 35, bhavaNavimANa 36, (aNegalakkhaNa pasatthasuvibhattacittakaracaraNadesabhAe) inakI hatheliyoM meM aura pagathaliyoM meM eka hajAra prazasta evaM vibhakta rUpa meM rahe hue sulakSaNa hote haiM unameM se kitane sulakSaNoM ke triloka gama-isa prakAra se hai-jhasa-mIna-yuga-juA-bhaMgAra jalabhA janavizeSa, varddhamAnaka zarAva-bhadrAsana, dakSiNAvarta zaMkha chatra vyajana-paMkha, patAkA cakra lAMgala, hala musala, ratha, svastika, aMkuza, candra, Aditya, sUrya, agni yUpa-yajJastambha, sAgara-samudra, indradhvaja, pRthivI, padma, kuJjara, hestI-siMhAsana. daNDa. kUrma-kachumA. girivara zreSThaparvata. turagavara-zreSTha ghor3A, varamukuTa, kuNDala, nandyAvartta, - hara eka dizA meM naukoNoM vAlA svastika, dhanuSa, kunta, bhalluka- bhAlA, gAgara- strI paridhAna vizeSa, aura bhavana vimAna ina padArthoM ke vahAM jo cihna 7, bIaNi 8, paDAga 9, cakka 10, jaMgala 11, musala 12, raha, 13,sosthiya 14, aMkusa 15, caMdA 16, icca 17, aggi-18, jUya-19, sAgara 20, iMdajjhaya 21, puhavi 22, pauma 23, kujara 24, sIhAsaNa 25, daMDa 26, kumma 27, girivara 28, turagavara 29, varamauDa 30 kuMDala 31, NaMdAvatta 32, ghaNu-33, koMta 24, gAgara 35, bhavaNavimANa 38, aNegalakkhaNa pasatthasuvibhattacittakaracaraNadesabhApa) memanI thenImA bhane rAna taNI. yAmAM eka hajAra prazasta temaja vibhakta rUpamAM rahelA sulakSaNa hoya che. temAMthI keTalAMka sulakSaNe A pramANe che-jhama-mIna, yuga -juA, bhaMgAra-jala bhAjana vizeSa pada mAna-zarAva, madrAsana, pakSiyAvata zama, chatra, vya -5 , 5 , 2, Cine, ga, bhUsara 25, svasti, maza. yandra, sAhitya, sUrya, ni, yU-yajJastabha, sAga2samudra, dhandra , 55, 12-stI siMhAsana, 67, ma 4Ayame, ricara-zreSTha pata taragavara-zreSTha ghADo, varamukuTa, kaMDala, nandAva7-dareka dizAmAM nava khUNAo vALe svastika dhanuSa, kunta, bhaluka-bhAle, gAgara-stro parighAna vizeSa ane bhavana-vimAna, e padArthonA
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR vakSaskAraH 2 bharatacakravartiutpatyAdinirUpaNam .23 afar, yAni anekAni aSTottarasahastrapramANAni lakSaNAni taizvitro - vismayakaraH kara caraNayordezabhAgo yasya sa tathA, tIrthakRtAmiva cakravarttinAmapi aSTAdhika sahasralakSaNAni bhavanti uktaMca mUlam - "pAgaya maNuANaM battIsaM lakkhaNAni asayaM / baladeva vAsudevANa aTTasahasse cakkavaTTi titthagarANaM // iti // chAyA - "prAkRta manujAnAM dvAtriMzallakSaNAni aSTazatam / baladeva vAsudevAnAm aSTasahasraM cakravarti tIrthakarANAm // " iti uddhAmuhalomajAla sukumAlaNiddhamauAvattapasatthaloma virai asi rivacchaNNa viulavacche tatra UrdhvamukhaM bhUmerudgacchatAm aMkurANAmila yeSAM tAni UrdhvatukhAni yAni lomAni teSAM jAlaM samUho yatra sa tathA sukumAlasnigdhAni navanItapiNDAdidravyANi tadvat mRdukAni komalAni tathA AvartaiH dakSiNAvartaiH prazastAni mAGgalyAni yAni lomAni tairviracito yaH zrIvatsaH cihnavizeSaH tataH pUrvapadena karmadhArayaH tena channam AcchAditaM yuktamityarthaH vipulaM vakSo vakSasthalaM yasya sa tathA 'desakhettasuvibhattadehadhArI' dezakSetra suvibhaktadehadhArI, deze kozaladezAdau, kSetre tadeka ta hote haiM ve saba Apasa meM eka dUsare se alaga 5 hote haiM aura maMgalakArI hote haiM / ina cihnoM se yukta unake hAtha aura paira baDe suhAvane lagate haiM / 1008 lakSaNa jisa prakAra se tIrthakaroM ke hote haiM vaise hI ve cakravartiyoM ke bhI hote hai uktaM ca pAgaya maNuANaM battIsalakkhaNAni aThThayaM / - baladevavAsudevANaM aTUsahassaM cakkaTTivatitthagarANaM" // 1 // ( uddhAmuha lomajAlasukumAlaNiddhamauAvatta pasatthalo mavirai asivicchackRNNa viulacche inakA vakSaHsthala vipula hotA hai aura vaha urdhvamukhavAle, tathA navanIta piNDAdi ke jaise mRdutA - vA evaM dakSiNAvartta vAle aise prazasta bAloM se- romoM se cita- banehue zrIvatsacinha vizeSa se AcchAdita - yukta rahate hai ( desa khetta suvibhattadehadhArI ) deza - kozala deza Adi meM aura kSetra usake avayavabhUta vinItA Adi nagarI meM yathAsthAna jisameM avayavoM kI racanA huI hai cihno tyAM akita hAya che, te badhAM paraspara eka-khIjAthI alaga-alaga hoya che, ane magaLa kArI hAya che. e citrothI sampanna temanA hAtha ane paga atIva suMdara lAge che 1008 lakSaNe| jema tIrthaMkarAne hoya che, tema ja e badhAM lakSaNA cakravatI ene paNa DAya che. udhuM he - pAgaya maNuANa battIsa lakkhaNAni aTThasayaM / baladeva vAsudevANaM aisahassaM cakkavaTTititthagarANa // 1 // - (uddhAmuhaloma jAla sukumArlANaddhamauAvattapasatthalomabirai asirivacchacchaNNaviulavacche) manu vakSasthaNa viyuddha hoya che| ane te utrANA tena navanIta piMDAhinA bha bhRtAvANA bhane dRkSiNAvartta vANA mevA prazastavANe thI- yukta rahe che. (desa khetta suvibhattadeha
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre dezabhUtavinItAnagaryAdau suvibhakto yathAsthAnaviniviSTAvayayo yo dehastaM dharatItyevaM zIlaH bharatakSetre tatkAlAvacchedena na bharatacakrato'parasundarAkRtirabhUdityarthaH 'taruNa ravirassibohiyavarakamalavibuddhagambhavaNNe' taruNaravirazmibodhitavarakamalavibudhagarbhavarNaH taruNaravirazmibhiH udgacchatsUryakiraNaH bodhitaM vikAsita yadvarakamalaM zreSThakamalaM tasya vibudho vikasvaze yo garbho madhyabhAgastadvadvarNaH zarIrakAntiryasya sa tathA kAJcanavarNazarIra 'ityarthaH hayaposaNakosasaNNibhapasathapiTTataNiruvaleve' hayaposana kozapannibhapRSTAntanirupalepaH hayaposanaM hayApAnaM tadeva kozaiva kozaH suguptatvAt tatsannibhaH prazastaH pRSThasya pRSThabhAgasya antaH caramabhAgo'pAnaM tatra nirupalepo leparahita purISakatvAt 'paumuppalakudajAijU hiyavaracaMpagaNAgapupphasAraMgatullagaMdhI' padmotpala kundajAtiyUthikavaracampakanAgapuSpasAraGgatulyagandhI tatra padma prasiddham, utpalaM kamalavizeSaH, 'kundajAti yUthikAH prasiddhapuSpavizeSAH varavammako-rAnavampakaH, nAgapuSyaM NAgakesarakusumam, sAraGga. padaikadeze padasamudAya grahaNAt sAraGgapadena sAraGgamadaH kasturIti prsiddhH| eteSAM tulyo gandhaH yasya sa tathA, sugandhayuktadeha ityarthaH 'chattIsA ahia pasattha patthivaguNehiM jutte' patriMzatA adhika prazastapArthivaguNairyuktaH, te ca guNAstAvat aisA unakA deha eka ho hotA hai arthAt usa kAla meM aisA sundara AkAra vAlA zarIra kisIkA nahIM hotA hai (taruNaravirassi bohi avarakamalavibuddhagambhavaNNe ) inake zarIra kI kAnti taruNa ravi se- nikalate hue sUya kI kiraNoM se vikasita hue kamala ke garbha ke varNa kI jaisI hotI hai| arthAt suvarNa ke jaisA varNavAlA inakA zarIra hotA haiM. (hayaposaNako masaNNibha pasattha piThaMtaNiruvaleve ) inakA jo gudA bhAga hotA hai vaha ghoDe ke gudAbhAga kI taraha purISa se alita rahatA hai (paumuppala kuMdajAijuhiyavaracaMpagaNAgapupphasAraMgatullagaMdhI ) inake zarIra kI gandha padmautpala, kuMda- camelI yA moraghA kA puSpa, vara campaka- rAjacammaka- nAga puSpa- nAgakezara- evaM sAgaGga- padaikadeza meM padasamudAya ke grahaNa ke anusAra kasturIinakI jaisI gaMdha hotI hai vaisI hotI hai ( chattIsAahia pasatya patthivaguNehiM jutte ) 36 jA)dezakozala deza AdimAM ane kSetra tenA avayavabhUta vinItA Adi nagarImAM yathAsthAna jemAM avayanI racanA thaI che, e temane deha eka ja hoya che. eTale ke te kALamAM savAsa 12 mAravANe heDa neya nathI. ti| (taruNaravirassibohiavarakamalavibuddha. gabbhavaNNe) manA zarIranI 4iti d05 vithI nIndi sUryanA (2thI visita bhAnA garbhane vazuM jevI hoya che. eTale ke suvarNa jevA varNavALA emano deha ha ya che. (hayaposaNa kosasaNNibhapasathapiTThataNirupaleve) amana zuddhAmA DAya cha, ta unA zAmA 2ma puSithI mA che. (paumuppalakuMda jAi jUhivaracaMpagaNAgapuppha sAraMgatullagaMdhI) memanA zarIranI gadha padma, 53, 4-yameal hai bhArAnA pu.5, 12 caMpaka, rAjacaMpaka, nAgapu5-nAgakezara te ja sAraMga-paka dezamAM padasamudAyanA grahaNa bharamasturInI 2vI gAya che, tevI ya che. (chattIsA ahiapasatthapatthiva
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU) 2 bharatacakravarti utpatyAdinirUpaNam 525 'avyaGgo 1, lAgAprgoM 2, rUpasampattibhRtanuH 3, ityArabhya tAcikaH sAviko nRpaH 36 ityantAH patriMzatparimitA vijJeyAH 'ayocchiA gAtapatte' avyavacchinnAtapatraH, avyavacchinnam-akhaNDitamAtapatraM yasya sa tathA ekachatrarAjyadhArItyarthaH etenAsya pitRpitAmahakramAgatarAjyabhoktRtvaM sUcitam athavA tasya prabhutvaM kenApi balIyasA ripuNA na vyavacchinnamiti sUcitam / 'pAgaDaubhayajoNI' prakaTobhayayonikaH, prakaTe vizadAbadAtatayA jagadvikhyAte ubhayayonyau mAtRpitRpakSarUpe yasya tathA, nirmalajananIjanakobhayapakSavAnityarthaH ataeva 'vimuddhaNigakulagayaNapuNNacaMde iva somayAe NayagamagaNibuIkare' tatra vizuddha kalaGkarahitaM yanninakakulaM tadeva gaganaM tatra pUrNacand iva somatayA mRdusvabhAvena nayanamanaso nivRttikaraH AnandakaraH, 'akkhobhe' akSobhaH bhayarahitaH, 'sAgarovathimie' sAgara iva stimitaH adhika prazasta pArthiva guNoM se ye yukta hote haiM ve guNa isa prakAra se haiM- avyaGga 1 lakSaNApUrNa 2 rUsaMpattiyukta zarIra 3, yahAM se lekara tAtvika aura sAtvika taka isa prakAra ye36 ho jAte hai / "avocchiNNa tAtte" isakA ekacchatra rAjya hotA hai, isalie inakA rAjya pitR pitAmaha kI vaMza paramparA se calA huA AtA haiM yaha bAta isa bAta se sUcita ko gai hai athavA inakA prabhutva kisI anya baliSTha zatru ke dvArA chinna bhinna nahIM kiyA jA sakatA hai aisA bhI samajhA jA sakatA hai| (pAgaDa ubhayajoNo ) ina ke mAtR pitR pakSa jagata me vikhyAta hotA hai / (visuddhaNiyagakulagayaNapuNNacaMde itra somayAe NayaNa maNa vuI kare ) ata eva ye apane kalaGka vihIna kularUpa gagana maMDala meM mRdu svabhAva ke kAraNa pUrNa candra maNDala kI taraha netra aura mana ko Ananda karane vAle hote haiM / ( akkho bhe sAgarova thimie dhaNavaivva bhoga guNehi jutte) 38 aghi prazasta pAthivaNethA sasA saMpanna hoya che. te guhe| avyaGga kSaorgI rUpasa patti yukta zarIra tyAMthIlaIne sAtvika sudhI e guNe nI 36 saMkhyA thaI jAya cha.'avvocchiNNAtapatta' menu se 420324ya DAya che. samanuzaya pitR-pitAmaDAnI vaza paraMparAthI cAlyuM AvatuM hoya che, e vAta enAthI sUcita karavAmAM AvI che. athavA emanuM prabhutva kaI paNa bIjA zatru vaDe chinna-bhinna karI zakAtuM nathI. evuM 54 sabha7 zahIse chIye. (pAgauubhayajoNI) memanI mAtR-pitR pakSa AtamA vidhyAta hAya che. (visuddha NiyagakulagayaNa puNNacaMde iva somayAe NayaNamaNaNivuIkare) methI e potAnA kalaMkahIna kula rUpa gaganamaMDaLamAM mRdusvabhAvane lIdhe pUrNa candra maMDaLanI 1 avyaGgo 1 lakSaNApUrNo 2rUpasaMpattibhRttanuH 3 amado 4 jagadojasvI 5 yazasvIca 6 kRpoluhRt 7 / kalAsukRtakarmA 8 ca. zuddharAjakulodbhavaH 9 / vaddhAnugaH 10 trizati 11 zca pujArAgI 12 prajA gurU 13 / samarthanaHdamarthAnAM trayANAM samamAtrayA 14 / kozavAn 15 satyasandhAnaH 16 ceraham 17 dUramatrahaga 18 Asiddhi ko yogI 19 ca pravINaH zastra 20 zAstrayoH 21 / nigrahA 22 nugrahaparo 23 nilaJca dUraziSTayoH 24 upAyArjita rAjya zrI 25 dunizauNDo 26 dhuvajayI 27 / nyAyapriyo 28 nyAyavettA 29 vyasamAnAvyapAsakaH 30 / adharmavIryA 31 gAmbhIryo 32 dArya 63 cAturyabhUSitaH 34 praNayAdhikakrodha 35 tAtvikaH sAtviko nRpaH 36
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ jembUdvIpaprajJaptisUtre sAgaraprastAvAt kSIrasamudrAdiH sa iva stimitaH sthirazcintAkallolavarjito na punahIyamAnavardhamAnakallolalavagasamudraivAsthirasvabhAva ityarthaH 'dhaNavaivva bhogasamu-dayasahavyayAe' dhanapatiriva kubera iva bhogasya. samudayaH-sampadudayastena saha sadvidyamAnaM dravyaM yasya sa bhogasamudaya sadvyamtasya bhAvastattA tayA, bhogopayogi bhogAGga samRddha ityarthaH (samare aparAie) samare-saMgrAme aparAjitaH-parAjayamaprAptaH (paramavikramaguNe) paramavikramaguNaH utkRSTaparAkramaguNayuktaH (amaravaisamANasarisarUve) amapateH zakrasya samAnaM sahazamatyarthatutyaM rUpaM yasya so'marapati samAnasadRzarUpaH, indrasamAnarUpasampattimAnityarthaH (maNuavaI) manujapatiH nagarAdhipatiH (bharahacakavaTTI) bharatacakravatI utpadyate iti pUrveNa sambandhaH, athotpannaH san kiM kurute ityAha-(bharaha) ityAdi ( bharahaM bhuMjai paNadRsattU ) anantarasUtre evaM pradarzitasvarUpo bharatattakravartIbharataM bhukate-zAstIti, praNaSTazatruriti spaSTam, ata idaM bharatakSetra mucyate iti nigamanamagre vakSyate // sU0 2 // samudayasavvayAe samare aparAie paramavikkamaguNe amaravai samANasarisarUve) nirbhaya hote haiM, kSIrasamudra Adi ko taraha ye cintA rUpa kalloloM se varjita rahate haiM kalloloM se hIyamAna vardhamAna lavaNa samudra kI taraha ye asthira svabhAva vAle nahIM hote haiM kubera ke jaise ye bhogoM ke samudAya meM apane vidyamAna dravyoM ko kharca karane vAle hote haiM arthAt vidyamAna dravya ke anusAra ye bhogopabhogoM ko bhogane vAle hote haiM / samarAGgaNa meM inheM koI parAsta karane vAlA nahIM hotA hai- ye aparAjita hote haiN| kyoMki ye jisa parAkrama guNa se yuka hote haiM vaha unakA utkRSTa hotA hai / unakA rUpa zaka ke samAna bahuta hI adhika sundara hotA hai| ( maNumavaI bharaha cakkavaTTI bharahaM bhujai paNNadvasattU ) isa prakAra ke ina pUrvokta samasta vizeSaNoM se saMpana manujAdhipati bharata cakravartI isa bharata kSetra kA zAsana karate haiM usa samaya inakA koi bhI zatra pratipakSI- nahIM rahatA hai samasta zatrugaNa naSTa ho jAtA hai isa kAraNa he gautama ! isa kSetrakA nAma bharata kSetra isa prakAra se kahane meM AyA haiM // 2 // rema natra mana bhanana mAna mApanA2 DAya che. (akkhome sAgarova thimie dhaNavaIvva bhogasamudayasavvayAe samare aparAie paramavikkamaguNe amaravaisamANa sarisarUve) nirbhaya ya che, kSIra samudra korena nema as| (yanta35 yearala vajita rahe che. kallolathI hIyamAna, vardhamAna lavaNa samudranI jema e asthira svabhAvavALA hotA nathI. kuberanI jema e bhegenA samudAyamAM potAnA vidyamAna dravyone khaca karatA hoya che. eTale ke vidyamAna dravya mujaba eo bhegepagene bhegavanAra hoya che. raNAMgaNamAM e aparAjita hoya che. kemake eo je prarAkrama guNathI yukata hoya che. te temanA utkRSTa hoya che. temanuM rUpa zakra jevuM atIva suMdara ho bharahavakakavaTTI bharaha bhujai paNadRsatta) mA pramANe me pUta samasta vizeSagAthA sampana manujAdhipati bharata cakravatI e bharanakSetranuM zAsana kare che. te samaye emane kaMI paNa zatru pratipakSI rahetuM nathI. samasta zatruone vinAza thaI jAya che. ethI he gautama ! A kSetranuM nAma bharata kSetra kahevAmAM AvyuM che. me 2
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 3 bharatacakravatinaH digvijayAdinirUpaNam 527 atha prastuta bharatasya digvijayAdivaktavyatAmAha-(tae NaM) ityaadi| mUlam-tae NaM tassa bharahassa raNNoaNNayA kayAi Auhaghara sAlAe divve cakkarayaNe samuppajjitthA,taeNaM se Auhagharie bharahassa raNNA AuhagharasAloe divyaM cakkarayaNaM samuppaNNaM pAsai pAsitto haTTatuTTa citta mANaMdie naMdie pIimaNe paramasomaNassie harisavasavisappamANahiae jeNAmeva divve cakkarayaNe teNAmeva uvAgacchai uvAgacchittA tikkhuto A yAhiNaM payAhiNaM karei karittA karayala jAva kaTu cakkarayaNassa paNAmaM karei karittA AuhagharasAlAo paDiNikkhamaipaDi NikkhamittA jeNAmeva bAhiri A uvaTThANasAlA jeNAmeva bharaherAyA teNomeva uvAgacchai uvAgacchittA karayala jAva jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei vaddhAvittA evaM vayAsI evaM khalu devANu ppiyANaM piaTTayAe piyaM Niveemo piyaM me bhavau, tae NaM se bharaherAyA tassa Auhaghariasa aMtie eamaTuM soccANisamma haTTha jAva somaNassie ni asiavarakamalaNayaNavayaNe payaliavarakaDaga turia keUra mauDa kuMDalahAra, virAyaMtaraiavecche pAlaMba palaMbamANagholaMtabhUsaNadhare sasaMbhamaM turiaM cavalaM NariMde sIhAsaNAo abbhuTTei, abbhuTTittA pAyapIDhAo paccoruhai paccoruhittA pAuAo omuai omuittA egasADiaM uttarAsaMgaM karei karittA aMjalimauliaggahatthe cakkarayaNAbhimuhe sattaTThapayAI aNugacchai aNugacchittA vAmaM jANuM aMcei acittA dAhiNaM jANu dharaNitalaMsi NihaTUThu karayala jAva aMjaliM kaTu cakkarayaNassa paNAmaM karei karitto tassa Auhaghariassa ahAmoliaM mauDavajjaM omoaM dalai dalittA viulaM jIviArihaM pIidANaM dalai dalittA sakkArei sammANei sakkarettA sammANettA paDivisajjei paDivisajjittA sohAsaNavaragae purasthAbhimuhe saNNisaNNe / taeNaM se bharahe rAyA koDaMbiyapurise sahAvei sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiA!viNIaMzayahANi sabhitara bAhiriaM AsiasaMmajjia sitta suigaratthaM tasvIhiMaM maMcAimaMcakaviNANAviha
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ 528 jambUdvIpaprajJaptisUtre rAgavasaNaUsiajhayapaDAgAipaDAgamaMDiaM lAulloiamahiaMgosIsa sarasa ratta caMdaNakalasaM caMdaNagharasukaya jAvagaMdhudhuAbhirAmaM sugaMdhavaragaMdhiaM gaMdha paTTibhUaM kareha kAraveha karettA kAravettAya eyamANattiyaM paccappiNaha / tae NaM te koDaMbiya purisA bharaheNaM raNNA evaM vuttA heTTha0 karayala jAva evaM sAmitti ANAe viNaeNaM vayaNa paDisugaMti paDisuNittA bharahassa aMtiAo paDiNikkhamaMti paDiNikkhamittA viNIaMzayahANI jAva karettA kAravettA ya tamANattiaMpaJcappiNaMti / taeNaM NaM se bharahe rAyA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai yogacchitto majjaNagharaM aNapavisai aNu pavisittA samuttajAlAkulAbhirAme vicittamaNizyaNa kuTTimatale ramaNijje NhANamaMDavaMsi NANAmaNirayaNabhatticittaMsi pahANapIDhaMsi suhaNisaNNe suhodaehiM gaMdhodae hiM pupphodaehiM suddhodaehia puNNe kallANagapavara majjaNavihIe majjie tattha kouasaehiM bahuvihehiM kallANagapavaramajjaNAvasANe pamhala sukumAlagaMdhakAsAia lUhiaMge sarasasurahi gosIsa caMdaNANalittagatte ahayasumahagghadsarayaNasusaMvuDe suimAlAvaNNagavilavaNe AviddhamaNisuSaNNekappiahAraddhahAra tisariapAlaMbalaMbamANakaDisutta suka yasohe piNaddha gevijjagaaMgulijjagalaliaMgayalaliyakayAbharaNeNANAmaNi kaDagatuDiathaMbhiabhUe ahiasassirIekuMDalaujjoiANaNe mauditta sirae hArotthaya sukayavacche pAlaMbapalaMbamANa sukayapaDauttarijje mudi o piMgalaMgulie NANAmaNikaNagavimalamaharihaNiuNoaviamisi misiMtaviraia susiliTThavisiTThalaTThasaMThia pasattha Abiddha vIkhalae kiM bahuNA ? kapparukkhae cetra alaMkia vibhUsie Naride sakoraMTa jAva cakkacAmara vAlavIaMge maMgalajayasaddakayAloe aNegagaNaNAyaga daMNaNA yaga jAva a saMdhivAla saddhiM saMparikhuDe dhavala mahAmehaNiggae iva jAva sasibba piyadaMsaNe NaravaI dhUvapuppha gaMdhamallahatthagae majjaNagharAo paDiNi kkhamai paDiNikkhamittAjeNeva cakkarayaNe teNAmeva pahArettha gamaNAe // 3 //
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 bakSaskAraH sU0 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam 529 chAyA-tataH khalu tasya bharatasya rAjJo'nyadA kadAcid AyudhagRhazAlAryA divyaM cakraratnaM samudapadyata, tataH khalu sa AyudhagRhiko bharatasya rAkSaH AyudhagRhazAlAyAM divyaM cakrarannam samutpanna pazyati, dRSTvA ca hRSTa tuSTa cittamAnanditaH nanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH harSapazavisarpahRdayaH yatraiva divyaM cakraratna tatraiva upAgacchati, upAgatya triH kRtvaH AdakSiNapradakSiNaM karoti, kRtvA karatala yAvat kRtvA cakraratnasya praNAma karoti, kRtvA AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati, pratiniSkramya yatraiva bAhirikA upasthAnazAlA yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchati, upAgatya karatala yAvat jayena vijayena varddhayati, varddhayitvA evamabAdIt-evaM khalu devAnupriyANAm AyudhagRhazAlAyAM divyaM cakraratnaM samutpannaM tadetat khalu devAnupriyANAM priyArthatAyai priya nivedayAmaH priyaM bhavatAM bhavatu, tataH khalu sa bharato rAjA tasya AyudhagRhikasya atike patamartham zrutvA nizamya hRSTa yAvat saumanasyitaH vikasitavarakamalanayanavadanaH pracalitabarakaTakatruTitakeyUramukuTakuNDalahAravirAjamAnaratidavakSaskaH prAlambapralambamAnagholad bhUSaNadharaH sasambhrama tvaritaM capalaM narendraH siMhAsanAdabhyuttiSThati, abhyutthAya pAdapIThAt pratyavarobati, pratyavaruhya pAduke avamuJcati, avamucya ekazATikam uttarAsaGga' karoti kRtvA aJjalimukulitAgrahastaH cakraratnAbhimukhaH saptASTapadAni anugacchati, anugatya vAmaM jAnum AkuJcayati, akucya dakSiNa jAnu dharaNItale nihatya karatala yAvadajaliM kRtvA cakraratnasya praNAma karoti, kRtvA tasyAyudhagRhikasya yathA mAlitaM mukuTavarjam avamocaka dadAti, datvA satkArayati, sanmAnayati, satkRtya sanmAnya prativisarjayati, prativisal siMhAsana varagataH pUrvAbhimukhaH sanniSaNNaH / tataH khalu sa bharatorAjA kauTumbikapuruSAn zabdayati. zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH! vinItAM rAjadhAnI sAbhyantarabAhirikAm AsiktasamArjitasiktazucikarathyAntaravIthikAm maJcAtimaJcakalitAm nAnAvidharAga vasanocchritadhvajapatAkAtipatAkamaNDitAm, lApitollocitamahitAM liptollocita mahitAmvA, gozorSasarasaraktacandanakalazAm candanagRhasukRta yAvadgandhoddhutAbhirAmAm sugandhavaragandhitAm gandhavartibhUtAm etAmApti pratyarpayata tataH khalu te kauTumbikapuruSAH bharatena rAjJA eva muktAH sAntaH hRSTa tuSTa0 karatala yAvat evaM svAmin ! AzAyAH vinayena vacanaM pratizaNvanta pratizrutyaH bharatasya aMtikAt pratiniSkAmanti pratiniSkramya vinItAM rAjadhAnI yAvat kRtvA kArayitvA ca tAmAkSapti pratyarpayanti / tataH khalu sa bharato rAjA yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati , upAgatya majjanagRham anupravizati anupravazya samuktijAlAkulAbhirAme vicitramaNitnakuTTimatale ramaNIye snAnamaNDape nAnAmaNiratnabhakticitre snAnapIThe sukhaniSaNNaH zubhodakaiH sukhodakairvA gandhodakaiH puSpo dakaiH zuddhodakaizca, punaH kalyANakAribaramajanavidhinA majjitaH tatra kautukazataiH bahuvidhaiH kalyANaka prabaramajanAvasAne pakSamalasukumAlagandhakASAyikI rUkSitAGgaH sarasasurabhigozIrSabandanAnuliptagAtraH ahata sumahArghaduSyaratnasusaMvRttaH zucimAlAvarNakavilepanaH Aviddha
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 530 jambUdvIpaprajJaptisUtre maNisuvarNaH kalpitahArArddhahAratrisarikapAlambapralambamAnakaTistrasukRtazobhaH, pinaddhagreve yakA'gulIyaka lalitAGgakalalitaka cAbharaNaH, nAnAmaNikaTakatruTikastambhitabhujaH adhika. sazrIkA, kuNDalodadyotitAnanaH' mukuTadIptaziraskaH, hArAvastRtasukRtavakSaskaH, pralambapralambamAna sukRtapaTodyoroyakA, mudrikApiGgalAgulikaH nAnAmaNi kanakavimala mAhAdhanipuNa 'oavi' parikarmita' misamiseta' dIpyamAnA viracitasuzliSTaviziSTalaSTasaMsthitaprazastAviddha vIravalayaH, kiM bahunA kalpavRkSaka iva alaGkRto vibhUSitazca narendraH sakoraNa yAvat catupracAmara vAlavIjitAGgaH, maGgala jaya jaya zabdakRtAlokaH, aneka gaNa nAyaka daNDanAyaka yAvata utasandhipAlaiH sAI saMparikhataH dhavalamahAmegha nirgata va yAvata zazIva priyadarzanA narapatiH dhUpapuSpagandhamAlyahastagato majjanagRhAt pratiniSkAmati, pratiniSkramya yatraiva cakraratnaM tatraiva pradhAritavAn gamanAya // sU 3 // TIkA-"tae NaM" ityAdi / 'tae NaM' tatomANDalikatvaprAptyanantaraM khalu 'tassa bharahassa raNNo' tasya bharatasya rAjJaH 'aNNayA kayAi' anyadA kadAcit-anyasmin kasmiMzcit kAle mANDalikatvaM pAlayataH varSasahasregate sati 'AuhagharasAlAe' AyudhagR. izAlAyAM zastrAgArazAlAyAm 'divve cakkarayaNe samuppajjitthA' divyaM cakraratnaM samudapadyatasamutpannam 'tae NaM' tatazcakraratnotpatteranantaraM khalu 'se Auhagharie' sa AyudhagRhikaH-AyudhagRhazAlArakSakaH 'bharahassa raNNo AuhagharasAlAe divvaM cakkarayaNaM samuppaNNaM pAsai' bharatasya rAjJaH AyudhagRhazAlAyAM divyaM cakraratnaM samutpanna pazyati 'pAsittA' dRSTvA 'hatudRcitta mANadie' hRSTatuSTacittAnanditaH, hRSTatuSTaH-atIvatuSTaH tathA cittena __ AnanditaH atra makAra ArSatvAt,yadvA hRSTatuSTam-atyathaM tuSTaM hRSTaM vA-'aho mayA idamapUrva "bharatacakravartI kA digvijayAdi kA varNana" taeNaM bharahassa raNNo aNNayA kayAi' ityAdi -sUtra 3 TIkArtha-(tarUNaM) mANDalikatva prApti ke anantara (tassa bharahassa) usa bharata kI (aNNayA kayAi) kisI eka samaya jaba ko mANDalikatva padameM rahate rahate eka hajAra varSa vyatIta hogaye taba- (mAuhagharasAlAe) zastrAgArazAlAmeM (dive cakkarayaNe samupajjitthA) divya cakraratna utpanna humA ( taeNaM se Auhadharie bharahassa raNNA Auha dharasAlAe divvaM cakkarayaNaM samuppaNNaM pAsai ) jaba AyudhazAlA ke rakSaka ne bharata kI AyudhazAlA meM divya cakraratna utpannahuA dekhA to ( pAsittA ) dekhakara vaha ( haTTa tuTTha citamANaMdie naMdie pIimaNe paramasomaNa __ "bharata 24tAnI yAnuna, 'ta paNaM tassa bharahassa daNNo aNNayA kayAI' ityAdi-sU0 4 bAya-tapaNa) issa prApti 5chI (tassa bharahassa) te satanI (aNNayA kayAI) 14 me samaye nyAre bhais41 56 52 sabhAsIna 2DetoM me 2 varSa yatAta thagayA tyAre (AuhagharasAlApa) shnaayaa2||nnaabhaa (didhve cakkarayaNe samuppa
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA vakSaskAraH sU0 3 bharatarAzeH digvijayAdinirUpaNam 531 dRSTa' miti vismitaM tuSTaM 'suSTu jAtaM yanmayaiva prathamamidamapUrva dRSTaM yannivedanena svapra. bhurmA protipAtraM kariSyato'ti santoSamApannaM yatra tad yathAsyAttathA AnanditaH pramoda prakarSatAM prApta ityarthaH 'nadie' nanditaH mukhaprasannatAdibhAvaiH samRddhimupagataH 'pIimaNe' protimanAH prItiH manasi yasya sa tathA 'paramasomaNAssae' parama saumanasthitaH, paramaM saumanasyaM sumanaskatvaM jAtamasyeti paramasaumanasyitaH, etadeva vyanakti 'harisavasavisapadhadayaH, harSavazena visarpad ullasad hRdayaM yasya sa tathA, etAdRzaH AyudhazAlArakSaka: 'jegAmeva dive cakArayaNe teNAmeva uvAgacchai' yatraiva divyaM cakraratna tatraivopAgacchati, 'uvAgacchittA' upAgatya 'tikkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei' tri:kRtva:-trIn vArAn AdakSiNapradakSiNaM dakSiNahastAdArabhya pradakSiNa karoti, 'karettA' kRtvA ca 'karayala jAvassie harisavasavisappamANahiae jeNAmeva dive cakkarayaNe teNAmeva uvAgacchai ) hRSTa tuSTaatyanta tuSTa huA aura citta meM Anandita huA yahAM prAkRta hone ke kAraNa makAra lAkSaNika hai athavA vaha hRSTa tuSTa huA isakA tAtparya aisAbhI hotA hai ki vaha bahuta adhika tuSTa huA aura yaha maiMne apUrva hI vastu dekho hai isa khyAla se vismita bhI huA tathA bahuta acchA huA jo mujhe hI isa apUrva vastu ke sarva prathama darzana karane kA saubhAgya prApta huA hai abato maiM isa bAta ko khabara apane svAmI ke nikaTa bhejUMgA - aura unakA prItipAtra banane kA saubhAgya prApta karU~gAisa prakAra ke vicAra se vaha saMtuSTa huA aura Ananda yukta huA tathA naMditahumA mukha prasannatA Adi bhAvoM se vaha samRddhi ko prApta huA usake mana meM parama prIti jagI ( paramasomaNassie) vaha parama saumanasyita huA harSa ke vaza se usakA hRdaya uchalane lagA aura phira vaha jahAM para vaha divya cakraratna thA vahAM para gayA(uvAggacchitA tivakkhutto AyAhiNapayAhiNaM karei karitA karayala jAva kaTTu cakkarayaNassa paNAmaM karei) vahA~ jAkara ke usane tInabAra AdakSiNa pradakSiNa kiyA dakSiNa hAtha kI tarapha se lekara vAyeM hAtha kI tarapha tIna pradakSiNAeM kI tIna pradakSiNA karake phira usane karatala yAvat karake cakraratna ko praNAma kiyA yahAM yAvatpada se"karayala jjitthA) hiya 22panna yu. (tae NaM se Auharie bharahassa raNNo Auha gharasAlAe divvaM cakkarayaNasamuppaNNa pAsai) yAre mAyudha mAnA 2kSa bharatanI Ayudha. zAmA hiya ya2na utpanna thayenayutA (pAsittA) ne na te (hatuTTacittamANaM die naMdie pIhamaNe paramasomaNassie harisavasavisappamANahiae jeNAmeva divve cakkarayaNe teNAmeva ubAgacchai) haSTa-tuSTa satyaMta tuSTa thye| mane vittamA mAnahita yA. ahIM prAkRta hovAthI makAra lAkSaNika che. athavA te huSTa tuSTa thayo enuM tAtparya A pramANe paNa thAya che ke te bahu ja vadhAre tuSTa thayA ane meM apUrve vatu ja joI che. e vicArathI vismita paNa thaye tathA bahu ja sAruM thayuM ke je sarva prathama e apUrva vastunA darzanano lAbha mane ja maLe. have te e vAtanI jANa huM mArA svAmIne karIza. e jAtanA vicArathI te saMtuSTa thaye ane AnaMda yukata thaye tema ja naMdita thaze. mukha prasannatA mA sAthI ta samRddhina prApta thayo. tenA bhanamA 52ma prIti Mon (parama - - -
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ 532 jambUdvIpaprajJaptisUtre kaTTu cakarayaNassa paNAmaM karei' atra yAvatpadAt 'karayala paDiggahiaM dasaNahaM sirasAvattaM matthae aMjali' iti saMgrAhyam, karatalaparigRhItaM dazanakhaM sirasAvartta mastake aJjaliM kRtvA, karataLAbhyAM parigRhItaH karatalaparigRhItastaM, dazakaradvayasambandhino nakhAH samuditA yatra taM zirasi mastake AvarttaH - AvarttanaM prAdakSiNyena paribhramaNaM yasya taM tAdRza mastake avjaliM kRtvA cakraratnasya praNAmaM karoti 'karettA' kRtvA ca 'Auha gharasAlAo paDiNikkhamai' AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratinikramya nirgatya ca ' jeNAmeva bAhiriA uvaTTANasAlA jeNAmeva bharahe rAyA teNAmeva uvAgaccha' yatraiva bAhirikA AbhyantarApekSayA bAhyA, upasthAnazAlA AsthAnamaNDapaH yatraiva ca bharato rAjA tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya ca 'karayala jAva jaeNaM vijaeNaM vaddhAve ' atrApi 'karayala jAva'tti karatala parigRhItaM dazanakhaM zirasAvattaM mastake aJjaliM kRtvA jayena vijayena varddhayati-sa AyudhagRhiko jayavijayAbhyAM ' tvaM varddhasva' ityAziSaM dadAtItyarthaH 'vaddhAvittA evaM vayAsI' varddhayitvA ca evamavAdIt - evaM vakSyamANa paDiggahi dasaNahaM sirakhAvattaM matthae aMjali" isa pAThaka saMgraha huA hai isakA bhAva aisA hai ki cakraratna ko praNAma karate samaya usane dono hAthoM kI aMjali isa prakAra kI banAI ki jisameM 10 aguliyoM ke nakha Apasa meM mila jAveM isa prakArase aMjali banAkara usane usa aMjali ko mastaka kI dAhinI aura se bAI ora tIna bAra phirAyA- isa DhaMga se usane use praNAma kiyA (karitA AuhagharasAlAe paDinikkhamai paDinikkhamitA jeNAmeva bahiriA uvadvANasAlA jeNAmeva bharahe rAyA teNAmeva uvAgacchai) praNAma karake phira vaha usa AyudhazAlA se bAhara nikalA aura nikala kara jahA~ bAhirI upasthAnazAlA ( bAharI kacaharI thI aura usameM jahA~ bharata rAjA baiThe the vahAM para AyA ( uvAgacchittA ) vahAM Akarake ( karayala jAva jaeNaM vijasomassie) te parama saumanasthita thayo- durSAvizathI tenuM hRdaya chajanA sAyuM bhane pachI te jyAM te hivya ratna tu tyAM gaye. ( uvAggacchittA tikkhuto AyAhiNapayAhiNaM kare karitA karayala jAMva kaTTu cakkarayaNassa paNAmaM karei) tyAM dhane tethe nAgu bAra dakSiNa pradakSiNA karI--dakSiNa hAtha taraphathI laIne DAbA hAtha taraphe traNa pradakSiNAe karI traNa pradakSiNA karIne pachI teNe karatala yAvat karIna cakraratnane praNAma karyAM ahI' yAvat thI (karayala Digahi dasaNahaM sirasAvattaM matthapa aMjali) mA pAune saMgraha thyele| che. ene bhAva A pramANe che ke cakraratnane praNAma karatI vakhate teNe banne hAtheAnI ajaLi A pramANe banAvI ke jemAM 10 AMgaLIonA nakhA paraspara maLI jAya A pramANe ajaLi banAvIne teNe te aMjaLine mastakanI jamaNI bAjuthI DAbI bAju traNa vakhata IvI. yA rIte tethe praNAma arthA (karitA AuddagharasAlApa paDiNikkhamai paDiNikkhabhittA jeNAmeva bAhiriA uvaTThANasAlA jeNAmeva bharahe rAyA teNAmeva uvAgacchacha) praNAma karIne pachI te Ayudha zALAmAMthI bahAra nIkaLyA ane nIkaLIne jayAM bahAra
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR* vakSaskAraH sU0 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam prakAreNa uktavAn , kiM tadityAha-'evaM khalu devANuppiyANa AuhagharasAlAe divve cakkarayaNe samuppaNNe ta eyaNaM devANuppiyANaM piyaTTayAe piyaM Niveemo piyaM bhe bhavau' evaM khalu itthameva yaducyate mayA tad sarvathA satyameva yaddevAnupriyANAm AyudhagRhazAlAyAM zastrAgArazAlAyAM cakraratna samutpanna tadetat khalu devAnupriyANAM priyArthatAyai-prItyartha priyam iSTaM nivedayAmaH etat priyanivedanaM priyam 'bhe' bhavatAM bhavatu . tato bharataH kiM kRtavAn ityAha-'tae NaM' ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA tassa Aughariassa aMtie eyamaDhe soccA Nisamma haTTha jAva somaNassie' tataH khalu sa bharato rAjA tasya AyudhagRhIkasya antike etamartha zrutvA nizamya hRSTa yAvat saumanasyita,tata AyudhagRhikasya AyudhazAlArakSakasya antike samIpe etaM cakraratnotpattirUpam artha zrutvA nizamya hradyavadhArya iSTa yAvatsaumanasyitaH, atra yAvatpadAt pUrvavad bodhyam / tathA-'vibhasiyavara kamalaNayaNavayaNe' vikasitavarakamalanayanavadanaH tatra-vikasite varakamalavannayanavadane yasya sa tathA-praphueNaM vaddhAvei) usane pUrvoktAnusAra bharata rAjA ko praNAma kiyA aura ApakI jaya ho ApakI vijaya ho isa prakAra jaya vijaya ke zabdoM ko uccAraNa karate hue usane unheM badhAi dI ( vaddhAvittA ebaM vayAsI ) badhAI dekara ke phira usane aisA kahA( evaM khalu devANuppiyANaM AuhadharasAlAe divve cakakarayaNe samuppaNNe ) he devAnupriya ! ApakI AyudhazAlA meM Aja divyacakraratna utpanna huA hai ( taM eaNNaM devANuppiyANaM piyadrayAe piaM Niveemo ) to he devAnupriya ! maiM Apa kI prIti ke liye AyA hai ( piaM bhe bhavau taeNaM se bharahe rAyA tassa Auhadhariassa aMtie e amaTTa soccA Nisamma haTa jAva somaNassie ) yaha mere dvArA nivedita huA artha Apako priya ho isa prakAra usa AyudhazAlA ke manuSya se sunakara ke aura use hRdaya meM dhAraNa karake vaha bharata rAjA haSTa yAvat saumatasthita huA yahAM para bhI yAvatpada se pUrvokta pATha gRhIta huA hai / (viyasiyavarakamalaNayaNavayaNe payaliavarakaDagatuDiakeUra mauDa kaMDala hAravirAyaMtaraivacche pAlavapalaMbamANa gholaMta bhUSaNa dhare) usake sundara dono netra aura mukha zreSTha kamala ke jaise vikasita ho gaye, cakraratna kI utpatti ke zravaNa se janita upasthAna zALA hatI (bahAra kaceharI hatI ane temAM jyAM bhArata rAjA beThA hatA tyAM gayA. (uvAgacchitto) tyAM na (karayala jAva japaNa vijaeNaM baddhAvei) tethe ptaanusAra bharata rAjAne praNAma karyA ane tamAre jaya thAo, tamAre jaya thAo, A pramANe "ya-vinaya za yaratA ad tabhata vadhAmI mApI. (vaddhamavittA evaM vayAsI) vadhAmA mApAta 5chI to yu (evaM khalu devANuppiyANaM AuhagharasAlApa divve cakkarayaNe samuppaNNe) yAnupraya ! tArI AyudhazAmAM mAre 60ya yana pannathaya cha. (taM paaNNaM devANuppiyANa piyaTTayAe piaNiveemo) / vAnupriya ! tamAza pAseTa atha vinivedana 425 m.ye| chu. (pi me bhavau tae NaM se bharahe rAyA tassa Auhadharoassa aMtie eamae soccA Nisamma ha9 jAva somaNassie) bhaa| para
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre llavarapaGkajalocanamukhaH. tathA-'payaliyavarakaDagatuDiyakeUramauDakuMDalahAravirAyaMtaraima vacche'pracalitavarakaTakATitakeyUramukuTakuNDalahAravirAjamAnaratidavakSaskaH, tatra pracalitAni cakraratnotpattizravaNajanitasambhramAtizayAt kampitAni varakaTake pradhAnavalaye traTike bAhurakSako keyUre vAhoreva bhUSagavizeSau mukuTaM kuNDale ca yasya sa tathA siMhAvalokananyAyena bhUyaH pracalitazabdasya grahaNAt pracalitahAreNa virAjamAnaratidam AnandadaM vakSo yasya sa tathA pazcAt padadvayasya karmadhArayaH, 'pAlaMbapala baMmANagholaMtabhUsaNadhare' prAlamba pralambamAna gholadbhUSaNadharaH, tatra pralambamAnaH sambhramAdeva pAlambo jhumakaM yasya sa pAlambapralambamAnaH,gholada dolAyamAna bhUSaNa dharita yaH sa gholabhUSaNadharaHtataH padadvayasya karmadhArayaHatra 'pAlaMbapalaMbamANa' ityatra padavyatikramaH ASatvAt etAdRzaH san bharato rAjA 'sasaMbhamaM turiaM cavalaM siMhAsaNAo anbhUTTei' sasaMbhrama sAdaraM sotsukaM vA tvaritaM-mAnasautsukayaM vA yathAsyAttathA capalaM-kAryotsukyaM yathAsyAttathA narendro bharataH siMhAsanAdabhyuttiSThatti 'abbhuTTittA' abhyutthAya 'pAyapIDhAo' pAdapIThAt padAsanAt 'paccoruhAi' pratyavarohati avatarati 'paccoruhittA pAuAo omuai' pratyavaruhya avatIrya pAduke pAdatrANe avamuzcati tyajati 'omuittA' avamucya tyaktvA 'egasADiaM uttarAsaMgaM kareI' ekaHzATo atyaMta saMbhrama ke vaza se hAthoM ke zreSTha kaTaka, truTika- bAhurakSaka, mukuTa aura kuNDala caJcala hoM uThe vakSasthala para virAjita hAra hilane lagA. gale meM laTakatI hui lambI 2 puSpamAlAeM caJcala ho uTho aneka AbhUSaNa AnandAtireka ke mAre zarIra meM kasakane lage isa prakAra se vaha praphullita netra aura mukhavAlA hokara evaM kaTaka, kuNDala tathA laTakatI hui mAlAoM ko zarIra para dhAraNa kara (sasaMbhamaM turiyaM cavalaM NariMdaM) bar3I utAvala se yA bar3I utkaMThA se apane kArya kI siddhi meM caJcala jaisA bana kara vaha bharata rAjA (siMhAsaNAo anbhudei ) siMhAsana se uThA ( abbhudvittA pAyapIr3hAo paccoruhai) aura uThakara vaha pAda pITha para paira rakha kara nIce utarA ( paccoruhittA pAuyAo omuyai ) nIce utara karake usane dono pairo meM pahirI huI khaDAUM ko utAra diyA- (omuittA egasADiaM uttarAsaMgaM karei) vaDAU~oM ko utAra kara phira nivedata e artha tamane priya thAo. A pramANe te AyudhazALAnA mANasanA vacana sAMbhaLIne ane tene hadayamAM dhAraNa karIne te bharata rAjA hRSTa yAvata saumanasthita thaye. A yAvat 54thI pUrvAta 54 gaDIta thye| che (viyasiyavarakamalaNayaNavayaNe payaliavara kaDagatuDiakeUra kuMDalahAravirAyaMtaraivacche pAlaMbapalatramANaghAlaMta bhUsaNadhare) tanA ane suMdara netro ane mukha zreSTha kamaLanI jema vikasita thaI gayAM cakraratnanI utpatti janita atyaMta saMbhramanA vaMzathI hAthanA zreSTha kaTaka, truTika-bAhurakSaka, mukuTa ane kuMDaLe caMcaLa thaI gayA. vakSasthaLa-sthita hAra hAlavA lAgyo. gaLAmAM laTakatI lAMbI-lAMbI puSpa mALAe caMcaLa thaI gaI aneka AbhUSaNe AnaMdAtirekathI zarIramAM saLakavAM lAgyAM A pramANe te prakullita netra ane mukhavALe thaIne temaja kaTaka, kuMDaLa tathA laTakatI mALAsaane zarI2 52 thA295 4zana (sase bhamaM turiyaM cavalaM gariMda) ye GIquthI athavA
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR* vakSaskAraH sU0 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam 535 yatra sa ekazA Takam akhaNDazATakam asyUtamityarthaH karoti 'karettA' kRtvA 'aMjalimuuli aggahatthe'ajalinA mukulitau kuDmalAkArIkRtau agrahastau hastAgrabhAgau yena so'JjalimukulitAgrahastaH 'cakarayaNAbhimuhe' cakraratnAbhimukhe bhUtvA 'sattahapayAI aNugacchai' saptavA aSTau vA padAni anugacchati siMhAsanAdagre gacchati 'aNugacchittA' anugatya 'vAmaM jANu aMcei' vAmaM jAnum AkuJcayati-UvaM karoti 'avettA' Akucya-Urdhva kRtvA'dAhiNaM jANu dharaNotalaMsi NihaTTa karayala jAva aMjaliM kaTTu cakkarayaNassa paNAmaM karei' dakSiNaM jAna dharaNItale nihatya-nivezya karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvarta mastake ajali kRtvA cakraratnasya praNAmaM karoti 'karettA' kRtvA 'tassa auhaghariassa ahAmAlia mauDavajjaM omoaMdalaI' tasyA''yudhagRhikasya 'yathAmAlitaM' yathA dhAritaM yathA parihitam avamucyate-paridhIyate yaH so'vamocakaH-AbharaNavizeSastaM mukuTa varja mukuTaM vinA sarvabhUSaNaM dadAti, mukuTasya rAjacihnAlaGkAratvenAdeyatvAt 'dalittA' usane eka zATika- vinAjur3AhuA- uttarAsaGga dhAraNa kiyA- (karittA aMjali maliagga hatthe cakkarayaNAbhimuhai sattaTThapayAi aNugacchai ) UttarAsaGga dhAraNa karake phira usane apane dono hAthoM ko kuDmalAkArIkRta kiyA aura cakraratna kI tarapha unmukha hokara vaha- (sattadra payAI aNugacchai) sAta ATha paira Age calA-(aNugacchitA vAmaM jANuM aMjei, acettA dAhiNaM jANuM dharaNo talaMsi NihaTu karayala jAva aMjaliM kaTu cakkarayaNasta paNAmaM karei ), Age calakara usane phira apane bAye jAnu ko U~cA kiyA UMcA karake phira usane apane dakSiNa jAnu ko jamIga para rakhA aura karatala parigRhItavAlo, daza nakhoM ke Apasa meM joDane vAlI aisI ajali ko tInavAra AdakSiNa pradakSi karate hue cakraratna ko praNAma kiyA ( karettA tassa atI utkaMThAthI te potAnA kAryanI siddhimAM ca caLa je thaIne te bharata rAjA (fhAsnnaao abbhui) siMhAsana patha se tho. (abbhuTTittA pAyapIDhAo paccoruhAi) bhane amA chana ta pApI 652 55 bhUTIna nIya utI. (paccoruhittA pAuyAo omuyai) nAya tarI taman2 pagamA parekA pAhuNe utArI nAbhI. (omuittA pagasADi uttarAsaMgaM karei) pAsa tArIne pachI taNe 4 sATi-2 sive-uttarAsa ghA25 yu-(karittA aMjalimuuliaggahatthe cakkarayaNAbhimuhe sattaTThapayAI aNugacchada) uttarAsaMga dhAraNa karIne pachI teNe pitAnA ane hAthane kuhUmalA kAre karIne ane cakrarata ta26 6-y5 thane ta ( sattahapayAI aNugacchai ) sAta-mA8 asA mANa dhye| (aNugacchittA bAma jANu aMcei aMcettA dAhiNaM jANu dharaNItalaMsi NihaTUTukarayala jAva aMjali kaTUTu cakkarayaNasva paNAmaM karei) mA vadhAna 2 te pAtAnI mI jAnu ( dhU na Uro karIne pachI teNe potAnI jamaNI jAnu (ghUMTaNa)ne pRthvI para mUkI ane karatala parigrahI. tavALI, dazanone paraspara joDanArI evI aMjalikarIne traNavAra AdakSiNa pradakSiNA karatAM 242nane pahanI . (karettA tassa auhapariarasa ahAmAliaMmauDavajjaM omoU dalai dalahattA viulaM jIviArihaM pIidANa dalai) vadana zana pachI ta bharata sAye
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre dattvA 'viulaM jIviArihaM pIidANaM dalai' vipulaM-pracuraM jIvikAIm-AjIvikAyogyaM prItidAnaM dadAti 'dalittA' datvA 'sakkArei sammANei' satkArayati vastrAdinA sanmAnayati vacanabahumAnena 'sakkAratA sammANettA' satkRtya sanmAnya ca 'paDivisajjei' prativisarjaryAta svasthAnagamanAya samAdizati / 'paDivisajjettA' prativisayaM 'sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe saNNisaNNe' siMhAsanavaragataH zreSThasiMhAsanasthitaH pUrvAbhimukhaH sanniSaNNaH upvissttH| atha bharato yatkRtavAn tadAha-'taeNaM' ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA koDuMbiyapurise sadAvei' tataH khalu sa bharato rAjA kauTumbikapuruSAn zabdayati avayati 'saddAvettA' zabdayitvA ca 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIta uktavAn kimuktavAnityAha-'khippAmeva' ityAdi 'khippAmeva bho devANuppiyA! viNIyaM rAyahANi sabhiMtarabAhiriyaM' kSiprameva zIghrameva bho devAnupriyAH ! vinItAM rAjadhAnI sAbhyantarabAhayA antarbAhyAm antarbAhyabhAgasahitA 'Asiya saMmajjiyasitta suigaratthaMtaravIhiyaM' tatra Asikta saMmAjita sikta zucika rathyAntara vIthikAm AsiktA gandhoAudhariasa ahAmAliaM mauDavajjaM omoU dalai dalaitA viulaM jIviArihaM poidANaM dalai) praNAma karake phira usa bharata rAjA ne usa Ayudha gRhika ke liye apane mukuTa ko chor3a kara bAMkI ke saba pahire AbhUSaNa utAra kara de diye aura bhaviSya meM usakI AjIvikA calatI rahe isake yogya vipula prItidAna diyA ( dalittA sakkArei, sammANei, sakkArettA, sammANetA, paDiviplajjai, paDivisajjettA sIhAsaNa varagae puratthAbhimuhe sapiNasaNNe ) vipula prItidAna dekara phira usane usakA vastrAdi ke dvArA sanmAnakiyA, bahumAna dvArA usakA sanmAna kiyA isa prakAra usakA satkAra aura sanmAna karake phira usane use visarjita kara diyA visarjita karake phira vaha apane zreSTha siMhAsana para purvadizA kI Ata te Ayudha gRhikane pitAnA mukuTa sivAya dhAraNa karelAM badhAM AbhUSaNe utArIne ApI dIdho ane bhaviSyamAM tenI AjIvikA cAlatI rahe te pramANe vipula pramANamAM prItidAna ApyuM (dalittA sakkArei sammANei, sakkArettA, sammoNettA paDivisajjei, paDivisajjettA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe saNNisaNNe) vipula prItihAna sApAne to tenu rAzi sanmAna karyuM, bahumAna vaDe tenuM sanmAna karyuM. A pramANe tene satkAra ane sanmAna karIne pachI teNe tene visarjita karI dIdho. visarjita karIne pachI te pitAnA zreSTha siMhAsn 652 pUrva dizA ta25 bhu5 4zane sArI zata sI gayI. (taeNaM se bharahe rAyA koDa viyapurise saddAvei) tyA2 mA te bharata rAye potAnA mi mAsAna sosAvyAM (sahAvittA evaM vayAsI) ane mAlAvIna temana tethe / prabhArI 4 (khippAmeva bho devANupiyA? viNIaM rAyahANi sabmitaravAhiribaM Asiyasamanjiyasitta suigaratyaMtaravIhiyaM maMcAI maMcakalia) hevAnupriyA ! tame sau zIdhra vinIta rAmapAnI ne aMdara ane bahArathI ekadama svaccha kare, sugaMdhita pANIthI siMcita kare, sAvaraNIthI karo sApha kare, jethI rAjamArgo ane avAntaramArge sArI rIte svaccha thaI jAe. darzana Jain Education international
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH 3 bharatarAjJaH digviviyAdinirUpaNam _____ 537 dakAdibhirISatsittA, saMmArjitA saMmArjanaiH pariskRtA ataeva zucikA saMmRSTA rathyA rAjamArgo'ntaravIthI ca avAntarabhAgo yasyAM sA tathA tAm 'maMcAimaMcakaliyaM' tatra mazcAtimaJcakAlitAm maJcA:-mAlakAH darzakajanopavezanArtham atimaJcAH teSAmapyupari ye taiH kalitA yuktA tAm 'NANAviha rAgavasaNa UsiajhayapaDAgAipaDAgamaMDiyaM' tatra nAnAvidho rAgo-rajanaM yeSu tAni vasanAni vastrANi yeSu tAdRzA ye ucchritA urvIkRtA dhvajAH-siMhagaruDAdirUpakopalakSitA bRhatpaTTarUpAH patAkAzca taditararUpAH, atipatAkAH tadupari vartinyaH patAkAstAbhirmaNDitAm 'lAulloiyamahiyaM' tatra lApitollocitama hitAM yadvA liptollocitamahitAm, tatra lApitaM chagaNAdinA lepanam, ullocitaM seTikAdinA kuDyAdiSu dhavalanaM tAbhyAM mahitamiva mahitaM zobhitaM prAsAdodi yasyAM sA tathA tAm, yadvA liptaM chagaNAdinA, ullocitam ulloca yuktaM prAsAdAdi yasyAM sA tathA tAm 'gosIsasarasarattacaMdaNakalasaM' gozIrSasarasaraktacandanakalazAM tatra gozIrSaiH sarasaraktacandanaizca yuktAH zobhAtha kalazAH yasyAM tAm 'caMdaNaghaDasukaya jAva gaMdhudhuyAbhirAmaM candanaghaTasukRta yAvadgandhodhRtAbhirAmAm atra yAvatpadena 'caMdaNa ghaDa mu~ha karake acchI taraha se vaiTha gayA (taeNaM se bharahe rAyA koDaMbiyapurise saddAvei) bAdameM usa bharata rAjA ne apane kauTumbika puruSoM ko bulAyA (sahAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara unase usane aisA kahA - (vippAmeva bho devANuppiyA viNIaM rAyahANi sabhitarabAhirijhaM Asiya saMmajjiyasittasuigaratthaMtaravIhiyaM maMcAimaMcakaliaM) he - devAnupriyo ! Apaloga bahuta hI jaldI vinItA rAjadhAnI ko bhItara aura bAhara se bilakula sApha sutharI karo sugaMdhita pAnI se use siJcita karo, buhArI se kUDA kacarA nikAla kara usakI saphAi karo kI jisase rAjamArga aura avAntara mArga acchI taraha sApha suthare ho jAveM darzakajanoM ke baiThane ke liye maMcoM ke Upara maMco ko susajjita karo (NANAviharAgavasaNaUsima jhayapaDAgAipaDAgamaMDiyaM) aneka prakAra ke raMgoM se raMge hue vastroM kI dhvajAoM se patAkAoM se-ki jinameM siMha garuDa Adi ke cihna bane hoM tathA atipatAkAoM se-ina patAkAoM ke upara phaharAto hui bar3I2 lambI patAkAoM se-use maNDita karo (lAulloiyamahiyaM ) jinakI nocekI jamIna gobara Adi se lipI ho aura cUne kI kalaI se jinakI dIvAra putI hoM aise prAsAdAdiko vAlI use banAo (gosIsasarasarattacaMdaNakalasaM) zobhA ke nimitta hara eka daravAje para aise kalazoM ko rakho ki jo gozIrSacandana se aura raktacaMdana se upalipta ho (caMdanaghaDasukaya jAva gaMdhuddhyAbhirAmaM) ane sapA mATe bhayAnI 652 bhyo| susa 421. (NANAviharAgavasaNaUsiajhaya paDAgAi paDAgamaMDiyaM) ane tana mAthI gAyA patrAnI mAthI-patAsAthI ke jenI aMdara siMha, garuDa vagerenA cihno hoya temaja ati patAkAothI-e patAkAonI upara pharakatI bahuja maoNTI-meTI lAMbI patAkAothI-vinItA nagarIne maMDita karo (lA ulloiya mahiya) remanInIyAnI bhUmi ch| gerethA vista DAya ane yUnAnI thI
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538 jambUdvIprAptisUtre sukayatoraNa paDiduvAradesabhAyaM AsattosattaviulabaTTavagdhAriya malladAmakalAvaM paMcavaNNasarasa surabhimukkapupphapuMjovayArakaliyaM, kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhuvaDajjhaMtamaghamaghaMta gaMdhuduyAbhirAmaM' iti paryantaM grAhyam / tatra candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAm, tatra candanaghaTAzca sukRtAni suSTukRtAni muSTutayA nivezitAni toraNAni ca pratidvAradezabhAge yasyAH sA tathA tAm yatra pratidvAre candanayukta ghaTAH suSTutoraNAni ca santItyarthaH, Asaktosakta vipulavRttAvatAritamAlyadAmakalApAm, tatra Asakto bhUmisaMsaktaH, utsataH-upari saMsaktaH, vipulo vistIrNaH, vRtto vartulo golakAraH, uparidezAta avatAritaH pralambamAnIkRtaH, mAlyAni puSpANi teSAM dAmAni mAlAH teSAM mAlyadAmnAM kalApaH-samUho yasyAM sA tathA tAm paMcavarNasarasasurabhimukta puSpapujopacArakalitAm, tatra paJcavarNAni kRSNanIlAdi paJcavarNayuktAni sarasAni surabhINi sugandhIni ca tAni muktAni vikIrNAni yAni puSpANi teSAM pujairupacArAH-racanAvizeSAH, taiH kalitAM yuktAm, kalAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpadahyamAnAtizayagandhodhutAbhirAmAm, tatra kAlAguru pravarakundaruSkaturuSkAH zreSThagandhadravyavizeSAH prasiddhAH, dhUpa prasiddhaH ete dahyamAnA agnau prakSipyamANAsteSAM 'maghamaghaMta' atizayito yo gandhaH udhuta:-sarvataH prasRtaH tena pratyeka dvAra para candana ke ghar3o ko toraNa ke AkAra meM sthApita karo yahAM yAvatpadase "caMdaNa ghaDasukaya toraNa paDiduvAradesabhAyaM AsattosattaviulavaTevagdhAriya malladAmakalAvaM, paMcavaNNasara. sasurabhimukkapupphapuMjovayArakaliyaM, kAlAgurupavara kuMdarukka turukka dhUvaDajhaMtamamaghamaghaMta gaMdhuddhyAbhi. rAma) isa pATha kA saMgraha huA hai . isakA bhAva aisA hai kiaisI laTakatI hui mAlAo ke samUha se isa nagarI ko alaDkRta karo ki jo mAlAoM kA samudAya Upara nIce donoM ora se pAnI ke chir3akAva se tara ho rahA ho vistIrNa ho gola ho aura UparakI ora nIce kI ora laTakatA huA ho,nagarI meM aise pAMca vaNoM ke puSpoM vikharo ki jo suramita ho sugaMdhita hoM- evaM sarasa hai-zuSka nahIM ho nagarI ko aura adhika sugaMdhita banAne ke liye kAlAguru, prabalazreSTakundaruSka aura turuSka - lomAna, ina sabadhUpoM ko sugaMdhita dravya 2bhanI hAvAla sApesA DAya sevA prAsAhivANI nagarIne anAvIna (gosIsa sarasarattacaMdaNakalasaM) zAmA-nimitta 24 dvA2 52 mevA / / bhuu| hai reyA gozI yahana ane 24ta hanathI pati ya. (caMdaNaghaDasukaya jAva gaMdhudhuyAbhirAmaM) hare4 dvA2 52 hanana zAna toranAmA42mA sthApita 421. ahI yAvat 54thI (caMdaNaghaDasuka yatoraNapaDiduvAradesabhAya AsattosattaviulavaTTabagdhAriyamalladAmakalAvaM, paMcavaNNa sarasa surabhimukka puppha puMjovayArakaliyaM, kAlAguru, pavarakuMdarukkaturukkadhUvaDajjhaMta maghamaghaMta gaddhadhUyAbhirAma) mA pAuna saba yA che. mena mApa 1 pramANe che sevA laTatI mALAnA samUhothI A nagarIne alaMkRta kare ke je nALAonA samudA upara nIce baMne taraphathI pANIno chaMTakAvathI taraboLa thaI rahyA hoya, te vistANuM hoya, goLa hoya ane uparathI nIce laTakatI hoya, A nagarImAM evAM pAMcavaNenA pupone vikIrNa
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 3 bharatarAzadigvijayAdinirUpaNam 539 abhirAmAm / ataeva' sugaMdhavaragaMdhiyaM' sugandhavaragandhitAm 'gaMdhavaTTibhUyaM' gandhavartibhUtAm sugandhavartikArUpAm IdRzavizeSaNaviziSTAm 'kareha kAraveha' kuruta svayam kArayata paraiH 'karettA, kAravettA' ya kRtvA kArayitvA ya 'eya mANattiyaM paccappiNaha' etAmAjJaptikAMpa pratyarpayata etAmAjJaptim-AjJAM pratyarpayata sama'rpayata tataste kiM kurvantItyAha-'tae NaM' ityAdi / 'tae NaM te koDuMbiyapurisA bharaheNaM raNNA evaM vuttA samANA' tataH khalu te kauTumbikapuruSAH bharatena rAjJA evamukkAH santaH tato bharatAjJAnantaraM te kauTumbikapuruSAH rAjasevakAH bharatena rAjJA evamuktaprakAreNoktAH santaH 'haTa0 karayala jAva' iSTAH karatala yAvata tatra iSTAH karatala yAvata parigRhItaM dazanakhaM zirasAvatta mastake ajaliMkRtvA 'evaM sAmitti ! ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNaMti' evaM svAmin ! AjJAyA vinayena vacanaM pratizRNvanti evaM svAminaH yathA''yuSmantaH Adizanti tatheti kRtvA AjJAyAH vinayena vacanaM pratizRNvanti svIkurvantoti tataste kiM kurvantItyAha--'paDisu. NittA bharahassa aMtiyAo paDiNikkhamaMti' pratizrutya svIkRtya bharatasya rAjJo'ntikAt vizeSoM ko - agni meM jalAo evaM atizayarUpa se inake nikale hue dhUma kI gandha se use sugaMdho kA bhaMDAra banAo "sugaMdhavaragaMdhiaM gaMdhavaTibhUaM kareha kAraveha" yahIbAta ina padoM dvArA vizeSarUpa se puSTa kI gai hai 'kareha' kriyApada kA artha hai Apa saba isa bAta ko svayaM karo tathA "kAraveha" dUsaro' se bhI karAo "karettA kAravettA ya eyamANattiaM paJcapiNaha" isa prakAra Adeza dene ke bAda usa cakravartI ne unase sAtha2 maiM aisA kahA ki "hameM tuma laoNga" yaha saba kahAgayA kAma hamane pUrA kara liyA" isabAta kI khvara denA (taeNaM taM koDuMbiya purisA bharaheNaM raNNA evaMvuttA samANA haTTa karayalajAva evaM sAmitti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNaMti" isa prakAra se apane adhipati bharata rAjA dvArA AjJA pata hue ve kauTumbika puruSa vahuta hI adhika pramudita hue unhoMne dono hAthoM ko pUrvoktarUpa se jor3a kara ke evaM unakIkRta aJjaliko mastaka para dAhinI ora se bAMI ora ko ghumAkara kare ke je surabhita haya, sugaMdhita hoya temaja sarasa hoya eTale ke zuSka na hoya. nagarIne atIva sugaMdhita banAvavA mATe kAlAguru, zreSTha kuSka ane turuka-lebAna e sarvadhUne-sugaMdhita dravya vizeSone-agnimAM padharAo ane atizaya rUpamAM emanAthI nAtA bhanI thI tana samadhane 2 anAvI ho. "sagaMdhavaragaMdhigaMdhavaTibha kareha kAraveha' me pAta se popaDe vizeSa 35mA puSTa 42vAma mAvI che. "kareha" yA phne| artha cha-tabhe so bhanIne se Ama 42 tathA "kAraveha' bhiit| pAsethI 5 shv|. 'karettA kAravettA ya eyamANatti paccappiNai' mA pramANe mAheza mApAta cakravatIe temane Ama kahyuM ke kAma pUruM thAya eTale tame save amane A rIte khabara mAyA tame re ma amana so paryu a mama sArI zaa y3 4yu che. (tapaNaM taM koI biyapurisA bharaheNaM raNNA evaM buttA samANA haTTa karayala jAva evaM sAmitti ANAe bayaNaM paDisuNaMti) mA pramANe pAtAnA madhipati 12 200vArA mAjJApita yetauTu
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprAptisUtre pratiniSkrAmanti 'paDiNikkhamittA, viNIyaM rAyahANi jAva karetA kAravettAya tamANattiyaM paccappiNaMti' pratiniSkramya ca vinItAM rAjadhAnI yAvatpadenAnantaroktasakalavizeSaNaviziSTAM kRtvA kArayitvA ca tAmAjJAptiM bharatasya pratyarpayanti / atha bharataH kiM kRtavAnityAha-'tae NaM se' ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai' tataH khalu sa bharato rAjA yatraiva majjanagRham snAnagRham tatraivopAgacchati 'uvAgacchittAmajjaNagharaM aNupavisai' upAgatya ca majjanagRha-snAnagRham anupravizati aNupavisitAsamuttajAlAkulAbhirAme vicittamaNirayaNakuTTimatale ramaNijje pahANamaMDasi'anupravizya samuktena muktAphalayuktena jAlena gavAkSena Akulo vyApto'bhirAmazca yaH tasmin , vicitramaNiratnamayam 'kuTTimatala' baddhabhUmikA yatra sa tathA tasmin , ata eva ramaNIye snAna maNDape 'NANAmaNirayaNabhatticitasi, NhANapIr3hasi muhaNisaNNe' nAnAvidhAnAM maNInAM ke apane svAmI kI pradatta AjJA ko vinaya pUrvaka svIkAra kiyA (paDisuNittA bharahassaaMtiyAo paDiNisvamaMti) AjJA ko svIkAra karake phira ve bharata mahArAja ke pAsa se vApisa cale Aye (paDiNikvamittA viNIyaM rAyahANi jAva karettA kAravettAya tamANattiya paccappiNaMti) vApisa Akara unhoMne vinItArAjadhAnI ko jisa prakAra se susajjita mAdi karane ke lie bharata rAjA ne unhoM se kahA thA usI prakAra se pUrvokta vizeSaNa viziSTa karake aura usa bharatAjJA ko pUrNa sadhajAne kI khavara bharata mahArAja ke pahu~cAdo (tae Na se bharahe rAyA jeNeva majjaNaghare, teNeva uvAgacchai) apano AjJA pUrNa rUpa se sampAdita ho gai jAna kara bharata mahArAja snAna zAlA kI ora gaye (uvAgacchittA majjaNagharaM aNupavisai) vahAM mAkara ve usa snAna gRha ke bhItara praviSTha hue (aNupavisittA samuttAjAlAkulAbhirAme vicittamaNirayaNakuTTimatale ramaNijje pahANamaMDavaMsi) praviSTha hokara ve muktAjAla se vyApta gavAkSoM vAle tathA jisakA kuTimatala anekamaNio evaM ratnoM se khacita ho rahA hai aise snAna maMDapa meM rakhe hue (hANapIDhaMsi jANAmaNibhatticittaMsi) snAnapITha para jo ki aneka mbika purUSo bahuja pramudita thayA teoe pUrvokta rUpamAM bane hAthanI aMjali banAvIne tene mastaka para jamaNI taraphathI DAbI tarapha pheravIne pitAnA svAmIe ApelI AjJA savinaya svItarI. (paDisuNittA bharahassa aMtiyAo paDiNikkhamaMti) mAjJA vArIna pachI te bharata maa2|4 pAsethI 5|ch| mAyA (paDiNikkhamittA viNIyaM rAyo hANi jAva karettA kAravettA ya tamANattiyaM paccappiNaMti) pAchA mAvAna temaNe bharatarAja 2 zata Adeza Apela te mujaba vinItA rAjadhAnIne sArI rIte susajaja karIne ane karAvIne tamAma pUrNa thavAnI 2 bharata mahA pAse paDAyAsa (ta eNaM se bharahe rAyA jeNeva teNeva uvAgacchai) pAtAnA mAjJAnu sampUparIta pAsana yu cha, se sUcanA samajate marata naa2|04 tAnazA ta23 gayA. (uvAgacchittA majjaNadharaM aNupavisai) i ne teso ta snAnamA praviSTa thayA. (aNupavisittA samuttAjAlAkulAbhirAmeM vicittamaNirayaNakuTTimatale ramaNijje NhANamaMDavasi) praviSTa thAnata bhutAna.
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 3 bharatarAjJaHdigvijayAdinirUpaNam 541 ratnAnAM ca bhaktayo yathocityena racanAstAbhiH citre vicitre, snAnapoThe snAnayogyAsane sukhena niSaNNaH upaviSTaH 'suhodaehi,gaMdhodaehi, pupphodaehiM, suddhodaehiM ya' zubhodakaiH tIrthodakaiH yadvA sukhodakaiH nAtyuSNaiH nAtizItaiH, gandhodakaiH tatra candanAdimizritajalaiH puSpodakai. kusumavAsitaiH zuddhodakaiH-svacchapavitrajalaizca 'majjie' ityagreNa saha sambandhaH tathA 'puNNa kallANagapavaramajjaNavihIe majjie tattha kouyasaehiM, bahuvi he hiM ? pUrNakalyANakAripravaramajjanavidhinA majjanavidhipUrvakaM majjitaH snapito'ntaHpuravRddhAbhiriti bodhyam / katham ityAha-(tattha) ityAdi / (tattha kouyasaehiM bahuvihe hiM) tatra snAnAvasare kautukAnAM-rakSAdinAM zataiH, yadvA kautuhalikananaiH svasevA samyak prayogArtha daryamAnaiH kautukazataiH AzcaryajanakakathAnakarUpa kutUhalaiH, bahuvidhaiH, anekaprakAraiH saha snapitaH atha snAnAnantaravidhimAha-(kallANaga) ityAdi / (kallANaga pavara majjaNAvasANe) kalyANakapravaramajjanAvasAne-snAnAnantaram (pamhalasukumAlagaMdhakAsAiya lUhiyaMge) pakSmalasukumAragandhakASAyikIrUkSitAGgaH, tatra pakSmalayA-pakSmavatyA aae| sukumArayA sukomalayA gandhapradhAnayA kASAyikyA kASAyeNa potaraktavarNAzraya rajanIya vastunAraktA kASAyikI tayA kaSAyaraktayA zATikayetyarthaH rUkSitaM rUkSIkRtaM prochitamiprakAra kI maNiyo aura ratnoM dvArA kRta citro se vicitra hai (yunisaNe) Annada pUrva virAja mAna ho gaye. (suhodaehiM gaMdhodaehiM pupphodaehiM suddhodaehi a puNNakallANagazvaramajaNavihIe majjie)vahAM para unheM zubhodakoM se tIrthodakose athavA na atigarama aura na ati ThaMDA aise pAnI se gandhodakoM se candanAdi mizrita jala se puSpodakoM se phUla suvAsitapAno se aura zuddhodakoM se svaccha pavitra jala se pUrNa kalyANakArI prabaramajana vidhipUrvaka antaHpura kI vRddhAstriyo ne snAna karAyA (tattha ko uyasaehiM bahuvihehiM kallANa pavaramajjaNAvasANe pamhala sukumAragaMdhakAsaia luhiaMge) vahA snAna ke avasara bhe kautuhalika janone aneka prakAra ke kautuka dikhAye jina me apane dvArA kI gaI sevA ke samyak prayoga dikhAye gaye the jaba kalyANakAraka sundara-zreSTa-snAna kriyA samApta ho cukI taba usake bAda unakA zarIra pazmala rue~ vAlI sukumAra sugaMdhita tauliye se poMchA gayA aura phira (sarasa sura hgosiisthI vyAsa gavAkSevALA temaja aneka maNio ane ratnothI khacita kuddhimatalavALA maMDapamAM bhUsA (NhANapIDhaMsi NANAmaNibhatticitasi) snAna pITha 52 32 mane prArabhariyA ane. ratnA dvArA tayitrothA viyitra cha. (suhanisaNNe) bhAna pUrva vimAna 25 gayA. (suhodapahiM gaMdhodapahiM pupphodaehiM suddhodapahiM a puNNakallANagapavaramajjaNavihie majjie) tyAM temaNe zubhedakathI-tIrthodakathI athavA vadhAre na uSNa ane na vadhAre ati zIta evA zItala pANIthI, gandhadakothI candanAdi mizrita pANIthI, pudakethI puSpavAsita pANIthI ane zuddhodakathI svaccha pavitra jalathI pUrNa kalyANakArI prava2 majajanavidhipUrvaka antaH puranI vRddhAsImAse snAna vyu. (tattha kouyasaehiM bahuvihehiM kallANagapavaramajjaNAvasANe pamhalasukumAragaMdhakAsAia lUhiaMge) tyAM snAna 42vAnA asaramA zrItUsa
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 jambUdvIpaprajJaptistre tyarthaH aGgaM yasya sa tathA (sarasasurahigosIsacaMdaNANulittagatte) sarasasurabhigozIrSacandAnuliptagAtraH, rasena sahitAH sarasAstaiH surabhigozIrSacandanairanuliptaM gAtraM yasya sa tathA, (ahayasumahagghadussarayaNasusaMvuDe) ahataM malamUSikAdibhiranupadrutam sumahAghaM bahumUlyakaM yaduSyaratnaM pradhAnavastram tatsusaMvRtaM suSTuparihitaM yena sa tathA, atra ca vastrasUtraM pUrva yojanIyaM candanamUtraM pazcAt, nahi snAnosthita eva candanena vapu vilimpatIti vidhikramaH (suimAlA vaNagavilevaNe) zucimAlAvarNa kavilepanaH zuci pavitraM mAlA puSpa mAlA varNakavilepanaM maNDanakAri kuDakumAdi vilepanaM etad dravyaM yasya sa tathA, pUrva sUtre vapuH saugandhyArthameva vilepanamuktam atra tu vapurmaNDanAyeti vizeSaH (aviddhamaNisuvaNNe) AviddhAni parihitAni maNisuvarNAni yena sa tathA, anena rajatAdhalaGkAraniSedhaH sUcitaH, maNisuvarNAlaGkArAneva vizeSata Aha -(kappiyahAraddhahAratisariya pAlaMbapalabamANa kaDimuttasukaya sohe) kalpitahArArddha hAratrisarikapAlambamAna kaTisUtrasukRtazobhaH, tatrakalpito yathAsthAnaM vinyasto hAraH-aSTAdaza sarikaH, arddhahAraH-navasarikaH trisarikazca caMdaNANulittagatte) unake zarIra para sarasa surabhi gozIrSa candana kA lepa kiyA gayA(ahayasumahagdha dussarayaNasusaMbuDe) phira mala mUSikA Adi se anugadruta evaM vezako kImato dUSya ratna-pradhAnavastra use pahirAyAgayA (suhamA kA vaNNagavilevaNe) accho pavitra mAlAyoM se aura maNDaNa kArI kuMkama Adi vilepanoM se vaha yukta kiyA gayA yahAM vastra sUtra kI yojano pahile karanA cAhiye aura candana sUtra kI pazcAt -kyoMki snAna se uThAhuA vyakti uThane ho candana se lepa karatA hai aisA vidhikrama nahIM hai / ___ tathA pUrvasUtra meM zarIra ko sugaMdhita karane ke liye hI vilepana kahA gayA hai aura yahAM use mANDita karane ke liye vilepana kahA gayA haiM (AviddhamagisuvaNNe) maNi aura suvarNa ke bane hue AbhUSaNa use pahirAye gaye (kappimahAraddhahAratisariapAlaM bamANa kaDisuttasukayasohe) inameM hAra aTThAraha larakA hAra nau larakA arddhahAra, aura tisarika -hAra ye saba yathAsthAna jane aneka prakAranA kautuko batAvyA. jemAM pitAnA vaDe karavAmAM AvelI sevAonA samyaka praga batAvavAmAM AvyA. jyAre kalyANakAraka sundara zreSTha-nAnakriyA pUrI thaI cUkI tyAre temane deha paphamamala-rUvAvALA-sukumAra sugaMdhita TuvAlathI luchavAmAM Avyo mana yA2 mAha (sarasasurahigosIma caMdaNANulittagatte) tamanA ra 52 sarasa surali gAzISa yannana5 42vAmA mAvyA. (ahayasumahagdhadussarayaNasusaMvuDe) tyA2 mA mala bhUSi4 vagerethA anupadruta mana mabhUkhya ibhyrtn-prdhaan-pkhe| tene ghaDerAvyA, (suhamA lAvaNagavilevaNe) zreSTha pavitra mAnAthI bhane ma una ma sAha vipanAthA te yukta karavAmAM AvyA. ahIM vastrasUtranI yejanA pahelA karavI joIe ane caMdana sUtranI tatpazcAt kemake snAna pachI tarata ja vyakita caMdanane lepa kare che, e vidhikrama nathI temaja pUrvasUtramAM zarIrane sugaMdhita karavA mATe ja vilepana kahevAmAM Avela che ane ahIM tene mAhita 415 // mATa vivepana 4AmAM Ave che. (AviddhamaNisubaNNe) mA bhane
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam 543 hAraeva yena sa kalpitahArArddhahAratriptarikaH,pralambamAnaH prAlambo-jhumbanakaM yasya sa prAla. mbapralambamAnaH lambAyamAnajhumbanakayuktaH tathA (pAlabapalaMcamANa)mAmlabapralambamAna ityatra padavyatyayaH ApatvAt tathA-kaTisUtreNa-kaTayA bharaNena suSThukRtA zobhA yasya sa kaTisUtrasukRtazobhaH, tataH padatrayasya karmadhArayaH, athavA kalpitahArAdibhiH sukRtA zobhA yasya sa tathA (piNaddhagevijjaga aMgulijjagalaliyakayAbharaNe) pinaddhAni-baddhAni graiveyakANi kaNThAbharaNAni aGgulIyakAni aGgulIyAbharaNAni yena sa pinaddhapraiveyakA gulIyakaH, tathA lalite sukumAre aGgake mukhdau lalitAni zobhAvanti kacAnAM-kezAnAm AbharaNAni-puSSAdIni yasya sa lalitAGgaka lalita kacAbharaNaH, tataH karmadhArayaH, atroktadvayavizeSaNena AbharaNAGkArakezAlaGkArau uktau / atha siMhAvalokanyAyena punarapi AbharaNAlaGkAraM varNayannAha -(NANAmaNikaDagatuDiya thaMbhiyabhue)nAnAmaNikaTakatruTikastambhitabhujaH nAnAmaNInAM kaTakaTikaiH-hastabAhAbharaNavizeSa bahutvAt stambhitA viva stambhitau bhujau yasya sa tathA (ahiyasassirIe) adhikasazrIkaH, atyantazobhAsahitaH (kuMDala. ujjoiANaNe) kuNDalodyotitAnanaH kuNDalAbhyAm uyotitaM-prakAzitamAnanaM mukhaM yasya sa tathA (mauDadittasirae) mukuTadIptaziraskaH mukuTena dIptaM prakAzitaM ziro yasya sa tathA (hArotthaya sukayavacche) hArAvastRtasukRtavakSaskaH hAreNa avastRtam AcchAditaM use pahirAye gaye laTakatAhuo jhumcanaka use pahirAyAgayA kaTisUtra use pahiroya gayA isa se usakI zobhA meM cAra cAMda laga gaye (pinaddhagevijjaga aMgulijjaga laliagaya laliakayAbharaNe NANAmaNi kaDagatuDiarthamiabhae ) preveyaka-kaNThAbharaNa-pahirAye gaye, aMgu liyoM meM aGgulIyaka aMgaThiyAM pahirAyI gaI tathA sukumAra mastakAdi ke upara zobhAvAle kezoM ke AbhAraNa rUpapuSpAdika nihitakiye gaye ( NANAmaNikaDaga tuDiya thaMbhiyabhue ) nAnA maNiyoM ke bane hue kaTaka aura truTita usakI bhujAoM meM pahirAye gaye (ahiyasassirIe) isa taraha kI sajAvaTa se unakI zobhA aura adhika ho gaI (kuNDala ujjoiANaNe) usakA mukhamaNDala kuNDaloM kI manohara kAnti se prakAzita honayA (mauDadittasirIe) mukuTa ko jhala jhalAtI dIpti se unakA mastaka camakane lagA hArotthaya susavAnimita AbhUSaNa ne p2|0yaaN. (kapiahAraddhahAratisariapAlabamANakaDisuttasukaya sohe) mAbhUSaNemA 712-aDhA2 se2ne| 2 na1 serne| ma DA2 a sirisa hA e badhA tene yathA sthAna paherAvavAmAM AvyA. tethI tenI zobhA cAra gaNuM vadhI 5. (pinaddhagevijagaaMgulijjagalaliagaya laliakayAbharaNe NANAmaNikaDagatuDiathaMbhiabhapa) avaya- 2 | paDAmA mAvyA, mAMjaNIyAmA ma musIya bhudi| 57rAvI temaja sukumAra mastakAdi upa2 zAbhA saMpanavALAnA AbharaNa rUpa papAdika dhAraNa yAM. (NANAmaNi kaDaga tuDiyarthabhiyabhue) ane maNimAthI nimita 484 ana truTita tena bhulayAmA ghaDerAvyA. (ahiyasassirIe) mA prabhArI santathI tenI ze.mA ghaNI vaghI gaI. (kuNDalaujjoIANaNe) tenu bhumama honI bhanA2 4itithI ziya
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 jambUdvIpaprajJaptisUtre tenava hetunA darzakajanAnAM sukRtam AnandapradaM vakSo yasya sa tathA / (pAlaMbavalaMba mANasukayapaDa uttarijje) pralambapralambamAnasukRtapaTottarIyaH pralambena dIrgheNa pralambamAnena-dolAyamAnena sukRtena suSThu nirmitena paTena-vastreNa uttarIyam uttarAsaGgo yasya sa tathA (muhiyApiMgalaMgulIe) mudrikApiGgalAGgulikaH mudrikAbhiH agulIyakaiH piGgalAH piGgalavarNA amulyo yasya sa tathA NANAmaNi kaNagavimala mahariha NiuNoyaviya misi misiMtaviraiya susiliTThavisiTThalaTThasaMThiyapasatthaAviddhavIravalae) nAnAmaNi kana kavimalamahAdhaM nipuNa parikarmita dIpyamAna viracita suzliSTaviziSTa laSTasaMsthita prazastAviddha viirvlyH| tatra nAnAmaNi jaTitasuvarNam ataeva vimalaM svacchaM mahAdha bahumulyakaM nipuNana zilpinA (oyaviya) ti, parikarmitam (misi misiMta) tti, dIpyamAnaM viracitaM-nirmitaM suzliSTaM susandhiviziSTam laSTaM manoharaM saMsthitaM saMsthAna yasya tat tathA, pazcAtpUrvapadaiH karmadhArayaH, evaM vidhaM prazastam Aviddham parihitaM vIravalayaM yena sa tathA tadanyo'pi yaH kazcit vIravratadhArI bhavet tadA sa mAM vijitya mocayatyetadvalayamiti sparddhayA yat paridhIyate tadvIravalayamityucyate (kiM bahuNA) kiM kayavacche hAra se AcchAdita huA unakI vakSaHsthala darzakajanoM ko Anandaprada . banagayA (pAlaMca palaMbamANa pukayapaDauttarijje) jhUlate hue lambe sukRta paTa se usakA uttarAsaGgakiyA gayA arthAt bahuta hI sundara lambe laTakate hue vastrakA dupaTA unake kaMdhe para sajAyAgayA thA jo ki havA ke manda 2 jhoke se hila rahA thA (muddiyApiMgalaMguloe) no mudrikAeM -aMgUThiyAM usakI aMguliyo meM pahirAI gaI thI unase usako ve saba aMguliyAM piGgalavarNavAlI gratIta hone lagI NANAmaNi kaNagavimalamaharihaNiuNoaviabhisibhisaMta virai a susiliTa visiTra laTra saMThia pasattha AvidvavIravalae ) aneka maNiyoM se khacita suvarNa kA vIravalaya jo kisvaccha aura veza kImatI thA, nipuNa zilpI dvArA jisakA nirmANa huA thA, sandhi jisakI var3I sundara thI, dekhane meM jo var3A suhAvanA thA, usane apane hAtha meM pahirA huA thA jo koI vIravrata dhArI yoddhA mujhe parAsta karake mere isa vIra valaya ko mujha se chuDA legA vahI isa Ayu. (mauDaditasirIe) bhuzuTanI jatI sithI tabhanu masta: yamAyu. (hAro tthaya sakayavacche) hArathI mAchohita ye tana pakSastha za bhATe sAna hasanI ayaM. (pAlaMba palaMbamANasakayapaDauttarijje) khau aimA sahata paTayI tn| ttarAsasa banAvIne paherAvavAmAM AvyuM. eTale ke bahuja suMdara lAMbA laTakatA vastrone dupaTTo tenA khabhA para mUkavAmAM AvyuM. te dupaTTo pavananA maMda maMda jhokAothI hAlI rahyo pA. (mudiyApiMgalaMgulIe) 2 mudriaa| yahI tanI mAgaNIsAbhAM paDezapAmA bhAvI tI tathA tanI gadhI bhaaNjiiye| pItava vANI mAtI tI. (NANAmaNikaNaga vimalamaharihaNi uNA aviamisimisaMta viraiasusiliTTha visiha laTTha saMThia pasattha AviddhavIravalae ) ane4 bhAgamA 5 5thita suNatuM 2127 ane pahabhUkhya ke jenuM nirmANa uttama zilpIoe karyuM hatuM, jenI saMdhi atyaMta suMdara hatI
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU. 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam bahunAH varNitena (kapparukkhae cetra alaMkiya vibhUsie) kalpavRkSa iva alaGkato vibhUSitazva, tatra kalpavRkSaH patrAdibhiralataH phala puSpAdibhizca vibhUpitaH rAjA tu mukuTAdibhiralaGkRtaH vastrAbharaNAdibhizca bhUSita iti (gariMde) narendraH (sakoraMTa jAra caucAmara bAlaboiaMge) sakoraNTa yAvat catuzcAmara bAlavIjitAGgaH atra yAvatkaraNAt (sakoraMTamalladAmegaM chatteNaM dharijnamANegaM) iti grAhyam, sakoraNTAni-koraNTAbhidhAna kusumastabakavanti, koraNTapuSpANi hi pItavarNAni mAlAnte zobhAyeM dIyante, mAlAyai hitAni mAlyAni - puSpANi. teSAM dAmAni-mAlA yatra tattathA, evaM vidhena chatreNa dhriyamANena, virAjamAna iti caturNAm agrataH pRSThataH pArzvayozca vIjyamAnasvAt catuH saGkhyakAnAM cAmarANAM vAle vIjitam sparzitamaGgaM yasya sa tathA zirasi dhriyamANena koraNTa sapItakusumastabakayuktapuSpamAlAsusajjitachatreNa virAnamAnaH catuH saMkhyAka cAmara vAlavIjitazarIrazcetyarthaH (maMgala jaya jaya saddakayAloe) maGgala jaya jaya zabdakRtAlokaH maGgalabhUto jayajayazabdo janaiH kRtaH Aloke darzane saMsAra meM viziSTha vIra mAnA jAyagA isa prakAra ko spardhA se jo valaya dhAraNa kiyA jAtA hai vahI vIravalaya kahA gayA hai| (kiMvahuNA ) aura adhika kyA kahA jAve ( kapparukkhaeceva malaMki vebhUsieNariMde sakoraMTajAva ca ucAmara vAlavIiaMge) isa taraha vaha narendra mukuTa Adi koM dvArA alaMkRta hu prA aura vastrAbharaNAdikoM dvArA bhUSita huA vastrAdikoM dvArA alaMkRta hue aura phala 'puSpAdi ko dvArA vibhUSita hue kalpavRkSa ke jaisA pratIta hone lagA usa samaya usake mastaka Upara yAvatpada dvArA gRhItapadoM ke anusAra koraMTa puSpoM stabakoM kI mAlA se yuka chatra dhAriyoM ne tAne hue the / cAmara DhoranevAle upake poche poche aura sanmukha khaDe hokara evaM dAI bAI ora khar3e hokara cAmara Dhora rahe the| isaliye vAloM se usakA zarIra sparzita ho rahA thA ( maMgala jaya jaya sahakayAloe ) upake dikhate hI loga jaya ho jaya ho isa prakAra ke jovAmAM je atyaMta suMdara lAgatuM hatuM, teNe pitAnAM hAthamAM paheryuM hatuM. vIratratadhArI ddho mane parAjita karIne mArA A vivalayane mArI pAsethI jUTavI leze, teja yoddhA A saMsAramAM viziSTa vIra tarIke prasiddha thaze A jAtanI sapardhAthI je pasaya dhAraNa 42vAbhAM mAve che. tena vIravasaya 4DevAmA mAva cha. (kiM bahuNA) ane padhAre hIye. (kapparukkhae ceva alaMkiavibhUsiyariMde sakoraMTa jAva caucAmara cAlavIiaMge) pramANe te narendra bhuzuTa vagerethI ta yaye, mane psaabhraahikethI bhUSita thaye te vastrAdikathI alaMkRta ane phaLapupAdikathI vibhUSita thayela kalpavRkSanI jema robhavA lAgyo. te samaye tenA mastaka upara yAvata pada dvArA gRhIta pade mujaba karaMTa punA stanakenI mAlAthI yukta chatro chaadhArIoe tANelA hatA. cAmara DhoLanArAo tenI pAchaLa ane sanmukha UbhA thaIne temaja DAbI ane jamaNI bAju UbhA thaIne cAmara DhaLatA hatA. ethI cAmanAvALethI tene deha spezita thaI 2ho to. (maMgalajaya jayasahakayAlopa) tena tai or a ya thA, 45 thAyA' ar. maraw uwarmumnama
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ nambUdvIpaprajJaptisUtre sammukhe sati yasya sa tathA ( aNegagaNaNAyaga daMDaNAyaga jAva dUya saMdhivAla saddhiM saMparivuDe ) aneka gaNanAyakadaNDanAyaka yAvat dRta sandhipAlaH sADhe saMparivRttaH, aneke gaNanAyakAH-mallAdigaNa mukhyA:, daNDanAyakAH-tantrapAlAH (koSThapAla) yAvat (Isara talavara mADaMbiyakoDu biyamaMtimahAmaMti gaNaga dovAriya amacca ceDapIDhamaddaNagaraNigama seSTi seNAvai satthAvAha) iti grAhyam, tatra IzvarA:-yuvarAjAH aNimAdhezvaryayuktA vA, talavarA:-parituSTanRpadattapaTTabandhavibhUSitA rAjasadRzAH, mADambikA:-chinnamaDambAdhipAH, kauTumbikA:-kuTumbamukhyAH, mantriNaH mahAmantriNaH, gaNakA:-gaNitajJA bhANDAgarikA vA, dauvArikA:-pratIhArAH, amAtyaH rAjyakAryAdhiSThAyakA, ceTAH pAdamUlikA dAsA vA, poThamardAH-AsthAne AsannAsanna sevakAH samavayaskA ityarthaH, nagaram tAtsthyAttad vyapadezena nagaranivAsiprabhRtayaH, nigamAH vaNinaH zroSThinaH-zrIdevatAdhyAsita sauvarNapaTTabhUSitottamAGgAH, athavA nagarANAM nigamAnAMca vaNigyAsAnAM zreSThino mahattarAH, senApatayaH-caturaGgasainyanAyakAH, sArthavAhAHmAGgalika zabdoM kA uccAraNa karane lagate. ( aNega gaNaNAyAdaMDa Na yA jAva dUmasaMdhivAla saddhiM saMparivuDe ) aneka gaNanAyakoM se anekadaNDa nAyakoM se, yAvat-"isara talavara mADaMciyakoDaMpiya maMti mahAmaMtI gaNadovAriya amacca cer3ha pIDhamaddaNagaranigamaTTi se nAvaha satyavAha" aneka IzvaroM se,-yuvarAjo se, athavA aNimAdirUpa aizvarya se yudhinI puruSoM se aneka talavaroM se-parituSTa hue nRA ke dvArA pradatta paTTavandha se vibhUSita hue rAjA jaise puruSoM se, aneka mADamvikoM se-chinna maDambAdhipatiyo se, aneka kuTumba ke muviyoM se, aneka maMtriyoM se aneka mahAmaMtriyoM se, aneka ganA se gaNitajJoM se, athavA bhaNDAriyA aneka dvArapAlo se aneka amAtyoM se, rAjakArya ke adhiSThAyakeManeka ceTeM se nokara cAkarA se aneka pIThamadoM se -samavayaska aGgarakSakoM se, aneka nagara nevAsiyoM se, aneka ni |moN se vaNigjanoM se aneka zreSThiyoM se,-zrI devatA se yukta paTTabandha jinake mastaka para suzobhita hai aise nagara mA prabhArI bhAMjali zonA 2 yAra / 421 // vAya. (praNega gaNApagadaMDaNAyaga jAva dUasaMdhivAlasaddhi saMparibuDe) ane manAyathI, ane 6 nAyothA yAvat (isara tala vara mAdubiya kokuMbiyamaMti mahAmaMti gaNadovAriya amaJca ceDhapIDhamahaNagaraNigamaseThi seNAvaI satthavAha) anezvarAthI, yuvarAlathI mA ma 35 medhAthI yuti banI puruSothI, aneka talavArathI parituSTa thayelA nRpa vaDe pradatta paTTapathI vibhUSita thayelA ja jA jevA puruSothI, aneka mAMDabikothI-chinna maMDapAdhipatiothI, aneka kuTuMbanA mukhiyAothI, aneka maMtriyothI aneka mahAmaMtrIothI, aneka gaNu kothI, gaNitothI athavA bhaMDArIethI, aneka dvArapAlothI, aneka amAtyathI: rAjakAranA adhiSThAyakothI, aneka ceTathI nokarothI aneka pIThamA~thI samavayaska aMgarakSakothI aneka nagaranivAsIethI, aneka nigamathI vaNijanathI, aneka zreSThiothI zrIdevatAthI yukta paTTabaMdhe je manA mastake para suzobhita che evA nagara zraSThIethI aneka senApatiothI caturaMga
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra: sU0 3 bharatarAjJaH digvijayAdinirUpaNam 1 sArthanAyakAH, dUtAH - dezAntaravAsi rAjA dezanivedakAH, sandhipAlAH- rAjyasandhirakSakAH eteSAM dvandvaH taiH sArddha saMparivRttaH samantAt parikaritaH nRpatiH majjanagRhAt pariniSkrAmatIti sambandhaH kiM bhUtaH (dhavalamahAmeha Niggae iva jAva savvi piyadaMsaNe ) dhavalamahAmegha nirgata iva yAvat zazirivapriyadarzanaH tatra dhavalamahAmeghaH - saccha. zaranmeghaH tasmAnnirgataH zazIva candra iva priyadarzanaH atra yAvatpadAt (grahagaNadipanta rikkhatArAgaNANaM majjhe) grahagaNadIpyamAna RkSatArAgaNAnAM madhye tathA ca yathA candraH zaradabhrapaTalanirgata iva grahagaNAnAM dIpyamAnaRkSANAM zobhamAna nakSatrANAM, tArAgaNAnAM ca madhye varttamAna iva priyadarzano bhavati tathA bharato'pi sudhA dhavalIkRta majjanagRhAnnirgato 'nekagaNanAyakAdi parivAra madhye vartamAno priyadarzano'bhaveditibhAvaH, punaH kIdRzo nRpatiH pratiniSkrAmatItyAha - ( dhUvapuSpha gaMdha mallahatthagae) dhUpa puSpagandhamAlyahastagataH, tatra dhUpapuSpagandhamAlyAni sugandhadravyopakaraNAni hastagatAni yasya sa tathA tatra dhUpo dazAGgAdiH, puSpANi praphulla kusumAni gandhAH MANISTANITERESTS. seThoM se, aneka senApatiyoM se caturaGgasainya ke nAyakoM se, aneka sArthavAhoM se sArtha ke nAyaka aneka dUteM / se- dezAntara vAsI rAjAdezanivedakoM se, evaM aneka sandhipAloM se rAjyasandhi rakSA se, virAhuA vaha nRpati majjanagRha se bAhara nikalA (dhavalamahAmeha nigara iva nAva sasiva piyadaMsaNe ) usa samaya vaha dekhane aisA naya pratata hotA thA ki jaisA dhavala mahAmegha se nirgata candra dekhane meM priya pratIta hotA hai. yahAM yAvatpada se "gahagaNadipaMta kkhitArAgaNaNaM majjhe" isa pATha kA grahaNa huA hai. isakA bhAva aisA hai ki nisaprakAra zaradabhrapaTala ke bhItara se nikalatA huA candramanDala dedipyamAna nakSatroM evaM tArAgaNa ke madhya meM vartamAna hotA huA niyadarzanavAlA hotA hai usI taraha bharata rAjA bhI sudhAghavalokRta majjanagRha se nikalane para aneka gaNanAyakAdi parivAra janoM ke coca meM vartamAna hue nidarzanavAle hue. ( dhUtrapupphagandhamallahatthagae. majjaNagharAo pADiNikkhamai ) majjanagRha se bAhara nikalate samaya usake hAtha meM dhUpa dazAGgAdi dhUpa, praphullita kusuma gandha dravya aura maalysainyanA nAyakAthI, aneka sAtha' vAheAthI sAnA nAyakothI, aneka dvAyI dezAntavAsI rAjAdeza nivedakAthI temaja aneka saMdhipAleAthI rAjyasadhirakSakeAthI vITaLAyele te nRpati bhanchana gRha (snAnagRha) thI maDAra bhAvya (dhavala mahAmehaNiggara iva jAva sasivva piya daMsaNe) te samaye te levAmAM mev| priya bAdhava mahAmeghathI nirbhat candra levAmAM priya lAge che. ahIM yAvat pahathI (gahagaNadippaMtarikkhatArAgaNANaM majjhe) A pATha grahaN thayA che. AnA bhAva A pramANe che ke jema zaraRRbhrapaTalamAMthI nita candramaDaLa dedIpyamAna nakSatro temaja tArAgaNeAnI vacce sutheAbhita priyadarzInIya heya che, temaja bharata rAjA paNa sudhA dhavalIkRta majjana greDamAMthI khaDAra nIkaLIne aneka ganAyakAdi parivAra sonI va suzojita thte| priyadarzI thaye, (dhUva puppha gandhamallahatthagae majaNadharAo paDigikkhamaI) bhanana gRhamAMthI nItI vaNate tenA DAthamAM dhUpa dazAMgA dhUpa praphullita kusuma, ganya dravya ane mAnya grathita puSpA e badhAM sugaMdhita padArthAM hatA 537
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprAptisUtre gandhadravyANi mAlyAni grathitapuSpANi etANi haste gatAni prAptAni yasya sa tathA (majjaNagharAbho paDiNikkhamaI) majjanagRhAtpratiniSkrAmati (paDiNikkhamittA) prati. niSkramya (jeNeva AuhaghAsAlAjeNeva cakkarayaNe teNAmeva pahArettha gamaNAe) yatraiva AyudhagRhazAlA yatraiva ca cakraratnaM tatraiva pradhAritavAna gamanAya-gantuM kAmaH prAvartata ityarthaH / / su0 3 // atha bharatagamanAnantaraM yathA tadanucarAzcakrustathA''ha tae NaM" ityAdi / mUlam-tae NaM tassa bharahassa raNNo bahave Isarapabhiio appegaiyA paumahatthagayA appegaiyA uppalahatthagayA jAva appegaiyA saya sahassapattahatthagayA bharahaM rAyANaM piTThao 2 aNugacchati / tae NaM tassa bharahassa raNgo bahUio-'khujjAcilAivAmaNivaDabhIo babbaro busiyaao| joNiyapalhaviyAo isiNiya thArukiNiyAo // 1|| lAsiya lausiya damilIsiMhalitaha ArakhI puliMdIya / pakkaNi bahalo muraMDI sabarIo pArasIoya // 2 // appegaiyA vaMdaNakalasahatthagayAo caMgerI puppha paDalahatthagayAo bhiMgAra AdaMsathAlapAtisupaiTTagavAyakaga karaMDapupphacaMgerImallavaNNa cuNNagaMdhahatthagayAo vattha obharaNa lomahatthaya caMgerIpupphapaDalahatthagayAo jAva lomahatthagayAo appegaiyAo sIhAsaNahatthagayAo chatta cAmarahatthagayAo tillasamuggayahatthagayAo telle koTThasamugge pattecAe aMtagaramelA ya / hariyAle hiMgulae maNosilA sAsava samugge // 1 // appegaiyAo tAliyaMTahatthagayAo appegahayAo dhUvakaDucchaya hatthagayAo bharahaM rAyANaM piTThao2 aNugacchati tae NaM se bharahe rAyA sabiDDIe sabavaleNe savvasamudaeNaM savvAyareNaM sambanibhUsAe sabagrathita puSpa ye saba sugandhita sAmagrA thA ( paDiniskhamittA ) mananagRha se nikalakara ve ( jeNeva AuhabarasAlA) jahAM unako a yudhayazAlA thI ( jeNeva cakamAyaNe ) aura upameM bha jahAM para cakraratna thA (teNa meva pahAretya gamaNAe) usI ora ve calane lage / 3 / (jikhamattA) manabhAMthA nAgAna ta (jeNeva AuhaghAsAlA) rui tabhanI mAghazAtI, (jeNeva cakkarayaNe) mana tamA 5 yaratna tu. (teNAmeva pahAretyA gamaNApa) tata25 tathA ya.. . // 3 //
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU04 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucara kAryAnarUpaNam 549 vibhUIe sambavatthapuphapallAlaMkAravibhUsAe sAtuDiya sahamaNNiyAeNaM mahayA iDDhoe jAva mahayA vastuDi ajamagapavAieNaM saMkha paNavapadraha bherijhallarikharamuhimurajamuiMgaduMduhi nigghosaNAieNaM jeNeva AuhagharamAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA Alloe cakkarayaNassa paNAmaM karei karettA jeNeva cakkarayaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA lomahatvayaM parAmusai paromusittA cakkarayaNaM pamajjai pamajjittA dibAe udagadhArAe abbhukkhei abbhukkhittA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM azuliMpai aNuliM pittA agrahiM varehiM gaMdhehiM mallehi ya acciNai puraphAruhaNaM mallagaMdhavaNNa cuNNavatthAruhaNaM AbharaNAruhaNaM karei karittA acche he saNheheM seehiM rayaNAmaehiM accharasatiMDale he cakkasyaNassa purao aTThamaMgalae Alihai taM jahA-sotthiyasiviccha NaMdiyAvatta vaddhamANaga bhadAsaNa macchakalasadeppaNa aTThamaMgalae AlihitA kAUgaM karei uvayAraMti kiMte? pAdralamalliyacaMpagaasogapuNNogacUya maMjariNavamAliyarakulatilagakaNavI rakunda kojjaya koraMTaya pattadamaNayavagsurahi sugaMdhagaMdhiyassa kayaggahagahiyakarayalapabmaTThavippamukkassa dasavaNNasma kusumaNigarassa tattha cittaM jANusse happamANamittaM ohinigaraM karettA caMdappabhavaisveruliya vimaladaMDaM kaMcaNamaNirayaNabhatticittaM kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhUva; gaMdhuttamANaviddhaM ca dhUvavaTTi viNimmuaMta verUliyamayaM karUcchuyaM paggahettu; payate dhUvaM dahai, dahettA sattaTThapayAI paJcasakkai, paJcAsakkittA vAmaM jANaM aMcei jAva pagAmaM karei, karitA AuhagharasAlAo paDiNikkhamai parDi NikkhamittAjeNeva bAhiriA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvA gacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe saNNisIai saNNi sIettAaTThArasaseNipaseNIo sadAvei sadAvettA evaM vayosI khippAmeva; bheo devANuppiyA! ussukkaM ukkaraM ukkiTTha adijjaM amijjaM abhappavesaM adaMDakodaMDima adharimaM gaNiAvaraNAuijja kaliyaM aNegatAlAya;
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 jambUdvIpaprajJaptisUtre rANacariyaM aNadhu amuiMgaM amilAyadAmaM pamuiya pakkIliyasapurajaNajANavayaM vijaya vejaiyaM cakkarayaNassa aTTAhiyaM mahAmahimaM karehi karitA mamea mANattiyaM khippAmeva paccapigaha tara NaM tAo aTThArasa se Nippa seNIo bharaNaM rannA evaM vuttAo samANIo haTThAo jAva viNaNaM paDita paDiNittA marahassa raNNo aMtiAo paDiNikkha meM ti paDiNikkhanittA usukkaM ukkaraM jAvaM kareMti ya kArkheti ya karettA kAravetA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchati uvAgacchittA jAva tamANattiyaM paccapiti // sR0 4 // chAyA - tataH khalu tasya bharatasya rAjJo bahavaH Izvara prabhRtayaH atyeke padmahastagatAH apyeke utpalahastagatAH, yAvat adhye ke zatasahasra patrahastagatAH, bharataM rAjAnaM pRSThataH pRSThato' nugacchanti / tataH khalu tasya bharatasya rAjJo vahavyaH- kubjAH cilAtyo vAmanikAH baDabhikA barSa bakuzikAH jonikyaH / palhavikAH IsinikAH thArUkinikAH ||1|| lAsikyo lakuzakyodraviDyaH siMhalya AraNyaH pulindrayaH / pakkaNyo bahalyo murUNDayaH zabaryaH pArasIkAH // 2 // apyekikAH vandanakalazahastagatAH caMgerIpuSpapaTala hastagatAH bhRGgArAdarza sthAlapAtrI supra tiSThaka ghAtakarakaratnakaraNDapuSpacaMgerImAlya varNacUrNagandhahastagatAH yAvat lomahastagatAH apyekikAH sihAsanahastagatAH, chatracAmarahastagatAH, tailasamudraka hastagatAH, tailaM koSThasamudgakaM patra coyaM ca tagaram palA ca haritAlaM hiGgulakaM manaH zilA sarSapasamudgam // 1 // apyekikAstAlavRntaH hastagatAH, adhyekikA dhupakacchuka hastagatAH bharataM rAjAna pRSThataH pRSThato'nugacchanti, tataH khalu sa bharato rAjA sarvadvaryA sarvadyutyA sarvabalena sarvasamudayena sarvAdareNa sarvavibhUSayA sarvavibhUtyA, sarvavastrapuSpamAlyAlaGkAravibhUSayA sarvatruTitazabdasanninAdena mahatyA RddhayA yAvad mahatA varatruTitayamakasamaka pravAditena zaGkhapaNavapa yaha merI jhallarI kharamukhImurana mRdaGgadundubhinirghoSanAditena yatraiva AyudhagRhazAlA tatraivopAgacchati upAgatya Aloke cakraratnasya praNAma karoti, kRtvA yatraiva cakraratna tatraivopAgacchati, upAgatya lomahastakaM parAmRzati parAmRzya cakraratnaM pramArjayati pramArNya divyayA udakadhArayA abhyukSati, abhyukSya sarasena gozIrSacandanenAnu limpati, anulipya agre vara rgandhai masyaiizvAcayati puSpAropaNa mAlyagandhavarNacUrNa vastrAropaNamAbharaNAropaNaM karoti kRtvA acchaiH zlakSNaiH zvetaiH rajatamayeH accharasataNDulaiH cakraratnasya purato'STASTamaGgalakA ni Alikhati tadyathA - svastika zrIvatsanandyAvarttabarddhamAnaka bhadrAsanamatsya kalazadarpaNASTakamaGgalakAni Aliya kRtvA karoti upacAramiti ko'sau (upacAraH ) ?
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 pakSaskAraH sU04 bharatarAjJaH gamanAnantara tadanucarakAyanirUpaNam 551 pATalamallikacampakAsokapunnAgaAmramaJjarI navamAlika bakulatilakakaNavIrakundakumjaka koraNTaka patradamanakavarasurabhisugandhandhitasya karagrahagRhotakaratalaprabhraSTavipramuktasya dazArddhavarNasya ku umanikarasya tatra citra jAnUnsedhapramANamAtram avadhinikaraM kRtvA candraprabhavajavaiDUryavimaladaNDam kAJcanamaNiratnabhakticitram , kRSNAgurupravarakunduruSkaturuka dhUpagandhottamAnuviddha vinimuJcantam , dhairyamaya kaIcchukaM pragRhya 'prayataH' dhUpaM dahati, dara vA saptASTa padAni pratyapasarpati, pratyapasarpya vAma jAnum aJcati, yAvat praNAmaM karoti, kRtvA AyudhagRhazAlataHpratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva bAhirikA upatsthAnazAlA yatraiva siMhA sanaM tatraivopAgacchati, upAgatya siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukhaH sanniSIdati, saMniSadha aSTAdazazreNaprazreNIH zabdayati, zadayitvA pavamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! ucchulkAm utkarAm utkRSTAm adeyAm ameyAm abhaTapravezikAm adaNDakudaNDimAm adharimAm gaNikAvara nATakIyakalitAm anekatAlAcarAnucaritAm anuddhRtamRdaGgAm bhamlAnamAlyadAmnIm pramuditaprakroDitalapurajanajAnapadAm , vijayavaiyikIm , cakraratnasya aSTAhnikAM mahAmahimAM, kuruta, kRtvA mama patAmAkSaptikAM kSiprameva prtyrpyt| tataHkhalu tA aSTAdaza zreNiprazreNyaH bharatena rAkSA evamuktAH satyaH hRSTAH yAvat vinayena pratizRNvanti, pratitya bharatasya rAjJaH antikAt pratiniSkAmanti, pratiniSkramya ucchulkAm utkarAma yAvat kurvanti ca kArayanti ca kRtvA kArayitvA yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchanti upAgatya yAvat tAmAkSaptikA pratyarpayanti // suu04|| TIkA-"taeNaM" ityAdi / (taeNaM tassa bharahassa raNNo bahave Isarapabhiio) tataH khalaH tasya bharatasya rAjJo bahava izvaraprabhRtayaH tato bharatasya gamanasamaye khalu tasya bharatasya rAjJo bahavo janA IzvaraprabhRtayaH talavarAdArabhya sandhipAlAntA yAvatpada saMgrAhyAH pUrvavat (appegaiyA paumahatthagayA) apyeke padmahastagatAH karagRhItakamalAH (appegaiyA uppalahatthagayA) apyekake utpalahastagatAH utpalAni kamalaprabhedAH tAni hastagatAni 'taeNaM tassa bharahassa raNo'-ityAdi sU0-4 TIkArtha-(taeNaM tassa bharahassa raNNo bahabe Isara pabhiimao) usa bharata rAjA ke calane ke samaya usake aneka Izvara Adijana talavara se lekara saMdhipAla taka ke samasta manuSya - (bhamhaM rAyANaM pio2 aNugacchaMti) usa bharata rAjA ke piche 2 calane lage. inameM se (appegaiyA paumahatthagayA) kitaneka vyaktiyoM ke hAtha meM padma thA (appegaiyA uppalaha sthagayA) kitaneka vyaktiyo / 'tapa Na tassa bharahassa raNNo'-ityAdi str-||4|| TI--(tapaNa tassa bharahassa raNNo bahaye Isara pabhiio) te sata meanAbhyota samaye ana4 zva2 mA sapathA mAMsana saghipAla sudhInA saba mnussy| (bharahaM rAyANa piTTo 2 aNugacchati) a w2ta 2nI -pAcha yAsA sAyA. me bhanumyAmAMcI (appegaiyA paumahatthagayA) mA bhanu yAnA sAthamA 5o tai. (appegarayA uppala hattha gayA) TA bhanunyAnA kAyAmA 58 Sai. (jAva appegaiyA sayasahassapattahatya
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 552 jambUdvIpaprajJaptisU yeSAM te tathA (jAva appegaiyA sayasahassapattahatyagayA) yAvatpadena (appegaiyA kumu yahatthagayA appegaiyA naliNa hatthagayA appegaiyA sogaMdhiya hatthagayA, appegaiyA puMDarIyahatthagayA, appegaiyA sahassapattahatthagayA (iti saMgrAhyam, tathA ca apyeke kumudahastagatAH, apaye ke nalinahastagatAH, apye ke saugandhikastagatAH,apyeke puNDarIkahastagatAH apyeke sahapatrahastagatAH, apyeke zatasahasrapatrahastagatAH, lakSapatrakamalahastagatAH (bharahaM rAyANaM piTTao aNugacchati) bharataM rAjAnaM pRSThataH pRSThataH pRSThabhAge krameNa anugacchanti anuanuyAnti / (taeNaM tassa bharahassa raNNobahuIo) tataH sAmanta nRpAnugamanAnantaram tasya bharasya rAjJaH sambandhinyo bahUvyo dAsyo bharataM rAjAnaM pRSThataH pRSThato'bhugacchanti itipUrveNa sambandhaH kAstA ityAha (khujjA cilAi vAmaNi vaDabhIbhI babbarI busiaao| joNiyapalhaviyAo IsiNiyathArU kiNiyAo // 1 // lAsialausijja damilIsiMhali taha ArabI puliMdI / pakkaNi bahalimuraMDI sabarIo pArasIoa // 2 // ke hAtha meM utpala thA - (jAva appegaiyA sayasahassapatta hatthagayA) yAvat kitaneka vyktiyo| ke hAtha meM kumuda thA, kitaneka vyaktiyoM ke hAtha meM nalina thA, kitaneka vyaktiyoM ke hAtha meM saugaMdhika thA kitaneka vyaktiyo ke hAtha meM puNDarIka thA, kitaneka vyaktiyo ke hAtha meM sahastra pattoM vAlA kamala thA aura kitane ka vyaktiyo ke hAtha meM zata sahastra patto vAlA kamala thA (taeNaM tassa bharahassa rapaNo vahaIo khujjA cilAivAmaNi vaDa bhI mo vacI baDasiyAo joNiya palhaviyAo isiNiya thAru kiNiyAo / / 1 / / - lAmiala signa damilI pihalo taha ArabI puliMdIa / pakkaNi bahalimuraMDI sacarI o pArasI mo a / / 2 / / ina saba sAmanta nRpo ke piichejA) yAvat keTalAka manuSyanA hAthamAM kumude hatAM, keTalAka mANasonA hAthamAM nalina hatAM, keTalAka manuSyanA hAthamAM sauga dhika hatA, keTalAka manunA hAtha mAM puMDariko hatA, keTalAka manuSyanA hAthamAM sahastradala kamaLA hatAM ane keTalAka manuSyonA hAthamAM 1-sakhala bhnne| tai (tae Na tassa bharahassa rapaNo yahaIo khujA cillAha vAmaNivaDabhIo vambarIbausiyAo, joNiyapahAvayAo IsiNiya thAru kiNiyAo // 1 // lAsiala usijjavamilItaha ArabI pulidoa| pakkaNi bahali muraMDI saparIo pArasIoa2 1 yahA~ yAvatpada se "appegaiyA kumuyahatthagayA, appegaiyA naliNa hatthagayA, appegaiyA sogaMdhiya hattha g2AyA, appegaiyA puMDarIya hatthagayA, appegaiyA sahassapatta hatthagayA" isa pATha kA saMgraha huA hai ye saba yadyapi kamala ke hI bheda hai. parantu inameM kyA2 bheda hai yaha anya granthoM meM likhA jA cukA hai ataH vahA~ se yaha viSaya jAna lenA cAhiye . 1 mI yApahI "appegayA kumudahatthAyA, appegaDyA, naliNa itthagayA, appegaIyA sogaMdhiya hatthagayA, appegaDyA puMDarIya hatthagayA, appegazyA sahassapattahastharAyA' mA pAThano saMgraha thayo che. e badhAM jo ke kamaLanA ja prakAre che, chatAMe emanAmAM zera bheda che. e vAta anya granthamAM sapaSTa karavAmAM AvI che ethI te graMthomAMthI e viSe jANa natra.
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ha. vakSaskAraH sU0 4 bharatarAzaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 553 chAyA- kubjAzcilAtyo vAmanikA vaDabhikA barbayoM bakuzikAH / jonikyaH palahavikA IsinikAH thArukinikAH // 1 // lAsikyo lakusikyo draviDayaH siMhalya AravyaH pulindrayaH / pakkaNyo bahalyo muruNDayaH zabaryaH pArasikAH // 2 // tatra kubjAH vakrajaGghAH, cilAtyaH cilAtadezodbhavAH, vAmanikAH, atilaghuzarIrAH laghUnatahadayakoSThAvA' vaDabhikAH mahaDakoSThA vakrAdhaH kAyAvA barbauM-barbara. dezotpannAH, bakuzikA:-bakuzadezodbhavA jonikyo-jonakadezajAH, palhavikA palhavadezotpannA, IsinikAra, Isinika dezabhavAH, thArukinikAH thArukinadezotpannAH, lAsikinyo-lAsakadezodbhavAH, lakuzadezanAH, draviDyo-draviDadezanAH, siMhalya:-siMhaladezanAH ArabyaH-ArabadezajAH, pulindrayaH pulindradezajAH, pakkaNyaH pakrakaNadezajAH, bahalyo vahalidezajAH, muruNDyo murUNDadezajAH, zabaryaH-zabaradezajAH, pArasIkA:-pArasadezajAH, atra cilAtyAdayo'STAdaza parvoktAnusAreNa tattaddezodbhavatvena tattannAmikAH, kubjAdayastu tino vizeSaNabhUtA vijJAtavyAH, atha yathA prakAreNopakaraNena tAH bharatamanujagmustathA cAha --(appegaiyA) ityAdi / (appegaiyA vaMdaNakalasahatthagayAo) apyekikAH vandanakalazahastagatAH, tatra vandanakalazA:-magalya ghaTA hastagatA yAsAM tAstathA (caMgerIpuppha2 jinakI jaMghAeM vakra hai jo cilAta deza meM utpanna hui hai tathA jo atilaghu zarIra vAlI hai athavA jinakA nAbhi se nIce kA zarIra bhAga vakra hai aisI barbara deza kI dAsiyAM, vakuza deza kI dAsiyAM, jonaka deza kI dAsiyAM, palhava deza kI dAsiyAM, Isinika deza ko dAsiyAM, thArukina deza kI dAsiyAM, lAsaka deza kI dAsiyAM, lakuza deza kI dAsiyAM, draviDa deza kI dAsiyAM siMhala deza kI dAsiyAM,araba deza kI dAsiyAM, pulindra deza kI dAsiyAM pakkaNa dezako dAsiyAM bahalI deza ko dAsIyAM, muraNDadeza kI dAsIyAM, zabara deza kI dAsIyAM, pArasa deza kI dAsIyAM, isa prakAra kI ye 18 dezoMkI dAsiyAM-calI (appegaiyA vaMdaNakalasahatthagayAo caMgerI pUpphapaDalahatthagayAo ) inameM se kitanIka striyoM-dAsiyoM ke hAtha meM maGgala kalaza e sarve sAmanta nRpenI pAchaLa jemanA sAthaLo vakra che, jeo cilAta dezamAM utpanna thaI che, temaja jeo ati laghu zarIravALI che athavA jemanuM nAbhithI nIcenuM zarIra vakra che, evI khabara dezanI dAsIe, vakuza dezanI dAsIo jonaka dezanI dAsIe, pallavadezanI dAsIe isanika dezanI dAsIe, thArukita dezanI dAsIe, lAsaka dezanI dAsIe lakuza dezanI dAsIo, draviDa dezanI dAsIo siMhala dezanI tAsIo, araba dezanI dAsIo, pulindra dezanI dAsIo, pakaNa dezanI dAsIe, bahali dezanI dAsIe muraMdezanI dAsIo, zabara dezanI dAsIe, pArasa dezanI dAsIe, A pramANe aDhAra zinI hasIsI yAlA al. (appegaiyA caMdaNa kalasahatthagayAo cagerI puSpha paDalahatthagayAo) the hAsImAmAMthA dI hasInA khAyAmA ma 4 / / tA, keTalIka dAsIonA hAthamAM phelanI nAnI chAbaDI hatI ane temAM aneka jAtanA
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ paDalahatthagayAo) cannerI puSpapaTalahastagatAH, tatra ca jambUdvIpaprajJaptasUtre puSpapaTalaM caGgerIpuSpapaTalam carI kusumasamUhaH tat hastagataM yAsAM tAstathA (bhiMgAra AdaMsathAlapAtI suparaTTagavAyakaragarayaNakaraMDa puppha caMgerI mallavaNNacuNNagaMdha hatthagayAo ) bhRGgArAdarza sthAlapAtrIsupra tiSThakavAtakara karatnakaraNDapuSpa caGgarImAlayavarNacUrNagandhahastagatAH, tatra bhRGgArakaH ( jhArI) ti bhASA prasiddhaH Adarza darpaNa: sthAla: mahatIsthAlI, pAtrI laghusthAlI supratiSThA susthApanaM bhavati yasmin sa supratiSThakaH pUrNaghaTAdyAdhAramAtravizeSaH vAtakarakaH ghaTavizeSaH ratnakaraNDaH (karaMDiyA) iti bhASAprasiddho ratnAdhArapAtravizetaH, ataH paraM navaraM puSpa caGgataH Arabhya mAlyAdipada vizeSitAstattacvayya jJAtavyA stathA ca puSpacaGgerImAlyacaGgerI, varNacaGgerI, cUrNacaGgerI, gandhacaGgerI etA hastagatA yAsAM tAstathA ( vattha AbharaNako mahatyayacaMgerI pupphapaDalahatthagayAo) vastrAbharaNalomahastaka caGgerI puSpapaTalaha. stagatAH tatra lomahastaka baddhamayUrapicchasamUhaH puSpapaTala puSpasamUhaH atiriktAni prasithe, kitanIka dAsiyo ke hAtha meM caMgerI meM puSpo kA samUha thA. (bhiMgAra AdaMsa thAla pAti supaidrugavAya karagarayaNakaraMDa pupphacaMgerI maluvaNNacuNNa gaMdhahatthag2ayAo ) kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM bhRGgArakathA-jhArI thI. kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM Adarza-darpaNa thA. kitanI dAsiyoM ke hAtha meM sthAla - baDera thAla the kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM choTora thAliyAM thI, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM supratiSTha pUrNa ghaTo Adi ke AdhAra bhUta pAtravizeSa the, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM vAtakaraka-ghaTavizeSa-the, kitanIka dAliyoM ke hAtha meM rAna karaNDa-ratnoM ko rakhane ke pAtra vizeSa the isI taraha se kinhIM2 dAsiyo ke hAtha meM puSpa caMgerI, kinhIM2 dAsiyoM ke hAtha meM varNa caGgerI, kinhIM2 ke hAtha meM cUrNa caGgerI aura kinhIM ke hAtha meM gandha caGgerI thI (vattha AbharaNomahatthaya caMgerI puppha paDala hatthagayAo jAva lomahattha gayA o ) kinhIM 2 dA. miyo ke hAtha meM vastra the, kinhIM2 dAsiyo ke hAtha meM AbharaNa the kinhIM2 da siyo ke hAtha puSpa tAM. ( bhiMgAra Adasa thAla pAti suparaTTagavAyakaragaragaNakaraMDa nuppha baMgerI mallavaNNaghuNNagaMdha hatthagayAo ) DeTasI hAsI monA hAtha mAM, shrRNgaar| hatA, DeMTalI dAsIenA hu theAmAM-Adaza ---NA hatAM. keTalIka dAsIonA hAtheAmAM sthAle-mATA-mATA thALe! hatA. keTalIka dAsIenA hAtheAmAM nAnI-nAnI thALIe hatI. keTalIka dAsIonA hAtheAmAM supratiSThakA-pUrNa ghaTa-vagerenA AdhAra bhUtapAtra vizeSa hatA. keTalIka dAsIenA hAthe mAM vAtakaraka-ghaTa vizeSa-hatA. keTalIka dAsIonA hAtheAmAM ratna karaDa-ratnene mUkavA maTenA pAtra vizeSeA hatAM. A pramANe ja keTalIka dAsIenA hAtheAmAM puSpanI nAnI chAbaDI kheA, keTalIka da!sIenA hAtheAmAM raMgabharelI nAnI chAkhaDIo, keTalIka dAsIonA hAtheAmAM cUtru bharelI nAnI chAbaDIe ane keTalIka dAsIenA hAtheAmAM sugandha-padArthoM laresI nAnI chANaDIo hutI. ( vattha AbharaNa lomahatthayacaMgerI pupphapaDalahatthagayAo jAya lomahatthagayAo) usI hAsI khonA hAthAM vastra hutA DeTasI hAsI khAnA hAma AbharaNA hatAM, keTalIka dAsIonA hAtheAmAM leAmahastake hata', eTale ke mayUranA piccha 554
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkAtR vakSaskAraH sU0 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 555 dvAnyeva tAni hastagatAni yAsAM tAstathA (jAvako mahatthagayAo) yAvat lomahastagatAH AbaddhamayUrapicchahastagatAH, ityarthaH (appegaiyAo sIhAsaNahatthagayAo) apyekikAH siMhAsana hastagatA (chattacAmarahatthagayAo) apyekikAH chatracAmara hastagatAH (dillasamuggaya hatthagayAo) tathA apyekikAH taila samudrAH taila bhAjana vizeSAstaddhastagatAH atra samudraka saGgrahamAha telle koTThe samugge patte coea tagaramelA ya hara hiMgula maNosilA sAsavasamugge ||1|| tailaM koSTa samudrakaH patraM coyaM ca tagaram elA ca / haritAla hiGgulakaM manaH zilA sarpapasamudgaH // 1 // evam koSThasamudgAH koSThabhAjana vizeSAH taddhastagatAH, evaM patrasamudgaka coya samudgaka hastagatAH tagarasamudrakahastagatAH, elAsamudga kahastagatAH, hastagatAH, meM loma hastaka the- mayUra ke piccho ko banI hui mayUrapicchikAe~ thI kinhIM dAsiyoM ke hAtha meM puSpapaTala - puSpa samUha - thA bAkI ke isa sUtragata pada sugama hai / ( jAva lomahatthagayAo) tathA kitanI dAsiyAM aisI thI ki jinake hAtha meM yAvat Abaddha mayUrapiccho kI poTaliyAM thI (appegaiyAo sIhA saNahatthagayAo ) kitanIka dAsiyAM aisI thI ki jinake hAtha meM siMhAsana thA. ( chattacAmarahatthagayAo ) kitanoka dAsiyAM aisI thI ki jinake hAtha meM chatra, camara ye dono vara eM thI. ( tillasamuggayahatthagayAo ) kitanI dAsiyAM aisI thI ki jinake hAtha meM tela ke rakhane kA pAtra vizeSa thA samudra kada kA artha pAtra vizeSa hai. kA saMgraha isa gAthA dvArA isa prakAra se kahA gayA hai| samudraka telle, koTusamugge patte coe a tagara melAya | hariA hiMgulie maNosilA sAsavasamugge // 1 // isa ke kitanI dAsiyoM ke hAtha meM koSThasamudra the, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM anusAra patra samudra the, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM coya samudraka the, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM kaiAthI nimi`ta mayUra picchikA hatI keTalIka dAsIenA hAtheAmAM puSpapaTaleA-puSpa samUha hatA. A sUtranA zeSa padonI vyAkhyA sarala che. (jAva lomahatthagayAo) temana DeTalI dAsa e evI hatI ke jemanA hAtheAmAM yAvata Akhaddha mayUra piche.nI pATalIo hatI. ( apegaiyAo sIhAsaNahatthagayAo) DeTasI sIo khetrI itI nemanA hAthAmA sihAsana itA tathA (chattavAmara hatthagayAo) DeTasI hAsI vIDatI hai manA hAthAbhA chatra, yAbhara se manne vastuo hutI. (tillasamaggaya hatthagayAo) DeTasI hAsI the| me ke jemanA hAtheAmAM tela bharavAnA pAtra vizeSa hA. mamuggu' zabdane atha pAtra vizeSa thAya che. samudbaka'ne sagrahu A gAthA vaDe A pramaNe spaSTa karavAM maAvela che. telle, koTThasamugge patte copa a tagara melAya / hariA hiMgulipa maNosilA sAsatrasamugge // 1 //
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ 656 jambUdvIpaprajJaptisUtre haritAla samudgaka hastagatAH hiGgulakasamudgaka hastagatAH, manaH zilA samugadgakahastagatAH sarpapasamugad kahastagatA iti / (appeiyAo tAliaMTahatthagayAo appegaiyAo dhUva kaDucchuyahatthagayAo bharahaM rAyANaM pio 2 aNugacchaMti) adhyekikAH tAlavRntahastagatAH, tatra tAlavRntaM vyajanaM yAsAM tAstathA, adhyekikAH dhUpakaDucchukahastagatAH = dhUpAdhAna kaDucchukapAtrapANayaH, bharataM rAjAnaM pRSThataH pRSThato'nugacchanti / atha yayA samRddhacA bharato rAjA AyudhazAlAgRhaM gatavAn tAmAha - (taeNaM) ityAdi (taeNa se bharahe rAyA) tataH khalu sa bharato rAjA (jeNeva AugharasAlA teNeva uvAgaccha i) yatraiva AyudhagRhazAlA tatraivopAgacchatIti agreNa sambandhaH saH kimbhUtastatrAha - (savviDhie) sarvadvaryA sakaLAlaGkArAdirUpayA lakSmyA yukta iti gamyaM punaH (savvajuie) sarvadyutyA sarvadIptyA (savvavaleNaM) sarvabalena - sarvasainyena, (savvasamudaeNaM) sarvasamudayena - parivArAdi samudAyena (savvAyareNa) sarvAdareNa cakraratnabhakti bahumAnena (savvavibhUsAra ) sarvavibhUSayA sarvazobhayA (savvavibhUIe) sarvavibhUtyA sarva - sampattyA saha tathA (savvavatthapupphamallAlaMkAravibhUsAe) sarvavastrapuSpa mAlyAlaMkAravibhUpayA (savvatuDiya saddasaNNiNAeNaM) sarvatruTitazabdasaMninAdena sarveSAM truTitAnAM tUryANAM vAdyavizeSANAM yaH zabdo dhvaniryazva saM= saGgato ninAdaH = pratidhvanistena, atha sarvazabdena alpIyospi nirdiSTaM bhavati tatazca na tathA vibhUtirvarNitA bhavatIti AzaGkamAnaM pratyAha(mahayA iDDhIe) ityAdi / (mahayA iDDhIe jAva) mahatyA RddhayA yAvat, tatra Rddhiraizvam yAvatpadAt dhutyAdi parigrahaH (mahayA varatuDiyajamagasamagapavAieNaM) mahatA varatruTitaharitAla samudraka the, kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM hiGgulaka samugdaka (DabUzA ) the kitanoka dAsiyoM ke hAtha meM manaH zilA samudgaka the aura kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM sarSapa samudraka the. isI taraha se kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM ( tAliaMTa hatthagayAo ) tAlapatra - - paMkhA vyajana * bIjanA thA - ( appegaiyA dhUva kaDucchuya hatthagayAo ) aura kitanIMka dAsiyoM ke hAtha meM dhUpa rakhane ke kaDAha the. ( bharahaM rAyANaM piTThao 2 aNugacchaM te) ye saba dAsiyAM bhI bharata rAjA ke pIche cala rahI thI (tae NaM se bharahe rAyA savviDDhoe savvajjuie samvabaleNaM - savvasamudaeNaM savvAyareNaM sanvavibhUsAe sabvavibhUIe savva vattha puppha gaMdha mallAlaM kAravibhUsAe - e mujaba keTalIka dAsIonA hAtheAmAM kAThe samudRgA hatA, keTalIka dAsIonA hAtheAmAM patra samudgakeA hatA. keTalIka dAsIenA hAtheAmAM cAya samudgaka hatA. keTalIka dAsIonA hAtheAmAM tagara samugA hatA. keTalIka dAsIonA hAthAmAM tiAla samud hatA. keTalIka dAsIonA hAtheAmAM Rsi'gulaka samudnA hatA, keTalIka dAsIonA hAtheAmAM mana:zilA samudgakA hatA ane keTlIka dAsIenA hAtheAmAM sa`pa samudagakA hatA. A pramANe DeMTalI hAsIkhanA hAtha mAM (tAliaTahatthagayAo) tAsavRtro - paM bhAgo-hatA (appegaiyA dhUkaDa chuyahatthagayAo) mane usI hAsIkhanA hAthomAM dhUpa bhUsvAnI chAtI (bharahaM rAyANapio 2 aNugacchati) ye sarve hAsI pazu larata rAjAnI
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA tR0 vakSaskAraH sU 4 bharatarAjJaH gamanAnantara tadanucarakAryanirUpaNam557 yamakasamaka pravAditena tatra mahatA-bRhatA varatruTitAnAM zreSTha turyANAM yamakasamakaM yugapatpravAditaM pravAdanaM zabdakaraNaM tena (saMkhapaNavapaDahabherijhallarikharamuhi muraja muiMga duMduhi nigghosaNAieNaM) zaGkhapaNavapaTaha bherIjhallarIkharamukhImurajamRdaGgadundubhinirdhopanAditena, tatra zakha:-prasiddhaH, paNavo laghupaTahaH, paTahastu sa eva mahAn (Dhola) iti bhASA prasiddhaH, bherI DhakkA, jhallarI-valayAkArA (zAlara) iti bhASA prasiddhA, kharamukhI-kAhalA bhidhosamvatuDima sadda saNiNaeANaM mahayA iDhoa jAva mahayA baratuDia jamagasamagapavAieNaM saMkha paNavapaDahabherijhallarivaramuhi - muraja muiMgaduMduhiNigghosaNAieNaM jeNeva AuighAsAlA teNeva uvAgacchai) isa taraha ke ThATa bATa se calatA huA vaha bharata rAjA jahAM para Ayudha zAlA thI vahAM para AyA . aisA yahAM sambandha lagA lenA cAhiye / bharata rAjA ke sambandha meM sUtrakAra kathana karate hue kahate haiM ki usa samaya vaha bharata rAjA samasta alaGkAroM se vibhUSita thA isaliye saMmpUrNa dIpti se vaha camaka rahA thaa| samasta senA usake sAtha2 cala rahI thii| samasta parivAra usakA usake sAtha sAtha thA / cakraratna ke bhakti ke prati bahumAna usake hRdaya meM hilore le rahA thA, AdaraNIya jana ke yA AdaraNIya vastu ke darzana karane ke liye jisa veSabhaSA se jAnA cAhie aise samasta veSabhUSA se vaha susajjita thA isa taraha vaha bharata rAjA apanI samasta rAjyavibhUti ke sAtha AyudhazAlA meM Ane ke liye calA A rahA thA samasta vastra,puSpamAlya evaM alaGkAroM se vibhUSita hue usa bharata rAjA ke Age2 bhinna prakAra ke bAje bajate hue Arahe the| inakI dhvani aura pratidhvani se puraskRta hue evaM apanI maharddhika yAvat dyati Adi se saubhAgya kI parAkASThA ko prApta hue ve bharata rAjA bar3e jora se eka sAtha bajAe gaye zreSTha zaMkha, - paNava, - laghupaTaha, paTaha - vizAla, paTaha - Dhola, bherI, - jhAlara, svaramukhI mRdaGga, pApAyI 2hI tI.(tae Na se bharahe rAyA savviiDhIe samdhajjuie savva baleNa savva samudapaNa savvAyareNa savvavibhUsAe savvavibhUIe savvavatthapupphagaMdhamallAla kAravibhUsAe savvaDiasahasaNiNApaNaM mahayA iDDhIe jAva mahayA varatuDi ajamagasamaga pavAieNaM saMkhapaNavapaDaha merijhallarikharamuhimurajamuiMga duMduhiNiraghosaNAipaNa jeNeva Aucha gharasAlA teNeva uvAgacchai) ndi 83bhA thA yAta te sarata jaya soya zALA hatI, tyAM gaye. A jAtane artha atre samajI levuM joIe. bharata rAjAnA saMbadhamAM sUtrakAra kathana kare che ke te samaye te bharata rAjA sarva alaMkArothI vibhUSita hato. ethI te saMpUrNa dIptithI prakAzita thaI rahyo hato. saMpUrNa tainya tenI sAthe-sAthe cAlI rahyuM hatuM tene samagra parivAra tenI sAthe sAthe cAlate hato. tenA hadayamAM cakraratna pratye atIva bhakti temaja bahumAna upana thayAM. AdaraNIya jana athavA AdaraNIya vastunA darzana mATe je veSabhUSAthI javuM joIe evI samasta veSabhUSAthI susajaja hato. A pramANe te bharata rAjA pitAnI samasta rAjya vibhUtinI sAthe AyudhazALA tarapha jaI rahyo hato. samasta vacce, puSpamAlaya temaja alaMkArothI vibhUSita thayelA te bharata rAjAnI AgaLa bhinna-bhinna prakAranA vAjA vAgatA
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ www.amund 558 jambUdvIpapraptisUtre vAdyavizeSaH, murajo, mRgazca vAdyavizeSau dundubhiH vAdyavizeSa eva, eSAM nirghoSanAdi tena, tatra nirvopo mahAani nAMditaM ca prativanistena saha yatraiva AyudhazAlA tatraivopAgacchati (uvAgacchittA Aloe cakkarayaNassa paNAmaM karei) upAgatya Aloke darzane satyeva cakraratnasya praNAma karoti, cakrarannaM praNamatItyarthaH, Ayudhavarasya devAdhiSThitatvAt (karetA jeNeva cakkarayaNe teNeva uvAgaccha6) kRtvA praNAma vidhAya yatraiya cakraratnaM tatraiva upAgacchati (uvAcchittA lomahatvayaM parAmusai) upAgatya lomahastakaM parAmRzatisamIpaM gatvA lomahastakaM mayUrapicchapramArjanikAm, parAmRzati gRhNAti (parAmusittA cakkarayaNaM pamajjai) parAmRzya gRhAtvA cakraratnaM pramArjayati, (pajjittA) pramAye (divvAe udaga dhArAe abbhukkhei) divyayodakadhArayA abhyukSati siJcati prakSAlayatItyarthaH (abbhukkhitA) abhyukSya prakSAlya (saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM aNuliMpai) sarasena sundareNa gozIpacandanena-etannAmaka zreSThacandanavizeSeNa anulimpati carcayati (aNuliMpittA) anulimpya (aggehi varehiM gaMdhehiM mallehiya acciNai) apraiH nUtanaiH, varaiH zreSTha gandhermAlyaizca arcayati (acciNittA ) arcayitvA ( pupphAruhaNaM malagaMdhavaNNacuNNavatthAruhaNaM Abhaaura dundubhi ina sabakA dhvani aura pratidhvani ke sAtha2 jahAM para AyudhazAlA thI vahAM para aaye| ( uvAgacchittA Aloe cArayaNassa paNAmaM karei) vahAM para Akara ke unhone usa cakraratna ke dikhane para use praNAma kiyA / kyo ki yaha devAdhiSThita thA / (karettA jeNeva cakkarayaNe teNeva uvAgacchai) praNAma karake phira ve jahAM para vaha cakraratna thA vahAM para gaye / (uvagacchittA lomahatthayaM parAmusaha, parAmusittA cakakarayaNaM pamajja3, pamajjitA divAe udagadhArAe abbhukkheDa) vahA~ jAkara unhone mayUra piccha kA banI hui pramArjanI ko uThAyA , uThAkara usase unhone cakraratna kI saphAI kii| saphAI karake phira unhone usa para nirmala jala ko dhArA chor3I (a0bhukvittA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM anulipai) jala dhArA karake phira unho ne usa para sarasa gozIrSa caMdana se lepa kiyA - (aNuliMpittA aggehiM varehiM gaMdhehiM malehiM abhivaNai) lepa karake apanavIna evaM zreSTha gandhadravyoM se aura puSpoM se unho ne usakI pUjA kI (acciNittA pu'phArahaNaM mllgNdhvnnnnhatA temanI dhvani pratidhvanithI puraskRta thayelA temaja potAnI maha iyAvata hati ahithI saubhAgyanI parAkASThAe pahocelA ta bharata rAjA bahuja jorathI ekI sAthe vagADAyelA zreDa zo, pazu-madhu584, 584-pizANa, 588-Dhoa, lerI-ba2, 52mubhA. bhRga ane huM dubhI e sarvanI ivani ane pratidhvaninI sAthe sAthe jyAM AyudhazALA hatI. tyAM a in maavy| (uvAgacchittA Aloe cakkarayaNassa paNAmaM karei) tyAM pAyAne to a yatna prAma. tApiDita tu, (karettA jeNeva vakArayaNe teNeva uvAgacchai) prama 4zana pachI ta nyo 2542(na tyAM gayA. (uvAgacchitA lomahatthayaM parAmusai, parAmusittA cakkarayaNaM pamajai pajjittA dibdhAra udagadhArAe amuM) tyAM jaIne teNe mayura nirmita pramAnIne hAthamAM lIdhI ane tenA vaDe teNe cakraratnanI saphAI karI saphAI karIne pachI teNe tenI upara nirmaLa jaLadhArA choDI
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TikA tR0 vakSaskAraH sU04 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucara kAryanirUpaNam 559 raNAruNaM karei) puSpAropaNaM mAlyagandhavarNa cUrNavastrAropaNam AbharaNAropaNaM karoti, puSpAropaNaM mAlyAropaNam, gandhAropaNaM varNAropaNaM cUrNAropaNaM vastrAropaNam AbharaNAropaNaM karoti (karitA) kRtvA (acchehi sahehi seehiM rayaNAmaehiM accharasAtaMDule hiM cakarayaNassa purao aTTa maMgalae Alihai) accheH zlakSNaiH zvetaiH rajatamayaiH accharasataNDulaizcaratnasya purataH aSTASTamaGgalakAni Alikhati, tatra - puSpAdyAropaNaM vidhAya accheH nirmalaiH zlakSNaH aticikkaNaH zvetaizveta rNaiH, rajatamayaiH, rajata nirmitaiH, ataevaM accharasatandulaiH cakrarattasya purataH, aSTASTamaGgalakAni Alikhati tAnyeva darzayati - ( taM jahA ) tadyathA ( sotthiya ) ityAdi / (sotthiyasirivacchaNaM diAvattavaddhamAor bhAsaNamacchakalasadappaNa aTTamaMgalae) svastika 1 zrIvatsa 2 nandyAvartta 3 varddhamAnaka 4 bhadrAsana 5 matsya 6 kalaza 7 darpaNA 8 Ta maGgalakAni, imAni aSTa maGgalakAni (AlihittA) Alikhya AkAravizeSakaraNena (kAUNaM kRtvA - antarvarNakAdi bharaNena pUrNAni vidhAya (karei uvayAraMti) karoti upacAramiti upacAraM karotIti (kiMte) iti ko'sau upacAraH ? tameva darzayati- ( pADalamallia caMpagacuNNa vatthAruhaNaM AbharaNAruhaNaM karei) pUjA karake phira unhone usapara puSpa caDhAye mAlAe~ caDhAi gandha dravya caDhAyA, sugaMdhita cUrNa caDhAyA, vastra caDhAyA, aura AbharaNa caDhAye / ( karitA acche sahi sehiM rayaNAma ehiM accharasAtaMDulehiM cakkarayaNassa purao aTThaTTha maMgalae a. lii) puSpAdi caDhAkarake phira unho ne usa cakraratna ke samakSa svaccha snigdha, zveta aise rajatamaya svaccha sarasa taMduloM se cAvaloM se - ATha2 maGgala dravya likhe / ( taM jahA ) una maGgala dravyoM ke nAma isa prakAra se haiM - (sotthiya sirivacchadiAvatta vaddhamANaga bhadAsaNa macchakalasa dappaNa aTTha maMgalae ) svastika 1, zrI varasa 2, nandyAvartta 3, varddhamAnaka 4, bhadrAsana 5, matsya 6, kalaza 7, aura darpaNa 8, ina ATha maMgala dravyoMko (AlihittA) likha karake (kAUNaM karei uvayAraMti) tathA unake bhItara AkArAdivarNo ko likhakara ke isa prakAra se unakA upacAra kiyA (pADala malliacaMpagaasoka puNNAgacua maMjariNavamAlia (kite) jaise - (abbhukkhittA saraseNa gosIsa caMdaNeNa anulipara) 4dhArA ardhyA pachI tethe tenI upara godharSayannanu bepana yu. ( aNurlipittA aggediM varehiM gaMdhehiM malleddi aciNai) lepa karIne agranavIna temaja zreSDa ganya dravyethI ane puSpAthI teNe tenI pUjA karI. (acittA pupphAruNaM mallagaMdhabaNNacuNNavatthAruNaM AbharaNAruhaNa kareMha) pUla arIne pachI teNe tenI upara puSpa caDhavyAM, mALAe dhAraNa karAvI gansa dravyeA caDhAvyAM, sugandhit yUrya thaDhAyuM, vastra yaDhA bhane alara yaDhAvyAM (karitA acchehiM sahehiM pariNAma accharasAtaMDulehiM cakkarayaNassapurao aTThaTTha maMgalapa Alihai) puNya vagere caDhAvAne teNe te cakraratnanI sAme svaccha, snigdha, zveta evAM rajatamaya svaccha sarasa taDubothI - yomAyothI Aha Aha maMgala dravyo mAtecyA (taM jahA ) magaLa drabyAnA nAbhI A pramANe che - ( sotthiya' sirivaccha maMdiAvattavaddhamANamacchakalalapaNa aDDa - - 1
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 560 jambUdvIpaprajJaptisUtre asogapuNNAga cUyamaMjarINavamAliabakulatilagakaNavIrakuMda kojjayakoraMTayapattadamaNayavarasurahisugaMdhagaMdhiassa) pATalamallikacampakAzokapunnAgAmramajarInavamAlikA bakulatilakakaNavIrakundakubjakakoraNTakapatradamanakavarasurabhisugandhagandhitasya ityAdi SaSThayantapadAnAM (puSpanikarasya) ityagreNa sambandhaH, tatra pATalaM-pATalapuSpam mallikA-vicakilapuSpam (velI) iti bhASAyAM prasiddham, campakAzokapunnAgAH prasiddhAH AmramaJjarI bakulaH kesaraH tilako yaH strIkaTAkSanirIkSito vikasati tatpuSpam, kaNavIrakunde prasiddha kubjakaM kUba iti nAmnA vRkSavizeSastatpuSpam, koraNTakaM-tannAmaka puSpavizeSaH patrANi marubaka patrAdIni damanakaH spaSTaH etairvarasurabhiH-atyanta surabhiH tathA sugandhAH zobhanacUrNAsteSAM gandho yatra sa tathA tasya (kayaggahagahiyakarayalapanbhaTThavippamukkassa) kacagrahagrahItakaratalaprabhraSTavipramuktasya yuvatyAH paJcAGgulibhiH kezeSu grahaNaM kacagrahaH tannyAyena gRhItastathAtadanantaraM karatalAdvipramuktaH san prabhraSTaH (patitaH) tasya (dasaddhavaNNassa) dazArddhavarNasya pazcavarNasya (kusumaNigarassa) kusumanikarasya puSpapuJjasya (tattha cittaM jANussehappamANamittaM ohinikaraM karettA) tatra citraM jAnatsedhapramANamAtram avabakulatilaga karaNavIrakuMda kojjaya koraMTaya pattadamaNayavarasurahi :sugandhagandhiassa kyaggahagahiyakarayala pabbhaTThavippamukAssa dasaddhavaNNassa - pupphaNigarassa) hara eka maMgala dravya ke citra ke bhitara banAye gaye pratyeka varNa para usane pATala puSpoM ko gulAba ke phUloM ko cddh'aayaa| mallikA mogharA - ke puSpoM ko caDhAyA, campaka vRkSa ke puSpoM ko caDhAyA , azoka vRkSa ke puSpoM ko caDhAyA. punAga vRkSa ke puSpo ko caDhAyA, Amra vRkSa kI maMjarI caDhAyI, navamallikA. bakula. tilaka, kaNavIra-kanera-kunda-kujaka, koraMTa, marubA, aura damanaka ina sabake puSpoM ko caDhAyA / ye saba puSpa apanI sugaMdhita gaMdha se mahaka rahe the-arthAt tAje the-kumhalAye hue nahIM the / jisa prakAra sadaya hokara yuvA puruSa apanI taruNa bhAryA ke rAti kAla meM bahuta dhime se hAtha dvArA kezagraha karaliyA karatA hai aura bAda meM use chor3a detA hai / usI prakAra se car3hAte samaya bharata rAjA ne una puSpo ko pAMco aMguliyo se pakar3a kara ke una likhita varNAdi ke Upara maMgalae) svasti1, zrIvatsa 3, na-dhAvatta' 3, paddhamAna 4, madrAsana 5, matsya, 6, 41 7 ana 458, 48 bhara dravyAne (AlihitA) mIna (kAUNaM karei) uvayAraMti) tamasa tamanI 512 mA pani samAna 2 // pramANe temn| 5yA2 yA (kiM te) 253 (pADalamallia caMpagaasoka puNNAgacUamaMjariNavamAlicabakulatilagakaNa vIrakudakojjayakoraMTayapattadamaNayavae surahisugaMdhagaMdhibhassa kayagagahagahiakarayalapanbhaTTadhippa mukkassa dasaddhavapNassa pupphaNigarassa) hare4 424 bha dra0yanA yinI 2042 nAvAmA AvelA dareka daraka vaNuM upara teNe pATala puSpa caDhAvyAM, mallikA-mogarAnA pupio caDhAvyAM campaka vRkSanA puSpa caDhAvyAM, azaka vRkSanA puSpa caDhAvyAM, punnAga vRkSanA puSpa caDhAvyAM AmravRkSanI maMjarIe caDhAvI, navalikA, bakula, tilaka, kaNavIra kanera, kunda, kujaka, karaMTa, maruA ane damanaka e sarvanA puSpa caDhAvyAM. e sarve pupe tAjA hatAM, myAna
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU04 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakA ryanirUpaNam 561 dhinikaraM kRtvA tatra cakraratnaparikabhUmyAM citram AzcaryajanakaM jAnUtsedhapramANena jaGghA yAvaduccatva pramANena pramANopetapuruSasya caturaGgulacaraNasya caturviMzatyaGgulajAnUccatvasaMmelane nASTAviMzatyaGgularUpeNa samAnA mAtrA yasya sa tathA tam avadhinA maryAdayA nikaraM vistAraM kRtvA nidhAya ( caMdappabhavairaveruli avimaladaMDa) candraprabhavajravaiDUryavimaladaNDam, tatra candraprabhAH candrakAntamaNyaH vajrANi - hIrakamaNayaH - vaiDUryANi tannAmaka maNayaH tadvat tanmayo vA vimalo daNDo yasya sa tathA tam (kaMcaNamaNirayaNabhatticittaM) kAJcanamaNiratnabhakticitram / tatra kAJcanamaNiratnAnAM suvarNamaNiratnavizeSANAM bhaktayaH - vibhaktayo racanAH tAbhizcitram (kAlAgurupavara kuMdarukka turukka dhUvagaMghuttamANuviddhaMca dhUvavarddhi) kRSNAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpagandhottamAnuviddhAM ca dhUpavartiSu tatra kRSNA guruvarakundururuturuSANAM tattannAmakasugandhidravyavizeSANAM yo dhUpo gandhottamaH saurabhotkRSTaH tena anuviddhA vyAptA tAM dhUpavattiM dhUpazreNiM ca (viNimyaMta) vinirmuJcantaM tyajantaM ( veruliyamayaM kaDucchrayaM paggahetu payate dhUvaM dahai) vairyacaDhAyA / ve puSpa pAMca varNoM ke the / (tattha cittaM jANusseippamANamittaM ohiNIgaraM karettA ) ina puSpoM ko vahAM usane itanI mAtrA meM caDhAyA kI vahAM unakI U~cAI jAnu ke pramANa ke barAbara arthAt 28 aMgula pramANa ho gaI- isataraha AzcaryakAraka caDhAye hue phuloM kI mAlA car3hA karake usa bharata rAjA ne (caMdapyabhava ira veruliavimala daMr3a kaMcaNamaNirayaNabhatticittaM kAlAgurupavara kuMdurukkaturukkaM dhUvagaMdhuttamANuviddhaM ca dhUvavarddhi) phira candrakAnta maNiyoM ke, hIrA ke evaM vaiDUryamaNiyoM ke jaise vimala daNDavADe athavA ina maNiyoM se nirmita hue daNDa vAle evaM kAJcana aura maNiratnoM se jisa meM aneka prakAra ke citroM kI racanA ho rahI hai aura jo kAlA guru, prava ra kunduruSka se banI hui dhUpa kI uttama gaMtra se vyApta horahA hai tathA jo dhUpa kI zreNi ko (viNimmuyaMta ) nikAla rahA hai aise ( veruliyamayaM kaDunchuyaM paggaheta) vaiDUrya maNi ke bane hue dhUpa dahana pAtra ko hAtha meM lekara ke ( payate) bar3I sAvadhAnI se Adara pUrvaka usane (dhUvaM daha ) na hatA. jema yuvA puruSa saya thaIne tikAla vakhate peAtAnI tarUNI bhAryAMnA kezeA dhImethI peAtAnA hAthamAM pakaDe che ane tyAra bAda cheADI de che, teja pramANe bharata rAjAe puSpA caDhAvatI vakhate te puSpAne pAMce AMgaLIethI pakaDIne te likhita varNAdikanI upara caDhAvyAM te puSpAMnA tAM. (tattha cittaM jAgussehapamANamittaM ohiNIgaraM karetA) se puNyAne teNe tyAM ATalI badhI mAtrAmAM caDhAvyAM ke tyAM temanI uMcAi jAnunA pramANu sudhI eTaleke 28 aMzula pramANu thai gaI, A pramANe sArI evI Azcaya kAraka mAtrAmAM puSpA caDhAvIne te bharata rAname (caMdaSpabhavairave rulia vimaladaMDaM kaMcaNamaNirayaNabhitticittaM kAlAgurupavara kuMdurukka turukkadhvagaMdhuttamANuviddhaM ca dhUvavaTTi) tyAra mAha yandrAta bhaNiyonA hIrAnA temaja va NuonA jevA vimaLa daDavALA athavA e maNuiethI nirmita daDavALA temaja kAMcana ane maNiratnathI jemAM aneka prakAranA citronI racanA thaI rahI che ane je kAlAguru pavara kuMdaruSka ane turuSka nimi`ta dhUpanI uttama sugadhithI je vyApta che ane 71
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 jambUdropapratisUtre mayaM kaDucchukaM pragRtya prato dhUpaM dahati tatra vaiDUryamayaM vairatnaghaTitam, kaDucchukaM - dhUpAdhAnakapAtraM pragRva gRhItvA ( prayataH) AdriyamANo dhUpaM dahati (dahettA) dagdhA (sattaTThapayAI paccIsakkara) saptASTapadAni pratyavaSvaSkati parAvarttate tatra dhUpaM dagdhvA pramArjanAdi hetu vizeSeNa sannidhIyamAnacakraratne atyAsannatayA matkRtAzAtanA mAbhUyAdityabhiprAyeNa sa rAjA saptASTapadAni pratyapasarpati pazcAdapasarati ityarthaH (paccosakkittA) pratyavaSvaSkya parAvartya (vAmaM jANu aMce jAva paNAmaM kareI) vAmaM jAnum aJcati yAvat praNAmaM karoti, tatra vAmaM jAnum aJcati AkuJcayati UrdhvaM karoti yAvatkaraNAt (dAhiNaM jANuM dharaNiyalaMsi nihaTTa karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjaliM) iti saMgrahaH, dakSiNaM jAnuM dharaNI taLe nihatya karatala parigRhItaM dazanakhaM zirasAvattaM mastake aJjaliM kRtvA praNAmaM karoti mano'bhISTArtha siddhi - dAyakamidamitibuddhayA prItaH san praNamatItyarthaH (karettA) praNAmaM kRtvA (bhAugharasAlAo paDiNikkhamai) AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati (paDiNikkha dhUpa jalAyA / (dahettA sattaTupayAI paccIsakkai ) dhUpa jalAkara phira vaha vahAM se sAta ATha paga pIche lauTA arthAt mere dvArA kisI bhI prakAra se cakraratna kI azAtanA na ho jAve isa khyAla se vaha dhUpa jalAkara pIche vahAM se sAta ATha paira dUra ho gayA (pancosakkittA vAmaM jANu aMcei) vahAM se 7-8 paira dUra ho kara usane apanI bAi jAnu ko Upara uThAyA (jAva paNNAmaM kareI ) yAvat praNAma kiyA yahA~ yAvatpadase (dAhiNI jANuM dharaNiya laMsi nihaTuTu karayalapariggahiyaM dasanahaM sirasAvattaM matthae aMjali ) isa pATha kA saMgraha huA hai isa pAThakA tAtparya aisA hai ki jaba usane apanI bAMi jAnu ko Upara kI ora uThAyA taba usane apanI dAhinI jAnu ko bhUtala para rakhA aura dazoM nakha aMguliyoM ke paraspara meM mila jAveM isa DhaMga se aMjalibanA kara aura use dAhinI ora se bAI ora taka mastaka ke Upara se tIna bAra ghumAkara praNAmakriyA (karettA ) praNAma karake ( AuhagharasAlAoM paDiNikkhamai) phira vaha Ayudha zAlA se bAhara nikalA (paDiNikhamittA jeNeva vAhiriyA uvadvANasAlA nemAMthI dhUpanI zreNI o (viNimmuyaMta) nIjI 2De he mevA (veruliyamayaM kaducyaM paggahetu) vaiDUrya bhavinirmita dhUyahaDena pAtrane DAthamAM bahane (payatte) bahuta sAvadhAnI pUrva te Adara pUrva tethe (dhuvaM dahai) dhUpane temAM sajAye (dahenA sataTThapayAI paccosakkaDa) dhUpa saLagAvIne piche te tyAMthI sAta-ATha pagalAM pAchA pharyAM, eTale ke mApa vaDe kAya paNa rIte cakraratnanI azAtanA na thAya e vicArathI te dhUpa saLagAvIne pachI sAta-ATha bhagavAM tyAMthI dUra bhUsI gaye. (paccosakkittA vAmaM jANu aMcei) tyAMthI sAta-pAyAM pAchA masIne tethe potAnA DamA chUTane upara uThAvyo. (jAba paNAmaM karei ) yAvat prazubha arthA, aDIM yAvat pazrI (dAhiNaM jANu dharaNiyalaMsi nihaTu karayala pariggAhiyaM dasanahaM sirasama aMjali) yA pAunA sAtha thayo che. yA tAtparya prabhA che jyAre teNe peAtAnA DAbA ghUMTaNune upara uThAvyA tyAre teNe peAtAnA jamaNA ghUMTaNane pRthvI upara mUkayA ane AMgaLIenA daze daza nakhA paraspara sammilita karIne pachI
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 4 bharatarAjJaH gamanAnantara tadanucarakAryanirUpaNam563 mittA) pratiniSkramya nirgatya (jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai) yatraiva bAhirikA upasthAnazAlA yatraiva siMhAsanaM tatraiva upAgacchati (uvAgacchittA) upAgatya (sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe saNNisii) siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukhaH pUrvadizAbhimukhaH sanniSIdati upavizati (saNNisIittA) saMniSadha (aTThArasaseNippaseNIo sadAvei) aSTAdaza zreNiprazreNiH zabdayati tatra aSTAdaza zreNI:-kumbhakArAdiprakRtIH, prazreNI:-tavAntarabhedAn zabdayati Ahvayati (sadAvettA evaM vayAsI) zabdayitvA evaM-vakSyamANaprakAreNA'vAdIt uktavAn / aSTAdazazreNizreNayazcamA: (kuMbhAra 1 paTTaillA 2 suvaNNakArAya 3 sUkkArA ya 4 gaMdhavvA 5 kAsavagA 6 mAlAkArAya 7 kacchakarA 8 // 1 // taMbolimA 9 ya ee navappayArAya nAruA bhnniaa| ahaNaM NavappayAre kArua vaNNe payakkhAmi // 2 // cammayaru 1 jaMtapIlaga 2 gaMdhi 3 chipAya 4 kaMsakAre 5 ya / sIvaga 6 guAra 7 bhillA 8 dhIvara 9 vaNNAi aTThadasa // 3 // sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe saNNisIai) vahAM Akara vaha pUrvadizA kI ora mu~ha karake utta siMhAsana para baiTha gayA (saNNisIittA ) baiThakara ( aTThArasa se Ni rasegoo sadAvei ) usane aSTAdaza zreNI prazreNI ko prajAjanoM ko bulAyA- (sahAvettA evaM vayAsI) aura bulAkara una se aisA kahA- ve aSTAdaza zreNi praveNi isa prakAra se hai-"kuMbhAra 1 paTTaillA 2 suvaNNakArA 3 ya sUvakArIya 4 gaMdhavvA 5, kAsabagA 6 mAlAkArAya 7 kacchakarA 8 // 1 ||-tNboliyaay ee navappayArA ya nAruA bhaNiA" ahaNaM NavappayAre kAru avaNNe payakvAmi // 2 // cammayaru 1 jaMtapIlaga 2 gaMdhia 3 chipAya 4 kaMsakAre 5 ya, sIvaga 6 guAra 7 bhillA 8 dhIvara 9 vaNNAi aTThadasa // 3 // citrakAra Adika bhI inhIM meM antarbhUta ho jAte haiM / usa bharata aMjali banAvIne te aMjaline jamaNuM taraphathI DAbI tarapha mastaka upara traNa vAra pheravIne prAmA (karettA) prathama 4Ine (AuhagharasAlAo paDiNikkhamai) tyA2 mA ta mAyupazANAmAMthI mahA2 nIjI gaye. (parDAiNakkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNetra uvAgacchai) 52 nA 5 te yAM yA sthAnA mesavAnI 242yA tI ane tamA 56 cyA siMhAsana hetu tyo mAvyA. (uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe saNNisIai) tyA bhAvAne te pUrva dazA ta26 bhuma 4zana te sihAsana 752 meso gaye. (saNNisoittA) mesIne (aTThArasaseNippaseNIo sadAvei) te maTAza zreNI-zreNinA jAnAne mAya. (sahAvettA evaM vayAsI) ane be lAvIne temane A pramANe kahyuM te aSTAdaza eNi prazreNinA prajAjano A pramANe che--(kuMbhAra 1. paTTaillA 2, suvaNakArA 3, ya sUcakArAya 4, gaMdhayA 5, kAvagA6. mAlAkArAya 7, kaccha karA 8 // 1! taMboliyAya ee navappayArAya nAruA bhaNIA ahaNaM NavappayAre kAruavaNNe payakkhAmi // 2 cammayaru 1 jaMtapIlaga 2, gadhi 3 chipAya 4, kaMlakAre 5 ya, sIbaga 6 guAra 7, bhillA 8, dhIvara 9 vaNNAi aDhadasa 13 citrakAro vagere paNa emanAmAM antata thaI jAya che. te bhArata rAjAe rijanone
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvI prajJaptisUtre citrakArAdayo'pi eteSvevAntarbhavanti, atha paurajanAn prati kimavAdIt ityAha(khippAmeva ) ityAdi / (khippAmeva bho devANupiyA ! ussukkaM ukkaraM ukkiTThe adijjaM amijjaM abhaDappavesaM adaMDakodaMDimaM adharimaM gaNiyAvaraNADaijja kaliyaM aNega tAlAyarANucariye aNuddhayamuiMgaM amilAyamalladAmaM pamuiya pakkIliya sapurajaNajANavayaM vijayavejaiyaM cakkarayaNassa aTThAhiyaM mahAmahimaM kareha karitA mameyamANattiyaM khippAme paJcahi ) kSiprameva bho devAnupriyAH ! ucchulkAm utkarAm utkRSTAm adeyAm ameyAm abhaTapravezAm adaNDa kudaNDimAm adharimAm gaNikAvara nATakIyakalitAm anekatAlAcAnucaritAm anudbhUtamRdaGgAm amlAnamAlyadAmnIm, pramuditaprakrIDitasapurajana jAnapadAm, vijayavaijayikIm, cakraratnasya aSTAhnikAM mahAmahimAm, kuruta, kRtvA mama etAmAjJaptikAM kSiprameva pratyarpayata, tatra kSiprameva bho devAnupriyAH ! cakraratnasya aSTAnAm ahnAM samAhAro'STAhaM tadasti yasyAM mahAmahimAyAM sA aSTAhikA tAM mahAmahimAM kuruteti kRtvA mama etAm agravarttinImAjJaptikAM kSiprameva zIghrameva pratyarpayata samarpayata iti cAgreNa sambandhaH, atha kramazaH vizeSaNAni vyAkhyAyate ucchulkAmityAdi tatra unmuktaM tyaktaM zulkaM vikretavya vastu prati rAjadeyaM dravyaM yasyAM sA tathA tAm evamutkarAm, tatra unmuktaH karo gavAdIn prati prativarSa rAjadeyaM dravyaM yasyAM sA tathA tAm evam utkRSTAm, tatra ut-utmuktaM kRSTaM - karSaNa - labhyavastu grahaNAya AkarSaNamityarthaH yasyAM sA tathA tAm adeyAmiti, vikraya rAjA ne una paurajanoM se kyA kahA so prakaTa kiyA jAtA hai - ( vippAmeva bhoM devANupiyA / ussukkaM ukkaraM UvikaTTaMbhadijjaM abhijjaM abhaDappavesaM adaMDakodaMDimaM adharimaM gaNiyAvaraNA . DaijjakaliyaM aNegatAlAyarANucariyaM aNuddhayamuiMgaM amilAya malladAmaM pamuiyapaka kIliya sapurajaNa jANavayaM vijayave jaIaM cakkarapayassa aTThAhiyaM mahAmahima kareha karitA mameyamANattiye khippAmeva paccapiNaha ) he devanupriyo ! tuma zIghra hI aSTAnhikA mahotsava karo - isa meM vikraya vastu para jo rAjya kara cugo lagatI hai Use mApha karado gAya Adi ke Upara jo prativarSa rAja deya dravya liyA jAtA hai use bhI unmukta kara do labhyavastu ko grahaNa karane ke liye jo bhUmi eTale ke nagaravAsIone zu kahyu te viSe have spaSTa azvAmAM Ave che - ( khippAmeva bho devAviyA ! ussukkaM ukkara ukkiTThe adijjaM abhaDappavesaM adaMDakodaMDimaM adharima gaNiyAvaraNAjjakaliyaM aNega tAlAyarANuvariya aNuddhyabhuiMga amilAya malladAma muiya pakkIliya sapura jaNajANavayaM vijayavejaiaM cakkarayaNassa aTThAhiyaM mahAmahimaM kare karitA mameyamANattiyaM vippAmeva paccapiNaDha) he devAnupriyo ! tame assttaashrimhe|tsava ujavA temAM vikraya vastu para je rAjaya kara Tekasa le che. tene mApha karI do. gAya vagere upara je dara varSe rAjadeya dravya levAmAM Ave che tene paNa mArka karI de. labhya vastune grahaNa karavA mATe je bhUmi vagerane kheDavAmAM Ave che, tene paNa ATha divasa mATe khadha karI do. tathA jenA upara je kaI paNa leNa deNu hoya te paNa baMdha karI che athavA te A maheAtsava 564
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 4 bharatarAjJaHgamanAnantara tadanuvaraka kArya nirUpaNam 565 niSedhena na vidyate deyam, dAtavyaM dravyaM yasyAM sA tathA tAm na kenApi kasmai api deyamityarthaH, ameyAmiti, krayavikrayaniSedhenaiva avidyamAnamAtavyAm, abhaTapravezA miti, na vidyate bhaTAnAM-rAjapuruSANAm AjJAdAyinAM pravezaH kuTumbagRheSu yasyAM sA tathA tAm, adaNDakudaNDimAmiti, daNDena labhyaM dravyaM daNDayaH kudaNDena nivRttaM kudaNDima-rAjadravyaM tannAsti yasyAM sA tathA tAm, tatra daNDo yathAparAdhaM rAjagrAhya dravyaM kudaNDastu rAjakarmacAriNAM prajJAdyaparAdhAt aparAdhino mahatyaparAdhe alpam alpAparAdhe cAdhikaM yathocitarahitaM rAjagrAhayaM dravyam iti vijJeyam, adharimAmiti (avidyamAnaM dharimam RNadravyaM yasyAM sA tathA tAm uttamarNAdharmaNAbhyAm RNArtham anyonyaM na vivadanIyaM mattaH dravyaM nItvA mutkalanIyaM dAtavyamityarthaH gaNikAvaranATakIya kalitAmiti) gaNikAvaraiH vilAsinIpradhAnaiH nATakIyaiH nATakapratibaddhapAtraH kalitA zobhitA yA sA tathA tAm, nATakAdi zobhitAmityarthaH anekatAlA carAnucaritAmiti, tatra (aneke ye tAlAcarAH prekSAkAri vizeSAstairanucaritAmAsevitAm anuddhRtamRdaGgAmiti) anu-AnurUpyeNa mRdaGgasambandhi vidhinA uddhRtAH vagairaha kA jItanA hotA hai use bhI ATha dina ke liye banda kara do jisa para jisa kA kucha bhI lenA denA ho use bho banda kare do athavA isa mahotsava ke hone taka koi rojagAra-vyApAra-Adi na kare aisI rAjAjJA kI ghoSaNA kara do kraya vikraya ke niSedha ho jAne ke kAraNa koI bhI vyakti nApane, ginane Adi kI vastu ke lena dena kA bya vahAra na kare, AjJA pradAna karane vAle rAjapuruSoM kA kuTumbI janoM ke gRhoM meM praveza na ho aparAdha ho jAne para daNDa rUpa meM jo aparAdha ke anusAra aparAdho se rAjadravya liyA jAtA hai vaha na liyAjAve rAjya karmacArIyoM ke dvArA choTe bar3e aparAdha ho jAne para jo unase jurmAnA ke rUpa meM thor3A yA bahuta icchAnusAra daNDa vasUla kiyA jAtA hai use na liyA nAve-karjadAra se karja dene vAlA vyakti apane RNa ko vasUla karane ke liye vibAda na kare kintu vaha dravya mujha se lekara diyA jAve aura Unake jhagaDe ko zAnta kara diyA jAve / bilAsiniyoM ke nATakIya puruSoM dvArA isa meM khUba dhArmika nATaka kiyA jAbe, isa utsava ko dekhane ke liye aneka jana Ave rAta dina isa utsaba meM mRdaGga dhani hotI rahe, jo mAlAe~ isa thAya tyAM sudhI kaMI paNa jAtane vepAra vagere thAya nahi evI rAjAjJAnI ghoSaNA karI de ya-vikraya upara prati baMdha thaI gayA pachI kaI paNa mANasa mApI zakAya ke gaNI zakAya evI badhI vastuonI Apa-le baMdha karI de AjJA pradAna karanAra rAja puruSe ne kuTuMbI janenA gRhamAM praveza na thAya. aparAdha thaI jAya to daMDa rUpamAM je aparAdha mujaba aparAdhI pAsethI rAjadravya levAmAM Ave che, te levAnuM baMdha karI de. rAjya karmacArIo vaDe nAnA-moTA aparAdha badala temanI pAsethI daMDa svarUpa je te kaMI paNa DuM-ghaNuM IcchA mujaba daMDa vasUla karavAmAM Ave che, te levAmAM na
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprAptisUtra kalAkauzaladarzanArthamUrdhva kSiptA mRdaGgA yasyAM sA tathA tAm / amlAnamAlyadAmnImiti tatra amlAnAni mlAnirahitAni mAlyadAmAni puSpamAlAH yasyAM sA tathA tAm, mlAnapuSpamAlAH niHsArya abhinavAH 2 dIyante ityarthaH (pramuditaprakrIDitasapurajanajAnapadAmiti) tatra pramuditAH sAnandAH prakrIDitAH krIDitumArabdhAH sapurajanAH ayodhyAvAsijanasahitAH janapadAH kozala dezabAsino janA yatra sA tathA tAm , vijayavaijayikImiti, tatra atizayena vijayo vijaya-vijayaH sa prayojanaM yasyAM sA tathA tAm asminnAyudharatne samyagArAdhite sati tat ratnaM madabhISTa manorathaM mahAvijayarUpaM sarvathA sAdhayiSyatIti buyA vijaya prayojanamuktvA aSTAhikAM mahAmahimAM kuruteti (tae NaM tAo aTThArasa seNippaseNIo bharaheNaM rannA evaM vuttAo samANIo haTThAo jAva viNaeNaM paDisuNeti) tataH khalu tA aSTAdaza zreNiprazreNayaH bharatena rAjJA evamuktAH satyaH hRSTAH yAvad vinayena pratizRNvanti, atra yAvatpadAt karatalaparigRhItaM dazanakhaM utsava ke samaya idhara udhara laTakAyI jAve ve mlAna na hone pAve "pamuia pakakIlima sapurajaNajANavayaM" hara eka vinitAvAsI jana isa utsaba meM mudita mana bana kara kozala deza vAsiyoM ke sAtha 2 nAnA prakAra kI krIDAe~ kare "vijayavejaiaM" aise isa aSTAnhikA mahotsava kI isa Ayudharatna kI acchI taraha se ArAdhanA karane ke nimitta AyojanA kro| kyoMki yaha Ayu dharatna aba samyak prakAra se ArAdhita ho jAvegA to niyama se ve isase mujhe icchita vijaya rUpa phalako prApti hojaavegii| isa prakAra se vyavasthA karake phira hamane ApakI AjJAnusAra isa mahotsaba saphala karane kI vyavasthA karalI hai aisI zIghra hI khabara hame do (taeNaM tAo adArasa seNippaseNIo bharaheNaM rannA evaM vutAo samANIo haTAo jAva viNaeNaM paDisuNeti) isa prakAra se bhAta rAjA ke dvArA kahe gaye ve zreNi prazreNirUpa prajAjana harSa se bahuta adhika Anandita hue saMtuSTa hue evaM bharata rAjA kI AjJA ko unhAne vinA anunaya kie svIkAra liyA~ svIkAra karate samaya una sapane donoM hAthoM ko bar3I vinaya ke sAtha jor3o yahAM para ave kajadAra pAse thI karja ApanAra mANasa potAnA RNanI vasUlAta karavA mATe vivAda ko nahi paNa te dravya mArI pAsethI laIne ApI de ane A pramANe te jhagaDAne aMta thAya. vilAsanIonA nATakIya puruSa vaDe e utsavamAM uttama dhAmika nATaka bhajavavAmAM Ave e Ujavane jovA mATe ghaNAM loke A rAta-divasa e utsavamAM mRdaMga-vani thatuM 24.2 bhANAyAne utsavamA mAmatema saTavAbhAM mAve te mAna thAya nahi. (pamuiapakkIlia sapuraja jANa vaya) 424 vinItavAsI se samAM muhita manavAyA thaa| zivazAlIzAnIsAtha saathemn:vidhiis|4re. (vijaya vejai) sApramANe aSTAli mahotsavathI e Ayudha 2 nanI sArI rIte ArAdhanA karavA mATe AyeAjanA kare. kemake e Ayudha2na jyAre sArI rIte ArAdhita thaI jaze tyAre niyamathI enA vaDe mane irachata vijaya rUpa kaLanI prApti thaI jaze. A pramANe vyavasthA karIne pachI vyavasthA thai gayAnI mane khabara ApA. (ta eNaM tAo aThArasa seNippaseNomo bharaheNaM rannA evaM vuttAo samANIo haTThAo jAva viNaeNa paDisuNeti) 241 pramANe sarata 2 paDe mAjJApita thavyAzi prazreNi rUpa prajAjana varSa thi atyadhika AnaMdita thayA, saMtuSTa thayA ane bharata rAjAnI AjJAne temaNe vagara koI paNa jAtanI AnA kAnAe svIkArI lIdhA. AjJA svIkAra karatI
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 4 bharatarAjJaH gamanAnantaraM tadanucarakArya nirUpaNam 567 zirasAvattaM mastake aJjaliM kRtveti grAhyam vinayena pratizRNvanti vinayapUrvikAmAjJaptikAM svIkurvanti ityarthaH (paMDisRNittA) pratizrutya svIkRtya (bharahassa aMtiyAo paDiNikkhameMti) bharatasya rAjJaH antikAt samIpAt pratiniSkrAmanti nirgacchanti ' pariNikkhamittA' pratiniSkramya - nirgatya (usmukaM ukkaraM jAva kareMti ya kAraveMti ya) ucchukAm uttarAM yAvatkurvanti ca kArayanti ca bharatAjJAnusAreNa / (karettA kAravettA) kRtvA kAra - yitvA ca ( jeNava bharahe rAyA teNeva uvAgacchati) yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchanti ( uvAgacchittA) upAgatya ( jAva tamANattiyaM paccaSpiNaMti yAvat tAm AjJaptikAm AjJAM pratyarpayanti samarpayantIti / / sU0 4 // yAvatpada se ( karatalaparigRhIta dazanakhaM zirasAvarta mastake aMjali kRtvA) aisA pATha saMgrahIta huA hai / ( paDiNittA) bharata rAjA kI AjJA ko svIkAra karake (bharahassa raNNo aMtiyAo paDiNikkhameMti) phora ve sabake saba bharata rAjA ke pAsase vApisa apane sthAna para lauTa Ae ( paDiNikkhamittA ussukkaM ukkaraM jAva kareMti a kAraveMti a) lauTakarake unhoMne bharata rAjA kI AjJAnusAra nagarI meM aSTAhnikA mahotsava kiyA aura karavAyA jisa prakAra se isa mahotsava ko ucchulkA Adi rUpa se vyavasthA karane ko AjJA rAjAne dI thI vaisI ho vaha saba vyavasthA unhoMne usa kI aura karavAyI / (karettA kAravettA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchanti ) isa utsava ko karake aura karAke phira ve jahA~ para bharata rAjA thA vahA~ para Aye (uvAgacchittA jAva tamA pattiyaM paJcapiNaMti) vahA~ Akara he rAjA jaisI AjJA mahotsava karane karAne kI Apane dI thI usI ke anusAra hamalogoM ne use kiyA hai aura karAyA hai aisI khabara unhoMne rAjA ko Akara ke dedI // 4 // vaNate tebhave yotAnA bhanne hAthothI savinaya pramANu aryA. ahIM yAvat paDhathI ( karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvata mastake aMjaliM kRtvA) va pATha saMgrahIta thye| che (paDisuNittA) bharata rAjanI AjJAna strI4.2 4rIne (bharahassaraNNo aMtiyAo paDiNikkha meM ti) pachI tethe| sarve bharata rAma pAsethI pAchA potapotAnA sthAna para bhAvI gayA. (paMDiNikkha mattA utsukkaM ukkaraM jAva kareMtia kAravetia) pAchA irIne tethe bharatarAjanI AjJA mujakha nagarImAM mAhnikA mahe|tsava Ujavye. ane UjavALye, je pramAMNe e maDAtsavanI uththulka vagera rUpathI vyavasthA karavAnI e jJA rAjAe ApI hatI tevI ja vyavasthA te te utsavamA purI bhane 42.vaDAvI (karettA kAravettA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchanti) se utsavane vAdI nepachI te bharata rAna to tyAM yAvyA ( uvAgacchittA jAva tamANattiyaM paJca piNaMti) tyAM khAvIne teyorAne yA pramANe mara ApI ke he rAjA mahesrava UjavavAnI jevI AjJA ApazrIe ApI hatI te mujaba ame je te mahAtsava GgajanyeA che, ane UjavAvyA che // 4 //
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre atha aSTAhnikA mahAmahimA samAptyanantaraM kimabhavadityAha "tae NaM" ityAdi / mUlam-taeNaM se dive cakkarayaNe aTThAhiyAe mahAmahimAe nivvattAe samANIe AuhaghassAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA aMtalikkhapaDivaNNe jakkhasahassasaMparivuDe divatuDiyasahasaNNiNAeNaM ApUrete ceva aMbaratalaM viNIyAe rAyahANIe majhamajjheNaM Nigacchai NigacchittA gaMgAe mahANaIe dAhiNilleNaM kUlaNaM puratthimaM disi mAgahatitthAbhimuhe payAte AvihotthA, taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM gaMgAe mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM purathimaM disiM mAgaha titthAbhimuhaM payAtaM pAsai pAsettA haTTatuTTha jAva hiyae koDaMbiyapurise saddAvei sadAvittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! Abhi sekkaM hatthirayaNaM paDikappeha hayagayarahapavarajohakaliyaM cAuraMgiNi seNNaM saNNAhaha, etamANattiyaM paJcappiNaha, taeNaM te koDubiya jAva paccappiNaMti, taeNaM se bharahe rAyA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA majjaNagharaM aNupavisai, aNupavisettA samuttajAlAbhirAmaM taheva jAva dhavalamahAmeha Niggae iva sasiba piyadaMsaNe NavaI majja NagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA hayagayarahapavaravAhaNabhaDacaDa. garapahakara saMkulAe seNAe pahiakiTTI jeNeva bAhiriA uvaTThANasAlA jeNeva abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA aMjaNa girikaDagasaNNibhaM gayavaI NanaI duruDhe / taeNaM se bharahAhive pariMde hArotthae sukayaraiyavacche kuMDalaujjoiANaNe mauDadittasirae NarasIhe NaravaI garide Navasahe maruyarAyavasabhakappe abbha hiya rAyatealacchIe dippamANe pasattha maMgalasarahiM saMthuvvamANe jayasaddakayoloe hatthikhaMdhavaragae sakoraMTamalladAmeNaM chatteNaM dharijjamANeNaM seyavara cAmarAhiM udhubamANIhi 2 jakkha sahassasaMparikhuDe vesamaNi ceva dhaNavaI amara vaisaNNibhAi iDDIe pahiyakitto gaMgAe
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra: sU0 5 aSTAvhikA samAptyanantarIyakArya nirUpaNam 569 mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM gAmAgaraNagarakheDa kabbaDamaMDaba doNamuhapaTTaNAsama saMvAha sahassamaMDiyaM thimiyameiNIyaM vasuhaM abhijiNamANe 2 aggAI varAI syaNAI paDicchamANe 2 taM divvaM cakkarayaNaM aNugacchamANe 2 joyaNaMtariyAhi vasahohiM vasamANe 2 jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA mAgahatitthassa adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM Nava joyaNavicchiNNaM varaNagarasaricchaM vijayadhAvAranivesa karei karitA vaDhairayaNaM sadAvei sadAvittA evaM vayAsI khappAmeva bho devAppiyA ! mamaM AvAsaM posahasAlaM ca karei karitA mameyamANattiyaM paccaSpiNAhi tae NaM se baDhaizyaNe bharaheNaM raNNA evaM samANe tu cittamAnaMdie pIimaNe jAva aMjali kaTTu evaM sAmI tahatti ANA viNaNaM vayaNaM paDisuNei paDiNittA bharahassa raNNoAvasahaM posahaM sAlaM ca karei karitA eyamANattiyaM khippAmeva paccappiti, taNaM se bharahe rAyA AbhisekkAo hatthirayaNAo paccooes paccoruhittA jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA posahasAlaM aNupavisai aNupavisittA posahasAlaM pamajjai pamajjittA dambhasaMthAragaM saMtha saMtharittA davbhasaMthAraMgaM durUhai duruhito mAgahatitthakumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai paginhittA posahasAlAe posahie baMbhayArI ummukkamaNisuvaNNe vavayagamAlAvaNNagavilevaNe Nikkhittasatthamusale dagbhasaMthArovagae ege abIe aTThamabhattaM paDijAgaramANe 2 viharas / taraNaM se bharahe gayA aTTabhasaMsi pariNamamANaMsi pAsaha sAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvadvANasAlA deNeva uvAgacchai uvAgacchittA koDabiyapurise sakSave saddAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANupiyA hayagayaraha pavarajohakaliyaM cAuraMgiNa seNaM saNNA heha cAugghaMTaM AsarahaM paMDikapeha tiTuka majjaNagharaM aNapavisai aNupavisittA samutta taheba jAva 72
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUddhopaprAptisUtre dhavalamahAmehaNiggae jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA hayagayarahapavakhAhaNa jAva seNAvai pahiyakittI jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asaraha teNeva uvAgacchai uvAga-cchittA cAugghaTaM AsarahaM durUhe // sU0 5 // chAyA-tataH khalu taddivyaM cakraratnam aSTAhikAyAM mahAmahimAryA nirvRtAryA satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati pratiniSkramya antarikSaM pratipannaM yakSasahasrasaMparivRtam, divyatruTitazabdasanninAdena ApUraya divAmbaratalaM vinItAyAH rAjaghAnyAH madhya madhyena nirgachati nirgatya gaGgAyA mahAnadyA dAkSiNAtyena kUlena paurastyAM dizaM mAgadhatIrthAbhimukha prayAtaM apyabhavat, tataH skhalu sa bharato rAjA taM divya cakraratnaM gaGgAyA mahAnadyA dAkSiNAtyena kUlena paurastyAM dizaM mAgadhatIrthAbhimukhaM prayAtaM pazyati, dRSTvA hRSTatuSTa yAvaddhRdayaH kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA evamavAdIt-kSiprameva bho devAnupriyAH ! AbhiSekyaM hastiratnaM pratikalpayata hayagajarathapravarayodhakalitAM cAturaGgiNI senAM sannAhayata, patAmAjJaptikAM pratyarpayata, tataH khalu te kauTumbika yAvat pratyarpayanti, tataH khalu sa bharato rAjA yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati upAgatya majjanagRham anupravizati anupravizya samuktajAlAbhirAmaM tathaiva yAvat dhavalamahAmegha nirgata iva zazIva priyadarzano narapatiH majjanagRhAt pratiniSkrAmati pratiniSkramya hayagajarathapravaravAhana caugara pahakaratti' vistAravRndasaMkulayA senayA prathitakIrtiH yatraiva vAhirikA upasthAnazAlA yatrai vAbhiSekyaM hastiratnaM tatraivopAgacchati, upAgatya aJjanagirikaTakasannibhaM gajapati narapati durUDhe / tataH khalu sa bharatAdhipo narendraH hArAvastRtasukRtaratidavakSaskaH kuNDalod dyotitAnanaH mukuTadIptaziraskaH narasiMho narapati narendro naravRSabhaH marudrAjavRSabhakalpaH abhyadhirAjatejo lakSmyA dIpyamAnaH prazastamaGgalazataiH saMstUyamAnaH jayazabdakRtAlokaH hastiskandhavaragataH sakoraNTamAlyadAmnA chatraNa dhriyamANena zvetavaracAmarairuddhayamAnaiH2 pakSa sahasrasaMparivRtaH vaizramaNaiva dhanapatiH amarapateH sannibhayA RddhayA prathitakIrtiH gaGgAyA mahAnadyAH dAkSiNAtye kUle grAmAkaranagaraneTa karbaTa maDamba droNa nukha pattanA''zramasaMvAha-sahasramaNDitAM stimitamedanIkAM vasudhAm abhijayan abhijayan agyANi varANi ratnAni pratI cchan 2 taddivyaM cakaratnam anugaccham anugacchan yojanAntaritAbhirvasatibhirvasan vasan yatraiva mAgadhatIrtha tatraivopAgacchati upAgatya mAgadhatIrthasyA'dUrasAmante dvAdazayojanAyAma navayojanavistIrNa varanagarasadRzaM vijayaskandhAvAranivezaM karoti kRtvA varddhakiratnaM zabdayati zabdayitvo evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH mamAvAsaM pauSadhazAlA ca kuru kRtvA mama patAmAkSaptikA pratyarpaya, tataH khalu sa varddhakiratno bharatena rAkSA evamuktaH san haStuSTa cittAnanditaH prItimanAH yAvat aJjaliM kRtvA evaM svAmin tatheti AjJAyA vinayena vacanaM pratizRNoti, pratizrutya bharatasya rAjJaH AvAsaM pauSadhazAlAM ca karoti, kRtvA etAmAjJaptikAM kSiprameva pratyarpayati, tataH khalu sa bharato rAjA AbhiSekyAt hastiratnAt pratyavarohati, pratyabaruhya yatraiva pauSadhazAlA tatraivopAgacchati upAgatya pauSadhazAlAmanu mavizata, anupavizya paudhazAlA pramArjayati pramAya' darbhasaMstArakaM saMstRNAti,
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkAtRvakSaskAraH sU05 aSTAhnikAsamAptyanantaroyakAryanirUpaNam 571 saMstIrya dabhaMsastArakaM durUhati, durUhya mAgadhatIrthakumArasya devasya aSTamabhaktaM pragRhNAti, pragRhya pauSadhazAlAyAM pauSadhikaH brahmacArI unmuktamaNisuvarNaH vyapagatamAlAvarNakavilepanaH nikSiptazastramusalaH darbhasaMstAropagataH ekaH advitIyaH aSTamabhaktaM pratijAgrat pratijAgrat viharati / tataH khalu sa bharato rAjA aSTamabhakte pariNamatipauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati, pratiniSkramya yatraiva bAhirikA upasthAnazAlA tatraivopAgacchati, upAgatya kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! hayagajarathapravarayodhakalitAM caturaGgiNoM senAM sannAhayata cAturghaNTam azvarathaM pratikalpayata iti kRtvA majjanagRhamanupavizati, anupravizya samukta tathaiva yAvat dhavalamahAmegha nirgato yAvat majjanagRhAt pratiniSkAmati pratiniSkramya hayagajarathapravaravAhana yAvat senApati prathitakIrtiH yatraiva bAhirikA upasthAnazAlA yatraiva cAturghaNTo'zvarathastatraivopAgacchati upAgatya cAturghaNTam azvarathaM durUDhe // sU0 5 // TIkA-"tae NaM" ityAdi / 'tae NaM se divve cakkarayaNe aTThAhiyAe mahAmahimAe nivvattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamaI' tataH tadanantaraM khalu tadivyaM cakraratnam aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM mahotsavarUpAyAm nirvRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati nirgacchati (paDiNikkhamittA) pratiniSkramya (aMtalikkhapaDivaNNe jaksvasahassa saMparikhuDe) antarikSapratipanna nabhaH prAptaM yakSasahasrasaMparivRtaM cakradharacatuIzaratnAnAM pratyekaM devasahasrAdhiSThitatvAt (divvatuDiyasahasaNNiNAeNaM ApU. 'taeNaM se divve cakkayaNe aTThAhiyAe mahAmahimAe' ityAdi / TIkArtha-(taeNaM se divve cakkarayaNe) isake bAda vaha cakraratna jaba kI (aTThAhiyAe mahAmahimAe nivattAe samANIe) aSTAhnikA mahotsava acchI taraha se samApta ho cukA (AuhagharasAlAo) AyudhagRhazAlA se (paDiNikkhamai) nikalA (paDiNikvamittA) nikalakara vaha (aMtalikkhapaDivaNNe) antarIkSa AkAza meM adhara calane lagA (jakkha sahassasaMpariDe) vaha 1 hajAra yakSoM devoM se ghirA huA thA kyoMki cakravatI ke caudaha ratnoM meM se pratyeka ratna 1 'ta eNaM se dive cakkarayaNe aThThAhiyAe mahAmahimApa' - ityAdi sUtra - 5 // TIkArtha (ta eNaM se divve cakkarayaNe) tyA2 mAha te yana yore (aThThAhiyAe mahAmahimApa nittApa samANIe) aSTAli bhaDAsa sArI zete sampanna : yuuiiye| (AuhagharasAlAo) Ayudha gRhazANAthI (paDiNikkhamai) nIyu (paDiNikkhamittA) nIjInata (aMtalikkhapaDivaNe) matarIkSa mAzamA maddhara yAsa vAyuM (jakkha sahassasaMpariDe) te 24 // 2 yakSA-vAthA parivRtta hatuM, kemake cakravatInA caturdaza ranemAMthI dareka ratna eka hajAra dethI adhiSThita hoya (divvaDaya sadda saMNNiNAeNaM ApUre te ceva aMbaratalaM viNIyAe rAyahANIe majjhaM majjheNaM
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 jambUdvIpaprajJaptistre rete ceva aMbaratalaM viNIyAe rAyahANoe majjha majjheNaM Nigacchai) divyatruTitazabda sanninAdena divyAnAM devakRtAnAM truTitAnAM turyANAM vAdyavizeSANAM yaH zabdo-dhvani: yazca saGgato ninAdaH pratidhvanistena ApUrayadivAmbaratalaM zabdavyAptaM namaH kurvadivetyarthaH vinItAyAH rAjadhAnyAH madhyaM madhyena-madhyadezabhAgena nirgacchati (NigacchittA) nitya (gaMgAe mahANaie dAhiNilleNaM kUleNaM puratthimaM disiM mAgahatitthAbhimuhe payAe yAvi hotyA' gaGgAyAH-gaGgAnAmnyAH mahAnadyAH dAkSiNAtye dakSiNabhAgavattini kUle-samudrapArzvavartini taTe ityarthaH ubhayatra NaM zabdo vAkyAlaMkAre ayaM bhAvaH vinItA samazreNau hi pUrvadizi vahantI gaGgA mAgadhatIrthasthAne pUrva samudra pravizati tacca taTaM dakSiNabhAgavartitvena dAkSiNAtyamiti vyavahiyate / ataeva dAkSiNAtyena kUlena paurastyAM pUrvI dizaM mAgadhatI bhimukhaM prayAtaM calitam apyAsIt (tae NaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM gaMgAe mahANaie dAhiNilleNaM kUleNaM puratthimaM disi mAgahatitthAbhimuhaM payAtaM pAsai) tataH hajAra devoM se adhiSThita hotA hai / (divvatuDiyasahasaNNiNAeNaM Aparete ceva aMbaratalaM viNIyAe rAyahANoe majjhaM majheNaM Niggacchai) usa samaya ambaratala divyavAjoM ke ninAda evaM pratininAdoM se gaMja rahA thA ataeva aisA pratIta hotA thA ki mAnoM yaha cakraratna hI AkAzako * zabda se vyApta huA jaisA kara rahA hai| isa taraha se AkAza meM addhara calatA huA vaha cakraratna vinItA rAjadhAnI ke ThIka bIca meM se hokara nikalA (NiggacchittA) nikalakara vaha (gaMgAe mahANaIe dAhiNilleNaM kULeNaM puratthimaM disiM mAgahatitthAbhimuhe payAe yAvi hotyA) gaMgAmahAnadI ke dakSiNadizAvartI kUla se hotA huA pUrvadizA ko ora rahe hue mAgadhatIrtha kI tarapha calA / yahAM sUtra meM donoM "NaM" vAkyAlaMkAra meM prayukta hue haiN| vinItA kI samazreNi meM pUrvadizA kI ora bahatI huI gaMgA mAgadhatIrtha sthAna meM pUrva samudra meM giratI hai ataH vaha taTadakSiNa bhAgavartI hone ke kAraNa (dAkSiNAtya) isa pada se vyavahRta huA hai ! isI kAraNa yahAM aisA kahA gayA hai (taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM gaMgAe mahANaIe dAhiNilleNaM kleNaM Nigacchai) te mate 2 ta hivya pAlamAnA ninAI bhane pratininAhIthI gurita 2j hatuMethI evuM lAgatuM hatuM ke jANe e cakrarana ja AkAzane zakhita karI rahyuM che. A pramANe AkAzamAM addhara cAlatuM te cakraratna vinItA rAjadhAnInI ThIka vacce thaIne pasAra thayuM. 'NigacchittA' pasArathaIna te (gaMgApa mahANaIe dAhiNilleNa kUleNaM puratthimaM disiM mAgaititthAbhimuhe payAe yAvi hotthA) 0 mAnahAnI 6kSiNa dishaa-23|| rAthI pasAra thatuM pUrva dizA taraphanA mAgadha tIrtha tarapha cAlavA lAgyuM. ahI sUtramAM bane "" vAkayAlaMkAramAM prayukta thayela che. vinItAnI samazreNimAM pUrva dizA tarapha vahetI gaMgA magadha tIrthasthAnamAM pUrva samudramAM maLe che. ethI te taTa dakSiNa bhAgavatI hovA maha "kSiNAtya" se yahathI vyavAhata ye che. methI / sahI mApramANe vAma mAvyu che. (ta eNaM se bharahe rAyA taM divyaM cikkarayaNa gaMgAe mahaNaIe dAhiNilleNaM kUleNaM purasthima disiM mAgahatitthAmamuha payAtaM pAsai) bharata 20 nyAre te hiya yanane jA
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta. vakSaskAraH sU0 5 aSTAhnikAsamAptyanantarIyakAryanirUpaNam 573 khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnaM gaGgAyA mahAnadyA dAkSiNAtyena kUlena paurastyApUrvI dizaM mAgadhatIrthAbhimukhaM prayAtaM calitaM pazyati (pAsittA) dRSTvA (haTTatuTTa jAba hiyae koDubiyapurise sadAvei) hRSTatuSTa yAvadhRdaya iti iSTatuSTa zcittAnanditaH paramasaumanasthitaH harSavaza visarpahRdayaH kauTumbikapuruSAn zabdayati Ahvati (sadAvettA) zabdayitvA (evaM vayAsI) evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt kathitavAn (khippAmeva bho devANuppiyA ! Abhisekka hatthirayaNaM paDikappeha) kSiprameva bho devAnupriyAH ! AbhiSekyam abhiSeka yogya hastiratnaM paTTahastinaM pratikalpayata-sajjIkuruta (hayagayarahapavarajohakaliyaM cAuraMgiNiseNNaM sagNAheha) hayagajarathapravarayodhakalitAM cAturaGgigI sanAM sannAhayata sajjI kuruta (eyamANattiya paccappiNaha) etAmAjJaptikAm AjJA pratyarpayata (tae NaM te koDuMbiya jAva paccappiNaMti) tataH khalu te kauTumbika yAvatpratyarpayanti tathA ca te kauTumbika puruSAH purasthimaM disi mAgahatitthAbhimuhaM payAyaM pAsai) bharata rAjA ne jaba usa divya cakraratna ko gaMgA mahAnadI ke dakSiNadizA ke taTa se pUrvadizAkI ora vartamAna mAgadha-tIrthakI tarapha se jAtA humA dekhA to (pAsittA) dekhakara vaha (haTThatuTTha jAva hiyae koMDubiyapurise sahAvei) hRSTa aura tuSTa huA, cittameM Anandita evaM parama saumasthita huve usane harSa se ucha Thate hue hRdaya saMpanna banakara kauTuMbika puruSoM ko bulAyA aura ( sadAvettA ) bulAkara unase (evaM vayAsI) aisA kahA-(khitAmeva bho devANuppiyA ! Abhiseka hasthirayaNaM paDikappeha) he-devAnupriyo ! tuma loga zIghra hI abhiSeka yogya pradhAna hAthI ko-par3ha hAthI-ko susajjita kro| (hagayarahapavara jo hakaliyaM cAuraMgiNi seNNaM saNNAheha) tathA - haya-gaja-ratha prabara-yodhAyoM se yukta cAturaMgiNIsenA ko susajjita kro| (eyamANattiyaM paccappiNaha) jaisI AjJA yaha maine tumako dI hai usake anusAra saba kAma karake phira hameM khabara do / (taeNaM te kobiapurisA jAva paccappiNaMti) bharata rAjA ke dvArA isa prakAra se AjJapta hue ve kauTumbika jana hRSTa tuSTa hue evaM citta mahAnadInA dakSiNa dizAnA taTathI pUrva dizAnA tarapha vartamAna mAgadha tIrtha tarapha jatuM joyuM to (pAsittA) nana ta (haTTha tu? jAva hiyae koduviya purise sahAveiSTa bhane tuTa yaye.. cittamAM AnaMdita temaja parama sauma-nasthita thaIne, harSAviSTa thaIne kauTuMbika puruSane Rani bhane (sahAvettA) mAvAvIna te (evaM bayAsI) mA pramANe dhuM-(strippAmeva bho devANupiyA ! AbhisekkaM hatthirayaNa paDikappeha) Anupriyo ! tame yathAzI ali yogya pradhAna hAthIna-pAthIna susa041 2. (hayagaya raha pavara johakaliya cAuraMgiNi seNNaM saNNAheha tama 64-10-22-12 yoddhAmothA yukta yatu senAna susa 21. (payamANattiyaM paccappiNaha) AjJA me tamane / cha ta bhuNa madhu ama sana zana 5ch| bhane sUyanA mA. (ta eNa te koDubi purisA jAva paccapiNati) bharata 20 // 43 mA pramANe pAsa thye| toTu mineTa-tuSTa yayA ane
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ 574 jambUdvIpaprajJaptisUtre bharatena rAjJA evaM uktAH santaH hRSTatuSTacittAnanditAH rAjJoktaM sarvamAbhiSekya hastisenAdi sajjIkaraNarUpaM kArya kRtvA rAjJe tAmAjJaptikAM pratyarpayantIti, (taeNaM se bharahe rAyA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) tataH khalu sa bharato rAjA yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati (uvAgacchittA) upAgatya (majjaNagharaM aNupavisai) majjanagRhamanupravizati, (aNupasittA) anupravizya, (samutajAlAbhirAme taheba jAva dhavalamahAmehaNigae iva sasivya piyadasaNe NavaraI majjanagharAo paDinikkhamai) samutajAlAbhirAme tathaiva yAvat dhavalamahAmegha nirgata iva zazova priyadarzano narapatiH majjanagRhAt pratiniSkrAmati, tatra samuktena muktAphalayuktena jAlena gavAkSeNa abhirAmaH mundaro yastasmin tathaiva yAvatpadAt vicitramaNiratnakuTTimatale ataeva ramaNIye etAdRzavizeSaNaviziSTe snAnamaNDape nAnAmaNiratnabhakticitre snAnapIThe sukhenopavizya snapitaH snAnAnantaraM ca dhavalamahAmeghAt svacchazaranmevAt nirgata iva zazIva candraiva priyadarzano narapatiH bharato rAjA sudhAdhavalIkRtAt majjanagRhAtpratiniSkrAmatItibhAvaH (paDiNikkhamittA) pratiniSkramya nirgatya meM Anandita hue aura rAjA bharata ne jaisA karane kA unhe Adeza diyA thA baisA satra unhoMne karake pIche isakI khabara bharata rAjA ke pAsa bheja dI (taeNaM se bharehe rAyA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) isake bAda ve bharata rAjA jahAM para snAnagRha thA-bahAM para gaye (uvAgacchittA majjaNagharaM aNupavisai, aNupavisittA samuttajAlAbhirAme taheva jAva dhavalamahAmehaNiggae iva sasivva piMya daMsaNe NaravaI majjaNagharAo paDiNikkhamai) vahA~ jAkara ve majjanagRha meM praviSTa hue / praviSTa hokara ve usa snAna maMDapa meM ki jisakI khirakiyAM muktAphala se khacita ho rahI haiM aura isI kAraNa jo bar3A manorama banA huA hai , evaM yAvatpadAnusAra jo vicitra maNiratnoM kI bhU mavAlA hai rakhe hue nAnAmaNiyoM kI racanAvAle snAna pITha para sukha se baiTha gaye / vahAM para unhoMko acchI taraha se snAna karAyA gayA snAna ke bAda phira ve bharata rAjA dhabala mahAmegha-svaccha zarada kAla ke medha se nirgata zazI-candramA kI taraha usa majjanagRha se bAhara nikale / usa samaya ve dekhane meM bar3e hI suhAvane laga rahe the| (paDiNikkhamittA cittamAM AnaMdita thayA ane rAjA bharate je pramANe karavAne temane Adeza Ape hate. ta madhu sampanna rIne tebhara marata nA pAse sUcanA mAdI. (ta eNa se bharahe rAyA jeNeva ma jaNaghare teNeva uvAgacchada)tyArA te bharata 2amryAM snAna gRDa hetu, tyAM gayA. (uvAgacchittA jeNeva majjaNadharaM teNevayaaNupavisai, aNupavisittA samuttajAlAbhirAme taheva jAva dhavala mahAmehaNiggae iva sasivya piyadaMsaNe NaravaI majjaNadharAo paDiNikkhamaI) tyAM na te mana mA praviSTa thA. praviSTa thane te nI maashy| muktAphaLathI khacita che ane ethI ja je atI manorama lAge che temaja yAvat padAnasAra je vicitra maNiratnanI bhUmivALuM che evA. maMDapamAM mUkelA nAnA maNiothI khacita snAna pITha upa2 sukhapUrvaka besI gayo. tyAM te rAjAne sArI rIte ane karAvI vAmAM AvyuM. snAna karAvyA bAda te bharata 2Aja dhavala mahAmegha-svacha zarata kAlIna meghathI nirgata zazI-caMdra-nI jema te majajanagRhamAMthI bahAra nIkaLyA. te samaye teo
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATokA tR0 vakSaskAraH sU0 5 aSTAlikAmahAmahimAsamAptyanantarIyakAryanirUpaNam 575 (hayagayarahapabaravAhaNabhaDacaDagarapahakarasaMkulAe seNA pahiyakittI jeNeva bAhiriyA uvadyA NasAlA jeNeva Abhisekke itthirayaNe teNeva uvAgacchai) hayagajarathapravaravAhanabhaTacaDagarapahakara saMkulayA senayA prathitakIrtiH yatraiva bAhyopasthAnazAlA yatraiva AbhiSekyaM hastiratnaM tatraivopAgacchati, tatra hayagajarathAH pravarANi vAhanAni bhaTA:-yoddhAraH teSAM (caDagarapahakaratti ) vistAravRndam tena saMkulayA vyAptayA senayA sAddha prathitakItiH vikhyAtakIrtimAn bharato rAjA yatraiva bAyopasthAnazAlA yatraiva ca AbhiSekyam abhiSekayogyaM hastiratnaM paTTahastivaraH tatraivopAgacchati (uvAgacchittA) upAgatya (aMjaNagirikar3agasaNNibhaM gayavaI garavai durUDhe) ajanagirikaTakasannibhaM gajapati narapatirdarUDhe, tatra aJjanagireH-ajanaparvatasya kaTako nitambabhAgaH tatsannibhaM gajapati-rAjakujaraM narapati bharato durUDhe-ArUDha iti / atha gajArUDhazca rAjA cakaratna pradarzitamArge gacchati kIdRzyA RddhayA tadAha(tae Na se) ityAdi / (tae NaM se bharahAhive NariMde) tataH khalu sa bharatAdhipo narendraH (hArotthaya sukayaraiyavacche) hArAvastRta sukRtaratidavakSaskaH tatra hAreNa avastRtam AcchAditam ataeva sukRtaM manoharaM tenaiva hetuno ratidaM pradarzakajanAnAmAnandapradaM vakSo yasya sa tathA (kuMDalaujjoiyANaNe) kuNDalod ghotitAnanaH kuNDalAbhyAmudhotitaMprakAzitam AnanaM mukhaM yasya sa tathA (mauDadittasirae) mukuTadIptaziraskaH, mukuTena dIptaM prakAzitaM ziro mastakaM yasya sa tathA (NarasIhe) narasiMhaH zUratvAt (NaravaI) hayagayarahapavaravAhaNabhaDacaDagarehapahakarasaMkulAe seNAe pahiakittI jeNeva bAhiriyA ravadrANa sAlA jeNeva abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai) majjanagraha se bAhara nikalakara ve bharata rAjA ki jinakI kIrti haya-gaja, ratha-zreSTha-vAhana-aura yoddhAoM ke vistRta vRnda se vyApta senA ke sAtha vikhyAta haiM jahAM bAhya upasthAnazAlA thI aura usameM bhI abhiSeka yogya hastiratna thApaTahAthI thA-vahAM para Aye / (uvAgacchittA) vahAM Akarake (aMjaNa giri kaDagasannibhaM gayavaI Naravai durUDhe) ve narapati aJjanagiri ke kaTakanitambabhAga-ke jaise gajapati para arUDha ho gaye (taeNaM se bharahAhive NariMde hArotthaya sukayaraiyavacche kuMDala ujjoiANaNe mauDadittasirae NarasI vAbhA atIva sohAbha! andl tA. (paDiNikkhamittA hayagayarahapavaravAhaNabhaDacaDaga rapahakara saMkulAe seNAe pahiakitti jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva Abhiseke hatthirayaNe teNeva uvAgapchaI) manabhAMthI 172 nINIne te bharata 2 jemanI kIrti haya-gaja ratha-zreSTha vAhana ane ddhAone vistRta vRndathI vyAsa senA sAthe vikhyAta che-te jayAM bAhya upasthAna zALA hatI ane temAM paNa jyAM abhiSeka yogya rita2.na tuM meTa 58 hAthI tA-yAM mAlyA. (udhAgacchittA) tyAM AvIna (aMjaNagiri kaDagasaMnnibhaM gayavaI NaravaI durUDhe) te narapati Arna giranA 444-nita bhAga-4 pati 752 sabhA38 45 gayA. (taeNaM se bharahAhive garide hArotthayasukayaraiyavacche kuDala ujjoiANaNe mauDadittasirae NarasIhe para
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre narapatiH svAmitvAt (NariMde) narendraH paramaizvaryayogAt (garavasahe] naravRSabhaH svIkRta kRtya saMpAdakatvAt (maruyarAyavasabhakappe) marudrAjavRSabhakalpaH; tatra maruto devAH vyantarAdayasteSAM rAjAnaH indrAsteSAM madhye vRSabhAH mukhyAH saudharmendrAdayastatkalpaH tatsadRza ityarthaH (abbhahiyarAyatealacchIe dippamANe) abhyadhika rAjatejo lakSmyA dIpyamAnaH (pasattha maMgalasaehi saMthuvvamANe) prazastamaGgalazataiH saMstUyamAno bandibhiriti (jaya saI kagaloe) jaya zabdakRtAlokaH jayazabdaH kRtaH Aloke darzane satyeva yasya sa tathA (hatthikhaMdhavaragae) hastiskandhavaragataH prAptaH (jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchai) yatraiva mAgadhatIrtha tatraivopAgacchati kena saha tatrAha-'sakoraMTa malladAmeNaM chattaNaM dharijjamANeNaM' sakoraNTamAlyadAnA chatreNa dhriyamANena saha 'seyavarahe Naravai NariMde Naravasahe maruarAyavasabhakappe abhahijarAyate alacchIe dipamANe) isake vAda ve bharatAdhipa narendra ki jinakA vakSaHsthala hAra se vyApta ho rahA hai, isI kAraNa jo baDA ho suhAvanA laga rahA hai aura dekhanevAle manuSyoM ke lie Anandaprada ho rahA hai, mukhamaNDala jinakA donoM karNa ke kuNDaloM se udyotita ho rahA hai mukuTa se jinakA mastaka camaka rahA hai zUravIra hone ke kAraNa jo manuSyoM meM siMha ke jaise pratIta ho rahe haiM, svAmI hone se jo nara tamA na ke pratipAlaka-bane hue haiM, parama aizvarya ke yoga se jo manuSya meM indra ke tulya gine jA rahe haiM, svakRta kRtya ke saMpAdaka hone ke kAraNa jo nara vRSabha mAne jA rahe haiM vyantarAdika devoM ke indro ke bIca meM jo mukhya-jaise bane hue hai-bahuta adhika rAjateja kI lakSmI se jo camaka rahe haiM (pasatthamaMgalasarahiM saMthutramANe) bandijanoM dvArA uccarita sakar3o maMgalavAcaka zabdoM se jo saMstuta ho rahe hai tathA (nayasaddakayAloe) ApakI jaya ho, jaya ho, isa prakAra se jo dikhate hI logoM dvArA kRta zabdoM se puraskRta kiye jArahe haiM (hatthikhadhavaragae) apane paTTa hAthI para baiThe hue (jeNeva mAgahatitye teNeva uvAgacchai) jahA~ para vaI pariMde Naravasahe maruarAyavasabhakappe abbhahiarAyate alacchIe dippamANe) tyAra mAha te bhAratAdhipati narendra ke jemanuM vakSasthaLa hArathI vyApta thaI rahyuM che, ethI je bahu ja sehAmaNuM lAgI rahyuM che, ane jenArA manuSya mATe je AnaMda prada thaI rahyuM che, mukha -maMDaLa jemanA banne karNanA kuMDaLethI udyotita thaI rahyuM che, mukuTathI jemanuM mastaka camakI rahyuM che, zUravIra hovAthI je manuSyomAM siMhavata pratIta thaI rahyA che, svAmI havAthI je nara samAja mATe prati-pAlaka rUpa che, parama ezvaryanA yugathI je manuSyamAM Indra tulya gaNAya che, svakRta kRtyanA saMpAdaka hovAthI je nara-vRSabha tarIke prakhyAta che, vyantAhika denA IndronI vacce je mukhya jevA che. atyadhika rAja tejanI lahamIthI je tejasvI thaI 2 // cha (pasatthamaMgalasahi saMthuvvamANe) phne| 13 yAsti sahasAvi bha vAya zahAthI 2 saMstuta thaI 2 / cha, bhana (jaya sahakayAloe) 'tamArI ye thAo, jaya thAo' A pramANe jemanA darzana thatAM ja je leke vaDe bhaNa zahAthI puraskRta tha/ 2 // cha (hatthikhadhavaragae) tAnA sAthI 52. a (jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchaha) rul d bhAgatArtha tu, tyo maany|
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAzikATikAtR vakSaskAraH sU05aSTAhnikAmahAmahimAsamAptyanantarIyakAryanirUpaNam 577 cAmarAhiM udhubamANohira' tathA zvetavara cAmarairutdhUyamAnaiH 2 saha vojyamAnaiH saha iti 'jakkhasahassasaMparivuDe' yakSasahasrasaMparivRttaH, yakSANAM deva vizeSANAM sahastrAbhyAM, saMparivRtaH cakravartizarIrasya vyantaradeva sahasradvayAdhiSTitatvAt 'vesamaNe ceva dhaNavaI' vaizravaNa iva dhanapatiH dhanasvAmI kubera iva 'amaravai saNNibhAe iDDhIe pahiyaphittI' amarapati sannibhayA indrasadRzyA RddhayA prathitakI tiH vistRtakIrtiH 'gaMgAe mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM' gaGgAyAH mahAnadhAH dAkSiNAtyena dakSiNadigavasthitena kUlena taTena 'gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNAsamasaMvAhasahassamaMDiyaM' grAmAkaranagarakheTakabaMTamaDambadroNamukhapattanA''zramasaMvAhasahastramaNDatAm, tatra-grAma:-vRtiveSTitaH, AkaraH suvarNaratnAdyutpattisthAnam. nagaraM prasiddham. kheTam -dhUliprAkAraparivaha mAgadha tIrtha thA vahAM para Aye jipta samaya ye bharata rAnA hAthI ke Upara baiThe hue isa tIrtha kI tarapha A rahe the-usa samaya inake Upara-sakoraMTa koraMTa puSpoM kI mAlA se yukta chatra chatradhAriyoM ne tAna rakkhA thA (seyavaracAmarAhiM udhuvvamANIhiM 2 jakkhasahassasaMparikhuDe vesamaNe ceva dhaNavaI amaravaisannibhAe iDDhIe pahiakittI) isake Upara cAmara Dhora ne vAle jana bAra 2 zveta zreSTha cAmara Dhora rahe the kyoki cakravartI kA zarIra do hajAra devA se adhiSThita hotA hai kubera ke jaise ye dhana ke svAmI the aura indra ke jaise Rddhi se ye vistRta kItI vAle the. (gaMgA mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM) ye mahAnadI gaMgA ke dAkSiNAtyakUla se pUrvadigvartI mAgadhatIrtha kI ora cale usa samaya ye (gAmAgaranagara kheTakabbaDamaDaMbadoNamuha paTTaNAsama) vRti veSTita grAmoM se, suvarNa ratnAdika kI utpatti sthAna rUpa AkaroM se, nagaroM se, dhulike prAkAra se pariveSTita kheToM se, kSudra prAkAra se veSTita karbaToM se DhAI koza taka prAmAntara se rahita maDambo (choTA gAma) se, jala mArga evaM sthala mArga se yukta jana nivAsa rUpa dronnje vakhate e bharata rAjA hAthI upara savAra thaIne e tIrtha tarapha AvI rahyA hatA, te samaye temanI upara sakaraMTa-karaMTa puSponI mALAthI yukta chatra chatradhArIeAe tANa zamyuM tu. (seyavaracAmarAhiM uDubvamANIhiM 2 jakkhasahassa paMparibuDe vesamaNe ceva dhaNavaI aparavai sannibhAe iDDhIe pahiakittI) sanI 052 yabhara DhonArAmA vAraMvAra veta-zreSTha cAmara DhALI rahyA hatA. be hajAra devethI teo AvRta hatA kemake. cakravatinuM zarIra behajAra devothI adhichita hoya che. kubera jevA eo dhanasvAmI hatA sanadranAvI *ddhithI se| vistRta vitA . (gaMgA mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM) me / mahAnadI gAnA kSiya sathI pu hivatI bhAga tIya 25 2vAnA thayA.te samaye / (gAmAgaranagarakheDakabbaDamaDabadoNamuhapaTTaNAsama) vRti vaTata zrAmAthI, supaNa tnAni apatti sthAna 35 mAzathI, nagazathI, dhUlinA prAkArothI pariveSTita beTathI, kSudra prAkAraTita karbaTethI, ahI gAu sudhI gAmAntara-rahita maDaMbethI, jalamArga ane sthaLamArgathI yukta jananivAsa rUpe
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 jambUdvIpaprajJaptisUtre veSTitam, karbaTam kSudrapAkAraveSTitaM laghu nagaram, maDamba-sAIkozadvayAntareNa grAmAntararahitam, droNamukhaM-jalasthalapathopeto jananivAsaH, pattanaM-samastavastu prAptisthAnam zakaTAdibhinauM bhirvA yadgamyaM, tatpattanam, yat kevalaM naubhireva gamyaM tat paTTanam uktaM ca "pattanaM zakaTaigamyaM ghoTakainau bhireva ca / naubhireva ca yadgamyaM paTTanaM tat pracakSate // 1 // __ AzramaH-tApasairAvAsitaH pazcAdaparo'pi janastatrAgatya vasati, saMvAhaH-kRSIvalairdhAnyarakSArtha nirmitaM durgabhUmisthAnam , parvatazikharasthitajananivAsaH samAgataprabhUtapathikajananivAso vA teSAM sahasrairmaNDitAm (thimiyameiNIyaM vasuhaM abhijiNamANe abhijiNamANe) stimitamedanIkAM vasudhAm abhijayan abhijayan, tatra nRpasya prajApi yatsyAt stimitA bhayarahitatvena sthirA medinI-medinyAzritajano yasthAM sA tathA tAm evaMvidhAM vasudhAm abhijayan abhijayan tatratyAdhipa vazIkaraNena svavaze kurvan 2 ityrthH| (aggAI varAiM rayaNAI paDicchamANe paDicchamANe) agryANi varANi atyantamutkRSTAni ratnAni tattajjAtipradhAnavastuni pratIcchan pratIcchan gRhNan 2 (taM divyaM cakkarayaNaM aNugacchamANe aNugacchamANe) tadivyaM cakraratnam anugacchan anugacchan cakraratnapradarzitamArgeNa calan calannityarthaH (joyaNaMtariyAhiM mukhoM se samasta vastuoM kI prApti ke sthAna rUpa pattanoM se athavA zakaTAdi se yA nokA se gamyarUpa pattanoM se kevala naukA se hI gamyarUpa paTTanoM' se tapasI jano dvArA AvAsita pazcAt aparajana dvArA bhI Thaharane yogya aise AzramoM se kRSIvaloM parvatazikhara sthita jananivAsarUpa athavA samAgata prabhUta pathika jana nivAsarUpa saMvAhoM se maNDita (thimiyameiNa yaM vasuhaM abhijiNa. mANe 2) aisI sthira prajAjanovAlI vapudhA ko vahAM ke adhipati ko apane vaza meM karate hue (aggAI varAI rayaNAI paDicchamANe 2) evaM unase najarAne ke rUpa meM utkRSTa ratnoM ko-tattajjAti meM pradhAna bhUta vastuoM ko svIkAra karate hue (taM divyaM cakkarayaNaM aNugacchamANe) tathA cakraratna dvArA pradarzita mArga se calate hue (joyaNaMtariyAhi va saha hiM vasanANe vasamANe) aura droNa mukhethI, samasta vastuonA prApti sthAna rUpa 5ttanathI athavA zakaTAdithI athavA naukAothI gamya rUpa pattathI, phakta naukAothI ja gamyarUpa paTTanathI, tApasI jane vaDe AvAsita tema ja apara jarna vaDe paNa nivAsa egya evA AzramethI, kRSake vaDe dhAnyarakSArtha nimita dugabhUmi rU5 saMvAhathI athavA parvata zikhara sthita jana nivAsa rUpa athavA sama mana prabhUta pathi jana niva ya rUpa sAhothI maMDita (zibira meraNIyaM basa abhijimANe 2) sa sthi2 prata vasadhAne. tyAMnA adhipatina cAtAne mana 42tA (amgAI varAI rayaNAI paDicchamANe 2) tebhara manI pAsethI najarANAnA rUpamAM utkRSTa rane-tattajajatimAM pradhAna buta vastu bene svIkAratA ravIkAratAM (taM divvaM cakkarayaNaM aNugacchamANe) tama ya21 62 prazita bhAga thI yAtA (joyaNaMtariyAhi vasahIhi vasamANe) mana the, me 201652 potAnA 55 (1) pattanaM zakaTaigamyaM ghoTakaibhirevaca, naubhirevaca yadyaM paTTanaM tat pracakSate"
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATokA tR0 vakSaskAraH sU0 5 aSTAtikAmahAmahimA samAptyanantarIyakAryanirUpaNam 579 sahIhiM samANe vasamANe ) yojanAntaritAbhirvasatibhiH - vizrAmaiH vasan vasan ekasmAdvizrAmAt catuH krozAtmakaM yojanaM gatvA paraM vizrAmam upAdatte ityarthaH ( jeNeva mAgaha tithe teNeva uvAgacchai ) yatraiva mAgadhatIrthaM tatraiva upAgacchati ( uvAgacchittA) upAgatya (mAgaititthassa adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM Nava joyaNavitthiSNaM varaNagarasaricchaM khaMdhAvAranivesaM kare3) mAgavatIrthasya adUrasAmante dUra ca sAmantaM ca dUrasAmantaM tato'nyatra nAtidUre nAtisamIpe yathocitasthAne dvAdazayojanAyAmaM navayojanavistIrNa varanagarasadRzaM vijayaskandhAvAranivezaM sainyanivAsasthAnaM karoti (karitA ) kRtvA (baDDhairayaNaM sadAvei ) varddha kiratnaM-sUtradhAramukhyaM zabdayati Ati (sadAvittA) zabdayitvA ( evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ! ) evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt kSiprameva bho devAnupriya ! ( mama AvAsaM posahasAlaM ca karehi) mama kRte AvAsa nivAsasthAnaM poSadhazAlAM ca kuru ( karitA ) kRtvA (mamedamANaeka eka yojana para apanA paDAva DAlate hue (jeNeva mAgatitthe teNeva uvAgacchai) jahAM vaha mAgadhI thA vahAM para Aye (uvAgacchittA) vahAM Akara ke inhoMne (mAgaha titthassa adUrasAmaMte duvAlasa joyaNAyAmaM Natra joyaNavitthiNNaM varaNagara saricchaM vijayakhaMdhAvAranivesa karei) usa mAgadhatIrtha ke adUrasAmaMta pradeza meM-na atidUra aura nahi ati nikaTa aise ucita sthAna meM - apane nau yojana kA vistAra vAlA evaM 12 yojana kI lambAI vAlA kaTaka ko - sainya kA nivAsasthAna banAyA arthAt pUrvokta pramANavAle sthAnapara apanA sainya ThaharAyA (karitA vaDDharayaNaM sadAvei) usa sthAna para sainya ThaharAkara phira usane sUtradhAroM ke mukhiyA ko bulAyA (sadAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara usase aisA kahA - ( vipAmeva bho devANupiyA ! mama AvAsaM posahasA - laMba kare) he devAnupriya ! tuma zotra ho mere lie eka nivAsa sthAna aura pauSaghazAlA ko nirmANa karo (karitA mameyamANattiyaM paJcavipaNA hi ) nirmANa karake phira mujhe merI AjJA ke anunAmatA (jeNeva mAgahatitthe teNeva uvAgacchai) nayAM bhAgadha tIrtha tu, tyAM gayA. ( uvAgacchittA) tyAM bhAvIne tebho ( mAgaititthassa adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAma Nava joyaNavitthiNNaM vara Nagarasariccha vijaya saMdhAvAra nivesa karei) te bhAgadha tIrthaMnI adraSThamIpa pradezamAM-arthAt na ati dUra ke na ati nikaTa evA ucita sthAnamAMpeAtAnA nava ceAjana vistAra vALA ane khAra ceAjana laMbAI vALA kaTaka sainyanu nivAsa sthAna manAvyu eTale ke pUrvokta pramANavALA sthAnamAM teNe peAtAnA sainyaneA paDAva nAcyo (karitA vaDDhaddarayaNaM sadAvei) te sthAna para senAne bhubhama sAthIne yachI tethe sUtradhArAnA bhumiyA ne mosAnyo ( sahAvittA evaM vayAsI) ne molavIne tethe mAM pramANe urdhu - (khippAmeva bho devANuppiyA ! mama AvAsaM posahasAlaM ca karehi) De devAnupriya ! tame zIghra mArA mATe eka nivAsa sthAna ane pauSadhazALAnuM nirmANa kare. (karitA mameyamANattiyaM paccappiNAhi ) nirmANa urIne pachI bhane the bhAjJA mubhya abha
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580 jambUdvIpaprajJaptisUtre ttiyaM paccapiNAhi ) mama etAmAjJaptikAM pratyarpayeti (taraNaM se baDDhairayaNe bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe hatuTTha cittamANaM die poimaNe jAva aMjali kaTTa evaM sAmI tahatti ANAe viNaNaM vayaNaM paDisuNe3) tataH khalu sa varddhakiratno bharatena rAjJA evamuktaH san hRSTatuSTa cittAnanditaH prItimanAH yAvat padAt karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvartaM mastake aJjaliM kRtvA evaM svAmin tatheti ityuvA AjJayA vinayena vacanaM pratizRNoti aGgI karoti ( paDiNittA) pratizrutya svIkRtya (bharahassa raNNo AvasaI posahasAlaM ca karei) bharatasya rAjJa AvAsaM pauSazAlAM ca karoti (karitA ) kRtvA sampAdya (eyamANattiyaM khippAmeva paccaSpiNAti) etAm uktavidhAm AjJaptikAM rAjAjJAM kSiprameva pratyarpayati parAvartayati (tae NaM se bhara rAyA AbhisekkAo hatthirayaNAo paccoruhai ) tataH khalu sa bharato rAjA AbhiSekyAt hastiratnAt pratyavarohati abattarati ( paccoru hittA) pratyavaruhya avatIrya saoNra kAma ho jAne kI khabara do- (ta eNaM se vaDUDhairayaNe bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe haTTa tuTTha cittamANaMdie pIImaNe jAva aMjali kaTTu evaM sAmI tahatti sAmI ANAe viNaNaM vayaNaM paDisuNe ) isa prakAra bharata ke dvArA kahA gayA varddhakiratna hRSTatuSTa hotA huA apane citta meM Anandita huA usake manameM prIti jagI yAvat aMjaliko jor3akara usane phira aisA kahA hai svAmin ! jaisI Apane AjJA dI hai usI ke anusAra kAma hogA isa taraha kahakara usane prabhu kI AjJA ko baDI vinaya ke sAtha svIkAra kiyA (paDisuNittA bharaharUsa raNNo AvasahaM posahasAlaM ca karei) AjJA svIkAra kara ke phira usane vahAM se Akara bharata rAjA ke nimitta nivAsa sthAna aura pauSadhazAlA kA nirmANa kiyA (karitA eyamAgattiyaM khippAmeva paccappi ti ) nirmANa kArya samApta hote ho phira usane rAjA ko AjJAyathAvat pAlita ho cukI hai. isakI khabara zIghra ho bharata rAjA ke pAsa pahuMcA do / ( taraNaM se bharahe rAyA Abhiseka kAohasthirayaNAo paccoruhai ) bharata rAjA apanI kRtAjJAnusAra kArya pUrA huA sunakara abhiSeka sampanna tharDa jvAnI sUcanA Ayo (ta paNaM se vaDDhaddarayaNe bharaheNaM rannA evaM vuteM samA - vittamAdie pIImaNe jAva aMjali kaTTu evaM sAmI tahatti sAmI ANa (e viNaNaM varSaNa pADage) a pramANe bharata rAnavaDe AjJapta te varddhana hRSTa-puSTa thatA pAtAnA cittamA bata de| thayA. tenA manamAM prIti utpanna thaI, yAtrat aMjali joDIne pachI teNe A pramANe kahyuM-huM svAmin ! je pramANe ApazrIe ajJA karI che, te mujaba kAma sampanna thaze A pramANe kaDIne teNe prabhunI AjJAne bahuja vinaya pUrNAMka strI 42 rI ( paDiNittA bharaisla raNNo AvasahaM pAsahasAlaM ca karei) khAjJA sviikAra karIne pachI teNe tyAMthI AvIne bharata rAjA mATe nivAsa sthAna ane pauSadhazALa tu nirmANu yu. ( karitA emANattiyaM khippAmeva paJcaviNaMti) nirmANu arya sunna thatAM ja teNe rAjAjJAnuM pAlana thai cUkayu' che te aMgenI khakhara rAjA pAse paheAMcADI. te paLa se bharahe rAyA AbhisekkAo hatthirayaNAo paccoruhadda) bharata bhaDArAma potAnI mAjJa
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA ta*SakSaskAraH sU05aSTAlikAmahAmahimAsamAptyanantarIyakAryanirUpaNam582 (jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai) yatraiva pauSadhazAlA tatraivopAgacchati (uvAgacchitA) upAgatya (posahasAlaM aNupavisai) pauSadhazAlA manupravizati (aNupavisittA) anupravizya (posAsAlaM pamajjai) pauSadhazAlAM pramAjeyati (pamajjittA) pramAjya (dabbhasaMthAragaM saMtharai) darbhasaMstArakaM darbhAsanaM vistArayati (saMtharittA) saMstIrya (damasaMthAraga durUhai) darbhasaMstArakam ardhatRNahastaparimita darbhAsanam durUdati Arohati upavizati (durUhitA) Aruhya (mAgahatitthakumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNDai' mAgadhatIrthakumArasya sAdhanAya aSTamabhaktaM pragRhnAti tatra aSTama bhaktamiti upavAsatrayamucyate tad aSTamabhaktaM pragRhAni (pagiNhittA) pragRhya (posahasAlAe posahie, baMbhayArI, umjha magisuvaNe vavagayamAlAvaNNa gavilevaNe, nikkhittasatyamusale,dabhasaMthArovagae ege abIe aTTamabhaktaM paDijAgaramANe paDijAgaramANe) pauSadhazAlAyAM pauSadhikaH pauSayavAn brahmacArI unmutamaNisuvarNaH-tyaktamaNisuvarNAbharaNaH, vyapagatamAlAvarNakavilepanaH,tatra vyapagatAni tyaktAni mAlAvarNakavilepanAni-srak candanavile panAni yena sa tathA, nikSiptayogya paTTa hAtho se nIce utare ora ( jeNeva popahasAlA teNeva uvAgacchai ) jahAM paSadhazAlA tho usa ora cala diye (uvAgacittA posahasAlaM aNupavisai) vahA~ bhAkara ve poSapazAlA meM praviSTa hue (aNupavisittA) praviSTa ho kara ke unhoMne (posahasAlaM pamajjai) pauSadhazAlA kA pramArjana kiyA / ( pajjittA dambhasaMthAraMga saMtharai ) pramArjana karake phira vahAM para unhoMne aDhAI hAtha kA dabhe kA Asana bichAyA (saMtharittA dabbhasaMthAragaM durUhai) bichAkara phira ve vaiTha gaye ( durUhittA mAgahatitthakumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai ) vahAM baiTha kara unho ne mAgadhatIrtha kumAra ko sAdhanA ke liye tIna upavAsa dhAraNa kiye (pAgANhattA posahasAlAe posahie baMbhayArI ummukkamaNisuvaNe vavayamA lAvaNNagavilevaNe Nikkhittasatthamumake dama. saMthArovagae No abIe aTThamabhattaM paDijAgaramANe 2) tAna upavAsa dhAraNa karake ve poSadhavAle, brahmacArI evaM unmukamaNi suvarNAbharaNavAleM hogaye unhone srak candanavilepana taba kora mujaba kArya sampanna thaI cUkayuM che te vAta sAMbhaLIne abhiSeka cogya padahAthI uparathI nAya taryA ane (jeNeba posahasAlA teNeva uvAgacchai) yAM poSayAtIta tara 2vAnA thayA (uvAgacchittA posahasAla aNu visai) i bhAvIna. ts| pIpayaza jAbhA praviSTa thayA. (aNupabisittA) praviSTa thaMdhane temaNe (posahasAla pamajjai) pauSazA. mAtuM prabhAna yu:(pajjittA dambhasaMthAraga saMtharai) pramAna zane pachI ta yAM aTI DAya pramANa 289 ausata pAyayu. (saMtharittA dabbhasaMthAragaM durUhai) pAtharIna pItesAta mAsana 652 sI . (duhittA mAgahatittha kumArassa devassa adramabhattaM pagiNDara) tyAM mesIne tabhaNe bhAsavatIya ubhAranI sAdhanA mATe 3 vAse ghAyA. (pagiNhittA posahasAlApa popahie baMbhayArI ummukkapaNi suvaNNe vavagayamAlAvaNako ghaNe abIe aTTamabhatta paDijAgaramANe) pAsa-- mama dhAraNa karIna ts|porn brahmacArI ane unmukta paNa suve bharaNuvALA thaI gayAtemaNe sa-caMdana vilepana vagere
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ 582 jambUdvIpaprajJaptisUtre zastrAsalaH, nikSiptaM hastato vimuktaM zastraM musalaM ca yena sa tathA, darbhasaMstAropagataH sArdhadvayahastaparimitAdarbhAsanopaviSTaH ekaH Antara vyaktarAgAdi sahAyaviyogAt , advitIyaH tathAvidha padAtyAdi sahAyavirahAt aSTamabhaktaM pratijAgran prati jAgran pAlayan pAlayan viharati tiSThati (tae NaM se bharahe rAyA aTThamabhattasi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikvamai) tataH khalu sa bhagto rAjA aSTamabhakta pariNamati pUryamANe paripUrNaprAye sati pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati-nirgacchati (paDiNikkhamittA) pratiniSkramya (jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai) yatraiva bAhyopasthAnazAlA tatraivopAgacchati (ubAgacchittA) upAgatya (koDuMbiyapurise sahAvei) kauTumbikapuruSAn zabdayati Ahvayati (sadAvittA) zabdayitvA AhUya (evaM vayAso) evaM vakSyamANaprakAreNa abAdIt uktavAn (khippAmeva bho devANuppiyA (hayagayarahapavarajohakaliyaM cAuraMgiNiM seNaM saNNAheha) kSiprameva zIghrameva bho devANupriyAH ! hayagajara yapravarayodhakalitAm-azvahastirathapravarasainikaiH yuktAM cAturaGgiNI senA diyA hAtha se zastra chor3a diyA musala chor3a diyA 2||ddhaaii hAtha pramANa darbhAsana para virAjamAna ve Antarika vyakta rAgAdika ke parihAra kara dene se eka advitIya - hogaye unake pAsa meM usa samaya senA Adi kA eka bhI jana nahIM rahA isa prakAra se unhoMne savidhi poSadha kA pAlana kiyA (taraNaM se bharahe rAyA aTThamabhattaM si pariNama mANasi posahasAlAo paDiNikkhamai / savidhi poSadhakA jaba ve pAlana kara cuke arthAt usakI ArAdhanA samApta ho cukA - taba ve poSadhazAlA se bAhara Aye (paDiauNakhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchada) poSadhazAlA se bAhara Akara phira ve jahAM bAhya upasthAna za lA tho yahAM para Aye (uvAgacchitta koDubiyapurise saddAvei) vahA~ A karake unhoMne kauTumbika puruSoM ko bulAyA (saddAvittA aivaM vayAsI-) bulA karake ke unase unhoMne aisA kahA-(khappAmeva bho devANuppiyA! haya gaya raha pavarajohaka layaM cAuraMgiNiM seNaM saNNA heha) he devAnupriyo ! tumaloga zIghra hI save tyajI dIdhA. hAthamAMthI zastra tyajI dIdhuM, musala tyajI dIdhuM, aDhi hAtha pramANa darzAsana upara virAjamAna te bharata mahArAjA AMtarika vyakta rAgAdikanA parivArathI advitIya thaI gayA. temanI pAse te samaye senA vagere no eka paNa mANasa hato nahi A pramANe tabharI yathAvidhi pauSadhanu pAlana yu. (ta eNaM se bharahe rAyA aTThamabhattasi pariNama mANaMsi potahasolAo paDiNikkhamai) yathAvidhi nyAre ta pauSadhanu pAsana 43 yUyo eTale ke tenI ArAdhanA pUrI thaI cUkI tyAre teo pauSadhazALAmAMthI baphA2 AvyA (paDiNikkha mattA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai) pauSazANAmAMthA 562 bhAvAna 5chI tase| yAM yA 5thAna zAkAhutI tyA mA0yaI, (uvAgacchittA koDa biyapurise pahAveha) tyAM mAvAne bhayauTubhi 53pAne al. (sahAvittA evaM vayAsI) aal madhe pramANe dhu. (khippAmeba bho devANuppiyA ! haya gaya raha para johakaliyaM cAuraMgiNi seNaM saNNAheha) hevAnupriyo ! tame zIghrameva haya.
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkAta vakSaskAraH sU0 5aSTAhnikAmahAmahimAsamAptyanantarIyakAryanirUpaNam583 sannAhayata-sajjI kuruta, (cAugdhaMTa AsarahaM paDikappeha) tathA catasro ghaNTA avalambitA yatra sa tathA tAdRzam azvaratham, azvabahanIyo rathaH azvarathaH taM pratikalpayata sajjI kuruta (ttikaTu majjanagharaM aNupavisai) itikRtvA majjanagRhamanupravizati (aNupavisittA) anupravizya (samutta taheva jAva dhabalamahAmeha Niggae jAca majjaNagharAo paDiNikkhamai) samuta tathaiva yAvat dhavalamahAmegha nirgato yAvat majjanagRhAt pratiniSkrAmati, tatra samuktanAlAkulAbhigame ityAdi vizeSaNaviziSTe snAnamaNDape nAnAmaNiratnabhakticitre snAnapIThe sukhenopavizya snapitaH snAnAnantaraM ca dhavalamahAmeghAnnirgataH zazIva priyadarzano narapatiH bharataH sudhAdhavalIkRtAt majjanagRhAt pratiniSkrAmatIti bhAvaH (paDiNikkhamittA) pratiniSkramya (hayagayarahapavaravAhaNa jAva seNAvai pahiyakitti jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asarahe teNeva uvAgacchai) hayagajarathaprAravAhana yAvat senApatiprathitakIrtiH yatraiva bAyopasthAnazAlA yatraiva cAturghaTo'zvarathaH tatraivopAgacchati, vyAkhyA ca pUrvavat bodhyA (uvAgacchittA) upAgatya (cAugghaMTe Asaraha) cAturghaNTam azvarathaM durUDhe Arohati sma iti ||suu0 5 // haya. gaja, ratha evaM zreSTha yodhAoM se yukta senA ko taiyAra karoM-(cAugghaMTe AsarahaM paDikappeha) tathA jisameM cAra ghaMTe laTaka rahe ho aise azvaratha ko-azvoM dvArA calane vAle ratha ko sajjita karo (ttika1) isa prakAra kahakara ve (majjaNagharaM aNupavisai) snAna gRha meM praviSTa ho gaye (aNupavisittA samutta taheva jAva ghavala mahAmeha Niggae jAva majjaNagharAo paDiNikkhakai) vahAM jAkara ve pUrvokta muktA jAlA kUla Adi vizeSaNoM se abhirAma snAna maMDapa meM rakhe hue pUrvokta" nAnAmaNi bhakti patra" vizeSagavAle snAna poTha para Ananda ke sAtha baiTha gae vahAM para unhe snAna karAyA gayA-snAna karane ke bAda ve dhavalamegha se nirgata candra maNDala kI taraha usa snAna ghara se bAhara nikale (paDiNikkhamittA haya gaya raha pavara vAhaNa jAva seNAbai pahiyakitto jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva cA ugghaMTe Asarahe teNeva uvAgacchada) ina sUtra padoM kI gara. 2tha tamA vAra zreSTha yodhdhAmAthI yuta senA taiyAra 421. (cAugghaTaM AsarahaM paDikappei) tamaza nemA yAra ghaTA TI 2 lAya, mevA 2thane azvothI yAvAmA mAva sevA 25 ne sati 42 / , (tti kaTu) 41 prabhArI DIna te (majjaNadharaM aNupavisai) snAna gRhabhAM praviSTa thayA. (aNupavisittA samutta taheva jAva dhavala mahAmehaNiggae jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai) tyo na ta pUvAta bhutaire mAhi vize. pAthI bhanirAma snAnabha75 mA bhUsA pUrita "nAnAmaNi bhatticisa" vizeSavANA snAna pITha upara AnaMda pUrvaka besI gayA. tyAM temane snAna karAvavAmAM AvyuM. snAna karyA pachI teo dhavala meghathI nirgata candra maMDalanI jema te nAnagRhamAMthI bahAra nIkajyaa. (paDiNikkhamittA haya gaya raha pavara bAhaNa jAba seNAvai pahiyakittI jeNeva bAhiriyA uvANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asarahe teNeva uvAgacchai) me sUtrahInI
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpramAptisUtre atha kRtasnAnAdi vidhirbharato yaccakre tadAha 'taeNaM se' ityAdi mUlam- taeNaM se bhaehe gayA cAuraghaMTaM AsarahaM durUDhe samANe haegayarahapavarajohakaliyAe saddhi saMparivuDe mahayA bhaDacaDagarapahagaravaMdaparikkhitte cakkarayaNadesiyamagge aNegarAyavarasahassANuyAyamagge mahayA ukkiTTha sIhaNAyabolakalakalaraveNaM pakkhubhiya mahAsamudaravabhUyaMpiva karemANe 2 purathimadisAbhimuhe mAgahatittheNaM lavaNasamudaM ogAhai jAva se rahavasssa kupparA ullA, taeNaM se bharahe rAyA turage nigiNhaI nigiNhittA rahaM Thavei ThavittA dhaNuM parAmusai taeNaM taM airUggaya bAlacaMdaiMdadhaNusaMkAsaM dariyadappiyadaDhaghaNasiMgaraiyasAraM uragavarapavaragavalapavaraparaparahuyabhamarakulaNIliNiddhaM dhaMtadhoyapa, NiuNoviyamisimisiMta maNirayaNaghaMTiyAjAleparikkhittaM taDittaruNakiraNatavaNijjabaddhaciMdhaM dadaramalayagirisiharakesaracAmarabAladdha caMdaciMdhaM kAlahariyarattapIyasukkilla bahuNhAruNi saMpiNaddhajIvaM jIviyaMtakaraNaM calajIvaM dhaNUM gahiUNa se NabaI usuMca vakhairakoDiyaM vairasAratoMDa kaMcanamaNikaNagarayaNadhoiTTha sukayapuMkha aNegamaNirayaNavivihasuviraiyanAmaciMdhaM vaisAI ThAIUNaTThANaM AyatakaNNAyataM ca kAUNa usumudAraM imAiM vayaNAI tattha bhANiya se NavaI-haMdi suNaM tu bhavaMto bAhirao khalu sarassa je devA / NAgAsurA suvaNNA tesiM khu Namo paNivayANi // 1 // haMdi suNaMtu bhavaMto abhitarao sarassa je devA NAgAsurA suvaNNA savve mete visayavAsI // 2 // iti kaTu usuM Nisiraitti-'pariMgaraNigariamajjho vAudghaya sobhamANakosejjo citteNa saubhae dhaNuvareNa iMdobba paccakkhaM // 3 // taM caMcalAyamANaM vyAkhyA pahile ko gai vyAkhyA ke hI anurUpa hai (uvAgacchittA cAugghaMTaM mAsarahaM durUhe) bhazvaratha ke pAsa pahuMcaka kara vaha usa para baiTha gayA // 5 / / yAbhyA rakhai 42vAmAM Avasa vyAcyA bhuga. (uvAgacchittA cAugghaMTaM Asaraha darUhe ) bhavaratha pAse pAMyIna tammA tanI 652 savA2 2. // 5 //
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 snAnAdinivratyanamtarIya bharatakAryanirUpaNam 585 paMcamicaMdovamaM mahAcAva / chajjai vAme hatthe NavaiNotaM mi vijayami // 4 // tae NaM se sare bharahaNaM raNNA NisaTTe samANe khippAmeva duvAla-- sajoyaNAI gaMtA mAgahatitthAdhipatissa devassa bhavaNaMsi nivaie, taeNaM se mAgahatitthAhivaI deve bhavaNaMsi saraM NivaiaM pAsai pAsittA Asurutte rutte rudve caMDikkie kuvie misimisemANe tivaliyaM bhiurDi NiDAle sAhagi sAharittA evaM vayAsI-kesa NaM bho esa apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe hINapuNNacAuddase hirisiriparivajjie jeNaM mama imAe eNurUvAe divvAe deviddhIe divAe devajuIe divveNaM davANubhAveNaM ladvAe pattAe abhisamaNNAgayAe uppiM appussue bhavaNaMsi saraM NisiraittikaTu sIhAsaNAoM abbhuTaThei abbhuTTittA jeNeva se NAmAhayaMke sare teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA taM NAmAhayaMkaM saraM geNhai NAmakaM aNuppavAei NAmaka aNuppavAemANassa ime eyArUve ajjhathie ciMtie patthie maNogae saMkappe samuppajjitthA uppaNe khalu bho jaMbuddove dIve bharahe vAse bharahe NAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI taM joyameyaM tIya paccupaNNamaNAgayANaM mAgahatitthakumArANaM devANa rAINamuktthANIyaM karettae taM gacchami gaM ahaMpi bharahassa raNNo uvatthANIyaM karemittikaTu eva saMpehei ||suu0 6 // __chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA cAturghaNTam azvarathamArUDhaH san hayagajaratha pravarayodhakalitayA sArddha saMparivRtaH mahAbhaTacaDagarapahakaravRndaparikSiptaH cakraratnAdezitamArgaH anekarAjavarasahasrAnuyAtamAro, mahatA utkRSTasihanAdabolakalakalarave sitamahAsamadaravabhUtamiva kubannapi paurastyadigabhimukho mAgadhatIrthana lavaNasamudram avagAhate yAvata tasya rathavarasya kUparau AdrauM syAtAm, tataH khalu sa bharato rAjA turagAn nigRhNAti, nigRhya rathaM sthApayati sthApayitvA dhanuH parAmRzati, tataH khalu tat acirodtabAlacandrendradhanuHsaMkAzaM varamahiSaptadapita dRDhaghanazTaGgAgrasAram, uragavarapravara gA. laprabalaparabhRtabhramarakulanIlosnigdhapAtadhautapRSTham, nipuNaupita dedIpyamAna maNiratnaghaNTikAjAlaparikSiptam, taDittaruNakiraNatapanIyabaddhacihnam, dardaramalayagirizikharakesaracAmara bAlArddhacandracihnam kAla haritaraktapIta zukla bahusnAyusampanaddhajIvam, jovitAntakaraNam, calajIvam, sa narapatiH dhanuH, idhuM ca gRhItvA varavajrakoTikam, vajrasAratuNDam kaJcanamaNikanakaratnadhauteSTasukRtapajam, anekamaNiratnavividhasuviracitanAmacihnam, vaizAkhamA,
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 586 jambUdvIpaprajJaptisUtre sthAnaM sthitvA iSu codAram AyatakAyataM kRtvA tatra imAni vacanAni sa narapatirabhANIt handi ! zRNvantu bhavanto bahistAt khalu zarasya ye devAH / nAgAsurAH suparNAH tebhyaH khalu namaH praNipatAmi / / 1 // handi ! zaNvantu bhavanto'bhyantarataH zarasya ye devA: nAgA surAH suparNAH sarvete mama viSayavAsinaH // 12 // iti kRtvA iSu visRjati, parikaranigaDitamadhyaH, vAtoddhRtazobhamAnakauzeyaH mitreNa dhanurvareNa zobhate indra iva pratyakSam // 3 // taM caJcalAyamAnaM paJcamIcandropamaM mahA. cApama rAjate vAmeM haste narapateH tasmin vijaye // 4 / tataH khala va zaro bharatena rAjJA nisRSTaH san kSiprameva dvAdaza yojanAni gatvA mAgadhato'dhiSThaterdevasya bhavane nipatitaH, tataH skhalu sa mAgadhatIrthAdhipatirdevo bhavane zaraM nipatitaM pazyati, dRSTvA AzuruptaH, ruSTaH, cANDikyitaH, kupitaH, krodhAgninA dIpyamAnaH, trivalikAM bhRkurTi saharati saMhRtya evamapAdIt kaH khalu bho eSaH aprArthitaprArthikaH durantaprAntalakSaNaH, hInapuNyacAturdazA, hI thI parivarjitaH yaH khalu mama asyA etadrUpAyA divyAyAH, devaRddhayAH, divyAyAH devadhuteH, dIpena devAnubhAvena labdhAyAH prAptAyA abhilamanvAgatAyA upari utsukaH bhavane zaraM nisRjatoti kRtyA siMhAsanAdabhyuttiSThatIti, abhyutthAya yatraiva sa nAmAitAGkaH zarastatrai. vocchata ugamaya taM nAmAhA zaraM gRti, nAmAGkanupradhAna pati nAmAGkama tupayA. bayato'yam esapaH AdhyAtmika vintiH prArthinaH manogataH saM halaH samupadyata utpannaH balu bho ! jambadvIpe dvope bharate barSe bharato nAma rAjA cAturantacakravartI tat jItamet atIta pratyutpannAnAgatAnAM mAgadhatIrthakumArANAM devAnAM rAjJAm upasthAnikaM kartum tat gacchAmi khalu ahamapi bharatasya rAjJa upasthAnikaM karomi, iti kRtvA evaM saMprekSate ||suu06|| TIkA- "taeNaM se" ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA cAugghaMTaM AsaraI durUDhe samANe' tataH khalu sa bharato rAjA catasro ghaNTAH santi asyeti cAturghaNTaH catughaNTAyuktastam azvarathaM durUDhe ArUDhaH san 'hayagayarahapavarajohakaliyAe saddhiM saMparikhuDe' hayagajarathapravarayodhakalitayA sArddha saMparivRtaH, tatra hayagajarathapravarayodhaiH kalitayA yuktayA TIkArtha-'taeNaM se bharahe rAyA cAugghaMTaM Asaraha' ityAdi sUtra-6 TIkArtha-(taeNaM) isake anantara (se bharahe rAyA) vaha bharatarAjA (cAugghaMTeM Asaraha) cAra ghaNToM se yukta azvatha para (durUDhe samANe) AsIna hokara (lavaNasamuI ogAhai) lavaNa samudra meM praveza kiyA aisA yahAM sambandha hai / (hayagayarahapavAjoha kaliyAe saddhiM saM parivuDe) usa samaya usake 'ta paNaM se bharahe rAyA cAugghaTaM Asaraha' ityAdi // suutr-6|| tha-(ta paNa ) tyA2 mA ( se bharahe rAyA) te bharata 20 (cAugghaMTaM Asaraha) yAradhAmAthI yuTata a525 352 (durUDhe samANe) mAsAna thaIne (lavaNasamudaM ogAhai) as samudramA praviSTa thA. mev| so samaya che. (hayagayarahapavarajohakaliyAe saddhi saMparibuDe) te samaya tanI sAthe senA tA. te senAmA Daya-dhA, 4-DAthI, RamRMIRIYAARusam
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR* vakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivratyanantarIya bharatakA nirUpaNam 587 senayA sAdha saMparivRtaH -saMpariveSTitaH, tathA 'mahayA bhaDacaDagarapahagaravaMdaparikkhitte' mahAbhaTacaDagarapahakaravRndaparikSiptaH, tatra mahAbhaTAnAM saMgrAmAbhilASi mahAyodhAnAm 'caDagaratti' vistRtAH vividhAH 'pahagaratti' samUhAH teSAM yad vRndaM tena parikSiptaH - parikAritaH 'cakkarayaNadesiyamagge' cakraratnadezitamArgaH tatra-cakraratnena dezitaH pradaziMto mArgoM yasmai sa tathA 'aNegarAyavarasahassANuyAyamagge' anekarAjavarasahasrAnuyAtamArgaH, tatra anekeSAM rAjavarANAM mukuTadhArirAjAnAM sahasreranuyAtaH anugato mArgaHpRSThabhAgo yasya sa tathA 'mahayA ukiTTa sIhaNAyabolakalakalaraveNaM pakkhubhiya mahAsamudarababhUyaM piva karemANe 2 purasthimadisAbhimuhe mAgahatittheNaM lavaNasamudaM ogAhA' mahatA utkRSTa siMhanAda bola kalakalaraveNa prakSubhita mahAsamudraravabhUtamiva kurvan 2 paurastyadigabhimukho mAgadhatIrthena lavaNasamudram avagAhate, tatra-mahatA vizAlena utkRSTiH AnandadhvaniH, sihanAdaH prasiddhaH bolaH avyaktadhvaniH, kalakalazca taditaro dhvaniH tallakSaNo yo rabaH zabdaH tena prakSubhitaH mahAvAyuvazAt utkallolo yo mahAsamudrastasya ravabhUtamiva mahAsamudrazabdamayamiva AkAzaM kurvan pUrvadigabhimukho mAgadha nAmnA tIrthena tIrthepAzcabhAgena lavaNasamudramavagAhate pravizati / kiyat avagAhate ityAha-'jAva se' sAtha senA thI usa senA meM adhikasaMkhyaka haya-ghor3A-gaja-hAthI-ratha, aura zreSTha yodhA the / ina saba se vaha ghirA huA thA (mahayA bhaDa caDagara pahagaravaMdaparikkhitte) gahAsaMgrAmAbhilASI yodhAoM kA parikara usake sAtha2 cala rahA thA (cakkarayaNadesiyamagge) gantavyasthAna kA mArga use cakaratna batalA jAtA thA (aNegarAyavarasahassANuyAyamagge) aneka mukuTadhArI hajAroM zreSTharAjA usake piche 2 cala rahe the / (mahayA ukkiTTha sohaNAya bola kalakalaraveNaM pakkhubhiya mahAsamudaravabhUyaM piva karemANe2 purasthimadisAbhimuhe mAgahatittheNaM lavaNasamudaM ogAhai) utkRSTa siMhanAda ke jaise bola ke kala kala zabda se aisA pratIta ho rahA thA ki mAnoM samudra apanI kallolamAlAmA~ se ho kSubhita ho rahA hai aura yaha usa kSubhita hue samudra kA ho garjana zabda hai isameM AkAza maMDala guMja uThA thA jaba vaha lavaNa samudra meM praveza karane jA rahA thA taba vaha pUrva dizA kI 25 ane zreSTha yoddhAmA khatA. se sarvathA |vRtt thayeTI ta (mahayA bhaDavaDagarapahagaravaMdaparikkhitte) mA sAmAbhitApI yoddhaaone| 5242 (samUha) tenI sAtha-sAtha yAsI 2hyo tA. (cakkarayaNadesiyamagge) gantavya sthaanne| bhAgata 542tna satAvata' hetu (aNegarAyavarasahassANuyAyamagge) mana bhuyArI / zreSTha 2 / / tanA pA pAchayAdI 2hyA tA. (mahayA ukkiTTa sIhaNAyabolakalakalaraveNaM pakkhubhiyamahA samuddaravabhUyaM piva karemANe 2 puratthimadisAbhimuhe mAgahatittheNaM lavaNasamudaM ogAhai) utkRSTa siMhanAda jevA avAjanA kala-kala zabdathI evI pratIti thaI rahI hatI ke jANe samudra potAnI kalaeNla, mALAothI zubhata na thaI rahyo hoya ane e te kSubdha samudranI gajenA ja zabda che. ethI AkAza maMDaLa guMjI rahyuM hatuM. jayAre te lavaNa samudramAM praviSTa thavA jaI rahyo hato tyAre te pUrva dizA tarapha mukha karIne mAgadha tIrthamAM thaIne
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 588 jambUdvIpaprajJaptisUtra ityAdi / 'jAva se rahavarassa kupparA ullA' yAvat tasya rathavarasya kUparau AdrauM syAtAm, tatra-razvarasya kUpAviva kUrpagai kUparAkAratvAt rathacakrAvayavau A bhavetAm 'tae NaM se bharahe rAyA turage nigiNhaI' tataH khalu sa bharato rAjA turagAna azvAn nigRhNAti-sthirIkaroti 'nigiNhittA' turagAn nigRhya 'rahaM Thavei' rathaM sthApayati 'ThavettA sthapayitvA 'dhaNuM parAmusai' dhanuH parAmRzati spRzati rahAtItyarthaH 'tae NaM' tataH khalu tato-dhanuH parAmarzAnantaraM khalu sa narapatiH imAni vakSyamANAni vacanAni 'bhANIya tti' abhANIt iti sambandhaH kiM kRtvA ityAha-dhanugRhItvA dhanuzca kimAkAraka tatrAha- tat dhanuH 'airuggayavAlacaMdaiMdadhaNusaMkAsaM' acirodgatabAlacandrendradhanuH saMkAzam, tatra acirodgataH tatkAloditaH yo bAlacandraH -zuklapakSa dvitIyAMcandrastena ora muMha karake mAgadha tIrtha se hokara lavaNa samudra meM praviSTa huA thA / (jAva se rahavarassa kupparA ullA) jaba vaha lavaNasamudra meM praviSTa huA to vaha itanA hI gaharA vahAM thA ki usake ratha ke pahiyoM ke avayava hI gIle ho pAye (taeNaM se bharahe rAyA turage nigiNhaI) bharata rAjA ne apane ratha ke ghor3oM ko roka diyA (nigiNittA rahaM Thavei) ghor3oM ke rukate hI ratha bhI khar3A ho gayA (ThavettA dhaNuM parAmusai) ratha ke khar3e hote hI bharata mahArAjA ne apane dhanuSa ko uThAyA (eNaM) isake bAda usa bharata rAjA ne isa prakAra se kahA aisA yahAM sambandha hai / jisa dhanuSa ko bharata rAjA ne uThAyA thA usakI vizeSatA prakaTa karane ke liye sUtrakAra kahate haiM(airuggaya bAlacaMda iMdadhaNusaMkAsaM dariyadappiya daDhadhaNasiMgaraiyaptAraM uragavarapavaraNavala pavara paraparahuyabhamarakulaNIlaNiddhaM ) usakA akAra acirodgata bAlacandra ke jaisA evaM indra dhanuSa ke jaisA thaa| yahAM acirodgata bAlacandra se zuklapakSa ko dvitIyA kA candra gRhIta huA hai kyoMki yaho patalA aura vizeSarUpa meM vakra dhanuSa ke jaisA hotA hai| isI taraha se varSAkAla ke samaya jo gagana meM indradhanuSa udgatA huA dikhalAI detA hai vaha bhI indradhanuSa ke jaisA hI sAva samudramA praviSTa thye| 6. (jAva se rahavarassa kupparA ullA) yAre a anty samudramAM praviSTa thayo tyAre te ATale ja. UMDe hato ke tenAthI tenA rathanA cakronA avayo / sAnA thA . (tapaNaM se bharahai rAyA turage nigiNhaI) bharata zo pAtAnA racanA paas| 24ii hayA. (nigihittA rahaM Thavei) ghaas| mayA tathA 2tha 59 ame2ho. (ThavettA dhaNu parAmusai) 25 me 2hyo : 24 bha2 22 potAnA nudhyane yu. (ta eNaM) tyA2 mAha te parata 20 mA zrama 4yu-mev| so sthAna saMbaMdha che. je dhanuSane bhAratarAjAe uThAvyuM hatuM, tenA vizeSatA prakaTa karatA sUtrakAra che-(azruggayabAlacaMdaIdadhaNusaMkAsaM dariyadappiyaDhaghaNasiMparaiyamAraM uragavara payaraNavala pavara paraparahuya bhamarakulagIlaNiddha) tena yA2 mazigata mAya / temaja IndradhanuSa jevo hato. aha' avirad gata ba lacaMdrathI zukala pakSanI dvitIyAno caMdragRhIta thayuM che. kemake eja pAtaLe ane vizeSa rUpamAM vakra dhanuSa jevo hoya che. A pramANe varSAkALanA samaye jema gaganamAM IndradhanuSa udagata thatuM jovA mAM Ave che. tema ta
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 6 snAnAdini vratyanantarIya bharatakAryanirUpaNam 589 tathA indradhanuSA ca ativakratayA saMkAzaM-sadRzaM yattattathA, punazca 'paramahisadariya daviya daDhaghaNasiMgaraiasAraM' varamahipa dRptadappitadRDhaghanazRGgatidasAram, tatra dRptadarpitaH saJjAtadatizaya yo varamahiSaH vAhadviSottamaH tasya dRDhaM nibiDapugdalAneSpannam ataeva ghanaMchidrarahitaM yat zRMgaM ratidaM-ramaNIyaM tadvat sAraM saMzreSThaM tatsadRzasAparayuktamityarthaH punazca kIdRzam 'uragavarapavaragavala varaparahuyabhamarakulaNIliNiddhadhaMtadhoyapaTTa' uragavarapravaragavalapravaraparabhRtabhramarakulanIlIsnigdhadhmAtadhautapRSTham, tatra -uragavaro-bhujagazreSThaH pravaragavalaM pradhAnamahiSazRGgam, pravaraparabhRtaH -zreSThakokilaH, bhramarakulaM madhukarasamUhaH, nIlI-gulikA etAnIva snigdhaM kAlakAntiyuktaM, dhmAtamiva dhmAtam-tejasA jAjvalyamAnaM dhautamiva dhauta-nirmalaM pRSThaM pRSThabhAgo yasya tattathA 'NiuNoviya misi misiMtamaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhittaM nipuNaupita dedIpyamAnamaNiratnaghaNTikA jAlaparikSiptam, tatra-nipuNena-zilpinA opitAH ujjvAlitAH ataeva devIpyamAnAH maNiratnaghaNTikAH tAsAM yajjAlaM samUhaH tena parikSiptaM veSTitaM yattattathA, punazca kIdRzam 'taDittaruNakiraNatavaNijjabaddhaciMdha' taDittaruNakiraNatapanIyavaddhacihnam, tatra taDidiva vidyudivataruNAH navInAH kiraNA yasya tattathA, evaM vidhasya tapanIyasya suvarNasya sambandhIni tapanIyamayAnItyarthaH baddhAni cihnAni yatra tattathA cAkacikyayukta nAnAvidhasuvarNacihnayuktamityarthaH 'punazca-daharamalayagirisiharakesaracAmarabAladdhacaMda ciMdhaM' dadera malayagirivakra hotA hai ataH dhanuSa kI vakratA prakaTa karane ke liye ina donoM kA sAmya yahAM batalAyA gayA hai| tathA ahaMkAra se gIle hue zreSTha mahiSa ke nibiDapudgalo se niSpanna ataeva chidrarahita aise ramaNIya zRGga ke jaise majabUta evaM zreSTha nAga kI pradhAna mahiSa zRGga kI zreSTha kokila kI bhramara kulako evaM nIlI guTikA kI jaisI kAlo kAnti vAle (dhaMta dhoyapaTuM) teja se jAjvalyamAna, tathA nirmala pRSTa bhAga bAle (Ni uNa viabhisimisaMta maNirayaNaghaMTiyAjA parikkhittaM) nipuNa ziliyoM dvArA ujvAlita kI gaI ataeva dedIpyamAna aisI maNiratna ghaMTikAoM ke samUha se veSTita (taDittaruNakiraNatavaNijjabaddhaciMdha) vijalI ke jaiso navIna kiraNoM vAle suvarNa se nirmita jisameM cinha haiM (dadara malayA risiharakesaracAmarabAladdhacaMdaviMdha) daIra paNa IndradhanuSa je ja vakra hoya che ethI dhanuSanI vakatA prakaTa karavA mATe e banenI samAnatA. ahIM spaSTa karavAmAM AvI che. temaja ahaMkArathI gAvita thayelA zreSTha mahiSanA nibiDa pudagalothI niSpanna ethI chidrarahita evA ramaNIya kaMga jevA sudaDha ane zreSTha nAganI pradhAna mahiSathaMganI zreSTha kokilanI, bhramara kulanI temaja nIlI guTika jevI kALI tivANA (dhata dhoyapaTa) te4 thI bhayAna, tathA nimala pRSThabhAgavAjA (NiuNoviamisimisatamaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhita) (napuNa shihi5| 3 Graleta 42pAmA mApI methI dAyamAna thevI mazina ghaTiyAnA samUDAthI ta (taDitta ruNakiraNatavaNijjabaddhaciMdhaM ) vidhuta navIna. (72014 suthI nimatamA thihoche. (daharamalayagirisiharakesaracAmarabAladdhacaMdaciMdhaM ) 462 mana malayAgariMnA
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 590 ambUdvIpaprajJaptisUtre zikhara kesaracAmaravAlArddhacandracihnam, tatra dardaramalaya nAmakagiryo: - yAni zikharANi tatsambandhino ye kesarAH- tatratya siMhaskandhakezAH cAmaravAlA:- camaragopucchakezAH ete tathA arddhacandrAzca khaNDacandraprativimbAni citrarUpANi etAzAni cihnAni yatra tattathA, dhanuSi siMha kezarabandhanaM zauryAtizayakhyApanArtha, cAmaravAlabandham ardhacandra citram ca zobhAtizaya darzanArthamiti vijJeyam, punazca 'kAlahariyarattapIyamukkillaba huhAruNi saMpiNaddhajIvaM' kAlaharitaraktapItazukla - bahusnAyupinaddhajIvam, tatra kAlaharita raktapItazuklavarNAH yAH bahavaH snAyavaH zarIrAntarvartinADI vizeSAH tAbhiH saMpinaddhAvaddhA jIvA pratyaJcA yasya tattathA 'jIbiyaMtakaraNam' jIvitAntakaraNaM ripUNAM jIvananAzakam 'calajIvaM' calajIbam, calA caJcalA jIvA pratyaJcA yasyA tattathA etAdRzaM pUrvoktAne kavizeSaNaviziSTam 'ghaNUM gahiUNa se NaravaI usuM ca' sa narapatiH dhanuH iSu vANaM ca gRhItvA, pUrvoktAni padAni dhanuSo vizeSaNAni sAmprataM bANavizeSaNAni prAha - ' varavairakoDiyaM' varavajrakoTikam, tatra varavajramayyau zreSThahIrakajafeat koTyA ubhayaprAntau yasya sa tathA tAm punazca 'vairasAratoMrDa' vajrasAratuNDam vajravat sAram abhedyatvena abhaGguraM tuNDam agrabhAgo yasya sa tathA tam, punazca kIzam 'kaMcaNamaNikaNagarayaNadhoiDasukayapuMkhaM' kAJcanamaNikanakaratnadhau teSTasukRtapruGkham, tatra - kAJcaneti kAJcanakhacitAH maNayaH kanaketi kanakakhacitAni ratnAni pradeza vizeSe yasya saH tathA dhauta iva dhauto nirmalatvAt iSTo dhAnuSkANAmabhimataH sukRto nipuNa zilpinA nimitaH puGkhaH pRSThabhAgo yasya sa tathA tam 'aNegamaNirayaNavivi suviraiyanAmaciMdhaM' anekamaNiratna vividha suviracitanAmacihnam, tatra anekaiH maNiratnaiH vividhaM - nAnAprakAraM suviracitaM nirmitaM nAmacinhaM bharata cakrinAmavarNapaktirUpaM yatra sa tathA tam etAdRzavizeSaNaviziSTam iSuM gRhItvA punaH kiM kRtvA tatrAha aura malayagiri ke zikhara ke siMhaskandhakeza, cAmara vAla cAmara gopuccha keza evaM arddhacandra ye jisameM cihnarUpa se bane hue haiM / (kAla hayirattapIya sukilla bahuNhAruNisaMpiNaddhajIvaM) kAlAdivarNavAlI snAyuoM se jisakI pratyacA ba~dhI huI hai / (jIviaMtakaraNaM calajIvaM ghaM gahiUNa) jo zatruoM ke jIvana kA anta karane vAlA hai tathA jisakI pratyazvA caMcala hai aise dhanuSa ko hAtha meM lekara ( sa Naravai) usa bharata rAjA ne (usuMca varavairakoDiaM vahara sAra - toMDaM, kaM caNamaNikaNagarayaNagho isukayapuMkhaM agamaNirayaNavividha suvira iyanAmacidhaM vaisAhaM zikharanA siddha skandha cikura, cAmara-khAlacakhara, geApucikara temaja addha candra e thinDo mAM thinDa 3pe che. (kAlahariyarattIya sukilla bahuNhAruNi saMpa - Naddha jIva) asAhi varSa yukta snAyuyothI nirmita mAM pratyayA bhAddha che. ( jIvi aMtakaraNaM calajIvaM ghaNUM gahiUNa) ne zatru mAre antara chetenI atya yA yathaNa che, zeva dhanuSane hAthamAM ne ( sa Naravai) te bharata rAnnaye (usu cavaravarakoDiaM vahUra sAratoMDa, kaMcaNamaNikaNagarayaNadhoiDDhalukayapuMkha aNegamaNirayaNa
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 bakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivatyanantarIya bharatakAryanirUpaNam 591 -'vaisAhaM gaIUNa ThANaM' vaizAkha vaizAkhanAmakaM sthAnaM pAdanyAsavizeSarUpaM sthitvA kRtvA, vaizAkhasthAnakaM pAdau vistArau kAryo, samahastapramANataH vaizAkhasthAnake vatsa ! kUTa lakSyasya vedhane // 1 // iti / iyaM putraM prati pituruktiH| punarapi kiM kRtvA ityAha -'AyatakaNNAyataM ca kAUNa upu mudAraM imAiM vayaNAI tatya bhANIya se paravaI' iti iSu mudAraM ca udbhaTam AyatakarNAyatam, AyataM prayatnayuktaM yathA syAt tathA karNaparyantam Ayatam AkRSTaM kRtvA tatra imAni vakSyamANAni vacanAni sa narapatiH abhANIt uktavAn 'haMdi suNaMtu bhavaMto bAhiro khalu sarassa je devA' handi iti saMbodhane he devAH ! zRNvantu bhavantaH zarasya matprayuktasya bANasya bahistAt bahirbhAge ye devA adhiSThAyakAste ityarthaH keca te ityAha-'NAgAsurAsuvaNNA tesiM khu Namo paNi vayAmi' nAgA-nAgakumArAH, asurA:-asurakumArAH, suparNAH-suparNakumArAH tebhya: ThAIUNa ThANaM Ayata kaNNAyataMca kAUNa usumudAraM) jisakI donoM koTiyAM zreSTha vajra kI banI hui hai abhedya hone se mukha jisakA vajra ke jaise sAra vAlA hai-jisake pradeza vizeSa meM candrakAnta Adi maNiyAM kAzcana se baddha haiM nirmala hone se jisakA pRSTabhAga dhoye ke jaisA sApha hai, dhanurdhAriyoM ko jo abhirAma hai / evaM nipuNa zilpI dvArA jo banAyA gayA hai aise pRSTa bhAga vAle bANa ko ki jisameM aneka maNiyoM evaM ratnoM ke dvArA nAmarUpacihna aMkita kiyA gayA hai| pAdanyAsavizeSa meM sthita hokara dhanuSa para caDhAyA aura use kAna taka bar3I sAvadhAnI ke sAtha khIMcakara (imAiM vayaNAI tattha bhANIya) aise vacana kahe / (haMdi ! suNaMtu bhavaMto vAhiro khalu sarassa je devA) mere dvArA prayukta kSetra ki bahirbhAga meM rahe hue jo adhiSThAyaka deva haiM ve suneM (nAgAsurA suvaNNA tesiM khu Namo paNivayAmi) maiM nAgakumAra asurakumAra suvarNavivihasuviraiya nAmadhiM vaisAhaM ThAi UNa ThANaM Ayata kaNNAyataM ca kAUNa usu mudrAraM) nI mannaTiyo zre0 10banI manesA cha bhane bAthI bhumarenu pare sAra saMpana che. jenA pradeza vizeSa mAM caMdrakAMta vagere maNio kAcanathI baddha che temaja kaketanAdi 2 paNa jemAM kAMcana thI baddha che. nirmala hovAthI jeno pRSTha bhAga prakSAlita karavAmAM Avyo hoya te pramANe svaccha che, dhanurdhArI onA mATe je abhirAma rUpe che temaja nipuNa zipI vaDe je banAvavAmAM AvyuM che. evA pRSTha bhAga vALA bANuM ne ke jemAM aneka maNio temaja tene vaDe nAma rUpa cinha aMkita karavAmAM Avela che. pAdanyAsa vizeSamAM sthita thaIne te bANane dhanuSa upara caDhAvyuM ane kAna sudhI bahuja sAvadhAnI pU yAne (imAI vayaNAI tattha bhANIya) 241 pramANe vayanA 4ai-(haMdi ! suNaMtu bhavaMto vAhirao khalu sarassa je devA) bhaa2|13 prayuta ksse| nADimA 27. naa2|2 yi 3 cha a salA . (NAgAsurA suvaNNA tesiM khu Namo parivayAmi) (1) bharata cakravartI aisA noma usameM likhA thA (2) vaizAkhanAmakaM pAdau savistAro kAryoM samahasta pramANataH / vaizAkhasthAnake vatsa ! kUTalakSyasya vedhane // 1 // (2) bharata yatA' yA pramANe tamA nAma samesu hetu
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 592 jambUdvIpaprajJaptisUtre khalu nizcayena namo'stu vibhakti pariNAmAt tAn praNipatAmi- namaskaromi / yadyapi nama iti padenaiva namaskArasya gatArthatA syAttathApi 'praNipatAmi' iti punaruktirbharatacakriNo bhaktayatizayakhyApanAya anena zaraprayogAya sAhAyyakArakANAM bahirbhAgavAsinAM devAnAM sambodhanamuktvA athAbhyaMtara bhAgavartti devAn sambodhayitumAha- 'haMdi sutu bhavaMto abhitara sarassa je dev| / NAgA surA suvaNNA save me te visayavAsI // 2 // 'haMdi' iti sambodhane he devAH ! zRNvantu bhavanto'bhyantarataH AbhyantarAH zarasya ye devA nAgA amurAH suparNAH sarve te me mama viSayavAsina:- mama dezavAsinaH tAn praNipa tAmIti sambandhaH / tathA ca sarve ete devA madAjJA vazaMvadatvena matprayuktasya zaraprayogasya sarvathA sahAyakatvena sthAsyantIti buddhayA namaskaraNam / yadyapi ete devA rAjJa kumAra ina sabake liye namaskAra karatA hU~ yadyapi yahAM para prayukta namaH zabda se hI namaskAra karane kI bAta A jAtI hai, parantu phira bhI jo " paNivayAmi " zabda kA prayoga kiyA hai / vaha bharata cakrI kI bhakti kI atizayatA khyApana karane ke liye kiyA gayA hai| isa taraha sara prayoga ke liye sAhAyya karane vAle bahirbhAga vAsI devoM ko saMbodhita karake aba vaha Abhyantara vartI devoM kA saMbodhana karatA hai- (haMdi suNaMtu bhavaMto abhitarao sarassa je devA - NAgAsurA suvaNNA savve mete visayavAsI ||2|| - yahAM "haMdi" pada sambodhana meM prayukta huA hai / mere meM rahanetrAle jo nAgakumAra, asurakumAra, suvarNakumAra nAma ke deva haiM - ve saba suneM - maiM unheM namaskAra karatA hU~ / yahAM jo cakravartI ne aisA kahA hai usakA abhiprAya aisA hai ki ye saba deva merI AjJA ke vazavartI hone ke kAraNa mere dvArA chor3e gaye bANa ke saba prakAra se sahAyaka hoMge ho isa kAraNa maiM unheM namaskAra karatA hU~ / yadyapi koI aisI AzaMkA yahAM kare ki jaba ye deva rAjA ke Adhina hone rUpa se nirdhArita haiM to phira unheM namaskAra karanA usakA anucita hai | huM nAgakumAra, asura kumAra, suvarNa kumAra e sava mATe namaskAra karuM chu. jo ke ahI prayukta 'namaH' zI namasra khAnI bAta bhAvI laya che pachatAM "paNivayAmi" zo prayoga vA Ave che te bharata rAhInI latinI atizayatA yA pana karavA mATe kahevAmAM Avela che. A pramANe mANu prayegamAM sahAyabhUta thanArA addhibhAMgavAsI devAne sae!dhita karIne have te Abhya MtaravatI dezane sodhana kare che. (haMdi tu bhavato bhitarao sarasta je devA-jAgAsurA suvaNNA savve bhaMte vilaya - vAsI // 2 // mar3I "haMdi" yaha saMbhodhana mATe prayukta thayesa che. bhArA dezamAM rahenArA ne nAgakumAra, asurakumAra, sutra kumAra nAma va che, tethe sarve sAMgaNA-hute mane sane namaskAra karU chuM mahIM je cakravartI e A pramANe kahyu` che. tene abhiprAya A pramANe che ke e sarve deve mArI AjJA mujaba ca!lanArA che. tethI mArAvaDe cheDavAmAM Avela khaNune sava rIte sahAyabhUta thaze ja. ethI huM temane namaskAra karUM chuM jo ke ADo koI evI AzaMkA karI zake tema che ke jayAre e deve rAjAne ApIne
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkAtR vakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivatyanantarIyabharatakAryanirUpaNam 593 AjJA vazaMvadatvena nirdhAritA starhi tasya namaskAro'nupapannaH iti nodbhAvanIyam. kSatriyANAM zastrasya namaskAryatve vyavahAradarzanAt cakraratnasyeva. tena tadadhiSThAtUNAmapi svAbhimata kAryasAdhakatvena namaskArasyeSTatvAt 'iti ka usuM Nisiraitti' iti kRtvA-nivedya ipuM-bANaM nisRjati muJcati / bharatasyaitatprastAvavarNanAya gAthA dvayamAha parigaraNi riyamajho vAuddhaya sobhmaannkosejjo|| citteNa sobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 3 // taM caMcalAyamANaM paMcami caMdovamaM mahAcAvaM / / chajjai vAme hatthe NaravaiNo taMmi vijayaMmi // 4 // chAyA- parikaranigaDitamadhyo vAtoddhatazobhamAnakauzeyaH / citreNa dhanurvareNa zobhate indra iva pratyakSam / 3 / taM caJcalAyamAnaM pazcamI candropamaM mahAcApam / rAjate vAme haste narapatestasmin vijaye / 4 / tatra parikaraNa-mallakacchabandhena yuddhocitavastrabandhavizeSeNa, nigaDitaM-subaddhaM madhyaM-madhyabhAgaH kaTibhAgo yasya sa tathA so yaha zaMkA ThIka nahIM haiM kyoMki cakraratna kI taraha jaba kSatriyoM ko zastra namaskArya haiM to jo unake adhiSThAyaka deva haiM unhe rAjA namana kare isameM koI anucita bAta nahIM hai / kAraNa ki ve bhI rAjA ke abhimata kArya meM sAdhaka hote haiM / (iti kaTu isu nisiraitti) aisA kahakara usane bANa ko chor3a diyA / bharata ke isI prastAva ko varNana karane ke liye ye do gAthAe~ kahI gaI haiM parigaraNigariyamajho vAu yasobhamANakosejjo / citteNa sobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 1 // taM caMcalAyamANaM paMcami caMdovarma mahAcAvaM / chajjai vAme hatthe paravaiNo taMmi vijayaMmi // 2 // jisa prakAra AkhADe meM utarate samaya pahilavAna apano kAMcha ko bAMdhaletA hai usI prakAra mAgadhatIrtheza ke sAdhane ke liye dhanuSa para bANa caDhA kara chor3ane ke samaya usa bharata rAjA ne che ja te pachI temane namaskAra karavA ucita kahevAya nahi. te A zaMkA barAbara nathI kema ke cakraratna nI jema jayAre kSatrione zastra namaskArya che te temanA adhiSThAyaka deva che, temane rAja namana kare temAM keIi anucita vAta nathI kAraNa ke teo paNa rAjAnA bhalibhata bhAM sa ya che. (iti kaTUTu isu nisaraitti) mA pramANe 4hIna te mAra cheDI dIdhuM. bharatanA e prastAvane spaSTa karavA mATe A bane gAthAo kahevAmAM AvI che parigaraNigariyamajho vAudghaya sobhamANakosejjo / cittaNa sobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 1 // taM caMcalAyamANaM paMcami caMdovama mahAcA / chajjai vAme hatthe NaravaiNo tami vijayaMmi // 2 // je pramANe akhADAmAM utaratI vakhate pahelavAna kacheTe bAMdhe che, temaja mAgadha tIthe zane sAdhavA mATe dhanuSa upara bANu caDhAvIne cheDatI vakhate te bharata rAjAe paNu pitA
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 594 jambUdvIpaprAptisUtre vAtena-prastAvAt samudrapavanena udbhUtam-utkSiptaM zobhamAnaM kauzeyaM-vastravizeSo yasya sa tathA, citreNa dhanurvareNaM zobhate 'sa bharataH' indra iva pratyakSam sAkSAt tatprAgukta svarUpaM mahocApaM caJcalAyamAnaM saudAminIyamAnam, Aropita guNatvena paJcamIcandropamam, paJcamIcandra upamA yatra tam 'chajjaI' rAjate prakAzate, kutra ityAha -vAma haste narapate zcakriNo bharatasya tasmin vinaye mAgadhatIrtheza sAdhanarUpo / 'tae NaM se sare bharaheNaM raNNA NisiTe samANe khippAmeva duvAlasajoyaNAI gaMtA mAgahatitthAhivaissa devassa bhavarNasi nivaie' tataH khalu sa zarI bharatena rAjJA nisRSTaH san kSiprameva dvAdazayojanAni gatvA mAgadhatIrthAdhipateH devasya bhavane nipatitaH 'tae NaM se mAgahatitthAhivaI deve bhavaNaMsi saraM NivaiyaM pAsai' tataH khalu sa mAgadhatIrthAdhipatiH devo bhavane svakIya sthAne zaraM nipatitaM pazyati 'pAsittA' dRSTvA Asuratte' Azu zIghraM raktaH krodhodayAd sphuritakopAnala: 'ruTe caMDikkie' ruSTaH- uditakrodhaH cANDibhI apanI dhotI ko kAMcha ko bAMdha liyA thA isase usake zarIra kA madhya bhAga kaTi bhAga sudRDha bandhana se baddha ho jAne ke kAraNa bahuta majabUta ho gayA thA athavA - yuddhocita vastra bandhana vizeSa se usakA madhyabhAga kaTibhAga ba~dhA huA thA isane jo kauzeya vastra vizeSa pahira rakhA thA vaha samudra ke pavana se dhIre2 usa samaya hila rahA thA ataH vAma hAtha meM dhanuSa liye hue vaha bharata rAjA pratyakSa indra ke jaisA pratIta ho rahA thaa| tathA vAma hAtha meM jo pUrvoktarUpa se varNita dhanuSa thA vaha vijalI kI taraha camaka rahA thA- evaM zukla pakSa kI paMcamI tithi ke candra jaisA pratIta ho rahA thA. (taeNaM se sare bharaheNa raNNA NisiTe samANe vippAmeva duvAlasajoyaNAiM gaMtA bhogahatitthAhivaissa devasta bhavaNaMsi nivaie ) jaba bharata rAjA ne vaha bANa chor3A to chUTate hI 12 yojana taka jAkara mAgadhatortha ke adhipati deva ke bhavana meM par3A / (taeNaM se mAgaititthAhivaI bhavaNaMsi saraM nivaiyaM pAsai) usa mAgadhatIrthAdhipati deva ne jyoMhI apane bhavana meM girehuru bANa ko dekhA to ( dRSTvA )dekhakara ( Asuratte ruThe caMDakkie kuvie misamisemANeti) vaha krodha se nI chetInI kAMchane bAMdhI lIdhI. ethI tenA zarIrane madhyabhAga eTale ke kaTibhAga suda bandhanathI Abaddha thaI javA badala bahuja majabUta thaI gaye athavA yuddhocita vastra anyana vizeSathI tene madhyabhAga kaTibhAga Abaddha hato. eNe je kazeya vastra vizeSa dhAraNa kareluM hatuM, te samudranA pavanathI dhIme-dhIme te vakhate hAlI rahyuM hatuM ethI DAbA hAthamAM dhanuSa dhAraNa karela te bharata rAjA pratyakSa Indra jevuM lAgatuM hatuM. tathA vAma hastamAM je pUrvokta rUpamAM varNita dhanuSa hatuM te vidyuta nI jema camakI rahyuM hatuM temaja zusapakSanI paMcamI tithin| yadamAgatutu, (taeNaM se sare bharaheNa raNNA NisiTe samANe khippAmeva duvAlasajoyaNAI gaMtA mAgahatitthAhivaissa devassa bhavaNaMsi nivaie) yAre bharata zanaye sAtha ch| yutAyatA 12 yona sudhI42 bhASa tAthAnA madhipati vinA bhavanamA 5.yu. (tapaNaM se mAgahatitthAhivaI bhavasi saraM yaM pAsai) te bhAga tIrthAdhipati deva yAre potAnA bhavanamA 5DeDaM mAne to
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU06 snAnAdinivatyanantarIyabharatakAryanirUpaNam 515 kyitaH-saJjAtacANDikyaH atikrodhayukta ityarthaH, 'kuvie' kupitaH-pravRddha krodhodayaH 'misimisemANe tti' kopAgninA dIpyamAna iva dantaroSThaM dazan misamisazanda kurvANa ityarthaH 'tivaliyaM bhiuDi piDAle sAharai' trivalikAM tisro valayaH prakRSTa krodhoditalalATarekhA rUpA yasyAM sA tathA tAM tathAvidhAM bhRkurTi saMharati nivezayati AkarSayatItyarthaH 'saMharittA' saMhRtya 'evaM vayAsI' evamavAdIt uktavAn 'kesa NaM' ityAdi 'kesa NaM' bho esa apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe hoNapuNNacAuddase hirisiri. parivajjie jeNaM mama imAe eyANurUvAe divvAe deviDDhIe divvAe devajuIe divveNaM divvANubhAveNaM laddhAe pattAe abhisamaNNAgayAe upi apapussue bhavaNaMsi saraM Nisiraitti kA sIhAsaNAo abbhuDhei' kaH khalu bho eSa: aprArthitaprArthakaH durantaprAntalakSaNaH hInapuNNacAturdazaH hI zrI parivajitaH yaH khalu mama asyA etadpAyAH divyAyAH devaRddhayAH divyAyA devadhuteH divyena devAnubhAvena labdhAyAH prAptAyA abhisamanvAgatAyA upari AtmanA utsukaH bhavane zaraM nisRjatIti kRtvA rakta-Aga-babUlA ho gayA-krodha ke udaya se jaga gaI hai krodha rUpI agni jisakI aisA bana gayA-jisane yaha vANa pheMkA hai usake Upara va gussemeM bhara gayA -ata eva usake rUpameM raudrabhAva jhalakane laga gayA aura udita krodha ke vazavartI hokara vaha dAMtoM se apane hoThoM ko DasatA huA misamisAne laga gayA (tivaliya bhiuDiM NiDAle sAharai) usI samaya usakI bhrakuTi trivAla yukta hokara lalATa para caDha gaI - TeDI ho gaI ( saMharittA evaM vayAso) bhRkuTi lalATa para caDhAkara vaha phira aisA socane lagA ( kesaNaM bho esa apasthiyapatthae duraMtapatalakSaNe hoNapuNNacAuddase hirisiriparivajjie jeNaM mama imAe eyANurUvAe divAe deviddhoe divyAe devajuIe diveNaM devANubhAveNaM ladvAe pattAe abhisamaNNAgapAe uppi appussue bhavaNaMsi saraMNitiraitti kaTu sIhAsaNAo abbhuTei) are ! aisA yaha- kauna aprArthita prArthI-maraNa kA abhilASo huA hai - arthAt aisA kauna hai jo mere sAtha yuddha kA abhilASI hokara apanI akAla (dRSTvAdhane (AsuratteruThe caMDakkie kuvie misamise mANeti) te adhathI 24ta 24 gayA. krodhanA udayathI krodha rUpI agni jemAM prakaTa thayA che. eve te thaI gaye. jeNe A bANa pheMkayuM tenI upara te krodhAviSTa thaI gayo. ethI tenA rUpamAM raudrabhAva jhaLakavA lAgyo ane kodhavazavatI thaine te dAMta pIsavA lAgyA ane hoTha karaDavA lAge (tie4 nava NiDAle sAharai) te mata nA bhUTivinAsa yuta tha 8 sATa 52 2DhI - 1: 20 maI (saMharittA evaM ghayAsI) mRkuTi saTa 52 yaDhAvIna to mA prabhAvI viyAra dhyA. (kesa Na bho esa apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe hINapuNNacAudase hirisiriparivajjie je Na mama imAe eyANurUvApa divvAe deviddhIe divvApa devajuIe diveNaM devANubhAveNaM laddhAe pattAe abhisamaNNAgayAe uppiM apussue bhavaNaMsi saraM Nisiraitti kaTu sIhAsaNAo abbhuDhei) are ! asa mAthita praathii'maraNAbhilASI thayo che. eTale ke e keNa che ke je mArI sAthe yuddha karavA taiyAra thaye
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre siMhAsanAdabhyuttiSThati iti, tatra kaH khalu anidiSTanAmakaH bho iti sambodhane devAnAM madhye eSa:-bANaprayoktAH, aprArthitaprArthaka iti, aprArthitam-amanorathagocarIkRtam prastAvAt maraNaM tasya prArthako'bhilASI, yo mayA saha yuyutsuH sa maraNamabhivAJchatItibhAvaH, durantaprAntalakSaNa iti tatra durantAni duSTAvasAnAni prAntAni -tucchAni lakSaNAni yasya sa tathA azubhalakSaNa sampanna ityarthaH hInapuNyacAturdaza iti, hInAyAM puNyacaturdazyAM jAto hInapuNyacAturdazaH kRSNacaturdazI jAta ityarthaH, hI zrI parivarjita iti, hiyA-lajjayA zriyA zobhayA ca parivarjitaH-rahitaH yaH khalu mama asyAH pratyakSAnubhUyamAnAyAH divyAyAH pradhAnAyAH devAH devAnAm mRddhiH dhanaratnAdisammat devaddhiH tasyAH, divyAyA devadhuteriti, devAnAM dyutideN| vadhatiH-devazarorAbharaNAdisampat tasyAH tathA divyena devAnubhAvena devabhavaprabhAveNa labdhAyA:-janmAntaropAjitapuNyena svAyattIprAptAyAH-adhunopasthitAyA abhisamandhAgatAyAH bhogyatvena adhInayA upari alpotsukaH prANatrANotsAhavarjitaH, yo mama bhavane zaraM nisRjati bANaM prakSipati iti kRtvA ityuktvA siMhAsanAdabhyuttiSThati (abbhudvittA) abhyutthAya (jeNeva se NAmAyake sare teNeva uvAgacchai) yatraiva nAmAmRtyu kA bulA rahA hai merI samajhameM vaha kulakSago hai azubha lakSaNo vAlA hai hona puNya cAturdaza hai hIna - puNyavAlI caturdazo meM - kRSNa caturdazI ke dina - usakA - janma huA hai tathA vaha zro ho se rahita hai ki jisane mero isa pratyakSa meM anubhUyamAna pradhAna devarddhi - dhanaratnAdirUpa sampatti ke Upara devadyuti ke Upara - deva zarIra, AbharaNAdi kI kAnti ke Upara jo ki maiMne divya devAnubhAvase-janmAntaropArjita puNya se apane adhIna kI hai tathA jisake bhogane kA mujhe hI adhikAra hai bANa kA vAra kiyA hai-jJAta hotA hai vaha alpotsuka hai-prANa trANa ke utsAha se varjita ho cukA hai-nahIM to use mere bhavana meM bANa chor3ane kA kyA adhikAra thA aisA soca kara vaha zIghra hI siMhAsana se uTha baiThA (abhudvittA jeNeva se NAmAyake sare teNeva uvAga chaI) aura uTha kara vaha jahAM para vaha nAmAGkita bANa par3A huA thA vahAM para aayaa-(uvaagche. ane pitAnA akAla mRtyune bolAvI rahyo che. mane lAge che ke te kulakSaNa che, ethabha lakSaNe vALe che, hInayya cAturdaza che.-hIna puNyavALI caturdazImAM kRSNa caturdazInA divase teno janma thayo che. temaja te zrI-DhI thI rahita che. kemake tene mArI A pratyakSamAM anubhUyamAna pradhAna devaddhi-dhanara-nAdirUpa sampatti upara-deva zuti upara-deva zarIra, AbharaNadinI kAMti upara ke je meM divya devAnubhAvathI janmAnapAta prabaLa puNyathI svAdhIna banAvI che temaja jene bhegavavA ne adhikAra mane ja prApta thayela che-bANa prahAra karyo che. mane lAge che ke te apasuka che, prANatrANanA utsAhathI vajita thaI cUka che, nahIMtara te mArI upara bANa choDavAnuM sAhasa ja kevI rIte karI zake ? A prabhArI viyA2 zana a Ra (sAsana 652thI 6 5 gaye. (abbhudvittA jeNeva NAmAhaMke sare teNeva uvAgacchai) mana me tha lyo ta namati mA 59
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR* vakSaskAraH sU0 6 snAnAdinivratyanantaroya bharatakAryanirUpaNam 597 hatAGkaH nAmAGkitaH zaraH tatraivopAgacchati, tatra nAmarUpo'hataH-akhaNDitaH aGkaHcinhaM yatra sa tathA nAmAGkita ityarthaH (uvAgacchittA) upAgatya (taM NAmAhayaMka saraM geNhai) taM nAmAhatAGka zaraM gRhNAti (NAmaMkaM aNuppavAei) nAmAGkam anupravAcayati varNAnupUrvokrameNa paThati (NAmakaM aNuppavAemANassa ime eyArUve ajjhathie ciMtIe patthie kappie maNogae saMkappe samuppajjitthA) nAmAGkam anupravAcayato'yaM vakSyamANa etadpo vakSyamANasvarUpa AdhyAtmikaH cintitaH prAthitaH kalpitaH manogataH saMkalpaH samudapadyata, tatra Atmani adhi adhyAtma tatra bhavaH AdhyAtmikaH AtmaviSaya ityarthaH aGkuraiva cintita iti, saMkalpazca dvidhA dhyAnAtmakaH cintAtmakazca tatrAdyaH sthirAdhyavasAyalakSaNaH, dvitIyazcalAdhyavasAyalakSaNaH, asmin pakSe cintitaH-cintAtmakaH cetaso'navasthitatvAt prArthitaH-prArthanAviSayaH ayaM me manorathaH phalavAn bhUyAdityabhilApAtmaka ityarthaH puSpita iva kalpitaH = sa evaM cchittA taM NAmAhayaMka saraM pageNhai ) vahAM Akara ke usane usa nAmAGkita bANa ko apane hAtha meM uThA liyA / (NAmakaM aNuppavAei) aura nAma ke akSaroM ko vAcA ( NAmaka aguppavAemANassa imeNyAce ajjhasthira patthira magAgara saMkarape samupajatthA ) nAmAMkita akSaroM ko vAcate hue use aisA vakSyamANa svarUpa vAlA AdhyAtmika, cintita, prArthita, kalpita, manogata, saMkalpa utpanna huaa| vaha saMkalpa AtmA meM utpanna huA isaliye use AdhyAtmika kahA hai cintA yukta hone se vaha cintita thA / saMkalpa do prakAra kA hotA hai-eka dhyAnAtmaka aura dUsarA cintAtmaka / inameM pahilA sthira avyavasAyarUpa hotA hai| kyoM ko yaha tathAvidha dRDha saMhananAdiguNa vAloM ke hotA hai, dUsarA calAdhyavasAya rUpa hotA hai| aura yaha tathAvidha dRr3hasaMhananAdi guNavAloM se bhinna jIvoM ke hotA hai unameM se yaha saMkalpa citta kI anavasthitirUpa hone se cintita thA aisA saMkalpa anabhilASAtmaka bhI ho sakatA hai / isake liye kahA gayA hai ki nahIM yaha usakA saMkalpa prArthita thA abhilASA janya thA arthAt yaha merA saMkalpa phagrAhI hogA Data tyAM gayA. (uvAgacchitA taM NAmAhayaka saraM gehai) istata nAmAMtine potAnA hAyamAMdI (NAmaka agupacApaha) sane nAmatA 2552 / pAMcyA, (NAmaMka aNuppavAemA gasta ime epArUve ajjhasthie patthira maNogae saMkappe samupajjitthA) nAmAMkita akSaro vAMcIne tene e vaphTamANuM svarUpa vALe AdhyAtmika ciMtita, prAthita kahipata, mane gata saMka9pa upana thayA. te saMka95 AtmAmAM utapana thayA e AdhyAtmika kahevAmAM Avyo che. cittAyukta havA badala te ciMtin hatuM. saMka95 be prakAranA hoya che-eka davAnAmaka ane bIje cintAmaka emAM prathama sthira adhyavasAya rUpa hoya che kemake e tathAvidha daDha saMhanAnAdi guNavALAone thAya che. bI je saMka95 calAdhyavasAya rUpa hoya che ane te tathAvidha daDha saMhanAnAdi guNavALAothI bhinna jIve ne heAya che, temanAmAM A saMkalapa cittanI anavasthiti rUpa hevA badala ciMtita hate. evo saMkalapa anabhilASAmaka paNa thaI zake ethI kahevAmAM Avela che ke A saMkalapa meanemone
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vyavasthAyuktaH sarvathA rAjayogyApahArapradAnena mayA rAjA satkAryaH iti kAryAkAraNa bicAraH dvipatrita iva manogataH na bahirvacanena prakAzitaH evaMvidhaH saMkalpaH samudapadyata, tamevAha-(uppaNNe khalu bho) utpannaH khalu nizcayena bho ityAmantraNe (jaMbuhove dIve bharahe NAmaM rAyA cAuraMta cakkATTo) jambUdvIpe dvope bharate varSe bharato nAma rAjA cAturantacakravattoM (taM jIyameyaM tIya paccuppaNNamaNAgayANaM mAgahatittha. kumArANaM devANaM rAIgamuvatthANIyaM karettae) tat tasmAjjItametat atItapratyutpannAnAgatAnAM mAgadhatIrthakumArANAm, mAgadhatIrthasya adhipatayaH kumArAH mAgadhatIrthakumArAH teSAM tanAmakAnAM rAjJAM naradevAnAm upasthAnika prAbhRtaM kartum (taM gacchAmi NaM ahaM pi bharahassa raNNo uvatthANIyaM karemi ttikaTTu evaM saMpehei) tat gacchAmi khalu ahamapi bharatasya rAjJazcakriNa upasthAnikaM karomi iti kRtvA iti manasi vicintya evaM vakSyamANaM nijaRddhisAraM saMprekSate paryAlocayati ||suu0 6 // tataH kiM karoti ityAha- "saMpehettA" ityaadi| mUlam-saMpehettA hAraM mauDaM kuMDalANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya vatthANi ya AbharaNAni ya saraM ca NAmAhayaMkaM mAgahatitthodagaM ca geNhai aisA abhilASA vAlA thA tathA usane ise abhI taka mana meM hI rakhA thA bAhira kisI ko vacana dvArA nahIM kahA thA-isaliye vaha manogata thA (uppaNNe khalu bho jaMbuddove dIve bharahe NAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI) oha ! jambUdvIpa meM bharata kSetra meM cA ranta cakravartI bharata nAma kA rAjA utpanna huA hai-(taM jIyameyaM tIyapaccuppaNNamaNAgayANaM mAgahatitthakumArANaM devANaM rAINamuva sthANIyaM karettae) ataH atIta pratyutpanna mAgadha tortha ke adhipati kumAroM kA yaha jIta-paramparAgata vyavahAra-hai ki ve use najarAnA-bheTa-upasthita kareM-(taM gacchAmi ahaMpi bharahasta raNo uvatthANIyaM karemitti kaTu evaM saMpehei) to aba maiM cala aura car3hakara bharata rAjA ko najarAnA upasthita karU~ isa prakAra se vicAra karake phira usane najarAnA pradAna karane ke yogya vastuoM ke sambandha meM vicAra kiyA- // 6 // tene prAthita hatA ane te abhilASAjanya hate eTale ke e mAre saMkalapa phalagrAhI thaze evI abhilASA yukta hate. temaja teNe atyAra sudhI tene pitAnA manamAM ja rAkhyo Dato. pAnI pAse 55 vayana dvArA prATa naDatA, methI te manogata tA. (uppaNNe khalu bho jaMbuddove dIve bharahe NAmaM rAyA cAuratavakavaTTo) moha ! yUdvIpamA sarata kSetramA yAturanta yatA' bharata nAme sa panna thye| che (taM jIyameyaM tIyapaccuppaNNamaNAgayANaM mAgahatitthakumArANaM devANaM rAINa uvatthANIyaM karettae) methI - tIta pratyutpanna mAgadha tIrthanA adhipati kumArone A jIta-paraMparAgata vyavahAra-che ke tayAtana na (leTa) re. (taM gacchAmi ahaMpi bharahassa raNNo uvatthANIyaM karemi. tti kaTUTu evaM saMpehei) to vahu bhane 47ne sarata ne nasarA upasthita karUM A pramANe vicAra karIne pachI najarANuM yogya vastuonA viSe vicAra karyo che sUtra 6
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR pakSaskAraH su.7 mAgadhAtIrthAdhipateH bharataM pratyupasthAnIyArpaNam 599 giNhittA tAe ukkiTThAe tuDiyAe cavalAe jayaNAe sIhAe sigghAe uDuyAe divAe devagaIe vIIvayamANe vIIvayamANe jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchada uvAgacchittA aMtalikkhapaDivaNNe sakhikhigIyAiM paMca vaNNAI vatthAI pavaraparihie karayalapariggahiyaM dasaNahaM sira jAva aMjali kaTTai bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvettA evaM vayAsI abhijieNaM devA NuppiehiM kevalakappe bharahe vAse purathimeNaM mAgahatitthamerAe taM ahaNaM devANuppiyANaM visayavAsI ahaNaM devANuppiyANaM ANattI kiMkare AhaNNaM devANuppiyANaM purathimille aMtavAle taM paricchaMtu NaM devANuppiyA ! mamaM imeyAkhvaM pIidANaM ttika? hAraM mauDaM kuMDalANi ya kaDagANi ya jAva mAgahatitthodagaM ca uvaNei, taeNaM se bharaherAyA mAgahatitthakumArassa devassa imeyArUvaM pIidANaM paDicchai paDicchittA mAgahatitthakumAraM devaM sakkArei sammANei sakkArettA sammANettA paDivisajjei taeNaM se bharahe rAyA rahaM parAvattei, parAvattettA mAgahatitthegaM lavaNasamuddAo paccuttarai paccuttarittA jeNeva vijayakhaMdhAvANivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA turae NigiNhai NigiNhittA rahaM Thavei ThavittA rahAo paccoruhai paccoruhitA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA majjagagharaM agupavisai agupavisittA jAva sasivva piyadaMsaNe NakhaI majjaNagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai uvAgacchittA bhAyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei pArittA bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe NisIyai NisoittA aThArasa seNippaseNIo sahAvei sadavittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA! ussukkaM ukkaraM jAva mAgahatitthakumArassa devassa aTTAhiyaM mahAmahimaM karei karittA mama eyamANittiyaM
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ -~~~~ ~ 600 * jambudvIpaprajJaptisUtre paccappiNaha, taeNaM tAo aTThArasaseNippaseNIo bharahaNaM raNNA evaM vuttAo samANoo haTTha jAva kareMti karittA eyamANattiyaM pacappiNati, taeNa. se dive cakkarayaNe vairAmayatuMbe lohiyakkhAmayArae jaMbuNayaNe mIe NANAmaNikhurappathAlaparigae maNimuttAjAlabhUsie saNaMdighose sakhikhiNIe. dive taruNaravimaMDalaNibhe NANAmaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhitte savvouasurabhi kusuma AsattamalladAme aMtalikkhapaDivaNNe jakkhasahassasaMparikhuDe divvatuDiyasahasaNNiNAdeNaM pUreMte ceva aMvaratalaM NAmeNa ya sudaMsaNe Navaissa paDhame cakkarayaNe mAga hatitthakumArasta devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA dAhiNapaccatthimaM di.se varadAmatitthAbhimuhe payAe yAvi hotthA ||suu07|| chAyA-saMprekSya hAraM mukuTaM kuNDalAni ca truTikAni ca vastrANi ca AbharaNAni ca zaraM ca nAmAhatAGka mAgadhatIrthodakaM ca gRhNAti gRhItvA tayA utkRSTayA tvarayA capalayA capalayA yatnayA siMhayA uddhRtayA divyayA devagatyA vyativajan yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchati, upAgatya antarikSapratipannaH sakiMkiNIkAni paJcavarNAni vastrANi pavaraparihitaH karatalaparigRhItazirayAvat aJjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena barddhayati, barddhayitvA evamavAdIta, abhijita khalu devAnupriyaiH kevalakalpaM bharataM varSe paurastye mAgadhatIrthamaryAdayA tadahaM khalu devAnupriyANAm viSayavAsI aha devAnupriyANAmAjJaptikiGkaraH ahaM devANupriyANAM paurastyo'ntapAlaH tat pratIcchantu khalu devANupriyAH mama etadrUpaM prItidAnam itikRtvA hAraM mukuTaM kuNDalAni ca kaTakAni ca yAvat mAgadhatIrthodakaM ca upanayati, tataH khala sa bharato rAjA mAgadhatIrthakumArasya devasya imetadpaM prItidAnaM prIticchati pratISya mAgadhatIrthakumAraM devaM satkArayati sammAnayati satkArya sanmAnya ca prativisarjayati tataH khala sa bharato rAjA rathaM parAvartayati, parAvartya mAgadhatIrthena lavaNasamudrAt pratyavatarati pratyavatIrya yatraiva vijayaskandhAvAranivezo yathaiva bAhyA upAsthAnazAlA tatraivopAgacchati, upAgatya turagAn nigRhAti nigRhya rathaM sthApayati, sthApayitvA rathAt pratyavarohati, pratyavaruhya yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati upAgatya majjanagRhamanupravizati, anupravizya yAvat zazIva niyano natiH majanazahAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva bhojanamaNDapastatraivopAgacchati upAgatya bhojanamaNDape sukhAsanavaragata aSTamabhaktaM pArayati pArayitvA bhojanaNDapAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva siMhAsanaM tatraivopAgacchati upAgatya siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukho niSIdati, niSadya aSTAdaza zreNI prazreNI:
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkAtR0 vakSaskAraH sU0 7 mAgadhatIrthAdhipateH bharataM pratyupasthAnIyArpaNam 601 zabdayati zabdayityA eghamAdot kSiprameva bho devAnupriyAH ! ucchulkAm utkarAM yAvat tIrthakumArasya devasya aSTAhikA mahAmahimAM kuruta kRtvA mama etAmAjJaptikA pratyarpayata tataH khalu tAH aSTAdaza zreNiprazreNayaH bharatena rAzA evam, uktA satyaH hRSTayAvat kurvanti, kRtvA etAmAkSaptikA pratyarpayanti tataH khalu taddivyaM cakraratna bajramaya tumbaM lohitAkSa ratnamayArakaM jAmbUnada nemi nAnAmaNikSuraprasthAlaparigataM maNimuktAjAlabhUSitam, sanandi. ghoSam sakiGkiNIkam, divyam trunnrvimddlnibhm| nAnA-maNiratnaghaNTikAjAlaparikSiptam sarva surabhikusumAsakta mAlyadAma antarikSa pratipannam yakSasahastrasaMparivRtam, divya truTitazabda sanninAdena pUrayadiva ca ambaratalam nAmnA ca sudarzanam narapateH prathamam cakraratnam, mAgadhatorthakumArasya devasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlataH pratiniSkAmati pratinikramya dakSiNapazcimAM dizaM varadAmatIrthAbhimukhaM prayAtaM calitaM cApyabhavat ||suu0 7 // TIkA-(saMpehettA) ityaadi| (saMpehettA) saMprekSya-paryAlocya (hAraM mauDaM kuMDalANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya vatthANi ya AbharaNAni ya saraM ca NAmAhayaMkaM mAgahatitthodagaM ca geNhai) hAramaSTAdazAdisarikamuktAhAram tatra mukuTaM-zirobhUSaNam, kuNDalAni ca, karNabhUSaNAni, kaTakAni ca- hastAbharaNAni, truTitAni ca bAhAbharaNAni, vastrANi ca nAnAmaNiratnAdi khacita paridheyapaTTavastrANi bharatasya pratyappaNAya zaraM-bANaM ca, nAmAhatAeM bharateti nAmAGkitacinhaM zaraM ca mAgadhatIrthoMdakaM ca-rAjyAbhiSekopayogi mAgadhatIrthajalaM ca etAni gRhNAti (giNhittA) gRhItvA (tAe unikaTThAe turiyAe cavalAe javaNAe sIhAe sigyAe uddhRyAe divvAe devagaie vIIvayamANe voIvayamANe jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai) tayA utkRSTayA tvaritayA capalayA jayA siMhayA zIghrayA uddhatayA divyayA devagatyA vyativrajana vyativrajan yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchati, 'saMpehettA hAraM mauDaM kuMDalANi ya' ityAdi sU0-7 TIkArtha-(saMpehettA) acchI taraha se vicAra karake (hAraM mauDaM kuMDalANi ya kaDagANi ya taDiyANi ya vatthANi ya AbharaNANi ya saraM ca NAmAhayaMkaM mAgahatitthodagaM ca geNhai) usane hAra, mukuTa, kuNDala, kaTaka, truTita-bAhuke AbharaNa, nAnAmaNiratnAdika se khacita pahirane yogya vastra bharata ke nAma se aGkita bANa evaM mAgadhatIrtha kA rAjyAbhiSekopayogI udaka liyA-(giNhittA tAe ukkidAe turiAe cavalAe jayaNAe sIhAe sigdhAe ubUAe divbAe devagaIe vIIvaya saMpehetA hAraM mauDaM kuMDalANiya' ityAdi suu07|| mokArtha-saMpehettA)sArIzaa viyA24zana (hAraM mauDaM kuDalANiya kaDagANi ya tuDiyANiya, vatthANiya AbharaNAni ya saraM ca NAmAhayaMkaM mAgahatitthodagaM ca geNhaha) tAra.bhuza kuMDaLa, kaTaka, truTita-bAhunA AbharaNu vizeSa nAnAmaNi ratnAdikathI khacita paheravA gya vastro bharatanA nAmathI aMkita bANa tema ja mAgatIrthanuM rAjyAbhiSeka egya udaka e adhI tayAbIdhI. (giNhittA tAe ukkiTThAe turiAe cavalAe jayaNApa sIhAe sigyAe uddhaAe divvAe devagaIe vIIvayamANe2 jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchA)
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 602 jambUddhIpapraptisUtre tatra tayA utkRSTayA gatyA tvarayA AkUlayA na svAbhAvinyA, capalayA kAyato'pi caNDayA, javanayA vegavatyA siMhayA-tadADhayasthairyeNa, uddhRtayA- datizayena jayinyA vipakSajetRtvena chekayA nipugayA divyayA devagatyA AkAzamArgagamanena vyativajan vyatitrajan yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchati (uvAgacchittA) upAgatya (aMtalikkhapaDivaNNe sakhikhiNIyAI paMcavaNNAI vatthAI pavaraparihie karayalapariggahiyaM dasaNahaM sira jAba aMjali kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM baddhAvei) antarikSapratipanna: sakiMkiNIkAni paJcavarNAni vastrANi pravaraM parihitaH karatalaparigRhItaM dazanakhaM zira yAvat ajjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena varddhayati, tatra antarikSapratipannaH AkAzagato devAnAmabhUmicAritvAt sakiMkiNIkAni-kSudraghaNTikA sahitAni paJcavarNAni ca kRSNanolapItaraktazuklavarNAni ca vastrANi pravaraM vidhipUrvakaM yathA syAt tathA parihitaH mANe2 jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai) ina saba upahAra karane yogya vastuoM ko lekara vaha utta utkRSTa, tvarita, capala, ati mahAn vega se Arabdha hone ke kAraNa siMhagAmi jaisI zIghratAvAlI, uddhRta divya devagati dvArA calatA calatA jahAM bharata rAjAthA vahAM para -AyA gati ke ina vizeSaNoM kI vyAkhyA pahile kI jA cukI hai / (uvAgacchittA aMtalikvapaDivanne sakhikhiNiAI paMcavaNNAI vatthAI pavaraparihie karayalapariggahiraM dasaNahaM siraAvattaM jAva aMjali kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei) vahAM Akarake usane kSudaghaMTikAoM se yukta aise pAMca varNoM vAle vastroM ko pahire hue hI AkAza meM khar3e-khar3e daza nakha jisameM mila jAveM aisI aMgulI karake aura use mastaka para dhara karake bharata rAjA ko jaya vinaya zabdoM kA uccAraNa karate hue hI badhAI dI yahAM jo use kSudra ghaMTikAoM se yukta vastra pahire hue prakaTa kiyA gayA hai usakA tAtparya yahI hai ki usane una ghaMTikAoM se utthita zabdoM dvArA yahI prakaTa sarvajana samakSa kiyA maiM ApakA prakaTarUpa meM sevaka hU~ guptarUpa meM nahIM (vaddhAvittA evaM vayAsI) vadhAI save upahAra vastuo laIne te utkRSTa, tvarita, capaLa ati mahAna vegathI A2 bdha hovAthI siMha gati jevI zIvratAvALI, uddhata divya devagatithI cAlatA-cAlate jyAM bharatarAja hatuM, tyAM Avyo. gatinA e sarve vizeSaNanI vyAkhyA pahelAM karavAmAM AvI che. (uvAgacchittA aMtalikkhapaDivanne sakhikhiNI Ai paMvavaNNAI vatthAI pavaraparihie karayalapariggahiraM dasaNahaM sira jAva aMjaliM kaTu bharahaM rAya jaeNa vijaeNaM vaddhAvei) tyAM AvIne teNe kSudraghaMTikAothI yukta evA pAMcavavALa vastra paherIne AkAzamAM ja UbhA rahIne dasanakho jemAM saMyukta thaI jAya evI aMjalI banAvIne ane tene mastaka upara mUkIne bharata rAjAne jaya-vijya zabda sAthe abhinaMdana vadhAmaNI ApyA. ahIM je kSudra ghaMTika yukta vastro paherelA che. evo ullekha che tenuM tAtparya A pramANe che. che te ghaTikAothI usthita thatA zabdo vaDe eja vAta sarva loko samakSa pragaTa rI hu tAre 2 35bhA se chu, zusa 35mA nahi. (vaddhAvittA evaM vayAsI) mAna
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 bakSaskAraH su0 7mAgaghatIrthAdhipateH bharataM pratyuparathAnIyArpaNam 68 dhAritaH / kimuktaM bhavati ityAha- kiMkiNI grahaNena tasya, kiMkiNI samutthazabdena sarvajana - samakSaM sevako'smi na tu guptarUpeNeti jJApanArtham, karatalaparigRhItaM dazanaM zirasAvate mastake'JjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM cakriNaM jayena vijayena - jayavijayazabdena varddhayati 'baddhAvittA' varddhayitvA' evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdAt 'abhijieNaM devAfoot kevala bharahe vAse puratthimaNaM mAgahatitthamerAe taM ahaNNaM devANuppiyANaM visavAsI ahaNaM devANupiyANaM ANattI kiMkare ahaNNaM devANuppiyANaM purathimille aMtavAle taM paDicchaMtu NaM devANupiyA ! mamaM imeyArUvaM pIidANaM tikaTTa hAraM maDa kuMDalANi ya kaDagANi ya jAva mAgadavitthodagaM ca uvaNei' abhijitaM khalu devAnupriyaiH kevalakalpaM bharataM varSaM paurastye mAgadhatIrthamaryAdayA tadahaM khalu devAnupriyANAM viSayavAsI, ahaM khalu devAnupriyANAM paurastyo'ntapAlaH tatpratIcchantu devAnupriyAH ! mamedam etadrUpaM prItidAnam / itikRtvA hAraM mukuTaM kuNDalAni ca yAvat mAgadhatIrthodakaM ca upanayati 'devANupiehi' devAnupriyaiH - 'kevalakappe' kevalakalpaM - kevalajJAnasadRzaM sampUdekara ke phira usane aisA kahA - ( abhijieNaM devANuppiehiM kevalakappe bharahe vAse puratthimeNaM mAgatitthameza taM ahaNe devANuppiyANaM visayavAsI ahaNNaM devANuppiyANaM ANattI kiMkare ahaNaM devANupiyANaM puratthimille aMtavAle taM paDicchaMtuNaM devANupiyA mamaM imeyArUvaM pIi dANaM tikaTTu hAraM mauDaM kuMDalANiya kaDagANiya jAva mAgahatitthodagaM ca uvaNei) Apa devAnupriya ke dvArA kevala kalpa- samasta bharata kSetra pUrva dizA meM mAgadhatIrtha taka acchI taraha se jota liyA gayA hai, maiM Apa devAnupriya ke dvArA jite gae deza kA nivAsI hU~, meM ApakA AjJapti kiMkara hU~ meM Apa devAnupriya kA pUrva dizA kA antapAlahUM isaliye Apa devAnupriya mere isa prItidAna ko bheMTa ko svIkAra kareM aisA kaha kara usane usake liye hAra, mukuTa, kuNDala, kaTaka yAvat mAgadha tIrtha kA udaka de diyA / paurastya antapAla zabda kA bhAvArtha aisA hai ki pUrva dizA meM Apake dvArA jo zAsita deza hai usa deza kA maiM zatruoM Adike dvArA jAyamAna nandana Apane pachI tethe yA prabhAu- abhijipaNaM devANuppiehi kevalakappe bharahe vAse puratthimeNaM mAgahatitthamerApa taM ahaNaNaM devANuppiyANaM visayavAsI ahaNNaM devANupiyANa ANattI kiMkare ahaNhaM devANupiyANaM purAtthimille aMtavAle taM paDicchaMtu NaM devAzupiyA ! mamaM imeyArUvaM pIidANaM tikaTTu hAraM mauDaM kuNDalANi ya kaDagANi ya jAva mAgahatthodagaM ca uNe) Aya hevAnupriya vaDe ThevA udaya- samasta - lastakSetra pUrva hizAmAM mAgadhatItha sudhI sArIrIte jItIlevAmAM AvyuM che. huM Apa devAnupriya vaDe vijita dezAnA nivAsI chuM. huM ApazrInA AjJapti kiMkara chuM. huM. Apa devAnupriyA pU dizAnA aMtapAla chuM ethI Apa devAnupriya mArA A prItidAnane-bheTane svIkArakaro A pramANe kahIne teNe temanA mATe hAra, suTa, kuMDaLa, kaTaka yAvat mAgaSatIyanuM udaka e sarva vastuo apita karI. pautsya antapAla zabdanA bhAvArtha A pramANe che ke pUrva dizAmAM Apa vaDe zAsita je deza che. te dezaneA huM. zatrue vagere dvArA jAyamAna
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtra rNamityarthaH 'bharahe vAse' bharata varSa bharatakSetram 'purasthimeNaM' paurastye pUrvasyAM dizi khalu 'mAgahatitthamerAe' mAgadhatIrthamaryAdayA mAgavatIrthaparyantam 'abhijieNa' abhijitaM khalu nizcayena 'taM' tasmAt kAraNAt 'aha' ahaM khalu devANuppiyANaM' devAnupriyANAM bhavatAM 'visayavAsI' viSayavAsI dezavAsI 'ahaNNaM' ataeva ahaM khalu 'devANuppiyANaM' devAnupriyANAm 'ANattikiMkare' AjJaptikiGkaraH AjJAkArI sevakaH 'ahaNNaM' ahaM khalu 'devANuppiyANaM' devAnupriyANAm 'purasthimeNaM' paurastyaH -pUrvadik sambandhI 'aMtavAle' antapAlaH, annaM-tvadAjJapti deza sambandhinaM pAlayati rakSayati rivAdi sarvopadravebhya iti antapAla:-tvadAdezarakSako'smi 'taM' tat tasmAt kAraNAt 'paDicchaMtu NaM devANuppiyA' pratIcchantu-gRhNantu khalu bho devAnupriyAH! 'mama' mama 'ima' idaM pura upasthApitam 'eyArUvaM' etadrUpaM pratyakSAnubhUyamAnasvarUpam 'pIIdANaM' prItidAnam upahArarUpam 'tikaTTha' iti kRtvA iti vijJapya 'hAraM' hAraM-muktAhAram 'mauDa' mukuTam 'kuMDalANi ya' kuNDalAni ca 'kaDagANi ya' kaTakAni ca hastabhUSaNAni ca yAvat nAmAGkitavANam 'mAgahatitthodagaM ca' mAgapatIrthodakaM ca-rAjyAbhiSekopayogi mAgadhatIrthajelaM ca 'uvaNei' upanayati-bharatakriNe prAbhRtI karoti arpayatItyarthaH, 'taeNaM se bharahe rAyA mAgahatitthakumArassa devassa imeyArUvaM pIidANaM paDicchaI' tatastadanantaraM khalu sa bharato rAjA mAgadhatIrthakumAranAmno devasya idam eta dUpaM prItidAnaM pratIcchati svIkaroti 'paDicchittA' pratISya svIkRtya 'mAgahatitthakumAraM devaM sakArei sammANei' mAgadhatIrthakumAraM devaM satkArayati anugamanAdinA sanmAnayati madhuravacanAdinA 'sakAritA sammANittA' satkArya sanmAnya ca 'paDivisajjeI' prati visarjayati svasthAnagamanAya anumanyate 'taeNaM se bharahe rAyA rahaM parAvattei' tataH khalu sa bharato upadravoM se rakSA karane vAlA hU~ yahAM yAvat zabda se nAmAMkita bANa gRhIta huA hai| (taeNaM se bharahe rAyA mAgahatitthakumArassa devassa imaM eyArUvaM pIidANaM paDicchai) bharata rAjA ne bhI mAgadhatIrtha kumAra deva ke isa prakAra ke isa prItidAna ko-bheMTa ko-svIkAra kara liyA(paDi. cchittA mAgahatitthakumAraM devaM sakkArei, sammANei) bheMTa svIkAra karake phira usa bharata rAjA ne usa mAgadhatIrtha kumAra kA anugamanAdi dvArA satkAra kiyA aura madhura vacanAdi dvArA sanmAna kiyA (sakkArittA sammANittA paDivisajjei) satkAra evaM sanmAna karake phira use visarjita upadravAthI 21 // 42 // 2 chu.. mI yAvat 204thI nAmaihita mAnuSya thayuM che. (tapaNe se bharahe rAyA mAgahatitthakumArassa devassa imaM payarUvaM pIidANaM paDicchai) sarata zAye 15 bhAga tI bhA2 hevanAmA tanA se prItivAna (leTa) no spI2 yA. (paDicchitA mAgaititthakumAra devaM sakArei, sammANei) maTana svA2zana pachI sarata rAjAe te. mAgadha tIrtha kumArano anugAmanAdi dvArA satkAra karyo ane madhura vacanAdi dvArA tanusanmAna yu. (sakkAritA sammANittA paDi visajjei) sa42 ane sanmAna Jza pachI ta vihAya mAcI. (ta paNaM se bharahe rAyA rahaM parAvattei) tyA2 mA te
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATokA ta vakSaskAraH sU0 7 mAgadhatIrthAdhipateH bharataM pratyupasthAnIyArpaNam 605 rAjA rathaM parAvartayati nivartayati 'parAvattittA' parAvartya 'mAgahatittheNaM lavaNasamuddAmo paccuttarai' mAgayatIrthena lavaNasamudrAt pratyavatarati 'paccuttarittA' pratyavatIrya 'jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai' yatraiva vijayaskandhAvAranivezo yatraiva ca bAhyA upasthAnazAlA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'turae NigiNhai' turagAn nigRhNAti-sthirI karoti 'nigiNhittA' nigRhya 'raI Thavei' rathaM sthApayati 'ThavittA' sthApayitvA 'rahAo paccIruhai' rathAt pratyavarohati avatarati 'paccoruhittA' pratyavaruhya 'jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai' yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'majjaNagharaM aNupavisaI' majjanagRham anupravizati 'anupavisittA' anupravizya 'jAva sasivva piyadaMsaNe' yAvat zazIva priyadarzana: 'NaravaI majjaNagharAo paDiNikkhamai' narapatiH majjanagRhAt pratiniSkAmati atra pUrva kara diyA / (taeNaM se bharahe rAyA rahaM parAvattei) isake bAda usa bharata rAjA ne apane ratha ko lauTAyA ( parAvattittA mAgahatittheNaM lavaNasamuddAo paccuttarai ) aura lauTAkara mAgadhatIrtha se hotA huA vaha lavaNa samudra se vApisa bharata kSetra kI ora A gayA (paccuttarittA jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai ) aura Akara ke vaha jahAM para vijayaskandhAvAra kA niveza thA-paDAva par3A huA thA aura usameM bhI jahAM para bAhya upasthAna zAlA thI vahAM para AyA / (uvAgacchittA turae nigiNhai) vahAM Akarake usane ghor3oM ko roka diyA (nigihittA rahaM Thavei, ThavittA rahAo paccorahai paccoruhitA jeNeva majjagaghare teNeva uvAgacchai) ghor3o ko roka karake usane phira ratha khar3A kara diyA / ratha ke khar3e hote hI vaha usa ratha se nice utarA aura utarakara phira vaha jahAM para snAnagRha thA vahAM para AyA (uvAgacchittA majjaNagharaM aNupavisai) vahAM Akara vaha snAnagRha meM praviSTa huA (aNupavisittA jAva sasivva piyadasaNe NaravaI majjaNagharAo paDinikkhamaI) vahAM praviSTa hokara usane pUrvavat snAna kiyA snAna karane ke anantara phira dhavala mahAmedha se nikalate hue candra ke bharata zo paataan| 2tha paach| pAyI. (parAvattittA mAgahatittheNaM lavaNasamuhAo paccuttarai) mane paach| vajI bhAga tIrtha bhAMthI 5sAra ya na samudra tathA paach| bharata kSetra ta25 mApI gye| (paccuttarittA jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTANasAlA teNeva uvAgacchai) ane bhAvIna. nyai viya 24 dhaavaa2niveza hate-paDAva hato, ane temAM paNa jyAM bAhya upasthAna zALA hatI tyAM AvyuM (uvAgacchittA turae nigiNhai) tyAM mAvIna teNe ghAmAne bhArAcyA (nigiNhittA rahaM Thavei ThavittA rahAo paccoruhai pazcoruhitA jeNeva majjaNadhare teNeva uvAgacchada) dhAyAne ubhA rAkhIne pachI teNe stha UbharAkhyo. ratha Ubhe rahetAM ja te rAjA ratha uparathI nIce utayo sana nAya tarIna pachI yAM snAnasa -tyAM gye| (uvAgacchitsA majjaNaghara aNupavisai) tyA AvIna snAnasabhA praviSTa thA. (aNupavisittA jAva sasivva piyadasaNe paravaI majjaNagharAo paDinikkhamaI) tyo praviSTa ya na to pUrvavat snAna thu, snAna
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ 606 jambUdvIpaprajJaptisUtre vat snAnavidhyanantaraM dhavalamahAmevAnnigacchan candra iva sudhAdhavalIkRtamajjanagRhAt priyadarzanaH sa bharataH cakrI nirgacchatItibhAvaH 'pariNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai' yatraiva bhojanamaNDapastatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei' bhojanamaNDape sukhAsanavaragataH san aSTamabhaktaM pArayati upavAsatrayAnantaraM pAragAM karotItyarthaH 'pAritA' pArayitvA pAraNAM kRtvA 'bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamaI' bhojanamaNDapAta pratiniSkrAmati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jeNeva bAhiriyA uvadvANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai' yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva siMhAsanaM tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe Nisoai' siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukhaH pUrvAbhimukhaH niSIdati upavizati 'NisIittA' niSadha upavizya 'aTThArasa seNippaseNIo sadAvei' aSTAdaza zreNi prazreNIH zabdayati Ahvayati 'sadAvittA' zabdayitvA AhUya evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn atha kimavAdIt ityAhajaise priya darzana vAlA vaha bharata rAjA usa sudhAdhavalo kRta snAna ghara se bAhara AyA / (paDiNikkhamittA jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai ) snAna ghara se bAhara Akara ke phira vaha jahAM bhojana zAlA thI vahAM para AyA (uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei) vahAM Akara ke usane bhojana maMDapa meM sukhAsana para baiTha kara aSThabhaktakI pAraNA kI (pAritA bhoyaNamaMDavAo paDiNikvamai) pAraNA kara ke phira vaha bhojana zAlA se bAhara AyA (paDi. NikvamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai) bAhara Akara ke phira vaha jahAM vAhya upasthAnazAlA thI aura usameM bhI jahAM para siMhAsana thA vahAM paraAyA ('uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NitIai) vahAM Akara ke vaha pUrva dizA kI ora mu~ha karake siMhAsana para baiThagayA (NisIittA aTThArasaseNippaseNImao saddAvei) vaiThakara phira usane 18 zreNi prazreNiyoM ko bulAyA-(sahAvittA evaM vayAsI) bulAkara usane aisA kahA -khippAmeva karIne pachI dhavalamahAmeghathI niSpanna candra je priyadazI te bharata rAjA te sudhAdhavalIkRta snAnalamAthI sA2 mAyA. (paDiNikvamittA jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai) snAna gharamAthI mAra nAjIne pachI tayAM Annual Ri gaye. (uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei), tyo mApIna tAsana bha75mA susAsana 752 / sane tyA2 mA ta ma maratanI paa2| 421. (pArittA bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamai) pArayA rIne pachI sanazANAmAMthA // 3 // 2 mAvyA. (paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai) maha(2 vI pachI lyA mAgha sthAnazAmAtA mana tamA 5y ryAM siMhAsana hetu tyAM maaye|. (uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIai) tyA mApAna ke pUrva hita25 bhumazana siMhAsana 52 mesI gayI. (NisiittA aThThArasa seNippaseNIo sadAvei) mesIne pachI taNe 18 zreli-prathinAata mAyA, (saddAvittA evaM vayAsI) mAvAvI mA pramANe |
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 7 mAgadhatIryAdhipateH bharataM pratyupasthAnIyArpaNam607 'khippAmeva bho ! devANuppiyA' iti, kSiprameva bho devAnupriyAH ! 'usmukkaM ukkaraM jAva mAgahatitthakumArassa devassa aTTAhiyaM mahAmahimaM kareha' ucchulkAm utkarAM yAvat mAgadhatIrthakumArasya devasya vijayopalakSikAm aSTAhikAM aSTadinasampAdhAM mahAmahimAM mahAn mahimA yasyAM sA tAm kuruta tatra-ucchulkAmiti unmukta:-tyaktaH zulka:-rAjakIyadeyadravyaM yasyAM sA tathA tAm yAvat padAt ucchulkAdi sarva vizeSaNaviziSTAM kuruteti sambandhaH 'karittA' kRtvA mama eyamANattiyaM paccappiNaha' mama etAm AjJaptikAM pratyarpayata-parAvartayata 'tae NaM tAo aTThArasaseNippaseNIo bharaheNaM raNNA evaM vuttAo samANIo haTTa jAva kareMti' tataH khalu tA aSTAdaza zreNi prazreNayaH bharatena rAjJA evam uktA AjJaptAH satyaH hRSTa yAvat tuSTAnanditahRdayAH rAjoditAmaSTAhikAM kurvanti 'karittA' kRtvA 'eyamANattiya paJcappiNaMti' etAmAjJaptikAM pratyarpayanti samarpayanti / 'tae NaM se divve cakkarayaNe' tataH khalu tat divyaM cakraratnam 'vairAmaya tuMbe vajramayatumbam, tatra vajramayaM hIrakakhacitaM tumbam-arakanivezasthAnaM yatra tattathA punaH kIdRzam bho devANuppiyA ! ussukkaM ukkaraM jAva mAgahatitthakumArassa devassa aTTAhiyaM mahAmahimaM kareha) he devAnupriyo ! tuma saba milakara mAgadhatIrtha kumAra devake vijaya ke upalakSa meM AThadina taka khUba ThATa bATase utsavakaro isameM rAjakIya deva dravya mApha karo, cuGgo(jakAta)vagairaha prajAjanose naliyA jAye aisI vyavasthA karado (karittA mama eyamANattiyaM paccappiNaha) yaha saba karake phira mujhe isakI khabara do (taeNaM tAo aTThArasa seNippaseNIo bharaheNaM raNNA evaM vuttAo samANIo haTTa jAva kareMti) isa prakAra bharatarAjAdvArA AjJapta kiye ve aSTAdaza zreNijana bahuta hI harSitaevaM tuSTa citta hue rAjodita AThadina taka ke mahAmahotsavakarane meM tallIna hogaye (karittA eyamANattiyaM paccappiNaMti) mahAmahotsava karake" hamane ApakI AjJAnusAra saba kAma vidhivat karaliyA hai" isa vAta kI khavara rAjA ke pAsa pahUMcAdo (taeNaM se divve cakkarayaNe vairAmaya tuMve) isake bAda 4dhu-(khippAmeva bho devANuppiyA ! ussukkaM ukkaraM jAva mAgahatitthakumArassa devassa adrAhiyaM mahAmahimaM kareha) pAnupriyA ! me sI bhajIna bhAgadha tIrtha bhAra para vijya meLavyuM te upalakSyamAM ATha divasa sudhI bahu ja ThATha-mAThathI utsava kare. emAM rAjakIya deva dravya mApha kare, prajAjano pAsethI kara levAmAM na Ave, A jAtanI vyavasthA 1. (karittA mama paya mANattiyaM paJcappiNaha) Adhu 4zana pachI bhane sUcanA mApA. ( taeNaM tAo aTThArasaseNippaseNIo bharaheNaM NA evaM vuttAo samANIo hada jAva kati) ma pramANa sarata 2000 3 mAzata thayAta maSTAhaza zreya-zreli bhne| bahu ja harSita tema ja tucchacitta thayA. teo 2Adita ATha divasa sudhInA mahA mahesvnii 05vasthAmAM deela gayA. (karittA eyamANattiyaM paccappiNaMti) mhaabhaaddiisava kArya sa5na karIne temaNe rAjA pAse A jAtanI sUcanA mokalI ke amoe bhA5zrInI AjJA bhu2405 sa mahAmotsava Aya yathAvidhi sampanna yuche. (tapaNaM se dive cakkarayaNe vairAmayatube) tyAra pAhata ya2lanu bha24-niveza sthAna 100maya
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'lohiyakkha rayaNamayArae, lohitAkSaratnamayArakam, lohitAkSA ratnamayA arakA yatra tattathA punaH kIdRzam 'jaMbUNayaNemie' jAmbUnadanemikam jAmbUnadaM raktasuvarNa tanmayo nemiH dhArA yatra tattathA 'NoNAmaNi khurappathAlaparigae' nAnAmaNi kSuraprasthAlaparigatam, tatra nAnAmaNimayam antaH kSurapAkAratvAt kSuraprarUpaM sthAlam-antaH paridhirUpaM tena parigataM yattattathA 'maNimuttAjAlabhUsie' maNimuktA nAlAbhyAM bhUSitam, nandi:-bhambhAmadaGgAdi dizavidhatUryasamudAyastasya ghoSastena sahitaM yattattathA, punaH kIdRzam 'sakhiM khiNIe' sakiGkiNIkam, kiGkiNIbhi:-kSudraghaNTikAbhiH sahitaM sakiGkiNIkam, puna: kIdRzam 'dive' divyam. divyamiti vizeSaNasya prAguktatve'pi prazastatA''tizaya khyApanArtha punaH kathanam 'taruNaravimaMDalaNibhe' taruNaravimaNDalanibham, tatra taruNaravemaNDalasadRzam madhyAhnasUryasadRzam tejoyuktaM golAkAraM ca 'NANAmaNirayaNaghaMTiyajAlaparikkhitte' nAnAmaNiratnaghaNTikAjAlaparikSiptam tatra nAnAmaNiratnaghaNTikAnAM yat jAlaM vaha divyacakraratna kI jisakA araka nivezasthAna vaz2amaya hai Ayudha gRhazAlA se bAhara nikalA aisA sambandha yahAM lagA lenA cAhiye aba vaha cakraratna kaisA thA-imI sambandha meM diye gaye padoM ko vyAkhyA kI jAtI hai- (lohiyaksvAmayArae) isake jo arakathe ve lohitAkSaratna ke bane hue the (jaMbUNayaNemIe) isakInemi-cakra dhArA-jAmbUnad suvarNa kI banI hui thI (NANAmaNikhurappathAlaparigae) yaha aneka maNiyoM se nirmita antaH paridhirUpa sthAla se yaha yukta thA (maNimuttAjAlaparibhRsie) maNi aura mukkA jAloM se yaha paribhUSina thA (saNaMdighose) dvAdaza prakAra ke bhambhAmRdaGga adi tUrya samUha ko jaiso AvAja hotI hai aiso ima ko AvAja thI (sakhi triNIe dive taruNaratrimaMDalaNibhe, NANAmaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikiMvatte kSudra ghaTikAoM se yaha virAjita haiN| yaha divya atizaya rUpa meM prazastathA madhyAhna kA sUrya jisa prakAra tejovizeSa se yukta rahatA hai usI prakAra ke tejovizeSa se yaha yuka thA goTha AkAra vAlA thA ane. kamaNiyoM evaM ratna kI ghaMTikAoM ke samUha se yaha sarva ora se vyApta thA (manco uysurbhiche, AyudhazALAmAMthI bahAra nIkaLyuM. e saMbaMdha ahIM jANI leve joIe. have te cakaratana kevuM hatuM. e saMbaMdhamAM je pado ApavAmAM AvyA che temanI vyAkhyA 42vAmAM Ave che (lohiyAvAmayArae) senA 2 a|| tA te yetAkSaratnAMnA tA. (jaMbuNayaNemIe) anI nabhi-yadhArA-4 mUna suvaSNu nI manelI tI. (NANAmaNi khurappa thAlaparigae) te bhane maNuithI nirmita santa: 52dhi 35 sthAva zrI yutatu (maNimuttAjAlaparibhusie) ma bhane bhutAnatthI se paribhUSita tu (saNaMdighose) 66 prakAranA bhammAmRdaMga vagere sUrya-samUha ne je avAja hoya che, e ene avAja hatA. (sakhikhiNIe dive, taruNaravimaMDalaNime, NANAmaNirayaNaghaMTiyAjAlaparikkhitte) kSudraghaMTikAothI e virAjita hatuM. e divya atizayarUpamAM prazasta hatuM madhyAhna no sUrya jema tejevizeSathI samanvita hoya che. temaja e cakraratna paNa tevizeSathI samanvita hatuM. e gALa AkAra vALuM hatuM, aneka maNie temaja ratnanI ghaTikAonA samUhathI meyAre mAgumethI vyAsa hetu, (samvouyasurabhikusumaAsattamalladAme, aMtalikhapaDivanne,
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU07 magadhatIrthAdhipateH bharataM pratyupasthAnoyArpaNam 609 samUhastena parikSiptaM sarvato vyAptaM yattattathA 'sabbouyasurabhikusuma AsattamalladAme' sarvartuka surabhikusumAsaktamAlyadAmam, sarveSAm RtUnAM sambandhIni yAni surabhi kusumAni-sugandhipuSpANi taiH AsaktAH-yuktA mAlyadAmAnaH puSpamAlA yatra tattathA 'aMtalikkhapaDivaNNe' bhantarikSapratipannam-gaganatalagatam 'jakkhasahassa saMparivuDe' yakSasahasrasaMparivRtam yakSeta vyantaradevanikAyaH, 'divcatuDiyasadasaNNiNAdeNaM pUrete ceva aMbaratalaM' divyatruTitazabdasanninAdena pUrayadiva ambaratalam, tatra divyAnAm truTitAnoM turyavAvizeSANAM yaH zabdaH dhvani yazca saGgato ninAdaH pratidhvaniH tena ambaratalaM pUrayadiva 'NAmeNaya sudaMsaNe' nAmnA ca sudarzanam 'Naravaissa paDhame cakkarayaNe' narapateH cakriNo bharatasya prathamam AdyaM pradhAnaM ca sarvaratneSu vairivijaye sarvatrAmoghazaktikatvAt cakraratnam 'mAgahatitthakumArassa devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe NivyatAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai' mAgadhatIrthakumArasya devasya vijayopalakSe aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya 'dAhiNapaccatthimaM disiM varadAmatitthAbhimuhe payAe yAci hotthA' dakSiNapAzcAtyAM-dakSiNapazcimAM dizam naiRtyakoNamAzritya varadAmatIrthAbhimukhaM prayAtaM-calitaM cApyabhavat // 90 7 // kusuma Asatta mala udAme aMtalikkhapaDivanne, jakkha sahassaparivuDe) samasta RtuoM ke suramita kusumoM ko nirmita mAlAmoM se yaha suzobhita thA, AkAza meM ThaharA huA thA hajAra yakSoM se yaha parivRta thA (divya tuDiya padda paNiNAeNaM pUrate ceva aMbaratalaM NAmeNaM sudaMsaNe Naravahassa paDha me cakkarayaNe) divya taya vAdyavizeSoM ke zabda se evaM unakI saMgata dhvaniyoM se ambara tala ko bhara sA rahA thA, nAma isakA sudarzana thA aisA yaha bharata cakravartI kA-prathama-Adha, tathA sarvaratnoM meM zreSTha vairijanoM ke vinaya karane meM sarvatra amogha zakti vAlA hone se pradhAna cakraratna thA aisA yaha cakraratna (mAgahatitthakumArasta devassa aTThAhiAe mahAmahimAe NivattAe samANIe Auhaghara sAlAo paDiNikkhamai) jaba mAgadhatIrtha kumAra ko bhAta cakravartI ne apane vaza meM karaliyA taba usake upalakSa meM kiye AThadina ke mahAmahotsava ke niSpanna ho jAne para AyudhazAlA gRha jakkhasahassaparivuDe) sarva RtumAnA suramita bhumAna bhAgAmAyA meM suzAmitahata se mAzAM masthita tu sahara rakSAthI the vRtta tu. (dibvatuDiyasaddasa. NNiNApaNaM pareMte ceva abaratalaM NAmeNaM sudaMsaNe garavaissa paDhame cakkarayaNe) hicyataya vAgha vizene zabdathI temaja temanI saMgata kavaniothI te baratalane pUrita karatuM hatuM. evuM e bharata cakravatInuM prathama-Agha temaja sarvaratnomAM zreSTha, vario upara vijaya meLavavAmAM sarvatra amogha zakti dharAvanAra hovAthI e prAna cakraratna hatuM evuM A cakraratna kamAsadevamsa adAhiAe mahAmahimAe NivattApa samANIpa AugharasAlAo paDiNikkhamai) yAre vatIya ubhArane sarata 24tA pAtAnA zamAM zasIdhA. tyAra bAda te A naMdanA upalakSyamAM ATha divasane mahAmahotsava sampana karavAmAM AvyuM Risuaa
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre mUlam -- "taraNaM bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM dAhiNa pacca tthimaM disiM vAradAmatitthAbhimuhaM payAyaM cAvi pAsai pAsattA haTTatuTTha * koDaM biyapurise sahAve saddAvittA evaM vayAsI khippA meva bho devANupiyA ! hayagayarahapavaracAuraMgiNIM seNNaM saNNAddeha AbhisekkaM hatthatyaNaM paDikappeha tikaTTu majjaNagharaM anupavisai anu pavisittA teNeva kameNaM jAva dhavalamahAmehaNiggae jAva seyavaracAmarAhi uvvamANIhi uvvamANIhiM mAia varaphalaya pavara parigara kheDa varakammakavayamADhI sahassaka lie ukkaDa vara mauDa tirIDa paDAga jhaya vejayaMti cAmara calaMta chattaMdhayArakalie asi khevaNi khagga cAva NArAya kaNaya kappaNi sUla lauDa (DimAla dhaNuha toNa sarapaharaNehi ya kAlaNIlaruhirapIya sukkilla aNega ciMdha saya saSNiviTTe aphoDiya sohaNAya cheliya hayahesiya hatthigulugulAiya aNega raha sayasahassa- ghaNaghaNeMta NIhammamANasadasahieNa jamagasamagabhaMbhAhoraMbhakirNita kharamuhi mukuMda saMkhi aparili vaccaga parivAiNi vaMsaveNu vIpaMci mahati kacchabhi rigisigiya kalatAla kaMsatAla karaghANutthieNa mahayA sadasaNiNAdeNa sayalamavi jIvaloyaM pUrayaMte balavAhaNasamudapaNaM evaM jakkhasahassa parivuDe vesamaNe ceva dhaNavaI amarakhai saNNibhAi iddhIe pahiyakittI gAmAgaraNagarakheDakaJcaDa taheva sesaM jAva vijayakhaMdhAvAraNivesa karei karitA vaddhairayaNaM sadAvei sadAvittA evaM vayAsIkhippAmeva bho devANuppiyA ! mama AvasahaM posahasAlaM ca karehi mameyamANattiyaM paccapiNahi ||8|| 610 se bAhara nikalA ( paDiNikkhamittA dAhiNapaccatthimaM disiM varadAmatitthAmimuhe payAe yAvi hotthA ) aura nikala kara vaha dakSiNa pazcima dizA ke kone meM naiRtya kone ko Azrita karake varadAma tIrtha kI aura calane lagA ||7|| senA pachI te irIyAMthI DAra nIyu, (paDiNikkhamittA dAhiNapaccathimaM disiM varadAmatitthAbhimudde payApa yAvihotthA bhane nANIne te dRkSiNa pazcima dizAnA kANamAM naiRtyakoNane Azrita karIne varadAma tI tarapha cAlavA lAgyuM. sUtra chA
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA tR*vakSaskAraH sU0 8 bharatarAjJaH varadAmatIrthAbhigamananirUpaNam 611 chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnaM dakSiNa pAzcAtyAM diza varadAmatIrthAbhimukhaM prayAtaM cApi pazyati, dRSTvA hRSTa tuSTa0 kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA ebam avAdIt-kSiprameva bho devAnupriyAH ! hayagajarathapravaracAturaMgiNI senAM sannAhayata AbhiSekya hastiratnaM pratikalpayata iti kRtvA majjanagRham anupravizati anupravizya tenaiva krameNa yAvat dharalamahAmeghanirgato yAvat pravetavaracAmarai rudvayamAnai rudbhUyamAnaiH hastapAzita varaphalaka pravaraparikarakheTakavaravarmakavacamADhaya sahasrakalitaH utkaTa varamukuTakirITa patAkadhvajavaijayantI cAmara balacchavAndhakArakalitaH, asi kSepiNI khaga cApa nArAca kaNaka kalpanIzUlalaguDabhindipAladhanustUNazarapraharaNaizca kAlanIlarudhirapIta zuklAne kacihnazatasanniviSTam AsphoTitasiMhanAda seMTita haya heSita hastigulagulAyitAnekarathazatasahasrAnukaraNazabdanihanyamAnazabdasahitena yamakasamakabhambhAhorambhA kvaNitA kharamukhI mukunda zaGkhikA piralIvaJcaka parivAdinI vaMzaveNu vipaJcI mahato kacchapo bhAratorigasirikA talatAla kAMsyatAla karadhdhAnotthitena, mahatA zabdasanninAdena sakalamapi jovalokaM pUrayan balavAhanasamudayena evam yakSasahastraparivRtto vaizramaNo dhanapatiriva amarapati sannibhayA RddhayA prathitakIrtiH grAmAkaranagarakheTakarbaTa tathaiva zeSaM yAvat vijayaskandhAvAranivezaM karoti, kRtvA varddhakiratnaM zabdayati, zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupiya ! mama AvAsaM pauSadhazAlAM ca kuru mama patAmAkSaptikAM pratyayarpaya |suu0 8 // TIkA-'tae ' ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM' tataH khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnam 'dAhiNapaccatthimaM disiM' dakSiNapAzcAtyAM dakSiNapazcimAM dizaM naiRtyakoNaM pati 'varadAmatitthAbhimuhaM payAtaM cAvi pAsai' varadAmatIrthAbhimukhaM prayAtaM cApi pazyati pAsittA' dRSTvA 'haTTa tuTTa0 koDuMbiyapurise sadAveI' hRSTatuSTacittAnanditaH san koTumbikapuruSAn pradhAnarAjasevakAn zabdayati Aheyati 'sadAvittA' zabdayitvA-AhUya 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt 'taeNaM bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM', ityAdi TIkArtha-(taeNaM) isake bAda (bharahe rAyA) bharata rAjA ne jaba (taM divvaM cakkarayaNaM) usa divya cakraratna ko (dAhiNa paccatthimaM disi varadAmatityAbhimuhaM payAyaM cAvi pAsai) dakSiNa-pazcima digvartI naiRtyakoNa kI ora varadAma tIrtha kI tarapha jAte hue dekhA--taba (pAsittA haTTha tuTTha koDuMbiyapurise sadAvei) dekhakara usane apane kauTumvika puruSoM ko, pradhAna sevakoM ko bulAyA (mahAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara usane aisA kahA-(vippAmeva bho devANuppiyA ! haya 'tapaNaM bharahe rAyA ta divvaM cakkarayaNaM' ityAdi sU0 // 8 // (ta eNaM) tyA2 mAha (bharahe rAyA) sarata 2 yAre (taM divvaM cakkarayaNa) a yanane (dAhiNapaccasthima disi varadAtitthAbhimuhaM payAyaM cAvi pAsai) ikSiNa pazcima hitA naiRtya ra ta23 124Ama tIrtha ta23 raiyu tyAre (pAsittA haTTha tukR koI. biya parise sahAvei) banate pAtAnA Tu4i puruSAne, pradhAna rAma sevanAsAvyA.
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ 612 jambUdvIpaprajJaptisUtre uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA !' kSiprameva bho devAnupriyAH ! 'hayagayarahapavaracAuraMgiNiM seNaM saNNAheha', hayagajarathapravaracAturaGgiNoM senAM sannAhayata-sajjIkuruta , 'Abhiseka hatthirayaNaM paDikappeha' AbhiSekyaM hastiratnaM pratikalpayata 'ttikaTu majjaNagharaM aNupavisaI' itikRtvA iti kathayitvA majjanagRham anupravizati 'aNupavisittA' anupravizya 'teNeva kameNaM nAva dhavalamahAmehaNiggae' tenaiva krameNa pUrvoktasnAnAdhikArasUtraparipATayA snAnAdividhaM samApya yAvat dhavalamahAmeghanirgatazcandra iva sudhAdhavalIkRta majjanagRhAt sa cakrI-bharato nirgacchatItibhAvaH / tadanantaraM narapatizcakrI bharato gajapatimArohati kena sahita ArohatItyAha-'jAva seyavara cAmarAhiM uddhavyamANIhiM uddhavyamaNIhi' yAvat sakoraNTamAlyadAmnA chatreNa dhriyamANena sahitastathA zvetavaracAmaraH agrataH pRSThataH pArzvayozca caturbhiH prakArakaiH svacchazreSTha cAmareruddhUyamAnai-ruddhayamAnaiH-vIjyamAnaivIMjyamAnaiH sahitaH sa narapatiH gajapati mArohati itibhAvaH / atha yathAbhUto bharato varadAmatIrtha gaya raha pavara cAuraMgiNiM seNaM-taNNAheha) he devAnupriyo ! tuma loga zIghra ho haya-ghor3A oM se hAthiyoM se rathoM se evaM prabala zreSTha yodhAoM se yukta cAturaMgiNI sainya kI taiyArI karoarthAt use sajAkara taiyAra rakho tathA (AbhisekkaM hatthirayaNaM paDikappeha tikaTu majaNavaraM aNupavipai) AbhiSekya-rAjA ke savArI ke yogya hastiratna ko bhI sjaao| aisA kahakara vaha majjanagRha meM-snAnaghara meM- praviSTa ho gayA-(aNupavisittA) majjanagRha meM praviSTa hokara (teNeva kameNaM jAva dhavalamahAmehaNiggae jAva seyavaracAmarAhiM uddhRtvamANIhiM 2 ) vaha bharata cakrI pUrvokta snAnAdhikAra sutra paripATI ke anusAra snAnAdividhi ko parisamApta kara ke yAvat dhavalamahAmedha se nirgata candrakI taraha dhavalIkRta usa majjanagRhase nikalA aura nikala kara phira vaha gajapati para ArUDha huA jaba vaha gajapati para baiTha gayA taba usake Upara chatradhAriyoM nekoranTa puSpoM kI mAlAoM se yukta chatra tAna diye / tathA Age se piche se aura donoM pArzva bhAgoM se (sahAvittA evaM vayAsI) ana mAsAvIna tamane pramANa yu-(khippAmeva bho devANuppiyA ! hayagayarahapavaracAuraMgiNiM seNNaM saNNAheha ) devAnupriyA! tama yathA zIdhra yo-ghoDA, gaja, ratha temaja pravara zreSTha yoddhAothI yukta cAturaMgiNa senA susajita hasarata su rIne tayAra se. tathA-(abhisekkaM hatthidayaNaM paDikappeha tikaTaTamajaNavaraM aNuvisai) samapratya sAnA savAzayA5tiratnana 55 sus| 2 / bhAbhahIne mana bhA-snAna ubhA praviSTa thA. (aNupavisittA) bhanana mAM praviSTa thana (teNeva kameNaM jAva dhavalamahAmehaNiggae jAva seyavaracAmarAhiM uddhavamAjIhi 2) te bharata tI pUrvAta snAnAdhi42 sUtra pariyArI bhu nA vidhina vatAvIne yAvata dhavala maDAmeghathI vinirgata candranI jema dhavalI kRta te majajana gRhamAMthI bahAra nIkaLyA ane nIkaLIne pachI te gajapati upara ArUDha theye. jyAre te gajapati upara besI gayo tyAre tenI upara chatradhArake e karaMTa puSpanI mALAothI yukta chatro tAyAM. temaja AgaLa-pAchaLa ane bane pAzvabhAga tarapha cAmara DhALanArAoe zveta
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta. vakSaskAraH sU08 bharatarAjJaH varadAmatIrthAbhigamananirUpaNam 613 prAptaH yathA ca varadAmatIrtha skandhAvAranivezamakarottathAha-atra sUtre vAkyadvayaM, tatra cAdivAkye taheva sesaM' ityatidezapadena sUcite sUtre 'jeNeva varadAmatitye teNeva uvAgacchaI' ityanena anvayaH kAryaH sa bharato yatraiva varadAmatIthai tatraiva Agacchati, dvitIyavAkye ca 'vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei' ityanenAnvayaH kiM lakSaNaH sa rAjA ityAha -'mAiya' ityAdi 'mAiya varaphalaya pavaraparigara kheDayavaravamma kavayamAhosahassakalie' hastapAzita varaphalaka pravaraparikarakheTakavara varma kavayamADhayasahasrakalitaH, tatra-'mAiya' tti dezIyazabdaH hastayAzitArthe tena hastapAzitaM varaphalakaM DhAla' iti nAmnAloke prasiddha yeSAM te tathA pravaraH parikaraH-pragADha gAtrikAbandhaH kheTakaM ca vaMzazalAkAdimayaM yeSAM te tathA varavarmakAcamADhayaH-sannAhavizeSA yeSAM te tathA tataH padatrayasya karmadhArayaH teSAM sahasraH-vRndavRndaiH samUhai: kalito yukto yaH sa tathA, rAjJAM hi saMgrAmaprayANasamaye yuddhAGgAnAM saha sazcaraNasyAvazyakatvAt punazca kIdRzaH 'ukaDavaramauDatirIDapaDAgajhayavejayaMti cAmaracalaMtachattadhayArakalie' utkaTavaramukuTakirITapatAkavanavaijayantI cAmara calausake Upara cAmara Dhorane vAloM ne zveta cAmara DhoranA prArambha krdiyaa| aba sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki vaha bharata cakro kaisA hokara varadAmatIthe para gayA aura kisa taraha se usane varadAmatIrtha para apane skandhAvAra ko ThaharAyA tathA vaha bharata cako kaisA thA? aba pahile bharata cako ke sambandha meM hI vizeSaNoM dvArA usakI vizeSatA prakaTa kI jAtI hai / (mAiya varaphalaya pavarapariMgara kheDeya varavammakavayamADhIsahastakalie) yahAM "mAiya" yaha dezo zabda hai aura yaha hAtha meM pakar3ane ke artha meM prayukta huA hai| isa taraha jinhoMne apane-apane hAthoM meM varaphalaka-DhAla le rakhI hai, zreSTha kammara bandha se jinakA kaTibhAga khUba kasakara bacA huA hai / tathA vaMza kI zalAkAoM se nirmita jinake kheTake-bANa haiM, evaM dRDhavaddha kavaca-jahara vakhtara-se jo sajjita haiM aise hajAroM yodhAoM se vaha bharata cakro yukta thA (ukkaDa varama uDa tiroDapaDAga jhaya vejayaMti cAmaracalaMtachattaMdhayArakalie) unnata evaM pravara-zreSTha mukuTa-rAjacihnavizeSita zirobhUSaNa kirITa zreSTha cAmara DhaLavA mAMDUyA. have sUtrakAra e vAta prakaTa kare che ke te bharata cakI ke thaI ne varadAma tIrtha upara gaye ane kevI rIte teNe varadAma tIrtha upara potAnA skandhAvArano paDAva nAkhe. temaja te bharatacakrI ke hato ke have sarvaprathama vizeSaNo vaDe bharatacakrInA sa ni vizeSa pragaTa taya sUtrA2 4 cha (mAiyavara phalaya pavaraparigarakheDayavaravammakavaya mADhIsahassakalie) malA 'mAiya' se zI za6 cha bhane hAthamA 5471 / mATenA arthamAM prayukta thayela che. A pramANe jemaNe pota-potAnA hAtha mAM varaphalakeDhAlalaI rAkhI che, zreSTha kamarabaMdhathI jemane kaTi bhAga bahu ja kasIne bAMdhavAmAM AvyuM che. temaja vaMzanI zalAkAothI nirmita jemanA kheTake-bANe che-temaja daDha baddha kavacaarthAt je majabUta kavacathI susajijata che. evA saho ddhAethI te bharatacakI yukta hato. (ukkaDa varamauDatiroDapar3AgajhayavejayaMti cAmaracalaMtachattaMdhayArakalipa) unnata temaja pravara zreSTha mugura-rAjacinha vizeSita zirAbhUSaNa kirITa-sadaza zirobhUSaNa patAkA For Privata & Personal Use Only
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre cchatrAndhakArakalitaH, tatra - utkaTavarANi unnatapravarANi mukuTAni rAjacinhavizeSitazirobhUSaNAni kirITAni mukudasadRza zirobhUSaNAni patAkA laghupaTarUpA, dhvajA bRhatpaTarUpAH vaijayantyaH pArzvataH laghupatA ki kAdvayasaMyuktAH patAkA eva, cAmarANi tathA cacchatrANi ca teSAM sambandhi yadandhakAraM - chAyArUpam tena kalitaH yuktaH, atra andhakArazabdena mukuTAdInAM chAyA gRhyate, tena Atmajanitaklezarahita iti bhAvaH punarbharatameva vizinaSTi(asikhevaNi khaggacAvaNArAyaNayakappaNisUlalauDa bhiMDimAladhaNuha loga sarapaharaNe hi ya) akSeipaNI khaDgacApanArAcakaNakakalpanI zUlalaguDabhindipAladhanustUNa zarapraharaNaizca (sahie) saMyuktaH tatra asaya: -khaDgavizeSAH kSipyante sIsakaguTikA yAbhiriti kSepiNyaH (gophaNa ) iti lokaprasiddhAH, khaDgAH sAmAnyataH, cApAH dhanuMSi nArAcA:- sarvalohabANAH, kaNakAH vANavizeSAH kalpanyaH laghukhaDgAH zUlAni prasiddhAni laguDAH yaSTivizeSAH bhindipAlAH hastakSepyAH mahAphalA dIrghA AyudhavizeSAH, dhanUpi vaMzamayabANAsanAni, tUNAH - tuNIrAH bANakozA ityarthaH zarAH - sAmAnya bANAH ityAdibhiH praharaNaizca kimAkArakairuktapraharaNaiH kalita ityAha- ( kALaNIla) ityAdi (kALaNIla ruhira pIya sulli anegaciMdhasayasaNNividve) kAla nIlarudhirapItazuklA ne kacinhazata sanni pharjI mukuTa sadRza zirobhUSaNa patAkA laghupatAkAe~, dhvajAe~ bar3ora patAkAe~, vaijayanti pArzvabhAga meM choTI 2 do patAkAoM se yukta patAkAe~, cAmara evaM chatra inakI chAyA se vaha yukta hai (yahAM aMdhakAra pada se mukuTAdikoM kI chAyA gRhita huI hai ataH isa prakAra ke kathana se Atapajanita kleza se rahita vaha bharata cakrI prakaTa kiyA gayA hai ) ( asikhevaNi khagga cAva NArAyakaNaya kappaNisUla lauDabhiMDimAladhaNuha toNa sarapaharaNehiya) asi talavAra vizeSa, kSepaNI-gophana, khaDga sAmAnya talavAra, cApa - dhanuSa, nArAca - sarpa rUpa se bane hue lohe ke bANa, kaNaka - vANavizeSa kalpanI laghukhaGga, zUla, laguDa- yaSTi vizeSa, bhindipAla - vallama mahAphalavAlA lambA AyudhavizeSa dhanuSa - vaMzamaya bANAsana, tUNa - mAthA, zara- sAmAnya bANa, ina saba praharaNoM se jo ki (kAlanIla ruhira piya sukkilla aNegaciMdhasayasaNNiviTThe) kAle, nole, lAla, pIle aura sapheda saghupatAbho, dhvanyo vizAla patA the| vaizyaMtI pArzvabhAgamA nAnI-nAnI me ptaaAthI yukta punAkAe cAmara temaja chatra e sava nI chAyAthI te yukta hatA, (aDI adhakAra padmathI mukuTAdikAnI chAyA gRhIta thaI che, ethI A jAtanA kathanathI Atapa janita kalezathI rahita te bharatayI pravAsa che ) ( asikheva Nikhar3agavAvaNArAyaNaya kappaNi sUlalauDabhi DimAladhaNuddatoNa sarapaharaNehiya) asi avara vizeSa kSepaNI je dhuzu, aga- sAmAnya talavAra nyAya-dhanuSya, nArAya-yAunu ne a-maaluvizeSa, kalpanIla-khaDUga-zUla laguDa yaSTi vizeSa bhindipAla-balama-mahAlaka cukatasudIdha AyuvizeSa dhana-va'zamaya khANAsana. tRNa-tuNIra, zar-sAmAnya mANu, e sava haraNAthI (kAlaNIlaruhirapIya suvikalla aNegavidhasayasa NiviTThe) ajA, nIlA, sAsa, cIjA ane zveta raMgAmA aneka sahasro cihnothI yukta hatAM eTale ke e sarve cinhA jAtinI De
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU08 bharatarAjJaH varadAmatIrthAbhigamananirUpaNam 615 viSTam, tatra - rudhirazabdo raktArthe prayuktaH tena kAlanIlaraktapItazuklavarNAni jAtitaH paJcavarNAni vyaktitastu tadavAntarabhedAt anekarUpANi yAni cinhazatAni tAni sanni viSTAni sthApitAni yasmin tattathA tat yathAsyAttatheti kriyAvizeSaNatayA bodhyam / ko'rthaH ? rAjJAM hi zastrAdhyakSAstattajjAtIyatattadezIyazastrANAM tasyaiva parijJAnAya zastrakozeSu uktarUpANi cinhAni nivezayanti zastreSu ca tattadvarNamayAn kozAn kurvantItyarthaH, :, punazca rAjasAmagrI kathanadvArA bharatarAjAnameva vizinaSTi (aSphoDiya sIhaNAya cheliya hayahesiya hatthigulagulAiya aNega rahasayasahassaghaNaghaNe taNI hammamANasadasahiNa ) AsphoTita siMhanAdaseMTita hayaheSita hastigulugulAyitAne karathazatasahasraghanaghaneti nihanyamAnazabdasahitena, tatra AsphoTitaM bhujAsphoTarUpaM siMhanAdaH siMhasyeva zabdakaraNam 'cheliya' tti seMTitaM harSotkarSeNa sItkArakaraNam hayaheSitam haNaNeti turaGgazabdaH, hastigulagulAyitaM - gajagajjitam anekAni yAni rathazatasahasrANi lakSaparimitAni teSAm 'ghaNaghaNata' tti ghaNaghaNazabdaH, ayaM sthAnAmanukaraNazabdaH tathA nihanyamAnAnAmazvAnAM ca totrAdi zabdAstaiH sahitena tathA 'jamaga samagarbhabhAraMgoM ke aneka saikar3o cinhoM se yukta the arthAt ye saba cihna jAto kI apekSA pAMca varNoM ke hI the parantu vyakti kI apekSA avAntara bhedoM ko lekara ye saikar3oM kI saMkhyA meM the kyoMki aisA dekhA jAtA hai ki rAjAoM ke zastrAdhyakSa tattajjAtIya tattaddezIya zastroM ke parijJAna ke nimitta zastrakozoM ke Upara uktarUpa vAle cihna banA dete haiM aura zastroM ke Upara bhI tattadvarNamaya aneka cihna kara diyA karate haiM aise zastroM se vaha bharata cakrI yukta thA, tathA (apphoDiyasIhaNAya chetriya hayahesiyaHzrigulagulAiya aNegarahasaya sahassaghaNaghaNe taNI hammamANasadda sahieNa) jaba bharata cakra) isa satra yuddha sAmagrI se yukta huA calA jA rahA thA usa samaya usake sAtha ke kitane yoddhAjana bhujAoM ko Thokate hue sAtha meM cala rahe the / koira yoddhA jana siMha ke jaise zabdoM kI dhvanI karate hue cale jA rahe the / koi2 yoddhA harSa ke utkarSa se sItkAra zabda karate hue Age baDha rahe the| sAtha meM ghor3Ao kI hinahinAhaTa ke zabda gUMja rahe the / hastigulagulAyita hAthiyoM kI ciMghADa hotI jA rahI thI, lAkhoM rathoM kI citkAra dhvani nikala rahI thI / apekSAe pAMca vaSNunA ja hatAM, paraMtu vyaktinI apekSAe avAntara bhedathI e sahasronI saMkhyAmAM hatAM kemake Ama jovAmAM Ave che ke rAjAe)nA zastrAdhyakSa tattajAtIya, tattadezIya zastronA parijJAna-nimitta zastrake zAnI upara uparyukta cinhA manAvI de che. ane zastronI upara pazu taMttadvaNu maya aneka cinhA karI nAkhe che. evAM zastrothI te bharata cakrI yukta huto. te ( apphoDiyasIhaNAya cheliyahayahesiya hatthi gulagulAiya aNegarahasyasadassa ghaNaghaNataNIhammUmANasadda sUhiraNa) kyAre bharata yahI bhAjI yuddha-sAmagrI thA susajja thaIne jaI rahyo hateA, te samaye tenI sAthenA keTalAka cAhA bhujA ThAkatA eTale ke yuddha mATe ame tatpara chIe A jAtanA bhAva vyakata karatA sAthe cAlI rahyA hatA. keTalAka cAndrAe siMha jevI garjanA karatA cAlI rahyA hatA, keTalAka vaiddhA harSAviSTa thaIne sItkAra zabda karatA-karatA AgaLa dhapI rahyA hatA. gheADAe nA huNuhaNATathI dizAe vyApta thaI rahI hatI, custi gulalAyita-hAthIenI cIlathI mahAzabda thaI rahyo
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ 616 jambUdvIpaprajJaptisUtre horaM bhakiNita kharamuhimugudasaMkhiya piralI baccagaparivAigi vaMsaveNuvipaMci mahati kacchavibhiriyArigasirigatalatAlasatAla karaghANutthiraNa' yamakasamakabhambhAhorambhAvANitA svaramukho mukunda zakhikA piralIpaccakArivAdinI vaMzaveNuvipaJcI mahatI kacchapI bhAratI rigasirikAnalatAlakAMsyatAlakaradhmanotthitena, tatra 'jamagasamage' ti-yugAdvAdyamAnebhyaH bhambhA-DhakkA, horambhA-mahADhakkA, kyaNitA-kAcid bINA svaramukhI kAhalIti prasiddhAH, mukundo muranavizeSaH, zakhikA-laghuzaGkharUpA piralIvaccakau-tRNarUpavAdya vizeSau, parivAdino saptatantrIvoNA vaMzaH-prasiddhaH, veNuvaMza vizeSaH, vipaJcItitantrI vINA mahatIsaptatantrIkA kachapI-kacchapAkAro vAdyavizeSaH, bhAratIvINA, rigasirikA-gharyamANavAdinavizeSaH, talaM-hastapuTaM tAlAH vAdyavizeSaH, kAMsyatAlA:-prasiddhAH, karadhmAnaM-parasparaM hastatADanam etebhyo vAditavAdyavizeSebhya utthitena niHsRtena utpannenetyarthaH 'mahayA saddasaNNeiNAdeNaM' mahatA zabdasanninAdena tatra mahatA vipulena zabdasanninAdena dhvanipratidhvanyAtmakena 'sayalamavi saIsajanoM dvArA ghoDoM ko tADanAM ke nimitta prayukta kiye gaye kor3o kA AbAja bharsa rahI thii| tathA ( jamagasamaga bhaMbhA horaMbha kiNita khAmuhi muguMdasaMviyapiralI kacaga pari vANi vaM veNu vipaMci mahatikaccha vibhiriyA riMgasirigatalatAlakaMsatAla karadhANusthieNa) eka sAtha vajAye gaye bhaMbhA-DhakkA, horambhA-mahADhakkA, kUNitA-vIgA, khara mukhI- kAilo, mukunda - muraja vizeSa, zaGkhikA-choTI zaMkhI, piralI, vaccaka(ye donoM vAdyavizeSa ghAsake tRNoM se banAye jAte haiM) parivAdinI-saptatantrI vINA,vaMza-vAMsurI, veNu-vizeSa prakAra kI vAMsurI, vipaJco-vINA mahatI-kacchapo-sAta tAroMvAlI kacchapakejaise AkAra kI vINA-tamUrA, bhAratI vINA, rigatirikA ghisane para jo vajatA hai aisA vAcavizeSa, tara hathelI kI AvAja, jise tAla kahA jAtA hai kAMsyatAla evaM karadhmAna- prApasa meM hAthoM kA tADana ina sabake ranpana hue (mahayA saha sanninAdena) vipula zabdoM kI dhvani evaM pratidhani hotI nAraho tho isase (maya umavi jIvaloyaM hato. sAI vaDe ghaDAonI tADanA-nimitta je koDAe phaTakArI rahyA hatA tene avAja 25 rakhI to tamasa (jamaga-samaga bhaMbhA horaMbha kirNita kharamuhi muguda saMkhiyapiralIvaccaga parivAiNi vasaveNuvipaMci mahati kacchavibhiriyArigasiriga talatAlakaMsatAlakara dhAzunthieNa) yehI sAthe 4113414 mAvA AHI-681, 2 mA - mAda, shit.-vii| bharabhur3A-dI, bhunha-bhu24 CzaSa, za4i-choTI-zamI, virI, vaya (sanyA panna vAdya-vize ghApanA tRNothI banAvavAmAM Ave che.) parivAdinI-satannI vINu,-vaMza vAMsaLI veNu-vizeSa prakAranI-vAM maLI, vicI-vINA, mahatI-kuchavI-sAtatArovALI chapa jevA AkAravALI vINa, taMbUro, bhAratI vINa, rigasirikA-ghasavAthI je vAge che e jAtanuM vAghavizeSa, tala-hatheLInA avAja ke jene tAla kahevAmAM Ave che, kAMsyatAla temaja karapaan-51252 thAnu tana, meM aba bhI utpanna thye| (mahayA sahasanninAdena) vidhu zahAne pani mana prativAna zaha 25 2yo hatA, methI (sayalamavi jIvaloyaM parayaMte)
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR vakSaskAraH su0 8 bharatarAzaH gharadAmatIrthAbhigamananirUpaNam 617 jIvaloyaM pUrayaMte' saphalamapi jIvalokaM pUrayan 'balavAhaNasamudaeNaM' balavAhanasamudayena, tatra balaM cAturaGgasainyam, vAhana-zivikAdi, etayoH krameNa yaH samudayaH samUhaH vena yukto bharataH punazca kIdRzaH 'evaM jakkhasahassaparivuDe vesamaNe ceva dhaNavaI' evam amunA prakAreNa 'jakkha sahassaparivuDe' yakSasahasraparivRtaH yakSANAM devavizeSANAM sahastra saMparivRtaH 'vesamaNe ceva dhaNavaI' vaizramaNaH dhanapatiriva kubera iva sampattizAlI bharato'pi yakSasahasradvayasaMparivRtaH cakravartizarIrasya vyantaradeva sahastradvayAdhiSTitatvAditibhAva: tathA 'amaravai saNNibhAe iDUDhIe pahiyakittI' amarapateH indrasya sannibhayA sadRzyA ddhayA prathitakItiH, prakhyAtakItiH 'gAmAgaraNagarakheDakabbaDataheva sesaM jAva vijayakhaMcAvAraNivesaM karei' atra 'taheva sesaM' ityatidezapadena sUcitAni yAvat padAntaragatAni ca sarvANi vizeSaNAni sulabhatayA jJAnArtham ekIkRtya likhyante yathA 'gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuha paTTaNAsamasaMvAhasahassamaMDiyaM thimiyameiNIyaM vamuI abhijiNamANe abhijiNamANe aggAI varAI rayaNAI paDicchamANe paDicchamANe taM divvaM cakkarayaNaM aNugacchamANe aNugacchamANe joyaNaMtariyAhi vasahIhi vasamANe vasapANe jeNeva varadAmatitthe teNeva uvAgacchai' grAmA''kara nagarakheTakarbaTamaDambadroNamukhapattanAzramasaMvAhasahastramaNDitAM stimitamedanIkAM vasudhAm abhijayan abhijayan agryANi varANi ratnAni pratocchan pratIcchan taddivyaM cakraratnam anugacchan anugacchan yojanAntaritAbhirvasatibhirvasan vasan yatraiva varadAmatIrthaH tatraiva upAgacchati tatra grAma:prasiddhaH, AkaraH-khaniH nagaraM prasiddham 'kheDa' kheTam-dhUliprAkArayuktaM laghunagaram, pUyaMte) vaha bharata cakro sakala jIvaloka ko vyApta kara rahA thA tathA (balavAhaNasamudaeNaM) bala -caturaGga sainya aura vAhana zibikAdi ke samudAya se vaha bharata cakro yukta thA (evaM jakkhasahassaparivuDe, vesamaNe ceva dhaNavaI) ataeva hajAra yakSa se parivRta hue dhanapati ke jaisA sampati zAlI vaha bharata cakrI pratIta hotA thA kyoMki cakravartIkA zarIra dohajAra vyantara devoM se adhiSThita hotA hai (amarapati saNNibhAi idIe pahiyakittI gAmAgaraNagarakheDakavvaDa taheva sesaM jAva vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) tathA indra ke jaisI Rddhi se vaha bharata cakrI prakhyAta kIrti vAlA thA isa taraha hotA huA vaha bharatacakrI hajAroM grAmoM se hajAroM khAnoM se-suvarNAdi ke bharata yahI saba ne vyAsa 42 2po hatA, tayA (balavAhaNasamudapaNaM) wathata sainya ane pAlana-zini porenA samudAyathA te parata yI yutatA (pavaM jakkhasahassaparivuDe, vesamaNe ceva dhaNavaI) methI sahasa yAthI parivRtta thaye zala dhanapati je sampattizAlI lAgato hato. kemake cakravatInu zarIra be hajAra vyantara devethI adhiSThita DAya cha. (amarapatisaNNibhAe iddhIe pahiyakittI gAmAgarakheDakabbaDa taheva sesaM jAva vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) tathA candra 2vI RddhithI sarata yahI abhyAta kIrtivALA hatA. A pramANe susajaja thaIne te bharata cAkI sahastro grAmethI sahastra khANethI
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ jamyopaprAptisUtre yadvA nadIbhiH parvatairvA veSTitaM nagaram, 'kavvaDa' karbaTa kutsitanagaram 'maDaMba' maDambo grAmavizeSaH yasya caturdikSu. sArdha yojanadvayaparyantaM dvitIya grAmo na bhavet saH 'doNamuha' droNamukhama, jalasthalamArgakaM nagaram 'paTTaNa' pattanam-sarvavastu prAptisthAnam 'Asama' Azrama: tApasAde nivAsasthAnam 'saMvAha' saMvAhaH durgavizeSaH yatra kRSIvalAH dhAnyAdIni rakSituM sthApayanti eteSAM 'sahassa maMDiyaM' sahastrairmaNDitAm 'thimiyameiNIyaM' stimitamedinIkAm, stimitA sthirA medinI janasamUhaH yasyoM sA tathA tAm 'vasuhe' vasudhAm 'abhijiNamANe' 2 abhijayan abhijayan anyarAjAdhikArAt balAt svAdhikAre Anayan 2 'aggAIvarAI rayaNAI paDicchamANe paDicchamANe' agryANi pradhAnAni varANi zreSThAni ratnAni pratIcchan pratIcchan-svIkurvan svIkurvan 'taM divvaM cakkarayaNaM aNugacchamANe aNugacchamANe' tadivyaM cakraratnam anugacchan anugacchan tatpRSThato vrajan vrajan 'uvAgacchai' upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'varadAmatitthassa adarasAmaMte duvAlasajovaNAyAma NavajoyaNa vitthinnaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei' varadAmatIrthasya 'adarasAmante utpattisthAnoMse-dhUli prAkAra yukta hajAroM laghunagaroM se athavA nadiyoM se yA parvatoM se pariveSTita nagaroM se, hajAroM karvaToM se-kutsinanagaroM se cAroM dizAo meM sArdhayojana dvaya taka dvitIya grAma rahita maDambo se, jalasthala mArgavAle droNamukho se sarvavastuoM kI prApti ke sthAnabhUtapattanoM se, mAzramAMse-tApasAdike nivAsabhUta sthAnoM se tathA jahAM para kRSakavarga dhAnyAdikoM ke rakSAnimitta sthApita karate haiM aise saMvAho se maNDita, evaM janasamUha jisameM sthira hai aisI medinI-vasudhA ko apane adhikAra meM letA 2 tathA zreSTha ratnoM ko najarAne ke rUpa meM svIkAra karatA 2 tathA divya cakraratna ke poche 2 calatA 2 tathA eka yojana ke antarAla se paDAva DAlatA 2 jahAM varadAma tIrtha thA vahAM para AyA / yahAM para isa pUrvokta vyAkhyA kA mUla pATha aisA hai-(gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNA samasaMvAhasahassamaMDiyaM thimiyabheiNIyaM, vasuhaM abhijiNamANe 2 aggAI varAI reyaNAI paDicchamANe 2 taM divvaM cakkarayaNaM aNugacchamANe 2 suvarNAdikanA utpatti sthAnethI dhUli prAkAra yukata sahastro laghu nagarathI athavA nadIethI ke parvatethI pariveSTita nagarathI sahastra kabUTothI-kutsita nagarathI, cAre dizAomAM sAddhajanazcaya sudhI dvitIya grAma rahita marDathI, jala sthala mArgavALA droNAmukhethI sarvavastuo maLI zake evA prApti sthAna bhUta pattanethI AzramathI-tA pasAdinA nivAsabhUta sthAnethI temaja jyAM kRSakavarga dhAnyAdikanI rakSA mATe nirmita kare che evA saMvAhAthI, maMDita temaja janasamUDa jemAM sthira che evI medinI-vasudhAne pitAne AdhIna banAvate temaja zreSTha rane najarANAnA svarUpamAM svIkAra karata-temaja divya cakraratnanI pAchaLa-pAchaLa cAlatA cAlate tathA eka yAjanenA aMtarAlathI paDAva nAkhatA-nAkhate jyAM varadAma tIrtha hatuM tyAM Avyo. ahIM e pUrvokta vyAkhyAne mULapATha A pramANe che(gaasaagrnngrkheddkbbddmddNb-donnmuhpttttnnaasmsNvaahshssmnnddiyN thimiyameiNIyaM, vasuI abhijiNamANe 2 aggAI varAI rayaNAI paDigchamANe 2 taM divvaM cakkarayaNaM aNuga
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA TaM0 vakSaskAra: sU08 bharatarAjJaH varadAmatIrthAbhigamananirUpaNam ghara nAtidUre nAtisamIpe yathocitasthAne dvAdazayojanAyAmaM navayojanavistIrNa vijayaskandhAvAranivezaM karoti 'karitA' kRtvA 'baddhairayaNaM sadAvei' varddhakiratnaM zabdayati Ahvayati 'saddAvittA' zabdayitvA AhUya ' evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'vipAmeva bho devANupiyA ! mama avasaI posahasAlaM ca karehi mameya yamANattiyaM paccaviNAhi' kSiprameva bho devAnupriya ! mama AvAsaM pauSadhazAlAM ca kuru mama tAmAjJaptAM pratyaya // 08 // atha rA''jJaptyanantaraM kIdRzaM varddhakiratnaM kIdRzaM ca vainayikamAcacAretyAha - " tara NaM se" ityAdi / mUlam -- taraNaM se AsamadoNamuhagAmapaTTaNapuravarakhdhAvAragihAvarNavibhAgakusale egAsIti payesu savvesu caiva vatsu NegaguNajANae paMDie vihiSNU paNayAlIsAe devayANaM vatthuparicchAe mipAsesu bhattasAlAsu koTTaNisuya vAsagharesu ya vibhAgakusale chejje vejjhe ya joyatariyA vasahIhiM vasamANe vasamANe jeNeva varadAmatitthe teNeva uvAgaccha3) vahAM Akara -ke usane varadAmatIrtha ke na atinikaTa aura na atidUra kintu yathocitasthAna meM 12 yojana caur3A aura no yojana laMbA aisA apanA vijayaskandhAvAra ThaharAdiyA isa sambandha meM pATha aisA hai - ( uvAgacchittA varadAmatitthassa adUrasAmaMte dubAlasajoyaNAyAmaM NavatoyaNavitthinnaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) itane vistIrNa skandhAvAra ko ThaharAkara phira usane apane (baddha - rayaNaM sadAvei) varddhakI ratna ko bulAyA (sadAvittA evaM vayAsI) use bulAkara ke phira usane aisA kahA - ( khippAmeva bho devANuviyA ! mana AvasahaM posahasAva karehi, mameya mANattiyaM paJcapi s) he devAnupriya ! tuma zIghra hI mere nimitta eka AvAsa aura eka pauSadhazAlA banAo - phira isakI bana jAnepara mujhe khabara do ||suu08 || cchamANe 2 joyaNaMtariyAhiM vasahIhiM vasamANe vasamANe jeNeva varadAmatitthe teNeva uvaarAjI) tyAM AvIne teNe varadAma tI'nI na atinikaTa ane na atidUra paNa yatheAcita sthAna para 12 2Ajana paheALA ane navaceAjana dIgha evA vistRta kSetramAM vijaya kanyAvaar nAthyo, yA sauMdha yApramANe - ( uvAgacchittA varadAmatitthassa adUrasAmaMte duvAla sajoyaNAyAmaM NavajoyaNavitthinnaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) bhAvA vistIrSe 24ndhAvAra (sainya ) nA paDAva nAbhI ne chI tethe tAnA ( vaddhairayaNaM sahAveha) 1ddhI 2ttane mAsAvyA. (saddAvittA evaM vayAsI) tene modyAvIne pachI rAmase A pramANe dhu (khappAmeva bho devANuppiyA ! mama AvasahaM posahasAlaM ca karehi ! mameya mANattiyaM paccapijAhi) he devAnupriya ! tabhe yathA zIghra bhAga bhATe se bhAvAsa namoH pauSadhazASI banAvaDAve ane pachI mane sUcanA Apela. TA & 3
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 jambudvIpaprajJaptisUtre dANakamme pahANabuddhI jalayANaM bhUmiyANa ya bhAyaNe jalathalaguhAsujatesu parihAsu ya kAlanANe taheva sadde vatthuppaese pahANe ganbhiNi kaNNarukkhavalliveDhiyaguNadosaviANae guNaDDhe solasapAsAyakaraNakusale causaTTi vikappavitthiyamaI gaMdAvatteya vaddhamANe sotthiya ruaga taha sabaA bhaddasaNNivese ya bahu visese udaMDiya devakoTThadArugiri khAyavAhaNavibhAgakusale iya tassa bahu guNaddhe thavaizyaNe priNdcNdss| tavasaMjamanibiDe kiM karavANI tuvaTThAI // 1 // so deva kamma vihINA khaMdhAvAraM gariMdavayaNeNaM / AvasahabhavaNakaliyaM karei savvaM muhutteNaM // 2 // karettA pavaraposahagharaM karei karittA jeNeva bharahe rAyA jAva etamANattiyaM khippAmeva paccappiNai, sesaM taheva jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asarahe teNeva uvAgacchai ||suu09|| ___chAyA- tataH khalu tajhAzramadroNamukhagrAmapattanapuravaraskandhAvAragRhApaNavibhAgakuzalam ekAzItipadeSu sarveSu caiva vAstuSu anekaguNajJAyakaM paNDitam, vidhijJam paJcacatvAriMzato devAnAM vAstuparIkSAyAM vAstuparicchade vA nemipArveSu bhaktazAlAsu kohanISu ca vAsagRheSu ca vibhAgakuzalam chedhe vedhye ca dAnakarmANi pradhAnabuddhiH, jalagAnAM bhUmikAmA va bhAjanaM jalasthalaguhAsu yantreSu parikhAsu ca kAlakSAne tathaiva zabde vAstupradeze pradhAnama, gambhiNo kanyAvRkSavalliveSTitaguNadoSavinAyakaM guNADhathaM SoDazaprAsAdakaraNakuzalaM catu:paSTivikalpavistRtamati nandyAvarte ca varddhamAne svastike rucake tathA sarvatobhadrasanniveze ca bahuvizeSam uddaNDikadevakoSTadArugirikhAtavAhanavibhAgakuzalam etat tasya bahuguNADhayaM sthapatiratnaM narendracandrasya / tapaH saMjamaniviSTa kiM karavANi ityupatiSThate // 1 // tad devakarmavidhinA skandhAvAraM narendravacanena / / AvAsabhavanakalitaM karoti sarva muhUrtena // 5 // kRtvA pravarapauSadhagRhaM karoti, kRtvA yatraiva bharato rAjA yAvat etAm AjJaptiko kSiprameva pratyarpayati, zeSaM tathaiva yAvat majanagRhAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva bAdhA upasthAnazAlA yatraiva cAturghaNTo'zvarathaH tatraiva upAgacchati // suu09||
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikArTIkA 40 vakSaskAraH sU0 9 AjJaptyanantaraM varddhakoratnasya kauzalyanirUpaNam 621 TIkA-"tae NaM se" ityAdi / 'tae NaM se' tataH khalu tat varddhakiratnamaham 'kiMkaravANA tu vahAi' kiMkaravANi kiM karomi Adizantu devAnupriyA mayA kiM kartavya mityuktvA bharatacakrisamIpe upatiSThate ityagreNa sambandhaH / kIdRzaM varddhakiratnamityAha'AsamadoNamuha' ityAdi 'AsamadoNamuhagAmapaTTaNapuravarakhaMdhAvAragihAvaNavibhAgakusale' AzramadroNamukhagrAmapattanapuravaraskandhAvAragRhApaNavibhAgakuzalam, tatra-AzramAdAyaH etasmAtpUrva aSTamasUtre vyAkhyAtArthAH, skandhAvAragRhApaNAH prasiddhA eva eteSAM vibhAge vibhAgarUpeNa racanAyAM kuzalaM nipuNam, athavA "purabhavanagrAmANAM ye koNA steSu nivasatAM doSAH / zvapacAdayo'ntyajAntAsteSveva vivRddhimAyAnti // 1 // " ityAdi yogyAyogyasthAnavibhAgajJam, punazca kIdRzam 'egAsItipayemu savvesu ceva vatthUsa NegaguNajANae paMDie' ekAzIti padeSu sarveSveva vAstuSu anekaguNajJAyaka paNDitam, tatra ekAzItiH padAni vibhAgAH vibhaktavyavAstukSetrabhAgAH tAni yatra tAni tathA evaMvidheSu vAstuSu gRhabhUmiSu sarveSveva eva zabdAt catuHSaSTipadazatapadarUpeSu 'taeNaM se Asama doNamuhagAmapaTTaNaM-ityAdi0 sUtra -9 TIkArtha-isake bAda usa varddha ki ratna ne "maiM kyA karUM, mere yogya mApa devAnupriya AdezadeM-mujhe kyA karanA cAhiye aisA kahakara vaha bharata cakro ke pAsa pahu~cA aisA yahA~ sambandha hai vaha varddhakI ratna kaisA thA-isa sambandha meM sUtrakAra Ane vicAra koprakaTa karate hue kahate haiM- ( AsamadoNamuhagAmapaTTaNapuravarakhaMbAvAragihAvaNavibhAgakusa) vaha varddhakiratna AzramadroNamukhagrAma, pattana, puravara, skandhAvAragRhApaNa inako vibhAga rUpa se racanA karane meM nipuNa thA, athavA-"purabhavanagrAmANAM ye konAsteSu nivasatA doSAH / zvapacAdayo'ntya jAntAsteSveva vivRddhimAyAnti // 1 // ityAdi kathana ke anusAra yogyAyogya sthAna ke vibhAgakA jAnane vAlA thA (egAsItipadesu samvesu ceva vatthUpuNegaguNa jANae paMDira) tathA 81 vibhAga-vibhakavya vAstukSetra khaNDavAlI aiso gRha bhUmiyo meM tathA isI prakArakI 64 khaNDa vAlo ora 100 pada-khaMDavAlI 'tapaNaM se AsamadoNamuhagAmapaTTaNa-ityAdi, ||suu09|| TIkartha - tyAra bAda te vaddhaka rane huM zuM karuM, he devAnupriya ! mane ApazrI mArA cogya Adeza Ape, mAre zuM karavuM joIe? Ama kahIne te bharata cakrI rAjA pAse gaye. A rIte ahIM saMbaMdha che. te vaheMkI ratna kevo hato ? A saMbaMdhamAM sUtrakAra pitAnA viyaa| mA pramANe 054d re cha-(AsamadoNamuhagAmapaTTaNapuravarakhaMdhAvAragidAvaNavibhAgakusale) tIratna Azrama dropabhumayAma, pattana, pu252, 14-yApAra, 15 me sanI vibhAga rUpamAM racanA karavAmAM nipuNa hatAM athavA 'purabhavanagrAmANAM ye konAsteSunivasatAM doSAH / zvapacAdayo'ntyajAntAsteSveva vivRddhimAyAnti // 1 // yayana bhuyAyAyAya sthAnana vibhAgAta jJAtA nA. (egAsIti padesu savvesu ceva vatthutu NegaguNajANae paMDipa) mA 81 vibhAga vibha:10 vAstukSetra aMDavALI evI gRhabhUmikAomAM tathA eja prakAranI 64 khaMDavALI ane 100 pada khaMDa
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vAstuSu ca anekeSAM guNAnAmupalakSaNatvAd doSANAM ca jJAyakam sadasad vivekinI buddhiH paNDA paNDAddhiryasyeti paNDitam sAtizayabuddhiyutam 'vihiNNU paNayAlIsAe devayANa' vidhijJa pazcacatvAriMzato devatAnAm ucitasthAnanivezanAdividhijJamityarthaH tathA 'vatthu paricchAe' vAstuparIkSAyAM ca vidhijJamiti yojyam tadvidhizca "gRhamadhye hastamitaM khAtvA paripUritaM punaH zvabhram / yadyUnamaniSTaM tat same samam dhanyamadhikaM cet // 2 // ityAdi, athavA vAstUnAM paricchade AcchAdanaM kaTakambAdibhirAvaraNaM tatra vidhijJam, yathAsthAnakaTakambAdiviniyojanAt tathA-'Ne mipAsesu bhattasAlAsu koTTaNisu ya nemipAzrveSu sampradAyagamyeSu sthAneSu bhaktazAlAsu-rasavatIzAlAsu kohanISu, korTa-durga sthAyirAjasatkaM nayanti prApayanti AgantukarAjJAmiti vyutpattyA koTTanyaH-yAH koTTagrahaNAya pratikoTTabhittaya utthApyante tAsu tathA-'vAsagharesu ya vibhAgakusale' tathA vAsagRheSu zayanagRheSu vibhAgakuzalaM-pathaucityena vibhAgakaraNe nipuNam, tathA 'chejje vejjhe ya dANakamme pahANabuttI' chedye vedhye ca dAnakarmaNi pradhAnabuddhiH, tatra chedyaM-chedanA, kASThAdi, vedhyaM gRhabhUmiyoM meM aneka guNa evaM doSoM kA jJAtA thA, paNDita thA-saasada kA viveka karane vAlI buddhirUpa paNDA se yukta thA sAtizaya buddhivAlA thA (vihiNNU paNayAlIsAe devayAga) 45 devatAoM ko ucita sthAna meM vaiThAne Adi kI vidhi kA jJAtA thA (vasthuparicchAe) vAstu parIkSA meM vidhijJathA-vaha vidhi isaprakAra se hai-"gRhamadhye hastamitaM khAtvA paripUritaM punaH- zvabhum, yadhUnamaniSTaM tat same samaM dhanyamadhikaMcet ||1||-ityaadi-athvaa-mkaanoN ko Upara se Dhakane meM jo Dhakane ke kAma meM Ane vAle kaTa kamba AdirUpa AvaraNa hai, usa sambandha meM vidhijJathA (Nemi pAsesu bhattasAlAnu koNisu ya vAsadharesu ya vibhAgakusale) sampradAyagamya nemipArtho meM, bhaktazAlAoM meM bhojana gharoM meM, koniyoM meM koTTagraha ke liye jo pratikobhittiyAM uThAi jAtI hai unameM tathA zayana gRhoM meM yathocita rUpa se vibhAga karane meM kuzala thA, tathA-chejje, vejjhe, vALI gRhabhUmikAnA aneka guNa temaja dene te jJAtA hatA paDita hate. sat asa vive: 42nArI bhuddhi35 thI ta yuta to ase sAtizaya bhuddhivANoto, (vihiNNU paNayAlIsAe devayANaM) 45 devatAsAna yeya sthAna mes| kore vidhinAta jJAtA Data. (vasthu paricchApa) pAtu parIkSAmA vidhijJa DA. vidhi 41 prabhArI cha "gRhamadhye hastamita khAtvA paripUritaM punaH zvabhUm , yadhanamaniSTaM tat same sama ghanyamadhikaM cet // 1 // ityAdi athavA makAnane uparathI AcchAdita karavA mATe upayogI evA kaTakambA Adi 35 saavrnne| chasamayamA vidhijJa khatA. (NemipAsesu bhattasAlAsu koNisuya pAsadharesuya vibhAgakusale) sahAya ya ma pAva bhAM, mata zAjAmA nAnImA kedanImAM koTa graDa mATe philAne sarapharavA je prati kaTAbhittio uThAvavAmAM Ave che, te saMbaMdhamAM temaja zayana gRhamAM yathAcita rUpathI vibhAga karavAmAM te kuzaLa hatA, temaja (chejje, vejjhe, a dANakamme, pahANabuddhI, jalayANaM bhUmiyANaya bhAyaNe jalathala guhAsu jaMtesu
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR* vakSaskAraH sU09 ajJaptyanantaraM varddhakIratnasya kauzalyanirUpaNam 623 vedhanAhaM tadeva, dAnakarma-aGkanAtha gairikaraktasUtreNa rekhAdAnakarma tatra pradhAnabuddhi vizeSajJam, vizeSarUpeNa jJAyakamityarthaH, punazca kIdRzam 'jalayANaM bhUmiyANa ya bhAyaNe, jalagAnAM jalagatAnAM bhUmikAnAM jalottaraNArthakapadyAkaraNAya bhAjanaM yathocityena vimAjakam, ca zabda: samuccaye unmagnAnimagnAnaghayuttare tasyaitAdRzasAmarthasya supratItatvAt punazca kIzam 'jalathalaguhAra jaMtemu parihAsu ya kAlanANe taheva sadde vatthuppaese pahANe' jalasthaLaguhAsu yantreSu parikhAsu ca kAlajJAne tathaiva zabde vAstupradeze pradhAnam, tatra jalasthalaguhAsu-jalasthalayoH sambandhinISu guhAsu iva guhAsu suraGgAsvityarthaH tathA yantreSu ghaTIyantrAdiSu, parikhAsu pratItAsu, ca zabdaH samuccaye kAlajJAne cikIrSitavAstu prazastAprazastalakSaNaparijJAne "vaizAkhe zrAvaNe mAghe, phAlguNe kriyate gRham / zeSamAseSu na puna:, pauSo vArAhasammataH // 1 // ityAdike tathaiveti vAcyAntarasaMgrahe zabde zabdazAstre sarvakalAvyutpatte retanmUlakatvAt, vAstupradeze-gRhakSetrakadeze "aizAnyAM devagRhaM mahAnasaM cApi kAryamAgneyAm / naiRtyAM bhANDopaskaro'rthadhAnyAni mArutyAm // 1 // " ityAdi adANakamme, pahANabuddhI, jalayANa bhUmiyANa ya bhAyaNe jalathalaguhAsu jaMtesu parihAsua kAlanANe) chedana karane yogya kASThAdi, vedhane yogya kASThAdi evaM dAna karma-aGkanArtha gairika dhAtu se raka kiye hue Dore se nizAnI karanA-ina saba meM pradhAna buddhi vAlA thA arthAt ina sabako vizeSarUpa se jAnanevAlA thA........yathocitara ti se vibhAjaka thA jalasambandhI evaM sthala sambandhI guphAoM kI jaisI guphAoM meM-suraGgo meM, ghaToyaMtrAdiko meM, parivAoM meM-khAtikAoM meM, kAla jJAna meM cikIrSita vAstu ke prazasta aprazastarUpa parijJAna meM-jaise-"vaizAkhe zrAvaNe, mAghe, phAlgune kriyate gRham / zeSamAseSuna punaH pauSo vArAhasammataH // 1 // (taheva sahe vatthuppa ese pahANe gambhiNikaNNarukkha valilaveDhia guNadosaviNae guNaDDhe) isItaraha zabda zAstra meM arthAt vyAkaraNa zAstrameM vAstu pradeza meM-graha kSetrake ekadezameM-jaise-"aizAnyAM devagrahaM mahAnasaM cApi kAryamAgneyyAm / naiRtyAM bhANDopaskaro'rthadhAnyAni mArutyAm ||nn|ityaadiruup se gRhAvayavavibhAga meM parihAsubha kAlanAge) chana 42 // yaya 10816, dhana yogya bhara DAnamA aMkanArthI zairika dhAtuthI rakta karavAmAM AvelA ne dorAthI nizAnI karavI-vagere kAmomAM te pradhAna buddhivALa hatA arthAt e sarvene te vizeSa rUpamAM jANato hato. yAcita rItithI vibhAjaka hato, jala saMbaMdhI temaja sthaLa saMbaMdhI guphAonI jevI guphAomAM-suraMgamAM ghaTIyaMtrAdikamAM, parikhAomAM khAtikAomAM, kALajJAnamAM, cikIrSita vastunA prazasta, aprazasta rUpa parijJAnamAM jemake - vaizAkhe zrAvaNe mAghe, phAlgune kriyate gRham / zeSamAseSu na punaH pauSo vArAhasammataH // 1 // (taheva sadde vatthuppapase pahANe gambhiNi kaNNarukkhAvalleiveDhia guNadosavimANae guNaDDhe) mA pramANe za6 zAstramA Ta 0yA4261 zAstramA pradezamA-khatramA dezamA-24-"aizAnyAM devagRha mahAnasaM cApi kAryamAgneyyAm / naiRtyAM bhANDopaskaro'rthadhAnyAni mArutyAm // rul 35thI DAyavizArAma, zAstrota vika
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 . jambUdvIpaprajJaptisUtre gRhAvayava vibhAge zAstroktavidhividhAne pradhAna mukhyam, punazca kIdRzam 'gambhiNikaNNarukkhavalliveDhiya guNadosavidhANae' gabhiMgI kanyAvRkSavalliveSTitaguNadoSavijJAyakam, tatra-garmiNyaH-jAtagarbhA valyaH phalAbhimukhavallaya ityarthaH kanyA iva kanyA aphalA: athavA dUraphalAvA vallayaH vRkSAzca vAstukSetraprarUDhAH valliveSTitAni-bhAve ktapratyayavidhAnAt valliveSTanAni vAstu kSetrodgatavRkSeSu ArohaNAni eteSAM ye guNadoSAsteSAM vijJAyakaM vizeSarUpeNa jAnati, te ceme "garbhiNI valliAstuprarUDhA AsannaphaladA kanyA ca sA tatraiva nAsannaphalA, vRkSAzca plakSavaTAzvatthodumbarAH prazastAH AsannAH kaNTakinoripubhayadA" ityAdi, prazastadrumakASThaM vA gRhAdi prazastam valliveSTitAni prazastavallisambandhIni prazastAni gRhamahISu na cAprazastavallisambandhIni punazca 'guNahaDhe' guNADhayam prajJAdhAraNAbuddhihastalAghavAdiguNayuktam, tathA 'soLasapAsAyakaraNakusaNe' SoDaza prAsAdakaraNakuzalam, tatra SoDaza prAsAdAH sAntanasvastikAdayo bhUpatigRhANi teSAM karaNe kuzalaM nipuNa mityarthaH, tathA 'causadvivikappavitthiyamaI' catuH SaSTivikalpavistRtamatiH, tatra-catuHSaSTivikalpAH gRhANAM vAstuprasiddhA tatra vistRtA amRDhA matiryasya tattathA, vikalpAnAM catuHSaSTirevam-pramodavijayAdIni SoDazagRhANi zAstroktavidhividhAna meM vaha pradhAna thA mukhya thA garbhiNI beloM ke arthAt phalAmi mukhabelo ke, kanyA ke jaisI aphala-athavA dUraphala vAlI beloM ke aura vRkSoM ke- vAstu kSetra prarUDha vRkSoM ke Upara valliyoM ke veSTanoM ke guNa aura doSoM kA jAnane vAlA thA, jaise-garbhiNI valli vastu prarUDhA AsannaphaladA kanyAca sA tatraiva nAsannaphalA, vRkSAzca plakSavaTAzvatthodumbarA prazastA bhAsannA kaNTakino ripubhayadA" ityAdi "prazastadrumakASThaMvA gahadi prazastaM, varila veSTittani prazastavallisambadhIni prazastAni gRhamahISu na cAprazastavallisambandhIni" vaha varddha kIratna guNADhyathA-prajJAdhAraNAbuddhise evaM hastalAghavAdi guNa se yukta thA (solasapAsAyakaraNakusale) sAntana svastika Adi ke bheda se solahaprakAra ke prAsAdoM ke bhUpatigRhoM,ke banAne meM vaha kuzala thA (ca usaTThivikappavitthiyamaI) vAstuzAstraprasiddha64 prakAra ke gRho ke nirmANa meM vaha amUDhamativAlA thA 64prakAra ke gRha isa prakAra se hai-"pramodavijayAdIni SoDazagRhANi pUrva vidhAnamAM te pradhAna hate, mukhya hate sagarbhAlatAonA eTale ke phaLAbhimukha latAonA, kanyA jevI aphaLa athavA dUra phaLavAlI latAonA ane vRkSonA vAhatukSetra prarUDhavRkSanI uparanI aaz veSTanAnA zumana pAnAta jJAtA hatA, rebha garbhiNI valliAstuprarUDhA Asanna phaladA, kanyA ca sA tatraiva nAsannaphalA, vRkSAzca plakSavaTAzvatthodumbarAH prazastAH AsannA kaNTakino ripubhayadAH ityAdi "prazastadrumakASThaM vA gRhAdi prazasta, valliveSTitAni prazastavallisambadhIni prazastAni gRhamahISu na cAprazastavallisambandhIni" ag ratna guNADhyuM hatuM, prajJA-dhAraNa buddhithI temaja hastalAghavAdi guNethI yukta hato temaja (solasa pAsAyakaraNakusale) sAntana zasti paNerenA thA so ranA prAsAhInA bhUpati Dona niyamAta . (ca usaTTivikappavitthiya maI) vAstu zAstra prasiddha 64 prakAranA gRhanA nirmANamAM te amuDha mativALo hate. 64 prakAranA gRhe A
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 bakSaskAraH sU09 AzaptyanantaraM varddhakIratnasya kauzalyanirUpaNam 625 pUrvadvArANi svastanAdIni SoDazadakSiNadvArANi dhanadAdIni, SoDaza uttaradvArANi durbhagA. dIni SoDaza pazcimadvArANi punazca kIdRzam 'NaMdAvatteya vaddhamANe sosthiya ruyaga taha savvaobhadda saNNivese ya bahuvisese' nandyAvartta-gRha vizeSe emamagretane vizeSaNeSvapi. ca zabdaH samuccaye, varddhamAne svastike rucike tathA sarvatobhadrasanniveze ca bahuvizeSaH prakAro jJeyatayA karttavyatayA ca yasya tat bahuvizeSam, nandyAvartAdigRhavizeSastvayaM varAhoktaH "nandyAvartamalindaiH zAlAkuDyAt pradakSiNAntagataiH / dvAraM pazcimamasmin vihAya zeSANi kAryANi // 1 // ityAdi punazca kIdRzam 'udaMDiya deva kohadArugirikhAyavAhaNavibhAgakusale' uddaNDikadevakoSThadAru girikhAtavAhanavibhAgakuzalam-tatra udhvaM daNDe bhavaM uddaNDika:dhvajaH devA indrAdi prasiddhAH, koSThaH uparitanagRham, dhAnyakoSTho vA, dAruNi- vAstucitakASThAni, girayo-durgAdikaraNArtha janAbAsayogyAH parvatAH, khAtAni-puSkariNyAdikAni vAhanAni zibikAdIni eteSAM vibhAge kuzalam-sarvathA nipuNam 'ia tassa bahuguNaddhe thavaha rayaNe gariMdacaMdassa'ityuktaprakAreNa bahu guNADhyaM tasya narendracandrasya bharatacakriNaH sthapatiratnaM varddhakiratnam 'tavasaMyamaniviTe kiM karavANI tu vaTThAI' tapaH saMyamAbhyAM dvArANi, svastanAdIni SoDaza dakSiNadvArANi, dhanadAdIni SoDaza uttaradvArANi, durbhagAdIni SoDaza pazcimadvArANi" NaMdAvatte ya vaddhamANe sosthiyaruyagataha savaobhadasaNNiveseya bahuvisese) nanyAvarta, varddhamAna, svastika, rucaka tathA sarvatobhadrasanni veza inake nirmANa kArya meM vahabahuta vizeSajJa thA-nandyAvartAdigRhavizeSake sambandhameM varAha ne aisA kahA hai nandyAvartamalindaiH zAlAkuDyAt pradakSiNAntagataiH / / dvAraM pazcimamasmin vihAya zeSANi kAryANi // 1 // ityAdi (uiMDiyadevakoTThadArugirikhAyavAhaNavibhAgakusale ) uddaNDika-dhvaja, indrAdika deva, Upara kA gRha-koSTha, athavA dhAnyakoSTha dAra-gRha ke yogya kANTha, koTha Adi banAne ke liye janAvAsayogya parvata, vAta-puSkariNI mAdi evaM vAhana zibikAdika-inake vibhAga meM vaha kuzala thA, (iya tassa bahuguNaddhe thavairaNaye pariMdacaMdassa-tavarsajamaniviTe kiM karavANItu vaDhAI) isa pUrvokta prakAra prabhAra cha-pramodavijayAdIni SoDaza gRhANi pUrvadvArANi, svastanAdIniSoDaza dakSiNa dvANi dhanadAdIni SoDaza uttaradvArANi durbhagAdIni SoDaza pazcimadvArANi NaMdAvatte ya paddhamANe sotthiyarUyagataha savaobhaha saNNiveseya bahuvisese) nandhAvata, paddhamAna svasti yA temaja sarvataibhadrasanniveza e sarvenA nirmANa kAryamAM te khUba ja vizeSajJa hate. nanhAdivartAdi gRhavizeSanA saMbaMdhamAM varAhe A pramANe kahyuM che - nandyAvartamalindaiH zAlAkuDyAt pradakSiNAntagataiH . dvAraM pazcimamasmin vihAya zeSANi kAryANi // 1 // ityAdi / (uiMDiya devakoTTadArugirikhAyavAhaNavibhAgakusale) 3-4r, chandrAhi heva, uparanuM ghara-keSTha, athavA dhAnya kaTha, dAru-yogya kATha, keTha vagere banAvavA mATe janAvAsa cogya parvata, khAta-puSkariNI vagere temaja vAhana-zibikAdika-emanA vibhAgamAM te kuzaLa Dato. (iyatassa bahuguNaddha thavaharayaNe pariMdacaMdassa-tava saMjamanivi? kiM karavANI tu vaDhAI) e pUrvokta prakAra mujaba aneka guNa sampana te bharatacakrI-pitarana-vaddhakirana ke jene
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre nirviSTaM labdhamiti ki karavANItyAdi tu prAgyojitameva / 'so deva kammavihiNA khaMdhAvAraNariMdavayaNeNaM / AvasahabhavaNakaliyaM karei savvaM muhutteNaM // 2 // tad varddhakiratnam devakarmavidhinA devakRtyaprakAreNa cintitamAtrakAryakaraNa rUpeNetyarthaH skandhAvAraM narendravacanena AvAsA rAjJAM gRhAn bhavanAnItareSAM taiH kalitaM karoti sarva muhUrtena nirvilambamityarthaH 'karettA' kRtvA 'pavaraposahagharaM karei' pravarapauSadhagRhaM karoti-zreSTha pauSadhazAlAM nirmAti 'karittA' kRtvA 'jeNeva bharahe rAyA jAva etamANattiyaM khippAmeva paccappiNai' yatraiva bharato rAjA yAvatpadAt tatraivopAgacchati etAM rAjJAM pUrvoktAm AjJaptikAm AjJAM kSiprameva zIghrameva rAjJe pratyarpayanti samarpayanti 'sesaM taheva jAva majjanagharAo paDiNikkhamai' zeSaM tathaiva pUrvavadeva yAvat padAt sa rAjA snAnAtha majjanagRhaM praviSTavAn snapitaH san yathA dhavalamahAmeghAnirgatazcandra iva sudhAdhavalI kRtamajjanagRhAt pratiniSkAke anusAra aneka guNoM se yukta aisA vaha bharata cakrI kA sthapitaratna-varddhakiratna ki jise bharata cakrI ne tapa evaM saMyama se prApta kiyA hai kahane lagA-kahiye maiM kyA karUM-(so devakammavihiNAkhaMdhAvAraNariMdavayaNeNaM-AvasahabhavanakaliyaM karei savvaM muhettaNaM) isa prakAra kahakara vaha rAjA ke pAsa AgayA aura usane cintita mAtra kArya karane kI apanI zakti ke anusAra narendra ke lie prAsAda aura dUsaroM ke lie bhavanoM ko eka muhUrta meM tayAra kara diyA (karettA pavara posahagharaM karei) yaha saba kAma eka hI muhUrta meM niSpanna karake phira usane eka sundara pauSadhazAlA taiyAra karadI-(karittA jeNeva bharahe rAyA jAva eyamANattiya khippAmeva paccappiNai) yathocita rUpa se pauSadhazAlA niSpanna karake phira vaha jahA~ para bharatacakrI the vahAM gayA aura rAjA ko pUrvokta AjJAkI pUrti kI khavara zIghra hI unhe kara dI. (sesaM taheva jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai) isake bAda kA zeSa kathana pUrvokta rUpa se hI hai yAvat vaha snAnagRha se bAhira nikalA yahA~ taka kA yahoM yAvatpadase " sa rAjA snAnAtha majjanagRhaM praviSTavAn snApitaH san yathA dhavalamahAmeghAnnirgatazcandra iva sudhA dhavalIkRta majjanagRhAt pratiniSkAmati" isa pATha kA bharatacakrIe tapa temaja saMyamathI prApta karela te che-tevardhakIrane kahevA lAge-bele huM zuM OM ? (so devakammavihiNA khaMdhAvAraNariMdavayaNeNaM-AvasahabhavaNakaliyaM karei savvaM muhutteNaM) mA pramANe hIna te 2 pAse bhAvI gayI, ana te pAtAnI zititamAtra kArya karavAnI daivI zakti mujaba narendra mATe prAsAda ane bIjAo mATe bhavane eka bhUta bhAMza nimita 4rI yAM(karettA pavaraposahagharaM karei) se madhu ma 4 bhUha tabhA ni5-na rIne pachI ta me suha2 pauSadhazA taiyAra 4 // dhI. (karittA jeNeva bharahe rAyA jAva eyamANattiya khippAmeva paccappiNai) yathAyita 35mA pauSadhazAsanipAna karIne pachI te kyAM bharatakI hatAM tyAM gaye ane rAjAnI pukti AjJA pUrI karI che, mevI ne sUcanA mA. (sesaM taheva jAva majjaNagharAo paDiNikhamai) senA pachInuthana pUrvokta rUpamAM ja che. yAvat snAnagRhamAMthI bahAra nIkaLe, ahIM sudhI aro yAvata 56thI "sa rAjA snAnAthai majjanagRhaM praviSTavAn snapitaH san yathA dhavalamahAmedhAgnirga:
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATokA 40 vakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUrvaka bharatasya rathArohaNam 627 mati-nigacchati 'paDiNikkhamitA' pratiniSkramya-nirgatya 'jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva cAugghaMTe Asarahe teNeva uvAgacchaI' yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva cAturghaNTe catvAro ghaNTA asya tat tapA evaM bhUtamadhvarayaM tatraiva upAgacchati, sa bharato rAjeti // 19 // malam-uvAgacchittA taeNaM taM dharaNitalagamaNalahuM tato bahulakkhaNapasatthaM himavaMtakaMdaraMtaragivAya saMvaddhivacittatiNisadaliya jambuNaya sukayakUbaraM kaNayadaMDiyAraM pulayavariMda gIlasAsagapavAlaphalihavararayaNale ThumaNividmavibhUsiyaM aDayAlIsAraraiyatavaNijjapaTTasaMgahiyajuttatuMba paghasiyapasiyanimmiyanavapaTTapuTThapariNiTThiyaM visiTThalaTThaNavalohabaddhakamma haripaharaNarayaNasarisacakkaM kakkeyaNaiMdanIlasAsagasusamAhiyavaddhajAlakaDagaM pasatthavitthinnasamadhuraM puravaraM ca guttaM sukiraNa tavaNijjajuttakaliya kaMkaTayaNijuttakappaNaM paharaNANujAyaM kheDagakaNaga dhaNumaMDalaggavarasattikoMtatomarasarasa ya battIsatoNaparimaMDiaM kaNagarayaNacittaM juttaM halImuhabalAgagayadaMtacaMdamottiyataNasolliya kuMdakuDayavarasiMduvArakaMdalavarapheNaNigarahArakAsappagAsadhavalehiM amaramaNapavaNajeiNacavalasigdhagAmo he cauhi cAmarAkaNagavibhUsiaMgehiM turaMgehiM sacchattaM sajjhayaM saghaM sapaDAgaM sukayasaMdhikammaM susamAhiya samaNakaNagagaMbhIratullaghosaM varakupparaM sucakkaM varanemImaMDalaM varadhArAtoMDaM varakhaibaddhatuMbaM varakaMcaNamUsiyaM varAyariyaNimmiyaM varaturagasaMpauttaM varasArahisusaMpaggahiyaM varapurise varamahArahaM durUDhe ArUDhe pavararayaNaparimaMDiyaM kagayakhikhigIjAlasobhiyaM aujjhaM soyAmaNikaNagataviyapaMkaya jAsu bhagajalagajaliyasuyatAMDarAgaM guMjaddhabaMdhujIvagarattahiMgulagaNiprahaNa huA hai| pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva cAturghaTaM azvarathaM tatraiva upAgacchati " snAnagRhase bAhara nikala kara phira vaha bharatacako apanI bAhya upasthAnazAlAmeM jahAM para cAturbeTa azvaratha thA vahAM para aayaa||9|| tazcandra iva sudhAdhavalokRta majjanagRhAt pratiniSkAmati' / 57 7 thy| che. pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva cAturghaTaM azvarathaM tatraiva upAgacchati" snAnagRhamAMthI bahAra nIkalIne pachI te bharatayakI pitAnI bAdhA upasthAna zALAmAM jyAM cAturghaTa azvaratha hatuM tyAM AvyuM chellA
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 garasiMdUraruilakuMkuma pArevayacalaNaNayaNakAiladasaNAvaraNaraitAtiregarattAsogakaNa ke suyagayatA lusuridagovagasamappabhappagAsaM biMbaphalasilappavAlauTThitasurasarisaM savvouasurahikusuma AsattamalladAmaM UsiyaseyajjhayaM mahAmehara siyagaMbhIraNiddhaghosaM sattuhiayakaMpaNaM pabhAe ya sassirIyaM NAmeNaM puhavivijayalaMbhaMti vissutaM logavissutajaso'hayaM cAugghaMTaM AsarahaM posahie NavaI durUDhe taraNaM se bhara gayA cAuraTaM AsarahaM durUDhe samANe sesaM taheva dAhiNAbhimuhe varadAmatittheNa lavaNasamudaM ogAhai jAva se rahavarassa kupparA ullA jAva poidANaM se NavariM cUDAmaNi ca divAM uratthagevijjaM soNiasuttagaM kaDagANi ya tuDiyANi ya jAva dAhiNille aMtavAle jAva aTThAhiyaM mahAmahimaM karei, karitA eyamANattiyaM paJcapiNas, tara NaM se divve cakkarayaNe varadAmatitthakumArassa devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe nivvattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA aMtalikkhapaDivaNNe jAva pUrante ceva aMbaratalaM uttarapaccatthimaM disiM pabhAsatitthAbhimudde payAte yAvi hotthA, taraNaM se bhara gayA taM divvaM cakkarayaNaM jAva uttarapaccatthimaM disiM taheva jAva paccatthimadisAbhimuhe pabhAsatittheNa lavaNasamuhaM ogAes, ogAhittA jAva se rahavarassa kupparA ullA jAva pIidANaM se NavaraM mAlaM mauDiM muttAjAlaM hemajAla kaDagANiya tuDiyANi ya AbharaNANi ya saraM ca NAmAhayaMkaM pabhAsatitthodgaM ca giNhas giNhittA jAva paccatthimeNaM pabhAsatitthamerAe aharaNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva paccatthimile avAle, sesaM taheva jAva aTThAhiyA nivbattA ||suu010|| jambUdvIpaptasUtre chAyA - upAgatya tataH khalu taM dharaNitalagamanalaghu tato bahulakSaNa prazastaM himavat kandarAntaranirvAtasaMvarddhitacitra tinizadalikaM jAmbUnada sukRtakUbaraM kanakadaNDikAraM pulakavarendra nIlasAsakapravAlasphaTikavararatna leNDumaNividrumavibhUSitam, aSTAcatvAriMzadararacitatapanIya paTTasaMgRhIta yuktatumbam pradharSita prasitanirmita navapaTTapRSThapariniSThitam viziSTa
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUvarka bharatasya rathArohaNam prakAzam laSTanavalodavardhakarmANa hariprahaNaratnasadRzacakam karkecanendrInIlazasyaka susamAhitabaddhajAlakaTakam prazasta vistIrNasamadhuram, puravaraM ca guptam, sukiraNatapanIyayotkakalitam, kaTakaniyukta kalpanam, praharaNAnuyAtam, kheTaka kaNakadhanurmaNDalArAvarazakti kuntatomarazarazatadvAtriMzattaNaparimaNDitam, kanakaratnacitram, yuktam, halImukhabalAkagajadantacandramauktikamallikApuSpa kundakuTajavara sinduvArakandalavaraphenanikara hArakAza prakAzadhavalaiH ameramanaH pavanajayi capalazIghragAmibhiH caturbhiH cAmarA kanakavibhUSitAGgakaiH turagaiH sacchatra sadhvajaM saghaNTaM sapatAkaM sukRta sandhikarmANam susamAhita samarakagakagambhIratulyaghoSam, varakUrparaM sukhakaM varanemImaNDalaM varadhUstuNDaM varavajrabaddhatumbaM varakAJcanabhUSitaM varAcArya nirmitaM varaturagasamprayuktaM varasArathisusaMpragRhItaM varapuruSo varamahArathaM durUDhe ArUDhe pravararatna miNDitaM kanakakIGkiNIjAlazobhitam ayodhyaM saudAmino kanakataptapaGka najapAkusumajvalitazukatuNDarAgaM guArddhabandhujIvakarakta higulaka nikara sindUrarucirakuGkumapArAvatacaraNanayanako kila dazanAvaraNaratidA'tiraktAzokakanaka kiMzukagajatAlu surendragopakasamaprabhabimbaphalazIlAmavAlottiSTatsUrasadRzaM sarvartukasurabhikusumAsaktamAlyadAmAnam ucchritazvetadhvajaM mahAmeghara sitagambhIra snigdhaghoSaM zatruhRdaya kampanaM prabhAte ca sazrIkaM nAmnA pRthvovijayalAbhamiti vizrutaM lokavizrutayazAH, ahatam, cAturghaNTamazvarathaM narapati durUDheM, tataH khalu sa bharato rAjA cAturghaNTamazvarathaM durUDhaH san zeSaM tathaiva dakSiNAbhimukhA varadAmatIrthena lavaNasamudramavagAhate yAvat tasya rathavarasya kUrparI ArdrA bhavataH yAvat prItidAnaM tasya, navaraM cUDAmaNi divyam urasthagraiveyakaM zroNisUtrakaM kaTakAni ca truTikAni ca yAvat dAkSiNAtyo'ntapAlaH yAvat aSTAdikAM mahAmahimAM kurvanti kRtvA patAmAzatika pratyarpayanti, tataH khalu taddivyaM cakraratnaM varadAmatIrtha kumArasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati pratiniSkramya antarikSapratipannaM yAvat pUrayadiva ambaratalam uttarapAzcAtyAM dizaM prabhAsatIrthAbhimukhaM prayAta cApyabhavat, tataH khalu sa bharato rAjA tadivyaM cakraratnaM yAvat uttarapAzcAtyAM dizaM tathaiva yAvat pazcimadizAbhimukho prabhAsatIrthena lavaNasamudram avagAhate, avagAhya yAvat rathavarasya kUrparau ArdrA yAvat prItidAnaM tasya navaraM mAlAM maulim, mutkAjAlaM hemajAlaM kaTakAni ca truTikAni ca AbharaNAnica zaraM ca nAmAhatAGkaM prabhAsatIrthodakaM ca gRhAti, gRhItvA yAvat pAzcAtye prabhAsa kIrthamaryAdayA ahaM khalu devAnupriyANAM viSayavAsI yAbata pAzcAtyo'ntapAlaH zeSa tathaiva yAvat aSTAhikA nivRttA ||suu0 10 // TIkA - " uvAgacchittA taraNaM" ityAdi / upAgatya tataH khalu 'taM' taM prasiddham 'varapurise varamahArahaM durUDhe' varapuruSo bharatacakI varamahArathaM durUDha ityagre sambandhaH kIdRzaM ( uvAgacchittA taraNaM taM dharaNitalagamaNalahu ) ityAdi . 10 // TIkArtha - (uvAgacchittA) vahAM Akarake vaha vara puruSa bharatacakI usa varamahAratha para savAra 'uvAgacchittA taraNaM taM dharaNitalagamaNalahu~' ityAdi // sU0|| TIkArtha (uvAgacchittA) tyAM bhAvIne te vara puruSa bharata yahI te varamahAratha para savAra 629
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ 630 jabUdvIpaprajJaptisUtre mahAramityAha-'dharaNitalagamaNalahuM' dharaNitalagamane laghu zIghraM -zIghragAminam 'bahu lakkhaNapasatyaM' bahulakSaNaprazastam anekazubhalakSaNasaMyuktam, punazca kIdRzam 'himavanta kaMdaraMtaraNivAyasaMbaddhiyacittatiNisadaliyaM' himavataH kandarAntaranirvAta saMvarddhitacitratinizadalikam, tatra-himavataH kSudrahimAlayagireH nirvAtAni-vAyurahitAni yAni kandarAntarANi tatra saMvaddhitAzcitrAH vividhAstinizAH ratharacanAtmakavRkSavizeSAH ta eva dalikAni dAruNi yasya tam, tinizanAmaka sucArudArunirmitam 'kaMdaraMtaraNivAya' iti mUle padavyatyayaH ArSatvAt 'jabUNaya sukayakUbaraM' jAmbUnada sukRtakUbaram tatra-jAmbUnadaM jambUnadanAmakaM suvarNam tena sukRtaM sughaTitaM kUbaraM yugandharaM yatra (tathA yuA iti bhASA prasiddham) tam 'kaNaya daMDiyA' kanakadaNDikAram, tatra kanakadaNDikA:-kanakamayalaghudaNDarUpA arA yatra sa tathA tam, punazca kIdRzam 'pulayavariMda NIlasAsagapavAlaphalihavaraNayaNaleThumaNividumavibhUsiyaM' pulakavarendra nolasAsakapravAlasphaTikaratnaleSTumaNi vidrumavibhUSitam, tatra pulakAni varendranIlAni sAsakAni ratnavizeSAH pravAlAni sphaTikavararatnAni ca prasiddhAni, leSTavo vijAtIya ratnAni, maNaya:-candrakAntAdayaH vidrumaH huA-aisA Ageke padake sAtha sambandha hai aba yahAM pahile yaha prakaTa kiyA jAtA hai ki vaha mahAratha kaisA thA-(dharaNitalagamaNalahuM ) vaha pRthivI tala para calane meM bahuta zIghratA vAlA thA ( bahulakkhaNa pasastha, himavaMta kaMdaraMtaraNivAya saMvaddhicittatiNi sadaliyaM ) aneka zubhalakSa ha yuka thA himavAn parvata ke vAyurahita bhItara ke kandarA pradezoM meM saMbaddhita hue vividha ratha racanAtmaka tiniza vRkSavizeSarUpa kASTha se vaha banA huA thA. ( kaMdaraMtaraNivAya) isa mUla pada meM ArSa hone se padavyatyaya ho gayA hai. ( jaMbUNayasukayakUbaraM ) jambUnada nAmaka suvarNa kA isakA yugandhara- juA thA. ( kaNaya daMDiAraM ) isake arakakanaka maya laghu daNDarUpameM the (putryavariMdaNIlasAsagapavAlAlahavararayaNalaTThamaNividuvibhUsiyaM ) pulaka, varendra nIlamaNi, sAsaka, pravAla, sphaTikamaNi, leSTa-vijAtiratna candrakAnta Adi maNi evaM vidruma ina saba prakAra ke ratnAdikoM se vaha vibhUSita thA (aDayAlosAraraiyatavaNijjapaTTasaMgahiyajuttatuMba) thaye. A jAtane AgaLanAda sAthe saMbaMdha che. atre pahelAM e prakaTa karavAmAM Ave che ke te mhaa| vo tA. (dharaNitalagamaNalahu~) te pRthivIta 52 zI tithI yAnA to. (bahulakkhaNapasatthaM, himavaMtakaMDaraMtaraNivAya saMvaddhiya cittatiNi sadaliya) mane zubhasAthI te yukta hate. himavAna parvatanA vAyurahita aMdaranA kaMdarA pradezamAM saMvadvita thayelA vividha 2tharacanAtma tini vRkSavizeSa35 4thI te manA to. (kaMdaraMtaraNivAya) me bhUhamA bhADAvAdhA payatyaya thayera che. (jaMbUNayasukayakUbara) pUna: nAma suvarNa nimita the 2thanA dhUsarI tA. (kaNayadaMDiAra) menA hai| bhaya dhu' 35mAM tA. . ( pulayavariMdaNIlasAsagapavAlaphalihavararayaNalahamaNividdumavibhUsiya) ya, varendranIlamANa, sAsaka, pravAla, phiTikamaNi, lekhu vijAtiratna, candrakAMta Adi maNi teMmaja vidyama se samAna nAhIta vibhUSita ta. (aDayAlIsAraraiya TaTtabaNijjapa
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUrvakaM bharatasya rathArohaNam 631 pravAlavizeSaH taiH vibhUSitaH tathA tam ' aDayAlIsAraraiyatavaNijjapaTTasaMgahiya juttatuMbaM ' aSTAcatvAriMzadararacita tapanIya paTTasaMgRhIta yuktatumbam, tatra - racitAH - suSThunirmitAH pratidizaM dvAdaza 2 sadbhAvAt ubhayatra aSTAcatvAriMzadarA yatra te tathA, aba 'aDayAlIsAra raiya' iti mUlasUtre 'raiya' iti vizeSaNasya pUrve prayoktavye paranipAtaH prAkRtatvAt tathA tapanIyapa hai: raktasvarNamayapaTTikaH loke mahala iti prasiddhaiH saMgRhIte dRDhIkRte tathA yukte yathA - yogyenAti laghunI nAti mahatI tataH padatrayasya karmadhAraye kRte sati etAdRze tumbe yasya sa tathA tam 'pavasiya pasiya nimmiya nava paTTapuTTapariNiTTiyaM' pragharSitaprasita - nirmita navapaTTapRSTha pariniSThitam, tatra pragharSitAH - prakarSeNa ghRSTAH prasitA prakarSeNa baddhA fear nirmitAH nivezita: navAH nUtanAH paTTA: paTTikA yatra tat tathAvidhaM yatpRSThaM cakraparidhirUpaM golAkArarUpaM 'hAla' iti prasiddham, tatpariniSThitaM suniSpannaM kAryanirvA katvena yasya sa tathA tam 'visiTTha laTThaNavalohabaddhakamma' viziSTalaSTana va loha baddhakarmANam, tatra viziSTalaSTe - atimanohare nave nabI ne loha badhe lohazcarmarajjuke tayoH karmakArya vartate yatra sa tathA tama puna kIzam 'haripaharaNarayaNasarisacakkaM' haripraharaNaratna sadRzacakram, tatra hariH vAsudevaH tasya praharaNaratnaM cakraratnaM tatsadRze cakre cakradvayaM sa tathA tam, punazca 'kakkeyaNa iMdanIlasAgasusamAhiyabaddhajAlakaDagaM' karketanendranIlapratyeka dizA meM 12 - 12 - honese 48 isameM are the rakta svarNamaya paTTakoM se mahaluoM se- dRDhokRta tathA ucitta isake donoM tuMbe the (paghasiyapasiyanimmiya navapaTTapuTTapariNiTThiyaM ) isakA puThI meM jo paTTikAe lagI huI thI - ve pragharSita thI - khuba - ghisI huI thI-acchI taraha se usameM baddha tho aura ajIrNa thI, navIna thI (visiThThalaTThaNava lohabaddha kammaM) viziSTa laSTa- ati manohara - navIna lohe se isameM kAma kiyA gayA thA arthAt majabUtI ke lie jagaha 2 isameM navIna navIna lohe kI ko evaM unakI sundara pattiyeM lagI huI thI athavA TIkA ke anusAra isake avayava navIna lohe se evaM navIna carma ko rajjuoM se jakaDe hue the aisA artha hotA haiM / (haripaharaNarayaNasarisa cakka) isake donoM pahiye vAsudeva ke cakraratnake jaise gola the (kakkayaNaIMdaNIla sAsaga susamAhiya baddhajAlakaDagaM ) isameM jo jAlasamUha thA vaha karketana candrakAntAdi maNiyoM se, indranIlasaMgahiyajuttatuMbaM 624 dizAmA 12-12 Ama adhA bhajIne 48 bharatA. ta svaNubhaya paTTothI-bhaTuthI - hRDhIta tebha yi senA bhanne tumA itA. (paghasiyApasiyanimmiyanava paTTapuTTa pariNiyiM) senA yuDImAM ne paTTi tI te adharSita hutI bhUma dhasAmelI hutI. sArI rIte temAM bhaddha hutI bhane artha hutI, navIna hutI. (visiTTha laTTaNavalAha baddhakamma) (vaziSTa--yati bhUnohara-navIna soma zrI temAM amare tu khekhe ! majabUtI mATe sthAna-sthAnamAM temAM navIna-navIna lekhaDanI khIlIe temaja pattie lAgelI hatI. athavA TIkA mujaba tenA avayave navIna lekhaMDathI temaja navIna canI rajuethI AmanuM hutA. Avo artha thAya che. (haripaharaNarayaNasarisabakkaM khenA bhanne caiDA vAsudevanA yaDeratna vA goja tA. (kakkeyaNa iMdaNola sAsaga susamAhiya baddhajAlakaDagaM) memAM ne lava samUha bt| te tana yandraaMtAhi, bhazimothI indranI
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUddhopaprAptistra zasyakamusamAhitabaddhanAlakaTakam , tatra karketana:-candrakAntAdimaNiH, indranIla:-indraiva nIlaH zyAmaH kharavAdara pRthvIkAyAtmakanIlaratnavizeSaH, zasyaka:-ratnavizeSaH ratnatraya suSTu samyag AhitaM nivezitaM kRtasundara saMsthAnamityarthaH IdRzaM baddhaM jAla kaTakaMjAlakasamUho yatra sa tathA tam, tathA 'pasattha vitthinna samadhuraM' prazastavistIrNasamadhUram prazastA vistIrNA samA vakratA rahitA dhUyaMtra sa tathA tam tathA 'puravaraM ca guttaM' puravaraM ca guptam puramiva guptaM zreSThasUramitra surakSitam samantataH ayaM bhAvaH rathehi prAyaH sarvato lohAdimayI AvRttirbhavati, pravaradRSTAntakathanenAyamarthaH sampadyate yathA puram astra zastra senAdi bhimurakSitaM tathA ratho'pi surakSitastam, punazca kIdRzam 'mukiraNatavaNijja juttakaliyaM' mukiraNatapaniyayoktrakalitam, tatra mukiraNaM suSTu kAntikaM yattapanIyaM suvarNa tanmayAM yoktrAM taiH kalitastathA tam, yoktreNa hi vodUskandhe yugaM badhyate iti 'kaMkaTayaNijuttakappaNaM' kaMkaTakaniyuktakalpanam, kaMkaTakA:-sannAhA kavacAsteSAM niyuktA sthApitA kalpanA racanA yatra sa tathA tam yathAzobhaM tatra sannAhAH sthApitAH santItibhAvaH, tathA-'paha raNANujAyaM' praharaNAnuyAtam, praharaNaizastrairanuyAto bhRtayuktaH ityarthaH sa tathA tam, etadeva vyakti Aha-'kheDagakaNagadhaNumaMDalaggavarasattikoMtatomarasarasa ya bacIsatoNaparimaMDiyaM' kheTakakanakadhanumaNDalAyavarazaktikuntatomarazarazatadvAtriMzattUNaparimaNDitam , tatra kheTakAni phalakAni 'DhAla' iti bhASA prasiddhAni kaNakAH-bANavizeSAH dhanamaNiyoM se evaM zasyaka-ratnavizeSa-se sundara AkAravAlA banA huA thA (pasatthavitthinnasamadhuraM ) isakI dhurA- agrabhAga prazasta thI, vistIrNa thI aura sama-vakratArahita thI (puravaraM ca guttaM ) zreSTha purakI taraha yaha surakSita thA (sukiraNa tavaNijjajuttakaliyaM ) suSTu kiraNavAle tapanIya suvarNa kI isako bailoM ke galoM meM DAlane vAlI rassI thI ( kaMkaTaNijjutta. kappaNaM) kakaTaka-sannAha kavacoM kI isameM racanA ho rahI thI tAtparya isakA yahI hai ki isakI viziSTa zobhA baDhAne ke lie isameM jagaha 2 kavaca sthApita ho rahe the. (paharaNANujAyaM) praharaNoM se- atra zastra Adiko se bharA huA thA. jaise-(kheDagakaNagadhaNu maMDalaggavarasattikota tomarasarasa ya battisa toNaparimaMDiyaM ) isameM kheTaka-DhAle-rakhI huI thI, kaNaka-vizeSa prakAra ke bANa rakhehue the. dhanuSa rakhe hue the, maNDalAna-vizeSa prakAra kI talavAreM rakhI huI tho samarimAthA tabhara zasya:-2na vizeSathA su12 mAravAgArato. (pasattha visthinna samadhura) menI 526 (amA) praza1 tA, vistAta bhane sama-assita. (puravaraM ca gutta) zreSTha puranI bhaye surakSita tA. (sukiraNa tavaNijjajuttakaliya) - honA mAmA nAsI 23za su 25 tapanIya supaNanA manAtI. (kaMkaTaya Ni paNaM) 4484-sannA vayAnA amAM zyanA thaI 24ii hutI. tAtya bhAnu mA pramANe che ke enI viziSTa bhAvRddhi mATe emAM sthAna-sthAna upara kavaca sthApita karelA ii. (paharaNANujAya) prI -1-42 / AthI paripUrita 2 -(kheDaga kaNagadhaNu maMDalaggavarasattikotatomarasarasa ya battIsatoNaparimaDiya) mA peTa-dA .
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA tRvakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUrvaka bharatasya rathArohaNam pi prasiddhAni maNDalAmAH khaDgavizeSAH varazaktayaH trizUlAni kuntAH bhallA iti prasiddhAH tomarAH bANavizeSAH zarANAM zatAni yeSu tAdRzA ye dvAtriMzattUNAH bhastrakAstai: parimaNDito yaH sa tathA tam tathA 'kaNagarayaNacittaM' kanakaratnacitram, suvarNa ratnavizeSaiH parimaNDitam tathA 'juttaM' yuktaM turagairityagreNa sambadhyate turagaiH kiM viziSTairityAha' halImuhabalAgagayadaMtacaMdamottiyataNasolliakuMdakuDayavarasiMduvArakaMdalavarapheNaNigarahAsakAsappagAsadhavale" halImukhabalAkagajadantacandramauktika 'taNasollia' mallikA puSpa kundakuTajavarasinduvArakandala varaphenanikarahArakAzaprakAzadhavalaiH, tatra-halImukhaM rUDhigamyam, balAko bakaH gajadantacandrau-prasiddhau mauktikam muktAphalam 'taNasolliatti' mallikApuSpaM kundam zvetapuSpavizeSaH kuTa jAni kuTajapuSpANi, varasinduvArANi nirguNDIpuSpANi kandalAni kandalanAmakavRkSavizeSapuSpANi varaphenanikaraH varaphenasamUhaH hAro muktAhAraH kAzAH tRNavizeSAsteSAM proktAnAM yaH prakAzaH ujjvalatA tadvat dhavalaiH dhavalavarNaiH, punazca kIdRzaiH 'amaramaNapavaNajaiNacavalasigdhagAmIhi' amaramanaHpavanajayicapalazIghragAmibhiH, tatra amarAH devA manAMsi cittAni pavano vAyuH tAn vegena jayati iti vara zakti-trizUla rakhe hue the. kintu-bhAle rakhe hue the, tomara-vizeSa prakAra ke bANa rakhe hue the, saikar3oM sAmAnya bANa jinameM rakhe hue haiM aise 32 bhAthe isameM rakhe hue the. (kaNagarayaNacittaM) isameM jo citrabane huve the ve kanaka aura ratnoM dvArA atiramaNIya bane hue the. ( halImuhabalAgagayadaMtacaMdamottiyataNasolliya kuMdakuDayavarasiMduvArakaMdalavarapheNaNigarahAsakAsappagAsadhavalehiM) isameM jo 'juta' ghor3e jute hue the-ve halImukha, bagalA, gajadanta, candramA-mauktika, mallikA puSpa, kundakuSpa, kuTajapuSpa, nirguNDI puSpa, kandala nAmaka vRkSavizeSa ke puSpa, sundara phena kA samUha, hAra,-muktAhAra aura kAza-tRNavizeSa inakI jaisI-ujjvalatA vAle the-arthAt dhavala varNa ke the ( amaramaNapavaNajaiNa cavalasigghagAmIhiM ) jaisI devoM kI, manakI, vAyukI, gati hotI hai usa gati ko bhI parAstakaranevAlI inako capalatAbharI zIghra gati thI. usa gati se makelI hato. kaNaka-vizeSa prakAranA bANe mUkelA hatA. dhanuSa mUkelA hatA, maMDalAgra-vizeSa prakAranI talavAre mUkelI hatI. varazakti-trizUla mUkelA hatAM. kuMta-bhAlAe-mUkelA hatA. temara-vizeSa prakAranA bANe mUkelAM hatA. sahastro sAmAnya bANe jemAM mUkelA che, evA 32 tpaa| memA bhU tai. (kaNagarayaNacitta) samAthi bne| to, namAne 2nanimita pAthI atyaMta ramaNIya nisal. (halImuhabalAgadaMtacaMdamottiyataNa solliyakuMdakuDayavarasiMduvArakaMdalavarapheNaNigarahAsakAsappagAsavalehiM) memA 2 'guta' ghoddaay| aitarelA hatA, te halImukha, bagalA, gajadanta, candramA, mauktika, malikA puSpa,kunda pupa, kuTaja puSpa, niguDI puSpa, kaMdala nAmaka vRkSavizeSanA puSpa, sundara phINa samUha hAra-muktAhAra ane kAza-tRNa vizeSa e sarva padArtho jevA ujajavaLatA vALA hatAM. eTale ke dhavalava vANA . (amaramaNapavaNajaiNa cavala sigghagAmIhiM) 2vI vAnI, bhananI, vAyunI gati hoya che, temanI gati ne paNa parAsta karanArI emanI capaLatAbharI zIvra gati hatI, te 80
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ 634 jambUdvIpaprAptisUtre amaramana:pavanajayinaH ataeva capalaM zIghram atizayazIghraM gAmino gamanazIlAH iti capalazIghragAminaH, amaramanaHpavanajayinazcate capalazIghragAminazceti te tathA taiH punazca kIdRzaiH 'cauhiM cAmarA kaNegavibhUsiaMgehiM' caturbhiH catuH saMkhyAkaiH cAmaraiH tathA kanakaizca vibhUSitamaGga yeSAM te tathA taiH, atra cAmarazabdasya strItvam ArSatvAt 'turagehi etAdRzavizeSaNaviziSTaiH turagaiH azvaH yuktaM rathamiti pUrvamevoktam atha punArathaM vizinaSTi 'sacchattaM sacchatram chatreNa sahitam 'sajjhayaM' sadhvajam dhvajaiH sahitam 'saghaMTa' saghaNTam ghaNTAbhiH sahitam 'sapaDAgaM' sapatAkam patAkAbhiH sahitam 'sukayasaMdhikamma' sukRtasandhikarmANam sukRtaM suSTu nirmitaM sandhikarma sandhiyojanaM yatra sa tathA tam 'susamAhiya samarakaNagagaMbhoraghosaM' susamAhitasamarakanakagambhIraghoSam, tatra-susamAhitaH-suSTu yathocita sthAnanivezito yaH samarakaNaka:-saMgrAmavAdya vizeSa: tasya vIrANAM vIrarasotpAdakatvena tulyo gambhIro ghoSaH gambhIrAtmakadhvaniryasya sa tathA tam 'varakupparaM' varakUrparam vare kUparo kUrparAkArau piJjanake iti prasiddha rathAvayavau yasya sa tathA tam 'mucakkaM varanemI maMDalaM' sucakram varanemImaNDalam-pradhAnacakradhArAvRttam 'varadhArAtoMDaM' varadhUstuNDaM vare zobhamAne dhRstuNDe dhUvvIvare avayava vizeSau yasya sa tathA tam 'varavairabaddhatuMbaM, tatra-varavegapUrvaka inake calane kA svabhAva thA ( cauhiM cAmarAkaNagavibhUsiaMgehiM ) cAra cAmaroM se evaM kanakoM se ina kA aMga vibhUSita thA, yahAM cAmara zabda ko jo-strIliGga meM likhA gayA hai vaha ArSa hone se likhA gayA hai aise vizeSaNaviziSTa ghor3oM se yukta vaha ratha thA, tathA ( sacchattaM, sajjhaya, saghaMTa, sapaDAga, sukayasaMdhikammaM, susamAhiya samarakaNagagaMbhIraghosaM, varakupparaM) yaha ratha chatra sahita thA, dhvajA sahita thA, ghaMTAoM se yukta thA, patAkAoMse maMDita thA, saMdhiyoM kI isameM acchI taraha se yojanA kI gaI. thI jaisA ghoSa yathocita sthAnavizeSa meM niyojita saMgrAma vAdhavizeSa kA hotA hai usI prakAra kA isakA gambhIraghoSa thA. isake kUpara donoM avayavavizeSa-bar3e sundara the ( sucakkaM varanemImaMDala ) sundaracakradhAra vAle isake sundara donoM ( varadhArAtoMDaM ) isake yuga ke donoM kone bar3e sundara the ( varavairabaddhatuMbaM ) isake donoM zatithI yAsavAnI manI tI. (cauhi cAmarAkaNagavibhUsiaMgehiM) yA2 yamarAyA temaja kanakethI emanA aMge vibhaSita hatA. ahIM "cAmara' zabdane je strIliMgamAM prayakta karavAmAM Avela che, te ArSa hovAthI prayukata karela che. evA vizeSa viziSTa ghaDAothI te 25 yuta utA. tathA (sacchattaM sajjhayaM saghaMTe sapaDAga sukayasaMdhi kamma sunamAhiya samarakaNaga gambhIraghosaM varakuSparaM) 2tha chatra sahita hatA, sahita sil' othI yukata hatA. patAkAothI maMDita hatA, emAM saMdhionI yejanA sarasarIte karavAmAM AvI hatI. je ghoSa yathocita sthAna-vizeSamAM niyajita saMgrAmavAghavizeSane hoya che, te ja pramANe ene gaMbhIra gheDyuM hatuM. enA ku-bane avayava vizeSA-atIva suMdara di, (sucakka varanemImaMDala) su42 yayuTata anu nebhI maja tu. (varadhArA toMDa) sanA yuganA manne bhUmi mI suMdara tA. (varavairayatuMba) nA - tuma 08.100
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUrvakaM bharatasya rathArohaNam vajrabaddhatumbam, vAcana:-zreSThahIrakaiH baddhe tumbe yasya sa tathA tam 'varaka caNabhUsiyaM varakAJcanabhUSitam zreSThasuvarNabhUSitam 'varAyariyanimmiyaM' varAcAryaH pradhAnazilpI tena nirmitaH 'varaturagasaMpauttaM' varaturagasaMprayuktam varaturagaiH zreSThAzvaH saMprayuktaH yuktaH sa tathA tam 'varasArahisusaMpaggahiyaM' varasArathisusaMpragRhItam, vareNa-nipuNena sArathinA susaMpragRhItaH svAyattikRto yaH sa tathA tam 'varapurise' ityAdi tu pUrvameva yojitam varapurUSaH zreSThapuruSaH surAjA bharata uktaM biziSTaM rathamArUDhe iti 'dRrUDhe ArUDhe' ityatra samAnArthaka padadvayopAdAnaM SaTkhaMDAdhipati bharatacakro sukhapUrvakam rathamArUDha iti jJApanArtha vijJeyam uktamevArtha punaH rathaviSaye prAha-'pavararayaNaparimaMDiyaM' ityAdi pravararatnaparima-NDitam uttamaratnaiH parizobhitam-yuktam 'kaNayakhiMkhiNIjAlasobhiyaM' kanakakiGgiNIjAlazobhitam suvarNanirmitakiGkiNIsamUhabhUSitam 'aujjha' ayodhyam-anabhibhavanIyam parAbhavarahitaM punazca kIdRzam 'soyAmaNi kaNagataviapaMkayajAmuaNajalaNajaliyamuatoMDarAgaM' saudAminokanakataptapaGkajajapAkusumajvalanajvalitazukatuNDarAgam, tatra saudAminI vidyut taptaM yat kanakaM suvarNam taccAnalottINa raktavaNaM bhavati paGkajaM kamalam, tacca sAmAnyato raktaM varNyate 'jAmuaNa' tti japAkusuma-raktavaNeviziSTajapAkusumanAmaka puSpavizeSa: 'jalaNajaliya tti' jvalanajvalitaH jvalitajvalanaH pradIptAgniH atra padavyatyayaH prAkatuMba zreSTha vajraratna se baddha the ( varakaMcaNabhUtiya ) yaha zreSTha suvarNa se mUSita thA ( varAyariyanimmiyaM ) yaha zreSTha zilpI ke dvArA banAyA gayA thA ( varaturagasaM uttaM ) zreSTha ghoDe isameM jute the (varasArahisusaMpaggahiya) zreSTha nipuNa sArathi dvArA yaha calAyA jAtA thA, aise ina vizeSaNoM se viziSTa (varamahAraha) usa zreSTa mahAratha para (vara purise) vaha surAjA chakhaMDake adhipatimarata (durUDhe mArUDhe ) baiThA yahAM samAnArthaka duruDha aura ArUDha ye jo do pada prayukta sAtha 2 kiye gaye haiM so ve ye prakaTa karate haiM bharata cakrI usa ratha para sukha pUrvaka baiThA (pavararayaNaparimaMDiyaM) yaha ratha uttama ratnoM se zobhita thA (kaNayakhikhiNIjAlasobhiyaM) suvarNa kI banI huI choTI-2 ghaTikAoM se yaha zobhita thA ( aujjhaM) isakA koI bhI zatru parAbhava nahIM kara sakatA thA (soAmaNikaNagataviyapaMkayajAsuaNajalaNajaliyasuatoMDarAgaM) isakI rakatA saudAminI2tnayI Amaddha tA. (varakaMcaNabhUsiMyaM) me 25 zre 4 suvathA bhUSita hatA. (varAyariyanimmiya) se zikSA dvArA nimitatA. (varataragasaMpauttaM) 20 ghAsI samAMtara tA. (varasArahisusaMpaggahiyaM) zreSTha nipura sAvi dvArA te 4AmA mApatA to. mevAne vizeSagAthA viziSTa (varamahAraha) mahAratha 52 (varapurise) tesurA cha madhipati bharata (durUDhe ArUDhe) savAra thy|. DI samAnAtha 30 bhane mA30 me 22 ph| saathsAthe prayukata karavAmAM Avela che, tethI Ama prakaTa thAya che ke bharata cakrI te u52 sura meh| (pavararayaNa parimaMDiyaM) te 2tha hattabharatnAthAlita hutA. (kaNayakhikhiNIjAlasobhiyaM) suvarNa nI nAnI-nAnI ghaTiyAthI te suzAmita tA. (aujjhaM) zatrumAthI areya khatA. (somaNikaNagataviyapaMkayajAsuaNajalaNa jaliya suatoMDarAga) menI 24tAsIhAminI
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ 636 jambUdvIpaprajJaptisUtre tatvAt 'suatoMDarAgaM' zukatuNDam zukamukham eteSAM rAga iva rAgo raktatA yasya sa tathA tam 'punazca kIdRzam 'guMjaddhabaMdhujIvaga ratahiMgulaga Nigara siMdUraruilakuMkumapArevaya caraNayaNa koiladasaNAvaraNaraitA tiregarattAsoga kaNaga kesuya gayatAlasariMdagovagasamappamappagAsaM' gujArddhabandhujIvakaraktahiGgulakanikara sindUrarucirakuGkumapArAvatacaraNanayanako kiladazanAvaraNa ra vidAtiraktAzokakanakakiMzuka gajatAlu surendragopakasamaprabhaprakAzam, tatra gujArddham raktikArdharAgabhAgaH bandhujIvakaM dvipraharavikAziraktapuSpam, raktaH saMmardito hiMgulakanikaraH sidUram prasiddham, ruciraM manojJaM cAkyacikyaraktatAyuktam kuGkumam pArAvatacaraNaH kapotacaraNaH, nayanakokilaH kokilanayanadvayam atra padavyatyayaH ArSatvAt dazanAvaraNam adharoSThaH, ratido manoharaH atiraktaH adhikAruNo'tyantalAlimAyukto'zokaH azokataruH, idRzaM ca tathaiva kanakaM kiMzukaM palAzapuSpam tathA gajatAlu hastitAlu surendragopako varSAsu raktavarNaH kSudrajantuH vizeSaH ebhiH samA-sadRzI prabhA - chaviH tathA evaMvidhaH prakAzaH tejaH samUho yasya sa tathA tam, punazca kIdRzam / 'bimbaphala silappavAla udvitasvarasarisaM' bimbaphala zlIlapravALa yadvA zilapravAlottiSThatasUrasadRzam tatra bimbaphalaM - prasiddham 'silappavAla' ti atra azlIla zabda iva zriyaM lAtIti zlIlam evaMvidhaM yatpravAlaM zlIlapravAlaM parakarmita vidrumaH yadvAziLApravAlaM zilAzodhitavidrumaH tathA uttiSThatsUra :- udgacchatsUryaH teSAM sadRzo yaH sa tathA tam, 'savvouya surahi kusumaAsattamalladAmaM' sarvartukasurabhikusumAsaktamAlyadAmAnam, tatra sarvartukAni SaD RtubhavAni yAni vijalo, tapta subarNa - agni se usI samaya nikale hue suvarNa paGkaja- raktakamala, japAkusuma, pradIpta agni aura zukakI coMca inakI raktatA jaisI thI ( guMjaddha baMdhujIvaga, rattahiMgula gaNigara, siMdUra ruira kuMkuma, pArevayacaraNayaNa koIlada sanAvaraNa raidAtiregara ttAsoga kaNagake suyagayatAlu suriMdagovagasamappabhapagAsaM) isako chavi aura tejaH prakAza rattIke ardhabhAga bandhujIvaka - dviprahara prakAzorakta puSpa, raktahiMgulaka, nikara, sindUra, rucirakuMkuma, pArAvatacaraNa, kokinetra, dazanA varaNa-adharoSTha, ratida manohara, evaM atirikta azoka vRkSa, kanaka kiMzuka puSpa; gajatAlu, evaM surendragopaka - juganu, ina sabakI chavi aura tejaH prakAza ke jaisA thA (biMba phalamilapavAlaudvitasurasarisaM savvouyasurahikusuma Asatta malladAmaM, usiya seyajjhayaM ) yaha ratha - vidyut, taptasutra - amithI tara 4 mA aDhesA suvathu, 44-248 4bhAga, kyAzubha pradIpta vyakti ne popaTanI yayu levI hutI. (gujaddha bandhujIvaga, ratahiM gulagaNigara sidUraruhara kuMkuma parivayavaraNaNayaNa koila sanAvaraNa idAti regaratAsoga kaNaga kesuyagayatAlu sudigovagalamadhyabhAgAsaM) senI chamiye roga aAza ratIne ma bhAga, manyuM jIvaka-ddhi prahara prakAzI rakta puSpa, hiM'gulaka, nikara, siMdUra, rucira karyuM, pArAvatA caraNu, kekila netra, danAvaraNu-adharA, ratiH maneAhara, atirakta azeka vRkSa, kanaka kazuka puSpa, gajatAlu temaja surendra gAyaka eTale ke khadyota e sarva jevu . (viphalasilappavAla uTThitasurasarisaM savvouyasuraddikusuma AsattamabaladAmaM usi
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUvarka bharatasya rathArohaNam 637 surabhiNi kusumAni agrathita sasugandhapuSpANi mAlpadAmAni-grathitapuSpANi yatra sa tathA tam 'UsiyaseyajjhayaM' ucchitazvetadhvajam ucchritaH U/kRtaH zvetadhvajo yatra sa tathA tam 'mahAmeharasiya-gaMbhIhaNiddhaghosaM' mahAmegharasitagambhIrasnigdhaghoSam, mahAmeghasya yadrasitaM -garjitaM tadvad gambhIraH snigdhaH sneharasayuktaH ghoSo yasya sa tathA tam 'sattuhiyayakaMpaNaM' zatruhRdayakampanam, zatruhRdeyakampajanakam 'pabhAeya' prabhAte ca aSTamatapaHpAraNakaM divase prAtaH kAle AsannapAritapauSadhavataH san narapatiH azvarathaM durUDhe ityagre sambandhaH kIdRzaM ratham ityAha 'sastirIyaM' sazrIkaM zobhAyuktam 'NAmeNaM puhavivijayalaMbhativissutaM' nAmnA pRthvIvijayalAbhamiti vizrutaM prasiddham, rathe'smin samArUDhaH' san puruSo bhUvijayaM labhate iti sAnvarthakam 'ahayaM' ahatam sarvAvayavayuktam 'cAugghaMTaM cAturghaNTaM catastro ghaNTA yasya sa tathA tam 'Asarahe' azvaratham, kIdRzo rAjetyAha'posahie' pauSadhikaH AsannapAritapauSadhavrataH punazca kIdRzaH 'logavissutajaso' lokavizrutayazAH lokavikhyAtakItiH 'NaravaI' narapatiH cakrI bharataH sarvavizeSaNaviziSTamazvarathaM durUDhe ArUDha iti / atha rathArohAnantaraM bharataH kiM kRtavAn ityAha-'taeNaM se' ityAdi 'taeNaM se bharahe rAyA cAugghaMTaM AsarahaM durUDhe samANe sesaM taheva' tataH khalu sa bharato rAjA biMbaphala kuMdarIphala, zilApravAla-parikarmitavidruma, yadvA zilAzodhita vidruma, evaM ugatA huA sUrya inakA jaisA raMga hotA haiM vaise hi raMga vAlA thA, samasta zatruoM ke puSpoM ke mAlAe~ isa para par3I huI thI, isake Upara bahuta unnatazvetadhvajA phaharA rahI thI ( mahAmeharasiya gaMbhoragiddhaghosaM ) mahAmedha kI garjanA .ke jaisA isakA gaMbhIra snigdha ghoSa thA, (satuhiyayakapaNaM) zatrujanake hRdaya ko yaha kapakapI chur3ane vAlA thA ( pabhAe ma sassirIaM NAmeNa puhavivijayalaMbhaMti vissutaM logavissutajaso'hayacAugghaMTe Asaraha posahie NaravaI durUDhe, taeNaM se bharahe rAyA cAugghaMTaM AsamhaM durUDhe sesaM taheva dAhiNamuhegaM varadAmatittheNaM lavaNasamudaM ogAhai) prAtaH kAla jabaki aSTama (telA) tapasyA kA pAraNA thA aura pauSadhakA pAraNA kiye hue bahuta samaya nahIM huA thA aisA vaha narapati zobhAyukta tathA pRthivI-- vijayalAbha isa nAma se prasiddha evaM sarvAvayavayukta aise usa cAra ghaMTAoM se sahita azvastha para aseyajjhayaM) se 25 mimaNa, , zikSA pravAsa-parimita vibha, athavA shikssaazedhita vidrama, temaja udita sUrya jevA raMgavALe hate. samasta zatruonA puchapAnI mALA e ratha upa2 paDelI hatI. e ratha upara ekadama unata eka veta vajA pharakI rahI hatI. (mahAmeharasiyagambhIraNiddhaghosaM) mahAmevanI nA23 mene| niyaghoSa tA. (sattahiyayakaMpaNaM) zatrusonAlyAne te nAra te. (pabhAe a sassirI NAmeNaM puhavivijayalaMbhaMti vistutaM logavissutajaso'hayavAugghaMTaM AsarahaM posahie NaravaI durUDhe tapaNaM se bharahe rAyA cAugghaMTe AsarahaM durUDhe sesaM taheva dAhiNAmuheNaM varadAmatistheNa lavaNasamuhaM ogAhai) prAta: samaye nyAre 25Tama tayAnI pArA tI ana poSayanI pAraNune paNa vadhAre samaya thayo na hato, evA samaye bhAyukta te narapati pRthivI vijaya
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ ra satre 638 jambUdvIpaprajJaptisUtre cAturdhaNTam azvaratham ArUDhaH san zeSaM tathaiveti vacanAt 'hayagayarahapavarajohakaliyAe saddhiM saMparivuDe mahayA bhaDacaDagarapahagaravaMdaparikkhitte cakarayaNadesiyamagge aNega rAyavarasahassANuyAyamagge mahayA ukkiTa sIhaNAyabolakalakalaveNaM pakkhubhiya mahAsamuddaravabhUyaM piva karemANe' ityantaM grAhyam hayagajarathapravarayodhakalitayA sAI saMparivRtaH mahAvistAravatsamUhavRndaparikSiptaH cakraratnAdezitamArgaH anekarAjavarasahastrANuyAtamArgaH mahatA utkRSTa siMhanAda bolakalakalaraveNa prakSubhitamahAsamudraravabhUtamiva kurvan kurvana 'dAhiNAbhimuhe varadAtittheNaM lavaNasamudaM ogAhai' dAkSiNAtyabhimukho varadAmatIrtheNa-varadAmanAmnA'vataraNamArgeNa lavaNasamudramavagAha te pravizati kiyadRraM lavaNasamudramavagAhate ityAha-'jAva se rahavarassa kupparA ullA' yAvat tasya rathavarasya kUparau-kUparAkArau rathAvayavau bhAdrauM syAtAm ArdIbhUtau bhavetAm 'jAva pIidANaM se' yAvat prItidAnaM tasya varadAmatIrthAdhipadevasya atrApi yAvat padAt mAgadhadevasAdhanAdhikAroktaM prItidAnaparyantaM sUtraM grAhyam vilokanIyaM ca atraiva tRtIya vakSaskAre 6-7 sUtre caDhA. "loyavissuya jaso" yaha bharatacakrI kA vizeSaNa hai aura isakA artha loka meM jisakA yaza vikhyAta hai aisA hai 'posahie" yaha bho bharatacakrI kA vizeSaNa hai aura isakA artha pauSadhavata kI pAraNA kiye jise vizeSa samaya nahIM huA hai aisA hai / "taeNaM se bharahe rAyA" ityAdi- jaba bharata mahArAjA azvaratha para baiTha cuke-taba ve "hayagayarahapavarajohakaliyAe saddhiM saMparivuDe mahayA bhaDacaDagara pahagaravaMdaparikkhitte cakkarayaNadesiyamagge, aNegarAjanyavara sahassANuyAyamagge, mahayA, ukkiTa sIhaNAya bolakalakalaraveNaM pakkhubhiya mahAsamuddaravabhUyaMpiva karemANe2" isa pUrvakathita pATha ke anusAra dakSiNadizA kI ora muMha kiye hue varadAma nAma ke avataraNa mArga se hokara lavaNa samudra meM utare (jAva se raha barassa kupparA ullA) yAvat unake usa ratha ke kUrparAkAravAle rathAvayava hI gIle ho pAye itano dara taka hI ve usa lavaNa samudra meM gaye (jAva poidANaM se) yAvat vahAM para yAvatpada se mAgadha lAbha e nAmathI prasiddha temaja sarvAvayava yukta evA te cAra ghaMTAethI maMDita ratha upara savAra thA. "loyavissuyajaso" me bharatI bhATa prayuta vizeSaNa cha. mana yn| atha cha yAta. 'posahie' se satayA mATe prayuta vizeSaNa che. mane se vizeSA zahanA bhaya cha-22 pauSadha vratanI pAra pachI madhira samaya cyA nathI. 'tapaNaM se bharahe. rAyA' yAni, byAre te marata 2IM A25 852 sA2 27 gayo tyAre ty| (hayagayarahapavarajohakaliyAe saddhi saMparivuDe mahayA bhaDacaDagarapahAravaMdaparikkhitte cakkAyaNadesiyamagge aNegarAjanyabarasahassANu thAyamagge mahayA ukki sIhaNAya bolakalakalaraveNaM pakkhu bhayamahAsamudaratabhUyaM viva karemANe) meM pUre 4thata 54 mumakSiSya dizA tarapha mukha karIne varadAma nAmaka avataraNa mArgathI pasAra thaIne lavaNa samudramAM praviNa yayA. jAva se rahavarassa kupparA ullA' yAvatU manA 25nA 52342 vA sthApayA bhInA thA Tasa 42 sudhIra subhadramA gayA (jAva pIidANaM se) yAvata tyAM tebhara
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU01. rathavarNanapUrvakaM bharatasya rathArohaNam 639 'pIidANaM se' prItidAnaM tasya northa rAjadevasya sa bharataH svIkarotItibhAvaH tataH sa cakro bharataH taM devaM satkArayati sammAnayati prativisarjayati ca bhaktipUrvakaM varadAmatIrthAdhipadevaH bharatAya kiM kimarpayati ityAha 'varaM cUDAmaNi ya divvaM ratthagevijjagaM soNisuttagaM kaDagANi ya tuDiyANi ya' mAgadhatIrthAdhipa devakumArApekSayA navaram ayaM vizeSo cUDAmaNi ca divyaM manoharaM sarvaviSApahaM sarvaviSaharaNakaram zirobhUSaNavizeSam mukuTaM tathA urasthaM vakSasthala tatra bhUSaNavizeSam graiveyakaM grIvAbharaNaM zroNisUtrakaM kaTimekhalAm kaMdorA iti bhASA prasiddham kaTakAni ca hastAbharaNAni truTikAni ca bAhAbharaNAni ca kiyaraparyantaM vaktavyamityAha-'jAva dAhiNille aMtavAle' iti yAvaddAkSiNAtyo'ntapAla iti atra prItidAnaM dadAti rAjA ca prItidAnaM svIkaroti vAkyaprAbhRtau paDhaukabharatakRtatatsvIkaraNatIrthAdhipadevasanmAnena visarjanarathaparAvRti skandhAvArapratyAgamana majjanagRhagamanasnAnabhojanakaraNazreNiprazreNi zabdanAdi pratipAdakasUtraM vaktavyam, mAgadhadevasAdhanAdhikAroktaM sarva neyamitibhAvaH kiyatparyantamityAha-atra yAvatpadAt azvadeva ke adhikAra meM kahA gayA protidAna taka kA sUtrapATha gRhIta huA hai / ise yahA~ para tRtIya vakSaskAra ke 6-7-veM sUtra meM dekhalenA cAhiye / isa prItidAna ko svIkAra karane ke bAda bharata cakrIne usa deva kA satkAra kiyA sanmAna kiyA aura phira use visarjita kara diyA bhakti pUrvaka varadAmatIrthAdhipa deva ne bharata cakrI ke liye kyA2 diyA- ise yo jAnanA cAhiye(NavaraM cUDAmaNiM ya divvaM uratthagevijjagaM soNiasuttagaM kaDagANi ya tuDiyANi ya) mAgadhatIrthAdhipa devakumAra kI apekSA varadAmatIrthAdhipa devane cUDAmaNi, jo ki divya thA sarva prakAra ke viSoM kA harane vAlA thA ! aisA zirobhUSaNa diyaa| vakSaHsthala kA bhUSaNadiyA, aveyaka grIvA kA AbharaNa diyA, zreNisUtraka-kaTimekhalA dI / kaTaka diye aura bAhu ke AbharaNadiye / aura phira usane kahA ki maiM ApakA yAvat dAkSiNAtya udanta pAlahUM yahAM vaha prItidAna detA hai| rAjA usa prItidAna ko svokAra kara letA hai to ina saba ke sambandha meM Agata sUtrapATha varadAma tIrthAdhipa devanuM prItipAdana svIkAra karela che. ahIM yAvata padathI mAgadha devanA adhikAramAM varNita prItidAna sudhIne sUtrapa Tha saMgRhIta thayeluM che. e viSayane lagatuM varNana A graMthanA tRtIya vakSaskAranA sUtra 6 ane 7 mAMthI jANI levuM joIe. e prItidAnano svIkAra karyA pachI bhAratacakrIe te devatAne sakRta tema ja sammAnita karIne pachI temanuM visarjana karI dIdhuM. varadAma tIrthAdhipa deve bharatacakI mATe bhaktipUrvaka zuM-zuM ApyuM, e viSe spaSTatA Rai 12 cha-(NavaraM cuDAmaNiya divvaM uratthagevijaga soNisuttagU kaDagANi ya taDiyANi ya) bhAgavatAthAthi hamAranA apekSA 126matIyAdhisa yUmizi-20ya temaja sarva prakAranA viSane haranAra hare, evuM zirobhUSaNa ApyuM. te deve vakSa sthaLanuM AbhUSaNa ApyuM. ziveyaka grIvAnuM AmaraNa ApyuM. zreNisUtraka-kaTimekhalA ApI. kaTako ApyA ane bAhanA AbharaNe ApyAM ane tyAra bAda teNe kahyuM ke huM ApazrIne yAvat dAkSitya udantapAla chuM. ahIM te prItidAna Ape che. rAjA te prItidAnane svIkAra karI le che
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ ~ .. jambUdvIpaprakSaptisUtre nigraharathasthApanadhanuHparAmarzavA gotkSepa kopotpAdakopApanayananirddhisAra prItidAna sUtrANi mAgavatIrthadevasUtrAdhikAravad vijJeyAni navaraM "jAva aTThAhiyaM mahAmahimaM kareMti" aSTAdaza zreNiprazreNayo'STAhikAM mahAmahimAM kurvanti 'karittA' kRtvA varadAmatIrthAdhipadesya vijayopalakSikAmaSTAhikAM mahAmahimAm-mahAn mahimA yasyA sA tathA tAM kurvanti vidhAsyanti vidhAya 'eyamANattiyaM paccappiNaMti' etAM bharatAdiSTAmAjJaptikA svasvAmibhyo bharatebhyaH pratyarpayanti parAvartayanti tadanu atha prabhAsa tIrthAdhipasAdhanAyo vijayANapakramate-'taeNaM' ityAdi 'taeNaM se divve cakkarayaNe varadAmatitthakumArassa devassa aTTAhiyAe mahAmahimAe nivvattAe samANIe AuhagharasAlAko paDinikkhamaI' tataH khalu tadivyaM cakraratna varadAmatIrthakumArasya devasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm mAgadhatIrtha kumAra ke prakaraNa meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI yahAM para vaha saba kathana samajhalenA cAhiye / arthAt varadAmatIrtha kumAdeva bharata cakro ke liye zirobhUSaNAdika bheTa meM detA hai / vaha use svIkAra kara letA hai| bharata cakrI usakA sanmAnAdi kara visarjana kara detA hai| phira vaha vahAM se apane ratha ko lauTA letA hai aura apane skandhAvAra meM A jAtA hai| vahAM Akara vaha majjana gRha meM calA jAtA hai vahAM snAna karake bhojana zAlA meM Akara vaha bhojana se nivRtta hokara ke zreNipraveNi janoM ke bulAtA hai ityAdi pava kathana yahAM mAgadhanorthakumAra deva ke prakaraNAnusAra ho hai / (jAva aTThAdiyaM mahAmahimaM kareMti) yAvat ve saba zreNiprazreNijana vrdaamtiirthaadhi| deva ke vinayopalakSya meM AThadina kA mahotsava karate haiM (karettA) aura yaha saba karake phira ve nareza bharata cako ko (eyamANattiyaM paccappiNaMti) isakI-kArya ho jAne kI khabara de dete haiM (taeNaM se dive cakkarayaNe varadAmAtatthakumArasta devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe nivattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai ) isa taraha varadAmatIrthAghideva kumAra ke vijayopalakSya meM kiyA gayA vaha 8 dina kA mahAmahotsava jaba niSpanna te A saMbaMdhamAM Agata sUtrapATha mAgadhatIrtha kumAranA prakaraNamAM je pramANe kahevAmAM Avela chee ja rIte ahIM paNa te sarvakathana jANI levuM jAIe, eTale ke varadAmatIrtha kumAra deva bharatacakrI mATe zirAbhUSaNArdika upahAranA rUpamAM Ape che. te upahAra bharatacakrI svIkAra karI le che. bharatacakrI te devanuM sammAna Adi karIne visarjana karI de che. tyAra bAda te tyAMthI pitAne ratha pAcho vALe che ane pitAnA skandhAvAmAM AvI jAya che. tyAM AvIne te maja zALAmAM jato rahe che. tyAM snAna karIne jojanazALAmAM AvIne te bhejanathI nivRtta thaIne zreNi-prazreNi janene bolAve che. ItyAdi sarvakathana ahIM mAgadhatIkumAra nivRtta 5 zrA-prAhiya mahAmahimaM kareMti) yAvata 43 pra421 bhurA che. (jAva aThThAhiyaM mahAmahimaM kareti) yAvat ta sava praNe ja varadA matIrthAdhipa devanA vijayapalakSyamAM ATha divasane mahatsava kare che. (karittA) bhane bhAnubhAyozana 5 rIne 5chI to pAtAnA nareza saratahIna (pyamANattiyaM paccapiNaMti) se mAtI on are che. (taeNaM se divve cakkarayaNe varadAmatitthakumArasa devasla ahAhiyAe mahAmahimAe nivattAe samANIpa AuhagharasA.
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUrvakaM bharatasya rathArohagam 641 AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati paDiNi khamitA' pratiniSkramya 'aMjalikhapaDivaNNe jAva puraMte ceva aMbaratalaM uttarapaccatthimaM disiM pabhAsatitthAbhimuhe payAeyAvi hotthA' aMtarikSapratipannaM gaganagataM yAvan divyatruTita vAdhavizeSazabdasanninAdena ambaratalaM pUrayadiva uttarapAzcAtyAma uttarapazcimAM vAyavI dizaM prabhAsatIrthAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat, atra zuddhadakSiNavartino varadAmatIrthataH zuddhapazcimavartini prabhAse gamanAya itthameva pathaH saralatvAt, anyathA varadAmataH pazcimAgamane anuvAridhivelaM gamanena prabhAsatIrthaprAptiH dUreNa syAt iti, prabhAsanAma tIrtha yatra siMdhunadI samudraM pravizati, 'taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva uttarapaccasthimaM disiM taheva jAva paccatthimadisAbhimuhe pabhAsatittheNaM lavaNasamudaM ogAhei' tataH khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnaM yAvaduttarapAzcAtyAm uttarapazcimAM vAyavI dizaM prabhAsatIrthAbhimukhaM prayAtaM prayANaM kurvantaM pazyatIti yAvatpadAd bodhyam yatra yavatpadAt 'pAsai' ityArabhya pUrvavatsarva grAhyam ho cukatA hai-taba vaha divya cakraratna AyudhagRha zAlA se bAhara nikalatA hai| (paDiNikkhamittA aMtalikkhapaDivanne jAva te ceva aMbaratalaM uttara paccatthimaM disiM pabhAsatitthAbhimuhe payAe yAvi hotthA) vahAM se bAhara nikala kara baha AkAza tala meM yAvat rahatA huA hI divya truTita vAcavizeSa ke zabda sanninAda se ambara tala ko bharatA2 sA uttara pAzcAtyadizA kI ora arthAt vAyavyadizA meM rahe hue prabhAsatIrtha kI ora calane lagatA hai| kyoMki vahAM se yahAM mAnekA yahI sIdhA sarala rAstA hai| anyathA varadAmatIrtha se pazcimAgamana meM yadi samudra kI velA se hokara prabhAsatIrtha meM jAyA jAve to isase prabhAsatIrtha bahuta dUra par3a jAtA hai| yaha prabhAsatIrtha jahAM sindhu nadI samudra meM praveza karatI hai vahIM para hai / (taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva uttarapaJcatthimaM disiM saheva jAva paJcasthimadisAbhimuhe pabhAsatittheNa lavaNasamudaM mogAhei) isake bAda vaha bharatacakrI jaba apane divya cakraratna ko uttara pAzcAtyalAo paDimikkhamai) mA pramANe 12hama tIrthAdhipati he sumAranA viyopayamA pArasa karavAmAM Avela te ATha divasano mahatsava samApta thaye tyAre te divya cakrarana Ayudha mAmAthI pA2 nIle che. (paDiNikanimittA aMtalikkhapaDivanne jAva pUryate ceva aMbaratalaM uttarapaccatthima disi pabhAsatitthAbhimuhe payAe yAvihotthA) tyAMthI mADara nIkaLIne te AkAzatalamAM yAvat sthita rahIne ja divya truTita vAdhavizeSanA zabda zakninAdathI ammara talane sapUrita karatuM uttara pAzcAtyadizA tarapha eTale ke vAyavya dizA tarapha AvelA prabhAsatI tarapha cAlavA lAge che. kemake ahIMthI tyAM pahoMcavAne sIdhesarala raratA eja che. je varadAmatIrthathI pazcimAgamanamAM samudra-velA upara thaIne prabhAsatIrtha tarapha prayANa karavAmAM Ave te ethI prabhAsatIrtha paryApta dUra thaI paDe che. A prabhAstii yA bhindhu nahI samudramA praveza che tyAMta cha. (taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM camakaraNaM jAva uttarapaccatthima dilitaheva jAva paccatthimadisAbhimuhe pabhAsatittheNaM lavaNa. samaI ogAheDa) tyA2 mA bharatI yAre potAnA hivya yatnAne uttara pAzcAtyadizA
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ 642 jambUdvIpasUtre tathaiva pUrvoktAnusAreNaiva yAvat pazcimadizAbhimukhaM prabhAsatIryeNa lavaNasamudramavagAhatepravizati 'ogAhittA' avagAhya kiyatparyantamavagAhate ityAha 'jAva se rahavaramsa kupparA ullA' yAvattasya rathavarasya kUrparau kUrparAkArarathAvayavavizeSau Adra syAtAm jAtau kit paryantaM vaktavyamityAha 'jAva pIidANaM' prItidAnaparyantaM mAgadhadeva sAdhanAdhikAroktaM sUtraM grAhyam 'se' prabhAsatIrthAdhipadevasya prItidAnaM cakrI bharataH svIkarotItibhAvaH pUrvavat sarva grAm parantu prItidAnam 'NavaraM varadAmatIrthAdhipadevApekSayA ayaM vizeSaH tameva darzayati'mAla mauDiM muttAjAlaM hemajAla kaDagANiya tuDiyANi AbharaNANiya saraM ca mAmAhayaMka pabhAsatitthodagaM ca ginha' tatra 'mAla' mAlAM - ratnamAlAm 'maurDi' mukuTam 'muttAjAlaM' muktAjAlaM divyamauktikam 'hemajAla' kanakarAzim, kaTakAmi ca hastAbharaNAni, truTikAni ca - bAhvAbharaNAni nAmAhatAGkaM zaraM ca prabhAsatIrthodakaM ca gRhNAti 'miNDicA ' gRhItvA 'jAva paccatthimeNaM pabhAsatitthamerAe' yAvat pAzcAtye pazcimadigbhAge prabhAsadizA - vAyavIvidizA kI ora prabhAsatIrtha kI tarapha jAtA huA dekhatA hai to vaha pahile jaisA kahA jA cukA hai usI taraha se saba kArya karatA hai aura pazcimadizA kI ora sanmukha hokara vaha prabhAsatIrtha se lavaNa samudra meM praveza karatA hai / ( omAhittA jAva se rahavarassaM kuppArA ullA) vahAM vaha ItanI hI dUra jAtA hai ki jisase usake ratha ke kUrparAkAra vAle agravahI gole ho pAte haiM / (jAva pIidANaM se NavaraM mAlaM mauDiM muttAjAlaM hemajAlaM kaDagApaNi DiANi AbharaNANi a saraMca NAmAhayaMkaM pabhAsatitthodagaMca giNhai) vahAM pahu~ca kara vaha apane ghor3o ko ThaharA letA hai aura ratha ko khaDA kara letA hai ratha ke khar3A hote hI vaha dhanuSa ko hAtha meM lekara usa para bANa kA AropaNa karatA hai / aura phira use chor3atA hai vaha bANa prabhAsatIrthAdhipa deva ke bhuvana meM jAkara par3atA hai / prabhAsatIrthAdhipa deva kumAra ko bhavana meM khar3e hue bANa ko dekha kara krodha jagatA hai| jaba usakA krodha zAnta ho jAtA hai taba vaha apanI Rddhi ke anusAra bharata cakrI ke pAsa Akara unakI zaraNa svIkAra karaletA hai aura isa upvAyavI vidizA tarapha eTale ke prabhAsatI tarapha pramANu karatuM juve che tyAre pahelAM kahyuM che te pramANe ja te savakArya sampanna kare che ane pazcima dizA tarapha sanmukha thaIne te prabhAsatIrtha thI savAzu samudramAM praveza re che (ogAhittA jAva se rahavarasta kupparAullA) tyAM te eTale dUra sudhI gamana kare che ke jethI tenA rathanA parAkAravALA ayavA ja bhInA zaDe che. (jAva pIidANaM se NavaraM mAlaM mauDiM muttAjAlaM hemajAlaM kar3agANibha atuDiANi AbharaNANi a saraMca NAmAdaryakaM pabhAsatitthodagaM ca giNhara) tyAM pddiicIne te peAtAnA gheADAone thabhAve che ane rathane UbheA rAkhyA. tha Ubhe rAkhIne tata ja te peAtAnA hAthamAM dhanuSa le che ane te dhanuSa upara manu Ara Na kare che ane tyAra bAda bAju lakSya tarapha cheDe che. te khANa prabhAsatIrtho dhapadevakumAranA bhavanamAM paDe che. pAtAnA bhavanamAM paDelA aNune joIne te kraSita thaI jAya che. jayAre tene krodha zAMta thaI jAya che tyAre te peAtAnI Rddhi mujaba bharatacakrInI pAse AvIne temanuM zaraNu svIkAre
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA ThIkA 40 vakSaskAraH sU0 10 rathavarNanapUrvaka bharatasya rathArohaNam 643 tIrthamaryAdayA 'ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva paccathimille aMtavAle' ahaM khalu devAnupriyANAM pAzcAtyo'ntapAla: 'sesaM taheva jAva aTTAhiyA nivvattA zeSam uktAtiriktaM prItidAnopaDhaukana svIkaraNasurasanmAnana visarjanAdi tathaiva mAgadhatIrthAdhipasurAdhikAra iva vaktavyaM yAvat aSTAhikA nivRttA // 90 10 // atha sindhudevI sAdhanAdhikAramAha-'taeNaM se' ityAdi / mUlam- taeNaM se dive cakkarayaNe pabhAsatitthakumArassa devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai, paDiNikkhamittA jAva pUrete ceva aMbastalaM siMdhue mahANaIe dAhiNilleNaM kleNaM puracchimaM disi siMdhudevIbhavaNAbhimuhe payAte yAvi hotthaa| taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM siMdhUe mahANaIe lakSya meM vaha unake liye prItidAna detA hai| isa prItidAna meM vaha jaisA pahile kahA gayA hai vaha (se NavaraM mAlaM mauDi muttAjAlaM hemajAlaM kaDagANi ya tuDiyANi ya AbharaNANi ya saraMca) ityAdi sUtra dvArA prakaTa kara diyA gayA hai-prItidAna meM usane ratna mAlA mukuTa, divya mauktika kanakarAzi-kaTaka hastAbharaNa truTika bAhAbharaNa, nAmAGkita bANa aura prabhAsa tIrtha kA jaladiyA (gihittA jAva pacatthimeNaM pabhAsatitthamerAe ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva paccasthimille aMtavAle sesaM taheva jAva aTThAhiyA nivvattA) bharatacakrI ne isa prItidAna ko svIkAra krliyaa| phira usane usakA sanmAna satkAra kiyA aura bAda meM use visarjita karadiyA bAda meM bharata cakrI vahAM se apane ratha ko lauTAkara jahAM apanI senA kA par3Ava huA thA vahAM mAgayA / ityAdi saba kathana jaisA mAgadhatIrthAdhipa deva ke prakaraNa meM likhA jA cukA hai / vaisA hI yahAM para kaha lenA cAhiye yAvat aSTa divasa kA mahotsava samApta hogayA // 10 // che ane e upalakSyamAM te temanA mATe prItidAna Ape che. e prItidAnamAM jema pahelAM vAmAM mA0yuMcha madhu (se Naghara mAlaM mauDi muttAjAlaM hemajAla kaDagANiya tuDiyANi yAbhaNANi ya saraMca) pratyAhi sUtra va 548 42vAmAM Ave che. prItihAna ta ranamALA mukuTa divya mauktika kanakarAzi kaTaka hastAbharaNa truTika-bAhu AbharaNa nAmAMkita ma. ane prabhAsatIya nu sabastumA mAcI. (giNhittA jAva paccatthimeNaM pabhAsa titthamerAe ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva paccasthimille antavAle sesaM taheva jAva aDhahiyA nivvattA) bharataya4I me se zrItihAnanI svI12 cyA. pachI ta tanu sammAna karyuM tene satkAra karyo. ane pachI tenuM visarjana karyuM. tyAra bAda bharatacakrI tyAMthI pitAnA rathane pAchuM vALIne jyAM senAne paDAva hatAM tyAM Avyo ItyAdi sarva kathana jevuM mAgadhatIrthadevanA prakaraNamAM spaSTa karavAmAM AvyuM che tevuM ja atre jANI levuM joIe. yAvata ATha divasane mahatsava samApta thaye. 10
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUddhopaprAptisUtre dAhiNilleNaM kUleNaM puratthimaM disiM siMdhudevIbhavaNAbhimuhaM payAtaM pAsai, pAsittA haTTatuTTha citta taheba jAva jeNeva siMdhUe devIe bhavaNaM teNe va uvAgacchai, uvAgacchittA siMdhUe devIe bhavanassa adUrasAmaMte duvAlajoyaNAyAmaM vajoyaNavitthinnaM varanagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei jAva siMdhudevIe aTThamabhattaM pagiNhai pagiNhitA posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva dambhasaMthArovagae aTThamabhattie siMdhudevi maNasi karemANe ciTThai / taeNaM tassa bharahassa raNNo aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi siMdhUe devIe AsaNaM calai, taeNaM sA siMdhudevI AsaNaM caliyaM pAsai pAsittA ohiM pauMjai, pauMjittA bharahaM rAyaM ohiNA Abhoei, Abhoe ttA ime eArUve abbhatthie ciMtie pathie maNogae saMkappa samuppajji sthA uppaNNe khalu bho jaMbuddIvedIve bharahe vAse bharahe NAmaM gayA cAuraMta cakkarakhaTTI. taM jIyameyaM toa paccuppaNNamaNAgayANaM siMdhUNaM devINaM bhara hANaM rAINaM uvatthANiyaM karettae, taM gacchAmi NaM ahaMpi bharahassa raNNA uvatthANiyaM karomi tti kaTu kuMbhaTThasahassaM rayaNacittaM NANAmaNi kaNagarayaNabhatticittANi ya duve kaNagabhadAsaNANi ya kaDagANi ya tuDiyANi yajAva AbharaNANi ya geNhai geNhittA tAe ukkiTThAe jAva evaM vayAsI abhijieNaM davANuppiehiM kevalakappe bharahe vAse ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsiNI ahaNaM devANuppiyANaM AttikiMkarI taM paDicchaMtu NaM devANuppiyA! mama imaM eyArUvaM pIidANaM tikaTu kubhaTThasahassaM rayaNacittaM NANAmaNi kaNaga kaDagANi ya jIva so ceva gamo jAva paDivisajjeitaeNaM se bharahe gayA posahasAlAopaDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA bahAe kayavalikamme jAva jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva unAgacchai, uvAgacchittA bhoyaNemaMDavaMsi suhAsavaragae aTThamabhattaM pariyAdiyai pariyAdiettA jAva sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai NisIettA aTThArasaseNi ppaseNIo sadAvei sahavittA jAva aTThAhiyAe mahAmahimAe tamANattiyaM paccappiNaMti ||suu0 11 //
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA tR0 vakSaskAraH sU0 11 sindhudevIsAdhananirUpaNam 645 chAyA-tataH khalu tad divyaM cakraratnaM prabhAsatIrthakumArasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM salyAm AyudhazAlAtaH pratiniSkAmati, pratiniSkramya yAvat pUrayadiva ambaratalaM sindhvA mahAnadyaH dAkSiNAtyena kUlena paurastyAM diza sindhudevI bhavanAbhimukha prayAtaM cApyabhavat / tataH khalu sa bharato rAjAtaddivyaM cakraratnaM sindhvAH mahAnadyAH dAkSiNAtyena kalena paurastyAM diza sindhudevI bhavanAbhimukha prayAtaM pazyati, dRSTvA hRSTatuSTa citta tathaiva yAvat yatra sindhyA devyAH bhavana tatraiva upAgacchati, upAgatya sindhvAH devyAH bhavanasya adUrasAmante dvAdaza yojanayAmaM navayojanavistIrNa varanagarasadRzam vijayakandhAvAraniveza karoti yAvat sindhudevyAH aSTamabhakta pragRhAti, pragRhya pauSadhazAlAyAM pauSadhiko brahmacArI yAvad darbhasaMstArakopagataH aSTamabhaktikaH sindhudevoM manasi kurvan tiSThati / tataH khalu tasya bharatasya rAjJo'STamabhako pariNamati sindhvA devyA AsanaM calitaM, tataH khalu sA sindhu devI Asane calitaM pazyati, dRSTvA Adhi prayunakita, prayujya bharataM rAjAnam avadhinA Abhogati, ayametadrUpaH AdhyAtmikazcintitaH prArthito manogataH saGkalpaH samudapadyata, utpannaH khalu bho jambUdvIpe dvIpe bharate varSe bharano nAma rAjA cAturantacakravartI tajjItametat atItavartamAnAnAgatAnAM sindhUnAM devInAM bharatAM rAjJAm upasthAnika kartum, tadgacchAmi khalu ahamapi bharatasya rAjJa upasthAnikaM karomIti kRtvA kumbhASTasahanaM ratnacitra nAnAmANikanakaratne ca dve kanakamadrAsane ca kaTakAni ca truTikAni ca ya AbharaNAni ca grahAti, gRhItvA tayA utkRSTayA yAvat abhijitaM khala devAnapriyaH kevalakalpa bharata varSam ahaM khalu devAnupriyANAM viSayavAsiNI, ahaM khalu devAnupriyANAm Azapti kiGkarI tatpratIcchantu khalu devAnupriyAH! mameram etadUpaM prItidAnamiti kRtvA kumbhATasahastraM ratnacitra nAnAmaNikanaka kaTakAni ca yAvat sa eva gamaH yAvat pranivisarjayati, tataH khalu saM bharato rAjA pauSadhazAlAta pratiniSkAmati, pratiniSkramya yatraiva majjanagRhaM tatraiva upAgacchati, upAgatya snAtaH kRtabalikarmA yAvat yatraiva bhojanamaNupastatraiva upAgacchati, upAgatya bhojanamaNDape sukhAsanavaragataH aSTama bhaktaM yAvat siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukho niSIdati niSadya aSTAdazazreNIprazreNIH zabdayati, zabdayitvA yAvad aSTAhnikAyAM mahAmahimAyAM tAmAkSaptikAM pratyarpayanti // sU0 11 // TIkA- "taeNaM se" ityAdi / 'taeNaMse dive cakkarayaNe pabhAsatitthakumArassa devassa aTTAhiyAe mahAmahimAe NivvattAe samANIe AugharasAlAo paDi sindhu devI sAdhanAdhikAra kathana'taeNaM se divve cakkarayaNe pabhAsatitthakumArassa' ityAdi sUtra // 11 // TIkArtha- isa prakAra se vaha divya cakraratna prabhAsatIrtha kumAra ke vijayopalakSya meM kiye ATha dina taka ke mahAmahotsava samApta ho jAne para (AuigharasAlAo paDiNikkhamai) Ayu sindhadevI sAdhanAdhikAra kathana 'ta eNaM se dive cakkarayaNe pabhAsatitthakumArassa' ityAdi suutr-||11|| TakAtha-A pramANe te divya cakraratna prabhAsatIrthakumAranA vijayepalayamAM Ayojita A sano bhatsava samAsa tha gaye tyAre (AudharasAlAo paDiNikkhamai) mAyudha
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ jabUdvIpaprajJaptisUtre Nikkhamai' tataH khalu tadivyaM cakraratnaM prabhAsatIrthakumArasya devasya aSTAhikAyAM aSTadivasAvasAnaM yasyA sA tAm mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaHpratiniSkrAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jAva pUrete ceva aMbaratalaM yAvat divyatruTita nAmakavAdhavizeSazabdasanninAdena ambaratalaM gaganatalaM pUrayadiva 'siMdhUe mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM purasthimaM disiM siMdhudevIbhavaNAbhimuhe payAte yAvi hotthA' sindhvAH mahAnadyAH dAkSiNAtyena dakSiNena kUlena paurastyAM pUrvI dizam sindhudevI bhavanAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat, ayaM vizeSaH pUrvo dizamityatra pazcimadiravartinaH prabhAsatIrthata Agacchan vaitAdayagirikumAradeva sisAdhayiSayA tadvAsakUTAbhimukhaM jigmISu: prathamataH anupUrvameva yAti sa tacca digvibhAgajJAnaM nakarAiti bhASA prasiddhaM jambUdvIpaprakAzakapatre draSTavyam tataH sutarAM jJAnaM bhaviSyati sindhudevI gRhAbhimukhaM ca cakraratnaM prayAtam nanu sindhudevo bhavanam atraiva sUtre uttarabharatAmadhyakhaNDe sindhukuNDe sindhudvIpe vakSyate tatkathamatra tatsambhava iti cenna mahardikadevInAM mULasthAdhagRha zAlA se bAhara nikalA (paDiNikvamittA jAva pUrete ceva aMbaratalaM sidhUe mahANaIe dAhiNilleNaM kuleNaM puracchimaM disiM siMdhudevI bhavaNAbhimuhe payAe yAvi hotthA) nikala kara vaha yAvat- divyatruTita nAmaka vAcavizeSa ke zabda sanninAda dvArA gagana tala ko bharatA bharatA sA sindhu mahAnadI ke dakSiNa kUla se hotA huA pUrvadizAmeM sindhudevI ke bhavana kI ora calA / "pUrvadizAmeM" jo aisA kahA hai so usakA tAtparya aisA hai ki pazcimadigvartI prabhAsa tIrtha se AtA huA bharata cakrI vaitAdayagiri kumAra deva ko vaza karane kI icchA se usake vAsamata kTa kI tarapha jAne kA abhilASI hotA hai| so pahile use pUrvadizA meM hI jAnA hotA hai| yaha digvibhAgakA jJAna jambUdvIpa ke nakze se acchI taraha ho jAtA hai / siMdhudevI ke ghara kI tarapha cakraratna calA aisA jo yahAM kahA gayA hai so sindhudevI ke bhavana kA kathana to isI sUtra meM uttara bharatArdha ke madhyama khaNDArdha sindhu kuNDa meM sindhudvIpa meM kahA jAvegA to phira zAmAMthA mahA2 nIjyu. (paDiNikkhamittA jAva rete ceva aMbaratalaM sidhUpa mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNa puracchimaM disi siMdhu devo bhavaNAbhimuhe payAe yAvihotthA) nIkaLIne te yAvat divya truTita nAmaka vAghavizeSanA zabda sanninAda vaDe gaganatalane sapU. rita karatuM sintha mahAnadInA dakSiNa. kulathI pasAra thaIne pUrva dizAmAM sidhu devI nAM bhavana tarapha cAlyuM. "pUrva dizAmAM" AvuM je kathana che tenuM tAtparya A pramANe che ke pazcima divatI prabhAsatIrtha taraphathI Avato bharatacakrI vaitAtyagiri kumAradevane vaza karavAnI IcchAthI tenA vAsabhUta mUkuTa tarapha javA abhilASA kare che. ethI pahelAM pUrva dizA tarapha ja tenuM javAnuM thAya che. e digvijaya bhAganuM jJAna jaMbudvIpanA mAnacitrathI sArI peThe thaI jAya che. sidhu devInA ghara tarapha cakaratna cAlyuM. Ama je varNana karavAmAM AvyuM che te sidhu devInA bhavananuM kathana te eja sUtramAM uttara bharatArdhanA madhyama khaMDamAM siMdhu kaMThamAM sina dvIpamAM varNavavAmAM Avaze ja te pachI ahIM tene sadUbhAva zA mATe kaho
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA 40 vakSaskAraH sU0 11 sindhudevIsAdhananirUpaNam 647 nAdanyatrApi bhavanAdisambhavena nAnupapatteH, yathA prathamasvargastha saudharmendrAdhagramahiSINAM saudharmAdi devaloke vimAnasadbhAvepi nandIzvare kuNDalevA rAjadhAnyaH, asyA eva devyA asaMkhyeyatame dvIpe rAjadhAnyaH sindhvAvartanakUTe ca prAsAdAvataMsaka iti, evaM ca sindhudvIpe devIbhavanasadbhAve'pi sUtrabalAdatrApi tadastIti jJAyate, tadanu bharataH kiM kRtavAn ityAha-'taeNaM' ityAdi 'taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM siMdhue mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM purathimaM disi siMdhu devI bhavanAbhimukhaM payAtaM pAsai' tataH khalu sa bhAratI rAjA tadivyaM cakraratnaM sindhvA mahAnadyaH dAkSiNAtyena dakSiNena kUlena tIreNa paurastyAM pUrvAm dizaM sindhudevI bhavanAbhimukhaM prayAtaM pazyati 'pAsittA' dRSTA 'hatuTTha citta taheva jAva' hRSTatuSTa cittAnanditaH atizayapramodamApannaH san cakrIyahAM usakA sadbhAva honA kaise kahA ? uttara-maharddhikadeviyoM ke bhavana mUlasthAna se anyatra bhI hote hai isaliye aisA kathana yahAM ayukta nahIM hai| jaise saudharmAdi indroM kI agramahiSiyoM ke vimAna saudharmAdi devalokoM meM hote haiM phira bhI nandIzvara dvIpa meM athavA kuNDala dvIpa meM inakI rAjadhAnIyAM hai, athavA iso sindhudevI kI rAjadhAnI asaMkhyAtave dvIpa meM hai aura siddhAvartana kTa meM isakA prAsAdAvataMsaka hai| isI taraha sindhu dvIpa meM sindhu devI ke bhavana kA sadbhAva hone para bhI isI sUtra ke bala se anyatra bhI vaha hai aisA jAnA jAtA hai aisA hone para bhI "sindhUe devIe bhavaNassa adUrasAmaMte" ityAdi vakSyamANa sUtra pATha-"khaMdhAvAre nivesaM kareI" yahAM taka kA saMgata baiTha sakegA, nahIM to vaha bhI vighaTita ho jaavegaa| (taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM siMdhUe mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM purasthimaM disi siMdhudevI bhavaNAbhimuhe payAyaM pAsai) jaba bharata rAjAne usa divya cakraratna ko sindhu mahAnadI ke dakSiNa taTa se hote hue pUrvadizA meM sindhu devI ke bhavana kI ora jAte hue dekhA to vaha (pAsittA) dekhakara (haTTha tuTTha citta taheva jAva jeNeva siMdhUe devIe bhavaNaM teNeva che ? uttaramahaddhika devIonA bhavane mUlasthAnathI anyatra paNa hoya che. ethI A kathana ahI ayukata nathI. jema saudharmAdi IndronI agramahISionA vimAne sIdharmAdi devakamAM hoya che chatAMe nandIzvara dvIpamAM athavA kuMDaLImAM emanI rAjadhAnIe che. athavA eja sindhadevInI rAjadhAnI asaMkhyAtamAM dvIpamAM che ane siddhAvartana kuTamAM AnuM prAsAdAvataMsaka che. e ja rIte simbudvIpamAM sidhu devInA bhavanane sadUbhAva che chatAM e eja sUtranA baLathI anyatra paNa tenI saMbhAvanA che evuM jANavAmAM Ave che. evuM hoya tara "sindhUe devIe bhavaNassa adUrasAmaMte" tyA pakSyA sUtrA "khaMdhAbAre nivesaM kareha mahI sudhAno sAta / 5. nahI to 5 vidharita thaze. (taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM siMdhUpa mahANaIe dAhiNilleNaM kUleNaM purathima disi siMdhudevI vaNAbhimuhe payAyaM pAsai). nyAre bharata yeta 05 :ratnane siMdhu mahAnadInA dakSiNa taTa upara thaIne pUrva dizAmAM sidhu devInA bhavana tarapha nayutAte (pasittA) na (hahatuhacitta taheva jAva jeNeva siMdhUe devIe bhavaNaM
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 648 jambUdvIpaprajJaptisUtre SaTakhaMDAdhipati bharatastathaiva yAvat atra yAvat padAt nanditaHprotimAnAH,paramasaumasyitaH harSavaza visappaMda hRdaya iti grAhyam etAdRzo bharataH 'jeNeva siMdhue devIe bhavaNaM teNeva uvAgacchaI' yatraiva sindhudevyA bhavanaM nivAsasthAnam tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'siMdhUe devIe bhavaNassa adUrasAmaMte' sindhyA devyA bhavanasya adarasAmante nAtidure nAtisamIpe yathocitasthAne 'duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthinnaM varaNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei dvAdaza yojanAyAma,nava yojanavistIrNa varanagarasadRzaM vijayaskandhAvAranivezaM senAnivezaM karoti 'jAva siMdhu devIe ADhamabhattaM pagiNDai' atra yAvatpadAt varddhakiratnazabdAyanapauSadhazAlA nirmApanAdi sarva grAhyam, tena pauSadhazAlAyAM sindhudevyAH sAdhanAya bharato rAjA aSTamabhaktaM pragRhNAti 'pagiNhittA' prAgRhya posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva dabbhasaMthArovagae aTThamabhattie sindhudeviM maNasi karemANe ciTThaI' uvAgacchai) bahu Anandita evaM saMtuSTa citta huA yahAM yAvat zabda se-nanditaH prItimanAH paramasaumanasyitaH harSavazavisarpaddhadayaH" ina padoM kA saMgraha huA hai / ina padoM kI vyAkhyA yathAsthAna kI jA cukI hai| aise vizeSaNoM se viziSTa vaha bharatacakro jahAM para sindhu devI kA bhavana thA-nivAsasthAna thA vahAM para AyA (uvAgacchittA) Akara ke (siMdhue devIe bhavaNassa adUrasAmaMte) usane sindhudevI ke bhavana pAsa hI yathocitasthAna meM (duvAlasajoyaNAyAma Nava joyaNavitthinnaM, varaNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) apanA 12yojana lambA aura nau yojana cor3A zreSThanagara ke jaisA vijayaskandhAvAra niveza kiyA-senA kA paDAva DAlA (jAva siMdhu devIe aTramabhataM pagiNii) yahAM yAvat pada se varddhaki ratna ko bulAnA, pauSadha zAlA kA nirmApaNa Adi kAryoM ke nirmANa Adi sambandha kahanA ityAdi saba kathana pUrva meM kiye gaye kathana ke anusAra samajha lenA cAhiye / pauSadhazAlA meM baiThakara bharata rAjAne sindhu devo ko apane vaza meM karane ke liye tIna upavAsa kiye / (pagiNhittA posahasAloe posahie baMbhayArI jAva dabbhasaMthArovagae aTTamabhattie siMdhU deviM maNasi karemANe ciTThai) tIna upavAsa lekara vaha pauSadha vrata teNeva uvAgacchai) te 20 matI mAna hita tamA satuSTa cittavANI pyA. ahI yAvat zathI "nanditaH prItimanAH paramasaumasyitaH harSavazavisarpaddhadayaH" se pahana saDa thaye che. e padonI vyAkhyA yathAsthAne karavAmAM Avela che. evA vizeSaNothI viziSTa a ari (sa-havA avanata-navAsasthAna ta tyA mAvyA. (uvAgacchittA) tyA bhAvAne (siMdhUpa devIe bhavaNassa adUrasAmaMte) to sindhuvAnA sapananI pAse ra yathAyita sthAnamA (duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthinna, varaNagarasariccha vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) pAtAnA 12 yA airl sana 8 rana pahANezreSTha nagara va viya nyAvA2 niveza dhyA-theTa 51 nAya. (jAva siMdhUdevIe aThThamabhattaM pagiNhai) aho yAvat 56thI 12nane mojAvyo, pauSadhazAlA nirmANa vyutyA pUrva vaNita sarva kathana adhyAhata karI levuM joIe. pauSadhazALAmAM besIne bharata rAjAe sindhuvAna pAna 11 42 // mAre 55 ryA (pagiNhittA posahasAlAe
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA 40 vakSaskAraH sU. 11 sindhudevIsAdhananirUpaNam 649 pauSadhazAlAyAM pauSadhikA-poSadhavratavAn ataeva 'baMbhayArI' brahmacArI 'jAva damasaM. thArobagae' yAvadarbhasaMstArakopagataH sArddhavayahastaparimitadarbhAsane upaviSTaH san atra yAvatpadAt unmuktamaNisuvarNa ityAdi sarve pUrvoktaM grAhyam aSTamabhaktika:-kRtASTamatapAH sindhudevI manasi kurvan tiSThati / 'taeNaM tassa bharahassa raNNo aTThamabhattasi pariNamamANaMsi sidhUe devIe AsanaM calai' tataH khalu tasya bharatasya rAjJo'STamabhakte pariNamatiparipUrNaprAye jAte saMgacchati sati sindhvA devyA AsanaM siMhAsanaM calati 'taeNaM sA siMdhu devI AsaNaM caliyaM pAsai' tataH khalu sA sindhudevI AsanaM-svasiMhAsanaM calitaM pazyati 'pAsittA' dRSTvA 'ohiM pauMjaI' avadhiM prayukta-avadhinA jJAnena pazyati 'pauMjittA' prayujya 'bharahaM rAyaM ohiNA AbhoeI' bharataM rAjAnam avadhinA avadhijJAnena, abhogayati upayuGkte jAnAtItyarthaH 'AbhoittA' Abhogya upayujya jJAtvA tasyAH sindhudevyAH 'ime eyArUve ajhathie ciMtie kappie patthie maNogae saMkappe samuppajjitthA' ayametadrUpo vakSyamANasvarUpaH, AdhyAtmikaH Atmagata aGkura vAlA ataeva brahmacArI bharata cako 2 // hAtha pramANa darbhAsana para pUrvoka maNa suvarNa di sabakA parityAga karake baiTha gayA, aura sindhu devo kA manameM dhyAna karane lagA / (taraNaM tassa bharahassa raNNo aTThamabhattaMsi pariNamamANasi sidhUra devIe mAsaNaM calai) jaba usa bharata rAjA ko aTThama bhakakI tapasyA pUrI hone ko AI ki usI samaya sindhu devI kA Asana kaMpAyamAna huaa| (taeNaM sA siMdhu devI mAsaNaM caliyaM pAsai) sindhu devIne jyoM hI kaMpita hue apane Asana ko dekhA to (pAsittA mohiM pauMjai) usI samaya usane apane avadhi jJAna ko jor3A-arthAt avadhijJAna kA prayoga kiyA (pauMjittA bharahaM rAyaM ohiNA Abhoei) avadhijJAna kA prayoga karake usane usake dvArA bharata rAjA ko dekhA (AbhoittA imeeyArUve ajjhathieciMtie kappie patthie maNogae saMkappe samuppajjitthA)rAjA ko dekhakarauseAdhyAtmika cititakalpitaprArthitamanogata saMkalpa utpanna huaa| saMkalpa ke ina vizeSaNoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai| ina vizeSaNoM kA tAtparyArtha aisA haiposahipa baMbhayArI jAva dabbhasaMthArovagae aTTamabhattie siMdhudeviM maNasi karemANe ciTTai) traNa upavAsa laIne te pauvadha vratavALA ethI brahmacArI bharataicakrI aDhI hAtha pramANa darbha sana upara pUvokta maNi suvarNAdi sarvane parityAga karIne besI gayA ane sidhu devInuM bhanamA dhyAna 421 // kAya.. (tapaNaM tasla bharahassa raNo aTThamabhattasi pariNamamANaMsi siMdhUpa devIe AsaNaM calai) nyAre a 12 20janI mama satanI tapasyA sabhAta thavA bhAvI te samaye sindhu vAnumAsana pAyamAna thayu. ( tapaNaM sA sindhu devI AsaNaM caliyaM pAsai) sidhuvAre nyAre pAtAnusAsana 4pita yatu nyu (pAsittA ohiM pauMjA) taratarad pAtAnA avadhijJAnara nyu TavaNe potAnA bhavadhizAnana prayAsa 4ii. (pauMjittA bharahaM rAyaM mohiNA Abhopai) adhijJAnanA prayoga rIna te tenA paDe bharatanana nayA. (AmoittA ime eyArUve ajjhathie ciMtie kappie patthie 'maNogava saMkappe samuppajjitthA) 2 tanA manamA AdhyAtmi, yitita, prAvita -
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 jambUdvIpaprajJaptisU iva, tataH cintitaH punaH punaH smaraNarUpo vicAro dvipatrita iva kalpitaH sa eva vyavasthAyuktaH mahato'syA'nurUpaM satkAra vizeSaM kariSyAmIti kAryAkAreNa pariNato vicAra: pallavitaH iva 3, prArthitaH - sa eva iSTarUpeNa svIkRtaH puSpita iva 4, manogataH saGkalpaH - manasi dRDharUpeNa sthitaH 'idameva mayA karttavyam' iti vicAraH phalita iva 5, samudapadyata - samutpannaH sa ca kaH saGkalpa ityAha- 'uppaNNe khalu bho jaMbuddIve dIve bharahe vAse bharahe NAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI, taM jIyameyaM tIya paccupaNNasaNAgayANaM siMdhUNaM devINaM bharahANaM rAINaM uvatthANIyaM karettara' utpannaH khalu bho jambUdvIpe - jambUdvIpa nAmaka dvIpe bharate varSe bharato nAma rAjA cAturantacakravartI samAki jisa prakAra bIja bhUmi meM rahakara pahile aGkura ke rUpa meM panapatA hai usI prakAra yaha saMkalpa bhI AtmA meM aGakura rUpameM udbhuta huA ataH use adhyAsma pada se yahAM vizeSita kiyA gayA / yaha bAra2 usake smaraNa meM jaba Ane lagA taba yaha dvipatrita usI aGkura kI taraha cintita pada se vizeSita kiyA gayA hai| jaba yahI saMkalpa " isa mahAn puruSa kA maiM 'isI ke anurUpa satkAra karUMgA" isa prakAra kI vyavasthA vAlA bana gayA taba yaha kalpita pada se vizeSita kiyA gayA hai / aisA karane se ho merA kAma phalita ho sakegA / isa prakAra iSTa rUpa se yaha mAnya ho cukA taba yaha prArthita pada se vizeSita kiyA gayA hai| tathA isa vicAra rUpa saMkalpa ko usane jaba taka vacana dvArA bAhira prakAzita nahIM kiyA taba taka vaha manogata rahane ke kAraNa manogata banArahA isaliye use manogata pada se vizeSita kiyA gayA hai / (uppaNNe khalu bho jaMbuddIve dIve bharahe vAse bharahe NAmaM rAyA cAuraMta cakkavaTTI taM jIyameyaM tIya paccu - paNa maNAgayANaM sighRNaM devINaM bharahANaM rAINaM uvatthANiaM karettae) jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM maneAgata saMkalpa utpanna thayA. saMkalpanA e ullekhita vizeSa(c)AnI vyAkhyA pahelAM spaSTa karavAmAM AvI che. e vizeSaNAnuM tAtpaya A pramANe che-ke jema khI bhUmimAM rahIne pahelAM akuranA rUpamAM urdUbhave che te ja pramANe e sa'kalpa paNa AtmAmAM aMkuzanA rUpamAM udbhabhUta thayA. ethI te sa'kalpane prathama adhyAtma padmathI ahIM vizeSita karavAmAM Avela che, e jyAre vAra vAra tenA smaraNumAM AvavA lAgyA tyAre e dvipatrita te aMkuranI jema ciMtita padmathI vizeSita karavAmAM Avela che. jyAre e ja sa ka "e mahApuruSanA hai enA anurUpa satkAra karIza'' e jAtanI vyavasthAyukta thaI gayA tyAre te saMkalpa kahipata padmathI vizeSita karavAmAM Avela che. A pramANe karavAthI ja mAruM' kAma phalita thai zakaze. A rIte e saMkalpa iSTa rUpathI mAnya thaI gayA tyAre te prAcita padmathI vizeSita karavAmAM Avela che. temaja e vicArarUpa sa'kahapane teNe jyAM sudhI vacana dvArA bahAra pragaTa karyo nahI tyAM sudhI te maneAgata hAvAthI maneAgata nAmathI sameAdhita thaye!. ethI ja tene manajt pahuthI vizeSita uravAmAM Ave che. (uppaNNe khalu bho jabuddIve dove bharahe vAse bharahe NAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI taM jIyameyaM tIya paccuppaNNamaNAmayANaM sidhUNaM devINa bharANaM rAINa uvatthANiaM karettae) dvIpa nAmanA dvIpamAM bharatakSetramAM bharata nAbhe- rAma
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 11 sindhudevIsAdhananirUpaNam 651 yAti-tajjItametat AcAra eSaH atItavartamAnAnAgatAnAM sindhUnAM sindhunAmnInAM devInAM bharatAnAM rAjJAm aupasthAnika najarANA iti loke prasiddhaM prAbhRta kattuM vartate iti 'taM gacchAmi NaM ahaM pi bharahassa raNNo utthANiyaM karemi ttika? kuMbhaTThasahassarayaNacittaM NANAmaNi kaNagarayaNabhatticittANiya devagaNagabhadAsaNANi ya kaDagANiya tuDiyANiya jAva AmaraNANiya geNhai giNhittA' tadgacchAmi khalu ahamapi bharatasya rAjJazcakriNaH upasthAnika prAbhUta karomIti kRtvA manasi vicArya 'kuMbhaTTasahasta rayaNacitta' kumbhASTasahasraratnacitram-kumbhAnAmaSTottaraM sahasraM ratnacitram nAnAmaNikanakaratnabhakticitre ca dve suvarNabhadrAsane ca nAnAmaNikanakaratnAnAM bhaktiHvividharacanA tayA citre vicitre ca de suvarNabhadrAsane kaTakAni ca hastAbharaNAni truTikAni ca bAhAbharaNAni yAvadAbharapAni ca gRhNAti gRhItvA 'tAe ukkiTTAe jAva evaM vayAsI' tayA utkRSTayA gatyA yAvata padAt tvarayA AkUlayA na svAbhAvinyA capalayA kAyato'pi caNDayA, raudrayA atyutkarSayogena, siMhayA tadADhartha sthairyeNa, uddhRtayA dAtizayena jayinyA vipakSajetRtvena bharata kSetra meM bharata nAma kA rAjA utpanna huA hai / to atIta anAgata evaM vartamAna siMdhu deviyoM kA yaha kula paramparA kA AcAra hai ki ve una bharata ke cakravartiyoM ko najarAnA pradAna kareM ataH (gacchAmiNaM ahaM pi bharahassa raNNo uvatthANiyaM karemitti kaTu kuMbhaTTasahassarayaNacittaM NANAmaNikaNagarayaNabhatticittANiya devagaNabhadAsaNANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya jAva bhAbharaNANi ya geNhai) maiM jAU~ aura maiM bhI una bharata mahArAjA ko bheTa pradAna karU~ aisA vicAra karake usane 1008 kuMbha aura nAnAmaNiyoM evaM kanaka ratna kI racanA se jisameM aneka citra ho rahe haiM aise do bhadrAsana, tathA kaTaka hastAbharaNa, aura truTita-bAhu ke AbharaNoM ko usane liyA ( gimihattA tAe ukkiTThAe jAva evaM payAsI ) unhe lekara vaha use utkRSTa mAdi vizeSaNoMvAlI gati se calatI-2 jahAM para senA kA paDAva rakhakara bharata mahArAjA thA vahAM unna thayela che. atIta anAgata temaja vartamAna sidevIone e kulaparaMparAgata mAyAra cha tayAta baratanA yatimAna na mahAna 42. mATe (gacchAmiNaM ahaMpi bhAsa raNo upasthANiyaM karemitti kaTTu kuMbhaTTa sahassarayaNacittaM NANAmaNikaNagaeyaNamatticittANi ya devagaNabhadAsaNANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya jAva AbharaNANi yaNDai) manahu~ 5y a w2 ne nArA hAna mAma vicAra zane te 1008 kuMbha ane aneka maNie temaja kanaka, ratnanI racanAthI jemAM aneka citro bahita che evA be ubhama bhadrAsane temaja kaTaka-hastAkSara ane truTita-bAhunA AbharaNe ye aabhuuss| tale lIya. (giNhittA tApa ukkiTThAe jAva evaM vayAsI) sava maamuubAne laIne te utkRSTa vagere vizeSaNavALI gatithI cAlatI-cAlatI jyAM bharata rAjA hatA, tyAM AvI. gatinA utkRSTa vagere vizeSaNe yAvat padathI gRhIta thayelA che te A pramANe -"svarayA capalayA, caNDayA, raudrayA, siMhayA, uddhRtayA, jayinyA, chakayA, divyayA" tyAM
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ 652 jambUdvIpaprajJaptisUtre chekA nipuNayA divyayA devagatyA AkAzamArgagamanena vyativrajan yatraiva bharato rAjA tatraivopAgacchanti upAgatya antarikSapratipannA sA sindhudevI karatala yAvadavjaliM kRtvA jaya vijayazabdena varddhayati varddhayitvA evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktaaat kimuktavatI ityAha- 'abhijieNaM' ityAdi 'abhijieNaM devANuppiehiM kevalakabhara vAse aNNaM devANuppiyANaM visayavAsiNI ahaNNaM devANupiyANaM ANattikiMkarI ta paDicchaMtu NaM devANuppiyA ! mama imaM eyArUvaM pIidANaM tikaTu kuMbhaTTasahassaM rayaNacittaM NANAmaNikaNagakaDagANiya jAva so ceva gamo jAva paDivisajje ' abhijitaM khalu devAnupriyaiH zrImadbhiH kevalakalpaM - kevalajJAnasadRzaM sampUrNa bharataM varSam bharata kSetram tena hetunA ahaM khalu devAnupriyANAM bhavatAM viSayavAsinI dezavAsinI ahaM khalu devAnupriyANAm AjJaptikiGkarI AjJAGkitA sevikA tat tasmAt pratIcchantu gRhantu khalu devAnupriyAH ! mama idametadrUpaM prItidAnam iti kRtvA kathayitvA kumbhASTasahasraM ratnacitram aSTottarasahastraparipUritaM kumbhaM tathA nAnAmaNikanakaratnabhakticitre para AyI - utkRSTa Adi gati ke, jo vizeSaNa pada yAvatpada se gRhIta hue hai ve isa prakAra se haiM-tvarayA, capalayA, caNDayA, raudrayA, siMhayA, udbhUtayA, jayinyA, chekayA, divyayA," vahAM Akarake vaha AkAza mArga meM hI sthita rahI nIce nahIM utarI vahIM khar3I - 2 usane donoM hAthoM kI aMjali banAkara aura use mastaka para rakhakara pahile bharata mahArAjAko jayavijaya zabdoM se vadhAI dI / vadhAI dekara phira usane isa prakAra unase kahA - ( abhijieNaM devApiehiM kevalakappe bharahe vAse ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsiNI ahaNNaM devANupiyANaM ANattikiMkarI te paDicchatu NaM devANuppiyA ! mama imaM eyArUvaM pIidANaM tikaTTu kubhaTThasahassaM rayaNacittaM NANAmaNi kaNagakaDagANiya jAva soceva gamo jAva paDivisajjei ) Apa devAnutriya ne kevala kalpa- sampUrNa bharata kSetra - jIta liyA hai| mai bhI Apa devAnupriya ke hI deza kI nivAsinI hUM- ataH Apa devAnupriya kI maiM AjJAkiGkirIhUM - AjJAkI sevikahU~ isaliye Apa devAnupriya mere dvArA diye gaye isa prItidAna ko svIkAra kareM / aisA nivedana karake usane 1008 kubha tathA nAnAmaNiyoM, kanaka evaM ratnoM se jinameM racanA AvIne te AkAzamAgamAM ja cyavasthita rahI. nIce utarI nahI'. tyAM UbhI rahIne ja teNe banne hAtheAnI aMjali batAvIne ane te aMjaline mastaka para mUkIne sava prathama bharata rAjAne jaya-vijaya zabdothI vadhAmaNI ApI. vadhAmaNI ApIne pachI teNe A pramANe - (abhijiNaM devANupiehi kevalakappe bharahe vAse aharaNaM devANuviyANaM visayavAsiNI ahaNaM devANupiyANaM ANattikiMkarI taM paDicchantu NaM devANuppiyA ! mama imaM payArUvaM pIidANaM tikaTTu kumbhahasaislaM rayaNacittaM NANAmaNi kaNaga kaDagANi ya jAva socaiva gamo jAva paDivisajjeha) sAtha hevAnupriye Devalapa - lastakSetra sIdhuM che. paNa Apa devAnupriyanA dezamAM ja rahenArI chuM'. ethI Apa devAnupriyanI ja huM AjJA kiMkarI chuM--khAnAnI sevikA chuM. ethI Apa devAnupriya mArA vaDe ApavAmAM Avela A prItidAnane graMcu karo. A pramANe nivedana karIne teNe 1008 kuMbhA tathA nAnAmaNi,
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA tu vakSaskAraH sU0 11 sindhudevIsAdhananirUpaNam ca dve kanakabhadrAsane siMhAsanadvayaM kaTakAni ca yAvat sa eva mAgadhadevagamo'trAnusartavyaH yAvat prati visarjayati yAvatpadAt sa bharataH prItidanaM svIkaroti tatastAM devoM satkArayati sanmAnayati prativirjayati ca sthAnagamanAya anumanyate bANaprayogamantareNaiva sindhudevyAH sAdhanaM jAta mitibhAvaH taduttaravidhimAha-'taeNaM' ityAdi 'taeNaM se bharahe rAyA posahasAlAo paDiNikkhamaI' tataH khalu sa bharato rAjA pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jeNeva majjanaghare teNeva uvAgacchaI' yatraiva majjanagRhaM-snAnagRham, tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'hAe kayabalikamme jAva jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchaI' snAtaH kRtabalikarmA-kAkebhyo dattAnnabhAgaH san yAvat yatraiva bhojanamaNDapastatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'bhoyaNamaMDavaMsi muhAsaNavaragae aTThamamattaM pariyAdiyai' bhojana ho rahI haiM aise do kanaka maya bhadrAsanoM ko, do kaTako ko evaM truTito kI bheMTa rUpa meM mahArAjA bharata cakrI ke liye pradAna kiye / yahAM para mAgadha deva ke prakaraNa meM kahA gayA saba viSaya yAvatpada se gRhIta huA hai-ataH sindhu devI dvArA pradatta saba najarAnA mahArAnA bharatacakraH ne svIkAra kara liyA / aura phira unakA sammAna aura satkAra ke sAtha usane sindhu devI ko visarjita kara diyA yahAM yaha vizeSa kathana jAnanA cAhiye ki mahArAjA bharatacakrI ne jo sindhudevo ko vaza meM kiyA hai vaha vinA bANa ke prayoga ke kiyA hai ( tapaNaM se bharahe rAyA posahamAlAmo . paDiNirkhamai ) isa ke bAda bharatacakro pauSadhazAlA se bAhara Aye (paDiNikkhamittA jeNeva majaNaghare teNeva uvAgacchai ) aura bAhara Akara ke ve jahAM para snAna gRhathA vahAM para gye| ( uvAgacchittA hAe kayabalikamme nAva jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai ) vahAM jAkara unhoMne snAna kiyA aura snAna karake balikarma kiyA -kAka AdikoM ke liye anna kA vibhAga kiyaa| phira ve vahAM bhojana maMDapa meM bhAye ( uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsanavaragae aTThamabhattaM pariyAdiyai ) vahAM Akara ke ve usa bhojana maMDapa meM sukhAsana se baiTha kanaka temaja ratnothI jemAM racanA thaI rahI che evA be kanaka bhadrAsane, be kaTakA temaja truTite bharatacakrIne arpaNa karyA. ahIM magadhadevanA prakaraNamAM varNita samasta viSaya yAvata padathI gRhIta thayela che. Ama sidhu devI dvArA pradatta sava najarANuM bharatacI grahaNa karI lIdhuM ane pachI sanmAna ane satkAra sAthe teNe sidhurIne visajita karI dIdhI. ahIM e vizeSa kathana jANavuM joIe ke bharatacIe je sindhadevIne vazamAM kIdhI te mA nAprayoga vinA (tapaNaM se bharahe rAyA posahasAlAmo paDiNikkhamA) tyAra mAha saratahI pASANAmAMthI hAra mAyA. (paDiNikkhamisA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) bhane mahA2 mAvInyAM snAna tu tyAM gayA. (upAgacchittA pahAe kayabalikamme jAva jeNeva bhoyaNamar3abe teNeva upAgacchada) tyAM 42 tabhara snAna 4yu bhane snAna karIne balikama karyuM eTale ke kAka vagere mATe annane bhAga karyo. pachI te tyAMthI bhejanuM bha75i vyA. (uvAcchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragapa aTThabhaNate pariyAdiyai) tyA
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre maNDape sukhAsanavaragataH aSTamabhaktaM paripArayati, 'pariyAdiettA' paripArya 'jAva sIhAsanAragataH zreSThasiMhAsanopaviSTaH 'puratthAbhimuhe Nisoyai' paurastyAbhimukhaH niSIdati upavizati 'NisIettA' niSadha upavizya 'aTThArata seNippaseNIo saddAvei' aSTAdaza zreNiprazreNI: zabdayati Avayati 'sadAvittA' zabdayitvA AhUya 'jAva aTTAhiyAe mahAmahimAe tamANattiya paccappiNaMti' yAvattAH zreNi prazreNayo'STAhikAyA mahAmahimAyAH tAm AjJaptikA pratyarpayanti samarpayanti yathA'STAhikotsavaH kRta iti ||suu011|| atha vaitAbyamurasAdhanamAha- "taeNaM se" ityAdi / mUlam- taeNa se divve cakkarayaNe siMdhUe devIe aTThAhIyAe mahAmahImAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo taheva jAva uttarapurasthimaM disiM veyaddhapabbayAbhimuhe payAe yAvi hotyA. tae NaM bharahe rAyA jAva jeNeva veyaddhapabbae jeNeva veyaddhassa pabbayassa dAhiNille Nitabe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA veyaddhassa pabbayassa dAhiNille NitaMbe duvAlasajoyaNAyAmaM NavajoyaNavitthinnaM varaNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAranivesaM karei karittA jAva veyaddhagirikumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai papiNhittA posahasAlAe jAva aTThamabhattie veyaddhagirikumAraM devaM maNasi karemANe ciTThaitaeNaM tassa bharahassa raNNo aTThamabhattasi gaye aura baiThakara unhoMne bhaSTamabhakta kI pAraNA kI ( pariyAdiyattA jAva sIhAsanavaragae purasthAbhimuhe NisIyai ) aSTama bhaktakI pAraNA karake siMhAsana para baiTha gaye ( NisIettA aSTrArasa seNippaseNIo sadAvei ) siMhAsana para baiThakara phira unhoMne 18 zreNI prazreNijanoM ko bulAyA (sadAvittA) bulAkarake ( jAva aTThAhiyAe mahAmahimAe tamANattiyaM paccappiNaMti) yAvat una zreNI prazreNIjanoM ne ATha dina kA mahAmahotsava kiyA / aura isakI khavara "hamalogoMne ATha dina kA mahAmahotsava kara liyAI / aiso khavara pIche rAjA ke pAsa bhejadI ||suu011|| AvIne te bhejana maMDapamAM sukhAsana pUrvaka besI gayA ane besIne temane aSTama bhaktanI 5.2 . (pariyAdiyattA jAva sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai) aSTama satanI pAraNA karIne pachI te yAvata pUrva dizA tarapha mukha karIne siMhAsana upara besI gayA. (NisIittA aTThArasa seNippaseNIo sahAveDa) siMDAsana 752 mesIna pachI tebhara 18 ra pravinAsAvyA. (sahAvittA) lAvIna (jAva aTThAhiyAe mahAmahimAe tamANattiyaM paJcadipaNaMti) yAvat te RNa-prabinAye hasana mahAbhatsava dhyA. ane mhaamahotsava sampanna thaI javAnI sUcanA rAjAne ApI. 11
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ 655 prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 12 vaitADhayagirikumAradevasAdhanam pariNamamANasi veyaddhagirikumArassa devassa AsaNaM calai evaM siMdhugamo Neyabbo, pIIdANaM AbhisekkaM rayaNAlaGkAraM kaDagANi ya tuDi. yANi ya vatthANi ya AbharaNANi ya geNhai, giNhittA, tAe ukkihAe jAva aTThAhiyaM jAva paccappiNaMti / taeNaM se divve cakkarayaNe aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe jAva paccatthimaM disiM timisaguhAbhimuhe payAe yAvi hotthA, taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva paccatthimaM disiM timisaguhAbhimuhaM payAtaM pAsai, pAsittA haTTatuTTha citta jAva timisaguhAe adUrasAmaMte duvAlasa joyaNAyAma NavajoyaNavitthinnaM jAva kayamAlassa devassa aTThamabhattaM pagiNDai pagiNhittA posahasAlAe posahIe baMbhayArI jAva kayamAlagaM devaM maNasi karemANe karemANe ciTThaitaeNaM tassa bharahassa raNmo aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi kayamAlassa devassa AsagaM calai taheva jAva veyaddhagirikumArassa NavaraM poIdANaM itthIrayaNassa tilagacodasaM bhaMDAlaMkAraM kaDagANi ya jAva AbharaNANi ya geNhai giNhittA ukkiTThAe jAva sakkArei sambhANei sakkAritA sammANittA paDivisajjei jAva bhoyaNamaMDave taheva mahAmahimA kayamAlassa paccappiNaMti // 12 // chAyA-tataH khalu tadivyaM cakraratna sindhvA devyAH aSTAhikAyAM mahAmahimAyA~ nicAyAm, satyAm, AyudhagRhazAlAtaH tathaiva yAvat uttarapaurastyAM dizaM vaitAvyaparvatAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat , tataH khalu sa bharato rAjA yAvat yatraiva vaitAbyaparvataH yAtraiva vaitAvyasya parvatasya dAkSiNAtye nitambe tatraivopAgacchati, upAgatyavaitAvyasya parvatasya dAkSiNAtye nitambe dvAdadazayojanAyAma navayojanavistIrNa dharaNagarasadRza vijayaskandhAvAranivezaM karoti, kRtvA yAvata vaitAdayagirikumArasya devasya aSTamabhakta pragR. hAti pragRhya pauSadhazAlAyAM yAvat aSTamabhaktikaH vaitADhathagirikumAraM devaM manasi kurvan tiSThati, tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH aSTamabhakta pariNamati vaitAdayagirikumArasya devasva AsanaM calati, evaM sindhudevyAH gamo netavyaH , prItidAnam AbhiSekyam ratnAlaGkAra kaTamAni ca truTikAni ca vastrANi AbharaNani ca gRNAti gRhItvA tayA utkRSTayA yAvat aSTAhikAM yAvat pratyarpayanti / tataH khalu hivyaM cakraratnam aSTAhikAryA mahAmahimAyA~ nivRttAyAM satyAM yAvat pAzcAtyAM dizaM timisraguhAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat , tataH khalu sa bharato rAjA tadivyaM cakraratnaM yAvat pAzcAtyAM dizaM timisraguhAbhimukhaM prayAtaM pazyati,
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ - ~ 656 jambUddhIpapraptisUtre dRSTvA hRSTatuSTa citta yAvat timisaguhAyA adurasAmante dvAdazayojanAyAma navayojanavistIrNa yAvat kRtamAlastha devasya aSTamabhaktaM pragRhNAti, pragRhya pauSadhazAlAyAM pauSadhiko brahmacArI yAvat kRtamAlakaM devaM manasi kurvan tiSThati, tataH khalu tasya bharatasya rAkSaH aSTamamakte pariNamati kRtamAlasya devasya AsanaM calati tathaiva yAvat vaitADhayagirikumArasya navaraM prItidAnaM strIratnasya tilakacaturdazaM bhANDAlaMkAraM kaTakAni ca yAvat AbharaNAni ca gRkAti, gRhItvA tayA utkRSTayA yAvat satkArayati, sanmAnayati, satkArya sammAnya prativisarjayati yAvat bhojanamaNDape, tathaiva mahAmahimAM kRtamAlasya pratyarpayanti ||suu0 12 // TIkA-'taeNaM se ityAdi 'tae NaM se dive cakkarayaNe siMdhUe devIe aTTAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuddagharasAlAo taheva jAva uttarapurasthima disi veyaddhapavvayAbhimuhe payAe yAvi hotthA" tataH khalu tadivyaM cakraratnaM sindhvAH sindhunAmnyAH devyAH vijayopalakSikAyAm aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtastathaiva pUrvavadeva niSkAmati-pratiniSkramya yAvat aneka vAdyavizeSANAM dhvani pratidhvanyAtmakazabdaiH gaganatalaM pUrayadiva uttarapaurastyAm-uttarapUrvA dizam IzAnakoNavaitADhayaparvatAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat prasthitaM jAtam sindhudevI bhavanato vaitAnyamurasAdhanArya vaitADhayasurAvAsabhUtaM vaitADhayakTaM gacchatazcakraratnasya IzAnadizyeva muSThu panthA 'taeNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva veyaddhapabbae jeNeva veyadassa taeNaM se dive cakkarayaNe siMdhae devIe" ityAdi / sUtra-12 TIkArtha-taeNaM se divve cakkarayaNe) isake bAda vaha divya cakraratna (siMdhUe devIe aTTAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe uhagharasAlAo taheva jAva uttarapurasthimaM disiMveyaddhapanvayAbhimuhe payAe yAvi hotthA) sindhudevI ke vijayopalakSya meM kRta mahAmahotsava samApta ho jAne para Ayudha gRhazAlA se pUrva kI taraha hI bAhara nikalA aura nikalakara yAvat aneka vAcavizeSoM ke dhvani pratidhvanirUpa zabdoM dvArA gaganatalako bharatArasA uttara pUrva dizA meM IzAna koNa meM sthita vaitADhaya parvata ko ora calA sindhu devo ke bhavana se vaitADhayasurasAdhana ke liye vaitAdaya purAvAsabhUta vaitAdayakUTa kI ora jAte hue cakraratnako IzAnadizAmeM hI sarala "taeNa se dive bakarayaNe siMdhUpa" ityAdi sUtra // 12 // TI - (tapaNaM dibve cakkarayaNe) tyAra mAha ta ya yatna (sidhUe devIe aTThAhiyAe mahAmahimApa NivattApa samANIe AugharasAlAo taheva jAva uttarapurasthimaM disi veyaddhapabvayAbhimuhe payApa yAvi hotthA) sindhuvAna (ar2153kSyamA maDAmotsava mAyA. jita karavAmAM Avyo te jyAre sampanna thaI gayA tyAre te pahelAMnI jema ja AyudhagrahazALAmAMthI bahAra nIkaLyo ane nIkaLIne yAvata aneka vAgha vizenA vini pratini rUpa zabdo dvArA gaganatalane samparata karatuM uttara pUrNa dizAma-zAna kezumAM sthita vaitADhya parvatanI tarapha cAlyuM. sindu devInA bhAnathI vaitADhyapura sAdhana mATe vaitA tyasurAvAsabhUta vaitADhyakTa tarapha prayANa karatAM cakarIne IzAnadizAmAM ja saralatA thaI.
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 12 vaitADhya girikumAra devasAdhanam 657 9 patrayassa dAhiNille NitaMbe teNeva uvAgacchai' tataH khalu sa bharato rAjA yAvat yatraiva vaitAdayaH parvataH yatraiva ca vaitADhayasya parvatasya dAkSiNAtyo dakSiNArddhabharatapArzvavartI nitambaH mUlabhAgastatraiva uvAgacchati, atra yAvatpadAt vaitADhya parvatAbhimukhaM prayAtaM cakraratnaM pazyati, dRSTvA hRSTatuSTa cittAnanditaH paramasaumanasthita bharato rAjA iti saMgrAhyam 'uvAgacchattA' upAgatya 'veyaddhassa pavvayassa dAhiNille tiMbe duvAlasajoyaNayAmaM NavajoyaNavitthinnaM varaNagara saricchaM vijayakhaMdhAvAranivesa kareha' vaitADhyasya parvatasya dAkSiNAtye dakSiNArddha bharatapArzvavarttini nitambe mUlabhAge dvAdazayojanAyAmaM dvAdaza yojanadairdhya navayojanavistIrNaM SaTtriMzattamakrozavistIrNam, varanagarasadRzaM zreSThanagara tulyam vijayaskandhAvAranivezaM senAnivezam karoti 'karitA ' kRtvA 'jAva veyaddhagirikumArassa devassa aTTamabhattaM pariNha' atra yAvatpadAt varddhakiratnazabdApana pauSadhazAlA vidhApanAdi sarvaM netavyam, tena pauSadhazAlAyAM vaitAnyagirikumArasya devasya sAdhanAyeti rAstA par3A isI liye vaha isa mArga se gayA ( taraNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva veyaddha pavvae jeNeva veyaddhassa pavayassa dAhiNille NitaMve teNeva uvAgacchai) isake bAda vaha bharata ant yAvat jahAM para vaitADhya parvatathA, aura jahAM para vaitADhya parvatakA dAkSiNAtya dakSiNArddha bharatakA pArzvavartI nitamba thA - mUla bhAgathA vahAM para AyA - yahAM yAvatpada se yaha pATha gRhItahuA hai - " vaitADhya parvatAbhimukhaM prayAtaM cakraratnaM pazyati dRSTvA hRSTa tuSTa cittAnaMditaH paramasaumanasthitaH bharato rAjA" / ( uvAgacchittA veyaddhassa pattrayassa dAhiNilke NitaMbe -duvAlasa joyaNAyAmaM NavajayaNavitthinnaM vara gagara saricchaM vijayakhaMdhAvAranivesa karei ) vahAM Akara ke usane vaitADhya parvata ke dAkSiNAtya nitamba para dakSiNArddha bharata pArzvavartI mUla bhAga para - 12 yojana kI laMbAI vAle aura 7 yojana kI caur3AI vAle zreSTha nagara tulya vizAla sainya kA paDAva DAlA (karitA jAva veyaddhagirI kumArassa devassa aTTamamantaM paNDii) paDAva DAla kara yAvat usane vaitADhya giri kumAra deva ko sAdhana karane ke lie aSTama bhakta kA vrata methI te yA bhAgathI gayu (ta paNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva veyaddhapavvapa jeNeva veddhassa vvayassa dAhiNille NitUMbe teNeva uvAgaccha) tyAramA te lastayI yAvat jyAM vaita jya parvata hatA ane jyAM vaitADhya parvatanA dAkSiNAtya dakSiNA bharatanApAna vatI nitamba-mULabhAga hatA tyAM AvyA. ahIMyAM yAvat padathI A pATha gRhIta thaye 4- "vaitADhya parvatAbhimukhaM prayAtaM cakraratnaM pazyati dRSTvA, hRSTa tuSTa cittAnanditaH paramasaumanasthitaH bharato rAjA" / (uvAgacchittA vethaddhassa paJcayassa dAhiNisle NitaMghe dubAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthinnaM varaNagarasaricchaM vijayakhaMdhAvAranivesa karei) tyAM bhAvAne teNe vaitADhya parvatanA dAkSiNAtya nitaMba para dakSiNlRAddha bharata pAvatI mULa bhAga upara 12 ceAjana jeTalI lakhAIvALA ane nava ceAjana paheALAI vALA zreSTha nagara tulya vizALa sainyne| paDAva nAtha (karitA jAva veyaddhagirikumArasta devassa aTTamabhanta pagiNhara) paDhAva nAkhIne yAvat teNe vaitADhyagiri kumAra devanI sAdhanA mATe aSTamabhakta vrata dhAraNa karyuM. 83
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ 658 jambUdvIpaprajJaptisUtre zeSaH aSTamabhaktaM pragRhNAti 'pagiNDittA' pragRdha 'posahasAlAra jAva amabhattie veyaddhagirikupAraM devaM maNasi karemANe karemANe ciTTha' pauSadhazAlAyAM yAvatkaraNAt pauSadhikaH pauSadhatavAn ataeva brahmacArI darbhasaMstArakopagataH sArddhadvayahastaparimita darbhAsane upaviSTaH unmuktamaNisuvarNAlaGkAra ityAdi sarvaM pUrvoktaM grAhyam aSTamabhaktikaH kRtASTamatapAH, vaitADhya girikumAraM devaM manasi kurvan kurvan dhyAyaM dhyAyaMstiSThati / 'tae NaM tassa bharahassa raNNo ahamamattaMsi pariNamamANaMsi veyaddhagirikumArassa devassa AsaNaM calai' tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH aSTamabhakte pariNamati paripUrNa prAye jAyamAne sati vatADhyagiri kumArasya devasya AsanaM siMhAsanam, calati evaM siMdhugamo Neyavvo' evaM sindhudevyAH gamaH sadRzapATho netavyaH-smRtipatham AnayitavyaH idaM ca sindhudevyA atidezakathanaM tadbANavyApAramantareNaivAyamapi sAdhyaH iti sAdRzyakhyApanArthaM tathA ca vaitADhagirikumAro devaH sasiMhAsanaM calitaM pazyati, dRSTvA avadhiM prayuGkte dhAraNa kiyA (parihittA posahasAlAe jAva adrumamattie veyaDDugirikumAraM devaM maNasi karemANe2 ciTThai) aSTamabhakta ko dhAraNa karake pauSadhazAlA meM pauSadhavana vAle ata eva brahmacArI tathA darbha ke saMthAre para AsIna - 2 || hAtha pramANa darbhAsana para sthita evaM maNimuktA Adi ke alaGkAroM se vihIna hue aise usa mahArAjA bharata cakA ne pUrva meM kahe anusAra vaitADhya - girI kumAra kA mana meM dhyAna karanA prArambha kiyA (tapaNaM tassa bharahassa raNoM aTThamabhattaMsi pariNamamANasi veyaDDha girikumArassa devassa asaNaM calai ) isake bAda mahArAjA bharata cakrI kA jaba aSTama bhakta samApta prAyaH hone ko AyA taba ( evaM siMdhugamo Neyabvo ) isake * bAda jaisA-sindhu devI ke sAdhana prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA kathana yahAM jAnanA cAhiye arthAt jisa prakAra bharata cakrI ne sindhu devI ko vinA bANa ke vaza meM kiyA usI prakAra se ise bhI vinA-bANa ke vaza meM kiyA isa taraha jaba vaitAdayagirI kumAra devane apanA Asana kaMpita hote hue dekhA to dekhakara usane apane avadhi ko upayukta kiyA usase (gitA posahasAlApa jAva aTThamabhattie veyaDDhagirikumAraM deva maNasikaremANe 2 ciTThara ) aSTabhalata dhAraNa 4rIne pauSadhazANAyAM pauSadhavatavAnA methI brahmayArI tebhana danA sathArA upara samAsIna ra|| hAtha pramANu darbhAsana upara sthita. maNimuktA mAdi ala kArAthI vidvIna thayelA evA te bharatacakrI pU'mAM kahyAM mujama ja vaitADhayagiri kumAradevanA dhyAnAM vitta va pA. (taraNa tassa bharaddasta raNNo aTTamabhasaMsi pariNamamANaMsi veyaiDhagirikumArassa devassa AsaNaM calai) tyA bAI nyAre bharatayaDInu aSTabhalata vrata saMbhAta prAyaH tu tyAre netADhyagiri kumAra deva Asana upAyamAna thathu. ( evaM siMdhugamo Neyavvo) tyAra mAha ne amA sindhu devInA uDevAmAM Ache te prabhA je ahIM paNa samajavuM eTale ke jema bharatacakrIe sindhudevIne vagara khAdye ja vazamAM karI temaja te vaitADhyagiri kumAra devane paNa peAtAnA jazamAM karyAM. A pramANe jyAre vaitADhya. giri kumAra deve peAtAnuM Asana kaeNpita thatu joyu. te khA joIne teNe peAtAnA viSe
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA tR0 vakSaskAraH sU0 12 vaitAdayagirikumAradevasAdhanam 659 prayujya bharataM rAjAnam avadhijJAnena AbhogaryAta jAnAti Abhogya jJAtvA tasya vaitA - girikumArasya devasya ayametadrUpo vakSyamANa svarUpaH AdhyAtmika ::: - Atmagata aGkura iva, tatazcintitaH punaH punaH smaraNarUpo vicAro dvipatrita iva kalpitaH - sa eva vyavasthA yuktaH vicAraH pallavita iva 3, prArthitaH sa eveSTarUpeNa svIkRtaH puSpita iva 4, manogataH saMkalpaH manasi dRDharUpeNa viSayaH satkArArhasya tatsAdhita madAyattIkRta satkAravastubhistadyogyaM satkAraM kariSyAmi, iti vicAraH phalita iva 5, samutpannaH, sa ca kaH saGkalpa ityAha-utpannaH khalu bho jambUdvIpe dvIpe - jambUdvIpanAmake dvIpe bharate varSe bharato nAma rAjA cAturantacakravartI tajJjItametat jItAcAra eSaH atItavarttamAnAnAgatAnAM vaitAdayagirikumArANAM devAnAM bharatAnAM rAjJAm upasthAnikaM prAbhRtaM karttuM varttate iti, tadgacchAmi khalu ahamapi bharatasya rAjJazcakriNa upasthAnikaM karomIti vicArya 'pIidANaM abhisekkaM rayaNAlaMkAraM kaDagANi ya tuDiyANi ya vatthANi ya AbharaNANi ya gevhai' prItidAnam abhiSekyam - abhiSekayogyaM rAjaparidheyam, ratnAlaMkAraM mukuTam, kaTakAi ca hastAbharaNAni truTikAni ca bAhvAbharaNAni, vastrANi ca AbharaNAni ca gRhNAti 'gioihattA' gRhItvA 'tAe ukkiTThAe jAva aTThAhiyaM jAva paccaSpiNaMti' tathA utkRSTayA usane bharata rAjA ko apanA dhyAna karate hue dekhA jAnA taba usa vaitADhya giri kumAra deva ke mana meM aisA AdhyAtmika cintita, kalpita prArthita puSpita, manogata, saMkalpa vicAra prakaTa huA ki jaMbUdvIpa meM bharata kSetra meM bharata nAma kA cAturanta cakravartI mahArAjA utpanna huA hai to atIta, anAgata, vartamAna kAla ke samasta vaitADhayagirI kumAra devoM.: kA aisA paramparA se calA AyA yaha AcAra vyavahAra hai ki ve use najarAnA deM to meM: calU~ aura use meTa karUM aisA vicAra kara (pIidANaM AbhisekkaM rayaNAlaMkAraM kaDagANiya tuDiyANiya vatthANiya AbharaNAniya geNhai) usane prItidAna meM dene ke nimitta abhiSekayogya rAjaparidheya ratnAlaMkAra- mukuTa kaTaka truTika bastra, aura AbharaNa liye (gihicA tAe ukkiTThAe jAva paccapiNaMti) aura lekara vaha utkRSTa Adi vizeSaNoM vAlI gati jJAnanA upayoga karyo. adhijJAnamAM teNe bharatI rAjAne tenA ja dhyAnamAM lIna joyA. tyAre te vaitAdhyagiri kumAra devanA manamAM evA AdhyAtmika, cintita, kalpita, prArthita, puSpita, maneAgata saMkalpa-vicAra prakaTa thayA ke ja budvIpa nAmaka dvIpamAM, bharatakSetramAM bharata nAma cAturanta cakravartI rAjA utpanna thayA che. teA atIta, anAgata, vartamAna kALanA sava vaitAagiri kumAra devAnA vaMza paraMparAthI evA AcAra-vyavahAra cAlatA Ave che ke te cakravita evA bharata rAjAne najarANu Ape te huM jAuM ane tene najarANuM Apu' Ama vicAra rIne (pIidANaM abhisekka deNAlaMkAra kaDagANi tuDiyANiya vatyANiya Abha raNANi ya gevhara) te vaivAvyazira kumAra deve rAjane prAnimA vA bhATe abhiSe yogya rAjparidheya-ratnAvAra, bhukuTa, 4:4, truTi, vastra ne aabhrnne| bIdhAM. (givhintA tApa ukkiTThA jAva ATThAhiyaM jAva paccapiNaMti) ane te sarva nete uSkRSTa mAhi
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ 660 jambUdvIpaprajJaptisUtre gatyA yAvat aSTAhikAM mahAmahimAM yAvat pratyarpayanti - samarpayanti, atra prathamo yAvacchandaH uktAtirikta vizeSaNasahitAM gatiM prItivAkyaM prAbhRtopanayanagrahaNe surasanmAnana visarjane snAnabhojane zreNi prazreNyAmantraNaM bodhayati, dvitIyastu yAvacchandaH aSTAhikA''dezadAnakaraNe iti sUcayati / atha tamizrA guhAdhipakRtamAla surasAdhanArthamupakramate 'tara NaM' ityAdi 'tae NaM se divve cakkarayaNe advAhiyAe mahAmahimAe NivvacAe samANIe jAva paccatthimaM disiM timisaguhAbhimudde payAe yAvi hotthA' tataH khalu taddivyaM cakraratnam aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm arthAd vaitADhya - girikumArasya devasya vijayopalakSikAyAM yAvat pAzcAtyAM pazcimAM dizaM tamisrA guhAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat prasthitamabhUt prasthitajAtam vaitAnyagirikumArasAdhanasthAnasya tamizrAyAH pazcimavarttitvAt 'tae NaM se bharahe rAyA taM divyaM cakkarayaNaM jAva paccatthimaM disiM timisaguhAmimuhaM payAtaM pAsa' tataH khalu sa bharato rAjA taddivyaM cakraratnaM yAvat se cala kara jahAM para mahArAjA bharata nareza thA vahAM para AyA ityAdi aura saba Age kA kathana mahAmahotsava karane taka aura usakI bharata narezako sUcanA dene taka kA yahAM para karanA cAhiye | yaha saba kathana pIche likhA hI jA cukA hai ataH vahIM se ise dekha lenA cAhiye yahI bAta yahAM para Aye hue yAvat zabda sUcita karatA hai / tamizrA guhAdhipa kRtamAladeva sAdhana vaktavyatA - (taeNa se divve cakkarayaNe aTThA hiyA mahAmahimAe NivattAe samANIe jAva paccarithamaM disiM timisaguhAbhimuhe payAe yAvi hothA ) jaba vaitAdayagirikumAra deva ke vijayopalakSya meM 8 dina kA mahAmahotsava samApta ho cukA taba vaha divya cakraratna pazcimadizA meM vartamAna timisrA guhA kI tarapha prasthita huA kyoM ki vaitAdayagirIkumAra ko sAdhana karane kA sthAna timisrA guhA kI pazcima dizA meM hai (taeNa se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva paccatthimaM disiM timi - vizeSaNAvALI gatithI cAlIne jyAM bharata nareza hatA tyAM AA, ityAdi AgaLanuM' sa`thana-maThThAmahensiva sampanna karavA temaja te utsavanI pUrNa thavAnI bharata narezane sUcanA ApavA sudhInu' ahI' jANI levu joie. e badhuM kathana pahelAM spaSTa karavAmAM Abu ja che. ethI badhuM tyAMthI ja jANI levu joie. ahI yAvata padathI eja vAta spaSTa karavAmAM AvI che. tamizrAguhAdhipa kRtamAladevasAdhanavaktavyatA (ta eNa se divve cakkarayaNe aThThADiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe jAba paccathimaM disi timisaguhAbhimudde pavAra yAvi hotthA) kyAre vaitADhyayagiri kumAra devanA vishvcepalakSyamAM 8 divasaneA mahAmaheAtsatra sampanna thai cukayo tyAre te divya cakraratna 5 zcama dizAmAM vartamAna timisrAguDAnI tarapha prasthita thayuM kemake vatATyagiri kumArane sadhAtuM sthAna tabhistrA guDAnI pazcima dizAmA che. (tapaNa se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNa
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAkazikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 12 vaitADhayagirikumAradevasAdhanam 661 pAzcAtyAM pazcinAM dizaM tamizrAguhAbhimukha prayAtaM-prasthitaM pazyati 'pAsittA' dRSTvA 'hatudvacitta jAba timisaguhAe adUrasAmane duvAlasajoyaNAyAma Nava joyaNabisthinnaM jAva kayamAlassa devassa aTTamabhattaM pagiNhai'hRSTatuSTa cittAnanditaH yAvat paramasaumanasyitaH sa bharataH tamisrAguhAyAH adUrasAmante nAtidure nAtisamIpe ucitasthAne dvAdazayojanAyAmaM navayojanavistIrNaM varanagarasadRzaM vijayaskandhAvAranivezaM senAniveza karoti 'karittA' kRtvA yAvat padAt varddhakiratnazabdApanapauSadhazAlAvidhApanAdi sarva netavyam , tena pauSadhazAlAyAM kRtamAlasya devasya sAdhanAya aSTamabhaktaM pragRhNAti 'pagiNhittA' pragRdya 'posahasAlAe posahie baMbhayArI jAra kayamAlagaM devaM maNasi karemANe karamANe cidui' pauSadhazAlAyAM pauSadhikaH pauSadhavratavAn ataeva brahmacArI yAvatkaraNAta darbhasaMstArakopagataH sAdvayahastaparimita darbhAsane uviSTaH, unmuktamaNisuvarNAlaGkAra ityAdi sarva saguhAbhimukhaM payAtaM pAsai) jaba bharata rAjA ne usa divya cakraratna ko yAvat pazcimadizA meM tamisrA guhA kI ora jAte dekhA to (pAsitA) dekhakara vaha (dvatuTTha citta jAva timisagahAe adUrasAmate duvAlasajo yaNAyAma NavajoyaNa vasthiNNaM jAva kayamAlassa devassa amabhattaM pagiNhai ) harSita evaM saMtoSitta huA yAvat usane tamistrA guhA ke pAsa meM hI na usase- adhika dUra aura na usake adhika nikaTa-kintu samucita sthAna meM hI-12 yojana ke laMbe evaM no yojana vistAra vAle apane vizAla sainya kA paDAva DAlA yAvat kRtamAla deva ko sAdhane ke nimitta usa ne aSTama bhakta ko tapasyA ko svIkAra kI yahAM yAvat zabda se varddhakiratna kA bulAnA pauSadhazAlA ke banAne kA Adeza denA Adi Adi pUrvokta-saba prakaraNa lagA lenA cAhiye (pagiNihattA posahasAlAe posahira baMbhayAro jAva kayamAlagaM devaM maNasikaremANe 2 ciTThai ) isa prakAra pauSadhazAlA meM pauSadha vratako dhAraNa kara evaM brahmacaryavrata vAlA vaha bharata nareza yAvat kRtamAla- deva kA mana meM dhyAna karane lagA yahAM yAvat zabda se "darbhAsanasaMstArakopagataH unmuktamaNi suvarNAlaGkAraH" ityAdi pUrvokta saba pATha jAva paccasthima disi timisaguhAbhimukhaM payAtaM pAsaI) yAre 12 me taya ratnane yAvat pazcima dizAmA tabhisA zukha ta25 tuyut| (pAsittA) banate (haTTha tuTTha vitta jAva timisaguhAe adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthiNNa jAva kayamAlassa devasta ahamabhatta pagiNhai) iti tama satASita yatta thye| mAvata teNe tamikSA guDanI pAse ja tenAthI vadhAre dUra paNa nahi ane adhika nikaTa paNa nahi paNa samucita sthAnamAM-12 jana jeTalo lAMbA ane nava jana pramANe pahelA pitAnA vizALa sanyane paDAva nAkhyo. yAvata kRta mAladevane sAdhavA mATe teNe aSTamamatanI tapasyA svIkAra karI ahI' yAvata zabdathI vaddhakiranane bolAva, pauSadhazALAnA nirmANa mATe ne mAheza saap| pore pUrvAta sana 54265 6yaTa1 42 na. (pagiNhittA posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva kayamAlaga deva mAsa karemANe 2 ciTThai) mA prabhAga pauSadhazALAmAM pauSadhavratavALe temaja brahmacArI bharata nareza yAvata kRtamAla devanuM manamAM
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ 662 jambudvIpaprajJaptisUtre grAhyam aSTamabhaktikaH kRtASTamatapAH kRtamAlakaM devaM manasi kurvan dhyAyaM 2 stiSThati 'tae NaM tassa bharassaraNo aTTamabhattaMsi pariNamamANaMsi kayamAlassa devassa AsaNaM calaI' tataH khalu tasya bharatasya rAjJazcakravarttinaH aSTamabhakte pariNamati paripUrNa prAye jAyamAne sati kRtamAlasya devasya AsanaM siMhAsanaM calati 'taheva jAva veyaddha girikumArassa' tathaiva pUrvavadeva yAvat vaitAdayagirikumArasya sadRza pATho netavyo yAvatpadAt sarvaM prAgvat 'NavaraM poidANaM itthIrayaNassa tilAcodasaM bhaMDAlaMkAraM kaDagANi ya jAva AbharaNANi geors' navaram ayaM vizeSaH strIratnasya kRte tilakaM lalATAbharaNaM ratnamayaM caturddazaM yatra tatilakacaturdazam IdRza bhANDAlaGkAra zabdasya prAkRtatvAt alaGkArazabdasya paranipAte saMskRte pUrvanipAtocitatvAt alaGkarabhANDam AbharaNakaraNDakam, kaTakAni ca strIpuruSasAdhAraNAni bAhrAbharaNAni yAvat AbharaNAni ca gRhNAti, caturddazAbharaNAni caivam 'hAra 1 dahAra 2 iga 3 kaNaya 4 rayaNa 5 muttAvalI 6 u keUre 7 / kaDae 8 tuDie 9 grahaNa huA jAnanA cAhiye (taraNaM tassa bharahassa raNNI aTTamabhattaMsi pariNamamANaMsi kayamAladevasta AsaNaM kaMpai ) jaba usa bharata rAjA ko aSTama bhakta kI tapasyA samApta hone ke sanmukha huA taba kRtamAla deva kA Asana kaMpAyamAna huA, (taheva jAva veyaDDhagiri kumArassa) yahAM para isa samaya vaitAdayagirikumAra deva ke prakaraNa meM jaisA kathana kiyA jA cukA hai vaha saba yahAM para samajha lenA cAhie (NavaraM pIidANaM itthIrayaNassa tiLagacodasaM bhaMDAlaMkAraM kaDagANi a jAva AbharaNANi a geNDai) prItidAna meM vahAM ke kathana se yahAM antara hai aura vaha isa prakAra se hai-prItidAna meM usane bharata rAjA ko dene ke liye strIratna ke nimitta ratnamaya 14 lalATa-AbharaNa jisameM haiM aise alaGkAra bhANDa ko-AbharaNa karaNDaka ko - strI puruSa sAdhAraNa kaTakoM ko, yAvat AbharaNoM ko liyA ve 14 AbharaNa isa prakAra se haiM - ( hAra 1ddhahAra 5 iga 3 kaNaya 4rayaNa 2 muttAvalI 6 u keUre 7 kaDae 8 tuDie 9 muddA 10 kuMDala 11 urasutta 12 cUlamaNi 13 tilayaM 14 ) (parivhittA tAe ukkiTThAe dhyAna 42vA sAgyeo, aDDI yAvat zabdathI 'darbhAsanasaMstAra kopagaH unmuktamaNisuvarNAlaGkAraH" tyAhi pUrvota sarva pADa saMgRddhIta ththe| che. (tapaNaM tassa bharahassa raNNo aThamamanta si pariNamamANasi kayamAladevassa AsaNaM kaMpai) kyAre te bharata rAjanI aSTamabhata tapasyA samApta thavA bhAvI te sabhaye itabhAsaddevanu Asana pAyamAna thayu (taheva jAva veyaiTagiri kumArassa) bhI vaitADhya giri kumAradevanA prApramANe sthana vAmAM Ayu che, te madhu ahIM sama sevu leye. (Navara pIidANaM itthIrayaNassa tilagacoise bhaMDAlaMkAraM kaDagANi ajAba AbharaNANi a geNhara) prItidAnanA uthanamA aDDI te uthana 42tAM a Mtara che. ane te atara A pramANe che prI tAnamAM teNe bharata rAjAne ApavA mATe strIratnamATe ratnamaya 14 lalATa-AbharaNA jemAM che evA alakAra bhAMDa-AbharaNu karaDaka,-strI puruSa sAdhAraNa uTA, yAvat Abhara sIdhAM te 14 Abhara pramANe che - ( hAra 1, ddhahAra 2, i 3, kaNaya 4, rayaNa 5, muttAvalI 6, u keUre 7, / kaDapa 8, tuDie 9, muddA 10, kuMDala
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra: sU0 13 suSeNa senApatervijayavarNanam 663 muddhA 10 kuMDala 11 urasuta 15 cUlamaNi 13 tilayaM || 14 || 1 || ' ti tAvat paryantaM vaktavyaM yAvad bhojanamaNDape bhojanam, tatraiva maga surasyeva mahAmahimA aSTAhikA kRtamAlasya pratyarpayantyAjJAM zreNiprazreNayaH iti // 12 // mUlam - taraNaM se bharahe rAyA kayamAlassa aTThAhiyAe mahAmahimA e NivattA samANIe suseNaM seNAvaI sadAveya sahAvettA evaM vayAsI gacchAhiNaM bho devANupiyA ! siMdhue mahANaIe paccatthimillaM NikkhuDaM sasiMdhusAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya o avehi oave aggAIM varAI rathaNAI paDicchAhi aggAI varAI rayaNANi paDicchittA mameyamaNattiyaM paccaSpiNAhi taraNaM se senAvaI balassa NeyA bhara saMmi vissuyajase mahAbalaparakkame mahappA oaMsI teyalakkhaNa jutte milakkhubhAsAvisArae citta cArubhAsI bharahe vAsaMmi NikkhuDANaM niNNANa ya duggamANa ya duSpavesANa ya viyANae atthasatthakusale rayaNaM seNAvaI suse bharaNaM raNNA evaM vatte samANe haTTatuTTa cittamANaM die jAvaM karayalapariggahiyaM dasaNahaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTTu evaM sAmI ! tahatti ANAe viNaNaM vayaNaM paDisuNei, paDiNittA marahasta raNo aMtiyAo paDiNikkhamai, paDiNikkhamittA jeNeva sae AvAse teNeva uvAgaccha, uvAgacchitA koDaMbiyapurise sahAve, jAva sakkArei- sammANe ) ina saba AbharaNoM ko lekara vaha kRtamAla deva usa deva prasiddha utkRSTa Adi vizeSaNo vAlI gati se calatA huA mahArAjA bharata rAjA ke pAsa AyA ityAdi saca kavana yahAM ve zreNizreNijana hama ATha dina kA mahAmahotsava kara cuke haiM aisI khabara poche bharata nareza ko dete haiM yasa taka kA jaisA pahile kiyA jA cukA vaisA hI kathana kara lenA cAhiye // 12 // 11, urasutta 12, calamaNi 13, tilayaM 14) paNDittA tAe ukkiTThAe jAva sakAreha sammANei) me sarva AbharaNAne badhane ne drutamAsahe te devaprasiddha tSTa hi vishessvALI gatithI cAlatA thAlatA te bharata rAjA pAMse Avyo. ityAdi sakathana ahI* te zreNiprazreNi jane-ame 8 DhiMtrasane mahAmahetsava sampanna karyAM che . evI sUcanA bharatacIne Ape che. ahI sudhI pahelAMnI jemaja badhuM kathana jANI levu joie, 51aaaa
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ 664 jambUdvIpaprajJaptisUtre sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyAH Abhisekka hatthirayaNa paDikappeha hayagayarahapavara jAva cAuraMgiNi seNNaM saNNAheha ttikaTTa jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA majjaNadharaM agupavisai aNupavisittA pahAe kayavalikamme kayakouya maMgalapAyacchitte sanaddhabaddhavammiyakavae uppiliya sarAsaNapaTTie piNaddha gevijja vaddha avidra vimalavaraciMdhapaTTe gahiyAuhappaharaNe aNegagaNanAyaga daMDanAyaga jAva saddhiM saMparikhuDe sakoraMTapalladAmeNa chatteNa dharijjamANeNaM maMgalajayasa dakayAloloe majjaNagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANa sAlA jeNeva obhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA abhisekkaM hatthirayaNaM duruddhe| tae NaM se suseNe seNAvaI hatthikhaMdhavaragae sakoraMTa malladAmeNa chatteNaM dharijjamANeNaM hayagayarahapavarajohakaliyAe cAuraMgiNIe seNAe saddhiM saMparibuDe mahayA bhaDacaDagarapahagara vaMdaparikkhitte mahayA ukkiTTi sIhaNAya bolakalakalasadeNaM samudakhamayaMpiva karemANe karemANe sabiddhIe savvajjuIe savvabaleNaM jAva nigdhosanAieNaM jeNeva siMdhu mahANaI teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA. cammarayaNaM parAmusai taeNaM taM siviccha sarisarUvaM muttatAraddhacaMdacittaM ayalamakaMpaM amejjakavayaM jaMtaM salilAsu sAgaresu ya uttaraNaM divvaM cammarayaNaM saNasattarasAiM saba dhaNNAI jattha rohaMti egadivaseNa vAviyAI vAsaM NAUNa cakkavaTTiNA parA muMDhe dive cammarayaNe duvAlassa joyaNAiM tiriyaM pavittharai tattha sAhiyAI taeNaM se divve cakkarayaNe suseNaseNAvaiNA parAmuDhe samANe khippAmeva NAvAbhUe jAe AvihotthA taeNaM se suseNe seNAvai sa khaMdhAvAkhalavAhaNe NAvAbhUyaM cammarayaNaM duruhai durUhittA siMdhuM mahANaI vimalajalatuMgavI ciM NAvAmUeNaM cammarayaNeNaM sabalavAhaNe saseNe samuttiNNe tao mahANai muttaritu siMdhuM appaDihayasAsaNe a seNAvai kahiMci gAmagaraNagara pavva
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA 40 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatervijayavarNam yANi kheDakabbaDamaDaMbANi paTTaNANi siMhalae babbarae ya savvaM ca aMgaloyaM balAyoloyaM ca paramaramma javaNadIvaM ca pavaramaNirayaNaga kosAgArasamiddhaM Arabake gema ke ya alasaMDa visayavAsIya pikkhure kAlamuhe joNaeya uttaraveyaddha saMsiyAo ya mecchajAi bahuppagArA dAhiNa avareNa jAva siMdhu sAgaraMto ti savvapavara kacchaM cao aveUNa paDiNiatto bahusamaramaNijje ya bhUmibhAge tassa kacchassa suhaNisaNNe tAhe te jaNavayANa NagarANa paTTaNA Naya je ya tAhiM sAmiyA pabhUyA AgarapattI ya maMDalapatIya paTTaNapatI ya savve ghettUNa pAhuDAIAbharaNANi bhUsaNANi rayaNANi ya vatthANi ya maharihA Ni aNNaM ca jaM variSTuM gayArihaM jaM ca icchiavvaM eaM seNAvaissa uvaNe ti matthayakayaMjalipuDA puNaravi kAUNa aMjaliM matthayaMmi paNayAtunme amhe 'ttha sAmiyAdevayava saraNA gayA bho tubbha visayavAsiNotti vijayaM jaMpa mANA seNAvaiNA jahArihaM Thaviu pUia visajjiANiattA sagANi NagarANi paTTaNANi aNupaviTThA, tAhe seNAvaI saviNao ghettaNa pAhuDAiM AbharaNANi bhUsaNANi rayaNANi ya puNaravi taM siMdhunAmadhejja uttiNNe aNahasAsaNavale, taheva bharahassa raNNo Niveei NiveittA ya appiNitA ya pAhuDAI sakkAriya sammANie saharise visajjie sagaM paDamaMDava maigae, tateNaM suseNe seNAvaI hAe kayavali kamme kayakouyamaMgalapAyacchitte jimiabhututtagagae samANe jAva sarasagAsIsacaMdaNukkhittagAyasarIre uppiM pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamatthaehiM vattIsai vaddhehiM NADaehiM varataruNI saMpauttehiM uvaNaccijjamANe 2 mahayA hayaNaTragIavAia taMtItalatAlatuDiaghaNamuiMgapaDuppavAiarave NaM iTTe sahapharisarasarUvagaMdhe paMcavihe mANussae kAma bhoge bhujamANe viharai suu013|| ___chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA kRtamAlasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAM suSeNa senApati zabdayati zabdayitvA evamavAdI-gaccha khalu bho devAnupiya ! sidhvA mahAnadyAH pAzcAtya niSkuTaM sasindhusAgaragirimaryAdaM samaviSamaniSkuTAni ca sAdhaya, 84
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpapraptisUtre sAdhayitvA agrayANi varANi ratnAni pratIccha, agrayANi varANi ratnAni pratISya mamaitAmAjJaptikA pratyarpaya, tataH khalu sa senApatiH balasya netA bharate varSe vizrutayazAH, mahAbalaparAkramaH, mahAtmA, ojasvI tejolakSaNayuktaH, mlecchabhASAvizAradaH, citracArubhASI, bharate varSe niSkuTAnAM nimnAnAMca durgamAnAM ca duSpravezAnAM ca vizAyakaH, astrazastrakuzalaH arthazAstra kuzalo vA ratna senApatiH suSeNaM bharatena rAzA eva muktaH san hRSTatuSTa cittAnanditaH yAvat karatalaparigRhIta dazanakhaM zirasAvatta mastake aMjali kRtvA evaM svAmin ! tatheti AzA yAH vinayena vacanaM pratizrRNoti, pratizratya bharatasya rAkSaH astikAt pratiniSkAmati pratinikramya yatraiva svasya AvAsaH tatraivopAgacchati, upAgatya kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA pavamavAdIt kSiprameva bho devAnupriya ! AbhiSekyaM hastiratnaM pratikalpaya hayagajaratha pravara yAvat cAturaGgiNoM senAM sannAhaya iti kRtvA yatraiva majjanagRhaM tatraivopAgacchati upAgatya majja-gRhamanupravizati anupravizya snagataH kRtabalikarmA kRtakautukamaGgalaprAyazcittaH sannaddhabaddhavammitakavacaH, utpIDitazarAsanapaTTikaH, pinaddhaprai veyabaddhAviddha vimalavaracihnapaTa, gRhItAyudhapraharaNaH, aneka gaNanAyaka daMDanAyaka yAvatsAddha saMparivRtaH sakoraNDamAlyadAmnA chatreNa dhriyamANena maGgala jayazabdakRtAloko majjanagRhAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAzAlA yatraiva AbhiSekyaM hastirannaM tatraivo pAgacchati, upAgatya AbhiSekyaM hastiratnaM druuddhH| tataH skhala sa suSeNaH senApatiH hastiskandhavaragataH sakoraNTa mAlyavAsnA chantraNa dhriyamANena hayagajarathapravarayodhakalitayA cAtunaGgiNyA senayA sArddha saMparivRtaH mahatA bhaTa 'caDagapahagara' vistAravRnda parikSiptaHmahatotkRSTasiMhanAda bolakalakalazabdena samudraravabhUtamiva karvana kurvan sarvaddhikaH sarvadyatikaH sarvabalena yAvata nirghoSanAdena yatraiva sindha mahAnadI tatraivopAgacchati, upAgalya, carmarannaM parAmRzati, tataH khalu tat zrIvatsasahazam muktatArArddha candracitram acalam akampam abhedyakavacam yat tat salilAsu sAgareSu cottaraNa divyaM carmaratnam zaNasaptadazAni sarvadhAnyAni yatra rohanne ekadivasenoptAni, varSe rAjJA cakravattinA parAmRSTaM divyacarmaratna dvAdazayojanAni tiryak pravistRNAti tatra sAdhikAni, tataH khalu tahivyaM carmaratnaM suSeNa senApatinA parASTaM yat kSiprameva naubhUtaM jAtaM cApyabhavat / tataH balu saH suSeNaH senApatiH saskandhAvArabalavAhanaH naubhUtaM carmaratnam Arohati, Aruhya sindhu mahAnadI vimalajalatuGgavIciM naubhUtena carmaratnena sabalavAhanaH sa sainyaH samuttIrNaH, tato mahAnadI sindhumuttIrya apratihatazAsanazca senApatiH kvacit prAmAkaranagaraparvatAn kheTa kaTamaDambAni pattanAni siMhalakAn barbarakA~zca parva ca aGgaloka balAvalokaM ca paramaramyam, yavanadvIpaM ca pratharamaNiratnakozAgArasamRddham, ArabakAn romAMca alasaNDa viSayavAsinazca pikkhurAn kAlamukhAn jonakAMzca uttaravaitAvyasaMzritAzca mlecchajAtI bahuprakArA, dakSiNApareNa yAvat sindhusAgarAnta iti, sarvapravaraM kacchaM ca 'oave uNa' sAdhayitvA pratinivRtto bahusamaramaNIye ca bhUmibhAge tasya kacchasya sukhaniSaNNaH, tasmin kAle te janapadAnAM magarANAM pattanAnAM ca ye ca svAmikAH prabhUtAH Akarapata yazca maNDalapatayazca pattanapatayazca sarve gRgatvA prAbhRtAni AbharaNAni bhUSaNAni ratnAni ca vastrANi ca mahA_Ni anyacca yadvariSThaM rAjAhaM yacca eSTavyam etat senApate
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApateviyajavarNam 667 rupanaryAnta, mastakakRtAJjalipuTAra, punarapi mastake aJjaliM kRtvA praNatAH yUya masmAkamatra svAminaH devatAmiva zaraNAgatAH smo vayaM yuSmAkaM viSayavAsina iti vijayaM jalpantaH senApatinAyathAI sthApitAH pUjitA visarjitAH nivRttAHsvakAni svakAni nagarANi pattanAni anuprvissttaaH| tasmin kAle senApatiH savinayo gRhItvA prAbhRtAni AbharaNAni bhUSaNAni ratnAni ca punarapi tA~ ndhuinAmadheyAmuttINaH akSatazAsanabalaH tathaiva bharatasya rAjJo nivedayati nivedayitvA ca prAbhUtAni arpayitvA ca (sthitaH) satkAritaH sammAnitaH saharSaH bisRSTaH svakaM paTamaNDapamadhigataH / tataH khalu suSeNaH senApatiH snAtaH kRtabalikarmA kRtakautukamaGgalaprAyazcittaH jimitabhuktyuttarAgataH san yAvat sarasagozIrSacandanokSita gAtrazarIraH upari prAsAdavaragataH sphuTadbhiH mRdaGgamastakaiH dvAtriMzadbaddhairnATakaiH varatarUNI samprayuktaiH upanRtyamAnaH 2, upagIyamAnaH 2, upalabhya (lAlya) mAnaH 2, mahatA'hatanATaya gItavAdita tantrI tala tAla truTita ghanamRdaGgapaTupravAditaraNa iSTAn zabdasparza rasarUpagandhAna paJcavidhAna mAnuSyakAn kAmabhogAn bhujAno viharati ||suu0 13 // TIkA-'tae NaM se' ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA kayamAlassa aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe suseNaM seNAvaI saddAvei' tataH khalu sa bharato rAjA cakravartI kRtamAlasya vijayopalakSikAyAm aSTAhikAyAM mahAmahimAyA nivRttAyAM samAsAyAM satyAm suSeNaM suSeNanAmakaM senApati zabdayati ahvayati 'sadAvittA' zabdayitvA AhUya evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'gacchAhiNaM bho devaannuppiyaa| siMdhae mahANaIe paccathimillaM NikkhuDa sasiMdhu sAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANiyo avehi' gaccha khalu bho devAnupriya ! senApate suSeNa ! sindhvA mahAnadyAH pAzcAtyaM 'taeNa se bharahe rAyA kayamAlassa aTThAhiyAe'-ityAdi sUtra-13. TIkArtha-jaba zreNi prazreNijanoM ne kRtamAla deva ko sAdhane ke nimittakiye gaye bharata rAjA ko unake dvArA AdiSTa ATha dina taka ke mahAmahotsava ho jAne kI khabara de dI taba bharata-rAjA ne (saseNaM seNAvaI saddAvei) suSeNa nAma ke senApati ko bulAyA (sahAvittA evaM vayAsI) aura balAkarake usase aisA kahA-(gacchAhiNaM bho devANuppiya ! siMdhUe mahANaIe paccasthimillaM NikkhuDa sasi-ndhuM sAgaragirimairAgaM samavisamaNikkhuDANi a oavehi) he devAnu priya / tuma 'tapaNa se bharahe rAyA kayamAlassa aTThAhiyAe' ityaadi-suutr-||12|| TIkA-katamAladevane sAdhyA pachI bhArata mahArAjAe zreNI prazreNI janene ATha divasano mahAmahenna Ayojita karavAnI AjJA ApI. bharata mahArAjAnI AjJA mujaba mahAmahotsava sana 24 bhavAnI ne bhaga2 mAthI tyAre 120 21 (suseNa seNAva sahAvei) sasa nAma senAtina bolAvya. (sahAvittA evaM vayAsI) mana movI ne A amAna . (gacchAhiNa bho devANupiyA ! sidhUpa mahANaie paccasthimillaM Nikarapura sasindhu sAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi bha oavehi) pAnupriya! tama
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ 668 bUdvIpaprajJaptisUtre pazcimadigvarttinaM niSkuTaM koNasthita bharata kSetrakhaNDa rUpam, idaM cakrurvibhAjakai virbhaktamityAha'sasiMdhu sAgaragirimerAgaM' iti sasindhusAgaragirimaryAdam tatra pUrvasyAM dakSiNasyAM ca sindhurnadI pazcimAyAM sAgaraH - pazcimasamudraH uttarasyAM girirvaitAdayaH etaiH kRtA maryAdA vibhAgarUpA tayA sahitam yat tattathA ebhiH kRtavibhAgamityarthaH ' samavisamaNikkhuDANi ya' samaviSamaniSkuTAni ca samAni ca samabhUmibhAgavarttoni viSamANi ca - durgabhUmibhAgavarttIni ca yAni niSkuTAni avAntarakSetrakhaNDarUpANi tAni tathA 'oavehi' sAdhaya tatra vijayaM kuru asmad AjJAM pravartaya 'oavettA' sAdhayitvA 'aggAI' varAI' rayaNAI paDicchAdi' aANi kAni varANi pradhAnAni ratnAni svasvajAtau utkRSTavastUni pratIccha gRhApa 'paDicchittA' pratISya gRhItvA 'mameya mANattiyaM paccappiNAhi' mama etAmAjJaptikAM pratyaya tato bharatena AjJApite sati suSeNo senApatiH yAdRzo guNI yathA ca kRtavAn tathAsss - 'tara NaM se seNAvaI balassa NeyA bharahe vAsaMmi vissuyaja se mahAbalaparakame mahappA osI alakkhaNajutte milakkhubhAsAvisArae cittacArubhAsI' tataH khalu sa suSeNaH senApatiH balasya hastyAdiskandharUpasya netA svAmI svAtantryeNa pravartakaH bharate sindhu mahAnadI ke pazcimadigvartI bharatakSetra khaNDarUpa niSkuTa pradeza ko jo ki pUrva meM aura dakSiNa dizA meM sindhu mahAnadI ke dvArA, pazcima dizA meM pazcima samudra ke dvArA aura uttara dizA meM vaitAnAmaka giri ke dvArA vibhakta huA hai tathA vahAM ke sama viSamarUpa - avAntara kSetroM ko hamAre adhIna karo. arthAt vahAM jAkara tuma hamArI vyAjJA ke vazavartI unheM banAo (omavettA - agmAI varAI rayaNAI paDicchAhi) hamArI AjJA ke vazavartI unheM banAkara vahAM se tuma zreSTha navIna ratnoM ko-apanI2 jAti meM utkRSTa vastuoM ko grahaNa karo (paDicchittA mameyamANittiyaM paccaSpiNAhi ) grahaNa karake phira hameM hamArI isa AjJA kI pUrti ho jAne kI khabara do (tate NaM se seNAbAI balassa A bhara he vAsaMmi vissuajase mahAbalaparakkame mahappA oasI teya lakkhaNa jutte milakkhu bhAsA visArae cittacArubhAsI) usa prakAra se bharata ke dvArA AjJapta huA vaha sainya kA netA sindhu mahAnadInA pazcima digvatI bharatakSetra kha'DarUpa niSkuTa pradezane ke je pUrvamAM ane dakSiNamAM sindhu mahAnadI vaDe pazcima dizAmAM pazcima samudra vaDe ane uttara dizAmAM vaitADhya nAmaka giri vaDe vibhakta che, temaja tyAMnA bIjA sama-viSama rUpa avAntara kSetrAne amAre adhina karo. arthAt tyAM jaIne tame amArI AjJAvatI temane manA (oavettA aggAIM varAI rayaNAI paDicchAhi) bhArI khAjJA vazavartI anAvIne tyAMthI tabhe navIna ratnAne haraiH prAznI utkRSTatama vastumane zraSu / (paDicchittA mamezramANattiyaM paccappiNAhi zrarIne pachI AjJA pUrI thavAnI amane sUcanA aaye|. (ta paNaM seNApaI balassa A bharahe vAsaMmi vissuajase mahAbalapakkame mahappA oasI teyalakkhaNajutte milakkhubhAsAvisArapacitacArubhAsI) mA pramANe bharata dvArA AjJapta thayeso te senApati suSeSu hai jene yaza bharatakSetramAM prakhyAta che enA jenA pratApathI bharatanI senA prAkramazAlI mAna
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNa senApatevijayavarganam varSe vizratayazA:-vikhyAtakIrtiH, mahAbalaparAkramaH-mahataH balasya sainyasya bharatacakravartisambandhinaH, parAkramo yasmAt sa tathA, etena 'moaMsI' iti padena paunaruktyam 'mahappA' mahAtmA udAttasvabhAvaH vipulAzayavAn 'oaMsI' ojasvI AtmanA vIryAdhikaH prakarSAtmazaktivAn 'tealakkhaNajutte' tejo lakSaNayuktaH tejasA zarIreNa lakSaNaizca sattvAdibhiH sampannaH prazastaguNayuktaH 'milakkhubhAsAvisArae' mlecchabhASAvizAradaH mlecchabhASAsu-pArasI ArabI pramukhAsu vizAradaH paNDitaH ataeva 'citta cArubhAsI' citracArubhASI citraM vividhaM cAru guNopetaM bhASate ityevaM zIlaH AgrAmyApi guNopetabhASaNazIla: punazca 'bharahe vAsaMmi nikkhuDaNaM niNNANa ya duggamANa ya duppavesANa ya viANae atthasatthakusale rayaNaM seNAvaI suseNe bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe haTTa tuTTa cittamANa die jAva karayalapariggahiyaM dasaNaha sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu evaM sAmI ! tahatti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNei' bharatevarSe bharatakSetre niSkuTAnAm avAntarakSetrakhaNDarUpANAm , nimnAnAM ca gambhIrasthAnAm durgamAnAM ca duHkhena gantuM zakyAnAm , duSpravezAnAM ca duHkhena praveSTuM zakyAnAM bhUbhAgAnAM vijJAyakaH tadbAsIva pracAra caturaH, astrazastra kuzalaH tatra astraM bANAdikaH zastraM khaDgAdikaM tatra kuzala prasiddhaH suSeNa senApati ki jisa kA bharata kSetra meM yaza prakhyAta hai jisase bharata kI senA parAkrama zAlI mAnI jAtI hai jo svayaM-tejasvI hai jisa kA svabhAva udAtta hai-vipula Azaya-vAlA hai zarIra saMbaMdhI teja se, evaM sattvAdi lakSaNoM se jo saMpanna hai mlecchamAyAmoM kA-pArasI ArabI, Adi bhASAmoM kA jo biziSTa jJAtA hai aura isI se jo vividha prakAra kI bhASAoM ko sundara DhaMga se bolatA hai (bharahe vAsaMmi NikkhuDANaM niNNAya duggamANaya duppavesANaya viANae atthasatthakusale syaNa seNAvaI suseNe-bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe haTTa tuTTa cittamANadie jAva karayalapariggahiyaM dasaNahaM sirasAvatta matthae ajaliM kaTu evaM sAmI ! tahatti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNei) jo bharata kSetra meM bhavAntara kSetra khaNDa rUpa niSkuToM jisa meM hareka koi praveza nahIM kara sake gaMbhIra-sthAnoM kA durgama sthAnoM kA evaM jinameM praveza bar3I kaThinAi se kiyA jA sake aise sthAno kA vijJAyaka hai vizeSa rUpa se jAnane vAlA hai astra zastra saMcAlana meM bANAdirUpa astra evaM vAmAM Ave che. je svayaM tejasvI che, jene bhAva udAtta che. vipula Azaya vALe che. zarIra saMbaMdhI tejathI temaja satyAdi lakSaNethI je saMpanna che. mleccha bhASAo phAsI, arabI vagere bhASAone je viziSTa jJAtA che. ethI ja je vividha prakAranI bhASAone su42 thI mAlIza che. (bharahe vAsaMmi NikkhuDANa niSNAya duggamANa ya duppavesANayaviANae atthasattha kule rayaNa seNAvai suseNe bharaheNa raNNA evaMvutte samANe haTTa-tuTTa cittamANadie jAva karayalapariggahiyaM dasaNahaM sirasAvattaM matthara aMjali kaTu evaM sAmI tahatti ANApa viNaeNaM vayaNa paDisuNei) le sarata kSetramA apAntara kSetra na 35 liTAramA dareka kei pravezI zake nahi, evAM gaMbhIra sthAne, dugama sthAne ke jemAM praveza karavuM atIva duSkara kAya che. tevA sthAne vijJApaka che. vizeSa rUpathI jANakAra che. astra zastra saMcAlanamAM bANadi
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre arthazastrakuzalo vA arthazAstra nItizAstrAdi tatra kuzalaH nipuNaH ratnaM rasnasvarUpaH senApatiH-sarva senApradhAnaH suSeNaH-tannAmako bharatena rAjJA cakravartinA evamuktaH san hRSTatuSTacittAnanditaH yAvat padAt nanditaH prItimanAH paramasaumanasyitaH, karatalaparigRhIta dazanakhaM zirasAvatta mastake aJjaliM kRtvA tatra karatalAbhyAM parigRhIto yastaM tathA dazaradvayasambandhino nakhAH samuditAH tatra sa tathA taM mastake ajaliM kRtvA evam uktavAn etraM svAmin ! yathA zrImAn Adizati tatheti tathAstu iti kRtvA AjJAyAH svAmizAsanasya vinayena vinayapUrvakaM vacanaM pratizaNoti svIkaroti 'paDisuNittA' pratizrutya svIkRtya 'bharahassa raNo aMtiyAo paDiNikkhamai' bharatasya rAjJaH antikAt samIpAt pratiniSkrAmati nirgacchati paDiNikkhamittA) pratiniSkramya 'jeNeva sae AvAse teNeva uvAgacchati' yatraiva svasya AvAsaH nivAsasthAnaM tatraiva upAgacchati Agacchati 'uvAgacchittA' upAgatya sa suSeNaH-'koDuMbiyapurise sadAveI' kauTumbikapuruSAn zabdayati Ahvayati 'sadAvittA' zabdayitvA AhUya evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn khanAdirUpa zastra ke dvArA prahAra karane meM-kuzala hai athavA artha zAstra meM nipuNa hai isI-kAraNa use senApatiratna kahA gayA hai aise usa senApatiratna suSeNa se bharatacakrI ne jaba pUrvokta rUpa se kahA to vaha apane svAmI kI bAta ko sunakara bahuta hI adhika harSita evaM saMtuSTa citta huA "yahAM prayukta hue-yAvatpada se " nanditaH prItimanAH prmsaumnsthitH|| ina padoM kA grahaNa huA hai usane donoM hAthoM ko dazoM nakha jisameM milajAbeM ese aMjuli ke rUpa meM karake-aura use mastaka para se ghumA karake usa prakAra se kahA he svAmin ! ApakI AjJA hameM pramANa hai isa prakAra kahakara usane svAmI ke AjJA ke vacanoM ko vinaya ke-sAtha svIkAra kara liyA (paDisu NittA bharahassa raNgo atiyA o paDiNika vamai) svIkAra karake phira vaha bharata rAjA ke pAsa se calA AyA-(paDiNikkhamittA jeNeva sae AvAse teNeva uvAgacchai) vahAM se Akara vaha jahAM apanA ghara thA vahAM AyA-(uvAgacchittA koDubiyapurise saddAvei) vahAM Akara ke usa suSeNa ne apane ko kauTuMbika puruSoM ko bulAyA (saddAvittA evaM vayAsI) bulA kara phira unase usane rUpa zAstra temajakhaDaga di rUpa zastra vaDeprahAra karavAmAM je kuzaLa che athavA arthazAstramAM nipuNa che. ethI ja tene senApati ratna kahevAmAM Avela che. evA te senApati ratana suSeNane te bharatacakIe jyAre pUrvokta rUpamAM kahyuM tyAre te potAnA svAmInI vAtane sAMbhaLIne khUbaja harSita temaja sataTa (yatta thy| mahA prayuta cyayAvatapathA (nanditaH prItimanAH parama saumanasyitaH) e padenuM grahaNa thayuM che. te senApatie bane hAthanA daza nakhe jemAM saMyukta thaI jAya tema aMjalinA rUpamAM banAvIne ane tene mastake pheravIne A pramANe kahyuM - svAmIna : ApazrInI AjJA mArA mATe pramANuM rUpa che Ama kahIne teNe svAmInI AjJAnA vacane savinaya NalthA (paDisuNittA bharahassa raNNo aMtiyAo paDiNikkhamai) svI412 4zana pachI ta marata 2001 pAsethI / 2ho, (paDiNikkhamittA jeNeva sae AvAse teNeva uvAgacchai) tyAMcA mAvIna tayai tAnu gha2 tuM tyo mAyA. (uvAgacchittA koDaMbiya
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAkazikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatervijayavarNanam 671 'farerna bho devANupiyA ! Abhisekka hatthirayaNaM paDikappeha' kSiprameva bho devAnupriyAH ! AbhiSekyam abhiSekayogyaM hastiratnaM pradhAnahastinaM pratikalpayata sajjIkuruta ' hayagaya rahapavara jAva cauraMgiNiM seNNaM saNNA heha' hayagajarathapravara yAvat padAt yodhakalitAM cAturaGgiNIM senAM sannAhayata sannaddhAM kuruta 'tikaTTu' itikRtvA 'jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchadda' yatraiva majjanagRhaM snAnagRhaM tatraiva upAgacchati 'vAgacchittA' upAgatya 'majjaNagharaM aNupavisa' majjanagRham anupravizati 'aNupavisittA' anupravizya 'hAe' snAtaH 'arelikamme' kRtabalikarmA - kRtaM balikarma yena sa tathA vAyasAdibhyo dattAnnabhAgaH 'kayakouyamaMgalapAyacchatte' kRtakautukamaGgalaprAyazcittaH kRtaM kautukena kutUhalena maGgalaM pApazAntyarthe prAyazcittaM ca yena sa tathA 'sannaddhaM zarIrAropaNAt baddhaM kasAbandhanataH va loha kattAdirUpaM saJjAtamasyeti varmitam etAdRzaM kavacaM tanutrANaM yasya sa tathA, punazca kIdRzaH suSeNa: 'uppI liya sarAsaNapaTTie' utpIDitazarAsana paTTika: utpIDitA - gADhaM guNAropaNAd aisA kahA - (khippAmeva-bho devANuppiyA ! AbhisekkaM hatthirayaNaM paDika peha) he devAnupriyo ! tuma loga bahuta hI zIghra abhiSeka yogya pradhAna hastI ko lajjita karo ( hayagayarahapavara jAva caraMgiNa seNNaM NNA heha) tathA haya, gaja ratha, pravara, padAti janoM se yukta caturaMgiNI senA ko sajjita karo (iti kaTTu jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai aisA Adeza apane kauTumbika puruSoM ko dekara vaha jahAM para snAna gRha thA vahAM para AgayA (aNupavisittA hAe kayabalikamme ) vahAM para Akara ke usane snAna kiyA aura valikarma kiyA kAka AdikoM ke liye anna kA vitaraNa kiyA ( kayakouya maMgalapAyacchitte) kautUhala se maMgala aura dusvapna zAntyartha prAyazcita kiyA ( sannadravaddha vammiya kavae) zarIra para AropaNa kara ke varmitaloha ke moTe 2 tAroM se nirmita hue kavaca ko kasA bandhana se bAMdhA - khUva - jakar3a kara zarIra para bandhana se baddha kara pahirA (uppoliya sarA saNapaTTie) dhanuSa para bahuta hI majabUtI ke sAtha pratyaJcA kA AropaNa purise sahAvei) tyAM yavAne te suSeSu potAnA hoTubhiH puruSAne molAcyA ( sadAvittA evaM vayAsI) mosAvInepachI te suSeSu tebhane yA pramANe udhu - khippAmeva bho devANupiyA ! abhiseka hattharayaNaM paDikappeha ) he devAnu priye ! tabhe bojhe mehama zIghra abhiSe yogya pradhAna hastine suSanita chire / ( hayagaya rahapavara jAva cauraMgiNiM seNNaM sAheda ) teya, 4, 22, pravara pahAti banothI yukta sevA yaturaMgIlI senA 4 / (itikaTu jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) potAnA maiTumi puruSoMne the| Adeza AyIne te lyAM snAna gRha hetu tyAM bhAvI gye| (aNupavisittA pahAe kayarbAlakamme) tyAM AvIne teNe snAna karyuM" ane malika ka" kAka vagere mATe annanu vitaraNa karyu ( kayaka jayamaMgalapAyacchatte ) tUisI maMgala bhane dusvapna zAntyartha prAyazcita yu ( sannaddhavaddha vammiya kavae) zarIra para Aropa arIne pati bonA bhoTA moTA tArethI nimita vacane ka anyanathI Addha karyu eTale ke ekadama majabUtIthI uvayane madhyu ( udyIliya sarAlapaTTie ) dhanuSya upara yUjara manyUtIthI pratyayAnu R.
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ 672 jambUdvIpaprajJaptisUtre dRDhIkRtA zarAsanapaTTikA dhanurdaNDo yena sa tathA 'piNaddhagevijjabaddha Aviddha vimalavaraciMdhapaTTe' pinaddhagraiveyabaddhAviddhavimalavaracihnapaTTaH, pinaddhaM graiveyaM-grIvAtrANakaM grIvAbharaNaM vA yena sa tathA vaddho-granthidAnena AviddhaH parihito mastakAveSTanena vimalavaracitapaTTo vIrAtivIratA sUcakavastravizeSo yena sa tathA, pinaddhagraiveyazcAsau baddhAviddhavimalavaracinhapadRzceti sa tathA 'gahiyAuhappaharaNe' gRhItAyudhapraharaNaH gRhItAni AyudhAni praharaNAni ca zAstrAstrANi yena sa tathA, AyudhapraharaNayostu kSepyAkSepyakRto vizeSo bodhyaH, tatra kSepyAni bANAdIni AkSepyAni khagAdIni, athavA gRhItAni AyudhAni praharaNAya yena sa tatheti / 'aNegagaNanAyaka daMDanAyaka jAva saddhiM parivuDe' aneka gaNanAyakadaNDanAyaka yAvat saMparivRtaH tatra aneke-bahavaH gaNanAyakAH mallAdi gaNamukhyAH , daNDanAyakAH tantrapAlA, yAvat padAt IzvaratalavaramADambikakauTumbikamantrimahAmantri gaNakadauvArikA'mAtyaceTapIThamaInagaranigamazreSThisenApatisArthavAhasandhipAlAH grAhyAH taiH sAddhaM saMparivRtaH-yuktaH punaH kIdRzaH muSeNaH 'sakoraMTamalladAmeNaM chatteNaM dharijjamANeNaM' sakoraNTamAlyadAmnA chatreNa dhriyakiyA (piNaddhagevijjavaddha Aviddha vimalavaraciMdhapaTTe) gale meM hAra pahirA tathA-mastaka para acchI taraha se gAMTha se bAMdhakara vimala vara cinha paTTa-vIrAtivIratA kA sUcaka-vastra vizeSabAMdhA (gahiyAuhappaharaNe) hAtha meM Ayudha aura praharaNa lie-Ayudha aura praharaNa meM kSepyA kSepyakRta vizeSatA hai aura koi vizeSatA nahIM hai / bANAdika kSepya aura khaDga Adi AkSepya haiM / athavA praharaNa ke liye-zatruoM para prahAra-karane ke liye jisane Ayudhako liye hai aisA bhI artha 'gRhItAyudhapraharaNa' isa pada kA ho sakatA hai "aNega gaNaNAyaka daMDanAyaga jAva saddhiM saMparivuDe, isa samaya yaha aneka gaNanAyakoM se-mallAdigaNa mukhyajanoM se aneka daMDanAyako se aneka tantrapAloM se, yAvatpadagRhIta aneka izvaroM se aneka talavaroM se aneka moDambikoM se aneka kauTumbikoM se, aneka maMtriyoM se aneka mahAmaMtriyoM se aneka gaNa ko se aneka dauvAri ko se aneka amAtyoM se aneka ceToM se aneka pIThamarda ko se aneka nagara nigama ke zreSThiyoM se Aropa yu (piNaddhagevijavaddha Aviddha vimalavaraciMdha paTTe) gajAmA hAra dhAraNa karyo mastaka upara sArI rIte gAMTha bAdhIne vimalavara cinha paTTa - vIrAtivIratA sUya yasa vizeSa mAzyu (gahiyAuhappaharaNe) sAthamA Ayudha bhane prhr| sIdhA yudha ane praraNamAM kSedhyAkSepakRta vizeSatAja che, bIjI koI vizeSatA nathI, bANa vagere zreSTha ane khaDaga vagere AkSe che. athavA - praharaNa mATe - zatruo upara prahAra 42vA mATo Ayudho dhAraNa aryA che. sevA 55 atha' (gRhItAyudhapraharaNaH) mA pahanA thA cha. (aNega gaNa NAyaka daMDa nAyaga jAva saddhiM saMparikhuDe) samaya se mane gae nAyakAthI-malAdigaNu mukhya janathI, aneka daMDa nAyakathI, aneka ta-pAlethI, yAvata pada gRhIta aneka IzvarathI, aneka talavathI, aneka mADaMbikothI, aneka kauTuMbikathI. aneka maMtrI mAthI aneka mahAmaMtriothI, aneka gaNakethI, dauvArikethI, aneka amAtyAthI, aneka ceTathI, aneka pIThamakethI, aneka nagara nigamanA zreSThiothI, aneka senApati
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta. vakSaskAraH sU0 13 suSeNa nApatevijayavarNanam ___ 673 mANena tatra sakoraNTAni koraNTanAmakakusumastavakayuktAni kukhumapuSpANi hi pItava rNAni mAlAnte zobhArtha dIyante mAlAyai hitAni mAlyAni-puSpANi teSAM dAmAni mAlA: yatra tat tathA evaMvidhena chatreNa AtapanivArakeNa dhriyamANena zirasi (virAjamAna:) 'maMgalajayasaddakayAloe' maGgalajayazabdakRtAlokaH, maGgalabhUtaH jayazabdaH kRta Aloke darzane sati yasya sa tathA evaMbhUtaH suSaNaH 'majaNagharAlo paDiNikkhamai' majjanagRhAt pratiniSkrAmati niHsarati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nisRtya 'jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva Abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai' yatraiva bAhyA upasthAnazAlA sabhAzAlA yatraiva AbhiSekyam abhiSekayogyaM hatthirayaNaM 'teNeva uvAgacchai' tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya AbhisekkaM hatthirayaNaM durUDhe' AbhiSekyaM hastiratnaM duruDham ArUDhaH 'tae NaM se suseNe seNAvaI hatthikhaMdhavaragae' tataH khalu sa suSeNa:-suSeNanAmaka senApatiH hastiskandhavaragataH prAptaH 'sakoraMTamallada meNaM chattaNaM dharijjamANeNaM' sakoraNTamAlyadAmnA chatreNa dhriyamANena saha 'virAjamAnaH' punaH kIdRzaH 'hayagayarahapavara joha kaliyAe cAuraMgiNIe seNAe saddhiM saMparibuDe' hayagajarathapravarayodhakalitayA azvahastianeka senApatiyoM se aneka sArthavAhoM se aura aneka sandhipAloM se yukta ho gayA thA (sakoraMTa malladAmeNa chattaNaM dharigjamANeNaM) koraMTa puSpoM ke mAlA se yukta Upara tAne gaye chatte se yaha suzobhita ho rahA tho (maMgala jayasaddakayAloe) isake dikhate hI loga maMgalakArI jaya 2 zabda kA uccAraNa karane laga jAte aisA yaha suSeNa senApati ratna (majjaNagharAo paDiNikvamaha) snAnagRhase bAhara nikalA (paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThoNasAlA jeNeva Abhisekke hasthirayaNe teNeva uvAgacchai) bAhara nikala kara yaha upasthAnazAlA meM AyA vahAM Akara phira yaha jahAM AbhiSekya hastiratna thA vahAM para gayA (uvAgacchittA AbhisekkaM hatthirayaNa dalaDhe) vahAM jAkara yaha AbhiSekya hastiratna ke Upara savAra ho gayA-(taeNaM se suseNe seNAvaI hatthikhaMdhavaragae sakoraMTamalladAmeNaM chatteNa dharijjamANeNa hayagayaraha pavara johakaliyAe cAuraMgiNIe seNAe saddhiM saMparibuDe) isa ke anantara vaha suSeNa senApati hAthI ke skandha para acchI taraha sAthI, ana sApAlathI bhane bhane saghipAmAthI yuddhata ya gayo satA. (sakoraMTa malladAmeNaM chatteNa dharijjamANeNa) 22 pu0panI bhANAthI yurata 652 tAmAM mAvata sazatitha hota. (maMgala jayasahakayAloe) mana nataional Hezaya-ya zaharayAra 12vA vAgatA mevA suna senApatila (majjaNagharAo paDiNi khamai) snAna mAthI mahA2 nIyo. (paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jeNeva abhisekke hasthirayaNe teNeva uvAgacchai) pA2 nIjAne se sthAnazANAmA bhAvyA. bhAvAna pachI se syAM mAnidhya stina hetu tyA mAvyo. (uvAgacchittA AbhisekkaM hatthirayaNa durUDhe) tyAMgana se sAnidhya stiratna 652 savAra 24 gayo. (ta paNa se suseNe seNAvaI hatthikhaMdhavaragae sakoraMTamalladAmeNaM chatteNaM dharijjamANeNa hayagayarahapavarajohakaliyAe cAuragiNIpa seNAe saddhi saMpariDe) senA pachI ta suSeya
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ 674 jambUdropaprajJaptisUtre rathazreSThayodhayuktayA caturaGgiNyA senayA sAI azva starathapadAti sena yA saha saMpAravRtaH yuktaH 'mahayA bhaDacaDagarapahagaravaMdaparikkhitte' mahatA bhaTavistAravRnda parikSiptaH tatra mahatA vipulena, bhaTA:-yodvArasteSAM 'caDagara pahagaratti' vistAra vRndam tena parikSiptaH tena yuktaH 'mahayA ukkidvisIhaNAya bolakalAlasadeNaM samuharavabhUyaM pira karemANe karamANe sabiDIe sabajjUIe sandhabaleNaM jAva nigghosanAieNaM jeNe siMdhu mahANaI teNeva uvAgacchai' uvAgacchittA camparayaNaM parAmumaI' mahatA utkRSTaH siMhanAda bola kalakalazabdena samudraravabhUtamiva kurvan 2 sarvaddhA sarvadyutyA, sarvabale na yAvat nirdhApanAdena saha yatraiva sindhurmahAnadI tatraivopAgacchati upAgatya, tatra mahatAmahatA raveNa utkRSTiH-AnandadhvaniH, siMhanAdaH prasiddhaH, bolo varNarahito dhvaniH kalAlazca taditaro dhvaniH, talla. kSaNo yaH zabdaH ravaH tena samudraravabhUtamiva prAptamiva digamaNDalaM kurvan kurvan sarvaryA sarvadhutyA, sarvabalena, tatra-sarvaddhA sarvayA samastayA dayA AbharaNAdi rUpayA lakSmyA : yuktaH tathA sarvadhutyA sarvakAntyA sarvebalena sarvasainyena evaM yAvat nirghoSanAdena vAdhavizeSazabdena saha vartamAnaH sa suSeNa H yatraiva sindhurmahAnadI tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' se vaiThA humA koraMTa puSpoM kI mAlA se virAjita dhriyamANa chatra se suzobhita humA tathA haya gaja ratha evaM pravara yodhAoM se sahita caturaMgiNI senA se ghirA huA ( mahayA bhaDacaDhagarapahagaravaMdaparikkhitte ) vipula yoddhAoM ke vistRta vRnda se yuka humA nahAM para sindhu nadI tho vahAM para AyA-isa prakAra se yahA saMbaMdha lagA lenA cAhiye sAtha meM calane vAlI cataraMgiNI senA kI (sakkiTrisIhaNAya bola-kalakalasadeNaM samuddaravamayaMpiva karemANe 2 sandhiddhoe savvajjuIe savvabaleNaM nAva pigghosanAieNaM jeNeva sindhU mahANaI-teNeva uvAgacchada) utkRSTa Ananda dhvani se siMhanAda se avyakta-dhvani se evaM kala kala zabda se samudra hI mAnoM garna rahA hai isa prakAra se yaha dig maNDala ko kSubhita karatA jA rahA thA isa taraha apanI pUrNa vibhati se evaM sarva dyuti se tathA marva bala se yAvat bAgha vizeSa ke zabdoM se yukta huA yaha suSeNa senApati ratna jahAM para sindhu nado thI vahAM para A pahuMcA (uvAgapichattA cammarayaNaM parA senApati hAthInA skadha upa2 sArI rIte beThele karaMTa puSpanI mALAthI virAjita. priya. mANu chatrathI suzobhita thayele temaja-ya, gaja, ratha, temaja pravara yoddhAothI yukta tathA yatI senAthI parivRtta yeal. (mahayAbhaDabaDagarapahagara vaMdapariktitte) vipula yodiienA vistRtavRdathI yukta thayele, jyAM sidhu nadI hatI, tyAM Avyo. A pramANe ahIM samaya me a 4 sAtha yAtanArI yatura (gI senAnI (ukkiTThasIhaNAya bolakalakalamadeNaM samuharavabhUya piva karemANe 2 savbiddhIe savvajjuIe savva baleNaM jAya NigghosanAieNaM jeNeva sindhumahANai teNeva upAgacchada) GTa mAna panithI, sirnAdathI, avyakta ivanithI te ja kala-kala zabdathI, jANe ke samudra ja garjanA karI rahyo hoya, A pramANe e digamaMDaLane mubhita karato prayANa karI rahyo hato. A pramANe potAnI pUrNa vibhUtithI temaja savadyutithI tathA sarva baLathI yAvat vAdhavizeSanA zabdothI yukta
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA 40 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApateSijayavarNanam upAgatya carmaratnaM parAmRzati spRzati, carmaratnavarNanamAha-'tae NaM' ityAdi 'tae NaM taM' tataH khalu taccarmaratnam 'sirivacchasarisarUpaM' zrIvatsasadRzarUpam tatra zrIvatsasadRzaM mAnalikasvastikavizeSaH zrIvatsAkAraM rUpaM yasya tama tathA nanu asya zrIvatsAkAratve catvAro'pi prAntAH samaviSamAH bhavanti tathA ca asya carmaratnasya kirAtakRtavRSTayupadravanivAraNArtha tiryaga vistRtena vRttAkAreNa chatraratnena saha kathaM saGghaTanAsyAditi cena svataH zrIvatsAkAramapi sahastradevAdhiSThitatvAt yathA'vasaraM cintitAkArameva bhavatItyanupatyabhAvAt 'muttatAraddha caMdacittaM' mukta tArArddhacandracitram, tatra muktAnAM mauktikAnAM tArANAM tArakANAm arddhacandrANAM ca citrANi-AlekhyANi yatra tattathA punaH kIdRzaM carmaratnam 'ayalamakaMpa' acalamakampam, caJcalatA rahitam akampaM kamparahitam tatraacalam akampam dvau sadRzArthako zabdo atizaya sUcako tathA ca atyantadRDhaparimANa bharatamusai) vahAM bhAkara ke isane carmaratna kA sparza kiyA ( taeNaM taM sirivacchasarisarUvaM muttatAraddha caMdacitta ayalamakaMpaM amegna kavayaM) vaha carmaratna zrIvatsa ke jaise AkAra vAlA thA mAGgalika svastika vizeSa kA nAma zrIvatsa hai yahA aisI bhAzaMkA ho sakatI hai ki jaba vaha carmaratnakA zrI vatsa ke jaise-AkAra thA to zrIvatsa ke to cAroM prAnta samaviSama hote haiM phira isa kI kirAtakRta vRSTi rUpa upadrava ko nivAraNa karane ke liye vistRta kiye gaye gola AkAra vAle chatra ke sAtha saGgaTanA kaise hosakegI! to isa AzaMkA (samAdhAna aisA haiM ki vaha carmaratnasvataH to zrI vatsa ke jaise AkAravAlA hai parantu devAdhiSThita hone ke kAraNa yaha yathAvasara cintita AkAra vAlA ho jAtA hai isaliye isa kathana meM koi anupapatti jaisI bAta nahIM hai / isa carmaratna meM muktAoM ke aura arddhacandra ke citra bane hue the / yaha acala aura akampa hotA hai yadyapi acala aura akampa ye donoM zabda samAnArthaka hai isaliye jahAM samAnArthaka do zabda Ate haiM ye atizaya ke sucaka hote haiM isa taraha bharatacakrI kA sakala sainya bhI yadi use calAnA kaeNpAnA cAhe to tha ta suSe senApatiratna jyA sindhu nahI tI yA paDayo. (udhAgacchitsA cammarayaNaM parAmusai) tyAM pahAyAna terI ymrtnn| 15za yA. (na eNaM te sirivacchasarisarUvaM muttatArasukhaM vacitaM ayalamakaMpaM amejjakavayaM) yamaratna zrIvatsarA sAita mAMgalika svastika vizeSanuM nAma zrIvatsa che. ahIM evI AzaMkA thaI zake tema che ke jyAre te carmaratna zrIvatsanA jevA AkAravALuM hatuM te zrIvatsanA te cAre cAra prAnta samaviSama hoya che. te pachI e kirAtakRta vRSTirUpa upadravanA nivAraNa mATe vistRta karavAmAM Avela lAkRta chatranI sAthe saMghaTanA kevI rIte thaI zakaze ? te e AzaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke te carmaratna svataH to zrIvatsanA AkAra jevuM che. paNa devAdhiSThika hovAthI e yathAvasara ciMtita AkAravALuM thaI jAya che. ethI A kathanamAM keI anuyapatti jevI vAta nathI. carmaratnamAM muktAonA tArakAe ane addhacandranA citro banelA che. e acala ane akampa hoya che. jo ke acala ane akampa banne zabdo samAnArthaka che ethI ja jya samAnArthaka be zabdo Ave che te atizaya sUcaka hoya che. A pramANe bhAratacakInI saMpUrNa
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ 676 jambUddapaprajJaptisUtre cakrisakalasainyAkrAntatve'pi na manAgapi kampate itibhAvaH punaH kIdRzaM carmaratnam 'abheGajakavayaM' abhedyakavacam abhedyaM durmedhaM kavacamiva abhedyakavacam vajrapaJjaramiva durbhedamitibhAvaH 'jaMtaM salilAsu sAgaresu ya uttaraNaM' salilAsu sAgareSu ca uttaraNayantram, tatra salilAsu nadISu sAgareSu samudreSu cottaraNayantraM pAragamanopAyabhUtam 'divvaM cakkarayaNaM' divyaM devakRtaprAtihArya devakRta stuti sampannamityarthaH carmaratnaM carmasu pradhAnam analajalAdibhiranupaghAtyavIryatvAt punaH 'saNasattarasAI' savvaNNAI' jattha rohaMti egadivaseNa vAvibhAI' yatra zaNa saptadazAni sarvadhAnyAni rohante ekadivasenoptAni, tatra zaNaM - zaNadhAnyam saptadazasaptadaza - saMkhyApUrakaM yeSu tAni zaNamaptadazAni sarvadhAnyAni yatra rohante jAyante ekadivasenoptAni, eyaM sampradAyaH gRhapatiratnena asmizcarmaNi dhAnyAni sUryodaye upyante astasamaye ca lUyante iti, saptadaza dhAnyAnitvimAni, "sAli 1 java 2 vIhi 3 bhI vaha jarA sA bhI kaMpita nahIM ho sakatA hai yaho bAta yahAM sUcIta kI gaI hai jisa prakAra vajrapaJjara durbhe hotA hai usI prakAra se yaha bho durbhedya thA (jaMtaM salilAsu sAgare suya uttaraNaM) isake bala se cakravartI kA samasta kaTaka nadIyoM ko aura sAgaroM ko samudroM ko pAra kara detA hai / arthAt nadiyoM ke aura samudroM ke pAra karane meM yaha eka AyabhUta yaMtra haiM / (divvaM cammarayaNaM saNasattarasAIM savvaghaNNAI jattha rohaMti egadivaseNa vAviAI ) yaha deva kRta pari hArya rUpa hotA hai - devakRtastuti sampanna hotA hai / annajalAdi se isakA upaghAta nahIM ho sakatA hai kyoMki yaha aisI ho zakti sampanna hotA hai ataH yaha samasta prakAra ke camar3oM meM pradhAna hone se carmaratna kahA gayA hai / isake boyegaye zaNa aura 17 prakAra ke dhAnya hI eka dina meM utpanna ho jAte haiM / phalita ho jAte haiM / zaNa dhAnyakA nAma zaNa haiM / aisA sampradAya haiM ki gRhapati ratna dvArA isa carmaratna para sUryodaya ke samaya dhAnya bodiye jAte haiM aura masta ke samaya meM kATaliye jAte haiM una 17 prakAra ke dhAnyoM ke nAma isa prakAra se haiM - " sAli 1java senA paNu jo tene cAlita karavA-kapita karavA prayatna kare te pazu te saDe ja paNa kapita thaI zake nahi. e ja vAta atre sUcita karavAmAM AvI che jema va pajara dule gha hAya che, temana se pazu huledha tuM. (jaMta salilAsu sAgaresu ya uttarANaM) senA majathI ya vInuM samara kaTaka nadIone ane sAgare ne, samudrone pAra karI jAya che. eTale ke nhiio| ane samudrone para vAma se me mahattvapUrNa yaMtra che. (divva cammarayaNaM saNasattarasAI savvadhaNNAI jattha rohaMti egadivaseNa vAviAI) me devaDThThata parihArya 35 hAya che. devakRtta stuti prakhyanta haya che, annajaLa vagerethI enA upaghAta thaI zakatA nathI. kemake e evI ja zaktiyo sampana DeAya che. Ama e samasta prakAranA carcAmAM pradhAna hAvAthI caratna kahevAmAM AvyuM che. enA vaDe vipata zaNu ane 17 prakAranA dhAnyA eka DivasamAM ja utpanna thai jAya che...phalita thai jAya che. zatru dhAnyanuM nAma zatru che eve sampaDhAya (rivAja) che gRhapati ratna vaDee cama ratna upara sarvodaya samaye dhAnyo vipata karavAmAM Ave che ane sUryAsta thAya te samaye mAnyonI laNaNI karavAmAM Ave che /
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA tR vakSaskAraH sU013 suSeNasenApatervijayavarNanam 677. kudava 4 rAlaya 5 tila 6 mugga 7 mAsa 8 vavala viNA 10 / tubhari 11 bhari 12 kulatyA 13 gohuma 14 Ni phAra 15 avasiM 16 sagA 17 // 1 // sUrye udite sati prathamaprahare upyante, dvitIya prahare jalAdinA dIyate tRtIya prahare dhAnyAni pakvAni bhavanti caturthe prahare lUyante niSpUyante tato yathAsthAnaM senAvibhAge tattatsthAne peSyante iti / zAliH 1 prasiddhaH, javaH 2 prasiddha, brIhiH 3 dhAnyavizeSaH, kodravaH 4 prasiddhaH, rAlaya 5 dhAnya vizeSa, tilaH 6, mudgaH7, mASa:8, capala:9 caulA iti prasiddhaH, caNakaH 2vIhiM3 kuddava 4rAlaya 2tila 6 mugga , mAsa 8 cavala 9ciNA 10 / tuari 11masuri12 kulatthA 13 gohuma 14 NipphAva 15 ayasi 16 snnaa"17||1|| ___sUrya ke udaya hone para prathama prahara meM ye dhAnya bo diye jAte hai dvitIya prahAra meM inheM jalAdi dekara baDhAyA jAtA hai, tRtIya prahara meM ye pakva ho jAte haiM aura caturtha prahara meM ye kATaliye jAte haiM / phira yathAsthAna ye senA vibhAga meM jagaha2 bhejadiye jAte haiM / zAlinAma dhAnya kA hai / java-jau kAnAma hai| brIhi eka prakAra kA dhAnya vizeSa hotA hai / kodrava-kodo kA nAma hai yaha bundela khaNDa prAnta meMbahuta adhika hotA hai / tathA Adi vAsiyo meM isake khAne kA bahuta adhika pracAra hai| rAli yaha bhI eka prakAra kA anAja vizeSa hai| khAne meM yaha bahuta halkA hotA hai / yaha bImArI meM pathya ke rUpa meM prayukta hotA hai / tila jise tillI kahate haiMtillI bhI eka prakAra kA anAja hai-isa kA tela nikAla kara aura isake laDDu banAkara loga khAne ke kAma meM isakA vyavahAra karate haiM / mugda-muMga kA nAma hai / mAsa-uDada kA nAma hai cavala caulA kA nAma hai| isake muMgAr3A baDe acche evaM svAdiSTa banate haiM / loga Ise sijhAkara aura usa meM namaka masAlA milAkara khAte haiM / caNaka nAma canA kA hai / tuara jise ta 17 // 2 // dhAnyo mA pramANe cha-"sAli 1, java 2, vIhi 3, kuddava 4, rAlaya 5, tila 6, mugga 7, mAsa 8, cavala 9, viNA 10 / tUari 11, masUri 12, kulatthA 13, gohuma 14, NipphAva 15, ayasi 16, saNA 17 // sUryodaya thAya ke tarata ja prathama praharamAM e dhAnyo vapita karavAmAM Ave che. bIjA praharamAM emane pANI vagerethI siMcita karIne vandrita karavAmAM Ave che. trIjA praharamAM e dhAnya paripakava thaI jAya che. ane caturtha praharamAM emanI lalaNI karavAmAM Ave che. pachI sene vibhAgamAM yathAsthAna Theka ThekANe e dhAne mokalI ApavAmAM Ave che. zAlI dhAnyanuM nAma che. yava-javanuM nAma che. trAhiM eka prakAranuM dhAnya vizeSa hoya che. kadrava kodarAnuM nAma che. A dhAnya buMdelakhaMDa prAnta mAM bahu ja thAya che. temaja AdivAsI loko e dhAnyane khAvAmAM khUba ja upayoga kare che. rAli e paNa eka prakAranuM anna vizeSa che. pacavAmAM e bahu ja halakuM hoya che. A dhAnya bImArImAM pathyanA rUpamAM prayukta thAya che. tila jene tala kahI e chIe. tila paNa eka prakAranuM anna che. A mAMthI tela kADhIna ane enAthI lADavA banAvIne leke khAya che. muddaga-maganuM nAma che. mAsa-aDadanuM nAma che. cavala-LAnuM nAma che. e zekIne paNa khavAya che. zekavAthI e svAdiSTa thaI jAya che.
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ - 678 jambUdvIpaprAptisUtre 10 caNA iti prasiddham tUvarikA 11 tuara iti bhASA prasiddham , masUraH 12 prasiddhaH, kulatthaH 13 prasiddhaH, godhUmaH 14 prasiddhaH, niSpAvaH 15 dhAnyavizeSaH, atasI 16 dhAnyavizeSaH, 'aLasI' prasiddhaH, zaNaH 17 dhAnyavizeSaH, anyatra caturvizatiraSi uktAni, loke ca kSudradhAnyAni bahUni, punazcarmaratnasya vizeSaNamAha-vAsaM' ityAdi 'vAsaM gAuNa cakavaTTiNA parAmuDhe divve cammarayaNe duvAlasajoyaNAI tiriaM pavittharai' varSa-jaladavRSTiM jJAtvA rAjJA cakravartinA bharatena parAmRSTaM-spRSTam divyaM carmaratnaM dvAdaza yojanAni aSTAcatvAriMzakrozakAni tiryak pravistRtANi varddhate, nanu dvAdazayojanAvadhi tasthuSazcakravarti skandhAvArasya avakAzAya dvAdazayojanapramANameva idaM vistRtaM yujyate kimadhika arahara kahA jAtA hai dhAnya vizeSa hai isakI dAla gulAboraMga kI hotI hai tathAkhAne meM yaha supAcya hotI hai| kulattha nAmakulatho kA hai-yaha jaMgalo dhAnya hai vinA boye caumAse meM yaha paidA hotI hai godhUma nAma gehUM kA hai niSpAtra yaha bhI eka prakAra kA dhAnya vizeSa hai-ThapakA AkAra sema-bAlora ke bIja ke jaisA hotA hai / gujarAta tarapha isakA bhojana meM zAka ke rUpa meM bahuta prayoga dekhane meM AtA hai / atasI yaha bhI eka prakAra kA dhAnya vizeSa hai| yaha tillI kI taraha nukIlA ora capaTA hotA hai / paratillI se bar3AhotA hai ise bhASA me alaso kahA jAtA hai / zaNa bhI yaha bhI eka prakAra kA dhAnyavizeSa hai / kahIM kahIM dhAnyoM kI saMkhyA 24 bhI kahI gai hai kyoMki loka meM kSudra dhAnya bahuta hai (vAsaM NAuga vanadiNA parAmuDhe dive cammarayaNe duvAlasajoyaNAI tiriaM pavittharai ) varSA kI Agamana dekha kara-jAna kara-bharata cakravartI dvArA spRSTa hubhA vaha divya carmaratna kucha adhika 12yojanA taka tiryak vistRta ho gayA / yahI aisI AzaMkA ho sakatI haiM ki cakravartI kA sainya to loko Ane rAMdhIne ane temAM mIThuM-masAlA mizra karIne khAya che. caNaka-caNAnuM nAma che. tuara-tuverane kahe che. e paNa dhAnyavizeSa che. masUra paNa eka prakAranuM anna vizeSa che. enI dALa gulAbI raMganI thAya che. temaja khAvAmAM ke suyAya hAya che. kala nAmakaLathIna che. e ja galI dhAnya che. vapita karyA vaga2 ja caturmAsamAM e utpanna thai jAya che. godhUma-ghauMnuM nAma che. nipAva e paNa eka prakAranuM ane vizeSa che. eno AkAra sema- vALanAbI jevo hoya che. gujarAtamAM eno bhejanamAM zAkanA rUpamAM bahu ja prayoga jevAmAM Ave che. atasI A paNa eka prakAranuM anna vizeSa che. e tala jevuM adAra ane capaTuM hoya che. paNa tala karatAM moTuM hoya che. Ane bhASAmAM alasI kahevAmAM Ave che. zaNu A paNa eka prakAranuM dhAnya vizeSa che. keTalAka sthAnomAM dhAnyanI saMkhyA 24 reTI 55 vAmAM ApIche bhAbhA kSudra pAnyonI sadhyA padhAre che. (vAsaM NAuNacakkavaTTiNA parAmuDhe dive cammarayaNe duvAlasajoyaNAI tiri pavittharaha) varSAnu maaymana jaIne-jANIne-bharatacakrI vaDe pRSTa thayeluM te divya carmaratna kaIka vadhAre 12 jana sudhI niyaMka vistRta thaI gayuM. atre evI paNa AzaMkA thaI zake ke cakravatInuM sainya 12 jana jeTalA vistAravALuM hatuM ja to pachI teTalA vistAravALA sainyane paNa e
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR* vakSaskAraH sU013 suSeNasenApatervijayavarNanam 679 vistAreNa iti cenna camacchatrayoH antarAla pUraNAya tathoktatvAt iti 'tattha sAhiyAI' tatra uttarabharata-madhyakhaNDavarti kirAtakRtameghopadravanivAraNAdi kArye sAdhikAni kincidadhi kAni 'taeNaM se dive cammarayaNe museNaseNAvaiNA parAmuDheM samANe vippAmeva NAvAbhUe jAe yAvi hotthA'tataH khalu taddivyaM carmaratnaM suSeNasenApatinA parAmRSTaM spRSTaM sat kSiprameva zIghrameva naubhUtaM mahAnadyattArAya nau tulyaM jAtaM cApya bhavat-nAvAkAreNa jAtam, 'taeNa se museNe seNAvaI sakhaMdhAvArabalavAhaNe NAvAbhUyaM cammarayaNaM duruhai, tataH carmaratna nau bhavanAnantaraM khalu sa suSeNaH senApatiH-senAnI: saskandhAvArabalavAhana: skandhAvArasya-sainyasya ye balavAhane istyAdi caturaGga zivikAdi rUpe tAbhyAM saha vartate yaH sa tathA evaM bhUtaHsan naubhUta carmaratnaM durUhya Aruhya siMdhu mahANaI' sindhu sindhunAmnI mahAnadIm vimalajalatuGga vIcim, vima jalasya svacchodakasya tuGgAH atyuccAH vIcayaH kallolAH yasyAM sA tathA tAm 'NAvAbhUeNaM cammarayaNeNaM' naubhUtena carmaratnena 'sabalavAhaNe' sabalavAhanaH balavAhanAbhyAM hastyAdi caturaGgazivikAdirUpAbhyAM saha varttate yaH sa tathA 'seNe' sasenaH senAsa12 bAraha yojana ke vistAra vAlA hI thA to phira utane bistAra vAle sainya ko apane bhItara sthAna dene ke liye carmaratna ko bhI utanA hI baDhanA cAhiye thA yaha adhika kyoM vaDhA 15 yojana pramANa hI ise baDhanA cAhiye thaa| to isakA uttara aisA hai ki yaha jo itanA baDhA so carma aura chatra ke antarAla ko pUrA karane ke liye hI baDhA (tattha sahiyAI) yahI bAta isa sUtra pATha dvArA puSTa kI gaI hai-uttara bharata madhyakhaNDavartI kirAta dvArA kRta megha ke upadrava ko rokane ke liye hI yaha 12 yojana pramANa se kucha adhika vistRta huA / (taeNaM se divve cammarayaNe suseNaseNAvaiNA parAmuDhe samANe khippAmeva NAvAbhUe jAe ) vaha divya carmaratna suSeNa senApati dvArA spaSTa hotA huA zoghra hI naukA rUpa ho gayA / (taeNaM se suseNe seNAvaI sakhaMdhAvAra balavAhaNe NAvAbhUyaM cammarayaNaM dUrUhai) isake anantara vaha suSeNa senApati skandhAvAra ke bala aura bAhana -hastyAdi caturaMga evaM zivikAdi rUpa bAhana se yukta huA usa nobhUta carmaratna para savAra ho gayA ( durUhittA siMdhu mahANaI vimalajalatuGgavIciM nnaavaadivya carmaratnanI aMdara sthAna ApavA mATe tene paNa ATaluM ja vistRta karavuM ja joIe to ene javAba A pramANe che ke e je uparyukta pramANa jeTaluM vistata thayuM che te yarbha mana chatranA aMtarAne 2 42 // 4 vistRta yu tu. (tatthasahiyAI) se| vAta e sUtrapATha vaDe puSTa karavAmAM AvI che. uttara bhArata khaMDavatI kizata dvArA kRta meghanA upadravane rokavA mATe ja e 12 cAjana pramAMthI kaMIka vadhAre vistRta thayuM hatuM. (ta eNaM se dive cammarayaNe suseNaseNAvaiNA parAmuDhe samANe khippAmeva NAvAbhUe kapa) te divya ca ratna suSeNa senApati vaDe pRTa thatAM ja ekadama naukA 35 thaI gayuM. (ta eNaM se suseNe seNAvaI sakhaMdhAvArabalavAhaNe NAvAbhUyaM cammarayaNa duruhai) anA pachI te suhANa senApati skadhAvAranA baLa (senA ane va hena-hatyAdi caturaMga temaja zimi135 pAnathI yuta thye| nau| 35 te yamala 652 savAra 24 gayo. (duruhitA siMdhumahANaI vimalajalatuGgavIciM NAvAbhUeNa cammarayaNeNa sabalavAhaNe saseNe samu
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 680 jambUdvIpapraptisUtre hitaH suSena nAmA senApatiH 'samuttiNNe' nadI samuttIrNaH tato mahANaI muttarituM siMdhu appaDihaya sAsaNeya seNAvaI, tato mahAnadI sindhumuttoye apratihatazAsana:-akhaNDitAjJaH se nApatiH 'kahiM ci gAmAgaraNagarapavyayANi' kvacidda grAmAkaranagaraparvatAn 'kheDakabbaDa-maDaM. bANi' atrApi kvacicchabdasya sambandhastena kvacit kheTakarbaTamaDambAni, tatra kheTAH dhUlikA prAkAraveSTitanagaram karbaTaH kutsitanagaram maDambaH grAmavizeSaH sAIkrozadvayAntImAntara rahitaH yasya caturdikSu-paTTaNAni' sarvavastuprAtasthAnAni tathA siMhalae siMhalakAn siMhalade. zodbhavAn 'babbarae' barbaradezotpannAn 'savvaM ca' sarvaM ca 'aMgaloyaM balAyAloyaM ca' aGgaloka balAkAlokaM ca 'paramaramma' paramaramyam etadvayam mleccha jAtIya nivAsasthAnam'javaNadIvaM ca' yavanadvIpaM ca dvIpavizeSam cakAgaH samuccayArthAH kodRzaM dvIpam 'pavaramaNirayaNa kaNagakosAgArasamiddhaM' pravaramaNi ratnakanakakozAgArasamRddham tatra pravarANAM zreSThAnAM maNi ratnakana kAnAM kozAgArANi bhANDArANi taiH samRddham 'Arabake' ArabakAn ArabadezodbhavAn 'romakeya' romakAMzca romakadezotpannAn 'alasaMDavisayavAsIya' alasaNDaviSayavAbhUeNaM cammarayaNeNaM sabalavAhaNe saseNe samuttiNNe) usa para savAra hokara bharata mahArAjA kI AjJA kA pAlaka vaha sindhu mahAnadI ko ki jisameM nirmala jala kI var3o taraMge uTha rahI haiM apane bala evaM vAhana ke sAtha usa naukA bhUta carma ratna se pAra kara gayA / (tao mahANai muttarittu sindhu appaDihayasAsaNe a seNAvai kahiM ci gAmAgaraNagara pavvayANi kheTa kabbaDamaDaMbANiM paTa. TaNANi siMhalae bavvarae a sabvaM ca aMgaloaM balAyAloaMca paramarammaM javaNadI pavaramaNirayaNakaNagakosAgAra samiddhaM ) sindhu mahAnadI ko pAra karake jisa kI AjJA akhaMDita hai aisA vaha senApati kahoM para grAma, nagara parvatoM ko kaho para kheTa karbaTa, maDaMyo ko kahIM kahiM para paTanoM ko tathA sihalakoM ko -siMhala deza meM utpanna hue manuSyoM ko barbarakoM ko barbara deza meM utpanna hue manuSyoM ko mleccha jAtiyajana ke AzrayabhUta tathA pravara maNiratna evaM kanaka ke bhANDAroM ataeva parama ramya aise aMga loka ko, balAvaloka ko tathA javanadvIpako (mArabaka)ArabakoM ko arabadeza ke nivAsiyoM ko, (romakea) romaka deza ke nivAsiyoM ko nija te naukA upara savAra thaIne bharatanI AjJAno pAlaka te jemAM nirmaLa javAnA vizALa taraMge uThI rahyA che evI siMdhU mahAnadIne pitAnA baLa (sainya) ane vAhana sAthe pAra zagayA. (tao mahANaImuttaritu sindhu appaDihayasAsaNe a seNAvaI kahiM ci gAmAgaraNagarapavvayANi kheTakabbaDamaDaMbANi paTTaNANi siMhalae babbarae a savvaM ca aMga loaMbalAyAloaM ca paramammaMjavaNado pavaramaNirayaNakaNaga kosAgArasamiddha) sa-5 bhaariinadI pAra karIne jenI AjJA akhaMDita che, e te senApati kayAMka grAma, nagara pavatAne kayAMka beTa-kabUTa, mane kayAMka paTTone temaja siMhalakene--siMhala dezamAM utpanna thayelA manane, babarane-baba2 dezamAM utpanna thayelA manuSyone, cha jAtIya kenA a zrayabata temaja pravaramaNiratna tathA kanakanA bhaMDAra aeva 52maramya evA aMge lokone balAva lekane temaja yavanadvIpane (Arabaka) Arabakone-arabadezamAM nivAsa karanArA lokene
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatevijayavarNanam 681 sinazca alasaNDanAmaka dezavAsinaH pikkhure' pikkhurAn 'kAlamuhe' kAlamukhAn 'joNa eya' jonakAMzca mlecchavizeSAn 'oaveUNatti padena yogaHatha etaiH sAdhitairazeSamapi niSkuTaM bharatakhaNDasAdhitaM navetyAha-'uttaraveaddha saMsiyAo ya' uttaravaitAvyasaMzritAzca tatra uttaraH uttaradigvartI vaitAdayaH idaM hi dakSiNasindhuniSkuTAntena asmAt vaitADhayaH utta rasyAM dizi vartate iti, ta saMzritAzca tadupatyakAyAM sthitAzca uttaravaitADhayanivA sinaH kIdRzAH 'mecchajAi bahuppagArA' mleccha-jAtIbahuprakArAH uktavyatiriktA ityarthaH 'dAhiNa avareNa' dakSiNApareNa-naiRtakoNena 'jAva siMdhusAgaraM totti' yAvat sindhu sAgarAnta iti sindhunadIsaGgataHsAgaraHmadhyamapadalopI samAsaH sa eva antaHparyavasAnaM tAva davadhi iti bhAvaH 'sabapavarakacchaM ca' sarva pravaraM-sarvazreSThaM kacchaM ca kacchadezam 'omave UNa 'sAdhayitvA svAdhInaM kRtvA vijItya 'paDiNiatto' pratinivRttaH pazcAt 'bahusamarama Nijjeya bhUmibhAge tassa kacchassa suhaNisaNNe' pazcAta bahusamaramaNIye ca bhUmibhAge 'tassa kacchassa suhaNisaNNe' pazcAt bahusamaramaNIye ca bhUmibhAge tasya kacchadezasya sukhena niSaNNaH nirbAdhasthAne sthitaH ityarthaH sa suSeNaH senApatiriti / tataH kiM jAta mityAha-'tAhe' ityAdi 'tAhe' tasmin kAle te iti tadasyottaravAkye 'savve ghetaNa' ityatra vyavaharitaH sambandho bodhyaH 'jaNavayANa' janapadAnAM dezAnAm 'NagarANa paTTaNANa ya' nagarANAM pattanAnAM ca 'je ya tahiM sAmiyA'ye ca tatra tasmin niSkuTe koNavatti(alasaMDavisaya vAsI) aura alasaNDa deza nivAsiyoM ko tathA (pikkhure)pikkhurAko (kAlamuhe) kAlamukhoM kA (joNae a) nonakoM ko-mleJchavizeSoM ko, tayA (uttaraveaddhasaMsiAo ya mecchajAi bahuppagArA dAhiNa avareNa jAva sIMdhusAgara totti savapavarakacchaM ca oaUNa) uttara vaitAThya meM saMzrita-usakI talaharI harI meM vasI hui-aneka prakAra ko mleccha jAti ko naiRta koNa se lekara sindhunadI jahAM sAgara meM milI hai vahAM taka ke samasta pradeza ko aura sarvazreSTha kaccha deza ko apane vaza meM karake (paDiNiatto) pIche lauTa AyA (bahusamaramaNijje a bhUmibhAge tassa kacchassa suhaNi saNNe) aura lauTakara vaha suSeNa senApati kacchadeza ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga meM Akara ke sukhapUrvaka Thahara gayA / (tAhe teiMjaNavayANa NagarANa paTTaNANa ya je a (romakea) rAma dezanA nivAsImAna (alasaMDavisaya vAsI a) bhane ma heza nivAsI bhAna tathA (pikkhure)pi4bhuzana, (kAlamuhe) mu.ne (joNae anna ne-7 vizeSaAne tathA (uttaraveaddhasaMkhiAo ya mleccha nAI bahuppagArA dAhiNa avareNa jAva siMdhu sAgaraM totti savvapavarakacchaM ca oaveUNa) utta2 vaitAvyamA sazrita-tanI taTIbhAbhI nivAsa karatA aneka prakAranI mleccha jatione temaja naiRtya kANathI mAMDIne siMdha nadI jyAM sAgaramAM maLe che tyAM sudhInA sarva pradezane ane sarvazreSTha kaccha dezane pitAnA pasamA 4zana (paDiNiatto) paach| mAnA gayA. ( bahusamaramaNijje a bhUmibhAge tassa kacchassa suhaNisaNNe) ane, mavIna te suSeNa senApati 427 dezanA atIva sama zbhIya bhUmi bhAgamA Ava 2 sumapU4 2 / 414 gayA. ( tAhe te jaNavayANa NagarANa paDaNANa ya je tahiM samimA pabhUA AgarapatI a maMDalapatI a paTTaNapatI asance
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 jambUdvIpaprazaptisUtre bharatakSetrakhaNDarUpe svAmikAH cakravartimuSeNa senAnyorapekSayA alpardikatvenAjJAtasvAminaH ityajJAtArthe ka pratyayaH 'pabhUyA AgarapattIya' prabhUtAH Akarapattayazca tatra ye ca prabhUtAH bahavaH AkarAH suvarNAdhutpattibhuvasteSAM patayaH 'maMDalapatIya' maNDalapatayazca dezakAryaniyuktAH maNDalapatayaH 'paTTaNapatIya' pattanapatayazca 'savve ghettUNa' te sarve gRhItvA AdAya 'pAhur3AI AbharaNANi bhUsaNANi rayaNANi ya vatthANiya maharihANi aNNaM ca jaM variTaM rAyArihaM jaM ca icchiavvaM eyaM seNAvaissa uvaNeti matthayakayaMjalipuDA' prAbhRtAni upAyanAni AbharaNAni-aparidheyAni bhUSaNAni upAGgaparidheyAni ratnAni ca vastrANi ca mahAryANi ca bahumUlyakAni anyacca yadvariSThaM pradhAnaM vastuhastirathAdika rAjAI rAjopanayanayogyaM yacca eSTavyam abhilASayogyam etatsarva pUrvoktaM senApateHsenApati suSeNamupanayanti upaDhaukayanti mastakakRtAJjalipuTAH santaH 'puNaravi kAUNa aMjaliM matthayaMmi paNayA' te tatratya svAminaH dattaprAbhRtottarakAle parAvartanasamaye punarapi bhUyo'pi mastake aJjaliM kRtvA praNatAH namratvamupAgatAH 'tubbhe amhe'stha tAhiM samipA pabhUmA Agara pato a maMDalapatI a paTTaNapatI a savedhetUNaM pAhuDAI, AbharaNANi, bhUsaNANi, rayaNANi, vatthANi a, mahArihANi aNNaM ca jaM variSTuM rAyArihaM jaM ca icchimavvaM a seNAvaissa uvaNetI matthayakayaMjalipuDA) taba jo janapadoM ke, nagaroM ke, paTTanoM ke vahAM cakravarti evaM suSeNa kI apekSA alpa Rddhi vAle hone se ajJAta svAmI the (alpArtha meM yahAM ka pratyaya huA hai) svarNAdikoM kI utpatti ke sthAnoM ke jo svAmo the| maNDalapati the, evaM pattanapati the ve bahumUlya prAbhRtoM-bheToM-ko le lekara bahumUlya AbharaNoM ko lekara bahumUlyabhUSaNo-UpAGga paridhiyoM ko le lekara bahumUlya ratnAdikoM ko le lekara bahumUlya vastroM ko lekara tathA anya aura bhI variSTha hasti ratha Adika rAjA ko bheMTa meM dene yogya vastuoM ko evaM cAhanA ke yogya cIjoM ko le lekara senApati suSeNa ke pAsa aaye| aura donoM hAtha ko jor3a kara lAI hui apanI vastuoM ko use bheMTa ke rUpa meM pradAna ko / (puNaravi kAUNa aMjaliM matthayaMmi paNayA tubbhe amhe'ttha samimA) tadA lauTate samaya unhoMne punaH aMjali karake ghettUNa, pAhuDAI AbharaNANi bhUsaNANi , rayaNANi , vatthANi a , mahArihANi, aNNaM ca jaM variSTuM rAyArihaM jaM ca icchiavvaM a seNAvahass uvaNe ti matthayakayaMjalipuDA) tyAre je janapadanA, nagaronA, paTTanenA tyAM cakravatI ane suSeNanI apekSA a95eNddhipaamaa havAthI ajJAta bhI tA. ( aDI sapA mAM ' ' pratyaya yye| cha. ) supa - ConI utpatti nA sthAnanA je svAmI hatA. maMDaLapatio hatA temaja pattanapatio hatA teo sarva bahumUlyavAna prAbhRta - bheTene laIne bahumUlyavAna AbharaNene laIne bahumUlyavAna bhUSaNe - upAMga paridhione laIne, bahumUlyavAna ratnAdikene laIne, bahumUlyavAna vastrone laIne temaja anya keTalAMka variSTha hasti, ratha vagere rAjAne bheTamAM ApavA gya vastuone temaja gamI jAya ane meLavavAnI icchA thAya evI gya vastuone laIne senApati suSeNunI pAse AvyA ane baMne hAtha joDIne sAthe lAvelI vastuo
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ 683. prAkazikA TIkA tR0 vakSaskAraH su0 13 suSeNasenApatervijayavarNanam sAmiA devayaMva saraNAgayAmo tubbhaM visayavAsiNotti vijayaM jaMpamANA' yUyamasmAkam atra svAmikAH - svAminaH devatAmiva zaraNAgatAsmo vayaM yuSmAkaM viSayavAsinaH dezavAsinaH bhavadbhiH asmadezavijItatvAt bhavatAmevAyaM deza iti, itivijayaM - vijayasUcakaM vaco jalpantaH tadanu senApatiH kiM kRtavAna ityAha- seNAvaraNA jahArihaM Thaviya pUiya visajjiyA NiattA sagANi nagarANi paTTaNANi aNupaviTThA' senApatinA suSeNa mAmnA yathA yathaucityena sthApitAH nagarAdyAdhipatyAdi pUrvakAryeSu niyojitAH tataH pUjitAH vastrAdibhi AdarasUcakavacobhizca nisarjitAH svasthAnagamanAyAnujJAtAH nivRttA - pratyAvRttA santaH svakAni nijAni nagarANi pattanAni ca anupraviSTAH gatAH visarjanAnantaraM senApatiryat kRtavAn tadAha- 'tAhe' ityAdi / ' tAhe seNAvaI saviNayo vecUNa pAhuDAI aura use mastaka para lagA karake bar3I namratAse yukta hokara aisA kahA ko-Apa hamAre svAmI hai / (devayaM va saraNAgayAmo) hama devatA kI taraha ApakI zaraNa meM Aye hue haiM (tunbhaM visayavAsiNotti vijayaM jayamANA seNAvaiNA - jahArihaM Thaviya pUiya visajjiyA NiyattA sagANi nagarANi paTTaNANi aNupaviTThA) hama Apake hI dezavAsI haiM Apa yadyapi hamAre deza se vijAtIya haiM to bhI yaha deza apakA hI hai / isa prakAra se vijaya sUcaka vacana kahate hue una saba ko senApati ne unake hI nagarAdhipatyAdirUpa pUrva ke prasthApita apane apane adhikAra sthAnoM para yathAvat prasthApitakara ke unako vahAM se visarjita kara diye visarjita karane ke pahale suSeNa senApati ne una sabhI ko yathAyogya vastrAdi arpita kara unakA satkAra kiyA. evaM Adara pUrvaka ke vacanoM dvArA unakA sammAna kiyA isa prakAra apane apane sthAna para jAne ke lie senApati ke dvArA visarjita hue ve adhikArI Adijana apane apane nagara evaM pattanAdi meM jA base unake jAne ke anantara senApatine kyA kiyA usa viSaya meM sUtrakAra kahate haiM - ( tAhe seNAvaI saviNao tenI samakSa seTanA 35mAM bhUDI. ( puNaravi kAUna arjAli matthayami paNayA tumbha amhe Stha samiA ) bhanna pAchA bajatI vamate te saMgati manAvane / tene bharata bhUmIne yUja namra paNe yApramANe addhuM -De ApazrI abhArA svAbhI che| (devayaM va saranAgayAmo) abhe devatAyonI prema AApanA zaraNe mAvyA chAye. ( tubbhaM visayavAsiNo tti vijaya jaMpamANA seNAvaraNA jahArihaM Thaviya puiya visajjiyA viyattA sagANi nagarANi paTTaNANi aNupaviTThA) abhe ApazrInA dezenA 4 rahenArA chIthe yAyazrI jo ke amArA dezathI vijAtiya che chatAM e A deza ApazrInA ja che. A pramANe vinaya sUcaka vacanA kahenArA teek sane senApati suSeNe temanA ja nagarAdhipatyAdi rUpa pU prasthApita hAddAo upara yathAvat cAlu rAkhIne temane visarjita karI dIdhA. visarjita karyA pahelAM sena pati suSeNe temane vastrAdi apI'ne temanA satkAra karyo ane Adara pUrvaka vacA vaDe temanu sanmAna karyu hatu. A pramANe peta peAtAnA sthAne upara javA mATe senApati vaDe visarjita karavAmAM AvelA te sava adhikArI vagere leAko peAta peAtAnA nagarI temaja pattana tarapha jatA rahyA. tee sava jatA rahyA tyArabAda senApatie zuM karyu" e
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ 684 jambUdvIpaprajJaptisUtre AbharaNANi rayaNANiya puNaravi taM siMdhunAmadhejjaM uttiNNe aNahasAsaNabale taheva bharahassa raNo Niveei' tasmin kAle senApatiH-senAnIH suSeNaH savinayaH antardhatasvAmibhaktikaH san 'dhetUNa' gRhItvA prAbhUtAni AbharaNANi bhUSaNAni ratnAni ca punarapi bhUyo'pi tAM sindhunAmadheyAm mahAnadImuttIrNaH 'aNahasAsaNabale' akSatazAsanabalaH, tatra aNaha zabdo'kSataparyAyo dezIzabdastena aNaham akSataM kacidapi akhaNDitaM-zAsanam AjJA balaM ca yasya sa tathA taheva' bharahassa ranno' tathaiva yathAra svayaM svAdhInaM kRtavAn tathA 2 bharatasya rAjJaH-bharatAya rAjJe nivedayati-kathayati NiveittA ya' nivedya ca nive danaM kRtvA 'appiNitA ya pAhuDAI prAbhRtAni arpayitvA ca prasthitaH tato bharato yatkRtavAn tadAha- 'sakkAriya sammANie saha rise visajjie sagaM paDamaMDavamaIgae' tataH ghettUNa pAhuDAiM AbharaNANi bhUmaNANiya puNaravi taM siMdhuNAmadhegja uttiNNo) vinaya pUrvaka jisane apane hRdaya meM svAmI bhakti dhAraNa kI thI aise suSeNa senApati ne bheTa meM prApta hue sabhI prAbhRtAMko arthAt AbhUSaNAdi ko evaM ratnoM ko lekara siMdhunadI ko pAra kI. (aNayasA. saNabale) vaha suSeNa senApati akSata zAsana evaM akSata bala vAlA thA yahAM 'aNaha' yaha zabda dezI hai evaM akSata kA vAcaka haiM zAsana zabda kA artha AjJA evaM balakA artha sainya hai isa prakAra akSata zAsana evaM bala yukta suSeNa senApati ne (bharahassa raNNo Nivedei) jisa krama se vijaya prApta kiyA use yathAkrama sabhI vRttAMta A karake bharata rAjA se kahe-(NiveittA ya appiNittA ya pAhuDAiM sakArima sammANie saharisaM visajjie) saba samAcAra kaha kara aura bheTameM prApta saba vastuoM ko bharata ke liye dekara ke unake dvArA pracura dravyAdise satkArita huA aura bahumAna sUcaka zabdoM se aura vastrA dikose sammAnita huA vaha suSeNa senApati harSasahita visarjita hokara-(sagaMpaDamaMDavamaigae) apane paTamaMDapameM-dibya paTakRtamaMDapa meM athavA samayamA sUtrA2 4 cha-(tAhe seNAvaisaviNao ghettUNa pAhuDAI AbharaNANi bhUsaNANiya punaravi taM sidhuNAmadheja uttinnnno| vinaya sahita 2 potAnA hAyanI 12 svAminI bhata dha raNa karI rAkhI che. evA te suSeNa senApatie bheTamAM prApta karelA sarva prAjU tAne sAmane bhUSavAna tama 2tnAne na siMdhU nahIna pA2 431. (aNayasAsaNa bale ) se suSeya senApati kSata zAsana tama akSata ma sanato. hI "aNaha" A zabda dezI zabda che. ane akSatane paryAyavAcI che zAsana zabdane artha AjJA ane baLano atha sainya che. A pramANe akSata zAsana ane baLa sampanna thayelA te suSeNa senApati (bharahasla rapaNo Nivepai) 2 bhathI vibhaya prAdhyA itA. tabhathI adhA smaayaa| vigatakArazIne dyA.(NiveittA ya appiNittA ya pAhuDAI sakkArie asammANie saharisaM visajjie) A samAcAre 4Ina bhane leTamA ta sa paraMtu na bhane bharata rAjAne ApI ne tathA temanA vaDe pracura dravyAdithI saskRta thaIne bahumAna sUcaka zabdothI ane vastrAdikathI sanmAnita thaIne te suSeNa senApati harSa sahita rAjA pAsethI visati ne (sagaM paDamaMDayamaigapa) pAtAnA 75mA hiya 5kRta bhayamA athavA
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATokA tR0 vakSaskAraH sU0 13 suSeNasenApatevijayavarNanam prabhuNA svAminA bharatena suSeNaH senApatiH satkArita pracuradravyAdibhiH, sammAnito bahumAnavacanAdibhiH vastrAdibhizca ataeva saharSaH prAptapracurasatkAratvAt visRSTaH svasthAnagamanAya anujJAtaH san sa-senApatiH svakaM nijaM paTamaNDapaM-divyapaTakRtamaNDapaM madhyamapadalopI samAsaH SaTamaNDapopalakSitaM prAsAdaM vA suSeNaH senApatiH atigataH prAvizat 'taeNaM suseNe seNAvaINhAe kayabalikamme kayakouyamaMgalapAyacchitte' tataH khalu sa suSeNaH senApatiH snAtaH kRtabalikarmA-bAyasAdibhyo dattAnna bhAgaH kRtakautuka maGgalaprAyazcittaH san 'jimiya bhuttattarAgae samANe jAva' jimitaH bhuktavAn rAjavidhinA, bhuktyuttaraM-bhojanottarakAle AgataH san upavezanasthAne, atra yAvat padAt 'AyaMte cokkhe paramasuI bhUe' itigrAhyam , AcAntaH zuddhodakena kRtahastamukhazaucaH cokSo lepasikthAdyapanayane, ataeva paramazucIbhUtaH idaM ca padatrayam bhuttuttarAgae samANe' iti padAt pUrva yojyam tathaiva ziSTa nanakramasya dRzyamAnatvAt puna: senApatiH kIdRzo'bhUta ityAhasarasa gosIsa ityAdi sarasagosIsa caMdaNANukkhittagAyasarIre,sarasa-gozIrSacandanokSitagA paTamaMDapa se upalakSita prAsAdameM-AgayA (taeNaM se sumeNe seNAvaI bahAe kayIlakamme kayakouyamaMgalapAyacchitte) vahAM Akara ke usa suSeNa senApati ne snAna kiyA balikarma kiyAkAka Adi koM ke liye anna kA vibhAgakiyA-kautuka maMgala prAyazcita kiyA(jimiyabhututarAgae samANe) bAda meM rAjavidhi ke anusAra bhojana kiyA bhojana karane ke bAda phira vaha upavesana sthAna meM AyA-yahAM yAvatpada se-"Ayate, cokkhe paramasUIbhUe" ina padoM kA grahaNahuA hai bhojana kara cukane para zuddha jala se hAtha muMha dhonA isakAnAma AcAnta hai zarIra para par3e hue khAne ke sIta Adi ko dUra karanA-isakA nAma cokSa hai isa prakAra saba 1kAra se zarIra ko hAtha-muha Adi dhokara aura usapara paDe hue bhojana ke aMza ko haTAkara bila kula sApha sutharA banAlenA isakA nAma paramazuco bhUta honA hai isa padatraya kI yojanA "bhuttuttarAgae samANe" isa pada se pUrva karanI cAhiye kyoMki ziSTa jano meM isI prakAra kA krama dekhA gayA hai / (sarasamosIsaMcadaNANukkhittagAyasarIre) 585thI pakSita prAsAmA bhAvI jayA. (taeNaM se suseNe seNAvaI pahAe kayavalikamme kayakouyamaMgalapAyacchitte ) tyA mApAne te sukhana senApatithe snAna yu. matima karyu - kAka vagerene ma Te anna bhAga apata karIne kautuka maMgaLa ane prAyazcita karyA (jimiya bhuttuttarAgae samANe) 2016 2.vivi bhu se na yu And 4zana pachI tapavezana sthAnamA maaye| mahI yAvat 56thI (AyaMte cekkhe paramasUI mue ) e padenuM grahaNa thayuM che. bhAjana karyA pachI zuddha pUNIthI hAtha mo dhovAM te AcAnta kahevAya che. zarIra upara paDelA bhejananA sIta vagere dUra karavA te cekSa kahevAya che. A pramANe sarvarIte hAtha mo vagere svaccha karIne ane zarIra upara paDelA bhejananA kaNene haTAvIne zarIrane ekadama sacacha banAvI levuM. tenuM nAma parama zucIbhUta che. e padatrayanI yA (bhuttuttarAgapa samANe) pahAnI pUrva 42vI mavekSita cha bha, ziSTa sAbhAM
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ jembUdvIpaprajJaptisUtre zarIraH tatra sarasena gozIrSacandanena ukSiptAH siktAH gAtre zarIre bhavA gAtrAH zarIrAvayavAH vakSAprabhRtayo ya: zarIre tadevaM bhUtaM zarIraM yasya sa tathA atra yaccandanena secanamuktam tat mArgamananitavapustApavyapohAya 'upi pAsAyavaragae' upari prAsAdavaragataH prAsAdavaraM prAptaH sa senApatiH suSeNaH 'phuTTamANehi' sphuTadbhiriva atirabhasA, sphAlanavazAt vidaladbhiriva muiMgamatthaehi' mRdaGgamastakaiH tatra mRdaGgAnAM mRdaGga nAmaka vAdya vizeSANAM mastakAnIvamastakAni uparitanabhAgAH ubhayapAdhaiM carmopanaddhapuTAnIti taiH vattIsai vaddhehi' tathA dvAtriMzatA'bhinetavyaprakAraiH pAtrairvA baddhaiH upasampanna~ 'NADaehiM' nATakaiH prasidaiH tathA 'varataruNI saMpauttehi' varataruNIbhiH subhagAbhiH strIbhiH saMprayuktaiH prArabdhaiH' 'uvaNaccijja mANe 2' upanRtyamAnaH 2 nRtyaviSayI kriyamANa tadabhinayapurassara nartanAt, 'uvagijjamANe 2' upagIyamAnaH 2 tadguNagrAmAt 'uvalAli (labhi) jamANe' upalAlijyamAnaH tadopsitAthesampAdanAt mahayAhayaNaTTa goya vAiya taMtItalatAlatuDiyajaba suSeNa senApati bhojanAdikArya se bila kula nivRtta hokara nizcinta ho cukA taba usake zArIrika avayavoM para sarasagozIrSa caMdana chiDakA gayA yahAM jo "gAtra zarIra" ekArthaka-vAcaka dozabda prayukta hue haiM so inameM gAtra zabda kA artha-zArIrika avayava hai aise chAtI Adiavayava jisake zarIra meM hai vaha "sarasaMgozirSacandanorikSaptagAtrazarIraH" hai yahAM jo candana se secana honA kahAgayA hai vaha isa bAta ko pragaTa karane ke lie kahA gayA hai ki usa candana ke secana se zuSeNa senApati ko jo mArga meM calane ke kAraNa zArIrika zrama janyatApa huo var3a zAnta hogayA (uppi pAsAyavaragae) isake bAda vaha suSeNa senApati apane zreSTa prAsAda meM pahuMcA vahAM para usane pAMca prakAra ke manuSya saMbaMdha kAmabhogoM ko bhogA aisA sambandha yahAM lagA lenA cAhiye. (phuDamANehiM muiMgama. sthaehiM vattisaibaddhehi Na DAhiM varataruNIsaMpauttehiM uvaNacijjamANe 2 uvagijjamANe2 satanA bhayAmA Ave che. (sarasa gosIsacaMdaNANukkhitagAyasarIre) nyAre sukhe senApati bhejanAdi kAryatho ekadama nizcita thaI gayA-tyAre tenA zArIrika avaya 752 sarasa gAyana BizAmA mAyu hI re (gAyasarIra) me sAtha pAya be zabda prayukata thayA che to emAM gAtra zabdano artha zArIrika avaya. zatI vigere jenA zarIramAM che. te ja "sarasa gezISa candanekSita gAtra zarIra che. ahIM je candanathI siMcita thayeluM evuM kahevAmAM AvyuM che. te A vAtane prakaTa karavA mATe kahevAmAM AvyuM che. ke te caMdanana se manathI su senA patine je mAgamAM cAlavAthI zArIrika zrama ganya tA5 5 te 75mita 45 mya (udipa pAsAyavaragae) tyAra ta suSeNa senApati pitAnA zreSTha prAsAda mAM gaye tyAM teNe pAMca prakAranA manuSya saMbaMdhI Ama nAgIna sAgacyA yA sa ma da (phuTTamANehiM muiMgamasthaehi battisaibaddhahi NADapahiM varataruNisaMpauttahiM uvaNacijjamANe 2 ugijjamANe 2 uvalA lijjamANe mahayAhayaNagIavAdita taMtitalatAlatuDia ghaNamuiMga paTuppavAiyaraveNaM
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA Ta. vakSaskAraH s0 13 suSeNasenApatervijayavarNanam 687 ghaNamuga DuppavAiyaraveNa mahatA'hatanATya - gItavAditatantrAta latAlatUryadhanamRdaGga paTuvAditaraveNa tatra mahatA pradhAnana bRhatA vA veNeti sambandhaH ahataH anubaddho ravasyeti vizeSaNam nATayaM nRtaM tena yuktaM nATyagItaM tacca vAditAnica tAni zabdavanti kRtAni tantrI ca vINA tau ca hastau tAlAzva kezikAtuDiyatti, turyANi ca paTahAdIni bAditatantrItalatALatUryANi tAni ca tathA ghano meghaH tadAkAro yo mRdaGgo dhvanigAmbhIrya sAdharmyAt sacAsau TunA dakSeNa pravAditazca yaH sa mRdapaTuvAditaH saceti dvandve teSAM khaH zabdaH tena karaNabhUtena athavA 'Ahayatti' AkhyAnaka pratibaddha yannATakaM tena yuktaM yattad gItam zeSaM tathaiva iha ca mRdaGgagrahaNaM tUryeSu madhye tasya pradhAnatvAt 'iTThe iSTAn icchAvi SayI kRtAn 'sapharisa rasaruvagaMdhe' zabdasparzara sarUpagandhAn 'paMcavihe' 'paJcavidhAn' 'mANustara' manuSyakAn manuSyasambandhinaH 'kAmabhoge' kAmabhogAn kAmAMzca bhogAMva uvalAlijjamANe 2 mahayA hayaNagI bhavaditataMtItala tAla tuDea ghaNa muiMgapaDuppavAiyaraveNaM iTThe sadapharisarasarUvagaMdhe paMcavihe mANussara kAmabhoge bhujamANe viharai) jisa samaya vaha apane zreSTa prAsAda para pahu~cA usa samaya vahAM para mRdaMga bajAye jA rahe the 32 prakAra ke abhinayoM se yukta nATaka usake nimitta pAtroM dvArA kiye jA rahe the ina nATakoM meM kAma karane vAlI nATakiya vastuoM ko abhinaya dvArA prakaTa karane vAlI sundara 2 taruNa striyAM thI ve usameM nRtya karatI yI use yaha senApati dekhatA thA jisa bAta ko yaha cAhatA thA usI bAta ke anurUpa nRtyAdI kriyAo se ve usake mana ko anuraMjita karatI thI nATaka meM gAye gaye gitoM ke anusAra hrIM una nATakoM me bAje bajAye jA rahe the tantroM bhI bajA yI jA rahI thI, tAla bhI diye jArahe the paTaha bajAye jArahe the ghana ke jaipo mRdaGgoM kI dhvani nikala rahI thI ina saba vAditroM ko bajAne vAle vAdaka jana apanI apanI vAca kriyA meM bahu adhika dakSa the inanATakoM meM jo gIta gAye jAte the ve saba nATakIya AkhyAtakoM ke sambandha se sambandhita the isa taraha yaha suSeNa senApati apanI icchA ke anusAra pAMca prakAra ke zabda, iTThe sadapharisara sarUvagaMghe paMcavihe mANussapa kAmabhoge bhujamANe viharaha) ne samaye te peAtAnA zreSTa prAsAda upara pahoMcyA te vakhate tyAM mRgA vagADavAmAM AvI rahyAM hatAM tenA mATe rU2 prakAranA abhinayAthI yukta nATake vividha pAtra vaDe bhajavavAmAM AvI rahyAM hatAM, e nATakAnI kathA vastuone vividha prakAranA abhinayAthI su Mdara taruNa zrIe temAM nRtya karI rahI hatI. tene te senApati jotA hatA. je vAtane e senApati Icchate te mujaba ja te strie nRtyAdi kriyAo vaDe tenA manane jita karatI hatI. nATayamAM gAvAmAM AvatAM gItA mujaba ja te nATakemAM vAdyo vagADavAmAM AAvI rahyAM hatAM, taMtrI paNa vagADavAmAM AvI rahI hatI, tAla paNu ApavAmAM AvatA hatA. paTahA vagADavAmAM AvI rahayA hatA, vAdaLA jevA gaMbhIramRdaMgAmAMthI ni nIkaLI rahyo hatA. e sava vAditrA vagADanAra vAdyaka kalAkArA peAtAnI kaLAmAM khahu ja dakSa hatA, te sava nATakAmAM je gIta gAvAmAM AvatA hatA. te sarve nATakIya AkhyAnakAthI saMbadhita hatA. A pramANe te suSeNa senApati pAtAnI qacchAmujaba pAMca prakAranA zabdo spaza',
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ 688 jambUdvIpaprajJaptisUtre iti prAptasaMjJakAn tatra zabdarUpe kAmau sparzarasagandhA bhogA iti samayaparibhASA, 'bhuMjamANe' bhuJjAnaH anumavan sa senApatiH suSeNo viharatIti // 013 // atha tamisrA guhAdvArodghATanAyopakramate 'taeNaM se' ityAdi / mUlama-taraNa se bharahe rAyA aNNayA kayAI suseNaM seNAvaI sadAas sAvittA evaM vayAsI gacchaNaM khippAmeva bho devANupiyA timisaguhAe dAhiNillamsa duvArassa kavADe vihADehi vihADittA mama eya mANattiyaM paccaSpiNAhi tti, taraNaM se suseNe seNAvaI bharaNaM raNNA evaM vatsamANe tu cittamANadie jAva karayalaparigrgAhiyaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTTu jAva paDisuNei paDiNittA bharahassa raNNo aMtiyAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva sae AvAse jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA davbhasaMdhAragaM saMthara, jAva kayamAlassa devassa aTThamabhattaM pariNhai posahasAlAe posahie bhayArI jAva aTThamabhattasi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA hAe kayabalikamme kayakouyamaMgalapAyacchite suddhappAvesAI maMgalAI vatthAI pavaraparihie appamahagghAbharaNAlaMkiyasarIre dhUva puSpagaMdha mallahatthagae majjaNagharAA paDiNikkhamai paDiNikkhabhittA jeNeva timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA teNeva pahArettha gamaNAe taraNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahave rAIsaratalavaramADaMbiya jAva sattApayiyo appegaiyA uppalahatthagayA jAva suseNaM seNAvaI piTThaora aNugacchaMti, taraNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahaIo khujjAo cilAiAo jAva iMgia ciMtia patthi viANiAu NiuNakusalAo viNIAo appegaiAo kalasahatthagayAo jAva aNugacchaMtIti / taeNa se suseNe seNAvaI savvidIe savvajuIe sparza, rasa, rUpa aura gandha se saMbaMndhita pAMca prakAra ke manuSyabhava me bhogane ke yogya kAma bhogA ko bhogane lagA // 13 // rasa, rUpa ane gadhathI saMbaMdhita pAMca prakAranA manuSya bhatramAM bheLavavA yogya kAma lege lAgavavA lAgyA. 513gA
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 14 tamisrAguhAdvArodghATananirUpaNam 689 jAva NigghosaNAieNaM jeNeva timisaguhAe dAhiNillass duvArassa kavADA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA Aloe paNAmaM kares karitA lomahattheNa pamajjai pamajjittA divvAe udagadhArAe akkhe abbhukkhittA saraseNaM gosIsacaMdaNeNa paMcaMgulitale caccae dalai dalittA aggehi varehiM gaMdhehiya mallehiya acciNittA pupphAruhaNaM jAva vatthAhaNaM karei karitA Asattosata vipula vaTTa jAva karei karitA acche siriNAmahiM accharasA taMDulehiM timissa guhAe dAhiNillassa duvArassa kavADaM puraoaTThaTThamaMgalae Alihai taM jahA sotthiya sikhiccha jAva kayaggahagahia karayalapa bhaTTa caMdappabhavairaverulia vimila daMDaM jAva dhUvaM dalayai dalayittA vAma jANuM aMcei aMcittA karayala jAva matthae aMjali kaTTu kavADANaM paNAmaM karei karitA daMDarayaNaM parAmusai taraNaM taM daMDarayaNaM paMca laiaM vairasAramaiaM viNAsaNaM savvasattaseNNANaM khadhAvAre Naravaissa gaDada rivisamapanbhAragirivarapavAyANaM samIkaraNaM saMtikaraM hitakaraM raNohiyaicchiamaNorahapuragaM divva mappasihayaM daMDarayaNaM gahAya sattaTThapayAI paccIsakkai paccAsakkittA timissaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe daMDarayaNeNaM mahayA mahayA saddeNaM tikkhutto AuDei taraNaM timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA suseNe seNAvaiNA daMDarapaNeNaM mahA mahayA sadeNaM tikkhutto AuDiA samANA mahayA mahayA saddeNaM koMcAkhaM karemANA sarasarassa sagAIM sagAIM ThANAIM paccosakkitthA taraNaM se suseseAvaI timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe vihADe vihADittA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva bharahaM rAyaM karayalapariggahiyaM japaNaM vijaeNaM vaddhAve, vaddhAvittA evaM vayAsI vihAAiNa devANuppiyA timisaguhAe dAhiNillassa dubArassa kavADA eyaNaM devANuppiyANaM piyaM Niveemo piyaM me bhavau taraNaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aMtie eyama soccA nisamma 87
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ - jambUdvIpaprAptisUtre haTThatuTTha cittamANadie jAva hiae suseNaM seNAvaI sakkArei sammANei sakkArittA sambhoNittA koDubiyapurise sadAvei saddAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA! AbhisekkaM hatthirayaNaM paDikappeha hayagayaraha pavara taheva jAva aMjaNagirikDasaNNibhaM gayavaraM NaravaI durUDhe ||suu014|| chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA anyadA kadAcit suSeNa senApati zabdayati zabdayitvA evamavAdIt gaccha khalu kSiprameva bho devAnupriya ! tamisrA guhAyA dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau vighATaya, vighATaya mama etAmAjJaptikAM pratyarpaya iti, tataH khalu sa suSeNaH senApatiH bharatena rAzA evamuktaH san hRSTatuSTa cittAnanditaH yAvat karatalaparigRhotaM zirasAvatta mastake aJjaliM kRtvA yAvat pratizRNoti, pratizrutya bharatasya rAjJaH antikAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva svasya AvAsaH yatraiva pauSadhazAlA tatraivopAgacchati, upAgatya darbhasaMstArakaM saMstRNAti, yAvat kRtamAlasya devasya aSTamabhaktaM pragRhNAti, pauSadhazAlAyAM pauSadhika: brahmacArI yAvat aSTamabhakte pariNamati, pauSadhazAlAtaH pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva majanagRhaM tatraivopAgacchati, upAgatya snAtaH kRtavalikarmA kRtakautukamaGgalaprAyazcittaH zu. chaprAvezAni maGgalAni vastrANi pravaraparihitaH alpamahA_bharaNAlaGkRtazarIraH dhUpapuSpagandhamAlyahastagataH majanagRhAt pratiniSkromati pratiniSkramya yatraiva tamisrAyA guhAya dvArasya kapATau tatraiva gamanAya pradhAritavAn tataH khalu tasya suSeNasya senApateH bahavyo rAjezvarataLavaramAlambika yAvata sArthavAhaprabhRtayaH apyekakA utpalaistagatA yAvata suSeNaM senApati pRSThataH 2 anugacchanti, tataH khalu tasya suSeNasya senApateH bayaH kubjAH cilAtyAH yAvathaGgitacintitaprArthitavizAyikAH nipuNakuzalAH vinItAH apyekakAH kalazahastagatAH yAvad anugacchantoti / tataH khalu sa suSeNaH senApatiH sarvaddharyA sarvayutyA sarvadyu. syAvA yAvat nirghoSanAditena yatraiva tamisrAguhAyA dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau tatraiva upAgacchati upAgatya Aloke pramANa karoti, kRtvA lomahastakaM parAmRti parAmRzya tamisrAguhAyAH dakSiNAtyasya dvArasya kapATau lomahastakena pramArjayati pramArya divyayA udakadhArayA abhyukSati, abhyukSya sarasena gozIrSacandanena cacitaM paJcAMgulitalaM dadAti datvA agraH varairgandhaizca mAlyaizca arcayati arthayitvA puSpAropaNa yAvat vastrAropaNaM karoti kRtvA Asaktotsata vipulavata yAvat karoti kRtvA acchaiH pralakSNaiH rajatamayaiH AccharasataNDulaiH tamistrAguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArastha kapATayoH purataH aSTASTamaGgalakAni Alikhati tata svastika zrIvatsa yAvat kacagrahagRhItakaratala prabhraSTa candraprabhavajravaiyavimaladaNDaM yAvat dhUpaM dahati, vAmaM jAnum aJcati azcitvA karatala yAvat mastake aJjalikRtvA kapATayoH praNAmaM karoti kRtvA daNDaratnaM parAmRzati, tataH khalu tad daNDaratnaM paJcalatikaM vajrasAramayaM vinAzanaM sarvazatrusenAnAM, skandhAvAre narapateH gartadarIviSamaprAgbhAra girivara prapAtAnAM samIkaraNa zAntikaraM zubhakaraM hitakaraM rAzo hRdakhepsitamanoratha pUrakaM divyamapratihatam, daNDaranaM gRhItvA saptaSTa padAni pratyavazvaSkate pratyavaSvaSkaya tamisrAguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau daNDaratnena mahatA 2 zabdena triH kRtva: AkuTTayati tataH khalu tamisrAguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATA suSeNasenApatinA vaNDarasnena mahatA 2 zamdena
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR0 3 vakSaskAraH sU0 14 tamisrAguhAdvArodghATana nirUpaNam trikRtvaH AkuTTitau santau mahatA zabdena kauMcAravaM kurvantau 'sarasarassa' anukaraNazabdena, svake sthAne pratyavASvaSkiSAtAm svakAbhyAM sthAnAbhyAM pratyavastRtau iti vA tataH khalu sa suSeNaH senApatiH tamisraguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau vighATayati vighATaya yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchati, upAgatya yAvat bharataM rAjAnaM karatalaparigRhItaM jayena vijayena varddhApayati varddhApayitvA pavam avAdIt vighATitau khalu devAnupriya ! afar guhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau, etadeva devAnupriyANAM priyaM nivedayAmaH priyaM bhavatAM bhavatu tataH khalusa bharato rAjA suSeNasya senApateH antike patam arthaM zrutvA nizamya hRSTatuSTacittAnanditaH yAvad hRdayaH suSeNaM senApati satkArayati sanmAnayati, satkArya sanmAnya kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA evam avAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! abhiSekyam hastiratnaM pratikalpayata hayagajarathapravara tathaiva yAvad aJjanagirikUTasannibhaM gajavaraM narapatiH dUrUDhe // sU0 14 // TIkA- 'taNaM se ityAdi 'taraNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI suseNaM seNAvai~ sadAvei' tataH khalu sa bharato rAjA anyadA kadAcit anyasmin kasmizcit kAle suSeNaM senApatiM zabdayati Ahvayati 'sAvattA evaM vayAsI' zabdayitvA AhUya, evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'gaccha vipAmeva bho devANuppiyA' gaccha khalu kSiprameva bho devAnupriya ! 'timisaguhAe | tamistrAguhAdvAra kA udghATana- 'taraNa se bharatrAyA aNNayA kayAI' -- ityAdi 0 14 // TIkA 'taeNa se bharahe rAyA aNNayA kayAI) ekadina kI bAta hai ki bharata rAjA (suse NaM seNAvaI sadAvei ) suSeNa senApati ko bulAyA - (saddavittA evaM vayAsI) bulAkara usa se aisA kahA - (gacchaNaM qhipAmeva bho devANuppiyA ! tisiguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe vihADehi ) he devAnupriya ! tuma zIghra hI jAo - aura tamistrAguhA ke dakSiNa bhAga ke dvAra ke viDoM ko kholo (vihADittA) aura khola kara ( mama eyamANattiyaM paJcapiNAhi ) mujhe piche khabara do - - tamisrANuhAdvAranu udghATana 'tapaNa se bharahe rAyA aNNayA kayAI chatyAhi 691 TIartha - (ta paNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAi) me hivasanI vAta he he bharata rAname (suleNa seNAva sahAveha) suNeSu senApatine mAsAnyA (sahAvittA evaM vayAsI) mosAvAne tene yA prabhASe 'dhu N (gacchaNaM khiyAmeva meA devANupiyA ! timisaguhAe dAhiNillassa duvAssa kavADe vADehi ) he hevAnu priya ! tame zIghra bhve| bhane tabhistrAguDAnA dRkSiSTa bhAganA dvAranA ubhADane udghATita uro (vihADittA) udghATita harIne (mama payamANattiyaM *
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambudvIpaprajJaptisUtre dAhiNissa dubAra kavADe vihADehi' tamikhAguhAyAH dAkSiNAtyasya - dakSiNabhAgasya dvArasya kapATau vighATaya-sambaddhau utpATaya 'vihADittA' vighATaya udghATaya 'mama eyamANattiyaM paccaSpiNAhi tti' mama etAm uktaprakArAmAjJaptikAm AjJAM pratyarpaya samarpaya iti 'taNaM se suseNe seNAvaI bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe' tataH khalu sa suSeNaH senApatiH bharatena rAjJA evam uktaprakAreNoktaH san 'haTThatu cittamANaMdie jAva' hRSTatuSTacittAnanditaH yAvat padAt nanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH iti saMgrAhyam 'karayala pariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTTu jAva paDaNeha' karatalaparigRhItaM zirasAvate mastake aJjaliM kRtvA yAvat padAt evaM svAmina ! yathA zrImAn bhavAn Adizati tathAsstu iti kRtvA ajJAyAH vinayena vacanaM pratizRNoti svIkaroti 'paDiNittA' pratizrutya svIkRtya sa suSeNaH senApatiH 'bharahassa raNNo aMtiyAo paDiNiksvamai' bharatasya rAjJaH antikAt samIpAt pratiniSkrAmati nissarati, 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya niHsRtya 692 (taeNa se suseNe seNAvara bharaNaM raNNA evaM butte samANe haka tuTu cittamANadie jAva karayala pariggAhiyaM dasaNahaM sirasAvattaM matthae anali kaTTu nAva parisuNei) isa prakAra se apane svAmI bharata rAjA ke dvArA AjJapta huA suSeNa senApati hRSTa tuSTa hotA huA citta meM Anandita huA yahAM yAvatpada, se " prItimanAH paramasaumanasthitaH " inapadoM kA grahaNa huA hai usane usI samaya apane donoM hAthoM kI aMgulI isa prakAra se banAi ki jisameM aMguliyoM ke dazoM hi nakha eka dUsarI aMgulI ke nakhoM ke sAtha laga gaye usa aMjalI ko usane apane mastaka para rakhA - aura yAvat - "hesvAmin ! Apane jo mujhe Adeza diyA hai maiM usako usI prakAra se pAlana karUMgA" isa prakAra kaha kara usane prabhu kI pradatta AjJA bar3I vinaya ke sAtha svikAra karalI (paDir3ita bharahassa raNNo aMtiyAo paDhInikkhamai) prabhu kI AjJA svikAra karake phira vaha paccaSpiNAddi) pachI bhane amara Aye. (ta eNaM se suseNe seNAvara bharaNaM raNNA evaM vutte samANe haTTa tuTTha cittANaMdira jAva karayalapariggaddiyaM dasaNaI sirasAvattaM matthara ajali kaTTu jAva paDaNe) yA pramANe pItAnA svAmI bharata rAnna vaDe bhAjJapta ththeo| te suNeSu senApati hRSTa-tuSTa tena vittamAM monahita thye| yAvat pahathI 'prItimanAH paramasaumana sthitaH 'ye hotu grahalu yuM che. tethe tara potAnA manne hAthonI bhAMgajI the| khevI rIte manAvI ke jethI mAMgaLIenA dazekza nA dareke dareka nakhanI sAthe sa'lagna thaI gayA te aline teNe pAtAnA mastaka upara mUkI ane yAvat--hai svAmin ApazrIe mane je Adeza ApyA che, huM te Adezanu yathAvat pAlana karIza A pramANe kahIne teNe alunI AjJA vinayapUrva svIrI sodhI (paDiluNintA bharahala raNNA aMtiyAo paDiNikkhamai) prabhunI AjJA svIarIne pachI te tarata bahAra bhAvI gye| 'paDiNikkhamittA neNeva sapaAvAle jeNeva polahasAlA teNeva udhAgaccha mahAra bhAvIne te jyAM potAno
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH s0 14 taminAguhAdvArodATananirUpaNam 693 'jeNeva sae AvAse jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai' yatraiva svasya svakIyasya AvAsaH-nivAsasthAnaM yatraiva pauSadhazAlA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya sa suSeNaH senApatiH 'dabbhasaMthAragaM saMtharai' darbhasaMstArakaM sArddha dvayahastaparimitaM darbhAsanaM saMstRNAti vistRNAti 'jAva kayamAlassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai' yAvat karaNAra varddhakiratnazabdApanapauSadhazAlA vidhApanAdi sarva grAhyam , tena pauSadhazAlAyAM kRtamAlasya devasya sAdhanAya aSTamabhaktaM pragRhNAti 'pagiNhittA' pragRhya 'posahasAlAe posahie baMbhayArI jAva aTThamabhattasi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamaI' pauSadhazAlAyAM pauSadhikaH pauSadhavratavAn ataeva brahmacArI yAvat padAt unmuktamaNisuvarNAlaGkAra ityAdi saMgrAhyam aSTamabhakte pariNamati 'paripaNe jAyamAne sati' pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati, 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya 'jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchaI' sa suSeNaH senApatiH vahAM se zIghra hI bAhara AgayA-(paDiNikvamittA jeNeva sae AvAse jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai) vahAM Akara vaha jahAM para apanA AvAsa thA aura jahAM para pauSadhazAlA tho- vahAM para AyA (uvAgacchittA dabbhasaMthAragaM saMtharai) vahAM Akara ke usane 2 // hAtha pramANa darbhAsana bichAyA-- (jAva kayamAlassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai) yAvat kRtamAladeva ko vaza meM karane ke lie usane aSTamabhakta kI tapasyA dhAraNa karalI yahAM yAvat se padase varddhakiratna kA bulAnA, pauSadhazAlA kA nirmApaNa karane kA Adeza denA Adi saba prakaraNa jaisA piche likhA jA cukA hai vaisAho yahAM gRhIta huA hai(pagiNhittAsahasAlAe posahie baMbhayArI jAva aTThamabhattaMsi pariNamamANapti posahasAlAo paDiNikkhamai) aSTama bhakta ko tapasyA dhAraNa karake pauSadha zAlA meM poSadhavrata vAlA vahabrahmacArI yAvat maNimuktAdi kealaGkAroM se rahita banakara kRtamAladeva kA manameM dhyAna karane lagA yahAM para jaisA ki pUrva prakaraNa meM likhA jAcukA hai vaha saba grahaNa kara lenA cAhiye jaba suSeNa senApati kA gRhIta aSTama bhakta kA tapa samApta ho cukA taba vaha pauSadhazAlA se bAhara nikalA-(paDiNikkhamittA jeNeva majaNaghare teNeva uvAgacchai) aura bAhara nikala bhAvAsa bhana yA poSaNa tI tyA mAvyA (uvAgacchittA dambhasaMthAragaM saMtharaha) tyAM bhAvIna to 2 // kAya pramANe masina pAtharyu (jAva kayamAlassa devassa aTThamabhatta pagiNhara) yAvat kRtamAla devane vazamAM karavA mATe teNe aSTama bhakatanI tapasyA dhAraNa karI lIdhI. ahIM yAvata padathI vaheMkiratnane bolAva, pauSadhazALAnA nirmANa mATe tene Adeza Apa vagere sarva ghaTanAoke jenA viSe pahelAM spaSTa karavAmAM Avela che. te atre paNa samajavI. (pagiNhittA pAsahasAlAe pAsahie baMbhayArI jAva ag'mabhattasi pariNamamANasi posahasAlAo paDiNikkhamai) maSTama satanI tapasyA dhA25 prazana pauSadhazAlAmA pauSata pANI te brahmacArI yAvat maNimukatAdi alaMkArothI rahita bane te manamAM kutamAladevanuM dhyAna karavA lAgyo ahIM je pramANe pUrva prakaraNamAM spaSTa karavAmAM AvyuM che te pramANenuM kathana grahaNa karavuM joIe jyAre suSeNa senApatinI aSTamabhakata tapasyA samApta thaI gaI tyAre
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre yatraiva majjanagRhaM-snAnagRhaM tatraiva upAgacchati 'uvAcchittA' upAgatya 'NhAe kayabalikamme' snAtaH kRtabalikarmA vAyasAdibhyo dattAnna bhAgaH punaH kIdRza 'kayakouyamaMgalapAyacchitte' kRtakautukamaGgalaprAyazcittaH punazca 'suddhappAvesAiM maMgalAI vatthAI pavaraparihie' zuddha prAvezAni sabhA pravezayogyAni maGgalAni-maGgalakArakANi vastrANi pravarANi parihitaH parigRhIta :appamahagghAbharaNAlaMkiriya sarIre' alpamahA_bharaNAlaGkRtazarIraH tatra alpam alpabhAraM mahAyaM bahumUlyakamAbharaNaM tena alaGkRtaM zobhitaM zarIraM yasya sa tathA evam 'dhUvapupphagaMdhamallahatthagae' dhUpapuSpagandhamAlyahastagataH tatra dhUpapuSpagandhamAlyAni haste gatAni yasya sa yathA evaMbhUtaH senApatiH 'majjaNagharAo paDiNikkhamai majjanagRhAt snAnagRhAt pratiniSkumati niHssarati 'paDijikkhamittA' pratiniSkramya niHsRtya 'jeNeva timisaguhAe dAhiNillassa kavADA teNeva pahArettha gamaNAe' yatraiva tamisrAguhAyAH dAkSiNAtyasya dakSiNabhAgavartino dvArasya kapATau kapATazca kapATazca triSu syAdararaM na nA iti vAcaspatiH tatraiva gamanAya pradhAri tavAn gamanasaMkalpaM kRtavAn kara vaha jahAM snAna gRha thA vahAM para gayA-(uvAgacchittA) vahAM jAkara ke (hAe kayabalikamme kayako uyamaMgalapAyacchitte)usane snAna kiyA balikarma kiyA-kAka Adiko ke liye anna kA vitaraNa kiyA , phira kautuka maMgala prAyazcitta kiye-bAdameM (suddhappAvesAI maMgalAI vatthAI pavaraparihie) sabhAmeM praveza karane ke lAyaka, maGgala kAraka sundara vastroM ko pahirA (appama igdhAbharaNAlaMkiyasarIre dhRvapupphagaMdhamallahatthagae-majjagagharAo paDiNikkhamai) zarIra para alpa para kImata meM bahuta mUlya vAle AbharaNoM ko dhAraNa kiyA hAtha meM dhUpa, yuSpa gaMdha, evaM mAlAe~ lIM isa prakAra se maja dhaja kara vaha snAna ghara se bAhara AyA (paDiNikvamittA jegeva timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA teNeva pahArettha gamaNAe) bAhara Akara vaha jahAM para timistrAguhA ke dakSiNa bhAgavartI dvAroM ke kivADa the usa ora cala. diyA-(taeNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahave) usa samaya usa suSeNa-senApati ke aneka paudhazANAmAMdhI pAra nIjyo. (paDiNikkhamittA jeNeva majjaNadhare teNeva uvAgacchai bhane pAra nIjI2. 5i snAna gRha hetu tyAM gaye.. (uvAgacchittA) tyAM ne (NhAe kayabalikamme kayakAuyamaMgalapAyacchitte) tethe snanA yu bhanepachI masI meM yu eTale ke kAka vagerene anna vitarita karyuM tyArabAda kautuka maMgaLa ane prAzcitta vidhi sampanna 41. anA 5ch| (suddhappAvesAiM vatthAI pavaraparihie) sabhAmA praveza 421 // yogya bhaya 424 vastra paryA (appamahagdhAbharaNAlaMkiyasarIre dhUva puSpagaMdhamalla hatthagae majjaNagharAo paDiNikkhamai) zarIre 652 585 5 pahubhUkhya sAsara dhAraNa ryA DAyamA dhUpa puSpa gaMdha temaja mALAe lIdhI ane A pramANe susajajIta thaIne te nAnagRhamAMthI bahA2 mAvyA. (paDiNimittA jeNeva timisaguhAe dAhillassa duvArassa kavADA teNeva pahArettha gamaNAe) 112 vI yo timisAlAnA dakSiNa bhAgavatI dvArA pATo sala ta23 2vAnA thye|. (ta eNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahave) a samaye tasuSe
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 3 pakSaskAraH sU0 14 tamisrAguhAdvArodghATananirUpaNam 695 'tae NaM tassa suseNassa seNAvaissa bahave rAisaratalavaramADaM viya jAva satthavAhappabhiyao' tataH tamisrAguhAgamanasaGkalpAnantaraM khalu tasya suSeNasya senApateH bahavaH rAjezvara talavara mADambika yAvat kauTambika ibhyazreSThI yAvat sArthavAhaprabhRtayaH senApati manugacchantItyagreNa sambandhaH atra yAvat padAt gaNanAyaka daNDanAyaka mantrimahAmantrItyAdayaH pUrvoktAH sarve grAhyAH 'appegaiyA uppalahatthagayA jAva suseNaM seNAvaI piTTao 2 aNugacchati' rAjezvarAdInAM madhye apyeke utpalahastagatA:-utpalAni kamalAni haste yeSAM te tathA, evaM sarvANyapi vizeSaNAni atra bharatasya cakraratnapUjAM kartumudhatasyeva vAcyAni yAvat padAt apyeke kusumahastagatAH apyeke nalina hastagatAH, apyeke saugandhika hastagatAH apyeke puNDarIkahastagatAH apyeke sahasrapatrahastagatAH iti saMgrAhyam ete evaMbhUtAH santaH suSeNaM senApatiM pRSThataH 2 anugacchanti yAnti 'taeNaM tassa suseNamsa seNAvaissa bahUIo khujjAo cilAiyAo jAva iMgiyaciMtiyapatthiyaviANiAu NiuNa(rAIsaratalavaramADaMbiya jAva satthavAhappabhiyao appegaiyA uppalahatthagayA jAva suseNaM seNAvaI piTThao piTThao aNugacchaMti) rAjezvara talavara maDambika yAvat sArthavAha Adi jana usa suSeNa senApati ke pIche yAvat utpala ko liye hue cala rahe the. yahAM prathama yAvat zabda se "gaNanAyaka, daNDa nAyaka' maMtrI, mahAmaMtrI Adi janoM kA grahaNa huA hai, inameM kitaneka to apane apane hAthoM meM utpala liye hue the 'tathA dvitIya yAvat padAnusAraH' kitanekane apane apane hAthoM meM kusuma liye hue the, kitanekane apane apane hAthoM meM nalina-kamala vizeSa-liye hue the. kitanekane apane apane hAthoMmeM saugandhika-kamala vizeSa liye hue the kitanekane apane apane hAthoM meM puNDarIka lie hue the. kitanekane apane apane hAthoM meM sahastradaloM vAlA kamala liye hue the" ina padoM kA grahaNa huA hai| (taeNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahuio khujAo cilAiyAo jAva iMgiya ciMtiya patthiya viANiAu niuNakusalAmao viNIyAo senApatinA mana (rAisara talavara mADaMbiya jAva satthavAhappabhiyao appegaiyA uppalahattha gayA jAva suseNa seNAvaI pio piTThao aNugacchaMti 2zvarI, talavArI, bhAMti yAvata sArthavAha vagere loko je suSeNa senApatinI pAchaLapAchaLa yAvat utpalo laIne cAlI rahyA hatA. ahIM prathama yAvata zabadathI gaNanAyake, daMDa nAyake, maMtrIo, mahAmaMtrIo vagerenuM grahaNa thayuM che. emAM keTalAka ke te pota potAnA hAthamAM upalo laIne cAlI rahyA hatA. temaja dvitIya yAvata padAnusAra keTalAka pota potAnA hAthamAM puSpo laIne cAlI rahyA hatA. keTalAka pitAnA hAthamAM naline-kamaLa vizeSo-laIne cAlatA hatA. keTalAka hAthamAM saugaMdhike (kamala vizeSa) laIne cAlatA hatA keTalAka hAthamAM paMDarike laIne cAlatA hatA. keTalAka pitAnA hAthamAM. sahastradala kamaLe laIne cAlatA heta. sa. 5:o a yayA che. (tapaNaM tassa suseNassa seNAvaissa bahuio khujAo cilAiyAo jAva iMgiya ciMtiya patthiya vimANiAu niuNakusalAo viNIyAbI
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprAptisUtre kusalAo viNoAo appegaiyAo kalasahatthagayAo jAva anugacchaMtIti' na kevalaM rAjezvaraprabhRtayaH suSeNaM senApati manugacchanti apitu kiGkarI janA aSTAdaza dAsyaH api kAstA ityAha kubjAH-bakrajaGghAH, cilAtyA:-cilAtadezodbhavAH yAvatpadAt vAmanikAH vaDabhikAH, barbaryaH bakuzikAH, jonikyaH, palhavikA ityAdayo'STAdaza tattadezoddhavatvena tattannAmikAjJeyAH, kubjA vAmanikA vaDabhikA ityetAtirastu vizeSaNabhUtAH ityAdipUrvavat tatra pUrvApekSayA'yaM vizeSaH kiM lakSaNAzcayyaH ? 'iMgIya ciMtiya patthiyaviANiAU' iGgitacintitaprArthita vijJAyikAH, tatra iGgitena nayanAdi ceSTayaiva kathanAdibhiH cintitaM prabhuNA manasi saMkalpitaM yadyat prArthitaM tasya vijJAyikAH yAH tAH tathA, tathA nipuNakuzalAH atyanta kuzalAH, tathA vinItAH AjJAkAriNyaH apyekikAH appegaiyAo kalasahatthagayAo jAva aNugacchaMti) kevala suSeNa senApati ke pIche pIche rAjezvara Adi janamaMDalIhI nahI cala rahA thA kantu unake pIche pIche 18 prakAra kI dAsiyAM bhI cala rahI thI-unake nAma isa prakAra se haiM-koI koI dAsiyAM cilAta dezodbhavAthI, isaliye unheM cilAta kahA gayA hai. yAvatpada se gRhIta koI koI dAsiyAM barbara deza kI thI isaliye unheM barbarI kahA gayA hai . koI bakuza deza ko thI isaliye unheM bakuzikA kahA gayA hai koI koI jonika deza ko thI isaliye unheM jonikI kahA gayA hai 'koha koi panhavadezakI thI isaliye unheM palhavikA kahA gayA hai . inameM kitanoka dAsiyAM kubjA vakra nahAoM vAlI thI, kitanIka bAmana-bone zarIra vAlI thI. aura kitanIka dAsiyAM badanikA thI ye saba ceTiyAM-dAsiyAM nayanAdikI ceSTA se hI kathana kI to bAta dUra hI rahI prabhu ke dvArA cintita mana meM saMkalpita kiye gaye viSaya ko, tathA prArthitta viSaya ko jAna jAtI thI tathA ye apane kAma meM nipuNa kuzala-atyanta kuzala thI sAtha sAtha meM appegazyAo kalasahatthagayAo jAva aNugacchati) muMge senApatinA pAcha pAcha ta rAjezvara vagere janamaMDaLI ja cAlI rahI hatI evuM nathI paNa tenI pAchaLa 18 prakAranI dAsIo paNa cAlI rahI hatI. temanAM nAma A pramANe che. keTalIka dAsIo cilAta zedabhavI hatI, ethI temane cilAta kahevAmAM Ave che, cAvata padathI gRhIta keTalIka dAsIo baM2 dezanI hatI, ethI temane khabarI kahevAmAM AvI che. keTalIka dAsIo bakuza dezanI hatI, ethI temane bakuzI kahevAmAM AvI che. keTalIka dAsIo jenika dezanI hatI ethI temane nakI kahevAmAM AvI che. keTalIka dAsIo pahahava dezanI hatI ethI temane pahahavikA kahevAmAM AvI che. e dAsIomAM keTalIka dAsIe kuja vakrajaMghAe vALI hatI. keTalIka vAmana ThIMgaNuM zarIravALI, keTaloka dA sIe vaDamikA hatI, e badhI dAsIAmAMthI kaMIka kahyA pahelAM ja nayanAdinI ceSTAothI, prabhu vaDe ciMtitamanamAM saMkrapita karavAmAM AvelA viSayane tathA prAti viSayane jANI letI hatI, e dAsIo potAnA kAmamAM nipuNa kuzaLa-atyaMta kuzaLa hatI, e dAsIe vinIta ane AjJA kAriNI paNa hatI. emAM keTalIka dAsIonA hAthamAM candananA kaLa hatA ahI yAvat padathI pa
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU014 tamisrAguhAdvArodghATananirUpaNam kalazahastagatAH yAvat anugacchaMti, yAvat padAt pUrvoktaM sarva grAhyam 'taeNaM se musaNe seNAvaI savviddhIe savvajui jAva NiyosaNAieNaM jeNeva timisaguhAe dAhiNillasa duvArassa kavADA teNeva uvAgacchaie' tataH tamisrAguhAbhimukhagamanAntaraM khalu sa suSeNa: senApatiH sarvaddharyA sarvayA RddhayA AbharaNAdi rUpayA lakSmyA tathA sarvayutyA sarvakAntyA yuktaH san yAvannirghoSanAditena pUrvoktasamastavAdhasahita nirghoSa nAmaka vAdyavizeSazabdena yatraiva tamisrAguhAyA dAkSiNAtyasya-dakSiNabhAgavartino dvArasya kapATau tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya-kapATasamIpamAgatya 'Aloe paNAnaM karei' Aloke darzanamAtre eva kapATayoH praNAmaM karoti 'karittA' kRtvA 'lomahatthagaM parAmusai' lomahastakaM pramArjanikAM parAmRzati hastena spRzati gRhNAtItyarthaH 'parAmusittA' parAmRzya gRhItvA 'timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe lomahatyeNaM pamajjai' tamistrA guhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau lomahastakena pramArjanikayA pramAjayati 'pamajjittA' pramAya' 'divAe udagadhArAe anbhukkhei' divyayA udakadhArayA abhyukSati siMcati snapayatItyarthaH, 'abbhukkhittA' abhyukSya siktvA ye vinIta AjJA kAriNI thI. inameM kitanIka dAsiyoM ke hAtha meM candana ke kalaza the. yahAM yAvatpada se pUrvokta saba viSaya gRhIta huA hai . (taeNaM se suseNe seNAvaI samviddhIe savvajuIe jAva NigghosaNAIeNaM jeNeva timisaguhAe dAhiNillassa dubArassa kavADA teNeva uvAgacchai )isa prakAra vaha suSeNa senApati apanI samasta Rddhi se aura samasta puti se yukta humA yAvat bAMjoM ke gaDagaDAhaTa ke sAtha sAtha jahAM para timisrA guhA ke dakSiNa dvAra ke kivAr3a the vahAM para A pahucA. (uvAgacchittA Aloe paNAmaM karei , karitA loma hatthagaM parAmusai.) vahAM Akara usane una kapAToM ko dikhate hI praNAma kiyA praNAma karake phira usane lomahastaka pramAnikA- ko uThAyA (parAmusittA timisaguhAe dAhiNillassa duvArasta kavADe loma hattheNaM pamajjai )use uThAkarake usane timisra guphA ke dakSiNa digvIdA rake kapAToM ko sApha kiyA-(pamajjittA )sApha karake (divvAe udagadhArAe anbhukkheha ) phira una para usane divya-udaka kI dhArA choDI arthAt divya udaka dhArA ke una para choTe 4 sava viSaya saMDIta thy| 2. (ta paNaM se suseNe seNAvaha samviddhIe savvajuie jAra NigghosaNAie NaM jeNeva timisa guhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA teNeva uvAgaccha) A pramANe te suSeNa senApati pioNnI samasta dhiane samastaghatithI yukata thayele yAvata vAlonA dhvani sAthe jyAM timisrA guhAnA dakSiNa dvAranA kamADa hatAtyAM AvI pahoMcyA 'uvAcchittA Alopa paNAma karei karittA lomahatthagaM parAmusAi) tyA bhAvInatA Dene joIne praNAma karyA praNAma karIne pachI teNe lema hastaka pramAnikA hAthamAM lIdhI. 'parAmasittA timisaguhAe dAhINillassa duvArassa'kavADe lomahattheNaM pamajjaha) DAyamA asa tibhitra guDAnA kSipitA dvArA pAne sAI dhyA(pamajjittA) sAI cIna 'divvAe udagadhArApa ambhukkhei) pachI ta bhanI 752 hiya thaa| hIro ,
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 698 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'saraseNaM gosIsacaMdaNeNa paMcaMgulitale caccae dalai' sarasena rasasahitena gozIrSacandanena gorocanamizritacandanavizeSeNa carcitam anuliptam paJcAMgulitalaM dadAti 'dalaittA aggehiM varehiM gadhehiya mallehiya acciNei' agraiH-aparibhuktaiH abhinavairityarthaH varaiH zreSThaiH gandhaizca mAlyaizca arcayati sa suSeNaH senApatiH kapATau pUjayati 'acciNittA' arcayitvA 'pupphAruhaNaM jAva vatthAruhaNaM karei' puSpAropaNam yAvat vastrAropaNam yAvat padAt mAlyAropaNe varNAropaNaM cUrNAropaNam AbharaNAropaNaM karoti 'karittA' kRtvA 'Asatto sattavipulavaTTa jAva karei' AsaktotsatavipulavatayAvatkaroti tatra AsaktaH A avAGmukhaH adhomukho bhUtvA saktaH bhUmau saMlagnaH utsataH u-upari saMbaddhaH yaH vipula: vizAlaH vartaH golAkAraH yAvat cAkyacikyayuktaH mukkAdAmavilambivimbaH vitAnaH caMdanavA iti bhASAprasiddhaH saH saundaryAdi guNagrAmagariSTho yathA syAt tathA karoti-saMyojayati / 'karittA' kRtvA 'acchehi' acchaiH bimalaiH 'saNhehiM' zlakSNai atipratalai cikkadiye(abbhuskhettA saraseNaM gosIsacadaNeNaM paMcagulitale ca vae dalai) divya udaka dhArA ke chITe dekara phira usane sarasa gozIrSa candana se-gorocanamizrita candana se--anulisa paJcAGgalitala diyA arthAt gozIrSa candana ke vahAM para hAthe lagAye-(aggehiM varehi gaMdhehiya malchehiya acciNei) isake bAda phira usa suSeNa senApatine una kapAToM ko abhinava zreSTa gandhoM se aura mAlAoM se pUjA kI. (acciNittA pupphAruhaNaM jAva vatthAruhaNaM karei) pUjA karake phira usane unake Upara puSpoM kA ArohaNa yAvat vastroM kA ArohaNa kiyA / yahAM yAvatpada se "mAlyAropaNaM vAropaNaM cUrNAropaNaM AbharaNAropaNaM karoti" isa pATha kA saMgraha huA hai (karittA Asattosattavipula vaTTa jAva karei) ina saba vastuoM kA vahAM para AropaNa karake phira usane unake Upara eka candaravA tAnA jo AkAra meM gola thaa| tathA vistRta thA / nIce kI ora usakAmukha yAvat vaha cAkyacikya se yukta thA / muktA dAma se vaha viziSTa thaa| tathA jisa prakAra se usake saundarya kI abhivRddhi ho-isa DhaMga se vaha sajAyA gayA thaa| (karittA acchehi saNhehi havyadhArAnA tamanI. 652 7iTanAcyA (abbhukkhettA saraseNa gosIsacaMdaNeNaM paMcaMgulitale caccae dalai) 8 pAna 7in 02 pachI to sa2sa zISa yaha thA mozeyara mizrita candanathI anulipta paMcAMgulitala eTale ke e zISa caMdananA tyAM hAthanA thApAe sAvyA. (aggehi varehi gaMdhehiya mallehiya acciNei) tyA2 mAha te suSeNa senApati pATAnI lina zre01 dhAthI bhane bhAjapAthI pUla 4N 'acciNitA puSphAruhaNaM jAva vatthAruhaNakareha ) pU. 4zana ta tamanI 52 panumA yAvat 12trAnusAra 1 mADI yAya.pa.56 yI (mAlyAropaNaM vApiNaM curopaNaM AbharaNAropaNaM karoti) 20 48 nA saha ththe| che. (karittA Asattau satta vipula vaTTa jAva karei) ye sa 12tumAnu' temanI upara aropaNa karIne pachI teNe temanI upara eka vistRta, temaja goLa caMdaravo bAMdhe te caMdaravAnI nIceno bhAga cAkacikyathI (ca kakadAra) yukata hato. temaja je rIte te caravAnA saundarya mAM abhivRddhi thAya te rIte tene susajijata karavAmAM Avyo hate.
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 14 tamisrAguhAdvArodghATananirUpaNaM 699 gairityarthaH 'sehiM' zvetai rayayAmaehiM ' accharasataNDulaiH tatra accho nirmalo raso bimbo yeSAM te accharasAH pratyAsanna vastu prativimvAdhArabhUtA iva ativimalA iti bhAvaH evaM bhUtaiH taNDulai : 'timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADANaM purao aTTha maMgalae fort' tamisrAguhAyAH dAkSiNAtyasya dakSiNadigavarttino dvArasya kapATayoH purataH agre aSTASTamaGgalAni svastikAdayo'STASTamAGgalyavastuni Alikhati a 1-1 sAvacanAt pratyekamaSTau aSTau AlIkhatIti vijJeyam, tAnyeva aSTapradazyante 'taM jahA / sotthiya siricchaM jAva' iti tadyathA svastika 1 zrI vatsa 2 yAvat nandikAvate 3. varddhamAnaka 4 bhadrAsana 5 kalaza 6 matsya 7 darpaNAni aSTamaGgalakAni 'AlihitA' rayayAmaehiM acchara sAtaMDulehiM timissaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADANaM purao aTTha maMgalae Alihai ) candaravA ko kivAr3oM ke Upara bAMdhakara phira usane svaccha mahIna cAMdI ke cAvaloM se ki jinameM svacchatA ke kAraNa pAsa meM rahI huI vastuoM kA prativimba par3atA thA / timisraguhA ke dakSiNa dvAravartI una kivAr3oM ke samakSa ATha ATha maMgala dravyoM kA Alekhana kiyA arthAt pratyeka maMgala dravya ATha ATha kI saMkhyA meM likhe / "taM jahA " ve ATha maMgala dravya isa prakAra se haiM --(sotthiya - siribaccha jAva kayaggaha gahiya karayalapanbhaTThacaMdappabhavairaveruliyavimaladaMDa) svastika, zrI vatsa yAvat-nandyAvarta, varddhamAnaka, bhadrAsana, kalaza, matsya aura darpaNa / yahAM yAvat pada se isa pATha kA grahaNa huA hai / (AlihittA kAUraM kare, vAraM pADalamalliya caMdragaasoga puNNAga cUyamaMjarI Natramalliya vakulatilaga kaNavIra kuMdakojjaya koraMTaya pattadamaNayavarasurahiM sugaMdhagaMdhiyassa) isa pATha kA artha isa prakAra se hai- eka eka ko ATha ATha rUpa meM likhakara phira usane una para raMga bharA raMga bharakarake phira usane una saba kA isa prakAra se upacAra kiyA gulAbake phUla, belAke phUla, campaka ke phUla, azoka ke phUla, karitA acche saNhehi rayayAmapahi accharasAtaMDulehi timissa guhApa dArhiNillassa duvArasya kavADANaM purao aTThaTThamaMgalapa AlihA ) yaMdarakhAne pATonI upara gAMdhIne pachI teNe svaccha jhINA cAMdInA cAkhAthI ke je cAkhAeAmAM svacchatAne lIdhe pAMse mUkelI vastuonu pratiSi'kha paDI rahyuM hatuM timisra guhAnA dakSiNu dvAravatI te kapATonI sAme ATha ATha mAMgala dravyeAnuM Alekhana karyuM eTale ke pratyeka maMgaLa dravya ADe ATha jeTalI A'vani avu. (a 1) A is an ad. (alfeau-faftass: jAva kayaggahagahiyakarayalapa bhaTTa ? caMdappabhavairaveru liya vimaladaMDa ) svasti, zrIvatsa yAvat nadhAnata, pacamAna, bhadrAsana, udvazaH matsya ane harSa zu. aDI yAvata pahathI A cAhanA saMgraha thayo che, (AlihittA kAuraM karei, uvayAraMti kiMte pADalamalliya caMpaga asoga puNNAga cUtha maMjarINavamalliya bakula tilagakaNabIra kuMdakIjaya koraMTaya panta damaNayavarasurahi sugaMdhagaMdhiyassa) bhA pAThanA artha A pramANe che-eka eka-magaLa drazyane ATha ATha rUpamAM lakhIne teNe temano upara raMga bharyAM. raMga bharIne pachI te teNe te sarvonA A pramANe upacAra karyAM. gulAbanA puSpA velAnA puSpA, caMpakanA puSpA"
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ nambUddhopaprAptisUtre mAlitya AkAraM kRtvA 'kAUraM' antavarNakAdi bharaNena pUrNAni kRtvA 'karei uvayAraM ji' karoti upacAramiti ko'sau upacAra ityAha 'kiMte' ! ko'sau tatrAha- 'pADalamadilaya caMpaga asoga puNNAga cUyamaMjarI NavamAliya bakulatilaga kaNavIrakuMdakojjaya koraMTaya pattadamaNaya varasurahi sugaMdhagaMdhiyassa' pATala mallikA campakAzoka punnAga cUtamajarI navamAlikA bakulatilaka kaNavIrakunda kubjaka koraNTakapatradamanaka varasurabhi mugandhagandhikasya tatra pATalaM-pATalapuSpam (gulAba) iti prasiddham mallikA-mallikA vikacitapuSpam (veloti) bhASAprasiddham campakA zokapunnAgAH puSpavizeSAH, cUtamaujarI AmramaJjarI, bakula: kesaro yaH strImukha sIdhusikto vikasati tatpuSpam , tilako yaH strI kaTAkSanirIkSito vikasito bhavati tatpuSpam , kaNavIra kunde prasiddha, kubjakam kulo nAma vRkSavizeSastatpuSpam , patrANi damanakaH puSpavizeSaH etaiH varasurabhiH atyanta surabhiH tathA mugandhAH zobhanacUrNAH teSAM gandho yatra sa tathA tasya atra taddhitalakSaNa ik pratyayaH tataH vizeSaNadvayasya karmadhArayo bodhyaH idaJca kusuma nikarasyetyasya vizeSaNam yAvat padgrAhyam , punazca 'kayAgahagahiya karayala panbhaTTa caMdappabhavairaveruliyavimaladaMDaM jAva dhRvaM dalayai' kacagrahagrahIta karatala prabhraSTa candraprabhavajrabaiyavimaladaMDaM yAvat dhUpaM dahati, atra kacagrahetyAdeH prabhraSTetyantasya kacagrahagRhIta karatalavipramukta prabhraSTasya dazArdavarNasya paJcavarNasya kusumanikarasya puSpapuJjasya tatra citra jAnutsedhapramANamitam avadhinikaraM kRtvA etAvatparyantaM tAtparyam, tatra kacagraho vilAsArtha yuvatyAH paJcAGgulibhiH kezeSu grahaNaM tanyAyena gRhItaH tathA tadanantaraM karatalAdvi pramuktaH san prabhraSTaH patitaH tasya tathA dazArddhavarNasya paJcavarNasya kusumanikarasya puSparAzeH tatra kapATaparikarabhUmau jAntsedhapramANamitam jAnuM yAvaduccatvapramANaparimitam aSTAviMzatyaMgularUpam avadhinikaram avadhinA maryAdayA nikaraM vistAraGkRtvA 'caMdappa vaDaraveruliyavimaladaMDa jAva dhRvaM dahai' candraprabhAH candrakAntAH vajrANi-hIrakAH vaiDUryANi vaiDaryanAmaka ratnAni vajraJcamaNi ratnabhakticitramityArabhya kaDucchukaM pragRhya punnAgake phUla, AmrakI maJjarI, baklakI kezara-tilaka ke puSpa, kanera ke puSpa, kubjaka ke puSpa, damanaka maruvAM-ke puSpa jo ki bahuta hI sugaMdha se yukta hote haiM una para caDhAye isake bAda usane kacagraha kI taraha gRhIta pazcAt karatala se prabhraSTa dazArdU varNa vAle puSpanikara kA vahAM para jAnutsedhapramANa parimita Dhera kara diyA phira jisakA daMDa candrakAnta vajra evaM vaiDUrya se nirmita huA hai tathA yAvatpada gRhIta jisa meM kAJcana maNi aura ratnoM se nAnA prakAra ke azenA pu punAganA puSpa, AmranI maMjarI, bakulanA kezara, tilakanA puSpo, kaNera nA pupe kukanA pupo, damanaka maravAnA pupa ke jeo atIva sugaMdhita hoya che. temanI upara caDAvyAM. tyArabAda teNe kaca grahanI jema gRhita pazcAta karatalathI prabhraSTa dazAbdha varNanA 55 nikarane tyAM jAnsedha pramANe parimita Dhagalo karyo. pachI jemanI dAMDI candrakAnta, vajA temaja vaiDUryathI nirmita thayelI che temaja yAvata pada gRhIta jemAM kAMcana maNI
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 10 3 vakSaskAraH sU0 14 tamisrAguhAdvAroddhATananirUpaNam 7.1 prayataH ityantaM grAhyam etAdRza vizeSaNaviziSTam 'kaDacchukaM' dhUpAdhAnapAtram pragRhya grahItvA 'prayata:' sAdaraH AdriyamANo-dhUpaM dadAti dahatItyarthaH 'dahittA' dagdhyA 'vAma jANuM avei dAhiNaM jANuM dharaNiyalaMsi nihaTTu' ityapi grAhyam tathA ca vAmaM jAnum aJcati UrdhvakarotI, dakSiNa jAnuM dharaNItale nihatya sthApayivA pAtayitvA karayala jAva matthae ajaliM kaTu kavADANaM paNAmaM karei' karatala parigRhItaM dazanakha zirasA-vate mastake ajaliGkRtvA kapATayoH praNAma karoti namanIya vastunaH upavAre kriyamANe AdAvante ca praNAmamya zi STavyavahAraucityAt 'karittA' kRtvA daMDarayaNaM parAmusai' daNDaratnaM parAmRzati spRzati gRhAti 'taeNa te daDarayaNaM' tataH tadanu daNDaratnasparzAnantaraM khalu taddaNDaratna kIdRzaM tadityAha 'paMcalaiyaM' paJcalatikam paJcalatikA kattalikArUpAH avayavA yatra tattathA punazca kIdRzam 'vaira sAramaiaM 'vajra sAramayam vajrasya yatsAraM pradhAnadravyaM tanmayam-ud ghaTitam vajrasya yatsAraM pradhAnadravyaM tanmayam-tad ghaTitam vajravad punazca 'viNAsaNaM savvasattU seNNaNaM' sarvazatru senAnAM vinAzanaM vinAzakam punazca kIdRzam 'khaMdhAvAre paravaissa gaDDhadarivisamapanbhAragirivarapavAyANaM samIkaraNa' skandhAvAre narapateH gatteMdarI viSamaprAyabhAragicitra banAye gaye hai aise dhUpakaTAha ko hAtha meM lekara bar3I sAvadhAnI se usameM dhUpa jalAI (dahittA vAmaM jANu aMceI dAhiNaM jANuM dharaNiyalaMsi niha 1 karayala jAva matthae aMjaliM kaTu kavADANaM paNAma karei) dhUpajalA kara phira usane apanI bAI jAna ko ghuTane ko jamIna se Upara rakhA aura dakSiNa jAnu ko jamIna para sthApita kiyA aura donoM hAthoM kI isa DhaMga se aMjali banAi ki jisameM do aMguliyoM ke nakha Apasa meM mila jAve aisI aMjali banAkara usane usa aMjali ko mastaka para rastrakara donoM kivADoM ko praNAma kiyA kyoMki namanIya vastu ke upacAra meM mAdi aura anta meM use praNAma kiyA jAtA hai aisA ziSTa janoM kA vyavahAra hai / (karittA daMDarayaNaM parAmusai) praNAma karake phira usane daNDaratna ko uThAyA (taeNaM taM daMDarayaNaM paMcalaiaM vairasAramaiaM viNAsaNaM savva sattaseNNANaM khadhAvAre Naravaissa gaDDadArivisamapabbhAra. girivarapavAyANaM samIkaraNaM saMtikaraM subhakaraM hitakaraM raNNo hiyaicchiya maNoraha pUragaM divvamappaDi. ane ranathI vividha prakAranAM citra taiyAra karavAmAM AvyAM che evA dhUpakaTAha-dhUpadAnIne sAthamA na bhUmA sAvadhAnIthIta dhU5 48mA 55 sNjaaye| (dahittA vAmaM jANu aceha dAhiNaM jANu dharaNiyalaMsi nihaTTa karayalajAva matthae aMjali kaTTha kavADANa paNAma karei) dhUpa saLagAvIne pachI teNe potAnA vAma ghUMTaNane jamIna upara sthApita karyo. ane baMne hocAnI A pramANe zraddhA banAvI che jemAM daza daza AMgaLIeAnA nakha paraspara bhegA thaI jaya evI AMgaLInI madrAbanAvIne teNe te aMjalIne marataka upara mUkI ane baMne kapATo praNAma karyA. kemake namanIya vastunA upacAramAM A% temaja aMtamAM tene praNAma karavAmAM bhAva cha, mevA ziSTAyA2 che. (karittA daMDarayaNa parAmusai) praNAma 4zana ta / ratnana yu (ta eNaM taM daMDarayaNaM paMvalaiavaharasAramai viNAsaNaM sabyasattuseNNANaM khaMdhAvAre gvaissa gaDadari visamapanbhAragirivarapaghAyANaM samIkaraNaM saMtikaraM subhakaraM hitakaraM raNohiya icchiya maNoharapUragaM dibvamappaDiyaM daMDarayaNaM gahAya saha payAI paJcolakkaI ) senA bhayo yadist-salest 35 tA. me 2tna panA sAthI baneluM hatuM. sarva zatruo temaja temanI senAone te vinaSTa karanAra hatuM rAjAnA
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ jamvRddhIpapracaptisUtre rivaraprapAtAnAM samIkaraNam tatra narapateH rAjJaH skandhavAre senAsamUhasanniveze prastAvAd gantu pravRtte sati gartaH gaDDA, iti bhASAprasiddham darI kandarA viSamaH unnatA'vanatA prArabhArAH prakRSTabhArAH girivarA atra girizabdena kSudragirayo grAhyAH ye yAtronmukhAnAM rAjJAM gacchantaH sainyasamUhasya vidhna karAH santi prapAtAH gacchatAM janAnAM skhalanahetavaH pASANAH teSAM samIkaraNam samabhAgApAdakam 'saMtikara' zAntikaram upadravazAntikArakam nanu yadi upadravopazAmakaM tat tarhi sati daNDaratne sagarasutAnAM jvalanaprabha nAgadhipa kRtopadravaH kathaM nopazazAma iti cenna sopakramopadrava vidrAvaNa eva tasya sAmarthAta anukramopadrava vidrAvaNe sarvathA tasya sAmarthyAbhAvAt ataeva vijayamAne vIradeve kuziSyamuktA tejolezyA sunakSatra sarvAnumato ana gAro bhasmatAM ninAyaH, 'subhakaraM' zubhakaram --kalyANakaram 'hitakara' hitakaram utaireva guNA rupakArakArakam, punaH kodRzam 'raNNo hiya icchiyamaNorahapUragaM' hayaM daMDarayaNaM gahAya sattaTThapayAI paccosakkai ) isadaNDa ke avayava-paJcalati kA kattalikA rUpa the-yaha daNDaratna vajra ke sAra se banA huA thA samasta zatruoM kA aura unakI senAoM kA yaha vinAza karane bAlA thA ! rAjA ke senA samUha ke sanniveza meM -paDAva meM gaDDhoM ko darIyoM ko,-kandarAoM ko-UMce nIce choTe choTe parvartI ko, yAtrA ke sanmukha hokara jAnevAle rAjAoM kI senA ke phisalakara girane meM -kAraNabhUta hote haiM aise pASANoM ko yaha sama kara detA hai tathA yaha-zAntikara hotA hai-upadravoM ko dUra kara detA hai| yahAM aisI AzaMkA ho sakato hai ki yadi yaha daNDaratna upadravoM ko zAnta karane kI zaktibAlA hai to daNDaratna ke hone para bhI sagara ke putroMkA jvalanaprabhanAgAdhipa dvArA kiyA gayA upadrava zAnta kyoM nahIM ho pAyA to isakA samAdhAna aiso hai kI yaha daNDaratna-sopakrama upadravoM ko ho zAnta karane meM zakti vAlA hotA hai| anupakrama upadravo ko zAnta karane kI zaktivAlA nahI hotA hai isalie vIra deva ke vidyamAna hone para kuziSyamukta --tejolezyA ne sunakSatra aura sarvAnumati nAmaka do anagAroM ko bhasma kara diyaa| yaha cakraratna zubhakara kalyANakara hotA hai evaM hitakara uktaguNo dvArA upakAra saunya samUhane rAgnivezamAM paDAvamAM khADAone harione kaMdarAone UMcA nIcA parvane yAtrA karatI vakhate rAjAonI senA jemanA uparathI lapasI paDe evA pASANane e sama karI nAkhe che. temaja e zAMtikara hoya che. upadvavenuM upazamana kare che ahIM evI zaMkA thAya che ke je e daMDaratna upadravane zAMta karI zake evI zakita dharAvatuM hoya to daMDaratna hoya te paNa sagaranA putronuM javalana prabhanAgAdhipa vaDe karavAmAM AvyuM te vakhate upadravane upazama kema thayuM nahI to A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke A daMDa ratna sopakrama upadrava ne zAMta karavA samartha hoya che anukrama upadrane zAMta karavAnI zakti emAM hotI nathI. ane ethI ja vIradeva vidyamAna hato chatAM e kuziSya mukatate leyAne sunakSatra ane sarvAnumatI nAmaka be anagAre ne bharAma karI nAkhyA. e saratna zubha72-pakSyAya 42 soya che. tebhara hita42 hAya che (raNNo hiya icchiya maNoraha
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikATIkA tu0 3 vakSaskAraH sU0 14 tamisrAguhAdvArodghATananirUpaNam rAjJaH cakravarttino hRdayecchitamanorathapUra kam, guhAkapaTodaghATanAdikArya karaNasamarthatvAt 'divvaM' divyam - yakSasahasrAdhiSThitamityarthaH 'appaDihayaM' apratihatam - kvacidapi pratighAtamApannam 'daMDarayaNaM' daNDaratnam - daNDanAmakaM ratnam 'gahAya' haste gRhItvA 'sattapayAI paccasakka ' saptASTapadAni pratyavaSvaSkate apasarpati sa suSeNaH senApati riti atra senApateH saptASTapadApasaraNaM prajihIrSoH dRDhataraprahArakaraNAya paccIsa kittA' pratyavaSvaSkaya - saptASTapadAni apasRtya 'timissaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADe daMDarayaNeNa mahayA mahayA saddeNaM tikkhutto AuDei' tamitraguhAyAH dAkSiNAtyasya dakSiNabhAgavartino dvArasya kapATau daNDaratnena mahatA mahatA zabdena triHkRtva-trIn vArAn Akuyati tADayati atra itthaMbhUtalakSaNe iti tRtIyA, yathA prakAreNa mahAn zabdaH utpadyate tathA prakAreNa tADayatItyarthaH tataH kiM jAtamityAha - ' taraNaM' ityAdi karanevAlA hotA hai / ( raNNo hiyaicchiya maNoghapUragaM ) cakravartI ke hRdaya meM vartamAna- icchita manoratha ko purA karane vAlA hai kyoM kI yahAM guhA ke kapAToM ke udghATana Adi kAryoMko karatA hai / (divyaM) yakSa sahasra se yaha adhiSThita hone ke kAraNa divya kahA jAtA hai (appaDiyaM) yaha kahIM bhI pratighAta ko prAptanahIM hotA hai isalie apratihata kahA gayA hai isa prakAra ke ina pUrvoka vizeSaNoM se yukta (daMDarayaNa gahAya daNDaratna ko hAtha meM lekara ) sattaTThapayAI paccIsakaIvaha suSeNa senApati sAta ATha paira pIche haTA yahAM jo pratijihIrSasuSeNa senApati kA sAta ATha paira piche haTanA prakaTa kiyA gayA hai vaha usake dvArA dRDhatara prahAra prakaTa karane ke lie hai (paJco kittA) sAta ATha paira piche haTakara ke (timissaguhAe dAhiNillassa dubArassa kavADe daMDarayaNeNaM mahayA 2 sadeNaM tikkhutto AuDei) phira usa suSeNasenApati ne timisra guhA ke dakSiNa digvartI dvAra ke kivADoM ko daNDaratna se jora jorase jisase zabdoM kA nikalanA ho isa rUpa se tInacAra tADita kiyA kivAr3oM para tIna bAra jora 2 se daNDa kahA gayA pUra) yAvatI nA yamAM vidyamAna chata manoratha me ratnapUra hoya che. bha me thAratna gujhanA pATone udghATita vA vagere are che. (divvaM) yakSasahastrothI bhe adhiSThita DovA mahasa hivya vAmAM Ave che ( appaDihayaM ) me yatna artha pazu sthAne pratighAta dazAne pAmatuM nathI. ethI ja ene aprita kahevAmAM Ave che. A pramANe e pUrvoThita vizeSodhI yukta ( daMDarayaNaM gahAya ) iMDezanane hAthanAM saha ne (sattaTTha payAI paccIsakara ) te suSeSu senApati sata yA ugalAM paache| asyo aDI ne pratiddhISu suSeNu senApatine sAta ATha DagalAM pIche DaTha karavAnuM lakhyuM che te tenA vaDe daDhatara prahAra praDeMTa ravA bhATe uDemAM Ave che. (pactrosakittA) ugavA pAcho bhasIne 'timissa guhA dAhalala duvArassa kavADe daMDarayaNeNaM maddayA 2 saddeNaM tikkhutto AuDei) pAM te suSeNu senApatie timisra guhAnA dakSiNu digvatI dvAranA kapATAne daMDa ratnathI hera-jorathI ke jenAthI zabda thAya evI rIte traNu vAra tADita karyA. eTale ke kamADA upara 703
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'taraNaM timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA suseNaseNavaraNA daMDarayaNeNaM mahayA mahayA saddeNa kauMcArakhaM karemANA' tataH AkuTTanAdanu khalu tamisraguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau suSeNanAmnA senApatinA daNDaratnena mahatA mahatA zabdena triH kRtvaH - trIn vArAn AkuTTitau santau mahatA mahatA zabdena dIrghataraninAdinaH krauMcasya pakSivizeSasyeva bahuvyApitvAt ya AravaH zabdaH taM kurvANau 'sarasarassa si anukaraNazabdastena tAdRzaM zabdaM kurvANo 'sagAI sagAI' svake svake- svakIye svakIye 'ThANAI' sthAne'vaSTambhabhUta toDakarUpe ' paccIsa kitthA ' pratyavASvASkiSAtAm svasthAnAt pratyapasasarpatuH 'taraNa se suseNe seNAvaI timisaguhAe dAhiNilladuvArassa kavADe vihADe ' tataH kapATapratyapasarpaNAdanu khalu sa suSeNaH senApatiH tamistrAguDAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATI vighATayati udghATayati yadyapi ideM sUtramAvazyakacUrNI varddhamAnasUrikRtAdicarite ca na dRzyate, tadA'vyavahita pUrvasUtre eva kapATodghATanam abhihitam, yadi caitatsUtrAdarzAnusAreNa idaM sUtramavazyaM vyAratna paTakA (taNaM timisa guhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA suseNaseNAvaiNA daMDarayaNeNa mahayA 2 saddeNaM tikhutto AuDiyA samANA mahayA 2 sadeNaM kocAravaNaM karemANI) isatarahatimisra guhA ke dakSiNadigvartI dvAra ke kivAr3a jo ki suSeNa nAmaka senApati ratna ke dvArA tIna -bAra daNDa rana ke paTakane se jora jora kA zabda jisa prakAra nikale isa DhaMga se paTakane para, dIrghatara zabda karanevAle krauMca pakSI kI AvAja kI taraha Avaja karate hue tathA ( sarasarassa sagAI 2 ThANaI) sara sara isa taraha kA zabda karate hue apane sthAna se vicalita hoM gayesaraka gaye (taeNa se suseNe seNAvaI timisaguhAe dAhiNillassa dubArassa kavADe vihADei) isake bAda usa suSeNa senApatine timisra guhAke dakSiNa digvartI kibADoM ko udghATita kara diyA yadyapi yaha sUtra Avazyaka cUrNI meM aura varddhamAna sUri kRtAdi caritra meM nahIM upalabdha hotA hai isakAraNa vyavahita pUrva sUtra meM hI kapATodghATana kahA gayA hai. aisA jAnanA caahie| aura yadi bhakSu vAra lera-lesthI 'Daratna pachADayo (taraNaM timisaguhAe dAhiNilassa duvArassa kavADA susejaseNAvaraNA daMDarayaNeNa mahayA 2 saddeNaM tikhutto AuDiyA samANA mahayA 2 saNaM kocAravaM karemANA ) yA pramANe tibhikhA guzanA dakSiNu dvizvartI dvAznA kamADA ke jemane suSeNa sanApatie traNa vAra DhaMDa ratnanA jora jorathI zabda thAya tema pratADita karyAM ane pratADita thavAthI dIdha`tara avAja karanArA krauMca pakSanI jema avAja DaratA tathA (sarasassa sagAI 2 ThANA ) sara sara A pramANe zabda karatA peAtAnA sthAnathI vicalita thaI gayA eTale ke kamADA peAtAnA sthAna parathI khasI gayA. (sALaM se suseNe sejAvaI timisaguhAe dAhiNilassa duvArassa kavADe vihADeha) tyAramAM te sureSTa senApatie timisa guphAnA dakSiNa dizvatI kramADA;ne udghATana karyA joke AA sUtra Avazyaka cUrNimAM ane vaSaeNmAna sUrIkRtADhI cAritramAM upalabdha thatuM nathI ethIja anyavahIta pUrva sUtramAM ja kapATaTTughATana kahevAmAM Avyu che. ane jo e sUtra ahI
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR vakSaskAraH sa0 14 tamisrAguhAdvAroddhATananirUpaNam 705 khyeyaM bhavettadA pUrvasUtre 'sagAiM sagAiM ThANAI' ityatra ArSatvAt pazcamI vyAkhyeyA tena skAbhyAM sthAnAbhyAM kapATadvayasammIlanAspadAbhyAM pratyavastRtAviti-kazcidvi. ka senAvityarthaH tena bighATanArthakamidaM na punaruktamiti 'vihADettA' vighATaya 'jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai' yatreva bharato rAjA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAba bharahaM rAya karayala pariggahiyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAveI' suSeNaH senApatiH yAvat bharataM rAjAmaM svasvAminam , karatalaparigRhItaM dazanakha zirasAvata mastake aJjaliGkRtvA jayena vinayena -jayavijayazabdAbhyAM varddhayati-azIrvacanaM dadAti 'vaddhAvettA evaM vayAsI' barddhayitvA evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'vihADiyA Na devANuppiyA timi paguhAe dAhiNillassa duvAramsa kanADAe jaNNaM devANuppiyANaM piyaM Niveemo piyaMbhe bhavau' vighATitau-utpATitau khalu he devAnupriyAH ! he prabhavaH ! tamisAguhAyAH dAkSiNAtyasya dakSiNabhAgavattino dvArasya kapATau etatkhalu devAnupriyANAM devAnupriyebhyaH prabhubhyaH priyaM nivedayAmaH, atra nivedakasya senApaterekatvAt kriyAyAm yaha sUtra yahAM kahA gayA hai to isake anusAra 'sagAI sagAI ThANAI' yahAM para paMcamI vibhakti samajhakara ve donoM kivAr3a apane apane sthAna se kucha khulagaye aisA samajhanA cAhiye. isa kAraNa punarukti kA doSayahAM nahIM AtA hai| (vihADetA jeNeva bharahe rAyA taNeva uvAgacchada) kivAr3oM ko kholakara phira vaha suSeNa senApati jahAMbharata rAjA the vahAM para gayA (uvAcchittA jAva bharaha rAyaM karayalapariggahiyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei) vahAM jAkara mahArAjA usane yAvata bharata rAjA ko donoM hAtha jor3akara jaya vijaya zabdo dvArA badhAI dI (baddhAvettA evaM vayAsI) vadhAI dekara usane unase aisA kahA (vihADiyANaM devANuppiyA ! timisaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA eaNNaM devANuppiyANaM piyaM Niveemo piyaM bhe bhava u) he devAnupriya ! timisraguhAke dakSidigvartI dvAra ke kivADa udghATita ho cuke haiM maiM isa devANupriya ke priya arthako Apa se nivedana karatA hUM yaha Apa ke lie iSTa saMpAdaka hove. "NiveDAmA mAnche ta bhuma (sagAI sagAI ThANAI) mahA 5 24 ( ta samalane te bannekamADe pitAnA sthAna para thI thaDA ughaDI gayA ema ma javu kAraNathI ahI punati hoSa yatA nathI (vihADettA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchada ) 43.2 BalTita 42rIne pachI te sume senApatiyAM marata 2 te tyAMcyA (uva gacchittA jAva bharataM rAyaM karayalapariragahiyaM jaeNaM vijaeNa vaddhAi) yAta sarata 2.nene hAtha DIna rAya vibhaya za6 vaDe thAmA mApA (vaddhAvettA evaM vayAsI) dhAmaNI pItema / pramANe nivahana yu 'vihADiyANa devANuppiyAtimisa guhAe dAhiNilassa duvArasta kavADAe jaNNa devANupipayANaM piyaM NiveNmo piyaM me bhavau) he devA nupiya! limistra guphAnA dakSiNa digvatI dvA2nAM kamADe udghATita thaI gayAM che. huM devAnupiya. ApazrInA priya arthane ApazrI samakSa nivedana karuM chuM e ApazrI mATe STi sa564 thaa| Niveemo' bhA 2 majayanane prayAsa 42vAmAM Ave cha ta samasta
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 706 jambUdvIpaprazaptisUtre ekavacanasyaucityena yannivedayAma ityatra bahuvacanaM tatsaparikarasyApi Atmano nivedakatva khyApanArtha tacca bahUnAmekavAkyatvena pratyotpAdanArtham athavA asmado dvayozceti sUtreNa ekatve dvitve ca vivakSite bahuvacanam iti bodhyam aitat , priyam iSTa-abhISTaM bhe bhavatAM bhavatu tato bharataH kiM kRtavAn ityAha-'taeNaM' ityAdi 'taeNaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aMtie eyamaDhe soccA nisamma hatuTTha cittamANaM die jAva hiae suseNaM seNAvaI sakkArei sammANei' tata:-kapATodghATananivedanAnantaraM khalu sa paTakhaMDAdhipati bharato rAjA suSeNasya senApateH antike samIpe etamartha kapATodghATananivedanAnantaraM khalu sa bharato rAjA suSeNasya senApateH antike samIpe etamartha kapATodghATanArUpaM zrutvA nizamya hRdaye avadhArya hRSTatuSTacittAnanditaH yAvadahRdayaH suSeNaM-tannAmAnaM senApati satkArayati bahumUlya dravyAdibhiH sanmAnayati priyavaco bhiH, sanmAnayati priyavavobhiH 'sakAritA sammANittA' satkArya sanmAnya ca 'koDuMbiyapurise sadAvei' kauTumbikapuruSAn zabdayati Ahayati 'sadAvittA evaM emo" maiM jo bahuvacana kA prayoga kiyA gayA hai vaha samastaparikara sahita senApati ke nivedana karane ko prakaTa karane ke lie kiyA gayAhai arthAt saba parivAra milakara senApati ke mukhase yaha zubha saMbAda kA apanerAjA bharata se nivedana kara rahe haiM aisA jAnanA cAhie athavA-"asmado dvayozca" isa sUtra se ekatvaathavA dvitva vivakSita hone para bho bahuvacana prayukta hojAtA hai. isake anusAra yahAM bahuvacana prayukta huA hai| (taeNaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvahassa aMtie eyamadUM socA nisamma haTTa tuTTha cittamANadie jAba hiyae suseNaM seNAvaI sakArei' sammoNei) isake bAda bhahatarAjAne suSeNa senApati se isa apake abhISTa artha saMpAdita hone kI bAta sunI to vaha use sunakara aura use hRdaya se nizciya kara hRSTa tuSTa cittAnaMdita huA yAvat usakA hRdaya Ananda se uchalane lagA aura usane usI samaya suSegasenApati kA bahumUlya dravyAdi pradAna karake satkAra kiyA aura priyavacanoM dvArA usakA sanmAna kiyA. (sakkArittA sammANittA koTuMbiyapurise saddAvei) satkAra sanmAna karake phira usane kauTumbika puruSoM parikara sahita senApatinA nivedana karavA mATe prakaTa karavAmAM Avela che eTale ke samasta parikara maLIne senApatinA mukhathI e zubha saMvAda potAnA rAjA bharatane nivedana kare che Ama samajavuM joIe athavA aramodoDha e sUtrathI ekava athavA dviva vavakSita hovA chatAMe bahuvacana prayukta thaI jAya che. e mujaba ahIM bahu cana prayukta thayela che. (tapaNaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aMtie eyamaDhe soccA nisamma haTTa tuha cittamANadie jAva hiyae suseNa seNAvaI sakkArei sammAnei) tyA2 mA 12 samaye suSeNa senApatinA mukhathI rAbhiSTa artha saMpAdita thavA saMbaMdhI vAta sAMbhaLI ane te pachI te vAta hudayamAM nizcita karIne te rajA hag-tuSTa ciMtAnaMdita thaye yAvat tenuM hadaya AnaMdathI uchaLavA lAgyuM ane teNe teja samaye suSeNa senApatine bahumUlya dravya AllhAna zane sA2 4yo mane priyavayanAthI tenu sanmAna yu. (sarakAritA
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 bakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 707 vayAso' zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANa prakAreNa avAdIt uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA!' kSiprameva bho devAnupriyAH ! 'AbhisekkaM hatthirayaNaM paDikappeha' abhiSekyA-abhiSekapogya paTTahastinaM sAhastipradhAnamityarthaH hasviratnaM pratikalpayata sajjIkuruta 'hayagayarahapavara taheva jAva aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaraM karavaI dUrUDhe ' hayagajaratha pravara tathaiva yAvat aJjanagirikUTasannibham aJjanaparvatakUTavat kRSNavarNamuccaM ca gajavaraM hastizreSThaM narapatiH bharato rAjA dRrUDhe ArUDhaH san yatkRtavAn tadAha ||suutr14|| gajarUDhaH san nRpatiH yatkRtavAntadAha ---- 'tae NaM' ityaadi| mUlam-taeNaM se bharahe rAyA maNirayaNaM parAmusai totaM cau raMgulappamANamittaM ca aNagya taMsi chalaMsaM aNovamajuI dina maNirayaNa patisama veru liaM sababhUakaMta jeNaya muddhAgaeNaM dukkha Na kiMci jAva havai Arogge ya savvakAlaM tericchia devamANusakayAya uvasaggA savve Na kareMti tassa dukkhaM saMgAme'pi asatthAjjho hoi NaromaNivaraM dharato Thiya jovaNa kesaavaTThiyaNaho havai ya savvabhayavippamukko taM maNirayaNaM gahAya se NaravaI hatthirayaNassa dAhiNillAe kuMbhIe Nikkhivai taeNaM se bharahAhive NariMde hArotthae sukayaraiyavacche jAva amaravaisaNNibhAe iddhIe pahiyakittI maNirayaNakaujjoe cakkarayaNadesiyamagge aNegarAyasahassANuyAyamagge mahayA ukkiTTha sIhaNAya bolakalaraveNaM samudaravabhUaMpiva karemANe karemANe jeNeva timisaguhAe dAhiNille ko bulAyA- (sahAvittA evaM vayAsI) bulAkara unase usane aisA kahA- (vippAmeva bho devAnuppiyA ! AbhisekkaM hasthirayaNaM paDi kappeha) he devAnupriyo ! tuma bahuta hI jaldI AbhiSekya hastiratna ko- abhiSeka yogya pradhAna hasti ko sajAo (haya gayaraha pavara taheva jAva aMjanagiri kUDasaNNibhaM gayavaI NaravaI durUDhe) isake bAda haya, gaja, ratha pravara yAvat aMjanagiri ke kuTa jaise zreSTha hastI para bharatarAjA ArUDha huA - // 14 / sammANitA koDuMbiya purise sadAvei ) sAra tabhAra sanmAna arIne pachI to bhI puruSo movAyA (sadAbittA evaM bapAso) mAnate puruSona to mA prabhAra 4 (nippAmeva bhA devANupiyA ! Abhiseka hasthirayaNa paDikappeha) devAnupriyo ! tame maI zI mAna552 2nane maniSa yAya pradhAna tIna susanid 42 / . (hayagayaraha para taheva jAva prajaNAgeri kUDasahaNibhaM gayavaINaravaI durUDhe) tyA2 mA khya, 7, 2tha, 12 yAvata manajiniTa zreSTa sastI 052 122 // 30 thA. suu14||
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 708 jambUdvIpaprajJaptisUtre duvAre teNeva uvAgacchai uvAgacchittA timisaguhaM dAhiNilleNaM duvAreNaM aI sandhiyAranivahaM / taraNaM se bharahe rAyA chattalaM duvAlasaMsiaM aTTakaNNiyaM ahigaraNisaMTiyaM aTTha sovaNNiya kAgaNirayaNaM parAmusaiti taraNaM taM cauraMgulappamANamittaM aTThasuvaNNaM ca visaharaNaM aDalaM cauraMsasaMThA Thi samatalaM prANummANajogA jatolAge caraMti savvajaNapannavagA iva caMdo Naiva tattha sUre Na iva aggI Naiva tattha maNiNo timiraM NAseMti aMdhayAre jattha tayaM divvaM bhAvajuttaM duvAlasajoyaNAI tassa lesAu vivarddhati timira nigarapaDisehiAo rartti ca savvakAlaM khaMdhAvAre karei AloaM divasabhUaM jassa pabhAveNa cakkavaTTI timisaguhaM atIti seNNasahie abhijetuM bitiyamaddhabharahaM rAyavare kAgaNi gahAya timisaguhAe puracchi millapaccatthimillesuM kaDaesuM joyaNaMtariyAI paMcadhaNusayavikkhabhAI joyagujjoyakarAI cakkaNemI saMThiyAI caMdamaMDalapaDiNikAsAIM egUNa paNa maMDalAI AlihamANe AlihamANe aNuSpavisai taraNaM sA timisa guhA bharaNaM raNNA tehiM joyaNaMtarihi jAva joyaNujjoyakarehiM egUNa paNNAe maMDalehi alihijjamANehiM Alihijja mANehiM khippAmeva AlogabhUyA divasabhUyA jAyA yAvi hotthA || sU015|| , , chAyA - tataH khalu sa bharato rAjA maNiratnaM parAmRzati 'totaM' iti sampradAyagamyam caturaMgulapramANamitaM va anargham tryatram, SaDasam, anupamatidyutiM divyam, maNiratnapatisamam, baiDyai sarvabhUtakAntam, yena ca mUrddhagatena na duHkhaM kiJcit yAvad bhavati ArogyaM ca sarvakAlam tiryadeva manuSyakRtAH upasargAzca sarve na kurvanti tasya duHkham, saMgrAme'pi azastravadhyo bhavati 'naro maNivaraM dharan sthitayauvanakezAvasthitanakhI bhavati ca sarvabhayavipramuktaH tat maNiratnaM gRhItvA sa narapati: hastiratnasya dAkSiNAtye kumme nikSipati tataH khalu sa bharatAdhipo narendro hArAvastRtaH sukRtaratidavakSaskaH yAvat amarapatisannibhayA RddhayA (yuktaH) prathitakIrtiH maNiratnakRtAdyotaH cakraratnadezitamArgaH anekarAja saha'strAnuyAtamArgaH mahatotkRSTa siMhanAdabola kalakalaraveNa samudraravabhUtAmiva kurvan yatraiva tami guhAyA dAkSiNAtyaM dvAraM tatraivopAgacchati upAgatya tamisrA guhAM dAkSiNAtyena dvAreNAzyeti zazIva meghAndhakAranivaham / tataH khalu sa bharato rAjA SaTtalaM dvAdazAstrambhaSTakaNikam adhikaraNisaMsthitam aSTa sauvarNikam kAkaNIratnam parAmRzati / tataH khalu tat catu raGgula pramANamitam aSTasuvarNa va viSaharaNam atulaM caturasrasaMsthAnasaMsthitaM samatalaM mAnommA
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA - 3 vakSaskAraH sU0 15 tamikhAguhAyA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 709 nayogAH yato loke varanti sarvajanaprajJApakAH nApi candro navA tatra sUryaH navA'gniHnarvA tatra maNayaH timiraM nAzayanti andhakAre yatra takat divyaM prabhAvayuktaM dvAdazayojanAni tasya lezyAH vivarddhante timiranikara pratiSedhikAH ratnaM ca sarvakAlaM skandhAvAre karoti divasa bhUtam AlokaM karoti ' yasya prabhAveNa cakravarttI tamisrAM guhAm atyeti sainyasahito dvi tIyamarddha bharatam abhijetum rAjavaraH kA karNo gRhItvA tamisrAguhAyAH paurastyapAzcAtyayoH kaTakayoH yojanAnantaritAni paJcadhanuH zataviSkabhANi yojanodyotakarANi cakranemi saMsthi tAni candramaNDala pratinikAzAni ekonapaJcAzataM maNDalAni Alikhan anupravizati, tataH khalu sA tamisrAguhA bharatena rAjJA taiyajanAntaritaiH yAvad yojanodyotakaraire konapaJcAzatA maNDalaiH AlikhyamAnaiH AlikhyamAnaiH kSiprameva AlokaM bhUtA udyotaM bhUtA divasabhUtA jAtA cApyabhavat // sU0 15 // TIkA- 'taraNaM se' ityAdi / 'taraNaM se bharahe rAyA maNirayaNaM parAmusadda' tato gajArohaNAnantaraM khalu sa bharato rAjA maNiratnaM parAmRzati hastena spRzati kiM viziSTaM tadityAha - 'totaM, iti sampradAyagamyaM viziSTAkAra sampannam sundaram tathA 'cauraMgulappamANamitaM catura maiMlapramANamAtraM ca tatra caturaMgulapramANA mAtrA dairyeNa yasya tattathA cazabdAd dvayaM pRthulamiti grAhyam tadevAha 'cauraMgulI duaMgulavihuloamaNI' iti 'aNagdhaM, anargham - amUlyaM na kenApi tasyArthaH mUlyaM karttuM zakyate ityarthaH punaH kIdRzam 'taMsiaM' hAthI ke Upara baiThakara bharatarAjAne kyA kiyA so kahate haiM tapaNaM se bhara gayA maNirayaNaM' - ityAdi sU-15 TIkArtha - (taeNa se bharase rAyA maNirayaNaM parAmupsai) bharata rAjA ne jaba ki vaha gaja zreSTa para arUDha ho cukA tatpazcAt maNiratna ko chuA yaha maNiratna - (totaM cauraMgulappamANamittaM ca aNagdhaM taMsiaM chalaMsaM bhaNovamajui~ divvaM maNirayaNapatisamaM veruliyaM savvabhUyataM) tota thA isa pada kA artha saMpradAya gamya hai arthAt viziSTa AkAra se yukta suMdaratA vAlA tathA pramANa meM yaha cAra aMgula kA thA. arthAt yaha cAra aMgula kA lambA thA. aura do aMgula kA moTA thA kyoMki" cauraMgulo du aMgula pihulomaNI " aisA kahAga yA hai. anarghya thA - isakA mUlya nahIM thA amUlya thA- hAthI upara besIne bharata rAjAe je kArya karyuM' tenu Mvana kare che. TIDArtha - ( te paMNa se bharahe rAyA maNirayaNaM ityAdi) sU. 15 (ta paNa se bharahe rAyA maNirayaNa parAmusaha ) kyAre bharata rAnna gama zreSTa hastI ratna para ArUDha thai gayA tyAra bAda teNe maNiratnanA sparza karyAM. e maNiratna (seta ca raMgulappamANamittaM ca aNagdhaM tasiyaM chalaMsaM aNAvamajui divvaM maNirayaNapatisama veru liyaM savvabhUyavaMta) tatu 'to' yahI artha samprahAya gabhya che. te prbhaaNumAM e maNiratna cAra atula jeTalu hatu aTale ke e cAra aMzula jeTaluM lAMbu ane zuprabhA bhaTu tu ma 'baraM'gulA duaMgula bihulAyamaNI yApramANe vAmAM Avyu che. e maNiratna anaghya hatuM, enI kImata thaI zake tema na hatu arthAt - w
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 710 bUdvIpaprajJaptisUtre tryam tisro'srayaH koTayo koNAH yatra tattathA IdrazaM sat 'chalaMsa SaDastraM SaTkoTikam lospi prAyo vaiDUryasya mRdaGgAkAratvena prasiddhatvAnmadhye unnatavRttatvenAntaritasya sahaja siddhasya ubhapAntavartino'stritrayasya satcAt nanu ghuDastramityanenaiva siddhe yatra samityuktiH kimarthA iti cenna ubhayorantarayo nirantara koTiSaTkabhavane nApi paDatratAyAH sambhavAt tadvyavacchedArtham tryatraM sat paDatramityukteH tathA 'aNo juI' anupamadyurti anupanA dyutiryasya tattathA punaH kIdRzam 'divyaM' divyam- 'maNirayaNapati' maNiratnapatisamam maNiratneSu pUrvokteSu patitamam zreSTham sarvotkRSTatvAt 'veru liaM' vaiDUryam vai irya nAtIyam 'savvabhUyataM' sarvabhUtakAntam sarveSAM bhUtAnAM kAntaM - kAmyam sakalajanamanohArakam ityarthaH 'jeNaya muddhA gaeNaM dukkhaM Na kiMci jAva havai' yena ca murddhagatena zirodhRtena hetubhUtena na kiJcid yAvad duHkhaM bhavati jAyate ' Arogge ya savva kAle, ArogyaM nairujyaM ca sarvakAlaM bhavati, teraccha adevamANusakayAya uvasaggA savveNa koI isakI kImata nahIM kara sakatA thA. AkAra meM yaha tikoNa thA - tikhUMTA thA parantu yaha SaT pelA thA. loka meM bhI prAyaH vaiDUryamaNi mRdaGgAkAra rUpa se prasiddha hai isase bIca meM unnata vRtta ho jAne ke kAraNa AjU bAjU meM tona tIna koTikA sadbhAva svabhAvata: AjAtA hai. yahAM aisI AzaMkA to ho sakatI hai ki jaba yaha SaTpelA kahA gayA hai to phira ise tikhUMTA kahane kA kyA kAraNa hai ? to isakA uttara yaha hai ki AjU bAjU meM bhI SaT per3atA kA sadbhAva isa taraha se na bana jAbe isa bAta ko nirAkaraNa karane ke liye "tryasa" pada svatantra rUpa se kahA gayA hai. arthAt yaha tikhUMTA hotA huA bhI SaT pelA thA dyuti anupama thI yaha divya thA. maNi evaM ratnoM meM yaha sarvotkRSTa hone se unakA patisama thA yaha vaiDUryajAtI kA thA. yaha sarvabhUtakAntathA. samasta prANiyoM kI cAhanA ke yogya thA - ( jeNa ya muddhAgaeNaM dukkhaM na kiMci jAba havai, Arogge a savvakAlaMtiricchiya deva mANusakayA ya savve Na kareMti tassa dukkhaM) ise mastaka amulya hatuM enI kAipaNarIte ki MmatathaIjazakatInahatI AkAramAM e trikANu hatu' paNa e SaDUpelA hatu leAkamAM paNa vaiya`maNi mRdaMgAkAra rUpamAM prasiddha che ja ethI ja vaccethI unnata vRtta hAvAthI khanne taraphathI traNatraNa keTIne sadabhAva svabhAvataH AvI jAya che. atre evI AzakA thaI zake tema che. ke jayAre e SayelA kahevAmAM Avela che. te pachI Ane traNa khuNAvALuM zA kAraNathI kahevAmAM Avela che? te A zaMkAne javAma A pramANe che ke banne tarapha SaTapelatAnI sadbhAvanA thai na jAya tenA mATe ja 'tryakSa' padanu kadhana atre svataMtra rUpamAM karavAmAM Avela che. eTale ke A traNa khUNIyu' hatu chatAM SapelA hatu. A ratnanI zruti anupama hatI. e divya hatu. maNui temaja ratnAmAM e sadetkRSTa hevA badala patisama hatu. e vaiDU' jAtinu` hatu` e sava bhUtakAnta hatu samasta prAzuyonI thAnA yogya tu (jeNaya mudghAgaraNaM dukkhaM na kiMci jAva havara Arogea savvakAletiricchiya devamANusakayA ya sabve Na kareMti tassa dukkhaM ) e ratnane mastaka upara dhAraNa karavAthI dhAraNa karyAM ne kAi paNa jAtanI takalIpha ke ciMtA
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 3 vakSaskAraH sU. 15 tamisrAguhAyA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 711 kareMti tassa dukkha' tiryaG devamanuSyakRtAH ca zabdasya vyavahitasambandhAdupasargAzca sarve na kurvanti tasya maNiratnadhArakasya duHkham 'saMgAme vi asatthavajjho hoi' saMgrAme'pi azastravadhyo bhavati tatra saMgrAme'pi bahuvirodhisamare alpavirodhiyuddhe vA na zastravadhyo'zastravadhyaH zarvadhyo na bhavati. 'Naro maNivaraM dhareMto Thiya jovvaNa kepa avaDiya Naho havai sababhayavippamukko' naro maNivaraM dharan sthitayauvanakezAvasthitanakho bhavati ca sarvabhayavipramuktaH tatra naro maNivaraM maNizreSTha dharan dadhat sthitavinazvarabhAvamanApanna yauvana yuktvaM yasya sa tathA kezaiH sahAvasthitAH avaddhiSNavo nakhA yasya sa tathA sthita yauvanazvAsau kezAvasthitanakhazceti sthitayauvanakezAvasthitanakhaH tathA sarvabhayavipramuktaH sakalatrAsavimuktazca bhavati. 'taM maNirayaNa gahAya se NaravaI hatthirayaNassa dAhiNillAe kuMbhIe NikkhivaI' tat pUrvokta vizeSaNaviziSTaM maNiratnaM gRhI tvA haste gRhItvA sa narapatiH bharataH hastiratnasya gajazreSThasya dAkSiNAtye dakSiNabhAgavartini kumbhe nikSipati nibadhnAti kubhIe ityatra strItvaM prakRtatvAt 'taeNaM se bharahAhive NariMde hArosthae sukayaraiyavacche' tataH khalu sa bharatAdhipo narendraH narapatiH dhAraNa kartA ko kisobhI prakAra kA duHkha nahIM hotA hai. arthAt isake mastakapara dhAraNa karatesamasta duHkha dhAraNa kartA ke naSTa ho jAte haiM sadA kAla dhAraNa kartA nIroga rahatA hai isamaNiratna ko dhAraNa karanevAle ke Upara kisI bhI samaya tiryaJca deva aura manuSya kRta upasarga jarA sA bhI kaSTa nahIM de sakate haiM. (saMgAme vi asatthavajjho hoi Naro maNivaraM dhareto ThimajovvaNakesa avadriyaNaho havai a savvabhayavippamukko) saMgrAma meM mI bar3e se bar3e yuddha me bhI isa ratna ko dhAraNa kiye hue manuSya zastroM dvArA bhI vadhyanahIM ho sakatA hai dhAraNa kartA kA yauvana sadAkAla sthira rahatA hai isake nakha aura keza nahIM bar3hate hai. yaha sarva prakAra ke bhaya se rahita hotA hai (taM maNirayaNa gahAya se NabaI hasthirayaNassa dAhiNillAe kubhIe Nikkhivai) isa prakAra ke ina pUrvokta vizeSaNoM vAle maNiratna ko lekara usa narapatine use hastiratna ke dAhine kumbha meM bAMdha diyA (taeNaM se bharahAhive NariMde hArotthae sukayaraiyavacche jAva amaravai saNNibhAe thatI nathI. eTale ke ene dhAraNa karatAM ja dhAraNa karanAranA sarva duHkha nAza pAme che. dhAraNa karanAra sadAkALa nirogI rahe che. e maNi ratnane dhAraNa karanAra upara ke 55 samaye tiya. deva bhane manuSya pasInI asa2 thatI nathI (saMgAme vi asatthavajjho hoi Naro bhaNivaraM dhare to ThiajovvaNakesa avaTThiyaNaho havaia savvabhayavippamakako) sayAmamA 59 maya 42mA bhaya 42 yuddha Hi 5 me 2nane yA25 42nAra manuSya zastra vaDe paNa vadhya thaI zakato nathI. dhAraNa karanAranuM yauvana sadA kALa sthira rahe .nAnama ane va vadhatA nathI / sa 2nA bhayothI bhuta 2 cha. (taM maNi - rayaNa gahAya se ravaI hatthirayaNassa dAhiNillAe kubhIe Nikkhivai ) mA pramANe te pUrvokata vizeSa vALA maNiratnane laIne te narapatie hastI ratananA dakSiNa taraphanA nayamA widhI dvIdhu (taeNaM se bharahAdive NariMde hArotthara sukayaraiyavacche
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 jambUdvIpaprajJaptisUtre hArAvastRtaH dhRtamuktAdihAraH punaH kIdRzaH 'sukaya raiyavacche' sukRtaratidavakSaskaH sukRtaM surotyA racitam catuSpaSTi zarahArAdibhiH ataeva ratidaM pramodajanakaM vakSo yasya sa tathA punazca 'jA Amaravai sannibhAe iddhIe pahiyakittI maNirayaNaka rajjoe' tatra amarapati sannibhayA-indratulyayA RddhayA-AbharaNAdirUpayA lakSmyA yuktaH tathA prathitakotiH vikhyAtayazAH tathA maNiratnakRtodyotaH maNiratnakRtaprakAzaHpunazca kIdRzo rAjA bharataH 'cakkarayaNadesiya magge aNegarAya sahassANuyAyamagge' cakraratnadezitamArgaH cakraratnena dezitaH pradarzito mArgoM yasmai sa tathA, tathA anekarAjasahasrAnuyAtamArgaH anekarAjasaha bairanucalitamArgaH cakraratnapradazitAnusAreNa gacchato bharatasya anu pazcAt mukuTadhAriNa aneke rAjAnaH pracalantItyarthaH punazca kIdRzaH 'mahayA ukliTTha sIhaNAya bolakalakalaraveNaM samuddaravabhUyaM pitra karemANe jeNeva timisaguhAe dAhiNille duvAre teNeva uvAgacchaI' mahatotkRSTa siMhanAdabolakala kalaraveNa samudraravabhUtAmiva kurvan kurvan yatraiva tami sAguhAyA dAkSiNAtyaM dvAraM tatraivopAgacchati tatra mahatA vizAlena utkRSTaH siMhanAdaH bolo avyaktavaniH) varNarahitadhvani tathA kalakalazca taditarovyaktadhvaniH tallakSaNo yo ravaH zabdaH tena samudravaM bhUtamiva samudravaM prAptamiva guhAmiti gamyam, atra bhUgato iti sautro dhAtuH tasmAtta pratyaye bhUtAmiti kurvANaH2 yatraiva tamisrAguhAyAH dAkSiNAtyaM dakSiNabhAgavati dvAraM tatraivopAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya sa rAjA bharataH 'timisaguI iddhie pahiakittI maNirayaNaka ujjoe cArayaNadesiyamagge anegarAyasahassANuayamagge mahayA ukkiTTa sohaNAyabolakala kalAveNaM samuddaravabhUya piva karamANe 2 jeNeva timisa guhAe dAhiNille duvAre teNeva uvAgacchai) gale meM dhAraNa kiyA hai muktAdikA hAra jisane, tathA causaTha larake hAra se jisakA vakSasthala pramodajanaka ho rahA hai yAvat amarapati ko jaisI Rddhi se jisakI kIrti vikhyAta ho rahI hai AbharaNAdi rUpa kAnti se jisake cAroM ora udyota phaila rahA hai. cakraratna jise gantavya mArga kA nirdeza kara rahA hai. jisake pIche pIche hajAroM rAjA cala rahe haiM jora jora se sainya janAdi dvArA kiye gaye samudra ke rava jaise siMhanAda ke zabdoM se anyaka zabdo se aura kala kala rakha se dimaDala ko vyApta karatA karatA vaha bharata rAjA jahAM para timisrAguhA kA dakSiNadigvartI dvAra thA vahAM para AyA (uvAgacchittA timisaguhaM dAhiNilleNaM jAva amaravai snnnnibhaae| iddhIe pahiakitto maNirayaNaka ujjoe cakkarayaNadesiya magge aNegarAyasahastANuyAyamagge mahayA ukkisIhaNAtha bola kalakalaraveNaM samudaravabhUyaM) piva karemANe 2 jeNeva timisaguhAe dAhiNille dubAre teNeva uvAgacchai ) zrIvAmaNe sakatAdine hAra dhAraNa karyo che temaja 64 laDInA hArathI jenuM vakSasthaLa pramAdajanaka thaI rahyuM che. yAvat amara pati jevI adhithI jenI kI vikhyAta thaI rahI che. AbharaNaji. kAMtithI jenI cAre bAju be prakAza vyApta thAya che. jene gatavya mArga cakra nirdiSTa karI rahela che jenI pAchaLa pAchaLa hajAro sajAe cAlI rahyA che jenA sainyanA prayAsathI samadra temaja siMhanA jevA avAjathI digU maMDaLa vyAsa thaI rahyuM che e te bharata rAjA
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhAyA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 713 dAhiNilleNaM duvAreNa aIi sasivca mehaMghayAranivaha' tamisrAguhAM dAkSiNAtyena dvAreNAtyeti pravizati zazIva candraiva meghAndhakAranivahaM meghajanitAndhakArasamUhaM zazIva candrava pravizatItyarthaH ' taraNaM se bharahe rAyA chattalaM' tataH guhApravezAnantaraM khalu sa bharato rAjA SaT talam catvAri catasRSu dikSu dve tUrdhvamadhazvetyevaM pada saMkhyakAni tAni yatra tattathA tAni ca tridhyakhaNDarUpANi yairbhUmau aviSamatayA tiSThanti iti, punaH kIdRzam 'duvAla saMsiaM' dvAdazAsram 'akaNiyaM' aSTakarNikam - karNikAH koNA H yatra azritrayaM milati teSAM cAdhaH upari pratyekaM caturNI sadbhAvAt aSTakoNakam ' ahigara NisaMThiaM' adhikaraNisaMsthitam adhikaraNiH suvarNakAropakaraNaM tadvat saMsthitaM saMsthAnaM yasya tattathA, tat sadRzAkAraM samacaturasratvAt, AkRtisvarUpaM nirUpya asya taulyamAnamAha - 'aTThasovafort' aSTa sauvarNikam aSTasuvarNAmAnaM yasya tattathA, tatra suvarNamAnamidam catvAri madhuratRNaphalAnyekaH zvetasarSapaH SoDaza zvetasarSapA eka dhAnyamASaphalaM dve dhAnyamASaphale ekAH gurujA paJcagujAH ekaH karmamAzaH SoDaza karmamApakAH ekaH suvarNaH' iti etAdRzai raSTabhiH suvarNaiH kAkaNIratnaM niSpadyate iti cAdhikAre 'etAni ca madhuratRNa phalAdIni bharatacakravartikAlasambhavInyeva gRhyante, anyathA kAlabhedena tadvaiSamyasambhave kAkaNIratnaM sarvacakriNAM tulyaM na syAt, tulyaM ceSyate tadi' tyetasmAdanuyogadvAravRttivacanAt etadezIyAdeva sthAnAGgavRttivacanAt 'cauraMgulo maNI puNa tassaddhaM caiva hoi vicchiNNo / cauraMgulapyamANA suvaNNavara kAgaNI neyA' // 1 // duvAre ai savvi medhayAranivaha) vahAM Akarake vaha jaise candra megha janita andhakAra meM praviSTa hotA hai. usI taraha se timisrAguhA meM dakSiNa dvAra se praviSTa huA (taeNaM se bharahe rAyA chattalaM duvAlasaMsi aTukaNNiya ahigaraNisaMThiaM aTThasovaNNiya kAgaNirayaNaM parAmusai) isake bAda usa bharata rAjA ne chaha talavAle - cAra dizAoM ke cAra tala ora Upara nIce ke do tala isa prakAra se chaha talavAle 12 koTIvAle ATha konoM vAle, adhikariNo suvarNakAra jisa lohe kI banI huI DI para dharakara suvarNa cAMdI AdI ko hathor3e se kUTatA pITatA hai usa piNDI ke jaise akAra vAle ATha varNoM kA jitanA vajana hotA haiM utane vajana vAle aisI kAkaNI tyAM timisrA guDAnu dakSiSu dvitIya dvAra tu tyAM bha0 ( uvAgacchattA timisra guhaM dAhiNilleNa duvAreNa aIi sasibbU mehaMdhayAranivahaM ) tyAM khAvIne te prema yandra meghajanita adhakAramAM praveze che temaja te timisrA guhAmAM dra kSaNa dva thA pra vaSTa thaye (tapaNaM bharahe rAyA chattalaM dubAlasaMsiya aTTakaNNiya ahigaraNisaMThiyAM aTThasotraNNaya kAgaNirayaNa parAsaha ) tyAra mAha bharata rAnnaye hai taba bANA Adi khelA ane upara nIcenA che tala, A pramANe 6 tala vALA 12 kATIvALA ATha khuza vaLA adhikaraNI--sunakAra lAkhaDanI banelI je pIDI uMpara mUkIne suNu-cAMdI gerane hatheDIthI phUTa porTa che, te pi`DI jevA AAkAravALA eTale ke (eraNa jevA) ATha sutranuM 90
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre atrAGgulaM pramANAGgulaM jJAtavyam sarva cakravartinAmapi kAkaNyAdi ratnAnAM tulyapramANatvAt iti' malayagiri kRtabRhat saMgrahaNI bRhadvRttivacanAcca kecana asya pramANAGgulaniSpannatvam kecicca ' egamegassa NaM raNNo cAuraMta cakkavaTTiNo aTTha sovaNa kAgaNi rayaNe chattale duvAla sie aTTakAgiNie ahigaraNisa ThANasaM Thie paNNatte, egamegA koDoussehaMgula vikkhaMbhA taM samaNassa bhagavao mahAvIrassa arddhagulaM' ityanuyogadvAra sUtrabalAdutsedhAGgula niSpannatvam ke'pi ca etAni saptai kendriyaratnAni sarva cakravartinA mAtmAgulena jJeyAni zeSANi tu saptapaJcendriyaratnAni tatkAlika puruSocita mAnAnIti pravacanasAroddhAravRtti valAdAtmAgula niSpannatvamAhuH, atra ca pakSatraye tattva nirNayaH sarvavidvedyaH, atra ca granthagauravabhiyA bahuvaktavyaM nocyate iti / etAvadvizeSaNaviziSTam 'kAgaNirayaNaM parAsaha tti' kAkaNIratnaM parAmRzati spRzati gRhNAtItyarthaH iti / asya grahaNAnantaraM sa bharato rAjA yat kRtavAn tadAha- 'taraNaM taM cauraMgulappamANamittaM' tataH parAmarzanAntaraM khalu tat kAkaNI ratnaM rAjavaro gRhItvA yAvadekonapaJcAzataM maNDalAni Alikhan Alikhan anupravizatItyuttareNa sambandhaH, 'cauraMgulappamANamittaM' caturalapramANamAtram, asyaikaikA azricaturaGgulapramANaviSkambhA dvAdazApyazrayaH pratyekaM caturaMGgulapramANA bhavantItyarthaH, asya samacaturasratvAdAyAmo viSkambhazca prapyekaM caturaMgulapramANa ityuktaM bhavati, yaivAtrirUdhvakRtA AyAmaM pratipadyate saiva tiryagvyavasthApitA viSkambha - bhAg bhavatItyAyAmaviSkambhayorekataranirNaye'pi apara nirNayaH syAdeveti sUtre viSkambhasyaiva grahaNam, tadgrahaNe cAyAmo'pi gRhIta eva, samacaturasratvAttasyeti, tadevaM sarvatacaturaGgulapramANamidaM siddham tathA 'aTTha suvaNNaM ca' aSTasuvarNaM ca aSTabhiH suvarNaiH niSpannam aSTasuvarNam aSTasUvarNaM mUladravyeNa niSpanna mityarthaH cakAro vizeSaNasamuccaye sarvatra tathA 'visaraNaM' viSaharaNam viSaM jaGgamAdi bhedabhinnaM tasya haraNaM tAvad jaMgamaviSanAzakaratna ko usane uThAyA (tapaNaM taM cauraMgulappamANamittaM aTThasuvaNNaM ca visaharaNaM atula caurasaMThANasaMThiaM, samatala mANummANa jogA jato loge caraMti) isa ratna ko jo 12 - azriyAM koTiyAM thIM ve pratyeka cAra cAra 4-4- ala kI thiiN| isa taraha isakI laMbAI aura cauDAI cAra-cAra aGgula pramANa hone se yaha kAkaNIratna samacaturasra kahA gayA hai isakA vajana ATha suvarNa sauneyA ke vajana barAbara thA tathA yaha jaGgamAdi nakha dAtoM ke viSa ko dUra karanevAlA thA isake jaisA aura koI ratna nahIM thA yaha samatala vAlA thA isI ratna se jagata meM 714 beTa vana hoya che. teTasA vana vAjA sevA azI ratnane 'yu' (tapaNaM taM cauragulappamANamittaM aTTha suvaNaM ca visaharaNaM aDalaM caura sasANasaMThiaM samatala mAnu mANajogA jato loge cara ti) meM ratnanI ke 12 azrI DoTI itI. te hare 4-4 aMzula jeTalI hatI. A pramANe enI lakhAI ane paheLAI cAra cAra aMzula pramANa hAvAthI e kAkaNI ratna samacaturasa kahevAmAM Avela che. enu vajana AhaiM suvarNa sonaiyAnA vajana jeTalu hatu. temaja e jagamAdi nakha-dAMtAnA viSane dUra karanAra hatu. enA
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU0 15 tamisAguhAyA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 715 mityarthaH suvarNASTa guNAnAM madhye viSaharaNasya prasiddhatvAt asya hi tathAvidha svarNamaya tvAditi 'aulaM' atulam tulArahitamananyasadRzamityarthaH anupama mityarthaH punaH kIdRzam 'cauraMsasaMThANasaMThiyaM caturastrasaMsthAnasaMsthitamiti vizeSaNaM tu pUrvoktAdhikaraNi dRSTAntena bhAvyamiti na tu adhikaraNi dRSTAnte bhAvyamAne nAsya pUrvoktA caturaGgulatA upapadyate adhikaraNeradhaH saMkucitatvena viSamacaturatvAdityAha- 'samatalaM' samatalam-samAni na nyUnAdhikAni talAni yasya tattathA atha kAkaNI ratnameva yacchandagabhitavAkya dvArA viziSTi 'mANummANa jogA jatologe caraMti' mAnonmAnayogAH yato loke caranti, tatra yataH kAkaNIratnAt mAnonmAna (pramANa) yogAH ete mAnavizeSavyavahArA loke caranti pravartante ityarthaH tatra mAna-dhAnyamAna setikA kuDavAdi, rasamAnaM catuHSaSTikAdi unmAnaM karSapalAdi khaNDaguDAdi dravyamAnahetuH, upalakSaNAt suvarNAdimAnahetuH pratimAnamapi grAhya guJjAdi, ki viziSTAste vyavahArA: ? 'savvajaNapaNNavagA' sarvajanaprajJApakAH sarvajanAnAm adhamargottamarNAnAM prajJApakA:-meya dravyANAmiyattAnirNAyakAH ayamAzayaH yathA samprati AptajanakRtanirNayAta kuDavAdimAnaM janapratyAyakaM vyavahArapravartakaM ca bhavati tadvaccakravarti kAle kAraNikapuruSaiH kAkaNiratnAGkitaM tattAdRzaM bhavedityarthaH mAhAtmyAntaramAha-'Naiva caMdo Na iva tattha sUre Na iva agnI Na iva tatya maNiNo timiraM NAseMti aMdhayAre jattha tayaM divvaM bhAvajuttaM' nApi candraH navA tatra sUryaH navA agniH navA tatra praNayaH timiraM nAzayanti,, yatrAndha kAre takat divyaM prabhAvayuktam tatra nApi candro navA sUryastatra timiram andhakAraM nAzayatIti yojanIyam, atra irvokyAlaGkAre evaM sarvatra, navA'gni dIpAdi gataH navA maNayaH tatra timiraM nAzayanti, prakAzaM kattu na zaktavantItyarthaH, yatrAdhikAre andhakArayuktatvenAbhedopacArAt andhakAravati giriguhAdau takat tat kAkaNIratnaM divyaM prabhAvayukta timiraM nAzayati, athedaM kiyat kSetra prakAzayatItyAha-'duvAlasa joyaNAI tassa lesAu vipaddhati' dvAdazayojanAni tasya kAkaNIratnasya lezyA:-prabhAH vivarddhante' amandAH satyaH prakAzayantItyarthaH kiM viziSTA lezyAH usa samaya mAna aura unmAna ke vyavahAra hote the (sabva jaNa paNNavagA) jo janatA ko mAnya hote the / (Na ivacaMdo, Na iva tattha sUre Na iva aggI Na iva tattha maNiNo timiraM NAti aMdha-. yAre tattha tayaM divvaM bhAvajuttaM duvAlasajoyaNAiM tassa lesAu vivaDheti timiraNigarapaDisohiyAo) jisa giriguphAdigata andhakAra ko candra- sUrya agni yA aura dUsare maNiyoM kA prakAza naSTa jevuM bIju kaI rana hatuM ja nahIM. e samatalavALuM hatuM. e ratnathI ja jagatamAM te mata mAna mana bhAnanA vyvhaare| sampanna thatA hatA. (savvajaNapaNNavagA) 2 sanatAne mAnyatA (Naiva caMdo Naiva tattha sUre, Na iva aggI Na iva tattha maNiNo. timiraM NAseMti adhayAre tattha tayaM divvaM bhAvajuttaM duvAlasajoyaNAI tassa lesAu vipaddhati timiraNigarapaDisehiyAo) ? RzupAnA bharane yandra sUrya , anya bIjA maNionA prakAza naSTa karI zakatA nahI. e aMdhakArane e prabhAvazALI
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre prabhAH ityAha -'timiragigarapari sehiyAo' timiranikarapratiSedhikAH tamisrAguhAyAH pUrvAparato dvAdazayojanavistArayostAsAM prasaraNAta 'rati ca sayakAlaM khaMdhAvAre karei AlAyaM divasabhUyaM nassa pabhAveNa cakkaTTI timisaguhaM atIti seNNasahie abhijettuM viniyama damAI' patra para na pa chandAdhyAhArAt arthavazAdvibhakiparimANAcca yadratnaM rAtrau rAtri rAtrA ityarthaH cA vAkyAntarArambhArthaH sarvakAlaM skandhAvAre diva bhUtaM divasasadRzaM yathA divase Aloka stathA rAtrau apItyarthaH AlokaM karoti-prakAzayati yasya prabhAveNa cakravattoM tamisrAM guhAm atyeti pravizati sainyasahito dvitIya marddhabharatamabhijetum uttarabharataM vazIkartum 'rAyavare kAgaNiM gahAya timisaguhAe puracchimillapaccathimille sukaDaesu' rAjavaraH cakravartI bharataH kAkaNoM-padaikadeze padasamudAyopacArAt kAkaNIratnaM gRhotvA AdAya tamisrAguhAyAH paurastyapAzcAtyayoH kapATayo:-bhittyoH prAkRtatvAd dvivacane bahuvacanam 'joyaNaMtariyAI paMcadhaNusayavikkhaMbhAI joyaNujjayakarAI cakkaNemI saMThiyAI caMdamaMDalapaDiNikAsAI egUNapaNNaM maMDalAI AlihamANe Ali. hamANe aNuppavisaI' yojanAntaritAni pramANAMgulaniSpannayojanamapAntarAle muktatA nahIM kara sakatA thA usa andhakAra ko yaha prabhAvazAlI devAdhiSThita kAkaNIratna naSTa kara detA thA isa kAkaNI ratna kI prabhA-12 yojana taka ke kSetra ko prakAzita kara detI hai (rattica samvakAlaM saMdhAvAre karei, AloaM divasabhU jassa pabhAveNa cakkavaTTI timisaguhaM atIti seNNasahie vitiyamaddhabharaha) yaha ratna cakravartI ke sainya meM divasa ke jaisA hI rAtri meM prakAza detA haiuttara bharata ko vaza karane ke lie isI ke prakAza meM hI cakravartI tamisrAguhA meM sainyasahita praveza karatA hai (rAyavare kAkarNi gahAya timisaguhAe purathimillapaccasthimilThemuM kaDaesuM joyaNaMtariyAI paMcadhanusayavikkhaMbhAI) aise pUrvokta vizeSaNoM vAle kAkaNI ratna ko lekara cakravartI ne timisraguhA ke pUrva aura pazcimadigvartI kivAr3o kI bhota meM eka eka yojana ke antarAlako aura pAMcasau dhanuSa ke vistAra ko chor3akara (joyaNujjaya karAI cakkaNemI saMThiyAiM caMdamaMDalapaDiNikAsAI egaNapaNaM maMDalAI AlihamANe AlihamANe 2) 49 maMDalalikheM-banAye ye maMDala kAMkiNI ratna naSTa karatuM hatuM e kAkaNI ratnanI prabhA 62 yojana pramANa vistAravALA kSetra prazita 42 tI tI. ( rattiM ca samvakAlaM khadhAvAre karei Aloa divasabhUbhaM jassa pabhAveNa vakkavaTTo timisaguhaM atIti seNNasahie bitiyamaddhabharahaM) na cakavAnA sevamAM rAtrAmAM divasa eTale ja prakAza Apatu hatuM uttara bhAratane vazamAM ravA mATe enA prakAzamAM ja cakravatI tamistra guhAmAM sainya sahita praveza kare che, rAyavare kAkaNiM gahAya timisaguhAe purathimillapaccasthimillesuM kaDaesu joyaNatariyAI paMvaNusayavikkhabhAI) sevA pUrvAta vizeSaNe! paNa zItana vana cakravatI timistra guhAnA pUrva ane pazcima digvatI kamADAnI divAlamAM eka eka antarAsana bhane 500 dhanuzyanA vistArane tyAne ( joyaNujayakarAI sarakaNemI saMThiyAI caMDamaMDalapaDiNikAsAI egUNapaNaM maMDalAiM AlihamANe 2) 48 muge| v41
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhAyA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 717 kRtAni ityarthaH paJcadhanuH zaviSkambhANi-bhavamAhanApekSayA utsedhAMzulaniSpannapazcadhanuHzatamAnaviSkambhANi, vRttatvAt viSkambhagrahaNena AyAmo'pi tAvAnebAvagantavyaH, utsedhAMgulapramIyamANAvagAhanA kena cakriNA bharatena hastAt nAgoratnena kriya mANatvAnmaNDalAnAm, ayaM ca maNDalAvagAhaH svasa prakAzya yojanamadhye eva gaNyate anyathA 49 maNDalAnAmavagAhe piNDI kriyamANe guhAbhityo rAyAmaH uktaH pramANAdhikapamANaH prasajyeteti, ataeva ca yojanodyotakarANi yojanamAtrakSetraprakAzakAni, yAvanmaNDalAntarAlaM tAvanmaNDalaprakAzyaM guhAbhittikSetramityarthaH, cakra nemisaMsthitAni cakrasya nemiH-paridhiH tatsaMsthitAni tatsaMsthAni vRttAnItyarthaH tathA candramaNDalapratinikAzAni, candramaNDalasya pratinikAzAni bhAsvaratvena sadRzAni 'egaNapaNNaM maMDalAI' ekonapaJcAzataM maNDalAni vRttasuvarNarekha rUpANi, kAkaNIratnasya suvarNamayatvAta 'AlihamANe AlimANe' Alikhan Alikhana vinyasyan vinyasyan 'aNupavisaI' anupravizati guhAmiti bodhyam, vIpsAvacanamAbhikSNyadyotanArtham, maNDalAlikhanakramazvAyaM guhAyAM pravizan bharataH pAzcAtyapAnyajanaprakAzakaNAya dakSiNadvAre pUrva dikkapATe eka 2 yojana kI bhUmitaka prakAza dete the inakA AkAra cakranemi ke jaisA tathA bhAsvara hone ke kAraNa candramaMDala ke jaisA thA isa taraha ke maMDaloM kA Alekhana karatA 2 vaha bharatacakrI (aNupavisai) guhA meM praviSTa huA (taeNa sA timisaguhA bharaheNa raNNA tehiM joyaNatariehiM jAva joyaNujjoyakarehiM egaNapaNNAe maDalehiM AlihijjamANehiM 2 khippAmeva AloabhUyA ujjoyabhUyA jAyA yAvi hotthA) isa taraha vaha tamisrAguphA una eka yojana ke antarAla se banAye gaye yAvat eka yojana takaprakAza denevAle una 49 cAsa likhe gae maDaloM se Alokita ho uThI udyotIta ho uThI aura jaise usameM divasa kA prakAza ho gayA ho aisI hokara vaha camaka uThI kyoMki kAkaNI ratnasuvarNamaya hotA hai isaliye ye jo maMDala usase likhe gaye ve vRtta aura hiraNyarekhArUpa the ye kisa 2 guhA ke dvAra Adi meM likhe gaye isakA spaSTIkaraNa isa prakAra se hai pAzcAtya pAnthajanoM ko prakAza dene ke lie dakSiNa dvAra meM pUrvadikkapATa meM prthmmaMDaLa banAvyA. ema Dale eka-eka ejana jeTalI bhUmIne prakAzita kare che. e maMDaLane AkAra cakranemi je temaja bhAsvara hovAthI caMdramaMDaLa je hatA. A jAtanA maMDaLanuM mAlemana 2 tamatayahI (aNuvisai) zukhamA praviSTa thA. (ta eNaM sA timisaguhA bharaheNa raNNA tehiM joyaNaMtariehiM jAva joyaNujjoyakarehiM egUNapaNAe maMDalehiM AlihijjamANehiM AlihijjamANehi khippAmeva AloabhUyA ujjoyabhUyA jAyA yApi hotthA) mA pramANe te timasa guhA eka cIjananA aMtarAlathI banAvAmAM AvelA yAvata eka jana sudhI prakAza pAtharanAra te 46 maMDaLethI Alekita thaI gaI. ane jANe ke temAM divasane prakAza thaI gayo hoya tema prakAzita thaI gaI kemake kAkiNIratna suvarNamaya hoya che. ethI e maMDaLe jene navaDe lakhavAmAM AvyAM hatAM te vR ta ane hiraNya rekhA rUpa hatA. e maMDaLe kaMI kaMI guhAnA dvAra vagere upara lakhavAmAM AvyAM enuM spaSTIkaraNa A pramANe
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ 718 jambUdvIpaprajJaptisUtre prathamaM yojanamuktvA maNDala mAlikhati tato gomUtrikAnyAyena uttarataH pazcimadinakapATatoDDake tRtIyayojanAdau dvitIya maNDalamAlikhati, tatastenaiva nyAyena pUrvadi kapATatoDDake caturthayojanAdau tRtIyam tataH pazcimadigbhittau paJcamayojanAdau caturtha tataH pUrvadigbhitau SaSThayojanAdau paJcamaM, tataH pazcimadigbhittau saptamayojanAdo SaSTham, tataH pUrvadimbhitto aSTamayojanAdau saptamam, evaM tAvad vAcyaM yAvadaSTacatvAriMzattamam uttaradigdvArasakapazcimadikapATe prathamayojanAdau ekAnapazcAzattamaM cottaradigadvArasApUrvadikkapATe dvitIyayojanAdo Alikhati, evamekasyAM bhitto paJcaviMzatiH aparasyAMcaturvizatirityekonapaJcAzat maNDalAni bhavanti, etAni ca khalu guhAyAM tiyey dvAdazayo janAni prakAzayanti, UrvAdhAbhAgena cASTau yojanAni, guhAyA vistaroccatvasya cakrameNa etAvata eva sadbhAvAt, agrataH pRSThatazca yojanaM prakAzayantIti / yojana ko chor3akara prathama maMDala usane livA isake bAda gomUtrikAnyAya se uttara dizA meM pazcimadikkapATatoDDaka meM usane tRtIya yojana ko Adi meM dvitIya maMDala likhA isI nyAya ke anusAra usane pUrvadikkapATatoDDaka meM caturthayojana kI Adi meM tRtIya maMDala likhA isake bAda pazcimadigbhitti meM pAMcaveM yojana ko Adi meM caturtha maMDala livA isake bAda pUrvadigbhitti meM chaThe yojana kI Adi meM pAMcavAM maNDala likhA isake bAda pazci madigbhitti meM sAtaveM yojana kI Adi meM chaThAmaNDala likhA isake bAda pUrvadigbhitti meM mAThaveM yojana kI Adi meM sAtavAM maMDala likhA isa taraha likhate likhate usane uttara digdvAra ke pazcima dikkapATa meM prathamayojana kI adi meM 48 aDatAlIsa vAM maMDala likhA aura 49 vAM maMDala uttaradigdvAra ke pUrvadikkapATa meM dvitIya yojana kI Adi meM likhA isa prakAra se ekabhitti meM 25 maMDala aura dUsarobhitti meM 24 maMDala likhe gae milakara 49 maMDala ho jAte haiM / ye maMDala guhA meM tirache rUpa meM bAraha che. pAzcAtya pAMthajanone prakAza ApavA mATe dakSiNa dvAramAM pUrvadikakapATamAM prathama janane tyajIne prathama maMDaLa teNe lakhyuM tyArabAda gomUtrIkAnyAyathI arthAta cAvatA baLadanA sUtranA jevA AkArathI uttaradizAmAM pazcima dikakapATahUkamAM teNe tRtIya ejananA prAraMbhamAM dvitIya maMDaLa lakhyuM e nyAya mujaba teNe dikakapATa tehukamAM caturtha ejananA prAraMbhamAM tRtIya maMDaLa lakhyuM tyArabAda pazcima dimittimAM pAMcamA ye jananA prAraMbhamAM teNe caturtha maMDaLa lakhyuM tyArabAda pUrva dibhittimAM 6 ThA yojanAnA prAraMbhamAM pAMcamuM maMDaLa lakhyuM tyArabAda pazcima dimittimAM sAtamA ejananA prAraMbhamAM 6ThuM maMDaLa 3khyuM. tyArabAda pradibhittimAM AThamA jananA prAraMbhamAM sAtamuM maDaLa lakhyuM A pramANe lakhatAM lakhatAM teNe uttara dizadvAranA pazcima dikakapATamAM prathama yojanamAMnA prAraMbhamAM 48muM maMDaLa lakhyu ane 43muM maMDaLa teNe utaradigUnA pUrvadikakapATamAM dvitIya ejananA prAraMbhamAM lakhyuM A pramANe eka bhittimAM 25 maMDaLa ane bIjI bhittimAM 24 maMDaLa lakhavAmAM AvyAM Ama baMnene saravALe 49 maMDaLa thaI jAya che. e maMDaLa guphAmAM vakrAkAramAM 12 yojana sudhI ane 8 jana sudhI UMce tathA nIce prakAza pAthare che. kema
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 bakSaskAraH sU0 15 tamisrAguhA dakSiNadvArodghATananirUpaNam 719 nanu gomUtrikA viracanakrameNa maNDalAlikhane kathameSAM yojanAntaritatvam ! yadhekabhittigatamaNDalApekSayA tarhi yojanadvayAntaritatvamApadheta anyathA dvitIya maNDasyaikabhittigatatvaprasaGgaH tathA sati gomUtrikAbhaGgaH anyabhittigatamaNDalApekSayA tu tiryaka sAdhika dvAdaza yojanAntaritatvamiti cenna pUrvabhitto prathamaM maNDalamAlikhati, tatastasammukhapradezApekSayA yojanAtikrame dvitIyamaNDalamAli bati, tatastatsammukha pradezA. pekSayA yojanAtikrame pUrvabhittau tRtIyamaNDalamAlikhatItyAdi krameNa maNDalakaraNAt gomUtrikAratvasya yojanAntaritatvasya ca suvyaktatayA sarvasya susthatvAt, atha pazcAzada yojana taka aura U~ce nIce ATha yojana taka prakAza dete hai kyoMki guhAkA vistAra aura uccatA krama se itanI hI haiN| ye maMDala Age aura poche eka yojana taka prakAza dete haiM zaGkA-yadi cakravartItimisrA guhA meM gomUtrikA (calate belake mUtake jaisA Akara) ke AkAra meM 49 maMDala likhatA hai to phira inameM eka eka yojana ke antara se likhane kI jo bAta kahI gaI hai vaha sadhatI nahIM haiM yadi eka bhittigata maMDala kI apekSA yojanAntaritA mAnI jAve to phira isa taraha se yojanadvaya se antaritatA kI Apatti AtI hai yadi aisA na mAnAjAya to phira dvitIya maMDala meM eka bhittigatatA kA prasaMga prApta hogaa| isa taraha se hone meM gomUtrikA ke AkAra kA honA nahIM bana sakatA aura yadi anyabhittigata maNDala kI apekSA gomUtrikA kA AkAra kahA jAve to phira tiryak meM 12 yojana se adhika ko antaritatA ho jAtI hai uttara- yaha bharata cakravartI pUrvadiggatabhitti meM prathama maMDala likhatA hai isake bAda usake sammukha pradeza kI apekSA eka yojana chor3akara dvitIya maMDala likhatA hai phira usake sammukha pradeza meM eka yojana cha Dakara pUrvabhitti meM tRtIya maDala likhatA hai ityAdi krama se maNDala karane se ve gaumUtrikA ke AkAra ke aura eka yojana se antaritatA vAle ho jAte haiM / pacAsa yojana ko laMbAI vAlI ke guphAne vistAra ane tenI ugratA kramathI ATalI ja che. e maMDaLa AgaLa ane pAchaLa eka jana sudhI prakAza pAthare che, zaMkA - je cakravatI timitra guphAmAM gemUtrikAnA arthAta (cAlatA baLadanA mutarane jevo AkAra thAya che tevA AkAramAM 49 maMDaLe lakhe che te pachI emane eka-eka jananA aMtarathI lakhavAnI je vAta kahevAmAM AvI che, te barAbara baMdha besatI nathI. je eka bhittigata ma DaLanI apekSAe janAritA mAnavAmAM Ave to pachI A pramANe jana drayathI antaritatAnI Apatti Ave che. je A pramANe mAnavAmAM Ave nahi te pachI maMDaLamAM eka bhittigatatAne prasaMga prApta thaze? A pramANe thAya te gomUtrikAnA AkAranI saMbhAvanA ja zakaya nathI ane je anyabhittigat maMDaLanI apekSA gomUtrikAne AkAra kahevAmAM Ave te pachI tiryakramAM 12 yojanathI adhikanI antaritatAM thaI jAya che. uttara - e bharata cakravatI pUrvadiggatabhittimAM prathama maMDaLa lakhe che. tyAra bAda tenA saMmukha pradezanI apekSAe eka yajana vistAra cheDIne dvitIya maMDaLa Alekhe che pachI tenI sAmenA pradezamAM eka jana vistAra tyajIne pUrva bhittimAM tRtIya maMDaLa lakhe che,
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72. jambUdvIpaprajJaptisUtre yojanAyAmAyAM guhAyAm ekona paJcAzatA maNDalairyatprakAzakaraNamuktaM tasyArthasya sukhapratipattaye saMkSepeNa maNDalapaJcakasya sthApanAM darzayati yathA- ?:?:? evaM SaTkoSThakaparikalpita SaDyojanakSetre ekasmin pakSe trINi anya tu dve etyubhaya sammelane paJcamaNDalAni evamanena gomUtrikA maNDalavira canakrameNa paJcAzad yojanAyAmAyAM guhAyAmaikonapazcAzato'pi maNDala kAnAM sthApanA AkAraH svayaM vijJeyeti / atha prakRtaM prastuyate-'taeNaM' ityAdi / taeNaM sA timisaguhA bharaheNaM raNNA tehiM joyaNaMtariehiM jAva joyaNujjoyakarahiM egRNapaNNAe maMDalehiM AlihijjamANehiM AlihijjamANehiM khippAmeva AlogabhUyA ujjoyabhUyA divasabhUyA nAyA yAvihotthA' tato maNDalAlikhanAnantaraM khalu sA tamisrA guhA bharatena rAjJA taiH yojanAntaritaiH yAyadyojanodyotakaraiH ekonapaJcAzatA maNDalairAlilyamAnairAlikhyamAnaH kSipameva AlokaM saura prakAzaM bhUtA prAptA, atra bhUgatau iti satriyAtoH kta pratyayaH evam udhotaM cAndraprakAzaMbhUtA kiM bahunA ? divasaguphA meM jo 49 maMDala karane kI bAta kahI gaI hai- vaha acchI taraha se samajha meM A jAveM isake liye sUtrakAra ne pAMca maMDaloM kI sthApanA saMskRta TIkA meM dikhA karake samajhAyA hai-isa taraha SaT koSTaka parikalpita SaT yojanavAle kSetra meM eka pakSa meM tIna aura anyatra do maMDala likhe jAte hai donoM kA jor3a pAMca ho jAtA hai| isItaraha gomUtrikA ke AkAra vAle maMDaloM kI racanA ke krama se 50 yojana pramANa vAlI guhA meM 49 maMDaloM kI sthApanA svayaM hI samajha lenA cAhie (taeNaM sA timisaguhA bharaheNaM raNNA tehiM joyaNaMtariehiM jAva joyaNunoyakarehi egaNapaNNAe maNDalehiM AlihijjamANehiM 2 khippAmeva AlogabhUyA ujjoyabhyA divasabhUyA jAyAyAvihotthA) eka 2 yojana ke antarAla se, yAvat eka 2 yojana taka prakAza denevAle ina 49 maNDaloM ko isa prakAra se likhane ke bAda vaha timisraguhA bahuta ho zoghra Alokamata ho gai udyotabhUta ho gai aura divasa ke jaisI hogai yahAM apizabda saMbhAvanA artha meM prayukta ityAdi kamathI maMDaLe AlekhavAthI mUtrikAnA AkAranA ane eka pejana jeTalI aMtaritatAvALA thaI jAya che. 50 cojana jeTalI laMbAIvALI guphAmAM je 49 maMDaLe lakhavAnI vAta kahevAmAM AvI che te sArI rIte samajamAM AvI jAya e hetuthI sUtrakAre A pramANe pAMca maMDaLonI sthApanA saMskRta TIkAmAM karIne samajAvavA prayatna karyo che. A rIte SaTu koSTaka parikahita SaDU co janavALa kSetramAM eka pakSamAM traNa ane apatra be maMDaLo lakhavA mAM Ave che ane saravALe pAMca thaI jAya che. A pramANe gomUtrikAnA AkAravALA maMDaLanI racanA krapathI 50 ejana pramANuvALI guphA mAM 49 maMDaLonI sthApanA Apa meLe ja samajI levI me. (tapaNaM sA timisaguhA bharaheNaM raNNA tehiM jAyaNatariehiM jAva jAyaNujjoyakohi egaNapaNNApa maNDalehiM AlihijjamANehira khippAmegha AlogabhUyA ujjAyabhayA divasabhayA jAyA yAvi hotthA) - 21nanA tathA yAvata me-ye yAcI prakAza pAtharanAra e 49 maMDaLone A pramANe lakhavAthI te timistra guphA atIva zIdhra eka bhUta thaI gaI. ane divAnA jevI thaI prakAzita thaI gaI ahIM ' pi" zabda saMbhAvanAnA
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR vakSaskAraH sU016 unmannanimagnajalayyo mahAnadyoH svarUpanirUpaNam 721 bhUtA dinapadRzI jAtA cAsIt , ca samuccaye apiH sambhAvanAyAm , tena neyaM guhA maNDalaprakAzapUrNA kintu sambhAvyate AlokabhRtA, evamagratanapadadvayamapi tathAhi neyaM guhA maNDalapakAzapUrNA api tu sambhAvyate udyotabhUtA tathA neyaM guhA maNDalapakAzapUrNA api tu sambhAvyate divasabhUtA iti // 90 15 // _azAnta he vartamAnayoH parapAraM jigamiSUNAM pratibandhakIbhUtayo runmagnAnimagnAnAyakanadyoH sarUpaM prarUpayitukAmaH prAha -- "tose gaM" ityAdi / mUlam-tIse NaM timisaguhAe bahumacjha desabhAe etthaNaM umma. ggaNimaggajalAo NAmaM duve mahANaIo paNNattAo jAoNaM timisa guhAe puracchimillAo bhittikaDagAo paDhAo samANIo pacca. tthimeNaM siMdhu mahANaiM samappeM ti, se keNa?NaM bhate! evaM vuccai umagga. NimaggajalAo mahaNAio?, goyamA ! jaNNaM umaggajalAe mahANaIe taNaMvA pattaMvA kaTuM vA sakkaraM vA Ase vA hatthI vA rahe vA johe vA maNusse vA pakkhippai taNNaM umaggajalA mahANaI tikkhutto AhuNia 2 egate thalasi eDei, jaNNa NimaggajalAe mahANaIe taNaM vA pattaM vA kaTTha vA sakkaraM vA jAva manusse vA pakkhippai taNNaM NimaggajalAmahANaI tikkhutto AhuNia AiNia aMto jalaMsi NimajjAvei, se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai umaggaNimaggajalAo mahANaIo, taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge aNegarAya0 mahayA ukkiTTha sIhaNAya jAva karemANe karemANe siMdhUe mahANaIe puracchimilleNaM kUDeNaM jeNeva umpaggajalA mahANaI teNeva uvAgacchai uvAgacchittA vaddhairayaNaM sadAvei sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devAppiyA ! ummagaNimaggajalAsu huA hai isase yaha samajhAyA gayA hai ki vaha guphA maNDala prakAza se pUrNa na huI kintu aisI saMbhAvanA hotI hai ki vaha maMDala prakAza se pUrNa sI hogaI isI taraha AlokAdi padoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye // 15 // arthamAM prayukata thayela che. enAthI Ama samajAvavAmAM AvyuM che ke te gupha ma DaLa prakAzathI paripUrNa thA nahi paNa evI saMbhAvanA che ke te maMDaLonA prakAzathI paripUrNa che ya evI thaI gaI. A rIte A lokAdi padonA saMbaMdhamAM paNa jANI levuM joIe. sUtra-15
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ 722 jambUdvIpaprajJaptisUtre mahANaIsu aNegakhabhasayasaNNiviDhe ayalamakaMpe abhejjakavae sAlabaNabAhAe savvasyaNAmae suhasaMkame karehi karettA mama eamANattiyaM khippAmeva paccapiNAhi taeNaM se vaddhaizyaNe bharahaNaM raNNA evaM vutte samANe haTTatuTThacittamANadie jAva viNaeNaM paDisuNei, paDisuNittA khippAmeva ummaggajalAsu mahANaIsu aNegakhaMbhasayasaNNiviTTe jAva suhasaMkame karei karittA jeNeva bharahe gayA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva eyamApattiyaM paccappiNai taeNaM se bharahe rAyA sakhaMdhAvArabale ummaggaNimmaggajalAo mahANaIo tehiM aNegakhaMbhasayasaNNividvehiM jAva suhasaMkamehiM uttarai, taeNaM tIse timissaguhAe uttarillassa duvArassa kavADA sayameva mahayA mahayA kocAravaM karemANA rasasarassaggAI ThANAI paccosakkitthA ||suu016|| chAyA-tasyAH khalu timinAguhAyAH bahumabhyadezabhAge atra khalu unmagnanimagnajale nAmnyo ve mahAnadyau prajJapne, ye khalu tamisrAguhAyAH paurastyAt bhittikaTakAt pravyUDe satyau pAzcAtyena sindhu mahAnadI samApnutaH, atha kenArthena bhadanta ! eSamucyate unmagnajalanimagnajale mahAnadyau ? iti gautama ! yat khalu unmagnajalAyAM mahAnadyAM tuNaM vA patraM vA kASThaM vA zarkarA vA azvo vA hastI vA ratho vA yodho bA manuSyo vA prakSipyate tat khalu unmagnajalA mahAnadI triH kRtvaH AdhUya AdhUya ekAnte sthale chaIyati yat khalu nimagnajalAyAM mahAnadyAM tRNa vA patraM vA kASThaM vA zarkarA vA yAvat manuSyo vA prakSipyate tat khalu nimagnajalA mahAnado triH kRtvaH Adhya AdhUya antarjalaM nimajjayati atha tenArthena gautama ! evamucyate unmagnajalanimagnajale mahAnadyau, tataH khalu sa bharato rAjA cakraratna dezitamArgaH anekarAja0 mahatA utkRSTasiMhanAda yAvat kurvan kurvan sindhvAH mahAnadyaH paurastye kUTe yatraiva unmagnajalA mahAnadI tatraiva upAgacchati upAgatya varddhakiratnaM zabdayati zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriya! unmagnanimagna jalayo mahAnadyoH aneka stambhazatasanniviSTau abalAkampI abhedyakavacau sAlambanabAhau sarvaratnamayo sukhasaMkramo kuruSva, kRtvA mama patAm AjJaptikAM kSiprameva pratyarpaya, tataH khalu tat varddhakiratnaM bharatena rAzA evamuktaM sat hRSTatuSTacittAnanditaM yAvad vinayena pratinoti, pratizrutya kSiprameva unmagnanimagnajalayomahAnadyoH anekastambhazatasanniviSTau yAvat sukhasaMkramau karoti, kRtvA yatraigha bharato rAjA tatraivopAgacchati, upAgatya yAvat etAmAptikA pratyarpayati, tataH khalu sa bharato rAjA sa skandhAvArabalaH unmagnanimagnajale mahAnadyau tAbhyAm aneka sta. mbhazatasagniviSTAbhyAM yAvat sukhasaMkrapAbhyAm uttarati, tataH khalu tasyA stamisrAguhAyA uttarAhasya dvArasya kapATau svayameva mahatA krauzvAravaM sarassaratti kurvANau svake svake sthAne pratyavASvASkiSAtAm ||suu0 16 //
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR vakSaskAraH su016 unmagnanimagnajalagyo mahAnadyoH svarUpa nirUpaNam 723 TIkA "tIsegaM" ityAdi 'tIseNaM timisaguhAe bahumajjhadesabhAe ettha NaM ummagaNimagAjalAmo NAma duve mahANaIo paNNattAo' tasyAH khalu tamisrAguhAyA bahumadhyadezabhAge atra khalu dakSiNadvArataH toDDaka samenaikaviMzatiyojanebhyaH parataH uttaradvArataH toDDakasamenakaviMzatiyojanebhyo'rvAka ca unmagnanimagnajale nAmnyau unmagnajalAnimagna nalA nAmnyau dve mahAnadyau prajJapte 'jAoNaM timisaguhAe puracchimillAo bhittikaDagAo paDhAo samANIo paccatthimeNaM siMdhu mahANaI samati' ye khalu tamisAguhAyAH paurastyAt bhittikaTakAt bhittipradezAt pravyUDhe nirgate satyau pAzcAtyena kaTakena vibhinnena siMdhuM mahAnadI samApnutaH pravizata ityarthaH 'se keNa?NaM bhaMte ! evaM vuccaiumaggaNimaggajalAo mahANaIo ?' atha kenArthena bhadanta ! eva mucyate unmagnajalanimagnajale mahAnadyau iti !, 'goyamA ! jaNNaM unmaggajalAe mahANaIe taNaM vA pattaM vA kaTuM vA sakaraM vA Ase vA hatthI vA johe vA maNussevA panikhappai' gautama ! yat khalu unmagna guhA ke bhItara vartamAna unmagnA aura nimagnAnadiyoM ke svarUpa kA kathana TIkArtha :-'tIseMNa timisaguhAe bahumajmadesabhAe etthaNaM'-ityAdi-sUtra-16 (tIseNaM timisaguhAe bahumajjhadesabhAe) usa timistraguphAke bahu madhya deza meM ( ummaggaNimaggajalAo NAma duve mahANaIo paNNattAo) unmagnA aura nimagnA nAma kI do mahAnadIyAM kahI gaI haiM ye do nadiyAM dakSiNa dvAra ke toDaka se 21 yojana Age aura uttara dvAra ke toDaka se 21 yojana pahile hai| (jAo NaM timisaguhAe puracchimillAo bhittikaDagAmao pavaDhAmao samANIo paccatthimeNaM siMdhumahANaI samappeMti ) timisrA guphA ke paurasyabhitti kaTaka se bhitti pradeza se nikalatI huI pAzcAtya bhittipradeza se hokara sindhu mahAnadI meM praveza karatI hai ( se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai unmaggaNimaggajalAo mahANaIo ) he bhadanta ! ina nadiyoM kA unmagnA aura nimagnA aisA nAma kisa kAraNa se kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhukahate hai-( goyamA ! jaNNaM ummagnajalAe mahANaIe taNaMvA pattaMbA kaTTavA sakkaraM vA Ase vA hatthI vA johevA maNussevA pakkhibai ) he gautama ! jisa kAraNa se unmagnA mahAnadI meM gakAmAM vidyamAna unmagnA ane nimagnA nadIonA svarUpanuM kathana : TI--(tIseNaM tImisaguhAe bahumajjhadesabhAe) te timi gunA mahu madhya hezabhAM (umaraga NimaggajalAo NAma dUve mahANaIo paNNattAo) Grbhana mana nibhAnA nAma mahAnadIo che. e be nadIe dakSiNa dhAranA hukathI 21 jana AgaLa ane uttara dvAranA tathA 21 yasa paData cha. (jAoNa timisaguhAe puracchimillAo bhittikaDagAo pavaDhAo samANoo paccatthimeNaM siMdhumahANaI samati) tibhita shushn| paurastyatti kaTakathI-bhinna pradezathI nIkaLIne e nadIo pAzcAtya bhitti pradezamAM thaI te siMdhu mahAnadImAM prezare cha. (se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai unmaggaNimaggajalAo mahANaio) mahanta ! e nadIenA unmagnA ane nimagnA evA nAme zA kAraNathI paDayA che? enA javAbamAM prabhu che. (goyamA ! jaNaM ummaggajalAe mahANaie taNaMvA pattaMvA kaTuvA sakkaravA Ase
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 724 jambUdvIpaprajJaptisUtre jalAyAM mahAnadyAM tRNaM vA patra vA kASThaM vA zarkarA vA pASANakhaNDaH, azvo vA hastI vA ratho vA yodho vA subhaTaH, manuSyo vA prakSipyate 'taNNaM ummaggajalA mahAgAI tikkhutto AhuNia egaMte thalaMsi eDeDa' tat tRNAdikaM khalu unmagnajalA mahAnadI triH kRtvaH trIn vArAn AdhUya AdhUya bhrAmayitvA bhrAmayitvA jalena sadA''hatyA hatyetyarthaH ekAnte pradezAdavayasi sthale sthAne nirjalapradeze sthAne 'eDeha' chardayati tIre prakSipati ityarthaH, tumbIphalamiva zilAH unmagnajale unmajjatItyarthaH, ata evonmajjati zilAdikam asmAditi unmagnam 'kRd bahulamiti apAdAne kta pratyayaH unmagnaM jalaM yasyAM sA unmajalA, atha dvitIyA nAmAnvarthaH ' jaNNaM NimaggajalAe mahANaIe taNaM vA pattaM vA ka tRNapatra kASTha, patthara ke Tukar3e, azva, hAthI, yodhA athavA sAmAnya koI bho manuSya DALa diye jAve to vaha unmagnA mahAnadI tIna bAra unheM idhara udhara ghumA-2 kara ekAnta jaLa pradeza se dUra kisI sthala meM - nirjala pradeza meM DAla detI hai tumbI phala jisa prakAra pAnI meM utarAtA utaratA tIrapara laga jAtA haiM isI prakAra isI meM girA huA hara eka padArtha utarAtA utarAtA tIra para laga jAtA hai isa kAraNa he gautama ! isa nadI kA nAma unmagnA aisA kahA gayA hai ! ( jaNNaM NimaggajalAe mahANaIe taNaMvA pataMvA kaTuMvA sakkaraM vA jAva maNussevA pakvivai ) jisa kAraNa se nimagnA mahAnadI meM tRNa, patra, kASTha patthara ke choTe Tukar3e, azva hAthI, yodhA athavA sAmAnya koI bhI manuSya DAla diye jAyeM to vaha nimagnA nAma kI mahAnadI tIna vAra unheM idhara udhara ghumA ghumA kara apane ho bhItara kara detI hai isa kAraNa isakA nAma nimagnA aisA kahA gayA hai| yahI vAta ( se teNadveNaM goyamA evaM vuccai ummaggaNimaggaja lAo mahANaIo ) isa pATha dvArA kaho gar3ha hai / pUrvameM "kRdbahulam ' sUtra se apAdAna meM aura yahAM adhikaraNa meM kta pratyaya huA haiM / ye donoM nadiyA~ tIna vAhatthI vA jeA vA maNusse vA pakkhivaha) De gautama unmagna mahAnahImAM tRNu, patra, kuNDa, pattharanA kukaDA, azva, hArthI, cADhA athavA sAmAnya keI paNu manuSya nAkhavAmAM Ave te te unmanA nadI temane Ama-tema pheravI te ekAMta jaLa pradezamAM-dUra kAI sthaLamAM--nija La pradezamAM nAkhI Tru che. te khI phaLa jema pANImAM taratuM taratuM kinAre pahoMcI jAya che, temaja e nadImAM paDelI dareke dareka vastu taratI-taratI kinAre paheAMcI jAya che. ethI ja gautama ! se nahI nAma unmanA vAmAM manyuM che. ( jaNNaM NimaggajalAe mahANaIe taNaM vA pattaM vA kaTuM vA sakkaraM vA jAva maNussevA paklivara) ne arathI nibhagnA bhddaanadImAM tRNu patra, kASTha, paththaranA nAnA-nAnA kakaDA azva, hAthI cADhA athavA sAmAnya koipaNu manuSya nAkhavAmAM Ave te nimanA nAmaka maThThAnaDhI traNa vakhata temane Ama-tema pheravIne peAtAnI aMdara ja samAvI le che. ethI ja e mahAnadInu nAma nimagnA kahevAmAM mAyu che. me 4 vAta ( se teNaTTeNaM gAyamA ! evaM vucchaha ummaggaNimaggajalAbha mahANaIo) me yA vaDe vyakta 42vAmAM khAvI che. pUrva mAM 'kRd-bahulam ' sUtrathI apAdAnamAM ane ahI' adhikaraNumAM 'tta' pratyaya thayela che. e banne nadIe traNa
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 16 unmagnanimagnaja lacyo mahAnadyoH svarUpanirUpaNam 725 vA sakkaraM vA jAva maNusse vA pakkhippai' yat khalu nimagnajalAyAM mahAnadyAM tRNaM vA patraM kASThaM vA zarkarA vA yAvat padAt azvo hastI vA ratho vA yodho vA manuSyo vA prakSipyate taNNaM NimagnajalA mahANaI tikkhutto AhuNi AhuNia aMto jalaMsi NimajjAvei' tat pUrvoktaM vastu jAtaM khalu nimagnajalA mahAnadI triH kRtvaH adhUyAdhUya trIn vArAn bhramayitvA bhramayitvA antarjalam jalamadhye kiM? nimajjayati ata eva nivajjayatyasmin tRNAdikamakhilaM vastu jAtamiti nimagnam, bahulavacanAdadhikaraNe kta pratyayaH, nimagnaM jalaM yasyAM nadyAm sA nimagnajalA, se teNaTheNaM goyamA evaM bucca ummaggaNimagga jalAo mahANaio' atha tenArthena gautama ! evamucyate unmanAnamagnajale mahAnadyau iti, anayozca yathAkramam unmajjakatve vastu svabhAva eva ime ca dve api trayojanavistare guhAvistArAyAme anyo'nyaM dviyojanAntare bodhye dviyojanam antaram anayo yathA guhAmadhyadezavarttitvaM tathA sulabhabodhAya sthApanayA darzyate ythaa4417|3|2|3|1472 766417 atha duraant at fabudhya bharato yaccakAra tadAha- 'tapaNaM' ityAdi 'taraNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge aNegarAya sahassANuyAyamagge' tataH khalu sa bharato rAjA cakraratnadezita mArgaH cakraratnena dezito darzito mArgoM yasmai sa tathA, tathA - anekarAjasahasrAnuyAtamArgaH tatra anekaiH rAjasahasairanuyAtaH - anucalito mArgoM yasya sa tathA, cakraratnapradarzitamArgamanusRtya gacchataH cakravartti bharatasya pazcAt aneke rAjAnaH prayAntItyarthaH / 'mahayA uki sIhaNAya jAva karemANe karemANe' mahatotkRSTa 'siMhanAda yAvad bolakala yojana kI vistAra vAlI hai guhA kA AyAma aura vistAra jaisA inakA vistAra aura AyAma hai tathA ye do-2 yojana ke antara vAlI haiN| guhA ke madhyadeza meM ye haiM / inakI sthApanA isa prakAra se hai - 4 17 / 3 / 2 / 317.4 / / jaba bharata ne ina donoM nadiyoM ko // 4 17 dUrAvagAha jAnA to usane kyA kiyA isa bAta ko sUtrakAra samajhAte hue kahate haiM - ( taraNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge agarAyavara sahassANuyAyamagge ) cakraratna se jise mArga dikhAyA jA rahA hai, evaM jisake pIche - 2 hajAroM rAjA mahArAjA cala rahe haiM aisA vaha bharata rAjA ( mahAyA uki soha ceAjana jeTalI vistAravALI che. guphAnA AyAma ane vistAra jevA ja emanA vistAra ane AyAma che. temaja e mahAnadIe e ceAjana jeTalA aMtaravALI che. guphAnA madhya hezabhAM me mahAnahI the| che. zebhanI sthApanA yA pramAthe che - // 4 17 / 3 / 2 / 3 17 4 // nyAre bharatarAmase jante nahIone // 417 irAvagAha lalI tyAre tethe zu yu. me vAtane sUtrakAra spaSTa karatAMDe cheDe (tapaNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge agarAyavarasahassAnuyAyamagge) ratnathI mene bhArga tAvavAmAM bhAvI rahyo che ane jenI pAchaLa-pAchaLa hajArA rAjA-mahArAjAe cAlI rahyA che, eve te bharata
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ and.-.. -RAPARINnAPA 726 jambUdIpaprajJAptisUtre kalaraveNa samudraravaM bhUtAmiva prAptAmiva guhAmitigamyam kurvan kurvan siMdhUe mahANaIe puracchimilleNaM kUDeNaM jeNeva ummaggajalA mahANaI teNeva uvAgacchai' sindhvA mahAnadyAHpaurastye krUle pUrvataTe ubhayatra NaM zabdo vAkyAlaGkAre ayamarthaH tamisrAyA adho bhAge vahantI sindhustamisrA pUrvakaTakamavadhIkRtyaiveti, unmagnA'pi pUrvakaTakAnnirgatA'stItyubhayorekasthAnatAsUcanArthakamidaM sUtram, yatraivonmagnajalA mahAnadI tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'vaddhairayaNaM sadAvei' varddhakiratnaM zabdayati Ahvayati 'sadAvittA evaM vayAsI' zabdayitvA AhUya, evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kimavAdIt ityAha-'khippAmeva bho devANuppiyA ! ummaggaNimagganalAsu mahANaisu aNegakhaMbhasayasaNNiviThe ayalamakaMpe abhejakavae sAlaMbaNavAhAe sabarayaNAmae muhasaMkame kareha' kSiprameva bho devAnupriya ! unmagnanimagnajalayo mahAnadyoH anekastambhazatasanniNAya jAva karemANe 2 sidhUe mahANaIe puracchimilleNaM DeNaM jeNeva ummaggajalA mahANaI teNeva uvAga chai ) jora-2 se senAjanake evaM sAtha meM calanevAle rAjA mahArAjAoM ke siMhanAda ke jaise bola se bhavyaktadhvani se- evaM kala kala rava se samudra ke jaise rakha ko prApta huI na ho mAno aiso guhA ko karatA karatA siMdhu mahAnadI ke pUrva taTa para jahAM unmAnA nadI thI vahAM para AyA ( uvAgacchittA vaddhaharayaNaM mahAveha) vahAM Akara ke usane varddhakiratna ko bulAyA tamisrAguhA ke adhobhAga meM tamisrA ke pUrva kaTaka kI avadhi karake hI sindhu mahAnadI vahatI hai tathA unmagnA mahAnadI bhI tamisrA ke pUrva taTa se nikalo hai isaliye donoM nadiyoM kA samAgama yahA~ ho jAtA hai ( sahAvittA evaM vayAptI ) varddhako ratna ko bulA karake usame aisA kahA (khippAmeva bho devANupiyA ! umma gaNimaggajalAsu mahANaIsu aNegakhabhasaya saNNiviTe bhayalamakaMpe abhenakavae sAlavaNAvAhAe savvarayaNAmae suhasa kame kareha ) he devAnupriya! tuma hI unmagnA aura nimagnA mahAnadiyoM ke Upara aneka saikar3oM khaMbho se yukta, acala, 2 (mahayA ukkiTTha sIhaNAya jAva karemANe 2 midhUe mahANaIe puracchimilleNaM kUDeNaM jeNe va ummagga jalA mahANaI teNeva uvAgacchai) senA bhara sa mahArAnI tIna yathA thatA siMhanAda jevA avyakta davanithI tathA kalaravathI samudranA jevA vinine prApta thayela na hoya evI guphAne mukharita-vanita karato te rAjA siMdhu mahAnadInA pUrva taTa upara ke yA bhAnahI tI tyA bhAvyA. (uvAgacchittA vaddhaharayaNaM sahAvei) tyA bhAvIna taya vaharinane (suthAra) belA tamisA guphAnA adhe bhAgamAM tamisAnA pUrvakaTakanI avadhi karI ne ja siMdhu mahAnadI vahe che. temaja umegnA mahAnadI paNa tamannAnA pUrva taTathI nIkaLI the. methI banna nahI mAnI mosamAgama taya che. (sadAvittA evaM vayAso) pahirana navIna ta rAto tene 24 pramANe yu-(khippAmeva bho devANupiyA! ummaggaNimaggajalAsu mahANaIsu aNegakhaMbhasayasaNNiviDhe ayalamakaMpe amejjakavara sAlaMvaNavAhAe savvarayaNAmapa suhasaMkame kareha) devAnupriya! tame za mana ana nibhAnA nahInI upara aneka hajAra satAvALA. acala aka5 temaja daDha kavacanI jema abhedya evA be
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH su0 16 unmagnanimagnajalayyo mahAnadyoHsvarUpa nirUpaNam 727 viSTau sukhasaMkramau setu dvayaM kuruSvetyagne sambandhaH kIdRzau tau ityAha-anekAni stambhazatAni teSu sanniviSTau-susaMsthitau athavA anekAni stambhazatAni sanniviSTAni saMlagnAni yayoH tau tathA ata evAcalau mahAbalAkrAntatve'pi na svasthAnAcca lataH akampo dRDhau athavA acalo giristadvad akampo makAro'lAkSaNikaH abhedhakavacAviva abhedyakavacau dRDho abhedyasannAhau jalAdibhyo na bhedaM yAtau jalAdibhirapi abhedyo ityarthaH, nanu anantaroktavizeSaNAbhyAmuttaratAM janAnAM tadupari pAtazaGkAyA abhAve'pi ubhayapArzvayo jalapAtazaGkA syAdevetyAha-sAlambanabAhau iti, sAlambane-uparigacchatAM janAnAmavalambanabhRtena dRDhatarabhittirUpeNa Alambanena sahitau bAhau-ubhayapAzryo yayostau tathA, tathA 'sabarayaNAmae' sarvaratnamayau-sarvAtmanA ratnamayau yadvA sarvajAtIya . ratnayuktau tathA 'muhasaMkame' susvasaMkramau sukhena saMkramaH-pAdavikSepo yatra tau, idRzau saMkramau setU kuruSva 'karittA' kRtvA 'mama eyamANattiyaM khippAmeva paccappiNAhi 'mama etAma AjJaptikAM kSiprameva zIghrameva pratyarpayeti / atha sa varddhakiratnanAmaH kiM kRtavAn ityAha 'taeNa' ityAdi 'taeNaM se baddhairayaNe bharaheNaM raNNA evaM vutte samANe haTTatuTThacittamA die jAva viNaeNa paDisuNei ' tataH khalu tat varddhakiratnaM bharatena rAjJA evam ukta prakAreNa ukta - kathitaM sat hRSTatuSTacittamAnanditaM yAvat vinayena pratizRNoti svIkaroti 'paDisuNittA' pratizrutya svIkRtya 'khippAmeva ummaggaNimmaggajalAsu mahANaakaMpa tathA dRDhakavacake jaise abhedya aise do puloM ko banAo inapuloM ke ubhayapAla meM Alambana ho jisase una mahAnadiyoM meM unake Upara se calanevAloM meM koI gira na sake (samvarayaNAmae) donoM pula sarvAtmanA ratnamaya ho athavA sarvajAti ke ratno dvArA nirmita hue ho aura jina para sukhapUrvaka gamanAgamana ho sake ( karettA mama eyamANattiya vippAmeva paccappiNAhi ) aise do pula jaba tuma banAkara taiyAra karalo taba hameM isako pIche khabara jaldo se do (taeNaM se baddhaharayaNe bharaheNaM raNNA evaM vutte samoNe haTTatuTThacittamANadie jAva viNaeNaM paDisuNera) usa varddhaki ratna ne apane khAmI bharata rAjA ko AjJA ko sunA to vaha bahuta hI adhika harSita evaM citta meM Anandita huA aura yAvat bar3I vinaya ke sAtha usane unakI AzA svIkAra kara lI (paDisuNittA khippAmeva umma gANimaggajalAsu mahANaIsu aNega khNbhsysnnnnipale taiyAra karo e pulanA ubhayapAkamAM AlaMbane hoya ke jethI temanI upara re 5sAra thanAra 5 mahAnavamyAmAM paDenahi. (savvarayaNAmae) se manne pusA sAmanA namaya hoya athavA sarva jAtinA ratna dvArA nirmita hoya ke jethI temanI uparathI pUrvaka amana-mAbhana 5 . (karettA mama eyamANattiya khippAmeva paccapiNAhi) korApanna soyAre yAra tha ya tyAre tara 1 mabhane sUcanA mApA. (taeNaM se vaddhaharayaNe bharaheNaM raNNA pavaM vutte samANe haTTa tuTThacittamANadie jAva viNaeNaM paDisaNe) va (sathAre) jyAre potAnA svAmInI AjJA sAMbhaLI te te atIva harSita temaja cittamAM AnaMdita thayo. yAvat atIva vinamratAthI teNe pitAnA svAmInI AjJA svIkArI lIdhI (paDisuNittA khippAme umaggaNimaggajalAsu mahANahasu aNeNakhaMbhasayasaNiviDhe jAva sahayo
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 728 jambUdvIpaprajJAptisUtre Isa aNegakhabhasayasaNNiviTre jAva sahasaMkame karei' kSiprameva unmagnanimagnajalayo mahAnadyoH anekastambhazatasanniviSTau yAvat acalau akampau abhedya kavacau sAlambanabAho parvaratnamayau sukhasaMkramo setU-setudvayaM karoti 'karittA' kRtvA jeNeva bharahe rAyA teNeva unAgacchai' yatraya bharato rAjA tatraiva tat varddhakiratnam sa varddhakiH upAga cchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAva eyamANattiyaM paccappiNai' yAvat pUrvoktAm etAm rAjJoktaprakArikAm AjJaptikAM (AjJAM) pratyarpayati samarpayati, nanu unmagnajalA jalasthonmajjakatvasvabhAvasiddhatvAt kathaM tatra saMkramArthakazilAstambhAdinyAsaH musthiro bhavati ? saca dIrghapaTTazAlAkAro na ca jalopari kASThAdimayaH sambhavati tasyA sArasvena bhArAsahatvAt iti cennavarddhakiratnakRnatvena divyazakte racintyazaktikatvAt, loka uttarati, guhA ca tAvantaM kAlamapAvRtaivAste maNDalAnyapi tathaiva tiSThanti cakravaviTra jAva suhasaMkame karei) bharata rAjA kI AjJA ko svIkAra karake usane zIghra hI ummagnA aura nimagnA nadI ke Upara pUrvokta aneka saikar3oM khambhoM Adi vizeSaNoM se yukta do pula banA diye ( karitto jeNeva bharahe rAyA teNeva uvagacchai ) do puloM ko banAkara phira vaha jahAM para bharata rAjA birAjamAna the vahAM para mAyA (uvAgacchittA) vahAM bhAkara ke (nAva eyamANattiyaM paJcappiNai) usane puloM ke pUrNarUpa se nirmANa ho jAne kI bharata rAjA ko khabara de dI-yahAM para aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie ki unmagnA nadI kA to svabhAva aisA hai ki jo bhI padArtha usameM gira jAtA hai vaha usake Upara hI rahatA hai DUbatA nahIM hai to phira setu banAne ke liye DAle gaye padArtha usameM kaise nIce pahu~ca gaye aura kaise vahAM meM sthira hokara jama gye| ye pula varddhakiratna ne banAye hote haiM isaliye usakI zakti acintya hone ke kAraNa ve vahAM para susthira rahate haiM aura inake Upara se loka utarate rahate hai. tathA cakravatI ke jIvana taka guphA khulI huI rahI AtI hai. aura usameM ve saba manDala jyoM ke tyo utane hI kAla taka bane rahate hai. jaba cakravartI divaMgata ho jAtA hai kare) 12 nI bhAzA svIzana ta tarata // bhana bhane nibhAnA nahI 52 gre| stanAvagerethA pUti vizeSathA yuphta the| ma 2maNIya somanAyA. (karitA jeNeSa bharahe rAyA teNeva uvAgacchada) me se manAvAna 50 rni bharata vidyamAna utA tyA maaye| (uvAgacchittA) bhAvAna (jAva payamANAttiyaM paccappiNai) tethe ya / AjJA mujaba ja taiyAra thaI gayA che, evI bharata rAjAne sUcanA ApI ahIM evI AzaMkA karavI egya nathI ke utpanA nadI te svabhAve ja evI che ke je vastu temAM paDI jAya che, te tenI upara ja rahe che, DUbatI nathI. te pachI pula banAvavA mATe nAkhavAmAM AvelI vastuo temAM nIce sudhI kevI rIte pahoMcI ane tyAM kevI rIte sthira thaIne jAmI gaI. e pulo vaddhakirana banAve che. ethI tenI zakti aciMtya hevAthI teo tyAM susthira ja rahe che ane temanI upara thaIne loke pAra utaratA he che. temaja cakravatInA jIvanakALa sudhI guphA khulI ja rahe che. temAM te sarve maMDaLo tenA jIvanakALa sudhI yathAvata
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR vakSaskAraH sa. 16 unmagnanimagnajalayo mahAnadyoH svarUpanirUpaNam 729 tini paraloke gate saMyame gRhIte sati SaTmAsaparyantam surakSitaM setudvayaM tiSThati sAroddhAravRtterabhiprAyaH, triSaSThIyAcitacaritetu "udghATitaM guhAdvAraM guhAnta maNDalAni ca / tAvat tAnyapi tiSThanti yAvajjIvati cakrabhRt // 1 // ityuktam 'saeNaM se bharahe rAyA saMkhadhAvArabale ummaggaNimaggajalAo mahANaIo tehi aNegakhabhasayasaNNeiviTehiM jAva suhasaMkamehiM uttarai' tataH khalla sa bharato rAjA saskandhAvArabala: skandhAvArarUpabalasahitaH, sainyAnvitaH unmagnanimagnajale mahAnadhau tAbhyAm anekaskandhazatasanniviSTAbhyAM yAvat acalAbhyAmakampAbhyAm abhedyakavacAbhyo sAlambanabAhAbhyAM sarvaratnamayAbhyAM sukhasaMkramAbhyAm uttarati parapAraM gacchati, evam uttarato gacchati, rAjarAje bharate uttaradvAre yajjAtaM tadAha - 'tapaNaM tIse' ityAdi 'taeNaM tIse timissaguhAe uttarillassa duvArassa kavADA sayameva mahayA mahayA koMcAravaM karemANA sarasarassaggAiM sarasarassaggAiM ThANAI paccosakkitthA' tato nadyatikramaNAnantaraM khalu tasyA stamisrAguhAyA auttarAhasya dvArasya kapATau svayameva senApati daNDaratnAghAtamantareNa 'mahayA mahayA' iti sUtradezena pUrvasUtrasmaraNaM tena 'mahayA mahayA yA saMyama gRhIta kara letA hai. taba ve chaha mAha taka surakSita rahate haiM. aisA sAroddhAra vRtti kA abhiprAya hai. tathA triSaSThiyA caritra meM toudghATitaM guhA dvAraM guhAntarmaNDalAni ca / tAvat tAnyapi tiSThanti yAvajjIvati cakrabhRt // 1 // __aisA kahA hai (taeNaM se bharahe rAyA sakhaMdhAvArabale ummaggaNimaggajalAo mahArNaIo tehiM maNegakhabhasayasaNNividvehiM jAva suhasaMkamehiM uttarai) isake bAdabharatarAjA apanI pUrNa senAsahita una unmAnA nimagnA nAmako nadiyoM kouna aneka saikar3oM khaMbho vAle puloM ke Upara se hokara Ananda pUrvaka pAra kara gayA yahAM yAvat zabda se puloM ke jo vizeSaNa Upara meM kahe gaye haiM ve gRhItahue haiM (taeNaM tIseNaM timisa guhAe uttarillassa duvArassakavADA sayameva mahayA2 kocAravaM karemANA sarasarassaggAiM ThANAI paccosakkitthA) donoM nadiyoM ko pAra karake prakAza pAtharatA rahe che. jayAre cakravatI divaMgata thaI jAya che. athavA saMyama grahIta karI le che tyAre te 6 mAsa sudhI surakSita rahe che. e sAroddhAra vRttine abhiprAya che. tathA triSaSThiyA caritramAM te- ___udghATitaM guhAdvAraM guhAntamaNDalAni c| tAvat tAnyapi tiSThanti yAvajjIvati cakrabhRt Ama che. (ta eNaM se bharahe rAyA sakhaMdhAvArabale ummaggaNimaggajalAo mahANaio tehiM aNegakhaMbhasayasaNNiviTThahiM jAva suhasa kamehi uttarai) tyA2 mA bharata zana tAnA saMpUrNa sinyanI sAthe unmajJA ane nimagnA nadIone temanA aneka staMbhevALA pule upara thaIne AnaMdapUrvaka pAra karI gayo. ahIM yAvata zabdathI pulanA je viroSa upara vAma mAya! cha, te gRhIta yayA che. (ta erNa tIseNaM timisaguhAe uttarilassa dudhArassa kavADA sayameva mahayAra kAMcAravaM karemANA sarasarassaggAI ThANAI paccAsakkitthA) -2
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ 730 jambUdvIpaprazaptisUtre saddeNaM' mahatA mahatA zabdena iti bodhyam, krauJcAravam krauJcasya - pakSivizeSasyeva bahuvyApitvAt ya AravaH zabdaH taM kurvANA kurvanto 'sarasarassatti' anukaraNazabdastena tAdRzaM zabdamanukurvantau kapATau ityarthaH 'sagAI sagAI' svake svake svakIye svakIye 'ThANAI sthAne avaSTambhabhUtatoDakarUpe, 'paccosakkitthA' pratyavASpAkiSAtAm pratyapaMsasarpatuH ||suu016|| athottarabharatArddhavijaya vivakSumtatra vijetavyajanasvarUpamAha 'teNaM kAleNaM" ityaadi| - mUlam-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM uttaraDDabharahe vAse bahave AvADANAmaM cilAyA parivasaMti, aDDA dittA vittA vicchiNNaviulabhavaNasayaNAsaNajANatAhaNAinnA bahudhaNabahujAyarUparayayA AogapaogasaMpauttA vicchaDDia paurabhattapANA bahudAsIdAsagomahisagavelagappabhUyA bahujaNassa aparibhUA sUrA vIrA vikaMtA vicchiNNaviulabalavAhaNA bahusu samarasaMparAesu laddhalakkhA yAvihotthA, taeNaM tasimAvADacilAyANaM aNNayA kayAI visayaMsi bahuiM uppAiasayAI pAubhavitthA, taM jahA. akAle gajjiyaM akAle vijjuA akAle pAyavA pupphaMti abhikkhaNaM abhikkhaNaM AgAse devayAo NacnaMti; taeNaM te AvADacilAyA visayaMsi bahUI uppAiasayAI pAunmUAI pAsaMti pAsittA aNNamaNNaM sadAveMtI sadAvittA evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyA! amhaM visayaMsi bahUI uppAiasayAI pAubbhUyAI taM jahA akAle gajjiaM akAle vijjuA akAle pAyavA pupphaMti abhikkhaNaM abhikkhaNaM AgAse devayAo NaccaMtiH taM Na Najjai NaM devANuppiyA ! amhaM visayassa ke manne ubaddave bhavissaI tikaTu ohayamaNasaMkappA ciMtAsogasAgaraM paviTThA karayalapalhatthamuhA aTThajjhANovagayA bhUmigayatimisra guphAke samIpa jAne ke bAda usa timisraguhA ke uttara dizA ke dvAra ke kivAra sara sara zabda jora jorase kroca pakSI ke jaisA sara sara karate hue apane Apa apane apane sthAnase saraka gaye khula gaye ||suu 16 // nadIone pAra karIne pachI guhAnI samIpa AvyA tyAre te timisa guphAnA uttara dizAnA dvAranA thAna parathI sarakI gayA eTale ke khulI gayA. te 16 | kamADa jora-jorathI kauca pakSI jevA sara-sa2 vani karatA karatA potAnI meLe ja potAnA
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 bakSaskAraH sU0 17 uttarArddhabharatavijetavyajanasvarUpanirUpaNam 731 diTThiA jhiAyaMti. taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva samudaravabhUaM piva karemANe karemANe timisaguhAo uttarilleNaM dAreNaM NIti sasibba mehaMdharayANivahA tae NaM te AvAivilAyA bharahassa raNNo aggoNIaM ejjamANaM pAsaMti pAsittA AsurattA ruTThA caMDikkiA kuviA pisimisemANA aNNamaNNaM sadAveMti sahAvittA evaM vayAsI esaNaM devANuppiyA ! keiappatthi apatthae duraMtapaMtalakkhaNe hINapuNNacauddase hirisiriparivajjie jeNaM amhaM visayassa uvAra virieNaM havva. mAgacchai taM tahANaM ghattAmo devANuppio jahANaM esa amhaM visayassa uvari virieNaM No havvamAgacchai tikaTTha aNNamaNNassa aMtie eamaTuM paDisuNeti paDisuNittA saNNaddhavaddhavammiyakavaA uppIliasarAsaNapaTTiA piNaddhavijjA baddha AviddhavImalavacidhapaTTA gahiAuhappa haraNAjeNeva bharahassa raNNo aggANIaM teNeva uvAgacchati uvAgacchittA bharahassa.raNNo aggANIeNa saddhiM saMpalaggA yAvi hotthA taeNaM te AvADacilAyA bharahassa raNNo aggANIaM hayamahiapavaravIraghAiya vivaDiaciMdhaddhayapaDAgaM kicchappANovagayaM disodisi paDisehiti ||suu017|| chAyA-tasmin kAle tasmin samaye uttarArddhabharate varSe bahava ApAtA nAma kirAtAH parivasanti, ADhacAH dRptAH vittAH vistIrNavipulabhavanazayanAsanayAnavAhanAkIrNAH bahudhanabahujAtarUparasatAH AyogaprayogasaMprayuktAH viccharditapracurabhaktapAmAH bahudAsIdAsagomahiSagavelakaprabhUtAH bahujanena aparibhUtAzUrAH vIrAH vikrAntAH bistIrNavipulabalavAhanAH bahuSu samarasaMparAyeSu labdhalakSAzcApyabhavana tataH khalu teSAm ApAtakirAtAnAm anyadA kadAcit viSaye bahUni autpAtikazatAni prAdUrabhUvan tadyathA akAle gamitam akAle vidyataH akAle pAdapAH puSyanti abhIkSNama abhIkSNama AkAze devatAH natyanti tataH khalu te ApAtakirAtAH viSaye bahUni autpAtikazatAni prAdurbhUtAni pazyanti daSTA anyo'nya zabdayanti zabdayitvA pavamavAdiSuH evaM khalu devAnupriyAH asmAkaM viSaye bahUmi, autpAtikazatAni prAdurbhUtAni tadyathA akAle gajitam akAle vidyuta akAle pAdapAH puSyanti abhIkSaNam abhISaNam AkAze devatAH nRtyanti tanna jJAyate khalu devAnupriyAH ! asmAkaM viSayasya ko manye upadravo bhaviSyati iti kRtvA apahatamanaHsaMkalpAH cintAzoka sAgare praviSTAH karatalaparyastamukhAH ArtadhyAnopagatAH bhUmigatadRSTikAH dhyAyanti tataH khalu sa bharato rAjA cakraratnadezitamArgaH yAvat samudraravabhUtAmiva kurvan tamisrAguhAtaH autarAheNa
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 jambUdvIpaprajJaptisUtre dvAreNa nirati zazISa meghAndhakAranivahAt tataH khalu te ApAtakirAtAH bharatasya rAmaH bhaprAnokam pajamANa pazyanti dRSTvA AzuruptAH ruSTAH caNDiSiyatAH misimisemANA dIpyamAnAH anyonyaM zabdayanti zabdayitvA eSamadhAdiSuH eSa devAnupriyAH kadhivat aprArthitaprAyakA turantaprAmtalakSaNaH hInapuNyacAturdazaH hI bho parivarjitaH yo'smAkaM viSayasyopari vIryeNa havyam Agacchati tat tathA khalu kSipAmo devAnupriyAH yathA khalu eSo'smAka viSayasyopari vIryeNa no zIghramAgacchet iti kRtvA anyo'nyasyA'stike paitamartha pratizajyanti pratizrutya sannabaddharmitakavacAH utpIDitazarAsanapaTTikAH pinavapreSayA bASiddhavimalavaracinhapaTTA gRhItAyudhapraharaNAH yatraiva bharatasya rAjJa agrAmIkaM tatraivopAgacchanti upAgatya bharatasya rAzo'mAnIkena sAI saMpralagnAprayApyabhUvan tataH khalute ApAtakirAtA bharatasya rAkSo'prAnIkaM hatamathitapravaravIraghAtiSipatitacitavajapatAka kacchaprANopagataM dizodizi pratiSedhayanti / sU0 17 // teNaM kAcheNaM teNaM samaeNaM utaradaha bharahe vAse" ityAdi. TIkArtha - "teNa kAleNaM" ityAdi / teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM uttaraDhamarahe vAse bahave AvADA NAma cilAyA parivasaMti' tasmin kAle-tRtIyArakaprAnte tasmin samaye yatra samaye bharataH uttarabharatArddha vijetuM tamisrAto niryAti uttarArddhabharate uttarAIbharatanAmni varSe kSetre apAtAH --apAtA iti nAmnA kirAtAH parivasanti, kIzA'ste ? 'aDhA' AnyAH dhaninaH 'dittA' dRptAH -darpavantaH 'vittA' vittAH vittamAtIyeSu prasiddhAH 'vicchiNNa viulabhavaNesayaNAsaNajANavAhaNAinnA' vistIrNavipulabhavanazayanAsanayAnavAhanAkIrNAH, tatra vistIrNavipulAni ati vipulAni bhavanAni yeSAM te tathA zayanAni zayyAdIni, AsanAni phalakAdIni yAnAni rathAdIni vAhanAni azcAdIni AkIrNAni jAtIguNasampannAni yeSAM te tathA tataH karmadhArayaH 'bahudhaNa____"teNaM kAleNaM teNaM samapaNaM utaraDDhabharahe vAse" ityAdi sUtra-17 // - (teNaM kADhaNaM teNaM samaeNaM) usa kAla meM aura usa samaya meM (uttaradabharahe vAse) uttarArdha bharata kSetra meM (bahave AvADA NAma cilAyA parivasaMti) bhaneka mApAta nAma ke kirAta rahate the (bhaDDhA dittA vittA vicchiNNaviulabhavaNasayaNAsaNajANavAhaNAinnA) ye kirAta jana bhaneka vistIrNa bhavanoM vAle the aneka vistRta zayana aura Asana vAle the bar3e 2 rathoM ke ye adhipati the aura bhanekabar3e bar3e ghAr3e jo uttamottama jAti ke the ve inake pAsameM the (bahudhaNabahu TIkArtha-(teNaM kAleNa teNa samapaNa) te 4i ane samayamA (utaraDDhabhara pAse) uttarAsata kSetramA (bahave AvAsa NAma cilAyA parivasati) mana, mapAta naamsht| 27tAta. (aiDhA visA bittA bicchiNNa viulabhaSaNa sayaNAsaNajANavAhaNAinnA) me. zita lako aneka vitI bhavanAvALA hatA. aneka vistata zayana ane AsanovALA hara moTA rathonA e adhipati hatA. ane aneka uttamottama jAtinA moTA-moTA ghaDAo memanI pAse tA. (bahudhaNaM bahujAyarUvarayayA) lima, parima. meya bhane prishchehn|
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 0 3 vakSaskAraH sU0 17 uttarArddha bharata vijetavyajana svarUpanirUpaNam 733 bahujAyarUvarayayA' bahudhanabahujAtarUparajatAH, tatra bahuprabhUtaM dhanam gaNimadharimameyaparicchedyazat caturvidham, jAtarU rajatAni varNarUpyAni ca yeSAM te tathA 'AogaogasaMpattA' Ayoga prayogasaMprayuktAH, tatra AyogaH - dviguNAdi vRddhayarthaM pradAnaM prayogazca kacAntaraM tau saMprayuktau vyApAritau yaisne tathA 'bicchaDiyapaurabhattapANA viccharditapracura bhaktapAnAH, tatra vicchardite tyate bahutanabhojanAvazeSatayA viccharditavatI vibhUtimatI vividhamakSyabhojya coSya hyapeyAhAra bhedayuktatayA pracure bhaktapAne yeSAM te tathA yadvA vicchardite- saJjAtavicchadai savistAre bahuprakAratvAt pracure prabhUte bhaktapAne annapAnIye yeSAM te tathA, 'bahudAsodAsa gonahisaga ve gappa bhUyA' bahudAsI dAsagomahiSarosebhUtaH, tatra bahavo dAsIdAsAH yeSAM te tathA go mahiSAzca prasiddhAH gavelakAH urabhrAH ete prabhUtA yeSAM te tathA atra padadvayasya karmadhArayaH 'bahujaNassa aparibhUyA' bahujana aparibhUtAH - vyAptAH sUtre SaSTho ArSatvAt 'kharA' zUrAH pratijJAna nirvahaNe dAne vA 'vIrA' vIrAH saMgrAme 'vikkatA' vikrAntAH - bhUmaNDalAkramaNasamarthAH 'vicchiNNanAyarUvarayayA), gaNimadharIma, meya, aura pariccheya ke bheda se cAra prakAra ke dhana se ye yukta zreSThavarNa evaM cAMdI ke ye mAlIka the (AogapaogasaMpauttA) Ayoga meM dhana saMpatti Adi ke bar3hAne meM evaM aneka kalAo meM ye vizeSa paTu the (vichaDDiyapaurabhattapANA ) inake yahAM itane adhika AdamI bhojanakarate the ki unake ucchiSTa pracura mAtrA meM bhaktapAna bacA rahatA thA. (bahu dAsI dAsa gomahisagamelagappabhUA bahujaNassa aparibhUyA ) inake pAsa ghara para kAma karane vA anekadAsa evaM dAsiyAM tho tathA aneka gAyeM evaM aneka mahiSiyAM meM se aura mer3e the inakA aneka jana milakara bhI parAbhava karane meM samartha nahIM ho sakate aise ye baliSTaye (sUrA, vIrA, * vivakatA, vicchiNNavi ulabalavAiNa ) ye pratijJAta artha ke nirvAha karane meM zUra the evaM dAnadene meM athavA saMgrAma meM ye vIra the vikrAnta - bhUmaMDala ke AkramaNakarane meM ye samartha the inakA - bhedathI cAra prakAranA dhanathI teme yukta hatA zreSTha suvarNa temaja cAMdInA e mAlika hatA. (mAoogapa yogasaMpattA AyogamA dhanasaMpatti vagerenI vRddhiyAM te ane - mAM the / vizeSa Tu ita (vichaDDiya paurabhattapANA ) memane tyAM bheTalA bhaSAM DhAkA bhejata karatA hatA ke temanA ucchiSTamAM pracura mAtrAmAM bhaktapAna vadhatuM hatuM. (bahudAsIdAsagomahisagavela gappabhyA bahumaNassa aparibhUyA) bhanI pAse ghera bha karanArAomAM aneka dAseA temaja aneka dAsIe hatI. aneka gAye, mISIo eTale bhese| hatI. ane gheTAe| hatA. aneka leAkeA maLIne paNu emane harAvI zakatA nahAtA. sevA se boDI jaNarAjA $11. (sUrA vIrA vikatA vicchiSNavi ulabalavAhaNA) yethe| pratijJAta ane nirvADa karavA mATe zUra hatA. dAna karavAmAM athavA sagrAmamAM e leAkA vIra hatA. vikrAMta bhUmaMDaLa para AkramaNa karavAmAM ee sama hatA. emanI senA ane gavAha 35 vAhuna du:madhI anADu vAthI ativiyuddha tA. (bahusu samara saMparApasu
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ 734 jambUdvIpaprajJaptisUtre viulabalavAhaNA' vistIrNavipulabalavAhanAH, tatra vistIrNavipulAni-ati vizAlAni balavAhanAni sainyAni gavAdikAni ca duHkhA'nAkulatvAd yeSAM te tathA 'bahusu samarasaMparAesu laddhalakkhA' bahuSu samarasamparAyeSu, anena cAtibhayAnakatvaM sUcitam, samararUpeSu samparAyeSu yuddheSu labdhalakSAH amoghahastAzcApyabhavana sAmAnyato yudveSu ca valganAdirUpeSu kecana labbalakSAH bhaveyuH paraM tad vyavacchedAya samareSu ityuktam atha yatteSAM maNDale jAtaM tadAha-'taeNaM' ityAdi / 'taeNaM tesimAvADacilAyANa aNNayA kayAI visasi bahuiM uppAiyasayAI pAunbhavitthA' tat iti kathAntaraprabandhe khalu teSAm ApAtakirAtAnAm anyadA kadAcid cakravAgamanakAlAt pUrvam, atra teSAmityetAvataiva uktena prakaraNAt vizeSya prAptau yat ApAtakirAtAnAmityuktam tadvismaraNazIlAnAM vineyAnAM vyutpAdanAyeti viSaye deze bahUni autpAtikazatAni utpAtasatkazatAni mariSTa azubha-sUkkanimittazatAnotyarthaHprAdurabhUvan-prakaTIbabhUvuH prakaTIjAtAnita jahA akAle gajjiaM akAle vijjuyA akAle pAyavA pupphati abhikkhaNaM abhikkhaNaM AgAse devayAo NaccaMti'tadyathA akAle prAvRT kAlavyatiriktakAle gajitam meghagarjanA jAtA akAle vidyutaH vidyullatAH jAtAH akAle svasthapuSpakAlavyatiriktakAle pAdapAH puSyanti puSpayuktA bhavanti abhIkSNam abhIkSNam punaH-punaH AkAze devatAH-bhUtavizeSAH nRtyasainya aura gavAdIrUpabala bAhanaduHkha se anAkula hone ke kAraNa ativipula thA (bahusu samarasaMparAesu dalakkhA mAvihosthA) samarUpa yuddho meM-atibhayAnakasaMgrAmoM meM inake hAtha apane lakSa se kabhI vicalita nahIM hotethe valgana Adi rUpa mAdhAraNa yuddha meM kitanekavyakti labdha lakSa vA hote haiM parantu ye to bhayaMkara se bhayaMkara yuddha meM bhI apane lakSya ko vedhane meM zakti zAlI the - hastalAghavavAle the. (taeNaM tesimAvADacilAyANaM aNNayA kayAI visayaMsi badaI uppAiyasayAI pAunbhavitthA ) eka samaya kI bAta hai ki una mApAta kirAtoM ke deza meM cakravatI ke Agamana se pahile saikar3o bhazubha sucakanimitta prakaTa hone lage (taM nahA) ko isaprakAra se haiM -(makA gajjiyaM, makAle vijjuyA, akALe pAyavA pupphaMti, abhikkhaNaM 2 mAgAse devayAmo NaccaMti) akAla meM varSAkAla ke vinAkAla meM meghoM kA garjana honA, lakkhakkhA yAvihosthA) sabha35 yuddhIbhAM-mati bhayAna4 sabhAmAmA, amanA ddaay| pAtAnA lajya parathI kadApi vicalita thatA nahi. valsana vagere sAdhAraNu yuddhomAM keTalAka leke labdha layavALA hoya che, paraMtu A ApAta kirAto te bhayaMkaramAM bhayakaMra eTale ke mahAbhayaMkara yuddha mAM paNa laya vadhana karavAmAM paNa zakti zALI hatA. eTale ke udaruaam tA. (tapaNaM tesimAvADacilAyANaM aNNayA kayAI visayaMsi bahara upAiyalayAI pAubhavitthA) se, tanI dAta cha mApAta tAnA dezamA yavatinA mAgabhana 5gai CM azubhasUya (nabhitto 48 thavA sAyA. (taM jahA) rApramANe -(akAle gajjiyaM, akAle vijjuyA, akAle pAyavA,pupphaMti abhikkhaNaM 2 AgAse devayAo NaccaMti) Ata bhAM-vANa pina bheganAthavI sabhA vir
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 17 uttarArddhabharatavijetavyajana svarUpanirUpaNam 735 nti, atha te ApAta kirAtAH kiM kRtavanta ityAha- 'tapaNaM' ityAdi 'taraNaM te AvADacilAyA visasi bahUI upapAiyasayAI pAunbhUbhAI pAsaMti' tataH utpAta bhavanAnantaraM khalu te ApAtakirAtAH viSaye deze bahUni autpAtikazatAni prAdurbhUtAni pazyanti avalokayanti 'pAsittA' dRSTvA 'aNNamaNNaM sadAveMti' anyo'nyam parasparaM zabdayanti Ayanti 'saddAvittA evaM vayAsI' zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH uktavantaH kimuktavantaH kIdRzAzva te abhUvan ityAha- ' evaM khalu' ityAdi ' evaM khala devApiyA ! ahaM visayasi bahUI uppAiyasayAI pAunbhUyAI taM jahA - akAle gajjiyaM akA vijjuA akAle pAyavA puSpaMti abhikkhaNaM abhikkhaNaM AgAse devayAo Naccati evaM vakSyamANaprakAreNa khalu nizcaye devAnupriyAH RjusvabhAvAH ! asmAkaM viSaye deze bahUni autpAtikazatAni prAdurbhUtAni prakaTIbhUtAni tadyathA - akAle gajjitam kAle vidyutaH kAle pAdapAH puSyanti, abhIkSNam abhIkSNam AkAze devatAH - bhUtavi. zeSAH nRtyanti 'taM NaNaJjai NaM devANuppiyA! amhaM visayassa ke manne uddave bhavissai tikaDa ohayamaNasaMkappA ciMtAsogasAgaraM paviTTA karayalapalahatthamuhA aTTajjhANovagayA akAla meM vijaliyoM kA camakanA akAla meM vRkSoM kA puSpita honA, akAla meM bAra 2 bhUtoM kA nartana honA, (taraNaM te AvAjaciLAyA visasi bahuI uppAyasayAI pAubyAI pAsaMti) jaba una ApAta kirAtoM ne apane deza meM ina aneka azubha sUcaka utpAto ko hote dekhA to ( pAsittA aNNamaNNaM saddArveti sadAvittA evaM kyAsI) dekhakara unhone eka dUsare ko bulAyA aura bulAkara Apasa meM isa prakAra se kahanA prArambha kiyA / ( evaM svala devANupiyA ! ajha visayasi bahUhaM uppAyasAI pAubyAI ) he devAnupriyo ! dekho hamAre deza meM aneka saikar3o utpAta prakaTa ho gaye haiM - ( taM jahA ) jaise - ( akAle gajjiyaM, akAle vijjuyA, akA pAyavA puppha~ti, abhikkhaNaM - 2 AgAse devayAo na cati ) akAla meM garjanA hotI hai, akAla meM vijuliyAM camakatI hai, akAla meM vRkSa puSpita hote haiM, aura bAra-2 AkAza meM bhUtAdi deva nAcate hai (taM Na NaJjai NaM devANupiyA ! amhaM visayarasa ke manne uvahave jiio| yabhamvI samAjabhAM vRkSo puSyita thavA, AjamAM vAraMvAra bhUta-pretonu nartana arbu (tapaNaM te AvADacilAyA vilayaMti bahuI uppAyasayAI pAubbhUyAI ) nyAre te ApAta disatA potAnA dezamAM ko ane latanA mazula surya utpAta yetA yA to (pAsitA aNNamaNNaM sahAveMti, saddAvittA evaM vayAsI) lene tethe gehUM mIlane molAcyA mane je sAvane paraspara sevI rIte uDavA sAgyA hai ( evaM khalu devANupiyA ! ajhaM visayasi bahU upAya - sayAi pAunbhUyAI) De hevAnupriyo ! tukheo, amArA dezamAM ne utta thA. (hA ) ?bhaDe- (akAle gajjiyaM, akAle vijjayA, akAle pAyavApuSkaM ti, arrari 2 AgAse devayAo naccaMti) ajamAM bheghAnI garjanA thAya che, jamI vIjaLIe camake che. akALamAM vRkSa puSpita thAya che ane vAra-vAra AkAza mAM bhUtAdi deveo nAnye che. (taM Na Najjai NaM devANupiyA ! amhaM visayassa ke manne uvaddave bhavissaInti kaTTu oha maNasaMkappA ciMtAsogasAgaraM paviTThA karayalapaldatyamuddA aTTajjhANovagayA bhUmi -
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvopaprajJaptisUtre bhUmigayadihimA siAyati' tannajJAyate devAnupriyAH ! asmAkaM viSayasya ko manye iti vitarkArthe nipAtaH tena manye iti sambhAvayomaH upadravo bhaviSyati iti kRtvA apa hatamana:saMkalpAH vimanaskAH cintAzokasAgare cintayA rAjyabhraMzadhanApahArAdi cintanena yaH zoka eva duSpAratvAt sAgarastatra praviSTAH 'karayala palhatthamuhA' karatalaparyastamukhAH karatale paryastaM nivezitaM mukhaM yaiste tathA, 'aTThajjhANovagayA' ArtadhyAnopagatAH 'bhUmigayadiSTiA' bhUmigatadRSTikAH 'jhiAyaMti' dhyAyati ArtadhyAnaM kurvanti Apatite saGkaTe kiMkartavya miti cintayantIti, atha prastUyamAnaM bharatasya carita mAha-'taeNaM' ityAdi / 'taeNase' bhavahe rAyA cakkarayaNadesiamagge jAva samuharavabhUaM piva karemANe karemANe timisaguhAo uttarilleNaM dAreNaM NIti sasivya mehaMdhayAraNivahA' tataH ApAtakirAtAnAM utpAtacintanasamaye khalu sa bharato rAjA cakraratnAdezitamArgaH yAvat anekarAjasahasrAnuyAtamArgaH mahatotkRSTa siMhanAdabolakalakalaraveNa samudravaMbhatAmiva prAptAmiba guhAM kurvan kurvan tamisrAguhAta: auttarAheNa dvAreNa nireti niryAti kasmAt ka iba bhavistaItti kaTu mohayamaNasaMkappo ciMtA sogasAgaraM paviTThA karayalapalhatthamuhA ajmANovagayA bhUmigayadi TThiyA jhiyAyati ) to he devAnupriyo ! patA nahIM par3atA hai ki hamAre deza meM kyA upadrava hone vAlA hai. isa prakAra kahakara ve saba ke saba apahata manaH saMkalpavAche hokara vimanaska bana gaye, aura rAgyabhraMza, aura dhanApahAra hone Adi kI cintA se bhAkulita hokara zoka sAgara meM DUba gaye tathA ArtadhyAna se hokara ve apanI2 hathelI para mukha rakhakara baiTha gaye aura nIce kI mora dRSTi lagAkara bicAra karane lage ki aba hameM kyA karanA cAhie ( taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva samudaravamayaMpiva karemANe 2 timisaguDAmo uttarileNaM dAreNa NIti sasitra mehaMpayAraNivahA ) isake bAda vaha bharata rAjA ki jisake bhAge 2 kA rAstA cakkarasna batAtA jAtA hai yAvat jisake pIche 2 hajAroM rAjA cala rahe haiM. jora jora se siMhanAda ke jaisI bhavyaktamvani se evaM kala kala ke zabda se guhA gayaviTiyA jhiyAyaMti) to devAnupriyA 44 pa 512 nathA patA, samAzazamA kaI jAtano upadrava thavAno che. A pramANe kahIne teo sarve apahata manaH saMka9pavALA thaI ne vimanaraka banI gayA. ane rAjya bhraMza ane dhanApahAra AdinI ciMtA thI Akulita thaIne zaka sAgaramAM nimagna thaI gayA. temaja AdadhyAna thI yukta thaI ne teo pota pitAnI hatheLIo upara meM rAkhIne besI gayA ane nIcenI tarapha daSTi rAkhIne vicAra 42vA vAyA ve amAre zu2vu naye. (tapaNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiya magge nAva samuharavabhUyaMpiva karemANe 2 timisaguhAo uttarilleNaM dAreNaM Noti sasigha mehaMghayAranivahA) tyA2 mA bharata 21 22 ma.janA bhAga yAna nahI karatuM jAya che yAvata jenI pAchaLa pAchaLa hajAra rAjAo cAlI rahyA che.-ra- jorathI siha nAda jevA avyakta dhavanathI temaja kala kalanA zabdathI guphAne samudra jevA zabdathI
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU. 17uttarArddhabharatavijetavyajanasvarUpanirUpaNam 737 zazIva candra iva meghAndhakAra nivahAt meghatamaH samUhAt / 'taeNaM te AvADacilAyA bharahassa raNNo aggANoaM ejjamANaM pAsaMti' tato guhAto nirgamanAnantaraM khalu te ApAtakirAtAH bharatasya rAjJaH agrAnIkaM sainyAgrabhAgam 'ejjamANaM' iyadAgacchat pazyanti 'pAsittA' dRSTvA 'AsuruttA' AzuruptAH zIghrakruddhAH 'ruTThAH' toSarahitAH 'caMDikkiA ' cANDikyitAH roSayuktAH 'misimisemANA' krodhavazAt dIpyamAnAH 'aNNamaNNaM sadAveMti' anyo'nyaM zabdayanti ahvayanti 'sadAvittA' zabdayitvA AhRya 'evaM kyAsI' evaM bakSyamANaprakAreNa avAdiSuriti kimavAdiSurityAha -'esaNaM' ityAdi 'esaNaM devANuppiyA! kei appatthiapatthae duraMtapaMtalakkhaNe hINapuNNacAuddase hirisiriparivajjie jeNaM amhaM visayassa uvariM virieNaM havvamAgacchaI' eSaH khalu devAnupriyAH ? kazcit ajJAtanAmako'prArthitaprarthakaH durantaprAntalakSaNaH hInapuNyacAtuddezeH hI zrI parivarjitaH yaH khalu asmAkaM viSayasya dezasya upari vIryeNa AtmazaktyA 'havvaM ti' zIghrako samudra ke zabda se vyApta huI se karatA 2 usa timisra guphA ke uttara dizA ke dvAra se meghakRta aMdhakAra ki samUha se candramA kI taraha nikalA ( taeNaM te AvADacilAyA bharahassa raNNo aggANIyaM eujamANaM pAsaMti ) una ApAta kirAtone bharata rAjA kI agrAnIka kosainyAnabhAga ko Ate hue dekhA- (pAsittA AsurattA rudvA caDakkiyA kuviyA misimisemANA aNNamaNNaM sahAveMti ) dekhakara ve usI samaya kruddha ho gaye. ruSTa-toSarahita ho gaye, roSa se yukta ho gaye, aura krodha ke vaza se lAla pIle ho gaye. isI sthiti meM unhoMne eka dUsare ko bulAyA aura (sahAvittA evaM vayAso) bulAkara isa prakArakahA (esaNaM devANuppiyA ! koi (apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe hINapuNNacAuddase hirisiriparivajjie jeNaM amhaM vitayassa uvariM virieNaM havva mAgacchai ) he devAnupriyo ! yaha ajJAta nAmavAlA koI vyakti ki jo apanI mauta kA cAhanA kara rahA hai , tathA duranta prAnta lakSaNoM vAlA hai evaM jisa kA janma hIna puNyavAlI kRSNapakSa kI caturdazI meM huA hai tathA jo lajjA evaM vyAsa karate te tamisrA guphAnA uttara dizAnA dvArathI meghakRta aMdhakAranA samUDamAMthI candra bhAnImanIyA. (tapaNaM te AvADacilAyA bharahassa raNo agANoyaM pajjamANaM pAsaMti) a ApAta zata bharata 20ii ayAnI ne sainyAzramAne- AtA layo (pAsittA AsurattA saTTA caMDakkiyA kuviyA misimisemANA aNNamaNNaM sadAveMti) ne na totaratA ddha thaI gayA, ruTa teSarahita thaI gayA reSathI yukta thaI gayA. ane kaidhAviSTa thaIne lAla pILA thadha bhayAvI sthitimA tamaNe se bhAgane mAtA-yA ane (saddAvittA evaM vayAsI) pIne 52252 mA pramANe 4yu (palaNaM devAnuppiyA! keI apatthiyapatthie duraMtapaMtalavaNe hINapuNNaMcAubase hiri siriparivajie jeNaM amhe visayassa uvariM vorieNaM havva mAgacchai) devAna ajJAtanAma dhArI koI puruSa ke je potAnA mRtyune AmaMtrI rahela che duraMta prAnta lakSaNe vALe che ane jene janma hIna puNyavALI kRSNa pakSanI caturdazI nA divase thayela che tathA je lajajA ane lakSamI thI hIna che- amArA deza upara potAnI zakti vaDe AkramaNa
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ 738 jambUdvIpaprajJaptisUtre mAgacchanti 'taM tahANaM dhattAmo devANuppiA ! jahA NaM esa amhaM visayassa uvari virieNaM No havvamAgacchai tti kaTu aNNamaNNassa aMtie eyamaDhe paDisuNeti' tattasmAttathA khalu imaM bharatarAjAnamityarthaH 'ghattAmo tti' kSipAmo dizodizi vikIrNa sainyaM kurma ityarthaH he devAnupriyAH ! yathA khalu eSo'smAkaM viSayasyopari vIryeNa AtmazatyA no 'havvaM' zIghramAgacchediti kRtvA vicintyAnyo'nyasyAntike samope etamartha pratizrutya omiti pratipAdya 'saNNaddhabaddhavammiyakavaA' samaddhavaddhavammitakavacAH, tatra sannaddhaM zarIrAropaNAt baddhaM kaSAbandhanataH varma lohakattalAdirUpaM saJjAtamasyeti vammitam etAdRzaM kavacaM tanutrANaM yeSAM te tathA, punazca kIdRzAste 'uppIliasarAsaNapaTTiA' utpIDitazarAsanapaTTakAH, tatra utpIDitA -gADhaM guNAropaNAt dRDhIkRtA zarAsanapaTTikA dhanurdaNDo yaiste tathA, punazca kIdRzAH 'piNaddhagevijjA" pinaddhauveyAH tatra pinaddhaM aveyaM grIvAtrANakaM 'baddha Aviddha vimalavaraciMdhapaTTA' baddhAviddhavimalavaracihnapaTTAH, tatra baddho graMtha dAnena AviddhaH -parihito mastakAveSTanena vimalavaracitapaTTo vIrAtivIratAsUcakavastra lakSmI se rahita huA hai hamAre deza ke Upara apanI zakti dvArA AkramaNa karane ke liye mA rahA hai (taM tahANaM ghattAmo devANuppiyA ! jahANaM esa bhamhaM visayassa uvari virieNaM No havvamAgacchai) to dekho hamaloga aba ise aisA kara deM ki jisase isakI senA hara eka dizA meM chipa jAya arthAt isa kI senA idhara udhara bhaga jAya aura yaha hamAre deza ke Upara mAkramaNa na kara pAveM (ttikaTTu aNNamaNNassa aMtie eyamaTTapaDisuNe ti) aisA vicAra karake unhoMne kartavyArtha kA nizcaya kara liyA ( paDisuNittA saNNaddha baddhavammiya kavayA uppIliyasarAsaNapaTTiyA piNaddhagevijjA vaddhiyAviddha vimalavaraciMdhapaTThA) aura kartavyArtha kA nizcaya karake ve sabake saba kavaca ko pahira kara sannaddha ho gaye apane 2 hAthoM meM unhoMne jyA (dorI) kA AropaNa karake dhanuSa le liyA grovA meM prIvA kA rakSaka aveyaka pahira liyA. tathA vIrAtivIratA kA 42vA bhAvI rahI che. (taM tahANaM ghattAmo devANuppiyA ! jahANaM esa amhaM bisayassa uvariM vIripaNa No havvamAgacchai) devAnupriyA ! se ajJAta nAmavANo mANusa tAnA mRtyunI cAhanA karI rahyo che. e duraMta prAnta lakSaNe vALo che. ejanma hIna puNyavALI kRSNa pakSanI caturdazInA divase thayela che. temaja e lajajA ane lakSamI thI rahita thaI gace che. e amArA deza upara potAnI zakti vaDe AkramaNa karavA AvI rahyA che. (saM tahANaM ghattAmo devANupiyA ! jahANaM esa amhaM vilayassa upari vIrieNaM No havdhamAgaccha1) to ame AvuM karIe ke jethI enI senA dizAo mAM adRzya thaI jAya eTale ke enI senA mAma- tebha nAsI // tethI me abhaa| heza 752 mA 41 zanala (tti kara aNNamaNNasta atie eyama paDisuNeti) mA pramANe viyAra 412 tebharI 4 vyAya nA nizcaya 41 sIdhA. (paDisuNittA saNNaddhapaddhavammiyakavayA uppIliyasarAsaNapaTTiyA piNa, gevijjA vaddhiyAviddha vimalavaraciMdhapaTTA) bhane 4 yA nA nizcaya za2 temA sarve kavaca paherIne taiyAra thaI gayA ane potapotAnA hAthamAM temaNe jyAnuM AropaNa
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 17 uttarArddhabharatavijetavyajanasvarUpanirUpaNam 739 vizeSo yaiste tathA, punazca kIdRzAste kirAtAH 'gahi pAuhappaharaNA' gRhItAyudhapraharaNAH, tatra gRhItAni AyudhAni praharaNAni ca yaiste tathA, praharaNayostu kSepyAkSepyakRto vizeSo vodhyaH, tatra kSepyAni vANAdIni akSepyAni khajAdIni yodhyAni, athavA gRhItAni AyudhAni praharaNAya yaiste tathA, evaMbhUtA ApAtakirAtAH 'jeNeva bharahassa raNo aggANIyaM teNeva uvAgacchati' yatraiva bharatasya rAjJo'grAnIkaM tatraivopAgacchanti 'vAgacchittA' upAgatya 'bharahassa raNNo aggANIeNa saddhi saMpalaggA yAvi hotthA' bharatasya rAjJaH agrAnIkeNa sanyAgrabhAgena sArddham yoddhaM saMpralagnAzcApyabhUvana 'taeNaM te AvADa cilAyA bharahassa raNNo aggANImaM hayamahiyapavaravIraghAia vivaDia ciMdhaddhayapaDAgaM kicchappANovagayaM disodisi paDi se hiMti' tataH tadanantaraM khalu te ApAtakirAtAH bharatasya rAjJaH agrAnIkaM sainyAgrabhAga kIdRzaM tat hatamathitapravaravIraghAtitacihnavajapatAkam tatra kecid hatAH kecid mathitAH kecid ghAtitAzra vIrAH zreSThayoddhAro yatra tattathA evaM vipatitA naSTAH dhvanAH garuDadhvajAdayaH patAkAzca tadittaradhvajAH santi cihna yatra tattathA pazcAtpadadvayasya karmadhArayaH atra pUrvapade ghAtitazabdasya pravaravIzabdAt pUrva prayoktavyatve paraprayogaH prAkRtatvAt tathA kRcchprANopagatam sUcaka vimalavara cinha paTa mastaka para dhAraNa kara liyA. (gahiyA uhappaharaNA) aura apane apane hAthoM meM una sabane Ayudha evaM praharaNa uThA liye / isa prakAra se yoddhAoM ke veSa se sajnita hokara ve (jeNeva bhAhassa raNo aggANoyaM teNeva uvAgacchaMti) jahAM para bharata rAjA kA agrAnIka (sainya) thA-vahAM para pahuMca gye| (uvAgacchittA bharahassa raNNo aggANIeNa saddhiM saMpalaggA yAvihotthA) vahAM para pahuMca kara unhoMne bharata rAjA ke agrAnIka ke sAtha yuddha karanA prArambha kara diyA ( taeNa te AvaDacilayA bharahaspa raNNo aggANIya hayahiyapavaravIravAiya vivaDiyaciMdhaddhayapaDAgaM kicchappANovagayaM disodisaM paDisehiti ) usa yuddha meM unhoMne-ApAtakirAto ne-bharata nareza ko agrAnIka ko aisA banA diyA-kara diyA-ki jisameM kaI zreSTavIra yodhA mAre gaye, kaI zreSTha vIra yodhAoMko jakhmI kara diye gaye, evaM kaI zreSTha vIra yodhA aaghaakarIne dhanuSo hAthamAM lIdhA grIvAmAM grIvArakSaka daiveyaka paherI lIdhuM vasativIratA sUcaka (4masara thihna 58 mata 52 dhA25yu (gahiyAuhappaharaNA) tamaNe pAtAnA yAmA Ayudha ane praharaNe lIdhAM A pramANe cAMddhAonA veSamAM susajaja thaIne teo (veka bharahassa raNNo aggANoyaM teNeva uvAgacchati) ni marata nA sainyAyabhAyatA tyAMcyA (uvAgacchittA bharahassa raNNo aggANIeNa saddhi saMpalaggA yAvihotthA) yA pADayAne tamaH bharatarAnA mayAnI sAthe yuddha 42vAnI 13yAta 30. (ta paNaM te ApAtacilAyA bharahassa raNo aggANIyaM hayamahiyapavaravIraghAiya viDiya cighalaya paDAgaM kicchappANovagayaM disodisaM paDisehiti) tayuddhamA tabhaNe bharatanarezanI bhyaanIkanA keTalAka zreSTha vIrene mArI nAkhyA. keTalAka vIra yoddhAo ghavAyA ane keTalAka vIra ddhAone AghAta yukta karI dIdhA temaja temanI pradhAna garuDa cihnavALI dhajAo ane
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre tatra kRcchreNa kaSTeNa prANAn upagataM-prAptam kathamapi dhRtaprANamityarthaH dizodizi dizaH sakAzAdaparadizi svAbhimadik tyAjanena aparasyAM dizi ityarthaH pratiSedhayanti yuddhAnnivartayanti ityarthaH ||suu017|| ito bharatasainye kiM jAtamityAha "taeNaM se" ityAdi / mUlam-taeNaM se seNAbalassa NeA veDho jAva bharahassa raNNo aggANIaM AvADacilAehiM hayamahiyapavaravIra jAva disodisaM paDisehiyaM pAsai pAsittA asurutte ruTTe caMDikkie kuvie misimise mANe kamalAmelaM AsarayaNaM durUhai durUhittA taeNaM taM asIimaMgulamUsiNavaNauimaMgulapariNAhaM aTThasayamaMgulamAyataM battIsamaMgulamUsiasiraM cauraMgulakannAgaM vIsai aMgula bAhAgaM cauraMgulajANUkaM solasa aMgulajaMghAgaM cauraMgulamUsiakhuraM muttolosaMvattavaliamajjhaM Ise aMgulapaNayapaDheM saMNayapaTuM saMgayapaTuM sujAyapaTuM pasatthapaDheM visiTThaparTa eNIjANuNNaya vitthayathaddhapaTuM vittalayakasaNivAya aMkellaNa pahAraparivajjiaMga tavaNijjathAsagAhilANaM varakaNagasuphullathAsagavicittarayaNarajjupAsaM kaMcaNamaNikaNagapayaragaNANAvihaghaMTiAjAlamuttiAjAlaehiM parimaMDiyeNaM paTThaNa sobhamANeNa sobhamANaM kakkeyaNaiMdanIlamaragaya gallamuhamaMDaNaraiaM AviddhamANikkasuttagavibhUsiaMkaNagAmaya paumasukayatilakaM devamaivikappiaM sukharidavAhaNajoggA vayaM surUpaM dUijjamANapaMcacArucamarAmelagaM dharataM aNabbhavAhaM abhelaNayarNa kokAsia bahalapattalacchaM sayAvaraNanavakaNagataviatavaNijetAlujIhAsayaMsiriyAbhisea ghoNaM pokkharapattamiva salilabiMdujuaM acaMcalaM caMcalasarIraM cAkkhacaraMgaparivAyagoviva hilIyamANaM hilIyamANaM khuracaraNacaccapuDehiM tavAle kara diye gaye. tathA unakA pradhAna garur3a cihnavAlA dhvajAe~ aura inase bhinna sAmAnya vajAe~ bhI naSTa kara dI gii| isase ve kisI bhI taraha se kathakathamapi jIvita bane rahakarabar3I muzkila se apane prANoM ko bacAkara-vahAM se bhAga gaye aura dUsarI ora cale gaye / / 17 / / tenAthI bhinna sAmAnya davAone naSTa karI dIdhI. ethI temanAmAMthI zeSa saunika kathA kamipi prANa bacAvIne tyAMthI palAyana thaI gayA ane bIjI tarapha jatA rahyA. 17nA
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tRNvakSaskAraH su. 18 bharatasainyasthitidarzanam 741 dharaNialaM abhihaNamANaM abhihaNamANaM dovia calaNe jamagasamagaM muhAo viNiggamaMtaM va sigghayAe mulANataMtu udagamavi NissAe pakkamaMtaM jAikularUvapaccayapasatthavArasAvattagavisuddhalakkharNa sukulappasUaM mehAvibhaddayaviNIyaM aNuataNuasukumAla lomaniddhacchavi sujAya amaramaNapavaNagarulajaiNacavalasigghagAmi isimiva khaMtikhamae susIsamiva paccakkhayA viNIyaM udagahutavahapAsANapaMsukaddamasasakkara savAluillataDakaDega visamapabbhAragiridarIsu laMghaNa pillaNaNitthAraNAsamatthaM acaMDapADiyaM daMDapAti aNaMsupAtiM akAlatAluMca kAlahesi jiya nidagavesagaM jia parisahaM jaccajAtIaM mallihANi sugapatta suvaNNa komalaM maNAbhirAmaM kamalAmelaM NAmeNaM AsarayaNaM seNAvaI kameNa samabhirUDhe kucalayadalasAmalaM ca syaNikaramaMDalanibhaM sattujaNaviNAsaNaM kaNagarayaNadaMDaM NavamAlia puSphasurahigaMdhiM NANAmaNilayabhatticittaM ca pahotamisimisita tikkhadhAraM divvaM khaggarayaNaM loke aNovamANaM taM ca puNo vaMsarukkhasiMgaTThidaMta kAlAyasavipulalohadaMDakavarakhairabhedakaM jAva savvattha appaDihayaM kiM puNa dehesu jaMgamANaM paNNAsaMguladIho solasase aMgulAI vicchiNNo / addhaMgula soNIko jeTTappamANo aso bhaNio // 1 // asisyaNaM Nasvaissa hatthAo taM gahiUNa jeNeva AvAr3acilAyA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA AvADacilAehiM saddhiM saMpalagge Avi hotthaa| taeNaM se suseNe seNAvaI te AvADacilAe hayamahia pavasvIraghAia jAva diso disiM paTisehei ||suu0 18 // chAyA- tataH khalu sa senAbalasya netA veSTako yAvat bharatasya rAjJo'grAnIkam ApAtakirAtaH hatathitapravaravIra yAvat dizodizi pratiSedhitaM pazyati, dRSTvA AzurutaH rUSTaH cANDikyitaH kupitaH misimisemANa: kamalAmelam azvaratnaM dUrohati, durUhya tataH khalutam azItyalocchritam navanavatyagulapariNAham aSTazatAchulAyatam dvAtriMzadaGgulocchritaziraska caturaGgulakarNakaM viMzatyalocchritakhuraM muktolIsaMvRtavalitamadhyam ISadagulopraNatapRSTa saMnatapRSThaM saMGgatapRSThaM sujAtapRSTha prazastapRSThaM viziSTapRSTham eNA jAnUnnatavistRtastabdhapRSThaM vetralatAkazAnipAtALelaNaprahAraparivarjitAGgam tapanIya sthAsakAhilANam gharakanakasupuSpasthAsavicitraratnarajjupAzva kAJcanamaNikanakapravaraka nAnAvidhaghaNTikA
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 742 jambUdvIpaprajJaptisUtre jAlamauktikajAlakaiH parimaNDitena pRSThena zobhamAnena zobhamAnam karketanendranIlamarakatamasAragallamukhamaNDanaracitam AviddhamANikyasUtrakavibhUSitaM kanakamayapadmasukRtatilakaM devamativikalpita suravarendravAhanayogyAvajam surUpaM dravarapaJcacAruvAmaramelakaM dharat anabhrabAham amelanayanam kokAsitayahalapatralAnaM sadAvaraNanaghakanakataptatapanoyatAlujihvA''sya zrIkA'bhiSekaghoNaM puSkarapatramiva salilavinduyutam acaJcalaM caJcalazarIraM cokSacamkaparivrAjaka iva bhilIyamAnam abhilIyamAnaM khuracaraNacaccapuTaiH dharaNItalam abhiTanadabhidhnadavAvapi caraNau yamakalamakamukhAdvinirgamadiva zIghratayA mRNAlatantUdukamapi nizrAya nizrAva prakAmat jAtikularUpapratyayapazastadvAdazAvata kavizuddhalakSaNaM sukulaprasUtaM medhAvibhadravinItam aNukatanukasukumAralAmasnigdhacchavi sujAtAmaramanaH pavanagaruDajayivapala. zoghragAmIRSimiva zAntikSamayA suzAdhyamiva pratyakSatAvinItam udakahutavahapASANapAMzakaddemasazakarasavAlukataTakaTakaviSamaprAgbhArAgarodaroSu laghaNapreraNAnastAraNAsamathem acaNDa pAtita daNDapAti anapAti akAlatAla ca kAlaheSi jinidram gaveSakama jitaparipaham jAtyajAtIyam, mAllaghrANam, zukapatrasuvarNakomalam, mano'bhirAmaM kamalAmelam azvaratna senApatiH krameNa samabhirUDhaH kuvalayadalazyAmalaM ca rajanIkaramaNDalanibham zatrajanavinAzanam kanakaratnadaNDam navamAlikApuSpasurabhigandhi nAnA maNi latAbhakticitram ca pradhauta 'misimisita' tokSNadhAram divyaM khar3garatnam loke anupamAnam tacca punarvazarUkSazRGgAsthiranta kAlAyasavipulalohadaNDa varavajrabhedakaM yAvat sarvatrApratihatam kiM punarjaGgamAnAM deheSu paJcAzadazailAni dIrghaH sa SoDazAGgulAni vistiirnnH| aGguilazroNikaH jyeSTha pramANo'si bhaNitaH // 1 // tat asiratnaM narapateH hastAt gRhItvA yatraiva ApAtakirAtA statraiba upAgacchati upAgatya ApAtakirAtebhyaH sArddham, saMpralagnazcApyabhavat // tataH khalu sa suSeNaH senApatistAnApAtakirAtAn hatamathitapravaravIraghAtita yAvad dizodizi pratiSedhayati ||suu018|| TIkA-"taeNaM se" ityAdi 'taeNaM se seNAvalassa NeA veDho jAra bharahassa raNo aggANIya AvADacilAehiM hayamahiyapavaravIra jAva disodisiM paDisehizra pAsai' tataH svasainya pratiSedhanAdanantaraM khalu sa senAbalasya-senArUpasya balasya netA svAmIveSTakaH vastumAtraviSayako'tra bharata sainya meM kyA huA- isakA kathana'taeNaM se seNAbalassa NeyA veDho jAva bharahassa' ityAdi-sU0 18 // TokArtha--(taeNa se seNAbalassa NeyA) jaba senA rUpa bala ke netA suSeNa nAmakasenApati ne (bharahassa raNo) bharata mahArAjA ke (aggANoyaM AvADacilAehiM hayamahiyapavaravIraghAiyajAva disodisaM paDiseaiM pAsai ) amAnIka ko ApAta kirAtoM ke dvArA hatamathita pravara vIra bharata sainyamAM zuM thayuM ? te saMbaMdhamAM kathana : 'ta eNa se seNAbalassa NeyA veDho jAva bharahassa' ityAdi-sUtra--18 / / TIkArtha-(ta eNaM se seNAbalassa NeyA) nyAre senA35 janA netA suSe senApati (bharahassa raNo) bharata satanA (aggANIya AvADavilAehi hayamahiyapavaravIraghAiya
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 3 vakSaskAraH sU. 18 bharatasainyasthitidarzanam senAnI satkaH sampUrNa pUrvokto grAhyaH sa suSeNaH yAvat bharatasya rAjJo'grAnIkam agrasainyasamUham ApAtakirAtaHhatamathita pravaravIraghAtita yAvat pratiSedhitaM yAvatpadAt viDiya ciMdhadayapaDAga kicchappANovagayaM' iti grAhyam tathA ca kecit hatAH kecit mathitAH tAzca pravaravIrA yatra tattathA, evaM vipatitacihnadhvajapatAkam vipatitAH bhraSTAH cihnapradhAnAH dhvajAH garuDadhvajAdayaH patAkAH taditaradhvajAH santi yatra tattathA evaM kRcchraprANopagatam kRccheNa kaSTena prANAn upagataM prAptam kathamapi dhRtaprANamityathaH dizodizi abhipretadizo'syAM dizi pratiSedhitam ApAtakirAtaiH yuddhAnnivAritam agrAnIkaM sainyasamUha pazyati bharatasya suSeNa nAmA senApatiH 'pAsittA' dRSTvA 'prAmurutta ruDhe caMDikkie kavie misimisemANe kamalAmelaM AsarayaNaM durUhai' AzuruptaH zIghraM RddhaH rUSTaH toSarahitaH cANDikyitaH roSayuktaH kupitaH kruddhaH misimisemANaH kopAtizayAt dIpyamAnaH-jAjvalyamAnaH kamalAmela nAmAzvaratnaM durohati Arohati 'duruhittA' duruhyaAkhya atha azvaratnavarNanamAha-'taeNaM taM asIimaMgulamasi' ityArabhya 'seNAvaI kameNa samabhirUDhe' ityetadamtena sUtreNa padayojanA tata iti kriyAkramasUcakaM bacanaM taM prasiddhaguNaM nAmnA kamalAmelam azvaratna senApatiH krameNa sannAhAdi paridhAnavidhinA samabhirutaH, AruDhaH kIdRzam azvaratnamityAha-'asIimaMgulamUsibha' iti, azItyagulocchritam azItyaGgulAni uchitam azItyagupramANakam aGgulaM yavamAnam iti vAlA-jisameM aneka yodhAA ko mAra diye gaye haiM aura aneka zreSThayoddhAoMkojisa meM ghAyala kara diye gaye haiM-aisA devA "yahAM yAvat pada se' vivaDiyaciMghaddhayapaDAgaM, kicchappANovagayaM" ina pUrvoktavizeSaNoM kA grahaNa huA hai / to ( pAsittA ) dekhakara hI vaha ( Asuratta. rudve, caMDa kkie, kuvie, misamisemANe kamalAmelaM AsarahaM durUhai) eka sAtha hI atyaMta krudha ho gayA, use thor3A sA bhI saMtoSa nahIM rahA, svabhAva meM usake roSa bhara gayA isa taraha vaha kupita aura kopa ke atizaya se jalatA huA kamalAmela nAma ke azvaratna para savAra huA / azvaratna kA varNana-(asIimaMgulamUsiaM) yaha azvaratna 80 asso aMgula U~cA thA / eka yava kA jitanA pramANa hotA hai, utane hI pramANa vAlA eka aMgula hotA hai aisA vAcaspati kA mata hai mAva dilo disi paDilehi pAsai) mayAnA ne mApAta 8!! baDe itamathita pra12 vIra yukta ke jemAM aneka ddhAo haNAyA che temaja aneka ddhAo ghavAyA che- tema joyuM. mahI yAvata parathI ("viDiyacidhaddhayapaDAgaM kicchappANovagayaM") se pUrita vizeSaNenu praDa yu. ( pAsittA) bane te ( Asuratte, ruTUDhe, caMDakkie, kuvie, misa. misemANe kamalAmelaM AsarahaM durUhara) te me hurtha yo . tena thaa| 55 satApa rahyo nahi, tenA bhAvamAM roSe bharAI gayA. A pramANe te kupita ane kepanA atizaya AvezathI prajavalita thatA kamalAmela nAmaka azvaratna upara savAra thaye, te azvarananuM vana yApramANe cha- (asIi maMgulabhUsiaM) me zre4 saya 80 sI ya sal.
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprAptisUtre vAcaspatiH tatra aGga hulakAt ulaH agulaM cAtra mAnavizeSaH 'NavaNauimaMgulapariNAhaM, nabanavatyagulapariNAham tatra navanavatyagulAni- ekonazatAGgulapramANaH pariNAho madhyaparidhiryasya tatathA punaH kIdRzam 'aTThasayamaMgulamAyataM' aSTazatAGgulamAyatam aSTottarazatAGgulAni AyataM dIrgham, sarvatra makAro'lAkSaNikaH, turagANAM tuGgatvaM khurata Arabhya karNAvadhi pariNAhaH vizAlatA pRSThapAzvodarAntarAvadhi AyAmo mukhAdApucchamUlam uktaM ca parAsareNa "mukhAdApecakaM dairdhya pRSThapAzboMdarAntarAt / AnAha ucchya: pAdAd, vijJeyo yAvadAsanam // 1 // tatroccatvasaGkhyAmelanAya sAkSAdeva sUtrakRdAha-'battIsa maMgulamUsisira' dvAtriMzadagulocchritaziraskam tatra dvAtriMzad agulAni dvAtriMzadagulapramANam ucchitaM ziro yasya tattathA. punaH kIm 'cauraMgulakannAgaM' caturagulakarNakam-caturagulapramANakarNakam isvakarNasya jAtyaturagalakSaNatvAt, anena karNayoruccatvena asyAzvaaGga zabda se Dala pratyaya karane para aGgala zabda kI niSpatti hotI hai| yaha eka prakAra kA mAna vizeSa hai / (NavaNauimaMgulapariNAha) isa azvaratna kI madhyaparidhi 99 nannANu aMgula pramANathI / (apsa pamaMgulamAyata) 108 eka sau ATha aMgula ko isako lambAI thii| yahAM sarvatra makAra alAkSaNika hai-ghor3o kI UMcAI kA pramANa khura se lekara kAna taka nApI jAtI hai pariNAha vizAlatA-pRSTha bhAga se lekara udara taka mAnI jAtI hai| tathA AyAma-mukha se lekara puccha ke mUla taka ginI jAtI hai| parAsara ne aisA ho kahA haimukhAdApecakaM deya pRSThapAzrvodarAntarAt / AnAha ucchrayaH pAdAd vijJeyo yAvadAsanam // 1 // ( battIsamaMgulamusiyasiraM ) 32 maMgula pramANa isa azvaratna kA mastaka thA ( cauraMgulakannAgaM' cAra agula pramANa isake karNa the / choTe kAna zreSTha ghoDe hone ke cinha mAne nAte haiN| isI se dhor3e kA yauvana sthira rahatA huA kahA gayA hai| yahAM para yojanA eka yavanuM jeTaluM pramANa hoya che, teTalA pramANuvALa eka, aMgula hoya che e vAcaspatine mata che. aMga zabdane "pratyaya karavAthI aMgula zabdanI niSpatti thAya cha. prA2nu bhA5 vizeSa che. (NavaNaumaMgulapariNAhaM) se mazvaratnanI madhya paridhi navA prabhAvAmI tI. ( aThThasayamaMgulamAyataM) 108 me se| mA aMgula jeTalI emanI laMbAI hatI. ahIM sarvatra makA2 alAkSaNika che. gheDAonI UMcAInuM pramANu kharIthI kAna sudhI mApavAmAM Ave che. pariNAha-vizAlatA-pRSThabhAgathI mAMDIne udara sudhI mApavAmAM Ave che tema ja AyAma-mukhathI mAMDIne pUchanA mULa sudhI mApavAmAM Ave che. parAsare A pramANe ja kahyuM che-- mukhAdApecaka dairdhya pRSThapAcodarAntarAt / AnAha ucchrayaH pAdAd vijJeyo yAvadAsanam // (battIsa maMgulamUsiyasiraM ) 32 matrIsa aya prabhAra se mazvaratnanu bharata tu . (cauraM. gulakannAga) yAra bhaya pramANa nA 4 (4) tA. nAnA na zreSTha ghAnA kSay
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU018 bharatasainyasthitidarzanam ratnasya sthirayauvanatvamamihitaM zakkukarNatvAt atra yojanAyAH kramaprAdhAnyena pUrvam karNavizeSaNa zeyaM pazcAt zirasaH azvazravaso mUrdhna uccataratvAt punaH kIdRzam 'vIsaha aMgulavAhAga' viMzatyaGgulabAhAkam, 20 viMzatyaGgulapramANA bAha-zirobhAgAdhovatI jAnUroruparivartI prAkcaraNabhAgI yasya tattathA 'cauraMgulajANUka' 4caturaGgulajAnukam tatra caturaGgulapramANaM jAnu bAhujaMghAsandhirUpo'vayavo yasya tattathA, tathA 'solasaaMgulajaghAgaM' SoDazAGgulajaMghAkam tatra16SoDazAGgulapramANA jaMghA-jAnvadhovartI khurAvadhiravayavo yasya tattathA, punazca kIdRzam 'cauraMgulamasiakhuraM caturagulopichutakhuram, tatra 4caturagulopichatAH khurAH pAdatalarUpAH avayavA yasya tattathA, eSAmavayavAnAmuccatvamIlane sarvasAdhA 80 azItyaGgularUpA, makAraH sarvatrAlAkSaNikaH samprati avayaveSu lakSaNopetatvaM sUcayati 'muttolIsaMvattavaliamajjhaM' muktolI saMvRttavalitamadhyam tatra muktolInAma adha upari ca sakIrNA madhyetu ISadvizAlA koSThikA tadvat saMvataM samyagvartulaM valitaM vakanasvabhAvaM natustabdhaM madhyaM yasya tattathA pariNAhasya madhyaparidhirUpasyAtraiva cintyamAnatvAducitA iyarupamA 'isiM aMgulapaNayapI' ISadaDagulapraNakI krama pradhAnatA lekara pahile karNa kA vizeSaNa pazcAt zira kA vizeSaNa jAnanA / kyoMki ghoDe ke donoM kAna mastaka kI ApekSA ucca hote haiM / (bosai aMgulavAhAga ) isakI zirobhAga ke adhovartI aura donoM jAnuoM ke uparivartI aisA caraNoM kA prathama bhAgagardana ke nIce kA bhAga 20 vIsa aMgula pramANa thA (cauraMgula nANUka solasaagula jaMghAga) cAra maMgala pramANa isakA jAnu thA-bAhu aura jaMghA kA sandhirUpa avayava thaa| 16 solaha aMgala pramANa isakI jaMghA thI-jAnu ke nIce kA khuroM taka kA avayavarUpa bhAga thA ( cauraMgalamasiyakhuraM ) cAra aMgula U~ce isake khura the| ( muttolIsaM vattavaliyamajjhaM ) mukkolI-nIce Upara meM saMkINa tathA madhya meM thor3I vizAla aisI koSThikA ke jaisA isakA acchI taraha se gola evaM valita valana svabhAva ko stabdha svabhAva kA nahIM madhya bhAga thA ( IsiM gaLa manAya che. enAthI ja ghaDAnuM yauvana sthira rahe che, Ama kahevAya che. ahI janAnI ma pradhAnatA laIne pahelAM karNa (kAna)nuM vizeSaNa ane tyAra bAda ziranuM vizeSaNa jANavuM samAdhAnA-nAnI ziznA bhapakSAcyA DAya cha. (bIsada aMgalavAhAgaM) enI mAhA- ( zirobhAganA adhevatI ane bane jAnuonA uparane caraNene prathama bhAga-zrIvAnI nAyanAmA)20 vIsa pramANa tI. (ca uraMgula jANUkaM solasa aMgalajaMghAga) yAra ma'ya prabhAsana nuhAga tA-mele mAha bhane ghAnA dhi rUpa avayava hate. 16 soLa aMgula pramANa enI jaMghA hatI-eTale ke jAnunI nIceno khAra adhiin| 35 bhAsato. (cauraMgulamUsiyakhuraM ) yA2 mamukha yAyanI bharIyA tI (muttolIsaM vattavaliyamajjha) bhutAnA-nIya-52mAM sly tathA madhyama vizALa evI kebrikA jevo ane sArI rIte gALa tema ja valita-valana svabhAvane, nahi ke
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ -746 jambUdvIpaprAptisUtre tapRSTham tatra ISadaGgulaM yAvat praNataM nantumArabdham atipraNatasyopaveSTu dukhAvahatvAt pRSTham paryANasthAnaM yasya tattathA ArohakasukhAvahapRSThakamityarthaH, punaH kIdRzam 'saMNayapaTuM' saMnatapRSTham tatra samyag adho'dhaH krameNa nataM pRSThaM yasya tattathA, tathA 'saMgayapaTuM' saMgatapRSTham saMgatadeha pramANocitaM pRSThaM yasya tattathA, tathA 'sujAyapaTuM' sujAtapRSTham sujAtaM janmadoSarahitaM pRSThaM yasya tattatho, tathA 'pasatyapaTuM' prazastapRSTham tatra prazastaM zAlihotralakSaNAnusAri pRSThaM yasya tattathA, kiMbahunA ? 'visidupaTuM' viziSTapRSThaM pradhAnapRSTham bhaNitaM pRSThe paryANasthAnavarNanam, atha tatraivAvaziSTabhAgaM vizinaSTi 'eNIjANuNNayavitthayathaddhapaTuM' eNIjAnunnatAvistRtastabdhapRSTam tatra eNI hariNI tasyAH jAnuvadunnatam ubhayapArzvayo vistRtaM ca caramabhAge stabdhaM sudRDhaM pRSThaM yasya tattathA, punaH kIdRzam 'vittalayakasaNivAya aMkellaNapahAraSarivajjiaMga' vetralatA kazAnipAtAGkallaNaprahAraparivarjitAGgam tatra vetro jalavaMzaH latA veNulatA carmadaNDaH 'cAvuka' iti prasiddhaH, teSAM nipAtaistathA aGkallaNaprahAraiH tarjanakaprahAraiH tarjanakavizeSAghAtaizca parivarjitam azvavAhamano'nukUlacaritvAt aGgaM yasya tattathA, tathA 'tavaNijjathAsagAhilANaM' tapanIyasthAsakAhilANam, tatra tapanIyamayAH 'suvarNamayA:' sthApaNayapa, saMNayapaDheM mujAyapaTTa pasatthapa visiTupaTTa ) jaba Arohaka isake Upara baiThatA thA to isakA pRSTha bhAga thoDe se aMgula pramANa taka jhuka jAtA thA / vaha pRSTha bhAga isakA nIce nIce ke krama se nata thA, saMgata thA-deha pramANa ke anurUpa thA, sujAta thA-janma doSa rahita thA-tathA prazasta thA- zAlihotra lakSaNa ke anusAra thA-adhika kyA kaheM-vaha pRSTha bhAga isakA eka viziSTa hI prakAra kA pRSTha thA ( eNujANuNNayavitthaya thaddha paTU vittalayaka saNivAya akellaNapahAraparivajjiaMga ) vaha pRSTa isakA hariNIko jaMghAoM kI taraha unnata thA-aura donoM pArzva bhAgoM meM vistRta thA evaM carama bhAga meM stabdha thA-sudRDha thA / isakA zarIra vetra, yA latA, yA kazA-koDA, inake AghAtoM se tathA isI prakAra ke aura bhI jo tarjanaka vizeSa haiM unake AghAtoM se parivarjita thaa| kyoMki isako cAla apane upara savAra sta svabhAvanA-nA madhyamA khata. (IsiM aMgulapaNayapaTuM saMNayapaTuM sujAyapa, pasatthapahuM visivapaTaTa) yAre mAha senI 52 mesatA tyAre ne pRSThamA aMgula pramANa jeTale nagna thaI jatuM hatuM. te pRSTha bhAga e ane nIce-nIcenA-kramathI nata hatA, saMgata hatA, deha pramANAnurUpa hatA, sujAta hatA-janma daSathI rahita hate. prazasta hato, zAlihotranA lakSaNa mujaba hatuM, vadhAre zuM kahIe te azvane pRSThabhAga vizi: Arana . (eNu jANuNNaya vitthaya thaddhapaheM vitta layakasaNivAya akellaNapahAraparivajjiagaM) te ashvne| mArina dhAmanI ma unnata hatA ane bane pAzvabhAgomAM vistRta hatA tema ja carama bhAgamAM stabdha hatuM, sudaDha hatA. e azvanuM zarIra vetra, latA ke kazA (keDA) e sarva nA AghAtathI temaja e jAtanA bIjA tajanaka vizeSo hoya che, temanA AghAtathI parivarjita hatuM. kemake enI cAla,
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU0 18 bharatasainyasthitidarzanam / 747 sakAH darpaNAkArAH azvAlaGkAravizeSA yatra tadevaMvidham ahilANaM mukhasaMyamanavizeSo yasya tattathA suvarNamayalagAmayuktamityarthaH tathA 'varakaNagamuphullathAsagavicittarayaNarajjupAsaM' varakanakamupuSpasthAsakavicitraratnarajjupAzvam tatra varakanakamayAni suSThu zobhamAnAni puSpANi sthAsakAzca azvAlaGkAravizeSAH tairvicitrA ratnamayI rajjuH pArzvayoH pRSThodarAntavatyevayava vizeSayoryasya tattathA badhyante hi paTTikAH paryANadRDhIkaraNArthamazvAkanAmubhayoH pArzvayoriti tathA 'kaMcaNamaNikaNagapavaragaNANAviha ghaMTiAjAlamuttiAjAlaehiM' kAJcanamaNikanakapravarakanAnAvidhaghaNTikAjAlamauktikajAlaiH tatra kAJcanayutamaNimayAni kevala kanakamayAni ca pravarakANi patrikAbhidhAnabhUSaNAni antarA'ntarA yeSu tAni tathAbhUtAni nAnAvidhAni ghaNTikAjAlAni maukikajAlAni ca taiH 'parimaMDiyeNaM paTeNa sobhamANeNa sobhamANaM parimaNDitena vibhUSitena pRSThena zobhamAnena zobhamAnam 'kakkeyaNaiMdanIlamaragaramasAragallamuhamaMDaNaraiaM' karketanendranIlamarakatamasAragallamukhamaMDalaracitam tatra karketanaH ratnavizeSaH indranIla: indradhanurvat nIlaH ISat nIla. varNaratnavizeSaH atasIvarNavat, marakata: nIla-ratnavizeSaH durvAvarNavat maratagallaH ekaprakAraka ratnavizeSa taiH racitaM sajjitaM nirmitaM mukhamaNDalaM yasya tattathA tat athavA asya sthApihue cakravartI ke mano'nukUla hotI thii| ( tavaNijjathAsagAhilANaM ) isake mukha Upara kI jo lagAma thI vaha suvarNanirmita sthAsakoM se-darpaNAkArake alaGkAro se yukta thI, ( varakaNagasuphulla thAsagavicittarayaNarajjupAsaM ) isakI taMgarUpa jo rassI thI vaha ratnamaya thI evaM varakanakamaya sundara puSpoM se tathA sthAsakoM se alaMkAravizeSoM se vicitra thI ( kaMcaNamaNikaNagapayaragaNANAviha ghaMTiyAjAlamuttiyAjAlaehiM parimaMDiyeNaM paTeNa sobhamANeNa sobhamANaM ) kAJcana yuktamaNimaya aura kevala kanakamaya aise patraka nAmake aneka bhUSaNa bIca-2 meM jinameM jare hue haiM aise aneka prakAra ke ghaNTikAjAloM se tathA mautika joloM se parimaMDita sundara pRSTha se jo suzobhita hai| ( kakkeyaNa iMdaNIlamaragayamasAragallamuhamaMDaNaraiaM) karketana indranIlamaNi, marakatamaNi, evaM masAragalla ina sabase jisakA mukhamaMDalasajjita kiyA gayA hai / anI 652 savAra thye| yatA nA mana bhurAma thatI tI. (tavaNijathAsagAhilANa) enA mukhanI je lagAma hatI te suvarNa nimita sthAnakethI darpaNakAranA alaMkArothI yusta tA. ( varakaNava suphullathAsagavicittarayaNarajjupAsaM ) nI ta 35 2 zaDatI te ratnamaya hatI temaja vara kanakamaya suMdara puSpothI tathA sthAsakethI alaMkAra vizeSothI vicitra tI. (kaMbaNamaNikaNagapayaragaNANAviha ghaTiyAjAlamuttiyAjAlehiM parimaMDiyeNaM paTeNa sobhamA NeNa sobhamANa) yana yuta bhazmiya bhane 34ta unabhaya vA patrAnA ane maanuss| madhyamAM jemanAmAM jaDita che, evA aneka prakAranA ghaTikA jAthI temaja mauktika jA hAthI paribhaDita su2 pRSThathA re suzAmita cha. (kakkeyaNa iMdaNIlamaragayamasAragallamuha maMDaNarai) tana-chandranAla ma24tamA bhara masA216 me savethA 2nu bhuma maMDaLI sajita karavAmAM Avela che athavA e pUrvokta sthApitakaketanAdi mAM jenA
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ 982 prajJapti teSu ukta ratnavizeSu pratibimbitAni anekamukhamaNDalAni taiH racitaM suzobhitam punaH kIdRzamaratnam ' AviddhamANikkamuttagavibhUsiya' AviddhamANikya sUtrakavibhUSitam tatra AviddhamANikyaM vatrakam amukha bhUSaNa vizeSastena vibhUSitaM zobhitam 'kaNagamayapaumasukayatilakaM' kanakamayapadmasukRtatilakam tatra kanakamayapadyena suSThukRtaM tilakaM yasya tattathA 'devamaivikapiaM' devamativikalpitam tatra devamatyA devacAturyeNa vividhaprakAreNa kalpitaM sRSTam 'suravariMdavAhaNa joggAvayaM' suravarendravAhanayogyavajram, tatra suravarendravAhanam uccaiH zravA indrasya azvaH tasya yogyaH maNDalIkaraNAbhyAsaH goLAkAra bhramaNa rUpagamanaM tasyetibhAvaH tasyAH vajram prApakam vrajagatAvityasmAd ca pratyayaH tathAH 'surUvaM' surUpam - sundaram punaH kIdRzam ' dUijjamANapaMcacArucAmarAmeLage dhareMta' dravat pazcacArucAmaramekaM dharat tatra dravanti itastato dolAyamAnAni sahaja cazvalAGgatvAd galabhAmaulikarNadvayamUlanivezitatvena pazcasaGkSayakAni yAni cAruNi cAmarANi teSAM melakaH ekasmin mUrddhanisaGgamastaM dharad vahat mUle cAmarA ityatra strInirdezaH samayasiddha eva athavA - ina pUrvokta sthApita karketanAdi ratnoM meM jisake aneka : mukhamaMDala prativimbita ho rahe haiM, isase jo bar3A suhAvanA laga rahA haiM / ( Aviddha mANikkasuttagavibhUsiyaM ) jisameM mANikya lage hue hai aise sUtraka azvamukha bhUSaNavizeSa se jo vibhUSita hai ( kaNagAmaya paumasukayatilakaM ) kanakamayapadma se jisake mukha Upara acchI taraha se tilaka kiyA gayA haiM ( devamaivikappiyaM ) devoMne apanI buddhi kI caturAI se jisakI racanA ko hai ( suravariMdavAhaNajaggAvayaM surUvaM dUijmANa paMcacArucAmarAmelagaM ghareMtaM ) surendra indra kA jo vAhanabhUta azva hai jisakA ki nAma uccaizravA hai / usakI jo yogyA - maNDalAkArarUpa bhramaNa - golAkAra bhramaNarUpa gamana - usa gamana ko yaha prApta karanevAlA hai / arthAt isakI cAla indra ke ghor3A jaisI hai / yaha bar3A sundara hai-acche rUpa vAlA hai / pAMca sthAnoM meM gale meM bhAla meM, mauli meM, aura donoM kAnoM meM nivezita halate hue pAMca sundara cAmaroM ke milApa ko jo mastaka para dhAraNa karatA hai / yahAM mUla meM cAmara zabda ko jo bIliGga rUpa se kahA gayA hai vaha sva samaya meM isakI aisI aneka sukhama'DalA pratiSi`khita thaI rahyA che, ethI te atIva seAhAmaNA lAgI rahyo che. (viddhamANikka sutta gavibhUsiyaM mAM bhASibhya bhaDita che, sevA sUtra azvamukha bhUSaNa vizeSa- thI ? vibhUSita che. ( kaNagAmaya paumalukayatilakaM ) unaprabhaya padmathI bhenA mukha supara sArI rIteti vAmAM Ave che. (devamahavikappiyaM ) devI potAnI yuddhanI mAthI lenI racanA harI che. (suravaridavAhaNajaggA vayaM suruvaM dUijjamANa paMca cAru cAmarAmelagaM dharataM) surendra - indrana ne vAhanabhUta azva che, menuM nAma hunchaH zravA - tenI je ceAgyA maMDaLAkAra rUpa bhramaNa- geALAkAra bhramaNu rUpa gamana- te gamanane e prAsa karanAra che. eTale ke e azvanI cAla indranA anya jevI che. e azva atIva sudara che. suMdara rUpavALA che. pAMca sthAnAmAM-gaLAmAM, bhAlamAM,maulimAM ane anne kAneAmA nive zita hAlatA pAMca suMdara cAmarainA milApane je mastaka upara pAraNu kare che. ahI' mULamAM
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ 749 prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH su. 18 bharatasainyasthitidarzanam gauDamatena vA cAmarA ityAvantaH zabdaH atha devamativikalpitAdi vizeSaNaviziSTa uccaiHzravAnAma zakrahayo'pi syAdityAha-'aNabbhavAI' anabhravAham-anabhracAri abhra vAhaH athavA anabhravAham abhre-AkAze anAgAmi ityarthaH indraturagastu akAzamArgagAmI etAvAn bhedaH indrAzvastadanyam 'abhelaNayaNaM' abhelanayanam-abhele asaMkucite nayane yasya tattathA ataeva 'kokAsiabahalapattaLacchaM' kokAsite vikasite bahale dRDhe anazrupAtitvAta patrale-pakSmavatI na tu aindra luptikarogavazAdromarahita akSiNI yasya tattathA 'sayAvaraNanavakaNagataviyatavaNijjatAlujIhAsayaM' sadAvaraNanavakanakataptatapanIyatAlujihAsyam tatra sadAvaraNe zobhArtha daMzamazakAdirakSArtha vA pracchAdanapaTe navakanakAni navyasvarNAni yasya tattathA svarNatantu syUta pracchAdanapaTamityarthaH, taptatapanIyaM tApita raktasuvarNam tadvad aruNa tAlujihe yatra tadevaMvidhamAsyaM mukham yasya tattathA tataH pUrva vizeSaNena karmadhArayaH punaH kIdRzam 'siriAbhise aghoNaM' zrIkAbhiSekaghoNam tatra zrIkAyA lakSmyA abhiSeka abhiSecanaM nAma zarIralakSaNaM ghoNAyAM nAsikAyAM yasya tattathA 'pokkharapattamitrasalilabiMdujuyaM puSkarapatramiva salilabinduyutam yathA puSpakaraSatraM kamalapatraM ho prasiddhi hai isaliye kahA gayA hai| athavA gauDa ke matAnusAra cAmara zabda Abanta hai isaliye ise yahAM bhAbanta kahA gayA hai / ( aNabhavAhaM ) yaha azvaratna anabhracArI thA / indra kA atipriya uccaiHzravA nAma kA ghor3A ma_cArI hotA hai| para yaha aisA nahIM thaa| (amelaNayaNaM, kokAsiyabahalapattalacchaM, sayAvaraNaNavakaNagataviyatavaNijjatAlujIhAsaya ) isakI donoM AMkheM asaMkucita thIM / ataeva ve vikasita thIM, bahala-dRr3ha-thIM, aura patrala- pakSmavatI thiiN| daMzamazakAdi ke nivAraNa karane ke liye yA zobhA ke liye isake pracchAdana paTa meM navIna svarNa ke tAra guMthe hue the| arthAt isakA jo pracchAdana paTa thA vaha svarNa ke taMtuoM kA banA huA thaa| tathA isake mukha ke tAlu aura jihvA ye donoM tApitarakta suvarNa kI taraha aruNa the / (siriyAbhise aghoNaM ) lakSmI ke abhiSeka kA zArIrika lakSaNa isakI nAsikA ke upara thaa| cAmara zabdane je strIliMga vAcaka kahevAmAM Avela che, te tatkAlIna samayamAM enI evI ja prasiddhi hatI, ethI Ama kahevAmAM Avela che. athavA gauDanA mata pramANe cAmara zabda mAsanta cha. methImana hI mAgata vAmAM mAvA che. (aNambhavAha) me zreSTha azva anabacArI hate. Indrane uMcauH zravA nAmaka ava admacArI hoya che paraMtu se 24 mAzayArI nahata. amelaNayaNa kokAsiyabahalapattalacchaM, sayAdharaNaNaSakaNagataviyatavaNijjatAlujIhAsayaM ) anI manna po sathita tI. methI te vi sita hatI. bahala- daDha hatI ane patrala- pamavatI hatI. daMza mazakAdi nA nivAraNa mATe athavA zobhA mATe enA pracchAdana paTamAM navIna saranA tAro grathita hatA. eTale ke je pracchAdana paTa hatuM te svarNanA taMtuothI nirmita hatuM. temaja enA sukhanA tAla ane likho bhanne tApita 24ta supAnI bha ma tai. (siriyAbhisemaghoNaM) sabhInA maniSenu zArIkSionI naxit E52 tuH (pokkharapattamivasalilabiMdujayaM)
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ 750 jambUdIpaprajJAptisUtre jalAntarasthaM vAtAhatajalabinduyutaM bhavati tadevamapi salilaM pAnIyaM lAvaNyamityarthaH tasya bindavaH chaTAstairyutam atra bindugrahaNena pratyaGgaM lAvaNyaM sUcitam loke'pi prasiddhametat mukhe'sya pAnIyamiti 'acaMcalaM' acaJcalam svAmikArye sthiram sAdhuvAhitvAt 'caJcalasarIraM' cazcalazarIram jAtIsvabhAvAt atha yadi caJcalazaroraM tadA'medhya Avitra vastuSvapi svAGgapravartakaM syAdityAha-'cokkha caragaparivyAyagoviva hilIyamANaM hiloyamANaM' cokSacarakaparivrAjaka iva abhilIyamAnam abhiloyamAnam tatra cokSaH kRtasnAnAdinA pavitraH carako-ghATibhikSAcarAyaH dvitriH saMghIbhUtaH san bhikSA carati sa tridaNDI saMnyAsi vizeSa ityarthaH etAdRzaH yathA pavitraH saMghIbhUtaH bhikSAcaraparivrAjakaH azuci saMsargazaGkayA kussitasthAnataH AtmAnaM pRthak karoti tathA idamapi azvaratnam kutsitasthAnamArga parityajan pavitrasthAnasugamyamArgamevAbalambate iti bhAvaH parivrAjako maskarI bhikSuH tatazvara kasahitaH parivrAjakaH carakaparivrAjakaH prathamA dvitIyArthe tena carakaparitrA(pokkharapattamiva salilabiMdujuyaM ) jisa prakAra kamala patra salilabiMduoM se yuka hotA hai / usI prakAra isakA pratyeka zarorika avayava lAvaNya kI binduoM se-chaTAoM yuka thA / salila zabda se yahAM azvaratna ke pakSa se pAnoya-lAvaNya-gRhota huA hai| loka meM bhI "asya mukhe pAnoya' aisA vyavahAra hotA dekhA jAtA hai| (acaMcalaM ) svAmI ke kArya meM yaha caJcalatA se rahita thA sthirathA- (caMcalasarIraM) parantu jAtIsvabhAva se hI yaha zarIra meM caJcalatAvAlA thA (cokkha varagaparivvAyagoviva hiloyamANaM 2 khuracalaNacaJcapuDehiM dharaNialaM abhihaNamANaM 2 doviya calaNe jamagasamagaM) jisa prakAra cokhA snAnAdi se zuddhazarIravAlA- caraka - saMnyAsI * maskaro azucI padArtha ke saMsarga ho jAne kI zaMkA se - arthAt apavitra padArtha kA saMsarga mujhe na ho jAve - isa taraha apane ko surakSita rakhatA hai kutsita sthAna se apane ko dUra rakhatA hai usI taraha yaha azvaratna bhI ubar3a khAbaDa athavA kutsita - apavitra - sthAnoM ko chor3atA huA jo pavitra sthAna aura sugamya sthAnamArga hote haiM unhIM kA abalambana kara calatA hai- calate jema kamalapatra salila biMduothI yukta hoya che temaja enA zarIrane dareke dareka avayava lAvaNayanA biMduethI- kaNethI yukta hate. salila zabdathI ahIM azvaratnanA pakSamAM pAnIya- sA9ya gaDIta thayeche. mAM 55 "asya mukhe pAnIyaM" . jatana vyavahAra vAmAM Ave che. (acaMcalaM) svaabhaan| ayamA thenq yAMyakSya rahita tA, sthi2 te| (caMcalasarIraM) pati svamAyA se manu zarI2 yAMyakSya yukta tu (cokha caraga parivvAyagoviSa hilIyamANaM 2 khuracalaNadhaccapuDehiM dharaNialaM abhikSaNamANaM 2 doSiya calaNe jamagamamagaM) 2ma yAmA- snAnAhiyA zuddha zarIra vANe- 124- sanyAsI mazkarI aci padAthanA saMsarganI AzaMkAthI eka apavitra padArthanA saMga mane na thAya Ama potAnI jAtane surakSita rAkhe che. kutsita sthAnethI potAnI jAtane dUra rAkhe che temaja e avaratna paNa uMcA-nIcA athavA kutsita- apavitra sthAne tyajIne je pavitra sapAna ane sugama sthAne mArgo hoya che te mArgone avalaMbIne ja cAle che.
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tRNvakSaskAraH su. 18 bharatasainyasthitidarzanam 751 jakamiva prAkRtazailyA akAra prazleSAt abhilIyamAnam abhilIyamAnam-azucisaMsargazakayA AtmAnaM saMvRNvat saMvRNvat saMgopayat saMgopayat tathA 'khuracalaNacaccapuDehiM dharaNiyalaM abhihayamANaM abhihayamANaM' khuracaraNacaccapuTai dharaNitalam abhinadAbhighnat, tatra khurapradhAnAcaraNAH khuracaraNAsteSAM caccapuTAH AghAtavizeSAstai rdharaNitalam abhighnadabhinnat khurAbhighAtavizeSaiH purovati bhUmitalaM kSobhayat kSobhayat tArayat tArayat ityarthaH uktaM ca 'yaH khuraiH khanetpRthivImazvo lokottarasmRtaH' iti yo'zvaH pRthivoM khanati sa zreSTho azva ucyate ityarthaH azvavAraprayoganatito hi hayo'grapAdau udasyati, tatrAsyazakti vizeSaNadvAreNa darzayati 'do vi acalaNe jamagasamaga muhAo viNiggamaMtaMva' dvAvapi ca caraNoM yamakasamakaM yugapad mukhAdvinirgamadiva nissArayadiva ayamarthaH ? idamazvaratnam agrapAdAdUrvA na yattathA mukhAntikaM prApayati yathAjana utprekSate imau caraNau mukhAdvinirgamayatIti cotprekSA punaH kriyAntaradarzanenaitadvizinaSTi 'sigghayAe mulANatantu udagamaviNissAe pakkamaMta' zIghratayA mRNAlatantUdake'pi nizrAya prakrAmat, tatra zIghratayA lAghava vizeSeNa mRNAlaM kamalanAlaM tasyA tantuH-sUtrAkAro'vayavavizeSaH saca udakaM ca te'pi nizrAya avalambya anyad durgAdikaM prakrAmat sazcarat ayamarthaH-yathA anyeSAM saJcariSNunAM jalacarAdonAM mRNAlatantUdake pAdAvaSTambhakena bhavataH tathA nAsyeti, sUtre caikavasamaya yaha apane khura TApoM - pradhAnatA vAle - caraNoM se - pairoM se - purovartI bhUmi ko AghAta yukta karatA I arthAt - kSubhita karatA 2 cAla calatA hai uktaMca - " yaH khuraiH - svanetpRthivImazvo lokottaraH smRtaH" jaba yaha apane Upara savAra hue puruSa ke dvArA nacAyA jAtA hai taba yaha apane Age ke do pairoM ko eka sAtha Upara ko uThAtA hai - so usa samaya aisA hI pratIta hotA hai ki mAnoM usake ye dono paira eka sAtha hI (muhAo ghiNiggamaMtaM va isake mukha se nikala rahe haiM (sidhAe muNAlataMtu udagamavi NissAe pakkamaMtaM) isakI gatI itanI adhika lAghavavizeSa se yukta hotI hai ki mRNAla tantu aura jala ye donoM bhI isake calane meM sahAya mata ho jAte haiM tAtparya yahI hai ki yaha thala kI taraha jala ke Upara bhI acchitaraha cala sakatA hai aura kamala nAla ke Upara bhI saralatA se cala detA hai na vaha calate samaya pAnI meM DUbatA hai cAlatAM-cAlatAM e pitAnA khurothI puravatI bhUmine tADita karatA-karate eTale ke amane kSayarato-42tA yAve che. taya-"yaH khuraiH khanetpRthivImazbo lokottaraH smRtaH" jyAre e azva pitAno u52 arUDha puruSa vaDe nacAvavAmAM Ave che tyAre e potAnA AgaLanA be pagene ekI sAthe upara uThAve che te te vakhate Ama pratIta thAya che ke jANe senA ye anna para hI sAtha // (guhAo viNiggamaMtaM va) mena bhusabhAMthI nIjI na rahA DAya ! (sigyAe muNAlataMtu udagamaviNissAe pakkamaMtaM ) sanI gati mArI badhI lAghava vizeSa yukta hoya che ke mRNAla taMtu ane pANu e bane paNa enI cAlamAM sahAyabhUta thatA hatA. tAtaparya A pramANe che ke e sthaLanI jema pANI upara paNa cAlI zakatuM hatuM, ane kamaLanAlanI upara paNa cAlI zakatuM hatuM. te cAlatI vakhate
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre canamAtvAt, tathA 'jAi kularUvapaccayapasatyavArasAvattagavisuddhalakkhaNaM' jAti kularUpapratyayaprazasta dvAdazAvarttavizuddhalakSaNam tatra jAtiH - mAtRpakSaH kulaM pitRpakSaH rUpaM sadAkArasaMsthAnaM teSAM pratyayo vizvAso yebhyaH te ca te prazastAH pradakSiNAvahatvAt zubhasthAnasthitatvAcca ye dvAdazAvarttA devamaNinA naH cakrAkAra golAkArAH cihnavizeSAste santi yatra tattathA bahuvrIhilakSaNaH ka pratyayaH, vizuddhAni doSAvarjitAni lakSaNAni azvazAstra prasiddhAni yasya tattathA tataH padadvayasya karmadhArayaH, tatra dvAdazAvarttAzca ime varAhotA: - ye prapANagaLakarNasaMsthitAH, pRSThamaghanayano paristhitAH / oSTha savitha bhujakukSi pArzvagAste lalATasahitAH suzobhanAH // 1 // prapANam 1 galaH 2 karNau 3 pRSTham 4 madhyam 5 nayane 6 oSTho 7 sakthinI 8 bhujau 9 kukSiH 10 pArthyo 11 lalATam 12 etAni dvAdaza sthAnAni turagasya eteSu sthAneSu sthitA api AvarttAH dvAdazaiva suzobhanAH bhavanti tathAhi - atra vRttilezaH prapANam 1 uttaroSThatalam galaH 2 kaNThaH yatrasthita AvarttI devamaNi nAmA hayAnAM mahAlakSaNatayA prasiddhaH karNau 3 prasiddha eteSu sthAneSu saMsthitAH tathA pRSTham 4 paryANasthAnam madhyaM 5 prasiddham aura na kamala nAla tantu usakI gati se chinna bhinna hote haiN| (jAi kularUvapacacaya pasattha bArasAvattaga visuddha lakkhaNaM sukulappasUbhaM, mehAvibhaddayaviNIaM, aNuyataNuya sukumAlalo bhaniddhacchavi) jAti-mAtR pakSa-kulapintR pakSa evaM rUpa - sundarAkAra saMsthAna- inakA vizvAsa jinase hotA hai aise jo prazasta dvAdaza Avarta haiM unase yaha yukta thA tathA azva - zAstra prasiddha vizuddha lakSaNoM se yaha sahita hotA hai, evaM sukula prasUta thA varAhoka dvAdaza Avartta isa prakAra se haiM- ye prapANa gala - karNa saMsthitAH pRSTha - madhya nayano paristhitAH, aSTa-sakthi bhujakukSi pArzvagAste lalATa sahitAH suzobhanAH // 1 // pramANa - Upara ke oSTha ke tala kA nAma hai, so isa prapANa gala - kaNTha ke upara jo Avartta hotA hai usakA nAma devamaNi haiM aura yaha Avarta azva ke mahAna hone kA lakSaNa mAnA gayA hai isI taraha donoM kAnoM ke Upara, pRSTa bhAga ke UparatathA pRSTha ke madhya meM, donoM pANImAM paNa DUbatA na hatA ane kamaLanAla tatu tenI gatithI chinnavichinna paNa thatA na hotA. (jAi kularUyapaccayapasattha bArasAvattaga visualakkhaNaM sukulappasUbhaM, mehAvibhadayaviNIaM, aNuya taNuya sukumAla lomanicchavi) lati - mAtRpakSa - 3, pitRpakSa ne 35sudarAkAra saMsthAna--e sarvanA jemanAthI vizvAsa thAya che, evA je prazasta dvAdaza AvatAM che temanAthI e yukta hatA, temaja azvazAstra prasiddha vizuddha lakSaNAthI e sahita hatA mane ye suThuja-asUta huto. varADe-ta dvAdaza bhAvato yA pramANe -- ye pramANa galakarNasaMsthitAH pRSTha madhya nayanoparisthitAH / oSThasakthi bhujakukSi pArzvagAste lalATasahitAH suzobhanAH // 1 // prapANa----uparanA AotalanuM nAma che. te e prapANa gala-kaThanI upara je Avata DAya che, tenu' nAma devamaNi che ane e vatta azvanI zreSThatA (mahattA)nuM lakSaNu mAnavAmAM Ave che. A pramANe banne kAnAnI upara pRSTha bhAganI upara temaja pRSThanA madhyamAM 752
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 18 bharatasainyasthitidarzanam 753 nayane 6 api prasiddhe tadupari sthitAH tathA oSTau 7 prasiddhau sakthinI 8 pAzcAtyapAdayoH jAnUparibhAgaH bhujau 9 prAkpAdayo janaparibhAgaH kukSiH 10 atra vAma dakSiNakukSyAvarttasya garhitatvAt pAkha 11 prasiddhau tadgatAH lalATaM 12 prasiddhaM tena sahitAH atra karNanayanAdi sthAnAnAM dvisaGkhyAkatve'pi jAtyapekSayA dvAdazaiva sthAnAni sthAnabhedAnusAreNa sthAnibhedA api AvarcAH dvAdazaiveti tat tatsthAneSu sthitAH santaH suzobhanAH- subhajhaNA bhavanti, anyatra sthAneSu netyarthaH tathA-'sukulayasU' sukulaprasUtam yazAstroktakSatriyAzvapi trikam, tathA 'mehAvibhaddayaviNI' mevAvibhadrakavinatam tatra mevAvi buddhimAn svAmipada saMjJAdi prAptArthadhArakam bhadrakam aduTam vinItaM svAbhISTakAritvAt atra samAhAradvandvatvAt ekavadbhAvaH, tathA 'aNu aNua sukumAlaloma niddhacchavi' aNukatanukAnAm atisUkSmANAM sukumArANAM sukomaarai atai snigdhazlAghanIyA chaviH kAnti yatra tattathA punaH kIdRzam 'sujAyaamaramaNapavaNagaruLa jaiNacavalasigghagAmI' sujAtAmaramanaH pavanagaruDajayicapalazIghragAmi' tatra suSThuyAtaM gamanaM yasya tattathA, amaramanaH pavanagaruDA : devacittavAyugaruDAH prasiddhAH tAn antara jayatIti amaramana:pavanagaruDajayi, ataeva capalazIghragAmi ca atizIghragatikam pazcAtpadadvayasya karmadhArayaH, tathA kIrAham 'isimiva khaMtikhamae' RSima A~khoM ke Upara, donoM oSThoM ke upara, pIche ke donoM pairoM ke ghuTanA ke Upara, Age ke pairoM ke donoM ghaTanA ke Upara, kukSi ke Upara, dAI bAI ora tathA lalATa ke Upara ye Avarta hote haiM / ye karNanayanAdi 12 sthAna hai ina para ye 12 Avartta cihna vizeSa hote kahe gae haiM. yaha azvaratna medhAvi thA svAmI ke paira ke saMketa se svAmI ke bhAva ko samajha jAne vAlA thA, bhadraka thA. aduSTa thA. vinIta thA, apane mAloka ke iSTa artha kA saMpAdaka hone ke kAraNa namra isake zarIra ke Uparajo romarAji thI- vahabahUta hI adhika sUkSma evaM sukumAra bhI - tathA snigdha thI (sujAya amaramaNapaghaNagarulajaiNa cavalasigdhagAmI) yaha baDohi sundara cAla calatA thA tathA apane vega kI adhikatA se yaha amara deva, mana, pavana aura garuDa inake gamana vega ko bhI jIta lene vAlA thA. isa taraha yaha atyaMta capala aura zIghragAmo thA. (imimiva ane AMkheAnI upara, anne eSThAnI upara, pAchaLanA banne pageAnA ghUMTaGga upara, AgaLanA pagAnA ghUMTaNa upara, kukSinI upara, DAbI ane jamaNI tarapha temaja lalATanA upara e AvA hAya che. e kaNnayana vagere 12 sthAne che. e badhAMno upara e 12 AvattAM' cihna vizeSa hoya che--evu kahevAmAM Ave che. e azvarana medhAvI hatA. svAminA paganA saMketa mAtrathI svAmInA bhAvane e samajI jatA hatA. e bhadraka hatA, e aduSTa hatA. e vinIta hatA. peAtAnA mAlikanA ISTa ane sampAdaka hovAthI ema hatA e zarIranI upara je rAmarAji hatI, te khUba ja sakrama ane sukumAra hatI. tema ja snigdha hRtI (sujAya amaramaNapavanagarulajaiNa cavala sigdhagAmi) se suMdara yAsa yAsato to potAnA veganI adhikatAthI e amara-deva, mana, pavana ane garuDanA gamana vegane pazu tI
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 754 jambUdvIpaprajJaptisUtre zAntikSama kam tatra kSAntyA-krodhAbhAvena na tu asAmarthyena kSamA tayA RSimiva anagA ramiva kSamApradhAnatvAttasya na caraNairmardakaM na ca mukhena dazakaM na ca pucchAghAtakamitibhAvaH tathA 'musIsamiva paccakkhayA viNIyaM' suziSyamiva pratyakSatAvinItam tena pratyakSa vinItam mucchAtramiva punaH kIdRzam 'udamahutavahapAsANa paMsukaddama masakkarasavAluillataDakaDaga visamapabbhAragiridarImulaMghaNapillaNaNitthAraNAsamatthaM' udakahutavahapASANapAMsukaImasazarkarasavAlukataTakaTakaviSamaprAgbhAragiridarISu laGkanapreraNanistAraNAsamartham tatra udakaM jalam agAdhanalam hutavahaH agniH pASANaH pAMsureNuH kaImaH-paGkaH sazarkaraM laghupASANakhaNDaH yuktaM sthAnaM savAluka bahulasikatAkaNapuJjasthAnaM taTaM-nadItaTaM kaTakaH parvatabhAmaH viSamaprAgbhArakaThorakandarAH giridaryaH girikandarA prasiddhAstAmu sulakanam anAyAsalaMghanam preraNam-ArUDhasya puMso'bhimukhadarzanadhAvanAdinA saMjJAkaraNapUrvakaM pravarttanaM nistAraNA tatpAraprApaNA tatra samartham tathA 'acaMDapADiyaM' acaNDapAtitam, tatra na caNDai:-ugraiH subhaTaiH raNe pAtitam 'daMDapAti' daNDapAti tatra daNDavat khaMsisvamae, susisamiva paccakkhayA viNIyaM, udaga, hutavaha, pAsANa, paMpnu, kadama sasakkarasavAlu illa taDakaDagavisamapabyAra girIdarIsu laMghaNa pillaNa NitthAraNAsamatthaM) krodha ke abhAvarUpa kSamA se vaha RSi ke jesA thA, yaha kisI ko lAta nahIM mAratA thA aura na mukha se kisI ko kATatA thA. tathA pUMcha se kisI ko coTa bhI na pahuMcAtA thA. suziSya kI taraha yaha pratyakSameM vinIta thA "paccakkhayA" maiM jo pratyakSatA vinItaM" chAyA karane para tA kiyA gayA hai vaha prAkRtazailI ko lekara kiyA gayA hai. udaka - jala - hutavaha agnI, - pASANa patthara, pAsu reNu, kardama-kIcar3a, laghupala khaMDa sahita sthAna, bahuta adhika retI lA maidAna, taTa- nadItaTa- kaTaka-girinitamba, viSama prAgbhAra vAle U~ce nIce sthAna, girIkandarA, ina saba pradezoM kA anAyAsa laGghana karanA apane Upara baiThe hue manuSya kI preraNA ke anusAra una 2 sthAnoM para pahu~cAnA, unheM pAra karanA ityAdi kriyAoM meM yaha samartha thA (acaMDapADiyaMsatAta. bhAmare ya55 bhane zItagAmI tA. (isimiva khatikhamae, susisamiva, paccakkhayA viNIyaM, udaga,hutavaha, pAsANa, paMsu, kaddama sasakkarasavAluillataDakaDaga visama pambhAragiridarIsu laMghaNapillaNaNitthAraNAsamatthaM ) adhanA samAva35 kSamAthI the azvivat hatuM. e keIne paNa lAta nahi mArate hato ane mukhathI paNa koIne karaDato na hatuM. tema ja pUchathI paNa keIne e mArato na hato. suziSyanI jema e pratyakSamAM vinIta to. "paccakkhayA" mA "pratyakSatA vinIta" chAyA 42vAthI 'tA' pratyaya - DavAmAM Avela che. te prAkRtazailInA AdhAre karavAmAM Avela che. udaka-pANI, hutavaha-agni pASANu-patthara, pAMsu-2, kardama-kAdava, laghupala khaMDa sahita sthAna, bahu ja adhika retALa mahAna, tara-nahI taTa,484-nitama, viSama prAmAravANuyu-nIsthAna, (24.421, e sarve pradezone anAyAsa oLaMgavA ane pitAnI upara savAra thayela mANunI preraNA mujaba te sthAna sudhI pahoMcavuM te sthAne pAra karavA vagere kriyAomAM e azva samartha
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tu. vakSaskAraH su. 18 bharatasainyasthitidarzanam 755 pati ityevaM zIlaM daNDapAti atarkitameva patipakSaskandhAbAre patanazIlam anenAsyospatanasvabhAvo'pi sUcitaH, tathA 'aNaMsupAtiM' anazrupAti tatra mArgAdi calanajanitazrameSu nAzrupAtayatItyevaM zIlam anazrupAti tathA 'akAlatAluM ca' akAlatAluazyAmatAlukam zyAmatAluvarjitaM pUrva raktatAlutve varNite'pi yatpunakAlatAlu iti vizeSaNaM tattAlunaH zyAmatvam atitarAmapalakSamiti tanniSedhakhyApanArtham ca samuccaye tathA 'kAlahesi' kAlaheSi, tatra kAle arAjakAnAM rAjanirNayArthake adhivAsanAdike samaye hepate-zabdayatotyevaM zIlaM kAlaheSi azubhasamayasUcakaM tathA 'jianiI gavesagaM' jitanidraM gaveSakam tatra jitanidrA AlasyaM yena tat jitanidraM tyaktAlasya mityarthaH Alasya jitam kAryeSu apramAditvAt yathA zrutArthe vyAkhyAyamAne hayazAstravirodhaH daMDapAti aNaMsupAti akAlatAluca kAlahesi jiyanidaM gavesagaM) yaha acanDa pAtI-thA daNDapAtI thA tAtparya yahI hai ki yaha vinAvicAre hI pratipakSa ko senA meM daNDa ko tarahaAkramaNa karane ke svabhAva bAlA thaa| yahaanuzrapAtI thA durdAnta zatru senA ko bhI dekhakara yaha kabhI A~su nahIM vahAtA thA athavA mArgAdi calana janya zrama ke vazavattI humA yaha kabhI ghabaDAhaTa se apanI A~khoM se AMsu nahIM nikAlatA thA isakA tAlu kRSNatA se varjita thA samayAnusAra hI yaha hinahinAhaTa karatA thA asamaya meM nahIM athavA kAla meM arAjako ke rAjanirNayArthaka adhivAsanAdika ke samaya meM yaha azubha kA sUcaka zabda kiyA karatA thA (niyanidaM gavesagaM) yaha nidrAvijita nahIM thA kintu isane hI nidrA ko Alasya ko apane vaza meM kara liyA thA / arthAt yaha Alasya rahita thA-aura gaveSaka thaa| mUtra purISa ke utsarga ke samaya meM yaha ucita aura anucita sthAna kI khoja karane vAlA thA "jitanidaM" kA artha isane nidrA jIta lI thI-arthAt ise nidrA nahIM AtI thI aisA ho artha mAna liyA jAve to phira "sadaiva nidrAvazagA, nidrAcchedasya saMbhavaH, jAyate saMgare prApte karkarasya ca bhakSaNe" shi. (acaMDapADiyaM daMDapAti aNaMsupAtiM akAla tAlu ca kAlahesi jiyanihaM gavesarga) se acaMDapAtI hata-daMDapAtI hatA, eTale ke e vagara vicAra karyo ja pratipakSInI senA upara daMDanI jema AkramaNa karavAnA svabhAvavALo hato e anannupAtI hata. duta zatrasenAne joIne paNa e kadApi 23 na hato. athavA mArgAdicalana janya zramathI pIDita thaIne e kadApi vyAkuLa thaIne 27 na hatuM. ene tAlubhAga kRSNatAthI varjita hate. e samayAnusAra ja haNahaNATa karato hato. eTale ke asamayamAM e haNa haNAhaTa nahi karate hate. athavA kAlamAM arAjakonA rAjanirNayArthIka adhivAsanAdikanA samayamAM e azubha sUya556 42te| . (jiyanidaM gavesagaM) se nidrAvita nahAtI. meNe nidAna Alasyane pitAnA vazamAM karI lIdhAM hatAM. eTale ke AlasyAdi rahita hate. e gaSaka hatA. mAtra parISanA utsarga samaye e ucita ane anucita sthAnanI zodha karanAra hatA. 'jitanidrana atha nidrA tI sIdhI tI bheTave mAna nidrA nala bhAratI hatI, e ja artha mAnI levAmAM Ave te-
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre tathAhi-'sadaiva nidrAvazagA, nidrAcchedasya sambhavaH / jAyate sagare prApte, karkarasya bhakSaNe // 1 // iti, __yadvA jitanidratvaM raNAvaparaprAptatvAd azvaratnatvenAlpanidrAkatvAcca, tathAgavepakaM-mUtrapuroSotsargAdo ucitAnucitasthanAnveSakam tathA 'jiaparisaMha' jitaparISahaM tAtapAyAturatveSakam tathA jiparisaha' zItAtapAghAturatve'pi akhinnam raNAgaNe zatrapIDisoNpa khinnatAvarjitam tathA 'jaccajAtIaM jAtyajAtIyam tatra jAtyA pradhAnA mAtR zastatra bhavaM jAtyajAtIyam nirdoSamAtRkamityarthaH, nirdoSapitakatvaM tu prAguktameva, IguNayukAhi azvaH samaye svAmine na druhyati tathA 'mallihANiM' mallighrANem tatra marika vicakilakusumaM tadvacchabhram dhavalamityarthaH ye leSmavarjitaM durgandhivarjitaazledhamatvenAnAvilamapUtigandhi ca ghrANaM-- proyo yasya tatsathA, ikAraH prAkRta zailIbhavaH tathA 'mugapattamuvaNNakomalaM' zukapatramuvarNakomalam, tatra zukapatravat zukapicchavat suSTu vargoM yamya tattayA, komalaM ca kAyena, tataH padadvayasya karmadhArayaH, tathA 'maNobhirAmaM' mano'bhigamam atisundaram tathA 'kamalAmelaM NAmeNaM AsarayaNaM seNAvaha kameNa samabhirUDe' kamanAmelaM nAmnA azvaratnaM senApatiH krameNa samabhirUDhaH ArUDhaH iti pUrvavad vyAkhyepam iti / tataH senApatiH suSeNaH kiM kRtavAn ityAha-'kuvalaya' ityAdi samprati khaDgaratnasvarUpam varNayati 'kuvalayadalasAmalaM ca' kuvalayadalazyAmalam nIlotpaladakasahazam isa haya zAstra se virodha AtA hai / athavA jitanidratva kA bhAva aisA bhI ho sakatA hai, ki samara ke avasara ko prApti ke samaya meM azvaratna hone se yaha alpanidrA letA thA / ( jita parisahe ) zota Atapa Adi janya klezoM ko yaha kucha bhI nahIM ginatA thA, (jaccajAtIyaM) maha zuddha mAtRpakSakA thA (mallihANisugapattasuvaNNakomalaM maNobhiAma) moghare ke puSpa ke jaise isakI nAka thI / arthAt leSmA nAka ke maila Adi se vihIna thI zuka ke paMkhe ke jaisA isakA muhAvana varNa thA aura yaha zarIra se komala thA tathA mano'bhirAma-ati sundara thA - aise (kamalAmelaM NAmeNaM AsarayaNaM seNAvai kameNa samabhirUDhe) kamalAmelaka nAma ke azvaratna para mupeNa senApati mArUDha huA / sadevanidrApazagA nidrAcchedasya saMbhavaH / jAyate saMgare prApte karkarasya ca bhakSaNe // Ama e hayazAstrathI viruddha dekhAya che. athavA jitanidrava bhAva e paNa saMbhavI zake ke samara nA avasaranI prAptinA samayamAM adharana hovAthI e anidrA leto hate. (lita parisahe) zIta, mAta5 vagere kAnya 4vezAna the tucha samarata na. (jaruca jAtIya) se zuddha maatRpkssne| tA. (mallihANi sugapatta suvaNNakomalaM maNobhirAma) mogarAnA 55 jevI enI nAsikA hatI. eTale ke mA-nAkanA mala AdithI enI nAmikA zahita hatI. zukranA pAMkha je ene sahAma varNa hato. e zarIrathI sukemaLa hate- temaja ne bhanAbhirAma aTa mati 2 tA. mevA (kamalAmelaM NAmeNaM Asa rayaNaM seNAvaDa kameNa samabhirUDhe) mA nAma ayarala 52 te suSeNa senApati savAra thye| Murramme :
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. vakSaskAraH sU0 18 bharatasainyasthitidarzanam 757 ca samuccaye 'rayaNikaramaMDalanibhaM' rajanikaramaNDalanibham, tatra rajanikaramaNDalaM - candravimbaM tasya nibhaM- sadRzaM tulyam paribhrAmyamANaM yadvatulita tejaskatvena candramaNDalAkAraM dRzyate ityarthaH, tathA 'sattujaNaviNAsaNaM' zatrujanavinAzanam ripujanavighAtakam, punaH kIrazam 'kaNagarayaNadaMDaM' kanakaratnadaNDam, kanakalnamayo daNDo- hastagrahaNayogyo muSTiryasya tattathA, tathA 'NavamAliapupphasurahi gaMdhi', navamAlikApuSpasurabhigandhiM tatra navamAlikAnAmakaM yatpuSpaM tadvat surabhigandho yasya tattathA, tathA 'NANAmaNilayatticittaM ca' nAnAmaNilatA bhakticitrama, tatra nAnAmaNimayyo latAvallyAkAracitrANi tAsAM bhaktayo - vividharacanAstAbhiH citram AzcaryakRt, ca vizeSaNamumuccaye, tathA 'pahota misimisiMtatikkhadhAraM' praghautamisimiseMta tIkSNadhAram tatra pradhautA zANotkazanena niSkiTTokRtA ataeva 'misimiseMtatti' dIpyamAnA tIkSNA dhArA yasya tattathA etAdRzaM vizeSaNaviziSTam 'divvaM khaggarayaNaM' divyaM khagaratnam khanajAtipradhAnam uttamakhaGgam 'loge aNovamANaM' loke'nu khAratna kA varNana-( kuvalayadalasamalaM syaNi karamaMDalanibhaM ) ghor3A para savAra hokara suSeNa senApati narapati ke hAtha se asiratna ko lekara jahAM para ApAtakirAta the vahAM para AyA aisA yahAM para sambandha lagA lenA cAhie-jisa asiratna ko suSeNa senApati ne narapati ke hAtha se liyA vaha asiratna nIlotpalake dalake jaisA zyAmalathA tathA jaba vaha ghumAyA jAtA thA to apane atulita teja se usakA AkAra candramaNDala ke jaisA ho jAtA thA ( sattujaNaviNAsaNaM) yaha asiratnazatrujana kA vighAta karane vAlA thaa| (kaNagarayaNadaMDa) isakI mUTha kanakaratnakI banI huI thI (NavamAliyapupphasurahi gaMdho) navamAlikApuppa ke aisI isakI durabhI gandha thI ( NANAmaNilayabhatticittaM ca ) isake aneka maNiyoM se nirmita latAoM ke citra bane hue the| unase yaha Azcarya cakita kara detA thA ( pahota misimisitaM tikvadhAraM) isakI dhAra zANa para caDhAI jAne ke kAraNa vahuta ho tokSNa tho aura camacamAtI thI / kyoki zANa kI ragaDa se kiTTimA utara gaI thI ! aisA ( divvaM khaggarayaNaM ) vaha dinya masiratna thA ( loge khagaratnanuM varNana (kuvalayadalasAmalaM rayaNikaramaMDalanibha) / 152 savAra ya ne suSeya senApati nirapatinA hAthamAMthI asirayanane laIne jyAM ApAtakirAte hatA tyAM Avye. atre evo saMbaMdha jANI levo joIe. je asiranane suSe senApatie narapatinA hAthamAMthI lIdhuM te asirane nIlempaladalanA jevuM zyAma hatuM temaja jyAre te pheravavAmAM Avata tyApatAnA tipaya damana ra ma antu tu.(sattujaNaviNAsaNaM) ye masina zatru nAnu vidhAta tu. (kaNagarayaNadaMDa) anI bhu 442lanA nabI hatI. (NavamAliyapupphasurahigaMdhi) navamadiatil pu052vI sI-surabhisuvAsa satI. (NANAmaNilayabhatticitta ca) mA ane5 mAramAthI nimita batAnA (patra banato . athA ye sava mAMzcaya yati 42tu tu. (pahota bhisibhisitaM tikkhpA) enI dhAra zANa upara teja karavAmAM AvI hatI ethI e ghaNI tINa ane mahAra tA. bhozanI 24thI (himA sAtha tI. me (divvaM snaggarayaNaM)
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 758 jambUdvIpaprajJaptisUtre pamAnam upamAvarjitam anyasarazatvAbhAvAt 'taM ca puNo' tacca punarbahuguNamastIti zeSaH kIdRzam ! 'vaMsarukkhasiMgahidaMtakAlAyasa vipulalohadaMDakavaravairabhedakaM' vaMzavRkSazRGgAsthidantakAlAyasa vipulalohadaNDakavaravajrabhedakam, tatra vaMzAH prasiddhAH rukSAH- vRkSAH zRGgANi mahiSAdInAm asthIni prasiddhAni dantAH hastyAdInAM kAlAyasaM lohaM vipulalohadaNDakazca varavajra horakajAtIyaM teSAM medakam atra vajrakathanena durbhedyAnAmapi bhedakatvamuktam kiMbahunA ? 'jAva samvattha appaDihayaM' yAvatsarvatrApratihatam durbhade'pi vastuni amoghazaktikamityarthaH kiM puNa dehesu jaMgamANaM kiM punajaGgamAnAM carANAM pazumanuSyAdInAM deheSu, atra yAvacchando na saGgrAhakaH kintu bhedakazakti prakarpoktaye'vadhi sUcanArtham atha tasya mAnamAha- 'paNNAsaMguladIho solasase aMgulAI vicchiNNo' paJcAzadaGgulAni dIrthoM yaH SoDazAGgulAni vistIrNaH tathA 'addhaMgulasoNIko' a gulazroNikaH tatra maNovamANa ) saMsAra meM yaha anumeya mAnA gayA haiM / kyoMki isake jaise aura koI padArtha nahIM hai (taMca puNo vaMsarukkhasiMgaTTi daMtakAlAyasa vipula lohadaMDa kavaravairabheda)yaha vaMza-vAMsa, rukkhavRkSa-zRMga-mahiSAdiko ke sIMga, haDDiyAM, hAtho AdikoMke dAMta, kAlAyasa ispAta jaisA lohA, aura vara vajra ina saba ko bheda detA hai| vajra ke kathana se yahAM yaha pragaTa kiyA gayA hai ki yaha durmedha padArthoM kA bhI bhedaka hotA hai / aura to kyA-(jAva savvattha appahihayaM) yAvat yaha sarvatra apratihata hotA haiN| isa durbheSa vastu ke bheda meM bhI isakI zakti jaba amogha hotI hai to (kiMpuNa dehesu jaMgamANaM) phira jaMgama jovoM ke deha ke vidAraNa karane meM to isako bAta ho kyA kahanI yaha to unheM kheta kI mUlI kI taraha ho kATa detA hai| yahAM yAvatpada saMgrAhaka nahIM hai kintu medaka zakti ko prakarSatA kI avadhi kA sUcaka hai| (paNNAsaMguladoho solasa aMgulAI vicchiNNo) yaha asiratna 50 pacAsa aMgula ko lambA hotA hai aura 16 solaha aMgula kA caur3A hotA hai / ( addhaMgulaseNIko) tathA Adhe aMgula kI ahinya asina tu. (loge aNovamANa) saMsAramA se anupameya mAnavAmA mAvata chama senA vA anya pArtha cha / nahi. (taM ca puNo vasarukhasiMgaTTidaMta kAlAyasavipulalohadaMDakavaravaharabhedaka) me vaza-pAMsa, 345-vRkSa, zrRMga-mahipAhihAnA ziMga, asthi-hAthI vagerenA dAMta, kAlAyasa-IsmAta jevuM lekhaMDa ane varavA e sana bhedana kare che. vAnA kathanathI e A vAta spaSTa karavAmAM AvI che ke e darbhedya pahAyAna 5 daza che. bhane bhAtazu (jAva savvattha appaDihayaM) yAvat se satra apratihata hoya che. A pramANe durbhe vastunA bhedanamAM paNa enI zakti jyAre amegha DAya chata (kiM puNa dehesu jaMgamANaM) pachI gama nA heDana vihI pAma to vAta ja zI kahevI. e te temane sahejamAMja kApI nAkhe che ahIM yAvata paddha saMgrAhaka nayI 5AR zatinI tAnI avadhi sUyave che. (paNNAsaMguladIho solasaaMgulAI vicchiNNo) me asiratna 50 5yAsa bhaya ibhu ya che. ane 11 mana pAhAya cha (addhaguThaseNokA) tathA ardhA kI ganI MM 34 cha (jeTTa
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU0 18 bharatasainyasthitidarzanam 759 arddhAGgulapramANA zroNiH bAhalyaM piNDo yasya sa tathA, tathA 'jeTuppamANo asI bhaNio' jyeSThapramANo'sirbhaNitaH tatra jyeSTham - utkRSTaM pramANaM yasya sa tathA evaMvidhaH so'si - bhaNitaH kathitaH 'asirayaNaM Naravaissa itthAotaM gahiUNa jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgaccha' ukta vizeSaNaviziSTam tat asiratnaM senApatiH suSeNo narapateH hastAt gRhItvA yatraiva ApAtakirAtAH tatraivopAgacchati, asyottaravAkyastha yojanA tu prAgeva kRtA 'uvAgacchittA' upAgatya 'AvArDAcilAehiM saddhiM saMpalagge yAvi hotthA' ApAtakirAtaiH sArddhaM saMpralagnAzrApyabhavat yoddhamiti zeSaH, atha senApaterAyodhanAdanantaraM kiM jAtamityAha - 'taraNaM' ityAdi 'taraNaM se suseNe seNAvaI te AvADa cilAe hayamahiya paravIraghAia jAva disodisiM paDisehera' tataH- AyodhanAdanantaraM yuddhAnantaram sa suSeNaH senApatiH tAn ApAtakirAtAn itamathitapravaravIraghAtita yAvatpadAt 'vihaDia civaddhaya paDAge kicchappANovagae' iti grAhyam dizodizi pratiSedhayati asya vyAkhyA prAgeva spaSTIkRtA // sU0 18 || isakI moTAI hotI haiM / (jeTuppamANo asI bhaNio) isa prakAra kA yaha pramANa utkRSTa rUpa asi-talavAra kA kahA gayA hai / aise (asirayaNaM Naravaissa hatthAo taM gahiUNa jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchai ) asiratna ko narapati ke hAtha se lekara vaha suSeNa senApati jahAM para ApAta kirAta the, vahAM para gayA aise isa uttara vAkya kI yojanA hamane pahile hI pragaTa kara dI hai ( uvAgacchittA AvADacilAehiM saddhiM saMpalaggo yAvihotthA ) vahAM para jAkara ApAtakirAtoM ke sAtha usakA yuddha chir3a gayA ( taraNaM suseNe seNAvaI te AvADacilAe hayamahiyapavaravIraghAia jAva diso disiM paDisehei) yuddha chiDa jAne ke bAda usa suSeNa senApati ne una ApAtakirAtoM ko ki jinake aneka pravara vIra yoddhA jana hatamathita evaM ghAtita ho cuke haiM tathA jinakI garuDa Adi cihna vAlI vajAe~ aura patAkAe jamIna ke upara gira cukI hai / aura jihnoM ne bar3I muzkila se apane prANoM ko bacA pAyA hai / eka dizA se dUsarI dizA meM bhagA diyA - idhara udhara khader3a diyA // 18 // mANo asI bhaNio) yA pramANe the prabhANu utsRSTa 35thI asi-tasavAratnanA samadhamAM vAmAM Ave che. mevA (asirayaNaM Naravaissa hatthAo taM gahiUNa jeNeva AvADa cilAyA teNeva urAgaccha) me masinane nazyatinA hAthamAMthI sahane te suSeSu senApati jyAM ApAta karAtA hatA tyAM gayA. A pramANe ame pahelA spaSTa karyu 4 che. (uvAgacchittA AvADavilApahi saddhiM saMpalaggo yAvi hotyA) tyAMne tethe bhASAta hirAta sAthai yuddhanA AraMbha the. (tapaNaM se suseNe seNAvaI te AvADa cilAe iyamahiyapavaravIraghAia jAva diso disiM paDisehei) yuddha bhAraMbha thayA mAha te suSeya senApatie te ApAta kirAtAne-ke jemanA aneka pravaravIra cAddhAe hata-mathita ane zvAtita thaI gayA che, temaja jemanI garuDa vagerenA cihnavALI dhvajAe ane patAkAththI pRthvI upara paDI gayA che ane jemaNe bahu ja muzkelIthI peAtAnA prANaiAnI svarakSA karI che-eka dizAmAMthI bIjI krizAmAM nasADI mUkayA-Ama-tema tagaDI mUkyA, / sUtra 18 5
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 760 jambUdvIpaprAptine ... atha te kiM kurvantItyAha ...-'taeNaM te ityAdi mulam-taeNaM te AvADacilAyA suseNa senAvaiNA hayamahiyA jAva paDisehiyA samANA bhIA tatthA vehiA ubiggA saMjAyabhayA atthAmA abalA avIriA apurisakkAraparakkamA adhAraNijjamiti kaTu aNegAI joaNAI avakkamaMti, avakkamittA egayao milAyaMti, milAittA jeNeva siMdhU mahAnaI teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA vAluA saMthArae saMthareMti, saMtharittA vAluo saMthAraNa duruhaMti duruhittA aTThamabhattAI pagiNhaMti pagiNhittA vAluA saMthArovagayA uttANagA aTThamabhattiA je tesiM kuladevayA mehamuhANAmaM gAgakumArA devA te maNasI karemANA karemANA ciTThati / taeNaM tesimAvADacilAyANaM aTThama bhattasi pariNamamANaMsi mehamuhANaM NAgakumArANaM devANaM AsaNAI calaMti, taeNaM te mehamuhA NAgakumArA devA AsaNAI caliAI pAsaMti pasittA ohiM pauMjaMti pauMjittA AvADacilAe ohiNA AbhoeMti abhoittA aNNamaNNaM sadAveti sadAvittA evaM kyAsI evaM khalu devANuppiA ! jaMbuddIve dIve uttaraddha bharahe vAse AvADacilAyA siMdhUe mahANaIe nAluA saMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamabhattiA amhe kuladevae mehamuhe NAgakumAre deve maNasI karemANA karemANA ciTThati, taM seaMkhalu devANuppiA! amhaM AvaDacilAyANaM aMtie pAubhavittae ttika? aNNamaNassa aMtie eamaTuM paDisuNeti paDisuNettA tAe ukkiTThAe turiAe jAva vItivayamANA vItivayamANA jeNeva jaMbuddIvedIveuttaraddhabharahe vAse jeNeva siMdhU mahANaI jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchaMti,uvogacchittA aMtalikkhapaDivaNNA sakhikhiNiAI paMca vaNNAiM pavaraparihiA te AvADacilAe evaM vayAsI-haMbho AvADacilAyA ! jaNNaM tumme devANuppio ! vAluA saMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamabhatiA amhe kuladevae mehamuhe jogakumAre deve maNasI karemANA karemANA ciTTaha
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ prazikA TIkA 40 vakSaskAraH sU0 19 ApAtacilAyAnAM devopAsanAdikam 761 taeNaM amhe mehamuho NAgakumarA devA tubbhaM kuladevayA tumhaM aMti aNNe pAunbhUA taM vadaha NaM devANuppiA ! kiM karemo keva me maNasAie taeNaM te AvADacilAyA mehamuhANaM NAgakumArANaM devANaM aMtie eamaTuM socA Nisamma haTTatuTThacittamANaMdiA jAva hiaA uThAe udventi, utRRttA jeNeva mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjali kaTu mehamuha NAgakumAre deve jaeNaM vijaeNaM vaddhAti vaddhAvittA evaM vayAsI-esaNaM devANuppie ! kei apatthiapatthae duraMtapaMtalakkhaNe jAva hirisiriparivajjie jeNaM amhaM visayassa uvariM vIrieNaM havvamAgacchai, taM tahA NaM ghatteha devANuppiA ! jahA NaM esa amhaM visayassa uvari vIrieNaM No havvamAgacchai, taeNaM te mehamuhA NAgakumArA devA te AvADacilAe evaM vayAsI-esa NaM bho devANuppiA ! bharahe NAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTI mahidIe jAva mahAsokkhe,No khalu esa sakko keNai deveNa vA dANaveNa vA kiNNareNa vA kiMpuriseNa vA mahorageNa vA gaMdhaveNa vA satthappaogeNa vA aggippaogeNa vA maMtappaogeNa vA uddavittae paDisehittae vA, tahAvia NaM tubbhaM piaTThayAe bharahassa raNNo uvasaggaM karemo tikaTu tesiM AvADacilAyANaM aMtiAo avakkamaMti, abakkamilA veuvia samugghAeNaM samoharNati. sammohaNittA mehANI viubvaMti viuvvittA jeNeva bharahassa raNNo vijayakhaMdhAvAraNivese teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA uppi vijayakkhaMdhAvAraNivesassa khiSAmeva pataNutaNAyaMti. khippAbheva vijjuyAyaMti. vijjuyAitA khippAmeva jugamusalamuTTippamANamettAhiM dhArAhiM oghameSaM sattarattaM vAsaM vAsiuM pavattA yAvi hotthA ||suu0 19 // chAyA-tataH khalu te ApAtakirAtAH suSeNa senApatinA hatamathitAH yAvatpratiSedhitAH santo bhItAH trastAH yathitAH udvignAH sajAtabhayAH asthAmAnaH abalAH bhavIryAH apuruSakAraparAkamAH adhAraNIyamiti kRtvA anekAmi yojanAni apakrAnti, apakramya ekato
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre milanti militvA yatraiva sindhu mahAnadI tatraivopAgacchati upAgatya vAlukAsaMstArakAn saMstuNanti saMstIrya ghAlukAsaMstArakAn durUhanti, durUhya aSTamabhaktAni pragRlanti, pragRhya vAlukA saMstAropagatAH utsAmakAH avasanAH aSTabhaktikAH ye teSAM kuladevatAH meghamukhAH nAmnA mAgakumAgaH devAstAn manasi kurvanta stiSThanti / tataH khalu teSAm ApAtakirAtAnAm bhaSTamabhakte pariNamati sati meghamukhAnAM nAgakumArANaM devAnAmAsanAni calanti, tataH khalu te meghamukhAH nAgakumArA: devAH AsanAni calitAni pazyanti, dRSTvA avadhi prayuJjanti prayujya ApAtakirAtAn avadhinA Abhogayanti, Abhogya anyo'nya zabdayanti zabdayitvA evam adhAdiSuH evaM khalu devAnupriyAH ! jambUdvIpe dvIpe uttarArddhabharate varSe ApAtakirAtAH sindhyAM mahAnadyAM vAlukAsaMstArakAn upagatAH uttAnakAH avasanAH aSTamabhaktikAH asmAn kuladevatAn meghamukhAnAmakAn nAgakumArAn devAn manasi kurvANAH manasi kurvANA stiSThanti, tat zreyaH khalu bho devAnupriyAH ! asmAkam ApAtakirAtAnAm antike prAdurbhavitumitikanvA anyo'nyasyAntike etamartha pratizRNvanti, pratizrutya tayA utkRSTayA tvaritayA yAvad vyatighrajanto dhyativrajanto yatraiva jambUdvIpo dvIpo yatraiva utsarabharatArddha varSa yatraiva sindhu mahAnadI yatraiva ApAtakirAtAH tatraiva upAgacchanti, upAgatya antarikSapratipannAH sakikiNokAni paJcavarNAni vastrANi pravarANi parihitAstAn ApAtakirAtAn evamavAdiSuH haM bho ApAtakirAtAH ! yat khalu yUyaM devAnupriyAH ! vAlukAsaMstArakopagatAH uttAnakA avasanA aSTamabhaktikA asmAn kuladevatA meghamukhAn nAgakumArAn devAn manasi kurvANA manasi kurvANA stiSTata, tataH khalu vayaM meghamukhA nAgakumArA devA yuSmAkaM kuladevatA yupmAkamantikaM prAdurbhUtAH tadvadata khalu devAnupriyAH ! kiM kurmaH kiM vA bhavatAM manaH svAditam, tataH khalu te ApAtakirAtAH meghamukhAnAM nAgakumArANAM devAnAmamtike etamartha zrutvA nizamya hRSTa tuSTa cittAnanditA yAvadahRdayA utthayA uttiSThanti, utthAya yatraiva meghamukhA nAgakumArA devAstatraiva upAgacchanti, upAgatya karatalaparigRhItaM yAvat mastake aJjali kRtvA meghamukhAn nAgakumArAn devAn jayena vijayena varddhayanti, paddhayitvA eghamavAdiSuH eSa khalu devaanupriyaaH| kara aprArthitaprArthakaH durantaprAntalakSaNaH yAvat hI zrI parivarjitaH yaH khalu asmAkaM viSayasyopari vIryeNa havyamAgacchati, taM tathA khalu prakSipata he devAnupriyAH ! yathA khalu eSaH asmAkaM viSayasyopari vIryeNa no havyamAgacchati tataH khalu te meghamukhA nAgakumArA devAH tAn ApAtakirAtAn evamavAdiSu- eSa skhalu bho devAnupriyAH ! bharato nAma rAjA cAturantacakravartI mahaddhiko yAvanmahAsaukhyaH no khalu eSaH zakyaH kenaciddevena vA dAnavena vA kinnareNa vA kiMpuruSeNa vA mahorageNa vA gaMdharveNa vA zastraprayogeNa vA agniprayogeNa vA mantraprayogeNa vA upadravayituM vA pratiSedhayitu vA tathApi ca khalu yuSmAkaM priyArthatAya bharatasya rAzaH upasarga kurmaH iti kRtvA teSAm mApAtakirAtAnAm antikAdapakAmanti apakramya vaikriyasamudghAtena samavananti samapatya meghAnIkaM vikurvanti vikuLa yatraiva bharatasya rAjJo vijayaskandhAvAranivezaH tatraivopagacchamti upAgatya vijayaskandhAvAranivezasyopari kSiprameva pratanustanAyante kSi. prameva vidyuyante vidyudAyitvA kSiprameva yugamusalamuSTipramANamitAbhi (rAbhiH bhoghameSaM satarA varSa varSituM pravRttazcApyabhavan // sU0 19 //
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAzikA TokA tR. vakSaskAraH sU0 19 ApAtacilAyAnAM devopAsanAdikam TIkA- "tae NaM se" ityAdi / 'tae NaM se AvADacilAyA suseNa seNAvaiNA hayamahiyA jAva paDisehiyA samANA bhIyA tatthA vahiyA ubiggA saMjAyabhayA bhatthAmA abalA aIriyA apurisaparakkamA adhAraNijjamiti kaTu aNegAiM joyaNAI avakkamaMti' tataH khalu te ApAtakirAtAH suSeNasenApatinA hatamathitAH- kecit hatAH kecinmathitA ityarthaH yAvatpadAt kecit ghAtitAzca pravaravIrAH yeSu te hatamathitaghAtitapravIrAH evaM vipatitacihnadhvajapatAkAH bhraSTacihna pradhAna mahAdhvajalaghudhvamAH evaM kucchaprANopagatAH yAvatpratiSedhitAH nivAritAH santo bhItAH-- bhayayuktAH trastAH prabalaghAAtavyAptatvAt kAtaratvaM prAptAH prabala senApatiparAkramadarzanAt vyathitAH- mahArairAditAH pratyaGgavaNavyAptatvAt udvignAH, atha punarnAnena sAI yudhyAmahe ityAzayavantaH saJjAtabhayAH-samyak prAptatrAsAH bhAvisantAnakRtavijayAzArahitatvAt asthAmAna:-- yuddhe sthAtuM taeNa te AvADacilAyA suseNaseNAvaiNA'- ityAdi sUtra-19 TokArtha--'taeNa' (te mAvADacilAyA) isake bAda ve ApAtakirAta jo ki (suseNaseNAvaiNA hayamahiyA jAva paDisehiyA samANA) suSeNa senApati dvArA hata, mathita, ghAtita pravarayodhAoM vAle ho cuke the aura yuddha sthala chor3akara apane prANoM ko lekara bhAga gaye the ve aba (bhIA, tatthA, var3iyA, uvviggA, saMjAyabhayA atthAmA, abalA, avIriyA, apurisakkAraparakakamA adhAraNijjamiti kaTu agAI joyaNAI avakkamaMti) bhayabhIta banacuke ye prabaLa ASAta se vyApta ho jAne se senApati ke prabala parAkrama ko dekhane se trasta ho cuke the-kAtara bhAva ko prApta ho cuke the, pratyaGga meM ghAvoM se vyApta hone se prahAroM dvArA vyathita bane hue the, aba phira hama isake sAtha yuddha nahIM karege isa prakAra ke AzayavAle ho jAne ke kAraNa udvigna bana gaye the| tathA bhAvisantAnakRta vijayAzA se rahita ho cukane se unameM acchI taraha se bhaya samA cukA thA / aisI sAmarthya aba unameM nahIM raha gaI thI jo ve yuddha meM usake samakSa (tapaNaM te AbADacilAyA suseNaseNAvaiNA -ityAdi // sUtra 19 // TAsAtha-paNa te AvADacilAyA) tyA2 mA mApAtazata 2|-susenn seNAvaraNA hayamahiyA jAva paDisehiyA samANA) suSeSu senApati 04 ta, mAtheta, pAtita pravara yedhAo vALA thaI cukyA hatA ane yuddha sthaLa choDIne potAnA prANanI rakSA mATe nAsI gayA , sevA tes| (bhIA, tatyA, bahiyA, uvviragA, saMjAyabhayA, atthAmA, abalA, aboriyA, apurisakkAraparakkamA, aghAraNijamiti kaTUTu aNegAI joyaNAI avakkamaMti) bhayatrasta thai gayA hatA. prabaLa AghAtAthI vyApta thaI javAthI. senApatinA prabaLa 5rAkramane jevA thI-trasta thaI gayA hatA. kAtara thaI gayA hatA. pratyaMgamAM ghAnAprahAra vyAsa hatA tethI teo praDA dvArA vyathita thaI cUkyA hatA. have ame enI sAthe yuddha nahi karIe A jAtanA nizcayavALA thaI javAthI teo udvigna banI gayA hatA, temaja bhAvisanAnakRta vijayAzAthI rahita thaI cUkyA hatA tethI temanAmAM saMpUrNapaNe bhaya vyAsa thaI cUkaryo hato. evuM sAmarthya have temanAmAM rahyuM ja na hatuM ke jethI bIjI vakhata tenI
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre vikalAH sarvato balavarjitatvAt abalA:- zArIrikazaktivikalAH avIryAH- vIryarahitAH AtmasamutpannollAsavarjitatvAt , apuruSaparAkramAH-puruSakAraparAkramarahitAHsarvasAdhanavarjitatvAt adhAraNIyaM dhArayitumazakyaM parabalamiti zatrusainyogne sthAnumasamarthA iti kRtvA anekAni yojanAni apakrAmanti palAyante tataH kiM kurvanti ityAha-'avakkamittA' ityaadi| 'abakamittA' apakramya palAyitvA 'egayo milAyaMti' ekataH-ekasminsthAne melayantiekatro bhavanti, 'milAettA' melayitvA-ekatrIbhUya 'jeNeva siMdhU mahANaI teNe / uvAga cchaMti' yatraiva khindhumehAnadI tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA' upAgatya 'vAluyA saMthArae saMthareMti' vAlukAsaMsthArakAn saMstRNanti sikatAmayAn saMstArakAn kurvanti 'saMtharittA' saMstIrya 'vAluyAsaMthArae durUhaMti' vAlukAsaMstArakAn dUrohanti Arohanti upavizanti 'duruhittA' darUdya ArUhya upavizya 'aTThamabhattAiM pagiNhaMti' aSTamabhaktAni pragRhNanti, 'pagiNhittA' pragRhya 'vAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamabhattimA vAlukAsaMstAropagatAH prAptavAlukAsaMstArAH uttAnakAH UrdhvamukhazAyinaH avasanA:-nagnAH vastrarahitAH paramAtApanAkaSThamanubhavanta ityarthaH, aSTamabhaktikAH dinatrayamanAhAriNaH ye ApAtakirAtAH zire taka uThA sake, ve bilakUla zArIrika zakti se hIna ho gaye the| Isaliye unase Atma samutpanna ullAsa vidAle cukA thA, sarvasAdhanoM se varjita ho jAne ke kAraNa ve puruSakAra aura parAkrama se ikadama rahita ho cuke the| aura paravala kA sAmanA karanA aba sarvathA azakya hai isa khyAla se ve aneka yojanoM taka dUra bhAga gaye the| ( avakkamittA egayo milAyati ) bhAgakara phira ve eka sthAna para ekatrita hue ( milAettA jeNeva siMdhu mahANaI teNeva uvAgacchaMti ) aura ekatrita hokara phira ve sabake saba jahAM para sindhu mahAnadI thI vahAM para Aye / (uvAIcchattA vAluAsaMthArae saMthareMti) vahAM Akarake unhoMne sikatAmaya saMtArako ko kiyA, ( saMtharitto bAlayA saMthArae durUhaMti ) sikatAmaya saMthArako ko karake kira ve sabake saba apane bAlukAmaya saMthAroM ke Upara baiTha gaye ( durUDittA adamabhattAI pagiNhaMti ) baiThakara vahAM para unhoMne aSTama bhakta kI tapasyA dhAraNa karalo / (pagiNhittA sAme nae mAthuM UMcuM karI zake. temanI zArIrika zakti saMpUrNa paNe nAza pAmI hatI. ethI temanAmathI Atmasamutpanna u9lAsa samApta thaI cUkyA hatA. sarvasAdhanathI vajita thaI javAthI teo puruSakAra ane parAkramathI savi rahita thaI cUkyA hatA. parabaLa sAme laDavuM have sarvathA azakaya che e vicArathI teo aneka cejane sudhI karI nAsI gayA utA. (avakkamittA egayao milAyaMti) nAsIna pachI tme| me sthAna me gayA. (milApattA jeNeva siMdhu mahANA teNeva uvAgacchati) mana satra thana 50 pandhu mAnatI tyo mAyA. (uvAgakichattA vAluAsaMthArae saMthareMti) tyAM hecI mAya saMstAna05i. (saMritA bAlA saMdhar Tr kAmaya sa stArakane batAvIne pachI teo save potapotAnA vAlukAmaya saMstAra upara besI gayA. (durUhittA aTThamabhasAI pani ti) sAne tyAM bhara maTama satanI ta52yA thaa| 42. (paNihittA vAluyAsaMthAroSagayA uttANagA avasaNA adumabhattiyA le te si kuladevayA
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA ThokA tR. 3 vakSaskAraH sU. 19 ApAtacilAyAnAM devopAsanAdikam 765 'tesiM kuladevayA mehamuhANAmaM NAgakumArA devA te maNasI karemANA karemANA ciTThati' teSAm ApAtakirAtAnAm kuladevatAH kulavatsalaH meghamukhAH nAmnA nAgakumArAH devAstAn manasi kurvanto manasi kurvantastiSThantIti, atha te devAH kiM kRtavantaH ityAha'tae NaM tesimAvADacilAyANaM aTThamabhasi pariNamamANaMsi mehamuhANaM NAgakumArANaM devANaM AsaNAI calaMti' tataH cetasi cintanAnantaraM khalu teSAmApAtakirAtAnAm aSTamabhate pariNamati paripUrNaprAye sati meghamukhAnAM nAgakumArANAM devAnAmAsanAni siMhAsanAni calanti 'taeNaM te mehamuhA NAgakumArA devA AsaNAI caliyAI pAsaMti' tataH AsanacalanAnantaraM khalu te meghamukhA nAgakumArA devA AsanAni calitAni pazyanti 'pAsittA' dRSTvA 'ohiM pauMjaMti' avadhi prayujante -avadhijJAnamavalambante ityarthaH 'pauMjittA' prayujya avadhijJAnamavalambya 'AvADacilAe ohiNA AbhAeMti' avadhinA-avadhijJAnena ApAtakirAtAn vAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamattiyA je tesiM kuladevayA mehamuhANAmaM NAgakumArA devA te mnns| karamANA karemANAviTuMti ) usa aSTama bhakta kI tapasyA ko dhAraNa karate hue evaM bAlukA ke saMthAre para baiThe hue ve nagna bana kara Upara kI ora mu~ha karake tIna dina taka anAhArAvasthA meM rahe / aura usa tapasyA meM unhoMne jo unake meghamukha nAma ke kuladevatA the unakA dhyAna karanA prArambha kara diyA / (taeNaM tetimAvADacilAyANa adamabhasi pAraNamamAgaMti mehamuhANaM jAgakumArANa devANaM AsaNAI calaMti ) jaba una ApAtakirAtoM ko aSTama bhakta kA tapasyA samApta hone ko AI taba una megha mukha nAma ke nAgakumAra devA ke Asana kaMpAyamAna hue (taraNaM te mehamuhA NAgakumArA devA AsaNAI calibhAI pAsaMti ) una meghamukha nAma ke nAgakumAroM ne jaba apane-2 mAsanoM ko kaMpita huA dekhA-to (pAsitA) dekhakara unhoMne ( ohiM paUMjaMti ) apane-2 avavijJAna ko upayukta kiyA (pauMjittA AvAhAcalAe ohiNA AbhAeMti ) avadhijJAna ko upayukta karake unameghamukha nAma ke nAgakumAra devoM ne avadhijJAna se ApAtakirAtoM ko dekhA mehamuhANAmaM NAgakumArA devA te maNaso karemANA 2 ciTThati) ta maTamamatanA tapasyA dhAraNa karatA ane vAlukAmeya saM thA upara beThelA tae nagna thaIne uparanI tarapha mere karIne traNa divasa sudhI anAhAra avasthAmAM rahyA. ane te tapasyAmAM temaNe je temanA bheSabhumanAma japatA tA tamanu dhyAna 4yu. (tapaNaM tesimAvA calAyANaM aTUma jamaMsi pariNamamAsa mehamuhANaM NAgakumArANaM devANaM AsaNAI calaMta) kyAre te sAta kirAtonI aSTamabhaktanA ta5A samApta thaI javA AvI tyAre te madhamu anAmaka nAgakumAra devAnA AsanI 4AyamAna thayAM (tapaNa te mehamudANAgakumArA deSA AsaNAI lima nAnasa) jyAre te meghamukha nAmaka davAe pota-potAnA AsanA vikapita thatAM joyA te. nAsittA) natamaya (ohi pauMjIta) pAta pAtAnu mAdhajJAna saprayuta . (parSa. jitA AvADacilAe ohiNA AbhopaMti) AdhajJAnana G5yuta rAna ta mevabhumanAbhanAgabhAra vAme pAtapAtAnA jJAnayA mApAtArAta na yA. (mAbhoratA
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvopaprazaptisUtre bhogayanti jAnantItyarthaH 'AbhoittA' Abhogya-tAn jJAtvA 'aNNamaNa sadAveMti' anyo 'nyaM devAn devAH zabdayanti Ahvanti 'sadAvittA' zayitvA tAn AhUya evaM vayAsI' evaM vakSyamANarItyA avAdiSuH uktavantaH kimuktavantaH, ityAha-'evaM khalu devANuppiAH' evama ittharmAsta khaluH-nizcaye devAnupriyAH ! 'jaMvuhove dIve uttaraddhabharahe vAse AvADaciloyA liMdhUpa mahANaIe vAluyA saMthArovagayA uttANagA avasaNI aTThamabhattiyA amhe kuladevae mehamuhe NAnakumAre deve maNaso karemANA karemANA ciTuMti' jambUdvIpe dvIpe uttarArddha bharate varSe ApAtakirAtAH sindhvAM mahAnadyAM vAlukAsaMstArakAn upagatAH prAptAH uttAnakAH UrdhvamukhAH UrdhvamukhazAyinaH avasanAH vastrarahitAH aSTamabhaktikAH dinatrayamanAhAriNaH asmAn kuladevatAH meghamukhAn meghamukhanAmakAn nAgakumArAn devAn manasi kurvANAHmanasi kurvAgaHstiSThantIti taM seaM khalu devANuppiyA ?' tam zreyaH khalu bhodevA nupriyAH ! 'amhaM AvADacilAyANaM aMtie pAubhavittaettikaTu aNNamaNNassa aMtie eyamadraM paDisurNeti' asmAkam ApAtakirAtAnAmaMtike prAdurbhavituM samIpe prakaTIbhavitumiti kRtvA paryAlocya anyo'nyasyAntike etamartham anaMtaroktamabhidheyaM pratizRNvanti abhyu(AbhoittA maNNamaNNaM sadAveMti) dekha kara unhoMne phira ApasameM eka dUsare ko bulAyA (saddAvittA evaM vayAso) aura bulAkara Apasa meM isa prakAra se bAtacIta kI ( evaM khallu devANuppiyA ! jaMvuddIvedIve uttaraddhabharahe vAse AvADacilAyA sidhUe mahANaIe vAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNA aTThamabhattiyA amhe kuladevara mehamuhe NAma kumAre deve maNasI kremaann| karemANA ciTuMti ) he devAnupriyo ! suno-jambUdvIpa nAma ke dvopa meM utarArddha bharata kSetra meM ApAta cilAta nAmavAle sidhu mahAnadI ke Upara vAlukA nirmita saMstArakoM para aSTama bhakta ke tapasyA karate hae baiThe haiM unhoMne vastroM kA bilakUla tyAga kara diyA hai. aura AkAza ko ora ve apane-apane mukha ko Upara karake apane kuladevatA hama meghakumAra nAma ke nAgakumAra devoM kA dhyAna kara rahe haiM ( ta seyaM khalu devANuppiyA ! amhaM AvADacilAyANaM aMtie pA unbhavittae ttikaTTu aNNamaNNassa aMtie eyamahU~ DisuNeti) isaliye hai devAnupriyo ! hamalogoM kA aNNamaNNaM sahAti) natama 5chI 52252 24-bhI012 mAvAvyA. (sadAvittA evaM bayAsI) avIna bhaNe 52052 mA pramANe vaat| 421. (evaM khalu devANuppiyA! jambu. dIve dIve utaraddhabharahevAse AvADacilAyA siMdhUe mahANaIe vAluyA saMthArovagayA uttAjagA avasaNA aTThamabhattiyA amhe kuladevae mehamuheNAgakumAre debe maNasI karemANA 2 ciTraMti) pAnupriyA ! sAmI, dI5 nAma dvIpamA uttarAddha takSetramA saayaatkirAtesiMdhu mahAnadInI upara vAlukA nirmita sastAra upara aSTamabhaktanI tapasyA karatA beThA che. temaNe vastrono sAva tyAga karyo che ane AkAza tarapha meM karIne potAnA avatA sarale mAyA sana yAna 21 2hA cha. (taM seyaM khalu devANuppiyA ! amhaM AbADaciyANaM aMtie pAubhavittae ttika? aNNamaNNassa aMtie eyamajheM paDisuNeti) eTalA mATe he devAnupriye ! A sthitimAM ApaNA sarvanuM A kartavya che ke have ame
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ anaman.annaa...marat ... ... prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 19 ApAtadhilAyAnAM devopAsanAdikam 767... pagacchaMti parasparaM sAkSIkRtya pratijJAtaM kAryamavazyaM karttavyamiti dRDhI bhavaMtItyarthaH 'Di muNettA' pratizrutya abhyupagatya 'tAe kkiTThAe tugAie jAva votivayamANA vItivayamANA jeNeva jaMbuddIve dIve uttaraddha bharahevAse jeNeva siMdhU mahANaI jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchaMti' tedevAstayA utkRSTayA tvaritayA yAvat capalyA caNDayA siMhayA divyayA devagatyA vyativrajanto yatraitra jambUdvIpo dvIpo yatraiva uttarabharatArddha varSa yatraiva sindhumahAnadI yatraiva cApAtakigatAH tatraivopAgacchaMti 'uvAgacchittA' upAgatya 'aMtalikkhapaDivaNNA sakhikhiNiyAiM paMcavaNNAI vatthAI pavaraparihiyA te AvADacilAe evaMcayAsI' aMtarikSapratipannAH AkAzamArgAvalambinaH sakiMkiNIkAni paJcavarNAni zuklanIlAdi paJcavarNayuktAni vastrANi pravarANi parihitAH santaH tAn ApAtakirAtAn evaM vakSyamANaprakAreNa avAdipuH uktavantaH, kimuktavanta ityAha 'haMbho' ityAdi 'habho AvADacilAyA ! jaNNaM tubbhe devANuppiyA ! vAluyAsaMthArovagayA utsANagA abasaNA aTThamabhattiyA bhamhe kartavya hai. ki aba hamaloga una ApAtakirAtoM ke pAsa caleM isa prakAra se Apasa meM vicAra karake unalogoM ne unake pAsa Ane kA nizcaya kara liyA (paDisuNettA tAe ukkidrAe turiyAe jAva vIivayamANA-vAivayamANA jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAcchaMti) pUrvoktarUpa se nizcaya karake phira ve usa utkRSTa tvarita divya devagati se calata-2 jahA~ para jambUdvIpa nAma kA dvIpa thA aura usameM bho jahAM para uttarArddha bharata kSetra thA aura usameM bhI jahAM para siMdhu nAma ko mahAnadI thI vahAM para Aye ( uvAgacchittA aMtalikvapAMDavannA sakhikhiNiyAI paMcavaNNAI vatthAI pavaraparihiyA te AvADacilAe evaM vayAsI ) vahAM Akara ke noce nahIM utare kintu AkAza meM ho rahe aura vahIM se unhoMne joki kSudra ghaMTinAoM se yukta zreSTha vastroM ko acchI taraha se apane-2 zarIra para dhAraNa kiye hue haiM una ApAtakirAtoM se aisA kahA-(haM bho ! AvADacilAyA ! jaNNaM tubbhe devANuppiyA vAluyAsaMthArovagayA uttANagA avasaNa! aTThamabhattiyA amhe kuladevae mehamuhe NAgakumAre deve bhaNasI karemANA-2 ciTThaha ) he apAtakirAto ! jo tuma loga devAnupriya vAlukA nirmita saMthAroM ke Upara nagna sarve te ApAtakirAto pAse jaIe A pramANe paraspara vicAra karIne temane temanI pAse bhavana nizcaya 40 bIghA. (paDisuNettA tAe ukkiTThAe turiyAe jAva voivayamANA 2 jeNeva jaMbuddove dIve utAddhabharahe vAse jeNeva siMdhU mahANaI jeNeva AjhADacilAyA teNeva uvAgachati) 0 praNa nizvaH dAne kI tame sa Ta tvarita yAvat divya hai. gatithI cAlatA-cAlatA jyAM jabUdvIpa hato ane temAM paNa jyAM uttara! matakSetraha mana ta 55 sidhu nAmamAnavI tI tyAM mAvyA. (uvAgacchittA annalikkha parivAnA sakhikhiNiyAI paMcaNNAi vatthAI pavaraparihiyA te AvADacilAe evaM payAsI tyAM pahoMcIne teo nIce nahi utaratA AkAzamAM ja sthira rahyA. ane tethI ja temaNe ke jemaNe kSudraghaMTikAothI yukta zreSThavAne sArI rIte pitAnA zarIra upara dhAraNa karI zalyAche sevanAgabhA2hevA the- mApAta (zatA ne mA pramANe ---( bho ! AvA
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ 768 jambUdvIpaprajJaptisUtre kuladevae meMhamuhe NAgakumAre deve maNasI karemANA karemANA ciTThaI' haMbho ! iti sambodhane ApAtakirAtAH yat NaM vAkyAlaGkAre yUyaM devAnupriyAH ! vAlukA saMstArakopagatAH uttAnakAH avasanAH aSTamabhaktikAH asmAn kuladevatAH meghamukhAn nAgakumArAn devAn manasi kuvoM gAH manaso kurvANAstiSThata 'taeNaM amhe mehamuhA NAgakumArA devA tubhaM kuladevacA tumhaM aMtiaNNaM pAunbhUyA' tato vayaM meghamukhA nAgakumArA devA yuSmAkaM kula devatA santo yuSmAkamantikaM prAdurbhUtAH-prakaTIbhUtAH 'taMvadaha NaM devaannupiyaa| kiM karemo keba me masAie' tadvadata khalu devAnupriyAH ! kiM kurmaH kiM kArya vidadhmaH kiMvA 'me' bhanatAM manaH svAditaM mano'bhISTam atha kuladevatA praznAnantaraM te ApAtakirAtAH yadabhilaSitavantaH tadAha-'taeNaM' ityAdi 'taeNate AvADacilAyA mehamuhANaM nAgakumArANaM devANaM aMtie eyamaTuM soccA Nisamma haTTatuTThacittamANaMdiyA jAva hiyayA uTThAe uTheti' tataH khalu te ApAtakirAtAH meghamukhAnAM nAgakumArANAM devAnAmantike etamartha proktavacanaM zrutvA nizamya banakara AkAza kI ora muMha karake aTThama bhakta kI tapasyA kara rahe ho aura apane kuladevatA meghamukha nAma ke nAgakumAra devoM kA mana meM dhyAna kara rahe ho ( taeNaM amhe mehamuhA NAgakumArA devA tubhaM kuladevayA tubhaM aMtimaNNaM pAumbhUyA ) so hamAre meghamukha nAma ke nAgakumAra deva jo ki tumhAre kuladevatA haiM tuma logoM ke pAsa Aye haiM. (taM vadaha NaM devAnuppiyA ! kiM karemo keva bhe maNasAie ?) to he devAnupriyo Apaloga kahiye. hama loga kyA kare ApalogoM kA manobhoSThita kyA hai kyA-ApakI abhilASA hai. ? (taeNaM te AvADacilAyA mehamuhANaM nAgakumAgaNaM devANaM aMtie eyama8 soc vA Ni samma haTThatu cittamANaMdiyA jAva hiyayA uTThAe uTTeti) isa prakAra kA kathana jaba una AyAtakirAtoM ne una meghamukha nAma ke nAgakumAra devoM se sunA to yaha suna kara aura usakA acchI taraha se nizcaya kara ve saba bhApAtakirAta vaDe hI harSita hue aura bar3e hI saMtuSTa hue yAvat unakA hRdaya harSa ke vaza cilAyA aNNaM tumme devANupiyA bAluyAsaMthArogayA uttANagA avasaNA aTThamabhattiyA amhe kuladevapa mehamuhe NAgakumAre deve maNasI karemANA 2 ciTThaha) umAza ! ke jeo devAnapriya tame vAlakA nirmita saMthArAo upara AsIna thaine nagna avasthA mAM AkAza tarapha mAM karIne aThThamabhaktanI tapasyA karI rahyA che ane potAnA kuladevatA bhavabhumata nAgabhAra hevAnubhanamA dhyAna rakhA ch|. (ta eNaM amhe mehamuhA NAgakumArA devA tubhaM kuladevayA tubbhaM aMtiaNNaM pAumbhUyA) to mame tmaa2| isakatA medhabhuma nAma nAmasAra hevA tamArI sAbha pra48 cyA chIsa (taM vadaha NaM devANuppiyA ! kiMkaremo keva me maNasAie ?) tAdevAnupriye 1 mobA, mame tmaa| bhATa zu zaye. tbhaare| bhne|25 za cha ? tabhArI amitA| abhArI samakSa pra48 42 / . (tapaNaM te AvAucilAyA mehamuhANa nAgahamArANa devANa aMtie eyamaDhaM socA Nisamma haTTha tuvittamANaM diyA jAva hiyayA uTThAra uThetti) mA prabhAnu 4thana mApAta (zatA medhabhuma nAma: nAgakamAra denA mukhanI sAMbhaLIne ane te saMbaMdhamAM sArI rIte nizcaya karIne teo
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA ta. vakSaskAraH sU0 19 ApAtacilAtAnAM devopAsanAdikam 769 hRdi avadhArya hRSTatuSTacittAnanditAH yAvat hRdayAH paramasaumanasyitAH santaH utthayA utthAnam utthA Urdhva bhavanaM tayA uttiSThati UI bhavantItyarthaH 'uhittA' utthAya jeNeva mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti' te ApAtakirAtA yatraiva mehamukhA nAgakamArA devA tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA' upAgatya 'karayalapariggahiyaM jAva matthara aMjaliM kaTu mehamuhe NAgakumAre deve jaeNaM vijaeNaM vaddhAveMti' karatalaparigRhItaM yAvata dazanakhaM zirasAvatta mastake analiM kRtvA meghamukhAn nAgakumArAn devAn jayena vijayena ca jayavijayazadvAbhyAM varddhayanti 'baddhAvittA' varddhayitvA 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH uktavantaste ApAtakirAtAH, kimuktavanta ityAha-esa NaM devANuppiyA! kei apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe jAva hirisiriparivajjie jeNaM amhaM visayassa uvari virieNaM havvamAgacchai' he devAnupriyAH eSa khalu kaH aprArthitaprArthakaH aprArthitam amanorathagocarIkRtaM maraNamiti bhAvaH tasya prArthako abhilASI, tathA durantapAntalakSaNaH, durantAni duSTAvasAnAni prAntAni tucchAni lakSaNAni yasya sa tathA yAvatpadAt hInapuNya se uchalane lagA-yahAM yAvatpada te "parama saumanasthitAH santaH' ina padoM kA grahaNa huA hai. ve sabake saba svayaM khaDehuai ( udvittA jeNeva mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgachati ) aura UThakara phira ve jahAM para meghamukha nAma ke nAgakumAra deva the vahAM para Aye. ( uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjaliM kaTu mehamuhe NAgakumAre deve jaeNaM vijaeNa vaddhAti ) vahAM Akarake unhoMne donoM hAthoM kI aMjali banAkara yAvat use mastaka para ghara kara una meghamukhanAgakumAra devoM ko jaya vijaya zabdoM se vadhAI dI. ( vaddhAvittA evaM vayAsI) aura vadhAI dekara phira unhoMne unase aisA kahA- (esaNaM devANuppie keI apatthiyapatthie daraMtapaMtalakkhaNe jAva hirisiri parivajjie jeNaM amhaM visayassa uvari virieNaM havvamAgacchada) he devAnupriya ! yaha kona hai jo hamAre deza para jabardastI AkramaNa karake vinA mauta ke apanI mauta kA abhilASI ho rahA hai. patA par3atA hai ki hIna puNya caturdazI meM janma huA hai yaha savela atIva harSita temaja saMtuSTha thayA yAvatu temanAM hadaye haSAvezathI uchaLavA lAgyAM mI yAvat 54thI (paramasaumanasthitAH santaH) me 5hanu 75 thayu che. tayA sa mA yayA. (udvittA jeNeva mehamuhA nAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti) bhane mAyane pachI tAnyAM bhabhuma nAma: naagbhaare| batA tyA mAvyA. (uvAgacchitA karayalaparigahIyaM jAdha matthapa aMjaliM kaTu mehamuhe NAgakumAre deve japaNaM vijaeNaM vakhAti) ni pahAMcI ne temaNe bane hAthanI aMjali banAvIne yAvat te aMjali ne mastaka upara mUkI na bhumanAgabhAra hevAne jaya-vijaya zahAthI pAbharI mApI. (vaDAvittA evaM vayAsI) bhane dhAmaNI sApAna tamadhe tavAne mI pramANe 4thu- (pasaNaM degaNupipa keha apatthiyapatthie duraMtapaMtalakkhaNe jAva hirisiriparivajjie jeNaM amhaM visayasa uvari vIrieNaM havvamAgacchada) pAnupriya! Apa cha? ke abhaa| vatana 652 balAtuM AkramaNa karIne vagara mRtyue pitAnA mRtyune AmaMtraNa ApI rahyo che. ema
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ 770 jambUdvIpaprajJaptisUtre caturdazaH honAyAM puNya caturddazyAM jAto hInapuNya cAturddazaH, tatra caturdazI khalu tithirjanmAzritA puNyA zubhA ca bhavati sA'tibhAgyavato janmani bhavati ata AkrozatA itthamuktA tayA hInaH ityarthaH, tathA hI zrIparivarjitaH hriyA lajjayA zriyA zobhayA parivajiMta: : yaH khalu asmAkaM viSayasya dezasyopari vIryeNa AkramaNAtmakazaktyA havyaM zIghramAgacchati Akramati 'taM tahANaM dhatte devANupiyA ! jahANaM esa ahaM visayassa uvariM virieNaM No vamAgaccha' he devAnupriyAH / tat tathA tena prakAreNa khalu ainam 'dhatteha' prakSi pata dUrIkuruna yathA khalu eSaH asmAkaM viSayasyopari vIryeNa havyaM nAgacchet atha yanmeghamukhA uktavantastadAha-'ta eNaM te' ityAdi' taraNaMte mehamuhA nAgakumArA devA te AvADacilAe evaM vayAsI' tataH khalu te meghamukhA nAgakumArA devAH tAn ApAtakirAtAn evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH kathitavantaH 'esaNaM bho devANuppi ! bharahe NAmaM zubhalakSaNoM se hIna hai kevala duSTAvasAnavAle tuccha lakSaNoM se hI yaha yukta pratIta hotA hai. yaha nirlajja hai evaM zrI - zobhA se rahita hai. jisake janma samaya meM caturdazI tithi pUNyA aura zubha hotI vaha ati bhAgyavAn hotA hai. atibhAgyazAlI ke janma samaya meM hI aisI caturdazI hotI hai| yaha zabda jaba adhika krodha kA Avega baDhA jAtA hai taba kahA jAtA hai, ( tahANaM ha devapiyA ! jahANaM esa amhaM visayassa uvari virieNaM No havvamAgacchai) isalie he devApriya ! ise tuma isa prakAra se dUra karo ki jisase yaha hamAre deza ke Upara jabardastI AkramaNa nahIM kara pAve. (tapaNaM te mehamuhA NAgakumArA devA te avArDAcilAe evaM vayAsI esaNaM bho devApiyA ! marahe NAmaM rAyA cAuraMttacakkavaTTI mahiddhie mahajjuIe jAva mahAsokkhe, jo svalu esa sakko keNai deveNa vA dANatreNa vA kiNNareNa vA kiMpuriseNa vA mahorageNa vA gaMdhaveNa vA satthapaogeNa vA saMtappaogeNa vA uddavittae paDisehittaevA ) una ApAtakiratoM lAge che ke eneA janma hIna puNya catuH zInA divase thayelA che. e zubhalakSaNaiAthI hIna che, phakata duSTAvasAnavALA tuccha lakSaNAthI ja e yukta pratIta thAya che. e nilajja che. temaja zrI-zAbhA-thI rahita che. jenA janma samayamAM catuzI tithi puNyakAraka ane zubha DAya che te ati bhAgyavAna heAya che. ati bhAgyazAlInA janma samaye evI caturdazI hAya che. evA atha vAcaka e zabda jyAre krodhAvega vadhI jAya che tyAre vyaMgya mAM hevAmAM Ave che. (taM tahANaM ghatteha deva NuppiyA ! jahANaM esa ahaM visayasla uvariM boripaNaM No habva mAgacchara) methI se hevAnupriya ! yAne tamevArI ra nasAThI bhUjhe he methI ye gAbhArA vatana (51 irIthI mAt ArDama merI zaDe nahI. (ta eNaM te mehamuddA nAgakumArA devA te bhAvADa cilAe evaM vazasI - elaNaM bho devAnupiyA ! bharahe NAmaM rAyA vAraM vaktraTTI mahiddhie mahajjuipa jAva mahAsokkhe, NI balu esa sakko keNai deveNa vA dANaveNa vA kiNNareNa vA kiMpuriseNa vA mahorageNa vA saMdhaveNa vA satyayaogeNa vA maMtaogeNa vA uddavittara paDile hittara vA) te bhASAta hirAtAnA sumadhI A pramANe vAta sAMbhaLIne te meghamukha nAmaka nAgakumAra devAe temane A pramANe kahyu
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ 771 prakAzikA TIkA 0 3 vakSaskAraH sU0 19 ApAta 'balAtAnAM devopAsanAdikam rAyA cAuraMtacakkavaTTImahiddhIe mahajjuIe jAva mahAsokkhe' bho devAnupriyAH eSaH khalu bharato nAma rAjA cAturantacakravartI catvAro'ntAH pUrvAparadakSiNa samudrAstrayaH caturthohimavAn ityevaM svarUpAste vazyatayA'sya santIti cAturantaH tatazcakravarttipadena karmadhArayaH tathA maharddhikaH mahatI RddhirnidhAnAdiryasya sa tathA, tathA mahAdyutikaH atyantakAM vimAnaH AbharaNaratnAdi sampannaH yAvanmahAsaukhyaH yAvatpadAt 'mahAbale mahAjase' mahAbalazAlImahAyazaska: atisukhasampannaH 'No khalu esa sakko keNai deveNa vA dANaveNa vA kiNNareNa vA kiMpuriseNa vA mahorageNa vA gaMdhavveNa vA satyappaogeNa vA aggipaogeNa vA inpabhogeNa vA udavittae paDisehittae vA' uktavizeSaNaviziSTaH eSa bharato no khallu zakyaH kenacit devena vA dAnavena vA kinnareNa vA kiMpuruSeNa vA vyantaradeva vizeSeNa mahorageNa vA gandharveNa vA zastraprayogeNa vA khaGgAdizastreNa vA agniprayogeNa vA mantraprayogeNa vA, trayANAmapi uttarottarabalAdhika iti, upadravayituM vA upadravaM kartubhvA pratiSedhayituM vA niSedhayituM vA yuSmadezAkramaNatA nivarttayitumiti, sarvatra vA zabdaH samuccayArthaH ke mukha se isa prakAra kI bAta sunakara una meghamukha nAma ke nAgakumAroM ne unase aisA kahA - he devAnupriyo ! yaha bharata nAma kA mahArAjA hai. yaha pUrva apara aura dakSiNa ina tIna samudroM. kA aura caturtha himavAn ina cAra rUpa antoM kA vaza karanevAlA hai. isalie yaha cAturanta cakravartI kahA gayA hai isako nidhAnAdi Rddhi bahuta hI car3hA baDI huI hai. AbharaNAdikoM kI kAnti se sadA yaha prakAzita rahatA hai. yAvat yaha mahA saukhya kA bhokA hai. yahAM yAvatpada se " mahAbaLe, mahAjase" ina padoM kA saMgraha huA hai yaha kisI bhI dAnava ke dvArA, yA kisI bhI kinnara ke dvArA yA kisI bhI kiMpuruSa ke dvArA, yA kisI bhI mahoraga ke dvArA yA kisI bhI gaMdharva ke dvArA zastra prayoga yA ani prayoga se yA maMtra prayoga se upadravita nahIM kiyA jA sakatA hai / aura na yaha yahAM se loTAyA hI jA sakatA haiM / " zastrebhyo'gnistasmAnmatro balAdhikaH " isa kathana ke anusAra uttarottara balAdhikya prakaTa karane ke liye" zastra prayoga se yA agni prayoga se yA maMtra prayoga se" aisA kahA hai / yahAM sarvatra vA zabda smucchai devAnupriyA ! e bharata nAme rAjA che. e putra apara ane dakSiNa e traNe samudrAne ane caturthI himavAna ne e cAra sImA rUpa antAne vazamAM karanAra che. ethI ene cAturanta cakravartI kahevAmAM Avela che. enI nidhAna adi rUpa Rddhi atIva vipuLa che. AbharaNAdikAnI kAMtithI e sarvAMdA prakAzita rahe che. yAvat e mahAsaukhyaA kUvA che, mI yAvat pahathI 'mahAbale, mahAjase' se hotu zrathayuM che se pazu deva vaDe ke kAI paNa kinnara vaDe ke keAI paNa kiM puruSa vaDe ke keAI paNa mahAraga vaDe ke koI paNa gandhava vaDe, zasraprayAgathI ke agniprayAgathI temaja matraprayAga thI upadravata thaI zakatA nathI. tathA sene mahIM thI pAchAyA devI zaDAtA nathI "zastrebhyo'gnistasmAnmaMtrobalAdhikaH " e kathana mujakha uttarAttara alAdhiya prakaTa karavAmATe zastra prayAgathI ke agni prayAga thI ke maMtra prayAgathI A pramANe kahevAmAM AvyuM che. ahI satra vad zabda samucca
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhngi jambUdvIpaprajJaptisUtre ' tahAvi a NaM tubhaM piTTayAe bharaharUsa raNNo uvasaggaM karemottikaTTu tersi AvADacilAyA atiyA avamaMti' tathApi itthamasAdhye kArye satyapi ca khalu yuSmAkaM priyArthatAyai prItyarthaM bharatasya rAjJaH upasarga kurma iti kRtvA teSAmApAtakirAtAnAmantikAd apakrAmanti yAnti iti pratijJAtavantaH tataH kiM kRtavantaste devA ityAha 'avakkamittA' apakramya 'dosamugdhAraNaM sammohanaMti' ityAdi vaikriyasamudghAtena uttaravai kriyArthaka prayatnavizeSeNa samavaghnanti AtmapradezAn vikSipanti zarIrAd bahirvikirantItyarthaH ' samohaNittA mehANIaM viuvvaMti' samavahatya AtmapradezAn vikSipya tairAtmapradeze gRhItaiH pudgalaiH meghAnIkam abhrapaTalaM vikurvanti nirmAnti 'viuntrittA jeNeya bharaharUsa raNNo vijayakakhaMdhAvAranive se teNeva uvAgacchaMti' vikurvya meghapaTalaM nirmAya yatraiva bharatasya rAjJo vijayaskandhAvAranivezaH tatraiva upAgacchanti ' uvAgacchittA upi vijayadhAvAranivesa sa vipAmeva pataNutaNAyaMti khippAmeva vijjuyAyaMti' upAgatya vijayaskandhAvAranivezasyopari kSiprameva pratatu yathA syAt tathA stanAyante zabdAyante kSiprameva vidyudAyante yArthaka hai | ( tahAviNaM tumbhaM piyaTTayAe bharahassa raNNo uvasaggaM karemoti kaTTu tesi AvADacilAyANaM atiyAo avaka karmati ) phira bhI hamaloga tumhArI prIti ke liye bharata rAjA ko upasarganvita kareMge. aisA kaha kara ve meghamukha nAma ke nAgakumAra deva una ApAtakirAta ke pAsa se cakre gaye / ( avakkamittA veuntriya samugdhAeNaM sammohaNaMti) cale jAkara unhoMne vaikiya samuddhAta dvArA apane Atma pradezoM ko zarIra se bAhara nikAlA. ( samohaNittA mehANo aM viti) zarIra se bAhira nikAla kara phailAe gaye una Atma pradezo dvArA gRhAta pudgaloM se unhoMne abhrapaTala kI vikurveNA kI. (vittA jeNaiva bharahassa raNNo vijayakakhadhAvAranive se teNetra utrAgacchaMti ) aTala vikurvaNA karake phira ve jahAM bharata nareza ke skandhAvAra kA niveza thA, vahAM para gaye. ( uvAgacchittA upi vijayakakhaMdhAvAranivesassa khippAmetra pataNutaNAryaMti svipAmeva vijjuyAyaMti) vahAM jAkara ve vijayaskandhAvAra ke niveza ke Upara Upara yAtha che. (tahAvi NaM tubbhaM piyaTTayApa bharahasta raNNo uvasagaM karemotti kaTTu tesi AvADabilAyANaM aMtiyAo avakakamaMti) chatAM abhe tamArI prItine vaza thAne laratarAlane upasargAnvita karIzuM. Ama kahIne te meghamukha nAmaka nAgakumAra deve te ApAtakarAtAnI pAsethI bhajA 2hyA. (avakkamittA veDabbiyasamugdhAraNaM samohaNaMti) tyAM dhane tethe vaiDiya samudrAta vaDe potAnA Atma pradezAne zarIramAM thI mahAra chAyA (samohaNittA medANIaM vivvati) zarIramAMthI DAra hADIne prasRta relA te Atma pradezI vaDe gRhIta yudgala thI tethe anI viDA 4 (vivvittA jeNeva bharahassa raNNo vijayakhaMdhAvAranive se teNeva uvAgacchaMti) paTasanI viruvA urIne pachI tethe nyAM ratanarezana sundhAvAra niveza ite| tyAM (uvAgacchitA upi vijayakasaMdhAvAranivessa viSyAmeva pataNutaNAyaMti vidyAmeva bijjuprAyati) tyAM dhane vizya sundhAvAranA nivezanI upara dhIme dhIme garjanA karavA lAgyAM. ane zIvratAthI camakavA lAgyA. vidyuttI jema AcaraNa karavA
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAra: sU0 20 varSAvarSaNAnantarIya bharatakArya vivarNanam 773 vidyudivAcaranti vijjayAyaMti vijjuyAyittA khippAmeva jugamusalamuTThipyamANamettAhiM dhArAhiM oghame sattarataM vAsaM vAsiuM pavattA yAvi hotthA' vidyudAyitvA kSiprameva yugamuzalamuSTipramANa mitAbhiH dhArAbhiH oghamevaM saptarAtraM saptarAtripramANakAlena varSa varSituM pravRttA - cApyabhavan // su. 19 // iti vyatikare sambandhe yaddharatAdhipaH karoti tadAha - "taraNaM se bharahe" ityAdi mUlam - taNaM se bhara gayA upi vijayakkhaMdhAvArassa jugamusalamuTThipyamANamettAhiM dhArAhiM oghameghaM sattarataM vAsaM vAsamANaM pAsai pAsittA cammarayaNaM parAmusai tae NaM taM sikhicchasarisarUvaM vaDho bhANi - yavvo jAva duvAlasajoyaNAIM tiriaM pavittharai tattha sAhiyAI taraNaM se bharahe rAyA sakkhaMdhAvArabale cammarayaNaM durUhai durUhettA divvaM chattarayarNa parAmusai taraNaM NavaNauisahassa kaMcaNasalA gaparimaMDiyaM maharihaM aujjhaM NivvaNasupasatyavisiThThalaTThakaM caNasupuTThadaMDaM miurAyayavaTTa laTTha araviMda kaNNi samANarUvaM vatthipae se a paMjaravirAiaM vivihabhatticittaM maNimutta pavAla tattatavaNijja paMcavaNNiaghoarayaNa rUvaraiyaM rayaNamarIIsamopapaNA kappakAramanuraMjielliaM rAyalacchividhaM ajjuNa suvaNNa paMDurapaccatthu apaTTadesa bhAgaM taheva tavaNijja paTTa dhammaMta parigaye ahia sassirIaM sArayasyaNiaravimalapaDipuNNacaMda maMDalasa mANarUvaM NariMdavAmappamANapagaivitthaDaM kumudasaMDaghavalaM raNNo saMcArimaM vimANaM sUgatavavAyavuTThidosANa yakhakaraM tavaguNehiM laddhaM ahayaM bahuguNadANaM uUNa vivarI asuhaka yacchAyaM / chattarayaNaM pahANaM sudulahaM appapuNNANaM ||1|| pamANarAINa tavaguNANa phalegade sabhAgaM vimANavAse vi dullahataraM vagghAriamalladAmakalAvaM halke - 2 rUpa meM garjane lage / aura zIghratA se camakane lage- vijalI ke jaise AcaraNa karane lage (vijjuyAyittA khippa: meva jugamusalamuTThipyamANamettAhiM dhArAhiM oghameghaM sattarasaM vAsaM vAsiuM pavattAyAvi hotthA) phira ve vijaliyoM ko camakAkara bahuta hI zIghratA se yuga musala, evaM muSTi pramANa parimita dhArAoM se sAta dina taka puSkalasaMvartaka meghAdiko varasAte rahe || 19 // sAgyA. (vijjuyAyittA khrippAmeva jugamulala muTThiyamANamettAhiM dhArAhiM oghameghaM sattarantaM vAsaM vAsiuM pavattAyAvihotthA) pachI tethe vidyute| zubhaavI ne hama zIghratAthI yuga- musala, temaja suSTi pramANa parimita dhArAethI sAta-divasa rAta sudhI puSkala pramANuthI saMvaka meghAdikAne varasAvatA rahyA. 519aa
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 774 jambUdvIpapraptisUtra sArayadhavalabbharasyaNigarappagAsaM divyaM chattarayaNaM mahivaissa dharaNiyalapuNNaiMdo / taeNaM se divve chattayaNe bharaheNaM raNNA parAmuTTha samANe khippAmeva duvAlasajoyagAiM pavittharai sAhiAiM tiriaM // sU0 20 // chAyA-tataH khalu sa bharatI rAjA vijayadhAvAsyopari yugamuzalamuSTipramANamitAbhiH dhArabhiH oghamegha saptarAtraM barSa varSannaM pazyati, dRSTvA camaratnaM parAmazati, tataH khalu tan zrIvatsasahazarUpaM veSTako bhaNitacyA yAvat dvAzayAjanAni tiryaka pravistRNAti tatra sAdhitAni. tataH khalu sa bharato saskandhAdhArabalaM carmaratnaM dUrohati durUhya divya chatraratnaM parAmRzati, tataH khalu navanavatisahasrakAcanazalAkAparimaNDitam mahAham ayodhyam nirvaNasuprazastaviziSTalaSTa bhAvanasupuSTadaNDam mRdurAjatavRttalaSTA'ravindakaNikA samAnarUpaM ghastipravezacca pajaravirAjitaM bividhabhakticitra maNimuktApravAlataptatapanIyapaJcaNika dhotaratnarUparacitarattamarIcisamarpaNAlpakarAnujataM rAjalakSmIcihnam arjunasuvarNapANDurapratyavastRtapRSThadezabhAgaM tathaiva tapanIya padhammAyamAnAragatam adhika sazrIkaM zAradarajanikaravimala antipUrNacandramaNDalapamAnarUpama narendra vyAyAmapramANaprakRtivistRtaM kumudasaDadhavalaM rAjJaH saMcArimaM sugatapavAlavRdoSAgAM ca kSayapharam tapoguNaiH labdham ahataM bahuguNadAnam Rtuviparota sukhakRtacchAyam chatraratnaM pradhAnaM sudurlbhmlppunnyaanaam||1|| pramANarAjJAM tapoguNAnAM phalaikadeza nArA vimAnavAse'pi durlabhataraM pralambitamAlyadAmakalApaM zAradadhavalAbhrarajani karaprakAzaM divyaM cha ratnaM bharatena rAjJA parAmRSTaM sat kSiprameva dvAdazayojanAni sAdhikAni tiryak pravistRNAti ||suu0 20 // TIkA- "taeNaM se bharahe" ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA uSi vijayakkhaMdhAvArasta jugamusalamuTTippamANamettAhiM dhArAhi oghameghaM sattarattaM vAsaM vAsamANaM pAsaI tato divyavarSAnantaraM khalu sa bharato rAnA vijayaskandhAvArasya svasainyAnikasyopari yugamuzalamuSTipramANe mitAbhiH dhArAbhiH saptarAtraM saptarAtripramANakAlena varSa varSantam oghaisa avasara para mahArAjA bhAta ne kyA kiyA isakA kathana TIkArtha-( taeNaM se bharahe rAyA udhi vijayakhaMdhAvArasa jugamusalamuTThippamANamettAhiM dhArAhi oghamedhaM sattarattaM vAsaM vAsamANaM pAsai) jaba bharata mahArA mAne apane vijaya skandhAvAra niveza ke Upara yuga, muzala evaM muSTi pramANa parimita dhArAoM se puSkala saMvartaka adhikAra meM kathita varasA ke mAphika sAta dina rAta taka barasate hue mevoM ko dekhA to (pAsittA e samaye bharata nareze zuM karyuM--e saMbaMdhamAM kathana TIkArtha-(taeNaM se bharahe rAyA uvi vijayavaMdhAvArassa jugamusalamu duppamAgamettAhiM dhArAhi oghamedhaM sattarattaM vAsaM vAsamANa pAsai) yAre bha220 me potAnA visaya 4dhaavaa2nA niveza upara, muzala temaja muSTi pramANa parimita dhArA edhI puSkala saMvataka adhikAramAM thita vRSTi bhuna sAta-visa rAta sudhI parasatA meghA ne yatA (pAsittA cammarayaNaM
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 20 varSAvarSaNA tarIya bharatakAryavivarNanam 775 megha-muzaladhAra vRSTipradameva pazyati 'pAsittA cammarayaNaM parAnusai' dRSTvA carmaratnaM parAmRzati spRzati gRhAti 'taraNaM taM sirivacchasarisarUvaM veDho bhANiyacvo jAva dubAlasajoyaNAI tiriyaM pavittharai tattha sAhiyAI' tataH parAmarzAnantaraM khalu zrIvatsasadRzarUpaM tat carmaratnaM 'act' veSTakaH vastumAtraviSayako bhaNitavyo yAvat dvAdazayojanAni tatra sAdhikAni ti ryak pravistRNAti 'taNaM se bharahe rAyA sakkhaMdhArabale cammarayaNaM durUhai' tataH khalu sa bharato rAjA saskandhAvArabalaH carmaratnaM durohati 'durUhittA divvaM chattarayaNaM parAmusa' duruhya divyaM sahastradevAdhiSThitaM chatraratnaM parAmRzati spRzati atha kIdRzaM chatraratnamityAha'taraNaM NavaNa ui saha sakaMcana salAgaparimaMDiyaM' tataH khalu navanavatisahasrakAJcanazalAkA parimaNDitam, tatra navanavatisahasrapramANAbhiH kAJcanamayazalAkAbhiH parimaNDitam, tathA 'mahariyaM' mahAghaM bahumUlyakaM tathA 'aujjhaM' ayodhyam-asmin dRSTe sati nahi vipakSabhaTAnAM zastramuttiSThate itibhAvaH punaH kIdRzaM tat 'NivvaNasupasatyavisiTThalaTThakaMcaNasupuTThadaMDa' nirvaNasuprazasta viziSTalaSTakAJcanasupuSTadaNDam tatra nirvraNaH chidrAdidoSarahitaH suprazastaH cammarayaNaM parAmusai ) dekhakara usane carmaratna ko uThAyA - ( taraNaM taM sivicchasarisarUvaM veDho bhANisat 0 ) isa carmaratna kA rUpa zrIvatsa ke jaisA hotA hai. isakA veSTaka varNana jaisA pahile kiyA gayA hai vaisA ho yahAM para bhI kara lenA cAhie- yAvat usane isa carmaratna ko kucha adhika 12 yojana taka tirache rUpa meM vistRta kara diyA - phailAdiyA bichAdiyA (eNaM se bhara rAyA sakhaMdhAvArabale cammarayaNaM durUhai duruhittA divvaM chattarayaNaM parAmusai) isake bAda bharata mahArAjA apane skandhAvArarUpabala sahita usa carmaratna para caDha gayA aura car3ha karake phira usane chatraratna ko uThAyA - (taeNa NavaNaui saharasakecaNasa lAgaparimaMDiyaM mahariyaM aujjha NivvaNasupasatyavisiTThalaTThakaMcaNasupuTThadaMDa) yaha charma na 99 nannANu hajAra kAzcana zalAkAoM se parimaNDita thA / bahumUlya vAlA thA, ise dekha lene para vipakSake bhaToke zastra phira uThate nahIM the aisA yaha ayodhya thA, nirvraNa thA, chidrAdi doSoM se rahita thA - samasta lakSaNoM se yukta hone ke kAraNa suprazasta thaa| viziSTalaSTa - manohara thA / athavA - itanA bar3A chatradurvaha ho parAmusa) lene tethe upAuyu (ta eNaM taM siriyacchasarisaruvaM veDho bhANiyavvo0) ye yarbharatnanu 3 zrIvatsa ne DAya che. yonA veSTa viSe paDelAM ne pramANe vana karavAmAM Avyu che te pramANe ja ahI samajI levu joIe. cAvat teNe te cama ratnane adhi 12 rana sudhA trAsAM imAM vistRta 4rI hIdhu (tapaNaM se bharahe rAyA sabaMdhAvArabale cammarayaNaM duruha duruhitA divvaM chattarayaNaM parAmusa) tyAmA bharatarAjA peAtAnA skandhAvAra rUpa khala sahita te caratna upara caDhI gayA ane caDhIne pachI te yarma ratnane 58vyu (tapaNaM NavaNa uisahassakaM vAsalAgaparimaMDiyaM maharihaM aviNasupasatya visiTThalaTThakaM baNasupuTThadaDeM) se chatraratna 8 navvANu hunnara aMthana zabdA kAethI parimaDita hatu. bahu mulyavAna hatu, ane joyA bAda vipakSanA bhaTenA zastrA uMtA nathI. evu' e AyAma hatuM, nirmAMNu hatu chidrAdi doSAthI e rahita hatuM samasta
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sarvalakSaNopetatvAt viziSTalaSTaH manoharaH yadvA viziSTaH ati bhAratayA ekadaNDena durbahatvAt pratidaNDasahitaH IdRzaccayo laSTaH kAJcanamayaH supuSTo'tibhArasahasratvAt daNDo yatra tat, tathA, tathA 'miurAyaya vaha laTTha araviMdakaNNiyasamANarUvaM' mRdurAjata vRttalaSTAravinda - karNikA samAnarUpam, tatra mRdu komalaM ghRSTamRSTatvAt rAjataM rajatasambandhi vRttalaSTa yadaravindaM tasya karNikA bIjakozastena samAnaM zvetatvAntatvAcca rUpam AkAze yasya tattathA, tathA 'fore se paMjaravirAiyaM' vastipradeze paJjaravirAjitam vastipradezo nAma chatramadhyabhAgavata daNDaprakSepasthAnarUpaH tatra paJjareNa paJjarAkAreNa virAjitam caH samuccaye tathA ' vivibhatticittaM' vividhabhakticitram, tatra vividhAbhiH bhaktibhiH vicchittibhIracanA prakAraizcitraM citrakarma yatra tat tathA punazca kIdRzam ' maNimuttapavAlatattatavaNijja paMcavaNiyadhoyarayaNarUvaraiyaM' maNimukApravALataptatapanIya paJcavarNikadhautaratnarUparacitam, tatra maNayaH- candrakAntAdayaH muktApravAle prasiddhe taptaM mRottIrNa yattapanIyaM raktasuvarNaM paJcavarNikAni zuklanIlAdipaJcavarNayuktAni dhautAni zANottAreNa dIptimaMti jAne ke kAraNa eka daNDa ke dvArA dhAraNa yogya nahIM ho sakatA hai isaliye eka eka daNDevAlA hone se yaha viziSTa STa thA / isameM jo daNDa lage hue the ve ati bhAra sahanevAle hone ke kAraNa ati supuSTa the aura suvarNanirmita the. miurAyayava laTTha araviMda kaNNiasamANarUvaM ) yaha chatra U~cA aura gola thA- isaliye isakA AkAra cAMdI ke bane hue mRdu gola kamala kI karNikA ke jaisA thA ( basthipae se a paMjaravirAiyaM ) yaha basti pradeza meM jisameM daNDa poyA huA rahatA hai usa basti pradeza meM aneka zalAkAoM se yukta ho jAne ke kAraNa paMjara ke jaisA - pIjare ke jaisA pratIta hotA thA. ( viviha bhatticitta ) isa chatra meM aneka prakAra ke citroM kI racanA hI ho rahI thI usase yaha bar3A suhAvanA lagatA thA. (maNimuttapavAlatattatavaNijja paMcavaNNiyadhoyarayaNarUvaraiyaM ) isameM pUrNakalazA dirUpamaGgalya vastuoM ke jo AkAra bane hue the ve candradrakAnta Adi maNiyoM se, muktAoM se, pravAloM lakSaNeAthI yukta DAvA badala e suprazasta hatu. viziSTa laSTa manehara hatuM athavA ATaluM vizAla chatra duhu thai javAthI eka daMDa dvArA dhAraNu cAgya na heAtuM, ethI e aneka daMDavALu hAvAthI e viziSTa laSTa hatuM. emAM je daMDA hatA te atibhArane khamI zakatA hovAthI ati suyuSTa hatA bhane suvAsa nirmita tA. (miurAyayavaTTa laTTha araviMdakaNNa asamANarUvaM) me chatra unnata ne goNa tu. methI senA Adhara yAMhIyI nirmita bhRgoja bhajanI va huto. (vatthiparase a paMjaravirAio) se vastipradezamAM prema 4's parAvavAmAM Ave che, te vasti pradezamAM aneka zalAkAethI yukta hAvAthI pAMjarA jevuM sAga tu (vividabhatticitta ) me chatramaneAranA citrAnI racanA 12vAmAM bhAvI hutI. methI meM atIva soDA sAgatu tu. ( maNimuttapavAla tatta tavaNijjapaMcabaNNiyadhoyarayaNarUvarahayaM) mAM pUrNa zAhi 35 bhAMgaNa vastumonA ne saare| manebA che te candrakAMta vagere maNimeM thI muktAethI, pravAlethI tapta saMcAmAMthI bahAra kADhelA 776
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ 777 prakAzikA TIkA tR03vakSaskAraH su0 20 varSAvarSaNAnantarIya bharatakArya vivaNanam kRtAni ratnAni prAg varNitasvarUpANi taiH racitAni rUpANi pUrNakalazAdi catvAri mahA mAGgalya vastunAmAkArAH yatra tattathA, mULe racitazabdasya padavyatyayaH prAkRtatvAt, tathA ' rayaNamarII samopaNA kappakAramaNuraMjielliyaM' ratnamarIcisamarpaNAkalpakArAnuraJjitam tatra ratnAnAM candrakAntAdi maNInAM marIci atulatejaH prabhA tasyA: samarpaNA samAracanA tasyAM kalpakArAH vidhikAriNaH parikarmakAriNa ityarthaH viziSTazobhAkAriNaH tairanusampradAkramaM raJjitaM yathocitasthAne raGgadAnAt makAro'lAkSaNikaH tathA 'rAyalacchiciMdhaM' rAjala kSmIcinhayuktam' ajjuNa suvaNNapaMDurapaccatthu apaTTadeyabhAgaM' arjuna suvarNa pANDurapratyavasthita paTTadezabhAgam ' tatra arjunAbhidheyaM nAmakaM yatpANDurasuvarNa tena pratyavasthitaH - AcchAditaH pRSThabhAgo yasya tattathA, pANDurazabdasya padavyatyayaH prAkRtatvAt ' tadeva tavaNijjapaTTadhammaMta parigayaM' tathaiva tapanIyapaTTamAyamAnaparigatam, tatra tathaiva vizeSaNAntaraprArambhe dhamAyamAnaM tatkAladhmAnaM tatkAlatApitaM yattapanIyaM suvarNa tasya paTTaH tena parigataM pariveSTitam catu pi prAnteSu raktasuvarNapaTTA yojitAH santItibhAvaH atra dhmAyamAnazabdasya padavyatyayaH prAkRtatvAt ata eva 'ahiya sassirIyaM' adhika sazrIkam - bahuzobhA sampannam, tathA 'sArayarayaNiyaravimalapa DipuNNacaMda maMDala samANarUvaM' zAradarajanikara vimalapratipUrNacandramaNDalasamAnarUpam, tatra zAradaH zaratkAliko yaH rajanikaraH candraH tadvadvimalaM nirmalam ataeva pratipUrNacandramaNDalasamAnarUpaM zAradyapUrNimAvadujjvalaM tato vizeSaNasamAsaH 'NariMdavAmamANapagai vitthaDaM' narendravyAmapramANa prakRtivistRtam, tatra narendraH bharatastasya vyAmaH se, tapta - sAMce meM se nikale gaye suvarNa se evaM zukla nIlapIta Adi paMcavarNoM se tathA zANa para kasakara dIpti zAlI kiye gaye ratnoM se banAye hue the. ( rayaNamarII samopaNA kappakAramaNuraMjielliyaM ) isameM jagaha jagaha ratnoM kI kiraNoM kI racanA karane meM dakSa puruSoM se kramazaH raMga bharA huA thA. (rAyalacchicidhaM, ajjuNasuvaNNa paMDurapaccatyapaTTadesabhAgaM ) rAjalakSmI ke isa para cinha aMkita the arjuna nAma ke pANDura svarNa se isakA pRSTa deza AcchAdita thA ( tadeva tavaNijja padhammaMta parigaya~ ) isI taraha yaha cAroM konoM meM raktasuvarNa paTTa se niyojita kiyA huA thA / ( ahiyasassirIyaM ) ataeva yaha bahuta adhika sundaratA se yukta banA huA thA / ( sArayasyaNi ara vimala DipuNNacaMda maMDalasamANarUvaM ) suva thI temaja zunIla Adi pAMca varghAthI temajazANu upara ghasIne dImizAlI banAve yA ratnothI manAvelA hutA. (rayaNa marII samovaNAkappakAra maNuraMjivalliaM) mAM ratnAnI kiraNeAnI racanA karavAmAM kuzaLa puruSAthI sthAna-sthAna upara kramazaH ra'gabhareleA hateA. (rAyalacchiciMdha ajjuNNasuvaNNapaMDara paccatthuyapaTTade sabhAgaM) rAkSmInA enI upara cihno aMkita hatAM. arjuna nAmaka pAMDura svarNathI ene pRSTha bhAga samAcchAdita hatA. ( taheva tavaNijjapaTTadhammaMta parigayaM) mA pramANe me cAre cAra khUNAomAM rakata-suva paTTathI niyojita 42vAmAM Ave tu. ( ahiya sahisarIyaM) methI me bhatItra saundarya yukta mane tu ( sArayarayaNiara vimala paDipuNNaca damaNDalasamAnarUvaM ) zarAbI 98
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ 778 jambUdvIpaprajJaptisUtre tiryak prasAritobhayabAhupramANo mAnavizeSastena pramANena prakRtyA svabhAvena vistatam tathA 'kumudasaMDadhavalaM' kumudakhaNDadhavalam tatra kumudAni-candravikAzIni zvetakamalAni teSAM SaNDo vanaM tadvat dhavalam 'raNNo saMcArimaM vimANaM' rAjJo bharatasya 'saMcArimaM tti' sazcaraNazIlaM jaGgamaM vimAnam AzrayiNAM sukhAvahatvAt tathA 'sUrAtavavAyavuTTidosANaya. khayakara sUrAtapavAtavRSTidoSANAM ca kSayakaram, tatra sUrAtapavAta vRSTayaH prasiddhAstAsAM ye doSAsteSAM kSayakaram, etacchatracchAyasamAzritAnAM hi viSAdi doSA api na prabhavantItibhAvaH. 'tava guNehiM laddhaM' tapoguNaiH-pUrvajanmAcIrNatapoguNamahimnA labdhaM bharate neti, atha gAthA prabandhena vizeSaNAnyAha-sUtrakAra: ahayaM bahuguNadANaM uUNa vivarIya suhakayacchAyaM / chattarayaNaM pahANaM sudullahaM apapuNNANaM // 1 // chAyA- ahataM bahuguNadAnam RtUnAM viparItasukhakRtacchAyam / chatraratna pradhAnaM sudurlabhamalpapuNyAnAm // 1 // zaratkAlIna vimala pratipUrNa candramaNDala ke jaisA isakA rUpa thaa| (NariMdavAmappamANa pagaivitthaDaM) isakA svAbhAvika vistAra-narendra bharata ke dvArA phailAye gaye donoM hAthoM ke barAbara thaa| sAdhika dvAdazayojana kA jo pramANa isakA kathana kiyA gayA hai vaha kAraNa pAkara yaha itanA adhika phaila jAtA hai| isa apekSA kahA gayA hai / ( kumudasaMDadhavalaM, raNNo saMcAmibimANaM sUgatavavAyavuTThidosANaM ya khayakaraM tavaguNehiladdhaM-ahayaM bahuguNadANaM uUNa vivarIya suhakayacchAyaM) kumuda ke vana ke jaise dhavala thA mahArAjA bharata kA yaha saMcaraNazIla vimAna svarUpa thA sUrya tApa vAta aura vRSTi ke doSoM kA vi- zaka thA. athavA-sUryatApa vAta aura vRSTi kA evaM viSAdi janya doSoM kA yaha vinAza karane vAlA thA. kyoMki isako chAyA meM Azrita hue prANiyoM ke viSAdijanya saba doSa zAnta ho jAte haiM. ve kucha bhI apanA prabhAva nahIM dikhA sakate haiM. bharata ne ise pUrvajanma meM Acarita kiye gaye tapoguNa ke prabhAva se labdha vimala pratipU yandramA menu 35 tuM (NariMdavAmappamANapagaivitthaDa) anA svAbhAvika vistAra narendrabharata vaDe prasata banne hAthanI barAbara hatuM. sAdhika dvAdaza ja nana je pramANa chatra na viSe thana karavA mAM Avela che te kAraNa upasthita thatAM ja e mATara vi.01 yaI taya che. ye apakSAsa 4AmA mAvata cha. (kumudasaMbudhavalaM raNo saMcArimaM vimANaM sUrAtavadhAyavuTTidosaNNa ya khayakaraM tabaguNehiladdhaM mahayaM pahuguNa dANaM uUNa vivarIya suhakayacchAyaM) muhavana se ghara tu. 20 bharatana saya. raNazIla vimAnasarUpa hatuM. sUryatApa, vAta ane vRSTinA doSonuM e vinAza karanAra hatuM athavA sUryatApa, vAta ane vRSTine temaja viSAdijanya dene e vinaSTa karanAra hatA. kemake enI chAyAmAM Azrita thayelAM prANIonA viSAdi janya savadoSa zAnta thaI jAya | 95mAtrAmAM paNa potAne prabhAva batAvI zakatA nathI, bharate ene pUrvajanmamAM acarita karavAmAM AvelA tapaguNanA prabhAvathI upalabdha kareluM che. potAnI jAtane viziSTa
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA Ta 3vakSaskAraH su0 20 varSAvarSaNAnantarIya bharatakAryavivarNanam 779 tatra ahataM na kenApi raNe khaNDitam tathA bahuguNadAnaM bahUnAM guNAnAm aizvaryAdInAM dAnaM yasmai tattathA, tathA RtUnAM viparItasukhakRtacchAyam, RtUnAM hemantAdInAM viparItA athavA SaSThI SaSThyAH paJcamyarthe vyAkhyAnena Rtubhyo viparItA uSNata zItA zItata uSNA ataeva sukhakRtA kRtasukhA sukhadAyinI chAyA yasya tattathA, sUtra ktAntasya paranipAto 'jAtikAlamukhAdernavetyanena sUtreNa vikalpavidhAnAt etAdRzaM chatraratnam chatreSu utkRSTaM pradhAnaM chatraguNopetatvAt chatreSu ye zubhaguNAH taiH yuktatvAt punaH kIdRzam sudurlabham alpapuNyAnAm viziSTapuNyarahitAnAm // 1 // ' pamANa rAINa tavaguNANa phalegadesabhAgaM vimANavAse vi dullahataraM punaH kIdRzam pramANarAjJAM tapoguNAnAM phalaikadezabhAgaM vimAnavAse'pi durlabhataram, tatra pramANarAjAnAm svasvakAlocitazarIrapramANopetarAjJAm, tapoguNAnAM phalaikadezabhAgam ayamarthaH- cakreAdhipapUrvArjitam tapasAM phalaM sarvasvaM navanidhAnacaturdazaratnAdiSu vibhaktaM tasmAtkAraNAt tadekadezabhUtamidaM chatraratnaM vimAnakiyA hai. apane Apako viziSTa yodhA mAnanevAlA koI bhI raNavIra ise raNa meM khaNDita nahIM kara sakatA hai yahI bAta sUtrakAra ne ahata pada dvArA prakaTa kI hai. aneka aizvarya AdiguNoM kA yaha dAtA hai. isake dhAraNa karanevAle ko zItakAla Rtu jaisA sukha prApta hotA hai. ( chattarayaNaM pahANaM sudullaI appapuNNANaM) aisA yaha pradhAna chatraratna alpapuNyavAle jIvoM ko prApta nahIM hotA hai ( pamANa rAINa tavaguNANa, phalegadesabhAgaM vimANavAse vi dullahataraM vagghAriyamalladAmakalAvaM sArayadhavalabbharayaNigarapagAsaM divvaM chattarayaNaM mahivaissa dharaNiala puNdo ) apane-apane kAla ke anusAra zarIra pramANopeta rAjAo ke tapoguNoM kA yaha eka prakAra kA phala mAnA gayA hai. tAtparya kahane kA yaha hai ki cakra ke adhipatio dvArA jo pUrva meM tapasyAe~ ko jAtI hai. unakA phatra naunidhi evaM caudaha ratnAdika ke rUpa se vibhakta ho jAtA hai-arthAt cakravartiyoM ko naunidhiyAM evaM caudaharatna prApta hote haiM una ratnoM meM yaha chatra bhI eka ratna mAnA gayA hai. aisA yaha chatraratna vimAno meM vAsa karanevAle cendvAmAnanAra koI paNa raNavIra ane raNamAM khaMDita karI zakatA nathI. sUtrakAre eja vAta 'Ahata' yaha vaDe aDeMTa merI che ne zvaya vagere guNAne me ApanA3 4. mene dhAra karanArane zItakALamAM uSNu RtunI jema ane uSNu RtumAM zIta RtunI jema sukha prApta thAya che, (chattarayaNaM pahANaM sudullAhaM adhyapuNNANaM) mevuM me pradhAna chatraratna Apa eyodhya vANA vAtmAne prApta dhatu nathI. (pamANarAINa tava guNANa phalegademabhAgaM vamANavAse vi dulhanaraM vagvAriyamalladAmakalAvaM sAraya dhavalavbharayaNigarapagAsaM divvaM chattarayaNaM mahivarala dhUraNialavaNNaiMdo) potapotAnA aNu bhuSa zarIra prabhAvita rAjyonA tapeAguNAnu e eka jAtanu phaLa mAnavAmAM Ave che. kahevAnuM tAya A pramANu che ke cakranA adhipatie vaDe je pU'mAM tapasyAe AcaravAmAM Ave che, temana' phaLa navanidha ane caturdeza ratnAdikanA, rUpamAM vibhakta thaI jAya che. eTale ke cakravatI ne navanidhi A ane catu za ratnA prApta thAya che te ratnAmAM e chatrane paNa eka ratna-mAnavAmAM Ave
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ 780 jambudvIpaprajJAptisUtre vAse'pi devatve'pi durlabhataram , tatra cakravartitvasyAsambhavAt , tathA 'vagdhArizramalladAmakalAvaM' pralambitamalladAmakalApam tatra 'vagyAria ti' pralambito lambamAnArthavAcakaH lambatayA'valambito mAlyadAmnAM puSpamAlAnAM kalApaH samUho yatra tattathA, sarvataH puSpamAlAveSTita ityarthaH, tathA- 'sAraya dhavalabbharayaNigarappagAsaM' zAradadhavalAbhrarajanikaraprakAzam, tatra zAradAni- zaratkAlikAni dhavalAni abhrANi vAIlAni tadvat prakAza:udyoto yasya tattathA 'divyaM chattarayaNaM mahivaissa dharaNiyalapuNNaiMdo' pUrvokta sarvavizeSaNaviziSTam divyaM sahastradevAdhiSThitaM chatraratnaM mahIpateH bharatasya dharaNitalasya pUrNenduriva- pUrNacandra iva pUrNendu vartate / 'taeNaM se divve chattarayaNe bharahegaM raNNA parAmuTTe samANe khippAmeva duvAlasanoyaNAI pavittharai sAhiyAI tiriaM' tataH khalu tat divyaM chatraratnaM bharatena rAjJA parAmRSTaM spRSTagRhotaM sat kSiprameva dvAdazayojanAni aSTAcatvAriMzat krozAn sAdhikAni tiryak pravistRNAti, sAdhikatvaM paripUrNacarmaratnapidhAyakatvena, anyathA kirAtakRtavRSTayupadravaH svasainyasya durvAraH syAditi / sU0 20 // atha chatraratna pravistaraNAnantaraM bharato yat kRtavAn tadAha- "tae NaM se" ityaadi| devoM ko atyanta durlabha kahA gayA hai. kyoMki vahAM para cakravartitva pada ko prApti hotI nahIM mAnI gaI hai, yaha chatraratna puSpoM kI malAoM se yukta rahatA hai-arthAt isake Upara cAroM ora lambo 2 puSyoM kI mAlAeM laTakatI rahato haiN| isakA udyota zaratkAlika dhavala megha ke- jaisA tathA zaratkAkSi candra ke jaisA hai. aisA yaha pUrvoka vizeSaNevAlA chatra ratna mahopati rAjA kA, aisA pratIta hotA thA ki mAno yaha dharaNitaka kA pUrNacandramaNDala hI hai / isa chatraratna ko rakSA karanevAle eka deva hote haiM / (taeNaM se dive chattarayaNe bharaheNaM raNNA pararAmu samANe khipAmeva duvAla sanoyagAI pavittharai sAhiyAI tiriyaM) jaba bharata rAjA ne isa chatra ko chuA-jo zodha ho kucha adhika 12 yojana taka tirache rUpameM vistRta ho gayA -Upara tana gyaa-s020|| chatraratna ke vistRtaho jAne ke bAda bharata ne kyA kiya isakA vrnnnche. evuM e chatraratna vimAnamAM vAsa karanAra devane paNa atyaMta durlabha kahevAmAM A vela che. kemake devone cakravatipadanI prApti thatI nathI tyAM e chatraratna puSpamALAothI mukta rahe che eTale ke enI upara mera lAMbI-lAMbI puSponI mALAo laTakatI rahe che ene udyota zarat kAlika dhavala me je tathA zarat kAlika candra je hoya che, evuM e prata vizeSaNovALuM mahIpati bhAratanuM chatraratana evuM lAgatuM hatuM ke jANe e dharaNi talanuM pUrNa caMdramaraDaLa ja na hoya. e chatraratnanI rakSA karanArA eka hajAra devo hoya che, (tapaNaM se dive chatcarayaNe bharaheNa raNA parAmuDhe samANe khippAmeva duvAlasajoyaNAI pabittharaha sAhiyAI tiriyaM) bharata 20 me se chatrane 25 yA tarato vadhAre 12 yojana sudhI vakrAkAramAM vistRta thaI gayuM-upara AcchAdita thaI gayuM che
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAra sU0 21 bharatasainyasthitidarzanam 781 mUlam- taeNaM se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArassuvari Thavei, ThavittA maNirayaNaM parAmusai veDho jAva chattarayaNassa vatthibhAgaMsi Thavei, tassa ya aNativaraM cArurUvaM silaNihi asthamaMta metta sAli java gohu mamuggamAsatilakulattha sahiga niSphAvacaNagakodava kotthumarikaMgubaragarAlaga aNega dhaNNAvaraNahAriaga allagamUlagahaliddalAuatausatuMbakAliMgakaviTTha aMba aMvilia savvaNipphAyae sukusale gAhAvaisyaNetti savvajaNavossuaguNe / tae NaM se gAhAvaizyaNe bharahassa raNNo tadivasappaiNNaNi'phAiapUiANaM savva dhaNNANaM aNegAI kuMbhasahassAI uvaTThaveMti, tae NaM se bharahe rAyA cammarayaNasamArUDhe chattarayaNasamocchanne maNirayaNakaujjoe samuggayabhUeNaM suhaM suheNaM sattarattaM parivasai- 'Navi se khuhANaviliaMNeva bhayaM Neva vijjae dukkhaM / bharahAdhissa raNNo khaMdhAvArassa vi taheva ||suu0 21 // chAyA- tataH khalu sa bharato rAjA chatraratnaM skandhAvArasyopari sthApayati sthApayisvA maNiratnaM parAmRzati veSTako yAt chatraratnasya vastibhAge sthApati, tasya ca anativaraM cAharUpam zilA nehitArthabamAtra zAli 'zilAnihitAstamayanmitrazAli' vA yAvad godhUmamudnApatile kulatyaSaSThi kaniSpAvaNakakodravakustumbharo kaGga vATTarAlakAnekadhAnya varaNa harinakArdrakamUlaka haridrAlAvuka trapuSa tumbakaliGgakaritthAmAphlika sarva niSpAdakam , sukuzalaM sarvajanavizrutaguNam / tataH khalu tat gRhapatiratnaM bharatasya rAjJaH taddivasaprakIrNa niSpAdita pUtAnAM sarvadhAnyAnAmanekAni kumbhasahasrANi upasthApati, tataH khalu sa bharato rAjA caritnasamArUDhaH chatraratnasamavacchanna: maNiratnakRtodyAtaH samudbhU ta iva sukhaM sukhena saptararavaM parivasati nApi tasya zut navyalokaM naiva bhayaM naiba vidyate duHkham, bharatAdhipasya rAjJaH skandhAvArasyApi tathaiva ||suu0 21 // TIkA- "taeNaM se' ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArassuvari Thavei' tataH khalu sa bharato rAjA chatraratnaM skandhAvArasya niyamitasthAnasthita dvAdazayo _ 'taeNaM se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArasmuvari Thavei ' ityAdi sUtra -21TIkArtha-'taeNaM se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArassuvari Thavei) isa taraha bharata mahArAjA chatraratna vistRta thayuM tyAra bAda bharate zuM karyuM-te vize varNana'tennN se bharahe rAyA chattarayaNa khaMdhAvArassuvari Thavei' ityAdi suutr-21|| TI --(taeNaM se bharahe rAyA chattarayaNaM khaMdhAvArassuvari Thavei) pramANe satarAye
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 jambUdvIpaprajJaptisUtre janAvadhikasainyasamUhasyopari sthApayati 'ThavittA maNirayaNaM parAmusai' sthApayitvA maNiratnaM pagamRzati-spRzati gRhNAti 'veDho jAva tti' atra maNiratnasya veSTako varNako yAvaditi sampUrNoM vaktavyaH pUrvoktaH, sa ca 'totaM cauraMgulappamANa' ityAdikaH 'parAmusittA' parAmRzya 'chattarayaNassa vatthibhAgaM Thavei' carmaratnacchatraratna sampuTamilananiruddha sUryacandrAdyAloke sainye'harnizamudyotArtha chatraratnasya vastibhAge atra vasti zabdena avayavarUpo'rthoM gRhyate tena chatrasya avayavavizeSe zalAkAmadhyabhAge maNiratnaM sthApayati, nanvevaM sakalasainyAnAmavarodhe jAte sati kathaM teSAM bhojanAdi vidhirityAzaGkamAnaM pratyAha- gRhapatiratnaM sarvamatra pAnAdikaM niSpAdya sarvAM bhojanavyavasthAM karotIti agre ne jaba apane skandhAvAra ke Upara chatraratna ko tAna diyA- taba isake bAda usane ( maNirayaNaM parAmusai) maNiratna ko uThAyA (veDho jAva chattarayaNassa vasthibhAgaMsi Thavei ) isa maNiratna kA yahAM sampUrNavarNakapATha " tAtaM cauraMgulappamANa" yahAM taka jaisA pahale kahA gayA hai vaisA hI kahalenA cAhie- usa maNiratna ko uThA karake use usane chatraratna ke vasti;bhAga meMzalAkAoM ke madhya meM rakhadiyA kyoMki carmaratna- aura chatraratna ke paraspara meM mila jAne se usa samaya sUrya aura candra kA prakAza niruddha ho gayA thA isaliye sainya meM aharniza prakAza banA rahe isa abhiprAya se usane maNiratna ko chatraratna kI zalAkAoM ke madhya bhAga meM rakhadiyA ( tassaya aNativaraM cArurUvaM silaNihi atthamaMtametta sAli-jaba gohuma muggamAsatila kulastha maTiganimphAvaNagakodava kothUbharikaMguvaragarAlaga aNegadhaNNAvaraNa hAriaga.allaga mUlagahabilAuata usa tuMbakAliMga kavi? aMva-aMbilia savvaNi phAyae ) aba sUtra kAra cakravartI ke sainya ko bhojanAdividhi kI vyavasthA karane vAle gRhapatiratna ke sambandha meM yahAM se yaha kathana prabha karate haiM- isameM aisA kahA gayA haiM ki cakravartI ke pAsa eka gRhapatiratna bhI hotA hai yAra pAtAnA 24 dhAvAranI 752 chatraratna all el tyAre terI (maNirayaNa parAmasai) mazina 20yu. (veDho jAva chattarayaNasta vasthibhAgasi Thavei) maNiratna viza mahI sapa 8 'totaM cauraMgulappamANaM' mI sudhIrema 4AmA mA0yu cha, tara samajavuM joIe te maNiratnane uThAvIne teNe te maNiratananA vastibhAgamAM-zalAkAonA madhyamAM mUkI dIdhuM. kemake camena ane chatraratanane paraspara maLavAthI te samaye sUrya ane candrane prakAza rokAI gayo hato. ethI sinyamAM aharniza prakAza kAyama rahe te mATata mahinana chatra2tnanI sAmAnA madhyabhAgamA bhUTI hIthutu. (tassa ya bhaNati baraM cArUrUvaM silaNihi asthamaMta mettasAli jaba gohUma mugga mAsa tilakulattha sadviga nipphAvavaNagakodava ko|bharikaMguvaragarAlaga aNegadhaNNAvaraNa hAriagaallaga mUlagAlidalAuata usa tuMba kAliMga kavi aMvaaMbilia savvaNipaphAyae) have satrakAra cakravatInA sainyanI bhejanAda vidhinI vyavasthA karanAra gRhapati rananA badhamAM ahIthI kathana prAraMbha kare che. e kathanamAM A pramANe kahevAmAM AvyuM che ke cakravatInI pAse eka gRhapati ratna hoya che ane e ratanaja cakravatInA vizALa sainya
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 pakSaskAraH su0 21 bharatasaimya sthitidarzanam 783 vakSyate tAdRza gRhapatiratnasyaiva vizeSaNAni darzayituM prathamamanativaraM vizeSaNaM darzayannAha 'tassa ya aNativaraM' ityAdi, idaM ca anativaram ityAdi padam agre vakSyamANagRhapati ratnapadasya vizeSaNam tathA ca tasya ca bharatasya anativaram - ativaram - atipradhAnaM vastu aparaM nAsti yasmAt tattathA sarvotkRSTamityarthaH tathA 'cArurUvaM' cArurUpam - prasiddham atIva sundarAkRtikaM gRhapatiratnaM katividhAni annAni niSpAdayati tatrAha - 'silaNihi a atthamaMta metta sAli javagohUma muggamA satila kulattha sadviganiSphAvattaNagako davakotthaM bharikaM gubaragalaga agadhaNNAvaraNahAribhaga allagamUlaga halilA ata usatuMbakAliMga kaviTTha aMba fare savva frontyae' zilAnihitArtha yanmAtra 'astamanmitra' vA zAli java godhUmamudgamASa tilakulatthaSaSTikaniSpAvacaNakakodrava kustumbharIkaGa 'baraga' baraTTa rAlakAne - kadhAnyAvaraNahArita kAryakamUla kaharidrA'lAbuka RSatuMbakaliGgakapitthAna imlika sarvaniSyAdakam, tatra zilA iva zilA atisthiratvena carmaratnaM tatra nihitamAtrANAm uttamAtrANAM na tu lokaprasiddha bhUmikheTanaprabhRti karmasApekSANAm 'atthamaMta tti' arthavatAM prayojanAthinAM bhojanAdiyogyAnAM zAlyAdInAM niSpAdakamityagre sambandhaH zAlyAdInAm 'atthamaMtametta tti' astamayati mitre-sUrye sAyaMkAle ityarthaH, ubhayatra vyAkhyAne sUtre aura vahI cakravartI ke isa vizAla sainya ke bhojanAdikI sucAru rUpase vyavasthA karatA hai yaha gRhapatiratna anativara hotA hai isake jaisA aura koI zreSTha nahIM hotA arthAt yaha sarvotkRSTa hotA hai tathA yaha rUpa meM bhI bar3A hI sundara hotA hai yaha itane prakAra ke anna ko pakAtA hai "paidA karatA hai jaise "silaNihi " Adi yaha pahile prakaTa kara diyA gayA haiM ki prAtaH kAla to carmaratna para anna boyA jAtA aura zAma ko vaha kATa liyA jAkara khAne ke yogya banA diyA jAtA hai "siNihi atthamaMtamettasAli" yahAM "zilApada" se carmaratna gRhIta huA hai kyoMki atisthira hone se vaha zilA ke jaisI ekazilA ko mAnaliyA gayA hai isa carmaratna para hI vIja boyA jAtA hai jaisA ki loka meM bhUmikA jotanA AdirUpa kArya kiyA jAtA hai| aisA yahAM kucha bhI nahIM kiyA jAtA hai yahAM to sirpha bIja usameM DAlA ki itane hI mATe leAjanAdinI suvyavasthita rIte vyavasthA kare che. e gRhapatiratna anativara hoya che enA jevuM khIjuM kaI paNa zreSTha hatu. nathI eTale ke e ratna sarvotkRSTa hoya che temaja e rUpamAM paNa atIva suMdara hAya che. e eTalI jAtanA annAne pakAve che-utpanna kare che. bhebhaDe- 'silANihi' vagere me madhAM manno viSe me sutramAMka sAM yaryA zvAmAM AvI che. e A pramANe ratnanI e vizeSatA che ke savAre e caratna upara anya vAva vAmAM Ave che ane sandhyAkALe tenI lakSaNI karavAmAM Ave che ane te leAjana ceAgya thaI laya che. 'silANihi atthamaMtamettasAli" ahIM zikSA pahathI yarbharatna gRhIta thayelu che. kemake atisthira hovA badala a zilA jevI eka zilA mAnI levAmAM AvI che. e cam ratna upara ja khI vAvavAmAM Ave che. jema leAkamAM bhUmi vagere ne kheDIne khI vAvavAmAM Ave che, evuM kaMi paNa ahI' karavAmAM AvatuM nathI. enI upara te khI nAkhyuM ke mATalAthI
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ 784 jambUdvIpaprAptisUtre padavyasyayena nirdezaH prAkRtatvAt prathamaprahare vapati dvitIyaprahare siMcati tRtIya prahare paripAcayati caturtha prahare niSpAditamannapAnAdikamupabhogAya sarvatra preSayatItibhAvaH / tatra zAlayaH yavAH hayapriyAH godhUmAH mudgAH mASAstilAH kulatthAH prasiddhA evaM SaSTikAH SaSTayahorAtraiH paripaccyamAnA standulAH niSpAvAH dhAnyavizeSAH vallAH caNakAH kodravAH prasiddhAH 'kotthu bharitti' kustambhoM dhAnyavizeSAH kaGgayo dhAnyavizeSAH bRhacchiraskAH 'varaga tti' varahAH rAlakAH dhAnyavizeSAH alpaziraskAH upalakSaNAt masUrAdayo'nye'pi dhAnyabhedAH grAhyAH, anekAni dhAnyA iti dhAnyApatrANi varaNoM vanaspativizeSaH tattatrANi etatprabhRtIni yAni haritakAni patrazAkAni meghanAdavAstulamAtra se vaha saba phUla paka kara zAmataka taiyAra ho gayA aura phira vaha bhojana ke yogya bana gayA isa taraha kA yaha saba kAma gRhapatiratna ke hI AdhIna hotA hai yahI vAra "carmarasne ca sukSetra ivotpAti divAmukhe, sAyaM dhAnyAnyajAyantaM gRdriratnaprabhAvataH" isa zloka dvArA haimacandrAcArya ne prakaTa kI hai yaha gRhapatiratna isa carmaratna para prathama prahara meM zAli Adi bIjoM kA vapana karatA hai dvitoya prahara meM unheM pAnI detA hai tRtIya prahara meM unheM pakAtA hai aura caturtha prahara meM niSpAdita usa annAdi sAmagrI ko upabhoga ke liye sarvatra senA meM bheja detA hai jisa bhanAja ko yaha gRhapatiratna niSpAdita karake bhejatA hai- usa anAja ke nAma isa prakAra se haiM- zAli- dhAnya- jisameM se cAvala taiyAra hote haiM yava- jau goghUma- geDa, mudga- mUMga mAsa- ur3ada tila- tilI- kulattha- kulathI, SaSTika-60 ahorAta meM pakakara taiyAra honevAlA tandula, niSpAva- dhAnyavizeSa, valla caNaka- canA, kodrava- AdivAsiyoM kA bhojya- padArtha kodoM kustumbharI- dhAnyavizeSa, kaGgu- kAvanI varagasti- varaTTha, rAlaka alpaziraska upaJcakSaNa se masUra Adi aura bhI aneka dhAnyavizeSa, varaNavanaspativizeSa, patrazAka AdirUpa haritakAya, Ardraka- Ado, mUlaka- mUlI, haridrA- haldI, alAbuka- tUmar3I ja saMdhyAkALa sudhI te pAkIne taiyAra thaI gayuM ane pachI te bhejana mATe gya thaI gayA e pramANenuM e sarvakArya gRhapati ratnane ja AdhIna hoya che. e ja vAtacrmrtne ca sukSetra ivotpatti divAmukhe / sAyaM dhAnyAnyajAyantaM gRhiratna prabhovataH // e ka vaDe AcArya hemacandra prakaTa karI che. e gRhapatiratna e camana upara prathama praharamAM zAli gere bIjonuM vapana kare che. bIjA praharamAM temane pANIthI siMcita kare che. trIjA praharamAM temane pakave che ane caturtha praharamAM niSpAdita te anAdi sAmagrI ne upabhoga mATe sarvatra senAmAM mokalI Ape che. je anna ne e gRhapatiratna niSpAdita karIne mokale che, te annenA nAma A pramANe che-zAli dhAnya-jemAMthI cokhA taiyAra thAya che. yava-, dhUma-dha, bhu -bhU, bhASa-438, dia-da, satya-sathI, palTi 20 ahamAM pAkIne taiyAra thanAra tandula, niSpAva-dhAnya vizeSa, valasUNuka-caNA, kedrava mAhivAsI vanuma-sal, pustumarI-dhAnyavizeSa shu-4i|| 12||sti-124, shaha5ziraska upalakSaNathI masUra vagere aneka dhAnyavizeSe varaNu-vanaspati vizeSa, patrazAka
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR.3 vakSaskAraH sU0 21 bharatasainyasthitidarzanam 785 kAdIni, pUrvaM ca kustumbharIzabdena dhAnyabhedaH saMgRhItaH anekadhAnyaH varaNo vanaspativizeSaH idAnoM tatpatrANAM bhakSyatvena patrazAkheSu saGgraha iti na paunaruktyam 'allagamUlagahariddatti' Ardrakaharidre prasiddha mUlaka hastidantakam, kandamUlazAke kathite, atha phaLazAkAnyAha-alAbukaM tumbiH iti-karkaTika trapuzaM tumbakaM tumbibhedaH cirbhaTajAtIyaM tumbaka liGga kapitthAmrA imlikaH prasiddhAH idamapi phalazAkopalakSaNam alAbu tumbayolambatvavRttatvakato bhedaH,saca tajjAtIyabIjakRta iti,sarvazabdena coktAtiriktazAkAdInAM saMgrahaH, eteSAM zAlyAdInAM niSpAdakam utpAdaka gRhapatiratnaM gAthApatiratnamityarthaH kauTumbika ratnamityagre sambandhaH / nanu yadi gRhapatiratnam acirakriyayA mantrasaMskriyayA dhAnyAdika niSpAdayati tarhi kiM carmaratne bIjavapanena ! tannirapekSatayaiva tat niSpAdayatuH tasya divyazaktikatvAditi cenmaivam itarakAraNakalApasaMghaTanapUrvakatvenaiva kAraNasya kAryajanakatvaniyamAt, ataeva sUryapAkarasavatIkArA nalAdayaH sUryavidyAmahimnA rasavatI paripacanto'pi tandulasUpazAkavepavArAdi sAmagrorapekSante iti ataeva santopi carmaratnAdayo gauNakakar3I, trapuSa, tuMbaka- tUMmaDA, liGga- mAtuliGga, kapittha-kaiMtha Amra- Ama, aMvalika- imalI-yAAMvalA Adi ina saba padArthoM ko kandamUlazAkoM ko patrazAkoM ko phalazAkoM ko aura bhanAjoM ko yaha gRhapatiratna utpanna karatA hai isa gRhapatiratna ko dUsare zabdoM meM gAthApatiratna. aura kauTumbikaratna bhI kahA gayA hai yahAM aisI zaMkA ho sakatI hai ki jaba yaha gRhapatiratna bahuta hI zIghrarUpa se maMtrazakti ke balapara dhAnyAdika niSpanna kara letA hai to phira carmaratna para bIja bone kI kyA AvazyakatA hai vaha to vinA carmaratna ke bhI unheM utpanna kara sakatA hai kyoMki aisI hI usakI divyazakti hai / uttara isakA aisA hai ki kArya kA jo janaka hotA hai vaha dUsare kAraNa kalApoM kI saMghaTanA pUrvaka hI vivakSita kArya kA utpAdaka hotA hai yadi aisA na mAnA jAve to suryapAka rasavatI banAne vAle nalAdika saMyavidyA ke prabhAva se rasavatI ko pakAte hue bhI tandUla- sUpa dAla- Adi sAmagrI mAhi 35 haritAya, mAdra 4-mA, bhU- bhU ri -sa.2, mAmA -tUmaDI, DI, aySa, tu4-bha'1, G-bhAtu , pitya-tha, mAna-mAbha, mala-mAmI) AmaLA vagere e sarva padArthone kandamULa zAkene, patrazAkane, phaLazAkane ane anAjone e gRhapatiratna utpanna kare che. e gRhapatiratna ne bIjA zabdamAM gAthA5tirana ane kobikaratna paNa kahevAmAM Ave che. ahIM evI zaMkrA thaI zake ke jyAre e gRhapatiratna atIva zIdhra rUpamAM maMtrazaktinA baLe dhAnya Adi niSpanna karI le che te pachI carmara upara vapita karavAnI zI AvazyakatA che. te te vagara carane paNa bI utpanna karIne pakavI zake tema che. kemake evI ja tenAmAM divya zakti che. ene javAba A pramANe che ke kAryane je janaka hoya che, te bIjA kAraNa kalAponI saMghaTanApUrvaka ja vivAkSata kAryopAdaka hoya che, je A pramANe mAnavAmAM Ave nahi te pAka savatI ba. nalAdika sUryavidyAnA-prabhAvathI rasavatIne pakave che chatAM e tandrala-sUpa-dALa vagere sAma 99
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 786 jambudvopapratisUtre kAraNaM bhavanti gAthApatiratnastu pradhAnam nahi pradhAno'pradhAnaM tiraskaroti kintu tatsahakAreNaiva kArya karoti arthAt carmaratnasyaikadeze bIjavapanaM karoti tAvataiva sakalakAryasya siddhirbhavatItibhAvaH / ataeva punaH kIdRzam 'sukusale' sukuzalam atinipuNaM nijakArya - vidhAviti 'gAhArayaNe ti saJcajaNavIssuaguNe' gRhapatiratnamiti sarvajana vizrutaNam, tatra gRhapatiratnam iti amunA prakAreNa sarvajaneSu vizrutAH vikhyAtAH guNAH yasya tattathA IdRza vizeSaNaviziSTaM gRhapatiratnaM yadavasarocitaM kRtavAn tadAha - 'taraNaM' ityAdi / 'taNaM se gAhAvarayaNe bharahassa raNNo tadivasa paiNNaNiSphAiaiANaM savaNNA aNegAI kumbhasahassA ubaTTavei" tataH carmaratnacchatraratna sampuTa saMghaTanAnantaraM khalu tad gRhapatiratnaM bharatasya rAjJaH saeva divasastadivasastasmin prakIrNakAnAm uptAnAM niSpAditAnAM paripAkadazAH prApitAnAM pUtAnAM nirbusIkRtAnAM sarvadhAnyAnAm anekAni 'kumbhasahasrANi' kummAnAM rAzirUpamAnavizeSANAM sahasrANi upasthApayati upaDhau - kI apekSAvAle kyoM hue isaliye yaha mAnanA cAhiye ki maujUda bhI carmaratnAdikato goNa kAraNa the aura gAthApati pradhAna kAraNa thA pradhAna kAraNa apradhAna - gauNa kAraNa kA tiraskAra nahIM karatA hai kintu unakI sahAyatA ke bala se ho apanA kArya karatA hai yaha gAthAprati carmaratna ke ekadeza meM hI bIjavapana karatA hai parantu itane se ho sakala kArya kI siddhi ho jAtI hai yaha gAthApati ratna sakuzala thA isI kAraNa apane kAryameM bahuta adhika nipuNa kahA gayA hai ( gAhAvarayatti saJvajaNavIssu guNe ) isa taraha kA sarvajanoM meM prasiddha haiM guNa jisake aisA yaha gAthApati hotA hai ina pUrvokta vizeSaNoM se viziSTa isa gAthApati ratna ne usa avasara para jo kiyA use (taeNa se gAhAvairayaNe ) ityAdi sUtra dvArA sUtrakAra ne prakaTa kiyA hai - isameM yaha batalAyA hai ki jaba carmaratna aura chatraratna ina donoM kA milAna ho cukA taba usa gRhapatiratna ne bharata mahArAjA ke liye usIdina boye gaye aura usadina paka kara taiyAra hone para kATe gaye tathA nirbusa kiye gaye samasta dhAnyoM ke hajAroM kumbha arpaNakara diye kumbha yaha eka zrInI apekSAvALA kema thayA. ethI Ama mAnavuM joIe ke cama ratnAdikanI vidyamAnatA tA gauNa kAraNe hatA ane gAthApati pradhAna kAraNa hatA. pradhAna kAraNu apradhAna eTale ke gauNu kAraNu nA tiraskAra (manAdara) karI zake nahI. paNa temanI sahAyatAnAM maLeja peAtAnu kAma kare che. e gAthApati cama ratnanA eka dezamAja khIjavapana kare che paNu eTalA mAtra bhI ? sala aryAnI siddhi thA laya che se gAthA patiratna- (sukusale) methI potAnA arthabhAM atIva niyuSya vAmAM Ave che. ( gAhAvairayaNe ti savvajaNavIssuaguNe) evuM savA~janA mAM suprasiddha che. guNa jenA che evA e gAthApita hAya che. e pUrvIkata vizeSaNeAthI viziSTa e gAthA patiratna te avasare yu tene (taraNa se gAhA harayaNe) tyAhi sUtra vaDe sUtrAre 48 are che. mAM the aTa vAmAM Ave che jyAre cama ratna ane chatraratna e banne ratnAnu milAna thai gayuM tyAre ta gRhapatiratne bharata rAjA mATe te ja divasevAvela ane te ja divase pakavIne taiyAra thayelA temaja lalaNI
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 40 3 vakSaskAraH sU0 21 bharatasainyasthitidarzanam 787 kayati arpayati anuyogadvArasUtroktaM kumbhamAnaM tvevam "do asaIo pasaIo dopasaio seiA cattAri seiAo kuDao cattAri kuDayA patthI, cattAri patthayA ADhaya, cattAri AnyA doNo, sahi ADhyAiM jahaNNae kuMbhe asoti ADhayAI majjhimae kuMbhe, ADhayasayaM ukkosae kuMbhetti " vyAkhyAnaM cAtra-tathAhi-atrAzati avAmukhahastatalarUpamuSTiH tatpramANaM dhAnyamapi azatirevocyate, dve azatI prasUtiH nAvAkAratayA vyavasthApitA prAjalakaratalarUpocyate, dve prasRtI setikA mAgadhadezaprasiddho mAnavizeSaH natu iha prasiddhA tasyAH prastha caturguNatvAt. catasraH setikA kuDavaH pallikA samAno mApyamAnavizeSa: catvAraH kuDavAH prastho mANaka samAnamApyam catvAraH prasthAH ADhakaH setikA pramANaH catvAraH ADhakAH droNaH cataH setikA pramANaH SaSThyAH ADhakaiH paJcadazabhiH jaghanyaH kumbhaH mazItyA ADhakaiH viMzatyA droNaiH madhyama : kumbhaH,tathA ADhakAnAM zatena paJcaviMzatyA prakAra kA nApa hotA hai anuyogadvArasUtra meM isakI paribhASA Isa prakAra se kahI gaI hai"do asaIo pasaIo do pasaio seIA cattAri seIAo kuDao cattAri kuDayA pattho cattAri patthayA mADhayaM cattAri ADhayA-doNo saddhi ADhayAiM jahaNNae kuMbhe,asIti ADhacAI majjhimae kuMbhe, ADhayasayaM ukkosae kuMbheti" isakA tAtparya yaha hai-hAtha kI hathelI ko nIcI karake jo muSTi bAMdhI jAtI hai isakA nAma asati hai| isa asati meM jitanA dhAnya AtA hai use hI yahAM asati kahA gayA hai / do asatiyoM ko-eka prasUti hotI hai isakA AkAra nAva ke A kAra jaisA hotA hai hathelI sIdhI karake phailAne para hathelI nAva ke AkAra ko bana jAtI hai / isI kA nAma eka pramRti hai / isa prasRti meM jitanA anAja bharane para banatA hai utanA hI anAja eka prasRti pramANa kahA gayA hai| do prasUtiyoM kI eka setikA hotI hai yaha magadha deza prasiddha taula vizeSa kA nAma hai yaha yahAM prasiddha nahIM hai| cAra setikAoM kA eka kuDava hotA hai cAra kuDavoM kA eka prastha hotA hai cAra prasthoM kA eka ADhaka hotA hai / cAra ADhakoM kA karavAmAM AvelA, nirbasa karavAmAM AvelA sakala dhAnyanA hajAro kuMbhe arpaNa karI dIdhAM. kuMbha e eka prakAranuM mApa che. "anuga dvAra' sUtramAM e mApanI paribhASA A pramANe 32vAbhA mAvI che "do asaIo pasaIo do pasaio seIA cattAri seIAo kuDao cattAri kuDayA pattho,cattAri patthayA ADhaya,cattAri Ar3hayA doNo sahi ADhayAI jahaNNae kume asIti ADhayAI majinamae kume ADhayasayaM ukkosae kumeti "mAnutaic5 mA pramANe che ke hAthanI hatheLI ne nIcI karIne je mUThI vALavAmAM Ave che, tenuM nAma "asati che. e "asatimAM jeTaluM dhAnya samAya che, tene ja ahIM azati kahevAmAM Avela che. be azationI eka prasUti thAya che. ene Akara nAvanA jevo hoya che. hathelI sIdhI karIne pahoLI karIe to te nAnA AkAra jevI thaI jAya che. enuM ja nAma eka prasRti che. e prasUtimAM jeTaluM anAja che, teTaluM anAja eka prasUti pramANa kahevAmAM Ave che. be prationI eka setikA hoya che. A magadha deza prasiddha tela vizeSanuM nAma che. e tela ahIM prasiddha nathI. cAra setikAe ne eka kuDava hoya che. cAra kuDane ekaprastha hoya che. cAra prasthAne eka ADhaka hoya che. cAra ADhaka no eka droNa hoya che. 60
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ 788 jambUdvIpaprajJaptisUtre drauNaiH utkRSTaH kumbhaH iti, atra ca 'savvadhaNNANaM tti' sUtramupalakSaNaparaM tena anyadapi yasanyasya bhojyopayogi vastu tatsarvamupanayati, evaM sati tatra bharataH kathaM kiyatkAlaM ca sthitavAnityAha-'taeNaM se bharahe rAyA cammarayaNasamArUDhe chattarayaNasamocchanne maNirayaNakaujjoe samuggayabhUeNa suha suheNaM sattarattaM parivasaI' tataH gRhapatiratna kRtadhAnyopasthApanAnantaraM sa bharataH carmaratnArUDhaH chatraratnena samavacchanna:-AcchAdito maNiratnakRtodyotaH samudkasampuTaM bhUta iva prApta iva, atra bhUgatau iti sautradhAtoH kta pratyayaH sukhasukhena saptarAtraM saptadinAni yAvat parivasati, etadeva vyaktIkurvannAha-'Navi se muhANa' ityAdi 'Navi se muhANa viliaM Neva bhayaM Neva vijjae dukkhaM / bharahAhivassa raNNo khaMdhAvArassa vi taheva // 1 // ___ ayamartha:-nApi 'se' tasya bharatAdhipasya rAjJaH 'suhA' kSut kSudhA bubhukSA 'Na viliyaM' na vyalIkaM dainyamityarthaH naiva vidyate duHkham skandhAvArasyApi tathaiva yathA bharatasya na kSudAdi tathA sainyasamUhasyApi netyarthaH // 21 // aika droNa hotA hai| 60 sATha ADhakoM kA eka jaghanya kumbha hotA hai / 80 ADhakoM kA eka madhyama kumbha hotA hai 100 ADhako kA eka utkRSTa kumbha hotA hai / "savvadhaNNANaM" aisA kathana upalakSaNa rUpa hai / isase aura bhI jo sainya ke bhojana meM upayogI vastu hotI thI vaha saba vaha detA thA(taeNaM se bharahe rAyA cammarayaNasamArUDhe chattarayaNasamocchaNNe maNirayaNaka ujjoe samuggayabhUeNaM suhaM suheNaM sattaratta parivasai) isa taraha vaha bharata nareza usa varasAta ke samaya carmaratna para baiThA huA aura chatra ratna se surakSita huA maNiratna dvArA pradatta uThyota meM sukha pUrvaka sAta dina rAta taka rahA (Navise khuhANa viliaM Neva bhayaM Neva vijjaedukkha bharahA hivasta raNNo khadhAvArassa vi taheva) itane samaya taka bharata ko na kSudhAne satAyA, na dInatA ne satAyA na bhaya ne satAyA aura na duHkha ne ho satAyA yahI avasthA bharata ke sainya kI bhI rh| isa taraha sAta dina taka bharata vahAM Ananda ke sAtha nirbhayapanese apane skandhAvAra meM rahA // 21 // sATha ADhakenuM eka jaghanya-pramANa kuMbha hoya che. 80 ADha kono eka madhyama kuMbha hoya hai. 100 mADhAnA ye akRSTa upAya che. 'sava dhaNNANa" me thana Saa. 35 che. enAthI Ama sUcita karavAmAM Ave che ke bhejana mATe sainya ne bIjI paNa je vastuo stAtI va vastumAna ke mA5tutu (taeNa se bharahe rAyA cammarayaNasamArUDhe chatta rapaNa samocchapaNe maNirayaNakaujjopa samuggayabhUpaNa suhaM suheNa sattarasaM pariva lAi) yA pramANe te bharata nareza te varSanA samayamAM carmaratna upara beThele ane chatraratnathI surakSita ye| maNiratna || prahata adhetamA suMbhapU sAta-hivasa rAtri sudhI 2hyo. (Na vi se khabANaviliaM Neva bhaya va vijjae dukkha bharahAhivasta raNo khadhAvArassa vi tahevI ATalA samaya sudhI bhAratane na bubhakSA e satAvyA, na dInatAe satA, na bhaye satA ane na du:khe satAvyo. ane e pramANe bhAratanI senAnI paNa sthiti rahI. A pramANe sAta divasa sudhI bhArata tyAM AnaMda pUrvaka pitAnA skadhAvAranI sAthe rahyA 21
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ 789 prakAzikA TI tu0 vakSaskAra: sU0 22 saptarAtryAnaMtarIyavRttavarNanam tataH kiM jAtamityAha-'taeNaM tassa" ityAdi / mUlam-tae NaM tassa bharahassa raNNo sattarattaMsi pariNamamANaMsi imeyArUve ajjatthie ciMtie kappie patthie maNIgae saMkappe samuppajjitthA kesaNaM bho ! apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe jAva parivajjie jeNaM mamaM imAe eyANuruvAe jAva abhisamaNNAgayAe upi vijayakhaMdhAvArassa jugamusalamuTThi jIva vAsaM vAsai / taeNaM tassa bharahassa raNNo imeyArUvaM ajjhatthiyaM ciMtiyaM kappiyaM patthiyaM manogayaM saMkappaM samu ppaNaM jANittA solasadevasahassA saNNajjhiuM pavvattA yAvi hotthA taeNaM te devA saNNaddhabaddhavammiyakavayA jAva gahiAuhappaharaNA jeNeva te mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA. mehamuhe NAgakumAre deve evaM vayAsI haMbho! mehamuhA NAgakumArA! devA appathiapatthagA jAva parivajjiyA kiNNaM tubhi Na yANaha bharahaM rAyaM cAuraMtacakkavaTTi mahiddhiyaM jAva uddavittae vA paDisettie vA tahAvi NaM tumme bharahassa raNo vijayakhaMdhAvArassa uppiM jugamusalamuTThippamANamittAhiM dhArAhiM oghameghaM sattarattaM vAsaha, taM evamavi gate itto khippAmeva avakkamaha ahava NaM ajja pAsaha, cittaM jIvalogaM, tae NaM te mehamuhA NAgakumArA devA tehiM devehiM evaM vuttA samANA bhIyA tatthA vahiA ubbiggA saMjAyabhayA meghAnIkaM paDisAharati paDisAharittA jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA AvADacilAe evaM vayAsI esaNaM devANuppiyA ! bharahe rAyA mahiddhie jAva No khalu esa sakkA keNai deveNa vA jAva aggippaogeNa vA jAva uvadavittae vA paDisehittae vA tahAvi aNaM te amhehiM devANuppiyA ! tubhaM piyaTTayAe bharahassa raNo uvasagge kae, taM gacchaha NaM tubme devAnuppiyA ! hAyA kayabalikammA kayakouyamaMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocUlagaNiacchA aggAI varAI syaNAI gahAya paMjaliuDA pAyavaDiA bharahaM rAyANaM saraNaM uveha,
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ 790 ... jambUddhopaprajJaptisUtre paNivaiavacchalA khalu uttamapurisA Natthi me bharahassa raNNoaMtiyA o bhayamiti kaTu, evaM vadittA jAmeva disi pAunbhUyA tAmeva disi pddigyaa|tennN te AnADacilAyA mehamuhahiM NAgakumArahiM devehi evaM vuttA samANA uThAe uTThati, udvittA pahAyA kayabalikammA kayakouyamaMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocUlagaNiacchA aggAI varAI rayaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjali kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAviti vaddhAvittA aggAiM varAiM syaNAI uvaNeti, uvaNittA evaM vayAsI-'vasuhara guNahara jayahara hirisiri dhikittidhaarkriNd| lakkhaNasahassadhAraka rAyamidaM NeciraM dhAre // 1 // heyavai gayavai Navai NavaNihi bai bharahavAsa paDhamavaI / vattIsa jaNavayasahassarAyasAmI ciraMjIva // 2 // paDhamaNarIsara Isara hia Isara mahiliA sahassANaM / devasaya sAhasIsara codasa rayaNI sara jasaMsI // 3 // sAgara giri merAga uttara vAINa mabhijiaM tumae / tA amhe devANuppiyassa visae privsaamo||4|| ahoNaM devANu. ppiyANaM iDDo juI jasebale vorie purisakAraparakkame divvA devajuI dive devANubhAve laddhe patte abhisamaNNAgae, taM diTThANaM devANuppiyA NaM iddho evaM ceva jAva abhisameNNAgae. taM khAmema NaM devANuppiyA khamaMtu NaM devANuppiyA khaMtumarahatuNaM davANuppiyA! Noi bhujjobhujjo evaM karaNayAe ttikaTu paMjaliuDA pAyavaDiA bharahaM gayaM saraMga ujaveti / taeNaM se bharahe rAyA tesiM AvADacilAyoNaM aggoiM varAI rayaNAI paDicchaMti paDicchittA te AvADacilAe evaM vayAsI gacchahaNaM bho tumbhe mamaM bAhucchAyA parigahiyA NibhayA NirubiggA suhaM suheNaM parikhasaha, Nasthi me katto vi bhaya patthi tikaTu sakkArei sammANei sakkArettA sammA NettA paDivitajjei / taeNaM se bharahe rAyA suseNaM segAvaI sadAvei sadAvittA evaM vayAsI gacchAhiNaM bho devANuppiyA ! doccaMpi siMdhue
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU0 22 saptarAvyAnaMtarIyavRttavarNanam 191 mahoNaie paccatthimaNikkhuDaM sasiMdhusAgaragirimerAgaM samavisama NikkhuDANi a oavehi oavittA amgAI varAI rayaNAiM paDicchAhi paDicchittA mama eya mANattiyaM khippAmeva paccapiNAhi jahA dAhiNilassa oyavaNaM tahA savvaM bhANivvaM jAva paccaNubhavamANeo viharaMti ||suu0 22 / chAyA-tataH skhalu tasya bharatasya rAjJaH saptararAtre pariNamati ayametadpo'bhyarthitaH cintitaH kalpitaH prArthitaH manogataH saGkalpaH samudapadyata,kaH sa khalu bhoH ! aprArthitaprArthako durantaprAntalakSaNo yAvat parivarjitaH yaH skhalu mama asyAmetapAyAM yAvadabhisamanvAgatAyAm upari vijayaskandhAvArasya, yugamusalamuSTi yAvata varSa varSati / tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH idametadrUpam abhyathitaM cintitaM kalitaM prAthitaM manogataM saMkalpa samutpannaM jJAtvA SoDazadeva sahastrAH sannadhupravRttApyabhavan , tataH khalu te devAH sannaddhabaddharmitakavacAH yAvat gRhItAyudhapraharaNAH yatraiva te meghamukhAH nAgakumArAH devAstatraiva upAgacchanti, upAgatya meghamukhAn nAgakumArAn devAn evamavAdIt bho ! meghamukhAH nAgakumArAH! devAH aprArthitaprArthakAH yAvat parivarjitAH kiM khalu yUyaM na jAnItha bharataM rAjAnaM cAturantacakravartinaM maharddhikaM yAvat upadravayituM vA pratiSedhayituM vA, tathApi khalu yUyaM bhara. tasya rAjJo vijayaskandhAvArasyopari yugamusalapramANamitAbhirdhArAbhiH oghamegha saptarAtra varSa varSata, tat evamapi gate itaH kSiprameva apakAmata athavA khalu adya pazyata citraM jIvalokam, tataH khalu te meghamukhA nAgakumArA devAH taiH devaiH evamuktAH santaH bhItAH prastAH vAdhitAH udvignAH sAtabhayAH meghAnIkaM pratisaMharanti, pratisaMhRtya yatraiva ApAtakirAtAH tatraiva upAgacchanti upAgatya ApAtakirAtAn evamavAdiSuH eSaH khalu devaanupriyaaH| bhAto rAjA mahaddhiko yAvat no khalu eSa zakyate kenApi devena vA yAvata agniprayogeNa vA yAvat upadravayituM vA pratiSedhayituvA tathApi ca khalu asmAbhiH devAnupriyAH! yuSmAkaM prItyartha bharatasya rAkSaH upasargaH kRtaH tadgacchata devAnupriyAH! yUyaM snAtAH kRtabalikarmANaH kauta kamalaprAyazcittAH ArdrapaTazATakAH avacUlakaniyatthAH agrayANi varANi ratnAni gRhotvA prAJjalikRtAH pAdapatitAH bharataM rAjAnaM zaraNam upeta praNipatitavatsalAH khalu uttamapuruSAH nAsti bhavatAM bharatasya rAjJo'ntikAd bhayamiti kRtvA evam uditvA yAmeva diza prAdurbhUtAH tAmeva dizaM pratigatAH / tataH khalu te ApAtakirAtAH meghamukhaiH nAgakumAra devaiH evamuktAH santaH utthayA uttiSThanti, utthAya snAtAH kRtabali karmANaH kRtakautukamaGgalaprAyazcittAH AdrapaTazATakAH avacUlakaniyatthAH agryANi varANi ratnAni gRhItvA yatraiva bharato rAjA tatravopAgacchanti upAgatya karatalaparigRhItaM yAvat mastake aJjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena vaddhayanti varddhayitvA agryANi varANi ratnAni upanayanta upanIya evamavAdiSuH he vasudhara! guNadhara ! jayadhara! hI zrI dhRti kIrtidhAraka! narendra lakSaNa sahastradhAraka! naH rAjyamida ciraM dhAraya // 1 //
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ 792 hayapate ! gajapate ! narapate / navanidhipate ! bharatavarSa prathamapate ! dvAtriMzajjanapadasahastrarAja svAmin ! ciraM jIva // 2 // prathama narezvara ! Izvara ! mahilikA sahastrANAM hRdayezvara ! devazatasahastrANAmIzvara ! caturddazaratnezvara ! yazazvin |3|| sAgaragirimaryAdam uttarAvAcIna mabhijitaM tvayA / tasmAd vayaM devAnupriyasya viSaye parivasAmaH // 4 // jambUdvIpapraptisUtre aho khalu devAnupriyANAm Rddhi dyutiryazo balaM vIrya puruSakAraH parAkramaH divyAH devadyutiH divyo devAnubhAvo labdhaH prAptaH abhisamanvAgataH tat dRSTvA khalu devAnupriyANAm RddhiH pavameva yAvat abhisamanvAgataH, tat kSamayAmaH khalu devAnupriyAH / kSamatAM khalu devAnupriyAH / kSantu marhantu khalu devAnupriyAH / naiva bhUyobhUyaH evaM karaNatAyai iti kRtvA prAJjalikRtAH pAdapatitAH bharataM rAjAnaM zaraNamupayAnti tataH khalu sa bharato rAjA teSAmApAtakirAtAnAmagryANi varANi ratnAni praticchati pratIcchya tAnApAtakirAtAn evamavAdIt gacchata khalu bhoH / yUyaM mama bAhucchAyayA parigRhItAH nirbhayAH nirudvignAH sukhaM sukhena parivasata, nAsti bhavatAM kuto'pi bhayamastIti kRtvA satkArayati, sanmAnayati satkArya sanmAnya prativisarjayati / tataH khalu sa bharato rAjA suSeNaM senApatiM zabdayati / zayitvA evamavAdIn gaccha khalu bho devAnupriya ! dvitIyamapi sindhvA mahAnadyAH pazcimaM niSkuTaM sasindhusAgaragirimaryAdaM samaviSamaniSkuTAni ca 'oavehi' sAdhaya sAdhayitvA ayANi varANi ratnAni pratIcchati pratISya mama patAmAjJatikAM kSiprameva pratyarpaya yathA dAkSiNAtyasya 'obhavaNaM' sAdhanam tathA sarva bhaNitavyam yAvat pratyanubhavan viharaMti ||sU022|| TIkA - - " taraNaM tassa bharaharUsa" ityAdi / 'taraNaM tassa bharahassa raNNo sattarasi pariNamamANaMsa imeyArUve ajjhatthie ciMtie kappie panthie maNogae saMkappe samuppajjitthA' tataH tadanantaraM khalu tasya bharatasya rAjJaH saptarAtre pariNamati sati ayametadrUpaH sapta rAtriSu vyatItAsu varSAnirodhaviSayako vicAro bharatasya manasi evaM vakSyamANaprakAreNa jAtaH tatra prathamam ' ajjhatthie ' AdhyAtmika Atmani jAtoMskura 'taeNaM tassa bharahassa raNNo sattara ttaMsi pariNamamANaMsi' ityAdisUtra - 22 TIkArtha - (taeNaM tassa bharahassa raNNo) jaba bharatarAjA ke vahAM rahate 2 (sattara taMsi pariNamamANaMsi) sAta dina rAta samApta ho cuke taba (imeyArUve ajjhatthie citie kappie patthie maNogae kappe samupajjatthA ) use aisA manogata saMkalpa utpanna huA yahAM saMkalpa ke 'AdhyAtmika, cintita, kalpita, prArthita' ina vizeSaNAM kI jagaha 2 vyAkhyA kara dI gai haiM ataH vahIM se ise 'tapaNaM tassa bharahassa raNNo sattarattani pariNamamANaMsi' ityAdi sUtra - 22 // TIDArtha - (ta paNa tassa bharahassa raNNo) kyAre bharata rAjjane tyAM ratAM - ratAM (sattarataMsi pariNamamANasi) sAta divasa ane rtriyo| pUrI thaI tyAre - (imeyArUve ajjhafree citie kaNie patthie maNogara saMkappe samupajjitthA ) tane the| manogata sa Mpradaya
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 22 saptarAtryanaMtarIyavRttavarNanam 793 iva' 1 tadanu 'ciMtie' cintitaH punarvarSAnirodhaviSayaka vicAraH smaryamANo dvipatrita iva jAtaH2 tadanu 'kappie' kalpitaH sa eva varSAnirodhaviSayako vicAraH vyavasthA yukta mevaM varSAnirodhaM kariSyAmIti kAryA'kAreNa pariNataH pallavita iva jAtaH3 tataH 'patthie' prArthitaHsa eva vicAra iSTarUpeNa svIkRtaH puSpita iva saMvRttaH 4 tataH 'maNogae saMkappe' manogataH saMkalpaH manasi dRr3harUpeNa nizcayaH mayA itthameva varSAnirodhaH kartavya iti vicAraH phalita iva 5 'samuppajjitthA' samudapadyata / etAdRzo vicAro varSAnirodhaviSayakaH samabhavaditi / tadevAha- kesaNaM' ityAdi 'kesa NaM bho ! 'apatthiyapatthae duraMtapaMtalakkhaNe jAva parivajjie jeNaM mamaM imAe eANuruvAe jAva abhisamaNNAgayAe uppiM vijayakhaMdhAvArassa jugamusalamuTTi jAva vAsaM vAsai ? kaH eSaH khalu bhoH sainikAH zaNuta ! aprArthitaprArthakaH tatra aprArthitam amanorathagocarIkRtaM prasaGgAt maraNaM tasya prArthakaH maraNecchurityarthaH, tathA durantaprAntalakSaNaH durantAni duSTAvasAnAni prAntAni tucchAni lakSaNAni yasya sa tathA arthAta azubhalakSaNayuktaH yAvat padAt 'honapuNNacAuddase, hirisiriparivajjie' iti grAhyam 'hInapuNNacAuddase' honapuNyacAturdazaH hInAyAM puNyacaturdazyAM jAtaH janma yasya sa iti hInapuNya-cAturdazaH caturdazI tithi janmAzritA puNyA zubhA ca bhavati tayA rahitaH ata AkrozatA itthamuktA tathA 'hirisiriparivajjie' hrIzrIparivarjitaH hiyA lajjayA zriyA zobhayA parivartitaH, yaH khalu mama asyAmetadrUpAyAM yAvadivyAyAM devAnAmiva RddhiH devasya vA rAjJa Rddhirdevarddhi stasyAM satyAm evaM divyAyAM devadhutau devasya vA rAjJo dhutiH divyena devAnubhAvena devAnAmiva yo'nubhAvaH prabhAvastena saha labdhAyAM prAptAyAmabhisanvAgatAyAM satyAm upari skandhAvArasya-dvAdaza yojanasthitasainyasamUhasya dekhalenI cAhiye / (kesa NaM bho ! apasthiyapatthie duraMtapaMtalakkhaNe jAva parivajjie jeNa mama imAe e ANurUvAe jAva abhisamaNNAgayAe upi vijayakhaMdhAvArassa jugamusalamudvi jAva vAsaM vAsai) are ! yaha kauna aisA apanI akAla mRtyu kI cAhanA vAlA tathA duranta prAnta lakSaNoM vAlA yAvat nirlajja zobhAhIna vyakti hai, jo merI isa kulaparamparAgata divya devarddhi ke-devokI jaso Rddhi ke hone para, divya devadyuti evaM divya devAnubhAva ke hone para bhI senA ke Upara yuga, usalyA- s565|| "AdhyAtmika, cintita, kalpita, prArthita the vizeSa saMga hIMta thayAM che. emanI vyAkhyA A graMthamAM aneka sthAne karavAmAM AvI che. ethI jijJAsu bhanA tyAMthI ko vize yu (kesa Na bho! apatthiyapasthie duraMtapatalakkhaNe jAva parivajjie je Na mama imAe pANurUvAe jAva-abhilamaNNAgayAumpi vijayakhaMdhAvArasla jugamusalamuTThi jAva vAsaM vAsai) are ! ye 3 potAnI mA mAyunI 427 / 42 nAra temaja duraMta prAta lakSaNe vALa yAvata nirlajaja zobhA hIna mANasa che ke je mArI A kula paraMparAgata divya devadhine-deve jevI Rddhi hovA chatAM, divya devaghuti temaja divya devAnubhAva hovA chatAM e, mArI senA upara yuga; musaLa temaja muSTi
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre 'jugamusalamuThi jAva tti' yugamusalamuSTipramANamAtrAbhirdhArAbhiH varSa varSati vRSTi karoti / pracaNDavRSTiM karotItyarthaH 'tae Na tassa bharahassa raNNo imeyArUvaM anbhatthiyaM ciMtiya kappiyaM patthiyaM maNoga saMkappaM samuppaNaM jANittA solasadevasahassA saNNajjhiuM pavattA yAvi hotthA', tataH uktacintAsamutpatyanantaraM khalu tasya bharatasya rAjJaH imametadrapam-etAdRzam abhyarthitaM cintitaM kalpitaM prArthitaMmanogataM saMkalpaM samutpanna jJAtvA caturdazaratnAdhiSThAyakadevasahastrANi caturdaza dve sahasre svAGgAdhiSThAtR devabhUte ityevaM SoDaza devasahastrAH sannaddha pravRttAzcApyabhavan saGagrAmaM kartum udyatA abhUvana jAtAH kathaM sannadhu pravRttA ityAha-'taraNaM te devAH saNNaddhabaddhavammiyakavayA jAva gahi AuhappaharaNA jeNeva te mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti' tataH khalu te SoDasahazastrasaMkhyakA devAH sannabaddhavammitakavacAH sannaddhaM zarIrAropaNAt baddhaM kasAbandhanataH ataeva varma lohakattalAdi rUpaM sajAtamasyeti vammitam zarIre saMlagnIkatam etAdRzaM kavacaM zarIratrANakaM yeSAM te tathA tathA yAvat padAt utpIDitazarAsana paTTikAH pinaddhagreveyabaddhAviddhavimalavaracinhapaTTAzca tatra utpIDitAH gADhaM guNAromusala evaM muSTi pramANa jaladhArAoM se yAvat varasA barasA rahA hai ? (tae NaM tassa bharahassa raNNo imeyArUve ajjhatthiyaM ciMtiyaM kappiyaM patthiyaM maNogayaM saMkappaM samuppaNNaM jANittA solasadevasahassA saNNajjhiuM pavattA yAvi hotthA) isa prakAra ke AdhyAtmika, cintita, prArthita manogata udbhUta hue bharata rAjA ke saMkalpa ko jAna kara ke 16 hajAra deva-14 ratnoM ke 14 hajAra aura apane zarIra ke rakSaka 2 hajAra deva isa prakAra se milakara 16 hajAra deva saMgrAma karane ke liye udyata ho gaye (tae NaM te devA saNNaddhabaddhavammiyakavayA jAva gahimAuhappaharaNA jeNeva te mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti) taba ve deva sannaddhavaddha varmita kavaca yAvat gRhIta Ayudha praharaNa hokara jahAM ve meghamukha nAmake nAgakumAra deva the vahAM para Aye 'saNNaddhabaddhagahiA uhappaharaNA' ina padoM kI vyAkhyA pIche kaI jagaha kI jA cukI hai ataH vahIM se ise dekhanI cAhiye yahAM yAvatpadase 'utpIDitazarAsanapaTTikAH pinaddhagraiveyabaddhAbiddhavimalavaracihnapaTTAzca' ina pramANa dhArAsAyI yAvat vRSTi // 21 cha ta paNa tassa bharahassa raNNo imeyArUve ajjhasthiyaM ciMtiya kappiyaM patthiya maNogaya saMkappaM samuppaNNaM jANittA solasadevasahassA saNNajjhiuM pavattA yAvi hotthA) // tana mAdhyAtmi(zata prAthita manogata uddabhuta thayelA bharata narezanA saMka95 ne jANa ne 16 hajAra de-14 nA 14 hajAra ane temanA zarIranA rakSaka be hajAra A pramANe maLIne 16 hajAra de saMgrAma karavA Gdhata ya gayA. (taeNaM te devA saNNaddhabaddhavammiyakavayA jAva gahiAuhappaharaNA jeNeva te mehamuhA NAgakumArA devA teNeva uvAgacchaMti ) tyA ta heve| sannada paddha. vamita kavaca cAva-gRhIta Ayudha praharaNa vALA thaI ne jyAM te meghamukha nAme nAga bhAratA tyAM pAMcyA. "saNaddhavaddhagahiAuhappaharaNA" se pahonI vyAcyA pAchaLa aneka sthAne karavAmAM AvI che. ethI jijJAsujanee tyAMthI jANI levuM ahI
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraH sU0 22 SaptarAtryanaMtarIyavRttavarNanam 795 paNAt dRDhIkRtAH zarAsanapaTTikAH dhanurdaNDAH yaiH te tathA, tathA pinaddhaM paridhRtaM graiveyakaM grIvAtrANakaM grIvAbharaNaM vA yaiste tathA, baddho granthidAnena AviddhaH parihito mastakAveTanavimalavaracihnapaTTo vIrAtivIratAsUcaka vastravizeSo yaiH te tathA pazcAdubhayoH karmadhArayaH tathA gRhItAyudhapraharaNAH gRhItAni AyudhAni praharaNAni ca yaiste tathA AyudhapraharaNayostu kSepyAkSepyakRto vizeSo bodhyaH tatra kSepyAni bANAdoni, akSepyAni khaDgAdIni athavA gRhItAni AyudhAni praharaNAya yaiste tathA, evaMbhUtAH santaH yatraiva meghamukhAH nAgakumArA devAH Asan tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA' upAgatya 'mehamuhe NAgakumAre deve evaM vayAsI' meghamukhAn nAgakumArAn devAn evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH 'haMbho ! mehamuhA NAgakumArA ! devA appatthiyapatthagA jAva parivajjiA kiNNaM tubhi Na jANaha bharahaM rAyaM cAuraMtavakkavahi mahiddhiyaM jAva uddavittae vA paDisehittae vA tahAvi NaM tumbhe bharahassa raNNo vijayakhaMdhAvArassa upi jugamusalamuTTippamANamittAhiM dhArAhiM oghameghaM sattarattaM vAsaM vAsaha' haMbho ! meghamukhAH nAgakumArAH ! devAH aprAthitaprArthakAH maraNecchavaH yAvat padAt durantaprAntalakSaNAH hInapuNyacAturdazAH hI zrI parivarjitAH hInapuNyacAturdazAH puNya caturdazItithijanmarahitAH hI zrI parivarjitAH padoMkA saMgraha huA haiM / ina padoM kI vyAkhyA yathAsthAna kI jA cukI hai ataH vahIM se yaha bhI dekhI jA sakatI hai (uvaagcchitt|) vahAM Akara ke (mehamuhe NAgakumA re deve evaM vayAso) unhoMne meghamukha nAmake una nAgakumAra devAMse isa prakAra kahA -(haMbho ! mehamuhA NAgakumArA devA ! appatthiyapatthagA jAva parivajjiA kiNNaM tubhi Na jANaha bharahaM rAyaM cAuraMtacakkavahi mahiDDhiyaM jAva uddavittae vA paDisehittae vA tahAvi NaM tubbhe bharahassa raNNo vijayakhaMdhAvArassa upi jugamusala muTTippamANamittAhiM dhArAhiM oghameghaM sattarattaM vAsaM vAsaha) he meghamukha nAmake nAgakumAra devo ! hameM jJAta hotA hai ki tuma aba akAla meM hI apanI mRtyu ke abhilASI bana gaye ho tumhAre saba ke lakSaNa ye abhISTArthaka sAdhana nahIM haiN| ve sarvathA tuccha hai tumhArA janma hIna puNya caturdazI kA huA pratIta hotA hai tuma saba ke saba bilakula bezarama ho aura zobhA se tiraskRta yAvata pahathI "utpIDitazarAsanapaTTikAH pinaddhauveyabaddhAviddhavimalavaracinhapAzca" e padene saMgraha thayo che. e padonI vyAkhyA paNa yathAsthAne karavAmAM AvI che. jijJAsumnaane tyAMcI thI ve (uvAgacchittA) tyAM paDAMyIna (mehamuhe NAgakumAre deve evaM vayAsI) tamaNe medhabhuma nAma nAgabhAra he ne yA pramANe yu-( haM bho! meha muhA NAgakumArA devA ! apatthiyapatthagA jAva parivajjiyA kiNNaM tubbhi Na jANaha bharahaM rAyaM cAuraMtacakkaTTi mahiDhiya jAva uddavittaevA paDisehittaevA tahAvi NaM tumme bharahassa raNo vijayakhaMdhAvArasta uppi jugamusalamuTThippamANamittAhiM dhArAhiM oghameghaM sattaratta vAsa vAsaha) 3 medhabhu5 nAma nAgabhAra he! amana 12 ch| tame have alapakALamAM ja maraNa pAmaze. tamArA savanA A lakSaNe abhISTArthaka sAdhana nathI Ama sarvathA tuccha che. tamAro janma hIna-puNya caturdazInA divase thayele pratIta thAya
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 796 jambUdvIpaprajJaptisUtre santaH kimiti prazne na jAnIthetyatra kAkupAThena vyAkhyeyam tena na jAnItha ki yUyam ! api tu jAnItha bharataM rAjAnaM cAturantacakravartinam AcatuHsamudrAntakaragrAhiNam mahaddhikaM mahatI Rddhiryasya sa tathA ta lakSmIsampanna mityarthaH yAvat padAt 'mahajjuie mahANubhAve mahAsokkhe' iti viziSTam yadeSa na kaizcidapi devadAnavAdibhiH zastraprayogAdibhi rupadravayituM vA pratiSedhayituMvA zakyate iti, tathApi khalu jagatyajayyaM jetumazakyaM jAnato'pi khalu yUyaM-meghamukhAH nAgakumArAH bharatasya rAjJo vijayaskandhAvArasyopari yugamusalamuSTipramANamAtrAbhiH dhArAniH oghamegha saptarAtraM sapta rAtripramANakAlena varSa varSata 'taM evamavi gate itto khippAmeva avakkamaha ahava NaM ajja pAsaha cittaM jIvalogaM' tat tasmAt evamapi gate atIte avicAritakArye kRte satyapi kiM bahu adhikSipAma: ? itaH sthAnAt kSiprameva pazcAttApapUrvakaM svAparAdhaM kSamApayantaH apakrAmata apayAta dUramapasaratetyarthaH athavA vikalpAntare khalu yadi nApakAmata tarhi adya sAmpratameva pazyata kiye hue ho kyA tuma cAturanta cakravartI bharata rAjA ko nahIM ja nate ho-tumane nahIM sunA hai ki vaha AsamudrAnta karagrAho hai / mahatI Rddhi vAlA hai yAvat vaha mahAdyuti vAlA mahAprabhAva vAlA, mahAsaukhya kA bhoktA hai kipI bhI deva dAnava Adi meM aisI zakti nahIM hai jo zastrAdiko dvArA use upadrava yukta kara sake yA yahAM se use pIche vApisa kara sake isa prakAra se isa jagata meM ajeya hue bharata rAjA ko jAnate hue bhI Apaloga usako senA ke Upara yuga musala, evaM muSTi pramANa jaisI jaladhArAoM se puSkala saMvartaka megha kI taraha sAta dina se vRSTi varasA rahe ho (taM evamavigate itto vippAmeva avakakamaha, ahava NaM ajja pAsaha cittaM jova logaM) tumane yaha kAma binA vicAre ho kiyA hai aba hama isa para tumheM kitanA tiraskRta kare aba tumhArI bhalAI isI meM hai ki tuma saba isa sthAna se apane aparAdha kI pazcAttApa pUrvaka kSamA mAMgate hue zoghahI cale jAo / yadi nahIM jAte hoM abhI hI tuma saba citra jIva loka ko-vartamAna bhava se anya che. tame sarve nirlajaja cho ane zobhAthI tiraskRta thayelA che. zuM tame-cAturata cakravatI bharata rAjAne jANatA nathI. tamane khabara nathI ke te bharata nRpati Asamudrata kara grAhI che. te mahatI dvivAna che yAvat te mahAdyutivAna mahA prabhAvavAna ane mahAsAkhya katA che. koI paNa deva, dAnava vageremAM evI zakti che ja nahi ke je zastrAdike vaDe tene upadrava yukta karI zake. athavA to tene ahIMthI pAchA haThAvI zake. A pramANe A jagatamAM ajeya te bharata rAjA ne jANavA chatAMe tame te rAjAnI senA upara yuga, musala temaja muSTi pramANa jevI jaLadhArAothI puSkaLa saMvartaka meghanI jema sAta-divasa rAtri thA vRSTi 12sAvI 2thA ch|. (ta evamavigate itto strippAmeva avakkamaha, ahava NaM ajja, pAlaha cittaMjIvalogaM ) tame 2mA ma 12 viyAye 4 yu" che. me tamane al pramANa mAM tiraskRta karIe. have tamArI bhalAI emAM ja che ke tame save A sthAnathI potAnA aparAdhanI pazcAttApa pUrvaka kSamAyAcanA karatAM yathAzIvra ahIMthI palAyana thaI jAo. jo tame ahIMthI jaze nahIM te hamaNuM ja save bhinna jIva lekane-eTale ke vata bhAna samAMthI anya bhavana-ite mRtyu 2 pAmazA. (tapaNaM te mehamuhA NAgakumArA
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR.3 vakSaskAraH su0 22 saptarAtryanaMtarIyavRttavarNanam 797 citraM jIvalokam vartamAnabhavAdanyaM bhavam apamRtyuM prApnutetyarthaH 'taeNaM te mehamuhA NAgakumArA devA tehiM devehiM evaM vuttA samANA bhIyA tatthA vahiyA saMjAyabhayA meghAnIkaM parisAharaMti' tataH khalu te meghamukhA nAgakumArA devAH taiH SoDazasahastrasaMkhya kaiH devairevamu kAH santaH bhItAH trastAH vadhitAH saJjAtabhayAH meghAnIkam-ghanadaM prati saMharanti apaharanti 'parisAharittA jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchaMti' pratisaMhRtyayatraiva ApAtakirAtAH tatraiva upAgacchanti 'uvAgacittA AvADacilAe evaM vayAsI' upA. gatya meghamukhAH nAgakumArAH ApAtakirAtAn evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSuH uktavantaH kimuktavanta ityAha-'esa NaM devANuppiyA! bharahe rAyA mahaDDhie.jAva No khalu esa sakkA keNai deveNa vA jAva aggippaAgeNa vA jAva uvaddavittae vA paDisohittae vA tahAvi aNaM te amhehiM devANuppiyA! tubbhaM piaTTayAe bharahassa raNNo uvasagge kara' he devAnupriyAH eSaH khalu bharato rAjA mahaddhiko yAvat mahAsaukhyaH cAturantacakravartI vartate na khalu bhava ko-akAla mRtyu ko-dekhate ho (taeNaM te mehamuhA NAgakumArA devA tehiM devehiM evaM vuttA samANA bhIyA tatthA bahiyA saMjAyabhayA meghAnIkaM parisAharaMti) isa prakAra se una 16 hajAra devo dvArA DATe gaye ve meghamukha nAma ke nAgakumAra deva bahuta hI adhika rU meM bhayabhIta ho gaye trasta ho gaye vyathita yA bAdhita ho gaye, aura saMjAta bhayavAle bana gaye ataH usI samaya unhone dhanaghaTA ko apahRta kara liyA (parisAharittA jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchaMti) apahRta karake phira ve jahAM para opAta kirAta the vahAM para Aye (uvAgacchittA AvADacilAe evaM kyAsI) vahAM Akara ke unhoMne una ApAta kirAtoM se aisA kahA--(esa NaM devANuppiyA! bharahe rAyA mahaddhie jAva No khalu esa sakkA keNai deveNa vA jAva aggippaAgeNa vA jAva uddavittae vA paDisehittae vA tahAvi a NaM te amhehi devANupiyA ! tumbhaM piaTTayA bharahasta raNo uvasagge kae) hai devAnupriyo ! yaha bharatarAjA hai aura yaha mahardika hai yAvat mahAsaukhya saMpanna hai| cAturantacakravartI haiM yaha kisI bhI deva dvArA yAvat kisI bhI dAnava dvArA yA kisI bhI devA tehiM devehiM evaM vuttA samANA bhIyA tatthA bahiyA saMjAyabhayA meghAnokaM parisAharati ) mA prabhAta 192 dev| ( ghata thy| te bhavabhuma nAma nAgabhAra le atI bhaya satrasta thaI gayA, vyathita ke vadhita thaI gayA, ane sAtabhaya vALA sanI gayA. methI te kSaNa tamA dhana ghaTAyAna apahata bIghA. ( parisAharinA jeNeva AvADacilAyA teNeva uvAgacchati) sAta zana pachI tamA nyA mApAta (zatA tA tyAM gayA. ( uvAgacchittA AvAcilAe evaM vayAso) tyAM namo sApAta zitAne yA pramANe 4thu. (esaNaM devANudipayA ! bharahe rAyA mahaddhipa jAva No khala pasa sakkA keNai deveNa vA jAva arigappaogeNa vA jAva uddavittae vA paDisohitta evA tahAviaNaM te amhehi devANuppiyA ! tubbhaM piadvayAe bharahassa raNNo usane ) he davAnapriye ! e bharata rAjya che. e maha ika che yAvatuM mahA saukhya saspana che. e cAtarakta cakravatI che. e koI paNa deva vaDe yAvat koi paNa dAnava vaDe athavA
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvopaprAptisUtre eSaH kenApi devena vA yAvat dAnavena vA kinnareNa vA kiMpuruSeNa mahorageNa vA gandharveNa vA zastraprayogeNa vA agniprayogeNa vA yAvat mantraprayogeNa vA upadravayituM vA pratiSedhayituM vA yuSmaddezAkramaNato nivartayitum tathApi itthamasAdhye kArye satyapi ca khalu asmAbhirdevAnupriyAH ! yuSmAkaM prItyartha bharatasya rAjJaH utsargaH kRtaH 'taM gcch| NaM tumbhe devANuppiyA ! hAyA kayabalikammA kayakouyamaMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocalagaNiacchA aggAiM varAI rayaNAI gahAya paMjaliuDA pAyavaDiA bharahaM rAyANaM saraNaM uveha' tat tasmAt gacchata khalu devAnupriyAH ! yayam ApAtakirAtAH snAtAH kRtabalikarmANaH vAyasAdibhyo dattAnnabhAgAH kRtakautukamaGgalaprAyazcittAH tathA ArdrapaTazATakAH AdrauM sadhaH snAnavazAjjalamizritau paTazATakau uttarIyaparidhAne yeSAM te tathA etena sevAvidhau avilambaH sUcitaH, tathA 'avacUlakaniyatthA' avacUlakam adhomukhAJcalam-mutkalAcalam yayA syAt tathA niyatthaM niyamitaM yeSAM te tathA prakSarajjalaM vastraM paridhAya ganta vyamityarthaH anenAbaddhakacchatvaM sUcitaM tadupadarzanena svadainyaM sUcitamiti / baddhakacchatvadarzane hi zUratvasUcaka utkaTatvasambhAvanAyA janaprasiddhatvAt agryANi bahumUlyakAni varANi zreSThAni ratnAni gRhItvA prAJjalikRtAH kRtaprAJjalayaH pAdapatitAH caraNanyastamastakAH kinnara dvArA yA kisI bhI kiMpuruSa dvArA yA kisI bhI mahoraga dvArA yA kisI bhI gaMdharva dvArA zastra prayoga se yA agni prayoga se yAvat mantra prayoga se na upadravita kiyA jA sakatA hai aura na Apake deza parase AkramaNa karane se haTAyA hI jA sakatA hai| parantu phira bhI hamane jo isa prakAra ke asAdhya hone para bhI isa bharatarAjA ke Upara upadrava kiyA hai vaha kevala ApakI prIti ke nimitta hI kiyA hai (taM gacchaha NaM tumme devANuppiyA ! vhAyA kaya balikammA kayakouyamaMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocUlagaNiacchA aggAI varAiM rayaNAI gahAya paMjali uDA pAyavaDiyA bharahaM rAyANaM saraNaM uveha) to aba he devAnupriyo ! tuma jAo aura snAna karo bali karma karo evaM kautuka maMgala prAyazcitta kro| yaha saba karake phira tuma sabake saba gole dhotI 'dupaTTe pahine hI unake prAnta bhAgoM se jala jamIna para giratA jAve aisI avasthAvAle hokara kaI paNa kinnara vaDe athavA kaI paNa jiMpurUSa vaDe ke koI paNa mahAraga vaDe ke koi paNa gaMdharva vaDe kaI paNu zastra prayoga thI ke avina pragathI yAvata makhya pragathI e upadravita karavAmAM AvI zakatuM nathI temaja e narezane tamArA deza parathI AkramaNa karatAM DhAvI paNa zakAya nahi. asAdhya hovA chatAMe ame e bharata na raza u5ra upadrava kathI cha, te mAtra tamArI prIti ne na 4. 'taM gacchaha NaM tumme devANupiyA / pahAyA kayabAlikammA kayakouyamaMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocUlagaNiacchA aggAI varAI rayaNA gahAya paMjaliuDA pAyavaDiyA bharataM rAyANaM saraNaM uveha) taDave vAnu priye ! tame jAo ane snAna kare, balakarma sampana karo temaja kautuka maMgaLa prAyazcita kare. e sarva sampana karIne pachI tame badhA bhInA tI-dughaTTA paherIne ja eTale ke je chetI-dupaTTAonA prAnta bhAgamAM thI pANI jamIna upara TapakI rahyuM hoya evI
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU0 22 saptarAtryanaMtarIyavRttavarNanam 799 bharataM rAjAnaM zaraNamupeyAt svIkartavyam ityarthaH 'paNivayavacchalA khalu uttamapurisA Natthi me bharadasta raNNo aMtiyAo bhayamiti kaTTu, evaM vadittA jAmetra disiM pAunbhUyA tAmeva disiM paDigayA' praNipatitavatsalAH praNamrajanAnurAgiNaH khalu nizcaye uttama puruSAH bhavanti ataH nAsti me bhavatAM bharatasya rAjJo'ntikAdbhayamiti kRtvA ApAtakirAtAn prati uktarItyA upadizya yasyAH dizaH prAdurbhUtA AgatavantaH tAmevadizaM pratigatAH pratigatavanta parAvartitAH ityarthaH te meghamukhA nAgakumArAH iti atha bhagnecchA mlecchA ApAtakirAtAH yaccakruH tadAha-'taraNaM' ityAdi / 'tae NaM te AvADaciLAyA mehamuddehiM nAgakumArehiM devehiM evaMvRttA samANA uThAe uTTheti' tataH khalu te ApAtakirAtAH meghamukhaiH nAgakumAraiH devaiH evamuktAH santaH utthAyA utthAnena uttiSThanti 'uTThittA vhAyA kayabalikammA' utthAya snAtAH kRtabalikarmANaH vAyasAdibhyo dattAnnabhAgAH 'kayakouya maMgaLapAyacchitta' kRtakautukamaGgalaprAyazcittAH 'ulla paDasADagA' mArdrapaTazATakA: 'ocUlagaNi acchA' avacUlakaniyatthA santaH prakSarajjalaM vastre paridhAya ' aggAIM varAI rayaNAI gAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti' ayyANi varANi ratnAni gRhItvA yatraiva bharato tathA bahumUlya zreSTha ratno ko lekara evaM hAthoM ko jor3akara bharatarAjA kI zaraNa meM jAo vahAM nAkara tuma saba unake pairo meM gira jAnA (paNivaiyavacchalA khalu uttamapurisA Natthi me bharahassaraNNo) uttamapuruSa jo hote haiM ve praNipatita vatsala hote haiM - apane prati jhukanevAle jano meM anurAgI hote haiM isaliye ApalogoM ko bharata nareza ke pAsa aba koI bhaya nahIM hai / isa prakAra se ApAta kirAtoM ko samajhA bujhAkara ve jisa dizA se Aye the usI dizA tarapha cale gaye aba jinakI icchA para pAnI phire gayA hai aise una mleccha ApAtakirAtoM ne jo kiyA vaha isa prakAra se hai - (tae NaM te AvADacilAyA mehamuhehiM nAgakumArehiM devehiM evaM vRttA samANA udAe uTTheti) aba meghamukha nAmake nAgakumAroM ke dvArA pUrvokta prakAra se samajhAye gaye ve ApAtakirAta apane Apa uThe (uTThittA pahAyA kayabalikammA kayako uyamaMgalapAyacchittA ullapaDasADagA ocuulsthitimAM ja, bahumUlya zreSTha ratnAne lai ne temaja hAtha joDIne bharata rAjAnIM zaraNamAM lagyo. tyAMne tame sarva tenA yazobhAM ghaDI lge| (paNivayavacchalA khalu uttamapurisA Natthi me bharaddasla raNNo) ne uttama puruSa hoya che, te atita vatsasa hoya che. temanI sAme jee namra thai ne jAya che teo temanA anurAga ne meLave che, ethI tame sa* bharata nareza nI pAse jAvA have tyAM kAi bhaya tamane nathI. A pramaNe ApAta karAtAne samajAvIne te devA je dizAmAMthI AvyA hatA, te dizA tarapha ja tA rahyA. have jemanI icchA upara pANI pharI vaLyuM che evA tai mleccha ApAtakirAttA e je kaMi Y=ryuM te yA pramANe che. ( tapa NaM te AvADacilAyA mehamuhehiM nAgakumArehiM devehi evaM butA samANA uTThApa uTTheti ) va mevabhu nAma nAgakumArI vaDe pUrveti prArathI sabha jAvavAmAM AvelA te bhASA ch| potAnI maiMne ubhA thayA ( uTThintA vhAyA kayabalikammA kayako uya maMgalapAyacchattA ullapaDasADagA oculagaNiyacchA aggAI
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ 800 jambUdvIpaprajJaptisUtre rAjA tatraiva upAgacchanti 'uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjali kaTTu bharahaM rAyaM japaNaM vijaeNaM vaddhAviti' upAgatya karataLaparigRhItaM yAvat dazanakhaM zirasAvartta mastake aJjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena barddhayanti 'vaddhAvittA' varddhayitvA 'gAI varAI rayaNa' iM uvaNeMti, uvaNittA evaM vayAsI' ayyANi varANi ratnAni upanayanti prAbhRti kurvanti upanIya prAbhRtIkRtya evam vakSyamANaprakAreNa te ApAtakirAtAH AvAdiSuH uktavantaH kimuktavanta ityAha- 'vasuhara' ityAdi'vasuhara guNahara jayahara hirisiridhI kittidhArakaNariMda ! lakkhaNasahassadhAraka ! rAyamidaM Ne ciraMdhAre // 1 // he vasudhara dravyadhara SaTkhaNDavarttidravyapate ! athavA tejovara ! guNadhara audAryAdi guNadhAraka ! jayadhara vidveSibhiragharSaNIyaH zatruvijayakAraka hI zrI dhI kIrttidhAraka narendra tatra hUI:gaNiyacchA aggAI varAI rayaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchAte) aura uTha kara phira unhone snAna kiyA balikarma kiyA kautuka maMgala, prAyazcitta kiye aura phira ve sabake saba jinake agrabhAgoM se pAnI nicuDatA huA calA jA rahA hai aise adhovastroM ko pahire hue hI bahumUlya zreSTha ratnoM ko lekara jahAM para bharata nareza thA vahAM para Aye (uvAgacchitA karayalapariggahiyaM jAva matthae aMjali kaTTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAviMti ) vahAM Akarake unhoMne donoM hAthoM ko jor3akara aura usakI aMjuli kI mastaka para ghumAkara bharatanareza ko jaya vijaya zabdoM dvArA badhAI dI (vaddhAvittA amgAI, varAI rayaNAI uvarNeti) aura vadhAi dekara phira unhone bahumUlya zreSTharatno ko bheMTa ke rUpa meM unake samakSa rakha diyA ( uvarNitA evaM vayAsI) bheMTa ke rUpa meM ratno ko rakha kara phira unhoMne aisA kahA - (vasuhara ! guNahara ! jayahara ! hirisiri ghI kittidhAraka gariMdalakkhaNasahasta dhAraka ! rAyamidaM Ne ciraM dhAre) he vasudhara- SaTkhaNDavarti dravyapate ! athavA he tejo ghara ! he guNadhara - audArya zauryAdiguNa dhAraka ! he jayadhara-zatruo dvArA agharSaNIya / zatruvijaya varAI rayaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti ) bhane ulA 4 ne temA snAna karyu, malika karyu ane kautuka maoNMgaLa, prAyazcitta karyAM ane pachI te save jemanA agrabhAgeAthI pANI Tapako kahyuM che evAM adhevastra paherIne ja, bahu mUlya zreSTha ratnAne vardhane yAM bharata nareza hate, tyAM khAvyA. ( uvAgacchattA karayalapariggahiyaM jAva ma ali kaTTu bharahaM rAyaM japaNaM vijapaNaM vaddhAviti) tyAM payIne tethe janne hAtha joDI ne ane te hAthAnI aMjaline mastaka upara pheravI ne jhya vijaya zabdo vaDe tene vadhAmaNi AyI, ( vaddhAvittA aggAI varAI rayaNAI uvarNeti) bhane vadhAbhI bhAyIne tema mahubhUya zreSTha ratno leTanA imAM tenI samakSa bhUhI hISAM ( uvaNittA evaM vayAsI ) leTanA 35mAM ratnA bhUDI ne pachI temAne yA pramANe - ( vasuhara ! guNahara ! jayahara fafe siri dhI kittidhAraka ! NariMda - lakkhaNasahassadhAraka ! rAyamiM iNe ciraM ghAre ) De vasudhara-khaMDa vita dravyapatte ! athavA he teodhara ! he guNadhara ! audA zauryAdi guNa dhA24 ! he nyadhara ! zatru vaDe adharSIya ! zatru vinaya 4 / 24 ! De ho, zrI lakSmI, dhRti sa tASa, kIrti yazanA dhAraka ! hai narendra lakSaNa sahasra dhAraka! athavA-he narendra-nara svA "
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU0 22 saptarAtryanaMtarIyavRttavarNanam lajjA zrIH-lakSmIH dhRtiH- dhairyam kIrtiH yazaH eteSAM dhArakaH narendra narasvAmin lakSaNasahastradhAraka ! tatra lakSyante cihnayante yaiH tAni lakSaNAni hastAdi vidyAdhanajIvitarekhArUpANi teSAM tahastraM tasya dhArakaH tasya sambodhane he lakSaNasahasradhAraka ! 'rAyamidaM Ne ciraMdhAre' naH asmAkam idam rAjyaM ciraMdhAraya pAlaya asmaddezAdhipatirbhava ciraM kAlaM yAvaditi gAthArthaH // 1 // "hayavai gayavai Naravai NavaNihivai bharahavAsapaDhamavaI / vattIsa jaNavaya sahassarAya sAmI ciraM jIva // 2 // " he hayapate ! he gajapate ! he narapate ! navanidhipate ! he bharatavarSaprathamapate ! dvAtriMzajjanapadasahastrANAM dvAtriMzadezasahastrANAm ye rAjAnaH teSAM svAmin / ciraM jIva cirakAlaM jIvana dhAraya ayam asyA gAthAyA arthaH // 2 // kAraka ! he ho zrIlakSmI, dhRti saMtoSa, kIrti-yaza ke dhAraka ! narendralakSaNasahastradhAraka ! athavA-he narendra nara-svAmin ! he lakSaNasahastradhAraka ! vidyA, dhana, jIvana Adi ko hajAroM rekhAoM ko cihnoM ko dhAraNa karane vAle ! Apa hamAre isa rAjya kA cira kAla taka pAlana karo-Apa hamAre deza ke cirakAla taka adhipati bano // 1 // 'hayavai gayavai NaravaI NavaNihivai bharahavAsa paDhamavaI / vattIsajaNavayasahassarAyasAmI ciraM jIva // 2 // paDhamaNarIsara Isara hiaIsara mahiliyAsahassANaM / devasayasAhasIsara coddaharayaNIsara jasaMsI // 3 // sAgaragirimerAgaM uttaravAINamabhijithaM tumae / tA amhe devANuppiyasta visae parivasAmo // 4 // he hayapate ! he gajapate ! he narapate ! he navanidhipate ! he bharatakSetraprathamapate ! he dvAtrizajjanapada sahastra narapati svAmin ! Apa cirakAla taka isa dharA dhAma para jIvitarahe // 2 // mina ! he lakSaNu sahastra dhAraka-vidyA, dhana, vagerenI hajAra rekhAo cinhane dhAraNa karanAra ! ApazrI amArA e rAjyanuM cirakALa sudhI pAlana kare, ApazrI amArA dezanA cirakALa sudhI adhipati banI. 1 "hayavai gayavai Naravai NavaNihivai bharahavAsapaDhamavaI / battIsa jaNavaya sahassarAyasAmI ciraM jIva // 2 // paDhamaNarosara isara hiaisara mahiliyA sahassANaM / devasaya sAhasIsara coddaharayaNIsara jasaMsI // 3 // sAgara giri merAgaM uttaravAINa mabhijia tumae / tA amhe devANuppiyassa visapa parivasAmo // 4 // he hapate ! he gajapate ! he narapata ! he navanidhipate ! he bharata kSetra prathamapate ! he dvAnnizajajana pada sahastra narapati svAmin ! ApazrI cirakALa sudhI A dharAdhAma
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ 802 "paDhamaNarIsara Isara hiyaIsara mahiliyA sahassANaM / devasaya sAhasIsara codasa rayaNosara jasaMsI // 3 // " he prathamarezvara ! he aizvararyadhara ! he mahilikAsahasrANAM catuHpaSTi strIsahasrANAM hRdayezvara prANavallabha ! devazatasahastrANAM ratnAdhiSThAtRmAgadhatIrthAdhipAdi devalakSANAmIzvara ! caturddazaratnezvara ! cakraratnachatraratnAdamadhipate ! yazasvina ! iti tRtIya gAthArthaH // 3 // "sAgara girimerAgaM uttaravAINa mabhijiaM tumae / tA amhe devANuppiyassa visae parivasAmo ||4|| jambUdvIpapratasUtre tathA ' sAgara girimerAga' sAgara girimaryAdam tatra sAgaraH pUrvAparadakSiNA rUpaH samudraH, giriH - himavAn tayoH maryAdA avadhiryatra tat sAgaragirimaryAdam pUrvAparadakSi dikjaye samudrAvadhikam uttarato himAcalAvadhikam yat 'uttaravA INamabhijiaM tumae' uttarAvAcInam uttarArddhadakSiNArdhabharataM sampUrNa bharata mityarthaH tat tvayA'bhijitam svAyattIkRtam 'tA' tasmAt 'amheM' vayam devAnupriyasya viSaye deze parivasAmaH yuSmAkaM prajArUpeNa nivasAmaH ityarthaH iti caturthagAthAyA artha: boddhavyaH || 4 || 'aho NaM devANupiyANaM iDDhIjuI jase bale vIrie purisakkA parakkame divyA devajuI divve devANubhAve laddhe patte abhisamaNNAgae' tatra aho iti Azcarye khalu devAnupriyANAm zrImatAM RddhiH sampat dyutiH prabhA yazaH kIrttiH balaM zArIrikazaktiH vIryam AtmazaktiH he prathama narezvara ! he izvara aizvaryadhara ! he catuSSaSThIsahastra nArIhRdayezvara he ratnAdhiSThAyaka, mAgadha tIrthAdhipAdidevalakSezvara ! he caturdazaratnAdhipate ! he yazasvin ! || 3 | Apane pUrva, evaM pazcima, dakSiNa samudra taka ke evaM kSudrahimAcalataka ke uttarArddha dakSiNArdha bharata ko paripUrNa bharata kSetra ko bhAvI meM bhUtavadupacAra kI apekSAkara ke apane vaza meM kara liyA hai. ataH aba hama Apa devAnupriya ke hI deza meM rahane vAle bana gaye haiM / hama ApakI hI prajA rUpa ho gaye haiM |4 // ahoNaM devApiyANaM iDhaDrIjuI jase bale vIrie purisakkAraparaka kame divvA devajuI divve devANubhAve ladve patte abhisamaNNAgae) yahAM aho yaha zabda Azcarya artha meM prayukta huA hai / Apa devAnupriya kI Rddhisampan, dyuti, prabhA yaza-kIrti, bala zArIrika zakti, vIrya - Atmazakti, puruSakAra - pauruSa aura praaupara jIvita raheA. rA huM prathama narezvara ! he Izvara adhara ! huM catuSThI sahastra nArI hRdayezvara ! he ratnAdhiSThAyaka, mAgadhatIrthAdhipadi devalakSezvara ! huM caturdeza ratnAdhipate he yazazvin // 3 // AyuzrI pUrva, pazcima kSiya samudra sudhInA tebhana kSudra himaacala sudhInA uttarAddha-dakSiNAddha bharatane-paripUrNa bharata kSetra te-bhAvImAM bhUtavaducAranA apekSAe peAtAnA vazamAM karI lIdhu che. ethI have ame save Apa devAnupriyanA ja dezavaasii yaha gayA chIme. sabhe ApazrInI anna yaha gayA chIthe // 4 // ( ahoNaM devAzuppiyA iDDhI jui jase bale vIrie purisakakAraparakkame divve devANubhAve laddhe patte abhisamaNNAgara ) ahIM' 'he' se za Azcaya atha mAM prayukta thayela che. Apa devAnu
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR.3 vakSaskAraH su0 22 saptarAvyanantarIyavRttavarNanam 803 puruSakAraH pauruSaM parAkramaH vikramaH, mRddhayAdoni AzcaryakArakANi kuta ityAha-'divyA devajuI' ityAdi / divyA sarvotkRSTA devasyeva dyutiH yasya sa devadhutiH evaM divyo devAnubhAvo devAnubhAgovA labdhaH prAptaH abhisamanvAgato devadharmaprasAdAditi, parataH zrute'pi guNAtizaye AzcaryotpattiH syAt dRSTe tu sutarAmityAzayenAha-'taM diTThA ' ityAdi 'taM diTThA NaM devANuppiyANaM iDDhI evaM ceva jAva abhisamaNNAgae ' tad dRSTA khalu devAnupriyANAm RddhiH sampat, cakSuH pratyakSeNa anubhUtA zravaNato darzanasyAtisaMvAdakatvAt adbhatAzcaryajanakatvAt evaM caiveti uktanyAyena dRSTA devAnupriyANAM dyutiH, evaM yazo balAdikamapi dRSTamityAdi vaktavyam, yAvadabhisamanvAgata itipade yAvatpadasaMgrahastu 'iDDhIjase bale vIrie' ityAdikam anantarokta eva bodhyam 'taM khAmemu Na devANuppiyA !" tat kSamayAmaH khalu devAnupriyAH ! kyam 'khamaMtu NaM devANuppiyA !' bhavavAlaceSTitaM kSamantAM devAnupriyAH ! 'khaMtumarahaMtu NaM devANuppiyA / ' kSantu marhantu kSamAM kattuM yogyA krama vikrama ye saba hI bar3e AzcaryakAraka hai. kyoMki Apako sarvotkRSTa deva ke jaisI dhuti hai, sarvotkRSTadeva ke jaisA ApakA prabhAva hai. yaha saba Apane deva evaM dharma ke prasAda se hI labdhakiyA hai. prApta kiyA hai aura abhisamanvAgata kiyA hai. dUsaroM ke mukha se guNAtizaya ke sunane para Azcarya hotA hai parantu jaba vaha svayaM AkhoM se dekhaliyA jAtA hai to Azcarya kI sImA nahIM rahatI hai,| (taM divANaM devANuppiyANaM iDDho evaM ceva jAva abhisamaNNAgae, taM khAmemu NaM devANuppiyA khamaMtu NaM devANuppiyA ! khaMtumarahaMtu NaM devANuppiyA!) hamalogoM ne Apa devAnupriya kI Rddhi apanI AkhoM se dekhalI hai. isI prakAra se Apa kA yaza bala aura vIrya bhI dekhaliyA hai. yahAM yAvatpada se"iiDhI jase bale"inhIM padoM kA saMgraha huA hai. isaliye he devAnupriya! hama apane aparAdhoM ko Apa se kSamA karavAte haiM kyoMki hameM pazcAttApa ho rahA hai. hamAre isa bAlaceSTita kriyAko Apa devAnupriya kSamA kareM. Apa devAnupriya ! hameM kSamA karane ke yogya hai. kyoMki Apa bahuta bar3e sadApriyana ddhi-sampat. dhuti, prabhA-yaza-hIta, ma 24 zakta, vIya-mAtmazata, purUSakAra-paurUSa ane parAkrama vikrama e sarve atIva Azcarya kAraka che. kemake ApazrInI sarvotkRSTa devanA jevI ghuti che, satkRSTa devanA je ApazrIne prabhAva che. e badhuM Apa to te nA prasAda thI ja meLavyuM che. prApta kaya* che ane abhisamanavAgata karyuM che. bIjAonA mukhathI guNAtizayanI vAta sAMbhaLavAthI Azcarya thAya che paNa jyAre te guNenA mAra ne mAMgI thI naye tyAre asIma pAzcarya thAya che. (taM divANa devANuppiyANaM idrI evaM ceva jAva abhisamaNNAgae, taM khAmemu NaM devANupiyA! khamaMtu NaM devANuppiyA! khatamarahaMtu Na devANupiyA!) game save sAye 25 pAnupriyanI ddha 25 yakSu thI joI lIdhI che. e pramANe tamArA yaza baLa ane vIrya paNa ame joI lIdhAM che. ahI yAvat 54thA "iiDhI jase bale " ma yahAnA saI thy| che. athAha amArA thayela aparAdha badala ame sava Apa zrI pAsethI kSamA yAcIe chIe. amane bhAre pazcAttApa thaI rahyo che. amArI bALa-ceSTAone ApI devAnupriya kSamA kare A5 devAnupriya!
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ 804 jambUdvIpaprajJaptisUtra bhavantu devAnupriyAH! 'NAi bhujjo bhujjo evaM karaNayAe ttika? paMjali uDA pAyavaDibhA bharahaM rAyaM saraNaM uviti' 'NAI' tti naiva 'AI' iti nipAno'vadhAraNe nizcayArthe bhUyo bhUya vAraMvAraM evaM karaNatAyai sampatsyAmahe evamaparAdhaM na kariSyAma: itibhAvaH iti kRtvA prAJjalikRtAH baddhAJjalipuTAH pAdapatitAH bharataM mahArAjAnaM zaraNam upayAnti prApnuvanti / ___ atha prasannatAbhimukhabharatakRtyamAha-'taeNaM se' ityAdi 'taeNaM se bharahe rAyA tesiM AvADacilAyANa aggAI varAiM rayaNAI paDicchaMti paDicchittA te AvADacilAe evaM vayAsI' tataH khalu sa bharato rAjA teSAmApAtakirAtAnAm agryANi varANi ratnAni pratIcchati svI karoti,pratISya-svIkRtya tAnApAtakirAtAna evaM vakSyamANaprakAreNaavAdIt uktavAn 'gacchaha NaM bho tumbhe mama bAhucchAyA pariggahiyA NibbhayA NirudhiggA suhaM suheNaM parivasa' gacchata khalu bhoH ! devAnupriyAH ! yUyaM svasthAnamiti zeSaH, bAhucchAyayA parigRhItAH svIkRtAH mayA zirasi dattahastAH ityarthaH nirbhayAH bhayarahitAH nirudbhignAH udvegarahitAH santaH sukha mukhena atizayasukhena parivasataH nivAH kuruna 'Natthi bhe katto vi bhayamathi tti zaya vAle haiM / (NAi bhujjora evaM karaNayAe tti kaTu paMjaliuDA pAyaDiyA bharahaM ra yaM saraNaM uviMti) aba hamaloga bhaviSya meM aisA nahIM kareMge aisA kaha kara una ApAtakirAtoM ne donoM hAthoM ko jor3a kara unakI aMjali banAI aura phira ve bharata rAjA ke pairoM meM patita ho gaye-gira gaye. isa taraha ve bharata kI zaraNa meM prApta ho gaye. (tae NaM se bharahe rAyA tesiM AvADacilAyANaM aggAiM varAI rayaNANi paDicchaMti, paDicchittA te Ava! DacilAe evaM vayAsI) una bharata rAjAne una mApAta kirAtoM ko bheTa svarUpa pradAna kiye gaye mana-bahumUlya vara zreSTha ratnoM ko svIkAra karaliyA aura svIkAra karake phira usane una ApAta kirAtoM se aisA kahA- (gacchahaNaM bho tubbhe mamaM bAhucchAyA pariggahiyA NibbhayA NiruvviggA suhaM suheNa rivasaha) he devAnupriyo ! aba ApaloMga apane 2 sthAna para jAo Apa saba merI bAhu chAyA se paregRhota ho cuke ho nirbhaya hokara evaM udvegarahita hokara sukhapUrvaka raho. (Natthi me katto vi bhayamasthiti kaTu sakArei, sammANei) amana kSamA 42vA yogya ch|. bhaI mA5 zrI mahAn sAzaya sampanna cha.. (NAi bhujjo 2 pavaM karaNayAe ttika1 paMjaliuDA pAyavaDiyA bharahaM rAyaM saraNa uciMti) ve pachI bhaviSyamAM ame Ama nahi karIe A pramANe kahIne te ApAtakirAe bane hAthane joDIne aMjali banAvI ane pachI teo sarva bharata rAjAnA caraNomAM paDI gayA. Ama tabhara nareza bharatanuza25 prAna jyu. (tae Na bharahe rAyA tesiM AvADacilAyANaM aggAI parAI rayaNANi paDicchati, paDicchittA te AvAcilAe evaM vayAsI) tasarata rAjAe te ApAta kirAtanA bheTa svarUpe mUkelAM-agravya-bahumUlya ane zreSTha ranone svIkarI ani bhane vIra 4zane pachI ad te ApAta 2 tAne yA pramANe dhu-(gacchaha bho tumme mama bAhucchAyA pariggahiyA Ni bhayA NiruvviggA suhaM suheNa parivasaha) vaanupriye ! have tame sarva piota-potAnA sthAne prayANa karo. tame badhA mArI bAhu chAyAthI pazcihIta thaI cUkyA che. have nirbhaya thaIne tema ja udvega rahita thaIne sukhapUrvaka rahe.
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ 805 prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU0 22 saptarAvyanantarIyavRttavarNanam kaTu sakkArei, sammANei, sakkArettA sammANettA paDivisajjei' nAsti 'bhe' bhavatAM kuto'pi kasmAdapi bhayamasti iti kRtvA ityuktvA satkArayati AsanAdinA sammAnayati madhuravacanAdinA satkArya sammAnya prati visarjayati svasthAnagamanAya atidizati pressyti| 'taeNaM se bharahe rAyA suseNaM seNAvaiM sadAvei sahAvittA evaM vayAsI' tataH ApAtacilAtAnAM gamanAnantaraM khalu sa SaTkhaMDAdhipatiH bharato rAjA suseNaM senApati zabdayati Ahvayati zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'gacchAhi NaM bho devANuppiyA ! doccaM pi siMdhue mahANaIe paccatthimaM NikkhuDaM sasiMdhusAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi a oavehi, gaccha khalu bho devAnupriya ! suSeNa senApate ! dvitIyamapi pUrvasAdhitaniSkuTApekSayA anyaM sindhvAH mahAnadyAH pazcima-pazcimabhAgavarti niSkuTaM koNasthitabharatakSetrarUNDarUpam idaM ca kaivibhaktamityAha-sasindhusAgara girimaryAdam tatra-sindhuH nAmA mahA nadI sAgaraH pazcimasamudraH giriH uttAtaH kSullahimavagiriH dakSiNato vaitAdayagirizca etaiH kRtA maryAdA vibhAgarUpA tayA sahitaM yatta. ttathA, etaiH kRtavibhAgamityarthaH 'samavisamaNikkhuDANi ya' samaviSamaniSkuTAni ca tatra samAni samabhUmibhAgavartIni viSamANi ca durgabhUmibhAgavartIni yAni niSkuTAni ApalogoM ko kisI se bhI aba bhaya nahIM rahA hai aisA kaha kara una bharata rAjA ne unheM satkRta aura sanmAnita kiyA (sakArettA sammANettA paDivisajjei) satkRta sanmAnita karake phira unhoMne unheM apane 2 sthAnoM para cale jAne kA Adeza de diyA. (taeNaM se bhara he rAyoM suseNaM seNAvaI saddAvei) isake bAda bharata rAjAne suSeNa senApati ko bulAyA-aura (sadAvittA evaM vayAsI) bulAkara usase aisA kahA -(gacchAhi NaM bho devANupiyA ! doccaMpi siMdhUe mahANaIe paccAsthamaM NikkhuDaM sasindhu sAgaramerAgaM samavisamaNikkhuDANi a oavehi) he devAnupriya! aba tuma pUrvasAdhita niSkuTa kI apekSA dvitIya sindhu mahAnadI ke pazcima bhAravartI koNameM sthita bharatakSetra meM jAo yaha sindhu nadI pazcimadigvartI samudra tathA uttara meM kSullahimavagiri aura dakSiNa meM vaitAdayagiri inase vibhakta huthA hai aura vahAM pramabhUmigAvatoM evaM durgabhUmi bhAravartI jo avAntara kSetrakhaNDa(tthi me ka.to vi bhayamaritha ti kaTUTu sakkArei, sammANei) tabhanave chn| 5 bhaya nathI. mAmAne bharata 2IMse tebhane satkRta bhane sammAnita 4aa. (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) sAina ane sanmAnita 4Ine pachI teNe bhane pAtapAtAnA sthAna pAnA mAheza mAdhyo. (taeNaM se bharahe rAyA suseNa seNAvaI saddAvei) tyA2 mA bharata rAya aSeza senAtinAvI 2 mA 5 dhu-(gacchAhi Na bho devANudipayA ! doccapi e mahANaIe pacciArathama NikakhurDa sasindhusAgaramerAgaM samavisamaNikkhaDANi a oavehi) 3 vAnupriya ! ve tame pUrva sAdhita niTanI apekSA dvitIya sindha mahAnadInA pazcima bhAgavatI keNamAM dhana bharatakSetramAM jAo. e photra siMdhu nadI pazcima digvatI samudra tathA uttaramAM sula himavaMta giri ane dakSiNamAM vaitADhaya giri emanAthI saMvibhakta thayela che. ane tyAM samabhUmi bhAgavatI temaja durgabhUmi bhAgavatI je avAnAra
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre avAntarakSetra khaNDarUpANi tAni tathA 'oavehi' sAdhaya tatra vijayaM kRtvA'smadAjJAM pravarttaya 'obhavettA aggAI varAI rayaNAI paDicchAhi' sAdhayitvA vijitya ayyANi varANi pradhAnAni ratnAni sva svajAtau utkRSTavastUni pratIccha gRhANa 'paDicchittA' pratISya gRhItvA 'mama eyamANattiyaM khippAmeva paccapiNAhi mamaitAm uktAnusAriNIm AjJaptikAM kSiprameva pratyarpaya samarpaya 'jahA dAhiNillassa oavaNaM tadA savvaM bhANiyavvaM jAva paccaNubhavamANe viharai' yathA dAkSiNAtyasya sindhu niSkuTasya 'oavaNaM' sAdhanaM 'tahA savvaM bhANiyavvaM tathA sarve bhaNitavyaM tAvatsarve bhaNitavyaM vaktavyam 'jAva paccaNubhavamANA viharaMti' tAvadvaktavyaM yAvatsenAnIrbharatavisRSTaH paJcavidhAn kAmabhogAn pratyanubhavan viharatIti / / 5022 / / tadanantaraM kiM jAtamiti nirUpayannAha - mUlam tapaNaM divve cakkarayaNe aNNayA kayAI AugharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA aMta likkhapaDiNNe jAva uttarapuracchima disiM cullahimavaMta pabvayAbhimudde payAte yAvi hotyA, taraNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkaraNaM jAva cullahimavaMtavAsaharapavvayassa adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM jAva culahivaMtagirikumArassa devassa aTThamabhattaM pagiues, taheva jahA mAgahatitthassa jAva samudavabhUapiva karemANe karemANe rUpa niSkuTa haiM vahAM para vijaya prApta kara hamAro AjJA ko sthApitakaro. (oavettA aggAI varAI rayaNAI paDicchAhi) aisA karake bahumUlya zreSTha ratnoM ko apanI 2 jAti meM zreSTha utkRSTa vastuoM ko bheTarUpa meM svIkAra karo (paDicchittA mama eyamANattiyaM khippAmeva paccaSpiNAhi ) svIkAra karake merI isa AjJA kI pUrti ho jAne kI pIche hameM khabara do (jahA dAhiNillassa oavaNaM tahA savvaM bhANi jAva paccaNubhavamANA viharaMti) jaisA dAkSiNAtya - dakSiNadigvartI-sindhu nadI niSkuTa ke vijaya karane kA prakaraNa " yAvat paccaNubhavamANA viharaMti" isa sUtra pATha taka kahA jA cukA hai. vaisA hI vaha saba prakaraNa yahAM bhI kahalenA cAhiye || 22 | hai, 806 kSetra 3 he tyAM vinaya AsarI abhArI AjJA tyAM sthApita pure. (obhavettA aggAI' varAI' rayaNAI paDicchAhi) sAma harIne mahubhUya zreSTha ratnAne pAtapAtAnI latibhAM zreSTha- pRSTa vastu/ne leTa 35mAM svIra re| (paDicchittA mama eyamANattiyaM khippAmeva paccapaNAhi ) svI42 4rIne bhArI yA AjJAnu pAlana pUrIte urIne pachI bhane sUcanA aape|. (jahA dAhiNillassa-oavaNaM tadA savvaM bhANiyavvaM jAva paccaNubhavamANA viha raMti) bheSu hAkSitya-dakSiNuddizvata sindhu nahI niSThuTanA vizya-pra425 " yAvat paccaNubhavamANA viraMti" yo sUtrapAta sudhI vAmAM Ave che. tevuna madhu ra bhatre samanyu lekhe. // 22 //
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 vakSaskAraH sU0 23 uttaradigvartiniSkuTavijayAnaMtarIyavRttavarNanam 807 uttaradisAbhimuhe jeNeva cullahimavaMtavAsaharapabbae tikkhutto rahasireNaM phusai phusittA turae NigiNhai NigiNhittA taheva jAva AyatakaNNAyataM ca kAUNa usumudAraM imANi vayaNANi tattha bhANIa se NaravaI jAva savve me te visayavAsitti kaTu uddhaM vehAsaM usu Nisirai pariMgaraNigaraNiamajjhe jAva taeNaM se sare bharaheNaM raNNA uDde vehAsaM NisaDhe samANe khippAmeva bAvattari joyaNAI gaMtA cullahimavaMtagirikumArasma devassa merAe Nivaie taeNaM se cullahimavaMtagirikumAre deve merAe saraM NivaiaM pAsai pAsittA Asuratte ruTTe jAva pIidANaM sabosahiM ca mAlaM gosIsacaMdaNaM kaDagANi jAva dahodagaM geNhai geNhittA toe ukkiTThAe jAva uttareNa cullahimavaMtagirimerAe ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva ahaNNaM devANuppiyANaM uttarille aMtavale jAva paDivisajjei // sU0 23 // chAyA-tataH khalu tadivyaM cakraratnam anyadA kadAcit AyudhagRhazAlAtaH pratinikrAmati pratiniSkramya antarikSapratipannam yAvat uttarapaurastyAM dizi kSudrahimavatparvatAbhimukha prayAtaM cApyabhavat / tataH skhalu sa bharato rAjA tadivyaM cakraratnaM yAvatkSudrahimavagirikumArasya devasya aSTamabhakta pragRhNAti tathaiva yathA mAga dhatIrthasya yAvat samudraravabhUtamiva kurvan kurvan uttaradizAbhimukhaM yauva kSudrahimabadvarSadharaparvataH tatraiva upAgacchati upAMgatya kSudrahimavad varSadhara parvata' triH kRtvaH rathazirasA spRzati, spRSTA taragAnU nigRhNAti nigRhya tathaiva yAvat AyatakarNAyataM ca kRtvA iSumudAram imAni vacanAni tatra abhANIt sa narapatiH yAvat sarve me te viSayavAsIti kRtvA Udhya vihAyasi iSu nisRjati parikaranigaDitamadhyo yAvat tataH khalu sa zaraH bharatena rAjJA artha vihAyasi nisRSTaH san kSiprameva dvAsaptatiM yojanAni gatvA kSudrahimagirikumArasya devastha maryAdAyAM nipatitaH tataH khalu sa kSudrahimavadgirikumAro devaH maryAdAyAM zara nipatita pazyati dRSTvA Azuruto ruSTo yAvat prItidAnaM savauSadhIzca mAlAM gozIrSacandanaM ca kaTakAni yAvat drahodakaM ca gRhNAti gRhItvA tayA utkRSTayA yAvat uttarasyAM kSudrahimavagirimaryAdAyAm ahaM khalu devAnupriyANAM viSayavAso yAvat ahaM khalu devAnupriyANAma auttarAho'ntapAlo yAvat prativisarjayati ||suu023|| TIkA-'taeNaM' ityAdi 'taeNaM taM cakkarayaNe aNNayA kayAI AugharasAlAo paDiNikkhamai' tataH 'taeNaM se divve cakkarayaNe aNNayA kayAI' ityAdi. // 23 // TokArtha-isa taraha uttaradigvartI niSkuToM kA vijaya karane ke bAda se (divve cakkarayaNe) vaha divya
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ 808 jambUdvIpaprajJaptisUtre auttarAhasindhuniSkuTasAdhanAnantaraM khalu tadivyaM cakraratnam anyadA kadAcit anyasmin kasmiMzcit samaye AyuSagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati nissarati ityarthaH 'paDiNikkhamittA' niHsRtya pratiniSkramya bahinirgatya' aMtalikkhapaDivaNNo jAva uttarapuratthimaM disi cullahimavaMtapavvayAbhimuhe payAte yAvi hotthA' antarikSapratipannam gaganadezasthitaM yAvatpadAt yakSasahastraparivRtaM divyatruTitavAdyavizeSazabdasanninAdena ambaratalaM pUrayadiva eteSAM padAnAM saGgrahaH uttarapaurastyAyAM dizi IzAne koNe kSudrahimavatparvatAbhimukhaM kSudrahimAcalagirisaMmukhaM prayAtaM gataM cApya bhavat 'taeNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva cullahimavaMtavAsaharapavyayassa madarasAmaMte dubAlasajoyaNAyAmaM jAva cullahimavaMtagirikumArassa devassa aTThamabhattaM pagiNhai' tataH khalu sa bharato rAjA tad divyaM cakraratnaM yAvat abhikSudrahimavadgari prayAtaM dRSTvA kauTumbikapuruSAjJApanaM hastiratnapratikalpanaM senAsannAhanaM snAnavidhAnaM hastiratnArohaNaM mArgAgatapuranagaradezAdhivazIkaraNaM cakraratna (aNNayA kayAI) kisI eka samaya (AuhagharasAlAo) AyuvagRhazAlA se (paDiNikvamai) nikalA aura (paDiNi khamittA aMtalikkhapaDivanne jAva uttarapuracchimaM disiM cullahimavaMta panvayAbhimuhe payAe yAvi hotthA) nikalakara vaha AkAza pradeza se hI- Upara rahakara hI-yAvat uttara pUrvadizA meM-IzAna vidizA meM kSudra himavat parvata ko tarapha calA yahAM yAvatpada se-"jakkhasahassa saMparivuDe divya tuDiyapaddasaNiNAeNaM te ceva aMbAtalaM" ina padoM kA saMgraha kiyA gayA hai. (taeNaM se bharahe rAyA taM divaM cavakarayaNaM nAva cullahimavaMtavAsaharapavvayassa adUra sAmaMte duvAlamajoyaNAyAma jAva cullahimavaMtagiri kumArasta devassa aTThamabhattaM pagiNhai) kSudra himavaMta parvata kI ora jAte hue usa divya cakrAta ko dekha kara bharata rAnA ne ka Tumbika puruSoM ko bulAnA, unheM bhAjJA denA, hastiratna kI taiyArI karavAnA, senA kI taiyArI karavAnA phira snAna karanA, hastiratna para mArohaNa karanA, mArgagata pura ke nagara ke evaM deza ke adhipa. 'taeNaM se dive cakkarayaNe aNNayA kayAi ' ityAdi suutr-||23|| TI-1 pramANe utta2 hivatA' nitt| 852 vizya bhevyA mAha (se dive cakkarayaNe) te 60ya ya 29na (aNNayA kayAI) 4 me 15te (AugharasAlAo) Ayudha zANAmAMthA (paDiNikkhamai) bahAra nIjyumane (paDiNikvamittA aMtalikkha paDivanne jAva uttarapuracchimaM disi cullahimavaMtapavvayabhimuhe payAe yAvi hotthA ) mahAra nIkaLIne te AkAza pradezathI ja eTale ke addhara rahIne ja yAvat uttara-pUrva dizAmAM-IzAna Caleni-kSudra himavat 5 tanI ta23 yAtyu. mar3I yAvat 54thA-"jaksvasahasta saMparibuDe divvaDiyasahasaNNiNApaNaM pUrete ceva aMbaratala" se phone| sa ythe| che. (taeNaM se bharahe rAyA taM divyaM cakkarayaNaM jAya cullahimavaMtavAsaharapavvayassa adUrasAmate duvAlasajoyaNAyAma jAva cullahimavaMtagirikumArassa devasta aTTamabhattaM pagiNhai) kSudra himavaMta parvata tarapha prayANa karatAM te divyacakraratnane joIne bharata rAjA e kauTuMbika purUSone bolAvyA ane temane AjJA ApI tame hastiratnane taiyAra karo senA taiyAra karo.
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ - ~ ~ ~ ~ - ~ prakAzikA TokA tR.3 vakSaskAraH su0 23 uttaradigvartiniSkuTavijayAnantarIyavRttavarNanam 809 tprAbhRtasvIkaraNaM cakraratnAnugamanaM yojanAnantaritavasativasanaM ca karotItyAdi piNDArthaH prathamayAvatpadagrAhyaH, atra yAvatpadAt etAvad vRttAntaM jJAtavyam tataH kSudrahimavarSadharaparvatasya adarasAmante kSudrahimavagirisamApe dvAdaza yojanAyAmam aSTAcatvAriMzatkrozaparimitAyAmam atra yAvatpada t nava yojanavistIrNAdi vizeSaNaM viziSTaM skandhAvAraM nivezayati varddhaki tnaM zabdayati, pauSadhazAlAM vidhApayati pauSadhaM ca karotItyAdi bijJeyam kSudrahimavadvirikumArasya devasya sAdhanAya pauSadhazAlAyAm aSTamabhaktaM pragRhAti ityarthaH / 'taheva jahAmAgahatitthassa jAva samudaravabhUyaMpiva karemANe karamANe uttaradisAbhimuhe jeNevacullahimavaMtavAsaharapavyayA teNeva uvAgacchai' atra 'taheva' tathaiva iti padavAcyam aSTamabhaktapratijAgaraNaM tiyoM kA vaza meM karanA unake dvArA pradatta bheTa svIkAra karanA cakraratna ke pIche 2 calanA eka 2 yojana ke antara se paDAva DAlanA" ityAdirUpa se yahAM saba kathana jaisA ki pIche kiyA jAcukA hai. kara lenA cAhiye yaho vAta yahAM para Agata prathama yAvatpada ne prakaTa kI hai. cakravartI bharata rAjA ne kSudahimavatparvata ke adUra sAmantasthAna meM arthAt usake pAsa meM 12 bAraha yojana ko lambAI vAle aura nau yojana kI cor3AI vAle apane kaTaka ko ThaharA diyA.yahAM para Agata pada se" nava yojana vistIrNa mAdi"pUrvoktavizeSaNoM kA grahaNa huA hai. phira usane apane varddhakIratna ko bulAyA usase pauSadhazAlA banAne ko kahA- usane pauSadhazAlA kA nirmANa kara diyA usameM sthita hokara bharata ne poSadha kiyA. ityAdi- saba kathana jAna lenA cAhiye. isa taraha sarva kArya ho cukane ke bAda bharata rAjA ne poSadhazAlA meM baiTha kara kSudra himavadgirikumAra deva ko sAdhane ke liye aSTama bhakta kI tapasyA karanA prArambha kara diyA (taheva jahA mAgahatitthassa jAva samuddaravabhUyapiva karemANe 2 uttaradisAbhimuheM jeNeva cullahimavaMtavAsaharapavvae teNeva uvAgacchai) yahAM mArgavata puranA, nagaranA temaja dezanA adhipatione vazamAM kare, te adhipatie bheTa svarUpe je kaMI Ape te svIkAra karo, cakra ratnanI pAchaLa-pAchaLa cAle, eka jananA antathI tame paDAva nAkhe." ItyAdi rUpamAM atre badhuM kathana jema pahelAM kahevAmAM AvyuM cha ta samAvu naye. ye bAta sahI prayuta prathama 'yAvat' paha dvA248 42. vAmAM AvI che. cakravatI bharata rAjAe zudra himavatparvatanA adUra sAmata sthAnamAM arthAta tenI pAse 12 yojana jeTalI laMbAIvALA ane 2 pejana jeTalo paheLAi vALA potAnA kaTakane paDAva nAkhyo. ahIM AvelA A gata padathI-"nava jana vistIrNa vagere" pra. phata vizeSanuM grahaNa thayuM che. tyAra bAda teNe potAnA vaddhakirana ne bolAvyo ane tene pauSadhazALAnuM nirmANa karavA mATe kahyuM. varlDarine AjJA mujaba tarata ja Sidha zALA banAvI ApI temAM sthita thaIne bharata nareze pauSadha vrata karyuM. ItyAdi badhuM kathana jANI levuM joIe, A pramANe sarvakAryo pUrA thaI gayA pachI bhArata rAjAe pauSadhazALAmAM besIne kSudra himava6 giri kumAra devane sAdhavA mATe aSTama bhakatanI tapasyA prAraMbha za. ( taheva jahA mAgahatitthassa jAva samudaravabhUyaMpiva karemANe 2 uttaradisAbhimahe jeNeva cullAhamavaMtavAsaharapavvae teNeva uvAgacchai) sahI prayukta "tathaiva' 56 13 ". 102
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ 810 jambUdvopapraptisUtre tatsamApana kauTumbakAjJApanaM senAsajjIkaraNam azvarathapratikalpanaM snAnavidhAnam azvarathArohaNaM cakraratnamArgAnugamanaM ca karotItyAdi vijJeyam tathaiva mAgadhatIrthasya mAgadhatIrtharAjadevasya yAvad samudraravabhUtAmiva samudraravaM prAptamiva bhUgatau iti sautro dhAtuH tasmAt taH sainyasayuttha kala karaveNa pRthivImaNDalaM kurvan kurvana uttaradigabhimukho yatraiva zudrahimavarSadharaparvataH tatraiva upAgacchati samIpaM yAti 'uvAgacchittA' upAgatya 'cullahimavaMtavAsaharapavvayaM tikkhutto rahasireNaM phusai' kSudrahimavad varSadharaparvataM trikRtvaH trIn vArAn rathAgrabhAgena kAkamukhena spRzati ativegapravRttasya vegipadArthasya purastha pratibandhakabhittyAdi saMghaTane tristADanena vegapAtadarzanAdatra trirityuktam 'phusittA turae NigiNhaI' spRSTvA vegapravRttAn turagAna caturaH azvAn nigRhNAti sthApayati 'NigiNhittA taheva jAva AyatakaNNAyataM ca kAUNa usamudAraM imANi vayaNANi tattha bhaNIbha se haravaI jAva savve Agata "tathaiva" pada ke dvArA vAcya "praSTamabhakta ke dinoM meM jaganA phira usakA samApana karanA kauTumbika puruSoM ko bulAkara unheM AjJA denA, senA ko taiyArI karavAnA, azvaratha kI taiyArI karake use upasthita karane kI bAta kahanA, snAna karanA, azvaratha para savAra honA cakraratna dvArA pradarzita mArga para gamana karanA ityAdi ye saba kArya hue haiM arthAt bharata cakravartI ne. pahile kahe gaye anusAra hI ina saba kAryoM ko kiyA aisA jAnanA cAhiye. yAvat sainya samuttha kala 2 rava se mAnoM pRthivI maMDala para samudra kA rava hI Akara vyApta ho gayA hai isa taraha se pRthivI maMDala ko karatA 2 vaha bharata rAjA uttara dizA ko ora bar3hatA huA jahAM para kSudrahimavAn parvata thA. vahAM para AyA (uvAgacchittA cullahimavaMtavA saharapavvayaM tikkhutto rahasireNaM phusai) cUMki azvaratha kA vega tIvra thA isase kSudra himavatparvata se ratha kA zirobhAga tona vAra TakarAyA (phusittA turae NigiNhai) azvaratha kA agra bhAga jaba kSudrahimavatparvata se tIna bAra TakarA gayA- taba usane vega se calate hue cAroM ghor3oM ko thAmaliyA (NigiNihattA ma bhaphatanA divasamAM jAgaraNa karavuM, pachI tenuM samApana karavuM, kauTuMbika puruSone belAvI ne temane AjJA ApavI, senA susajaja karAvavI, adharathanI taiyArI karIne tene upasthita karavAnI AjJA ApavI, snAna karavuM, azvaratha upara savArI karavI, caratna dvArA pradarzita mAga upara gamana karavuM "ityAdi sarva kAryo sampana karyA Ama samajavuM bharata nareze pahelAM kahyAM mujaba ja e sarva kAryo ne sampanna karyA evuM "tarthava zabdanuM tAtparya che. yAvat sainya samutha kalakala ninAdathI jANeke pRthvImaMDaLa upara samudra jana ja AvI ne vyApta thaI na gayuM hoya A pramANe pRthvImaMDaLa ne pitAnA sainya saMcAraNathI mukharita karato te bharata nareza uttara dizA tarapha prayANa karato jyAM sudra himavAta parvata hatA tyA paDalyA. (uvAgacchittA cullahimavaMtavAsaharapavyayaM tikkhutto rahasireNa phusai) azvarathanI gati tIvra hatI tethI kSudrahimavat parvata thI te azvarano zirobhAga traNa pAra athAye.. (phusittA turapa NigiNhai) ashvthn| 5 mA nyAre kSudra bhiyatane va pAra mthaaye| pyAre tathA yAtA yAre ghAmAne zayA. (NigiNhittA taheva
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU. 23 uttaradigvartiniSkuTavijayAnantarIyavRttavarNanam 811 me te visayavAsIti kaTu uddhaM vehAsaM usuM Nisirai parigaraNigariamajjhe jAva' caturopituragAn nigRhya tathaiva mAgadhatIrthAdhikAravadeva yAvad AyatakarNAyataM iSumudAramiti atra 'taheva' tti vacanAt sthasthApanaM dhanugrahaNaM bANagrahaNaM ca vaktavyam tataH tam udAram udbhaTam ithu bANaM yAvadAyatakAyatam AyataM prayatnayuktaM yathA bhavati tathA karNa yAvat karNaparyantam Ayatam AkRSTaM kRtvA tatra imAni vacanAni abhANIt sa narayatiH atra yAvat padena'haM. di suNaMto bhavaMto' ityAdi gAthAdvaya vAcyaM sarve me te dezavAsinaH iti paryantam etasya vizeSato vyAkhyAnaM tRtIyavakSaskAre SaSThasUtre vilokanIyam iti kRtvA ityuccArya UrdhvamU upari vihAyasi AkAze kSudrAhimavagirikumArasya tatrAvAsasaMbhavAt iSu bANaM nisRjati muJcati 'parigaraNigariamajjho jAvatti' atra yAvatpadAt bANamokSaprakaraNAdhItaM paripUrNa gathAdvayaM vaktavyamiti tathA cataheva jAva AyatakaNNAyataM ca kAUNa usumudAraM imANi vayaNANi tattha bhaNIa se NaravaI jAva savvamete visayavAsItti kaTu uddhaM vehAsaM usuM Nitirai parigaraNigariamajhe jAva) cAroM ghor3o ko thAma kara ke mAgadhatIrthAdhikAra meM kahe gaye anusAra usane phira apane dhanuSa ko uThAyA bANa ko uThAyA phira bANa ko dhanuSa para sthApita kiyA aura phira usane dhanuSa para Aropita karake usa udAra udbhaTa dhanuSa ko kAna taka kheMcA kAna taka dhanuSa kheMcakara phira usane isa prakAra ke ina vacanoM ko kahA- "haMdi suNaMto bhavaMto" ye vacana pUrvokta ina do gAthAoM meM prakaTa kara diye gaye haiM so ve hI vacana "saba Apa loga mere deza nivAsI haiM yahAMpara bhI kahanA cAhie inakI vyAkhyA tRtIya vakSasphArameM chaTaveM sUtra meM kI gaI hai so vahIM se ise jAnalenI cAhiye aisA kahakara usane apane bANa ko Upara AkAzameM chor3A kyoM ki vahIM para kSudrahimavadgiri kumAra kA AvAsa thA / "parigaraNigariamajjho jAvatti" yahAM yAvatpada se- "bANamokSaprakaraNa meM kathita paripUrNagAthAdvaya kahalenI cAhiye / tathA ca -- jAva AyatakaNNAyataM ca kAUNa usumudAra imANi vayaNANi tattha bhaNIa se NaravaI jAva savva mete visayavAsItti kaTTu uddha vehAsaM usuM Nisiraha parigaraNiriamajhe jAva ) cAre ghoDAone thaMbhAvIne mAgadhatIrthAdhikAramAM kahyA mujaba teNe pitAnA dhanuSa ne hAthamAM lIdhuM. bANuM hAthamAM lIdhu, bANa ne dhanuSa upara sthApita karyuM ane pachI dhanuSa upara Aropita karIne te udAra udabhaTa dhanaSa kAna sudhI kheMcI ne pachI teNe A pramANe kahyuM-"daMtra suNato bhavaMto" se kyA pUrveti me me AyAmamA 48 42vAma mA che. tase vacane-"Apa sarva mArA dezavAsI che. ahIM paNa samajavAM joIe. e vacanenI vyAkhyA tRtIya vakSaskAra'mAM 6 ThA sUtramAM kahevAmAM AvI che te jijJAsuo tyAMthI ja jANavA yatna kare. Ama kahIne teNe potAnA bANane upara AkAzamAM cheDayuM kemake tyAMja kSudra himava6 giri kumArane AvAsa hate. 'parigaraNigariamajjho jAvatti" mI yAtU 54thI any mokSa pra42mA athita paripUrNa gAthAdvaya kahevI joIe
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 812 jambUdvIpaprajJaptisUtre parigaraNigaria majjho vAuddhaa sobhamANakosejjo / cittaNa sobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 1 // taM caMcalAyamANaM paMcamicaMdovamaM mahAcAvaM / chajjai vAme hatthe NaravaiNo taMmi vijayaMmi // 2 // chAyA-parikaranigaDitamadhyo vAtoddhRta zobhamAnakauzeyaH / citreNa zobhate dhanurvareNendra iva pratyakSam // 1 // taccaJcalAyamAnaM paJcamI candropamaM mahAcApam / rAjate vAme haste narapate stasmin vijaye // 2 // bANaM muzcan bharataH kIdRzaHityAha-'parikara' ityAdi / parikaranigaDitamadhyaH iti tatra parikaraH mallakacchabandhaH yuddhocitavastrabandhavizeSastena nigaDitaM suvaddha madhyaM madhyabhAgo yasya sa tathA, tathA, bAtoddhata zobhamAnakauzeyaH vAtena samudravAtena pavanena uddhatam utkSiptaM zobhamAnaM kauzeyaM vastravizeSo yasya sa tathA avaziSTapadAni prasiddhAnyeva' tataHki jAtamityAi -'tae NaM se' ityAdi / 'tae NaM se sare bharaheNaM raNNA urdu vehAsaM NisaTe samANe khippAmeva bAvattari joyaNAI gaMtA cullahimavaMtagirikumArasta devassa merAe Nivaie' tataHkhalu sa zaroparigaraNigariamajjho vAuddhaamobhamANa kosejjo / cittesobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM / 1 // taM caMcalAyamANaM paMcamicaMdovamaM mahAcAvaM / chajjA vAme hatthe naravaiNo taMmi vijayaMmi // 2 // bANa ko chor3ate samaya bharata mahArAjA kaisA pratIta huA-yahI bAta isa gAthAdvaya meM pragaTa kI gaI hai-jisa samaya bharata rAjA ne bANa chor3A usa samaya usane malla kI taraha apanI kacchA ko acchI taraha se bAMdhaliyA thA kaTibhAga kobhI khUba acchI taraha se kasakara bAMdha liyA thA usake dvArA dhAraNakiye kauzeya vastra usa samaya samudra kI uttha vAyu se dhIme dhIme kaMpita ho rahA thA, ataH vaha usa dhanuSavara se aisA pratIta hotA thA, ki mAnoM sAkSAt indra hI yahAM upasthita huA hai| bAkI ke gAthokta padoM ko vyAkhyA sugama hai| (tae NaM se sare bharahe NaM tathA ca-parigaraNigariamajjho vAuddhaa sommaannkosejo| cittaNa sobhae dhaNuvareNa iMdovva paccakkhaM // 1 // taM caMcalAyamANaM-paMcamicaMdovamaM mahAcAvaM / / chajnai vAme hatthe naravaiNo taMmi vijayami // 2 // bANa choDatI vakhate bharata nareza ke suzobhita thayo, eja vAta e upayuMkata gAthA dvayamAM prakaTa karavAmAM AvI che. je samaye bharata rAjAe bANa cheDUyuM te samaye teNe mahala (pahelavAna) nI jema pitAnI kacchA ne sArI rIte bAMdhI lIdhI. kamarane paNa sArI rIte kasIne bAMdhI lIdhI teNe kazeya vastra dhAraNa kareluM hatuM. te vastra samudramAMthI pravAhita thatA vAyuMcI maMda-maMda rUpe. kepita thaI rahyuM hatuM. ethI dhanuSadhArI te rAjA, ema lAgatuM hatuM ke jANe sAkSAt Indra ja tyAM upasthita thayela na hoya zeSa gAthAta padonI vyAkhyA sugama cha. (tapaNaM se sare bharaheNaM raNNA uDdaM vehAsaM NisaDhe samANe khippAmeva bAvattari joyaNAI
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAra sU0 23 uttaradigvartiniSkuTavijayAnaMtarIyavRttavarNanam 813 bharatena rAjJA Urdhva vihAyasi nisRSTo muktaH san kSiprameva zIghrameva dvAsaptatiM yojanAni gatvA kSadahimavagirikumArasya devasya maryAdAyAm avadhibhUtocitasthAne nipatitaH 'taeNaM se cullahimavaMtagirikumAre deve merAe saraM Nivai pAsai' tataH khalu sa kSudrahimavagirikumaro devaH maryAdAyAM zaraM nipatitaM pazyati 'pAsittA' dRSTvA Asurutte ruTe jAva pIidANaM savvosahiM ca mAlaM gosIsacaMdaNaM kaDagANi jAva dahodagaM ca geNhai' AsurUtto ruSTa ityadi vizeSaNaviziSTo yAvatkaraNAt bhrukuTiM karoti adhikSipati bharateti nAmAGkitaM zaraM gRhAti nA ma ca vAcayati ityAdi grAhyaM prItidAnaM sarvovadhIH phalapAkAntavanaspativizeSAna rAjyAbhiSekAdi yogyAn, mAlAM kalpadrumapuSpamAlAm gozIrSacandanaM ca himavatkuJjabhavaM kaTakAni yAvatpadAt truTitAni bAhAbharaNAni vastrANi AbharaNAni bharateti nAmAGkitaM zaraM cetiraNNA uDDhe vehAsaM NisaTTe samANe vippAmeva bAvattari joyaNAI gaMtA cullahimavaMtagiri kumArassa devassa merAe Nivaie) Upara AkAza meM bharata mahArAjA ke dvArA choDA gayA vaha bANa zIghra ho 72 bahattara yojana taka jAkara kSudra himavanta kumAra deva ke sthAna kI hada meM par3A (tae NaM se cullahimavaMtagiri kumAre deve merAe saraM NivaDiyaM pAsai) bANa ko apanI hadameM par3A huA jaba upsa kSudahimavantagirikumAra deva ne dekhA to (pAsittA Asuratte ruTe jAva pIidANaM savvIsahiM ca mAlaM gosIsacaMdaNaM kaDagANi jAva dahodagaM ca geNhai) dekhakara vaha ikadama krodha se lAla ho gayA / ruSTa ho gayA yAvat zabda se yahAM aisA pATha gRhIta huA hai usakI bhRkuTo car3ha gaI, usane bANapheMkane vAle kA tiraskAra kiyA tathA bharata isa nAma se aGkita upta bANa ko usane uThAliyA aura usa para likhe hue nAma ko usane vAMcA" ityAdi pUrvokta pATha gRhIta huA hai| tava phira usane bharata mahArAjA ko bheTa meM dene ke lie sarvoSadhiyoM ko phalapAkAntavanaspativizeSoM ko jo ki rAjyAbhiSekAdi ke yogya the| kalpavRkSa ke puSpoM ko mAlA ko, gozIrSa candana ko, kaTakoM ko yAvatpadagRhIta truTitoM ko- bAhuoM ke AbharaNoM ko- vastroM ko evaM 'bharata' isa nAma se gaMtA cullahimavaMtagirikumArassa devassa merAe Nivaie) 652 mAzamA 21 2001 muphata te bANa zIdhra 7ra jana sudhI jaIne kSudra himavanakumAra devanA sthAnanI sImAM mAM paDyu. (tae NaM se cullahimavaMrtAgarikumAre deve merA 5 saraM NivaDiyaM pAsai) nyAre ta kSudra 4-1 (2 umAre mAtra ne pAtAnI saubhAmA 59 yut| (pAsittA Asuratte rUThe jAva pIIdANaM savvosahiM ca mAlaM gosIsacaMdaNaM kaDagANi jAva dahodagaMca geNhai) joI ne te ekadama krodhathI rAte ceLa thaI gaye. ruSTa thaI gaye. yAvata zabda thI ahIM A pramANe pATha sa gRhIta thayo che tenI bhUrI vaka thaI gaI. teNe bANa calAvanArano tiraskAra karyo. ane bharata nAmAMkita te bANane teNe upADayuM. tathA te bANa upara lakhelA nAmane te vAgyuM. ItyAdi pUphata pATha atre gRhIta thayA che. tyArabAda teNe bharatarAjA ne bheTa mAM arpita karavA mATe savaSadhione phaLapAkAta vanaspati vizeSone ke je rAjyAbhiSekAdi vidhio mATe Avazyaka hoya che. kalpavRkSanA puSponI mALAne, gazIrSa candanane, kaTone, yAvata padathI saMgRhIta truTitene- bAhuonA AbharaNene vastrone, bhatanAmAMkti
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ 814 jambUdvopaprajJaptisUtra grAhayaM drahodakaM ca padma drahodakaM gRhAti giNDittA' gRhItvA 'tAe ukkiTThAe jAva uttareNaM cullahimavaMtagirimerAe ahaNaM devANuppiyANaM visayavAsI jAva ahaNNaM devANuppiyANaM uttarille aMtavAle jAva paDavisajjai' tayA utkRSTayA yAvat padena de gatyA vyativrajati bharatAntikamupasapaMti vijJApayati ceti vijJeyam uttarasyAM kSudrahimavadgireH maryAdAyAm ahaM khalu devAnupriyANaM viSayavAsI yAvatpadAt ahaM khalu devAnupriyANaM kiMkara iti grAhyam ahaM khalu devAnupriyANAm auttarAho lokapAlaH atra yAvatpadAt prItidAnamupanayati tad bharataH pratIcchati devaM satkArayati sammAnayati iti grAhyam, tathA kRtvA ca prativisarjayati nijabhavanagamanAya AjJApayatItyarthaH / / sU 23 // atha adhikotsAhAt aSTabhaktaM tapastIrayitvA kRtapAraNaka eva avadhiprApta digvijayAGka kartukAmaH zrI RSabhabhUH RSabhakUTagamanAya upakramate " taeNaM se" ityaadi| ____mUlam-tae NaM se bhAhe rAyA turae NigiNhai NigiNhittA rahaM parAvattei parIvacittA jeNeva usahakUDe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA usahakUDaM pavvayaM tikkhutto rahasireNaM phusai phusittA turae NigiNhai NigiaGkita bANa ko tathA padmada ke jala ko sAtha meM liyaa| (geNhittA tAe ukkiTThAe jAva uttareNaM cullahimavaMtagirimerAe ahaNNaM devANuppiyANaM visayavAsI nAva ahaNNaM devANuppi. yaNaM uttarille aMtavAle jAva paDivisa jai) aura lekara vaha usa prasiddha devagati se bharata ke pAsa calA vahAM pahu~cakara usane unase aisA nivedana kiyA- uttaradizA meM kSuda himavat parvata ko hada meM-mai Apa devAnupriya ke adhInastha deza kA nivAsI huuN| yahAM yAvatpadase "ahaM khalu devANupriyANAM kiMkaraH" isa pATha kA grahaNa huA hai| maiM Apa devAnupriyakA uttara dizA kA lokapAla hUM yahAM yAvat pada se "prAtidAnamupanayati, tad bharataH pratIcchati, devaM satkArayati, sammAna yati" ina padoM kA saMgraha huA hai / satkAra sammAnakara phira vaha bharata nareza use visarjita kara detA hai-apane bhavana meM jAne ke lie use AjJA detA hai // 23 // mApana tathA pAna ne sAthe sAghai. (giNhittA tAe ukkidvAe jAva uttareNaM cullahimavaMtagirimerAe ahaNaM devANuppiyANa visayavAsI jAva ahaNNaM devANupiyANaM urille aMtavAle jAva paDivisajjai) ane 142 te potAnI suprasiddha 21 gatithI bharata rAjA pAse javA ravAnA thaye. tyAM pahoMcIne teNe te rAjAne A pramANe vinaMti karI ke he devAnupriya ! uttara dizAmAM kSudra himavaMta parvatanI sImAmAM sithata temaja Apa shriin| adhInastha dezanA nivAsI chu. mI yAvat 54thI "ahaM khalu devAnupriyANAM kiMkaraH " mAyA sAta thaye. cha. huA5 hevaanupriyne| uttara ni ta26nA hAla chu mahI yAvat 54thI "prItidAnamupanaryAta, tad bharataH pratIcchati, devaM satkArayati, sammAnayati' se pahIna saya thye| cha. sa2 tathA sanmAna 4zana te maratendra. 2 tene visajita karI de che. pitAnA bhava mAM javAnI tene AjJA Ape che. sUtra-23
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAra: sU0 24 RSabhakTavijayavarNanam 895 NhittA rahaM Thavei ThavittA chattalaM duvAlasaMmiaM aTThakaNNiaM ahigaraNisaMThiaM sovaNNiaM kAgaNizyaNaM parAmurAi parAmusittA usabhakUDassa pabvayassa purathimillasi kaDagaMsi NAmagaM ouDei-osappiNI imIse taiAe samAi pacchime bhAe / ahamaMsi cakkavaTTI bharaho ia nAmadhijjeNaM // 1 // ahamaMsi paDhamagayA ahayaM bharahAhiyo nnvriNdo| Nasthipraha paDisattU jiaMmae bhArahaM vAsaM // 2 // iti kaTu NAmagaM AuDei NApaNaM AuDittA rahaM parAvattei parAvattittA jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva cullahimavaMtagirikumArasma devassa aTThAhiAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jAva dAhiNaM disi veadbhapavvayAbhimuhe payAte yAvi hotthA ||suu024|| . chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA turagAn nigRhvAti nigRhya rathaM parAvartayati parAvayaM yatraiva RSabhakUTaM tatraiva upAgacchati upAgatya RSabhakUTa parvataM triH kRtvaH rathazirasA spRzati spRSTvA / turagAn nigRhNAti nigRhya rathaM sthApayati sthAyitvA SaTUtalaM dvAdazAsrikam aSTa kaNikam adhikaraNisaMsthitaM sauvaNika kokaNIratnaM parAmRzati parAmRzya RSabhakTasya parvatasya paurastye kaTake nAmakam AjuDati-avasarpiNyAH asyAH tRtIyAyAH samAyAH pazcime bhAge / ahamasmi cakravartI bharata iti nAmadheyena // ahamasmi prathama rAjA ahaM bharatAdhipo naravarendraH / na sti mama prati zatruH jitaM mayA bhArata varSam // 2 / / iti kRtvA nAmakam AjuDati nAmakam AjuDya rathaM parAvatta yati parAvartya yatraiva vijayaskandhAvAranivezo yatraiva bAhirikA upasthAnazAlA tatraiva upAgacchati upAgatya yAvat kSudrahimavad girikumArasya devasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAryA satyAm Ayudha gRhazAlAtaH pratiniSkAmati pratiniSkramya dakSiNAM dizaM vaitADhaya svatAbhimukha prayAte cApyabhavat ||suu024|| TIkA - "taeNaM se" ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA turae NigiNhai NigiNhittA rahaM parAvattei ' tataH himavatsAbharata kA RSabhakUTa ko aura gamana'taeNaM se bharahe rAyA turae NigiNhai" - ityAdi sU0 24 TokArtha- (taeNaM) himavat sAdhana karane ke bAda (se bharahe rAyA turae NigiNhai) usa bharata mahArAjAnuM RSabhakTa talpha prayANa tapaNa se bharahe gayA turae-NigiNhai "ityAdi // 24 TI--(taeNaM) himavatanI sAdhanA 4 mA (se bharahe rAyA turae NigiNhai) te
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ 816 jambUdvIpaprAptisUtre dhanAnantaraM khalu sa bharato rAjA turagAna caturo'pi azvAn nigRhNAti caturpu madhye dakSiNapAvasthaturagau AkarSati vAmapArzvasthaturagau puraskarotItyarthaH azvAn nigRhya rathaM parAvarttayati nivartayati 'parAvattittA' parAvartya nivartya 'jeNeva usahakaDe teNeva uvAgacchaI' yatraiva RSabhakUTam tannAmakaH parvataH tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'usahakUDaM pacayaM tikkhutto rahasireNaM phusai' RSabhakUTa parvataM triH kRtvaH vAratrayaM rathazirasA rathAgrabhAgena spRzati parAmRzati 'phusittA turae NigiNhai' spRSTvA prAmRzya turagAn nigRhAti anirodhayati 'NigihittA rahaM Thavei' azvAn nigRhya rathaM sthApayati 'ThavittA' sthApayitvA 'chattalaM duvAlasaMsi aTTakaNNiaM ahigaraNisaMThiaM sovaNNeiyaM kAgaNirayaNaM parAmusai' sa bharato rAjA kAkaNIratnaM parAmazati gRhAtItyuttareNa sambandhaH kiM viziSTaM tadityAha-'chattala, SaTtalam tatra catvAri catasRSu dikSu dve tUrdhvamadhazcetyevaM SaT SaT saMkhyAkAni talAni adhobhAgA yatra tattathA tAni ca atra madhyakhaNDarUpANi yai bhUmau aviSamatayA tiSThantIti, tathA 'duvAlasaMsi' dvAdazAstrikam dvAdaza adhaH upari tiryak catasRSvapi dikSu pratyekaM catasRNAmastrINAM sadbhAvAt atrayaH koTayaH AkArabharata rAjA ne dhaur3oM ko khar3A kiyA-dakSiNa pAvastha ghor3oM ko kheMcA aura vAma pArzvastha ghor3oM ko Age kiyA-isa taraha se karake usane (rahaM parAvattei) ratha ko lauTAyA ( parAvattittA jeNeva usahakUDe teNeva uvAgacchai) ratha ko lauTAkara mor3akaraHjahAM RSabhakUTa thA vaha vahAM para AyA ( uvAgacchittA usahakUTaM pavvayaM tikkhuttoM rahasireNaM phusai) vahAM Akara ke usane RSabhakUTa parvata kA ratha ke agrabhAga se tIna bAra sparza kiyA (phuptittA turae NigiNii) tIna bAra sparza karake phira usane ghor3oM ko calane se rokA- ( NigiNhittA rahaM Thavei) ghor3oM ko roka kara usane ratha khar3A kiyA ( ThavittA chattalaM duvAlasaMsi aTTakaNNiaM ahigaraNisaMThi sovaNiyaM kAgaNirayaNaM parAmu saha) ratha khar3A karake usane kAkaNa) ratna ko uThAyA-yaha kAkaNIratna 6 talau vAlA hotA haicAra dizAoM meM 4tala aura Upara nIce meM 1-1 tala-isa taraha se isake ye 6 tala hote haiMtathA isameM 12 koTiyAM hotI hai- ye koTiyAM eka prakAra ke AkAra vizeSarUpa hotI hai / ATha bharata mahArAjAe ghoDAo ne UbhA rAkhyAM. dakSiNa pAzvastha ghoDAone kheMcyA ane vAmapaashvsth ghAmAne mAga ryA. yA pramANe 4zana teNe (raha parAvattei) 2tha paach| 320y| ( parAvattittA jeNeva usahakUDe teNeva uvAgacchai ) 2thane paach| 32vIna te bharata nareza yai paTa hA tyAM gayA. (uvAgacchittA usahakUr3a pavvayaM tikkhutto rahasireNaM phusai) tyAM pAyIna te RSabha ptn| 2thanA sabhAgathI mata 250 yA (phusittA turapa Nigihai) ay quta 25za 4zana pachI taNe pAyAne mArAyA. ( NigiNhittA rahaM Thavei) ghAmAne sIne ta 25 ase rAjya.. (ThavittA chattalaM dupAlasaMsia aTThakaNNiaM ahigaraNila ThiaM sovaNNiya kAgaNirayaNaM parAmusai) 2tha ame| khIne teNe kAkaNI 2nane hAthamAM lIdhuM. e kAkaNa ne 6 tala vALuM hoya che. 2 dizAomAM 4 tala ane upara-nIce eka-eka taLa. A pramANe sarve maLIne e ranane 6 cha taLa hoya che. e ratnamAM 12 kaTio hoya che. e kaTio eka prakAranA AkAra
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU0 24 RSabhakUTavijayavarNa nam vizeSAH yatra tattathA punaH kIdRzam 'aTTakaNNi' aSTakaNikam karNikA konnaa| yatra astritrayaM milati teSAM cAdha upari pratyekaM caturNA sadbhAvAt aSTakarNikAH yatra tattathA punazca 'mahigaraNisaMThiaM' adhikaraNisaM sthitam adhikaraNiH-suvarNakAropakaraNaM 'eraNa'iti bhASAprasiddham tadvat saMsthitaM-saMsthAnam AkAravizeSo avayavasannivezo yasya tattathA tat sadRzAkAra mityarthaH samacaturasratvAt punazca kIdRzam 'sovaNiyaM' sauvaNikaM suvarNamayam aSTasuvarNamayatvAt, tatra keca aSTa suvarNA ityAha-'catvAri madhuratRNaphalAnyekaH zvetasarSapaH SoDazazvetasarpapAH ekaM dhAnyamASaphalaM ! dve dhAnyamASaphale ekA gujAH ekaH karmamASaka: SoDazakarmamASakA ekaH suvarga iti, etAdRauraSTabhiH suvarNaiH kAkaNIratnaM niSpadyate iti etAdRzavizeSaNaviziSTaM kAkaNIratnaM parAmRzati gRhNAti 'parAmusittA' parAmRzya kAkaNIratnaM gRhItvA 'usabhakUDassa pavvayassa purathimillasi kaDagaMsi NAmaga AuDei ? RSabhakUTasya parvatasya paurastye pUrvabhAgavattini kaTake madhyabhAge nAmakaM nAmeva nAmakam svArthe kaH AjuDati sambaddhaM karoti likhatItyarthaH kena prakAreNa likhatItyAha-gAthAisake kone hote haiM- jahAM tIna koTiyA milatI hai| ye ATha kone rUpa karNikAe~ unake nIce Upara pratyeka meM 4-4 hotI hai / isa kAkaNI ratna kA saMsthAna adhikaraNI jaisA hotA hai jise eraNa kahA gayA hai| isa para suvarNakAra sonecAMdI ke AbhUSaNoM ko kUTa 2 kara banAtA hai / yaha samacaturasra hotA hai isIliye ise eraNa ke jaisA kahA gayA hai| (sovaNNiyaM) yaha aSTa suvarNamaya hotA hai| ye aSTasuvarNa isa prakAra se niSpanna hote haiM-cAra madhura tRNa phaloM kA eka zveta sarSapa hotA hai / solaha zvetasarSapoM kA eka uDada ke dAne ke samAna kA vacana hotA hai| do uDadoM ke barAbara vajanavAlI eka guJjA-ratti hotI hai / aura 16 rattiyoM kA eka suvarNa hotA haiaise AThasuvarNa ke barAbara isakA vajana hotA hai| (parAmusittA) isa prakAra ke vizeSaNoM se viziSTa kAkaNIratna ko lekara (usabhakUDassa pavvayassa purathimillaMsi kaDagaMsi NAmagaM AuDei) usane RSabhakUTa parvata ke pUrva bhAgavartI kaTaka para- madhyabhAga meM- apanA nAma likhA- "nAmaka" meM | vizeSa rUpa hoya che e ranane ATha khUNAo hoya che. tyAM traNa kaTio maLe che. e ATha khUNAonAM rUpamAM je karNikAo hoya che, temanI nIce ane upara pratyeka mAM 4,4 khUNAo hoya che. e kAkaNI ratnanuM saMsthAna adhikaraNI jevuM hoya che. jene eraNa kahevAmAM Ave che. suvarNakAra enI upara suvaNe cAMdInA AbhUSaNe kUTI-phUTIne taiyAra kare che. e samacaturastra hoya cha. methI 1 me 2tnane 2 4vAmAM mA0yu che. (soNiyaM) se maTa supa bhaya hoya che. e aSTa suvaNe A pramANe niSpanna hoya che. cAra madhura tRNa kupanuM eka veta sarasava hoya che. 16 veta sa2sevanuM vajana eka aDada barAbara hoya che. be aDadanI barAbara vajanavALI eka guMjA-patti hoya che. 16 rattionuM eka suvarNa hoya che. evA mAsuvAnI // 12 menuM na DAya che (parAmusittA) mA jatanA vizeSagAthA viziSTa 444ii 2lane vana (usabhakUDassa pavvayassa purathimillasi kar3agaMsi NAmaga AuDei) teNe kahaSabhakUTa parvatanA pUrva bhAgavatI kaTaka upara madhya bhAgamAM-pitAnuM nAma lakhyuM
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ 818 jambUdvIpaprajJaptisUtre dvayam 'osappiNI' ityAdi 'osappiNI imIse taiyAe samAe pacchime bhAe' 'osapiNI' avasarpiNyAH atra SaSThI lopaH prAkRtatvAt asyAH tRtIyAyAH samAyAH tRtIyArakasya pazcime bhAge tRtIye bhAge ityarthaH / ahamaMsi cakkavaTTI bharaho ia nAmadhijjeNaM // 1 // dvitIya gAthAmAha - ahamasmi cakravartI bharata iti nAmadheyena nAmnA 'ahamaMsi padamarAyA, ahayaM bharahAivo NaravariMdo / Natthi mahaM paDisattU jithaM mae bhArahaM vAsaM || 2 || ahamasmi prathamarAjA prathamazabdasya pradhAnaparyAyatvAt ahaM bharatAdhipaH - bharatakSetrAdhipaH navarA :sAmantAdayaH teSAmindraH nAsti mama pratizatruH - pratipakSaH jitaM mayA bhArataM varSam ||2|| 'tti kaDu' iti kRtvA 'NAmagaM AuDei' nAmakam AjuDati likhati asya tras nigamArthakatvAnna paunaruktyam 'NAmagaM AuDittA rahaM parAvatei' nAmakam AjuDya likhisvArtha meM "ka" pratyaya kiyA gayA hai- apane nAmako usa bharata nareza ne kisa prakAra se likhA ise pragaTa karane vAlI ye do gAthAe~ haiM "oppaNI ise taiAe samAi pacchime bhAe / ahamaMsi cakkavaTTI bharaho ia nAmadhijjeNaM // ahamaMsi paDhamarAyA ahahyaM bharahA hivo NaravariMdo / NatthimahaM paDisattU jithaM mae bhArahaM vAsaM // 2 // inakA artha isa prakAra se haiM - isa avasarpiNI kAla ke tRtIya Are ke pazcima bhAga meMtRtIya bhAga meM maiM bharata nAma kA cakravartI huA hUM, 1 aura maiM hI yahAM - bharata kSetra meM karmabhUmi ke prArambha meM sarva prathama rAjA huA huuN| yahAM prathama zabda pradhAnaparyAya kA vAcI hai / sAmanta Adi kA maiM indra ke jaisA indra hUM merA koI zatru nahIM hai / mere SaT khaNDamaNDita bharata kSetra meM merA akhaNDa sAmrAjya sthApita ho cukA hai / (iti kaTTu NAmagaM AuDei) isa prakAra se usane apanA paricayAtmaka nAma likhA (NAmagaM AuDittA rahaM parAvatte i) nAma likha karake phira "nAmakaM" bhAM svArtha bhAM 'ka' pratyaya sagADavAmAM Ave che, potAnu nAma te bharata nareze kevI rIte lakhyu. Ane prakaTa karavA mATe A e gAthA osappiNI imIse taiAe samAi pacchime bhAe / ahamaMsi areaTTI bharaho i a nAmadhijjeNaM // 1 // ahamaMsi paDhamarAyA ahayaM bharahAhiyo NarabariMdoM / NatthimahaM paDisattu jiaM mapa bhArahaM vAsaM // 2 // e gAthAoneA atha A pramANe che- e avasarpiNI kALanA tRtIya ArakanA pazcimabhAgamAM- tRtIya bhAgamAM- hu. bharata nAme cakravartI thayA chuM. !1 // ane huM ja mahI bharatakSetramAM kama bhUminA prAra bhamAM sarvaprathama rAjA thayA chu, ahIM prathama zabda pradhAnane paryAya vAcaka che. eTale ke prathama zabdanA artha pradhAna athavA mukhya thAya che. sAmanta vageremAM hu' Indra jevA chuM, mArA kAi zatru nathI, SaT khaMDa maMDita A bharatakSetramAM mArU akhaMDa sAmrAjya sthapAI yUgyuM che. ( iti kaTTu NAmagaM AuDei ) mA pramANe tethe pazyiyAtmA potAnu nAma sabhyu ( NAmaMga AuDittA rahaM parAvattei ) nAma sajIne pachA tethe tyAMthI potAnA sthane paache| vAlyo ( parAvattittA jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva che
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ 819 prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskArAsU0 24 RSabhakUTavijayavarNanam tvA rathaM parAvattiyati 'parAvattittA' parAvartya 'jeNeva vijayakhadhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai' yatraiva vijayaskandhAvAranivezo yatraiva bAhyA upasthAnazAlA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAva' atra yAvatpadAt turagAn nigRhNAti rathaM sthApayati tataH sthanAt pratyavarohati majjanagRhaM pravizati pravizya snAti majjanagRhAtpratiniSkrAmati bhuGkte bAhyopasthAnazAlAyAM siMhAsane upavizati zreNI prazreNIzadvayati kSudrahimavadgirikumArasya devasyaaSTAhikAkaraNam aSTadinaparyantaMmahAmahotsavaM sandizati tAzca kurvanti AjJaptikAM ca pratyarpayantIti grAhyam 'cullahimavaMtagirikumArassa devassa aTTAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai' tatazca tadivyaM cakraratnam kSudrahimavadgirikumArasya devasya aSTAhikAyAM tadeva vijayopalakSitASTadinaparyantAyAM mahAmahimAyAM mahotsava vizeSAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlataH pratiniSkrAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya 'jAva dAhiNi usane vahA~ se apane ratha ko lauTAyA (parAvattittA jeNeva vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTTANasAlA teNeva uvAgacchai) ratha ko lauTAkara phira vaha jahAM para vijayaskandhAvAra kA paDAva par3A huA thA, aura usameM bhI jahAM para bAhya upasthAnazAlA thI vahAM para AyA / (uvAgacchittA jAva cullahimavaMtagirikumArassa aTTAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai) bahAM Akara ke usane yAvat kSudrahimavagirikumAra nAma ke deva ke vijayopalakSya meM ATha dina taka mahAmahotsava kiyA jaba ATha dina kA mahAmahotsava samApta ho cukA- taba vaha cakraratna AyudhazAlA se bAhara nikalA- yahA~ jo "yAvat" zabda kA prayoga huA hai usase "turagAn nigRhNAti,- rathaM sthApayati, tataH pratyavarohati, majjanagRhaM pravizati, snAti, majjanagRhAtpratiniSkrAmati, bhuGkte vAhyopasthAnazAlAyA-siMhAsane upavizati, zreNIprazreNI zabdayati, kSudrahimavadgiri kumArasya devasya aSTAnhikA karaNaM aSTadinaparyantaM sandizati, tAzca kurvanti, AjJaptikAM ca pratyarpayanti" isa pATha kA grahaNa huA hai| ina padoM kI bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchai ) 2thana paach| pAna pachI ta cyA vijaya skaMdhAvArano paDAva hato ane temAM paNa karyA bAhya upasthAna zALA hatI tyAM AvyA. ( uvAgacchittA jAva cullahimavaMtagirikumArassa devassa aThThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIpa AuhagharasAlAo paDiNikkhamai) tyAM bhAvIna teNe yAvat kSudra hiMmavaMta girikumAra nAmaka devanA vijayapalakSyamAM ATha divasa sudhI mahAmahetsava ujaLe. jyAre ATha divasane mahAmahotsava samApta thaI game tyAre te cakkara Ayudha zALAmAMthI bahAra nIjyuM mahI 2 yAvat' shaan| prayosa 72vAbhA mA che, tanAthI "turagAn nigRhNAti rathaM sthApayati, tataH pratyavarohati, majanagRhaM pravizati, snAti, majanagRhAtpratiniSkAmati, bhuGkte, bAhyopasthAnazAlAyAM siMhAsane upavizati, zreNIprazreNi zabdayati, kSudrahimavad girikamArasya devasya aSTAhikAkaraNaM aSTadinaparyantaM sandizati, tAzca kurvanti, AjJaptikAMca pratyarpayanti ye 48 saMgRhIta thye| cha. se pahonI vyAjyA 57i yathAsthAne
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ 820 jambUdvIpaprajJaptisUtra disi veyaddhapacayAbhimuhe payAte yAvi hotthA' tadivyaMcakraratnam dakSiNAM dizamudRizya vaitAnyaparvatAbhimukhaM prayAtaM cApyAsIt cApyabhavat / / 024 // ___ mUlam -tae NaM se bharahe rAyA taM divyaM cakkarayavaNa jAva veaddhassa pavayassa uttarille NitaMbe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA veaddhassa uttarille NitaMbe duvAlajoyaNAyAma jAva posahasAlaM aNupavisai jAva NamiviNamINaM vijjAhararAINaM aTThamabhattaM pagiNhai pagirihattA posahasolAe jAva NamiviNami vijjAhararAyANo maNasI karemANe 2 ciTThai, tae Na tassa bharahassa raNNo aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi NamiviNamI vijjAhararAyANo divAe maIe coia maI aNNamaNNassa atiaMpAunbhavati, pAunbhavittA evaM vayAsI uppaNNe khalu bho devANuppiyA ! jaMbuddIve dIve bharahe rAyA cAuraMtacakkavaTTI taM jIameyaM tIyapaccuppaNNamaNAgayANaM vijjohararAiNaM cakkavaTTINaM uvatthANiaM karettae, taM gacchamo NaM devANuppiyA ! amhe vi bharahassa raNNo uvatthANiaM karemo iti kaTTa viNamINAUNaM cakkavaTTI divAe maIe coiamaI mANummANappamANajuttaM teassi rUvalakkhaNajuttaM ThiajuvvaNakesavaTThiaNahaM savvarogaNAsaNiM balakari icchiasouNhakAsajuttaM-tisu taNuaM tisu taMbaM tivalIgatiuNNayaM tigaMbhIraM / tisu kAlaM tisu seaM tiAyataM tisuavicchiNNaM // 1 // samasarIraM bharahe vAsaMmi sabamahilappahANa suMdarathaNajaghaNavarakaracalaNa NayaNa sirasijadasaNajaNahiaramaNamaNahari siMgArAgAra jAva juttovayArakusalaM amaravahaNaM suruvaM rUveNaM aNuharaMti subhadaMmi jobbaNe vaTTamANi itthIrayaNaM NamI a rayaNANi ya kaDagANi ya tuDiANi ya geNhai, geNhittA vyAkhyA pUrva meM yathAsthAna kI jA cukI hai| ataH vahIM se jJAta kara lenI cAhiye / (paDiNikvamittA jAva dAhiNiM disi veyaddhapavvayAbhimuhe payAe yAvi hotthA) AyudhagRhazAlA se bAhara nikala kara vaha cakraratna dakSiNa dizA kI ora vaitADyaparvata kI tarapha cala diyA // 24 // spaSTa 42vAmA mAvI cha. methI jijJAsumAge tyAMthA Me se ye. (paDiNikkhamittA jAva dAhiNi disi veyaddhapavvayAbhimuhe payApa yAvi hotthA ) sAyudhazANAmAMyI bahAra nIkaLIne te cakraratna dakSiNa dizA tarapha vaitADhaya parvatanI tarapha ravAnA thayuM merA
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR.3 vakSaskAraH su024 namIdinamInAmAnau vidyAdhara rAjJoHvijayavarNanam 825 tAe ukkiThAe turiAe jAva uThUAe vijjAharagaie jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchati uvAgacchittA, aMtalikkhapaDivaNNA sakhikhiNIyAiM jAva jaeNaM vijaeNaM vaddhAveMti vaddhAvitto evaM vayAsI abhijieNaM devANuppiyA ? jAvaamhe devANuppiANaM ANattikiMkarA iti kaTutaM paDicchaMtu NaM devANuppiA ! amhaM imaM jAva viNamI itthIrayaNaM NamI rayaNANi samappei / taeNaM se bharahe rAyA jAva paDivisajjei paDivisajjittA posahasAlAo paDiNikkhamai paDiNikvamittA majjaNagharaM aNupavisai aNupavisittA bhoaNamaMDave jAva namIvinamINaM vijjAhararAINaM aTThAhiamahAmahimA, tae NaM se dive cakkarayaNe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai jAva uttarapustthimaM disi gaMgAdevI bhavaNAbhimuhe payAe yAvi hotthA, sacceva savvA siMdhuvattavvayA jAva navaraM kuMbhaTThasahassaM rayaNacittaM NANAmaNi kaNagarayaNabhatticittANi a duve kaNagasIhAsaNAI sesaMtaMceva jAva mahimatti ||suu025|| chAyA tataH khalu tadivyaM cakraratnaM yAvad vaitADhayasya parvatasyottarAho nitambaH tatraiva upAgacchati upAgatya vaitADhayaparvatasyauttarAhe nitambe dvAdazayojanAyAma yAvatpauSadhazAlAmanu praviza ti,yAvat niivanamyoH vidyAdhararAkoH aSTamabhaktaM pragRhnati pragRhya pauSadhazAlAyAM yAvat namiH vinami vidyAdhararAjAno manasi kuvANo manAsa kuvANAstaSThIta, tataH khalu tasya bharatasya rAkSaH aSTamabhakte pariNamati namivinami vidyAdhararAjAnau divyayA matyA coditamatI anyo'nyasyAntikaM prAdurbhavataH prAdurbhUya evamavAdiSTAm utpannaH khalu bho devAnupriyAH jambUdvIpe dvIpe bharate varSe bharato rAjA cAturantacakravartI tasmAjjItametat atItavartamAnAnAgatAnAM vidyAdhararAjJAM cakravartinAmupasthAnikaM kattuM tadgacchAmaH khalu devAnupriyAH ! vayamapi bharatasya rAjJa upasthAnikaM kurma iti kRtvA vinamiH rAjAnaM cakravartinaM divyayA matyA coditamatiH mAnonmAnapramANayuktAM tejasvinI rUpalakSaNayuktAM sthitayauvanakezAvasthitanakhAma sarvaroganAzinI balakarIm icchittazItoSNasparzayuktAM triSu tanukAM triSu tAmrAM trivalIka jyunnatAM trigambhIrAm / triSu kRSNAM triSu pravetAM triSu AyatAM triSu ca vistIrNA samazarIrAM bharate varSe sarvamahilApradhAnAM sundara stanajaghanakarabaraNanayanasirasija dazanajanahRdayaramaNa manoharI zRGgArAgAra yAvat yuktopacArakuzalAM amaravadhUnAM surUpaM rUpeNa anuharantI subhadrAM bhadre yauvane vartamAnAM strIratna namizca ratnAni kaTakAni ca truTikAni ca gRhNAti gRhItvA tayA utkRSTayA tvaritayA yAvaduddhatayA vidyAgharagatyA yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchataH upAgatya antarikSapratipannau sakiMkiNIkAni yAvat jayena vijayena varddhayataH varddhayitvA evamavAdiSTAm abhijitaM khalu devAnupriyAH ! yAvat AvAm devAnupriyANamAjJaptikiGkarAvitikRtvA tatpratIcchantu devAnupriyAH ! asmAkamidaM yAvat vinamiH strIratnaM namizca ratnAni samarpayati tataH khalu sa bharato rAjA yAvat prativisarjayati prativisRjya
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ 822 jambUdvIpaprajJaptisUtre pauSadhAzAlAtaH pratiniSkAmati pratiniSkramya majjanagRhamanupravizati anupravizya bhojanamaNDape yAvat namivinamyoH vidyAdhararAjJoH aSTAhikAM mahAmahimAm, tataH khalu taddivyaM cakraratnam AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati yAvaduttarapaurastyAM dizaM gaGgAdevI bhavanAbhimukha prayAtaM cApyabhavat saiva sarvA sindhuvaktavyatA yAvata navaraM kumbhASTasahasraM ratnacitraM nAnArmANakanakaratnabhakticitrANi ca dve kanakasiMhAsane zeSaM tadeva yAvat mahimeti ||suu0 25 // TIkA-'taeNaM se bharahe" ityAdi / __ 'taeNaM se bharahe rAyA taM divyaM cakkarayaNaM jAva veaddhassa pavvayassa utta. rille NitaM teNeva uvAgacchai' tataH khalu sa bharato rAjA tadivyaM cakraratnaM yAvad yAvat padAt dakSiNasyAM dizi vaitATyaparvatAbhimukhaM prayAtaM pazyati dRSTvA hRSTatuSTacittAnanditaH ityAdi sarva vaktavyam / tataH vaitATyasya parvatasya auttarAho nitambaH uttarapArzvavartI kaTakaH adhobhAgaH tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'veyaddhassa parayassa uttarille nitaMbe duvAlasajoyaNAyAmaM jAva posahasAlaM aNupavisai jAva' vaitAvyasya parvatasya auttarAhe-uttarapArvavartini nitambe gireH samIpabhAge adhaH prAnte dvAdazayojanA'syAmam dvAdazayojanadairghyam atra yAvatpadAt navayojanavistINaM varanagarasadRzam skandAvAra "tae NaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM'-- ityAdi sU0 25 // TIkArtha-(tae NaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva veyaddhassa pavvayassa uttarille NitaMbe teNeva uvAgacchai) isake bAda jaba bharata rAnA ne usa divya cakraratna kI yAvat dakSiNa dizA meM vaitADhayagiri kI ora jAte hue dekhA to dekhakara vaha bahuta hI adhika hRSTa evaM tuSTa citta huaa| isake bAda jahAM vaitADhya parvata kA uttaradigvartI nitamba thA-adhobhAga thA- vahAM para vaha AyA (uvAgacchittA veyaddhassa pavvayassa utarille NitaMve duvAlasajoyaNAyAma jAva posahasAlaM aNupavisai) vahAM Akara ke usane vaitADhya parvatake uttaradipavartI nitamba para girisamIpa meM--adhaH prAnta meM-dvAdaza yojana kI lambAI vAle evaM nauyojana kI caur3AI vAle zreSThanagara ke jaise apane skandhA 'tapaNaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNa' // ityAdi sUtra. 25 // TI -(tae NaM se bharahe rAyA taM divvaM cakkarayaNaM jAva veyaddhassa pavvayasla utta. lle Nitabe teNeva uvAgacchai) tyA2 mA yAre bharata 21 ta hiya 22tnane yAvat dakSiNa dizAmAM vaitADhaya giri tarapha jatuM joyuM te joIne te bahu ja duSTa temaja tuSTa cittavALo thayo. tyAra bAda jyAM vaitADhaya parvatane uttara dizA tarapha ne nitaMba ha-adhe bhAga tA, tyAta mAvyA. (uvAgacchittA veyaddhassa pavvayassa uttarille NitaMve duvAlasajoyaNAyAma jAva posahasAlaM aNupavisai) tyA bhAvIna teNe vaitA8ya 5 tatta26tI' gita 52 giri samIpa-adha: prAnta mAM-dvAdazayojana jeTalI laMbAI vALA ane navajana pramANa vALA zreSTa nagara jevA pitAnA skandhAvAra no paDAva nAkhyA pachI pauSadhazALAmAM zrI mahArAja bharata
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 2 namIvinamInAmAnauvidyAdhararAjJoH vijayavarNanam 823 nivezamiti karotIti vAcyam, pauSadhazAlAM sa bharato'nupravizati / atra yAvatpAdAt pauSadha vizeSaNAni sarvANi vaktavyANi 'NamiviNamiNaM vijjAhararAINaM aTThamabhattaM pagiNhai' namivinamyoH prathamatIrthakara zrIRSabhasvAmi mahAsAmantakacchamahAkacchaputrayoH vidyAdhararAjJoH sAdhanAya aSTamabhaktaM pragRhNAti 'pagiNhittA' pragRhya aSTamabhaktamavadhArya 'popahasAlAe jAva Nami viNami vijjAhararAyANo maNasI karemANe karamANe cidui' pauSadhazAlAyAM yAvatpadAtU avastRtakuzAsanopaviSTo muktabhUSaNAlaGkAro brahmacArI pauSadhika ityAdi vizeSaNaviziSTo bharataH namivinami vidyAdhararAjAnau manasi kurvANo manasi kurvANastiSThati anayorupari bANamokSaNena prANaghAtanaM na kSatriyadharma iti buddhayA sindhvAdi devInAmiva anayormanasi vAra kA paDAva DAlA phira usa pauSadhazAlA meM bharata nareza ne praveza kiyaa| yahAM para jo yAvat zabda AyA hai usase isa pATha meM pauSadha ke jitane vizeSaNa pahile kahe jA cuke haiM, ve saba kahadenA cAhiye yaha pragaTa kiyA hai "Nami viNamiNaM vijjAhararAhaNaM aTThamabhattaM pagiNhaI) poSadhazAlA meM praviSTa hokara usa bharata rAjA ne zrI RSabha svAmI ke mahAptAmantakaccha ke putra evaM vidyAdharoM ke rAjA aise nami aura vinAmeko apane vaza meM karane ke liye aSTama bhakta kI tapasyA dhAraNa krlii| (pagiNhittA posahasAlAe jAva NamiviNamivijjAhararAyANo maNaso karemANe 2 cidui) aSTamabhakta kI tapasyA dhAraNa karake pauSadhazAlA meM yAvatpadagRhIta ve bharata rAjA kuzAsana para uvaviSTa ho gaye / samasta bhUSaNa evaM alaGkAroM kA unhoMne parityAga kara diyaa| ve brahmacArI bana gaye / ityAdi pUrvokta samasta vizeSaNAM se viziSTa hue una bharata rAjA ne nami vinamirAjAmoM ko jo ki vidyAdharoM ke svAmI the, kisa prakAra se vaza meM chiyA jAve kyoMki inake Upara bANa kA chor3anA aura usase inakA prANaghAta karanA yaha kSatriya dharma nahIM hai, ataH sindhaAdi deviyAM kI taraha ina donoM ke inheM apane mana meM karane rUpa sAdhanopAya meM ve pravRtta ho nareze praveza karyo. ahIM je yAvata zabda Avela che tenAthI e pAThamAM pauSadha aMgenA jeTalAM viSaNa isai BAmA mAvyAMche te mayA yahI 55 a 42 naye. "Nami viNamiNa vijjAhararAINaM ahamabhattaM pagiNhai" pauSadhazAmA praviSTa nete bharata rAya zrIma devasvAmI nA mahAsAmanta kacchanA putra temaja vidyAdharonA rAjA evA nami ane vinamine potAnA zamA 421 // mATe maSTamasatanI tapasyA dhAraNa 421. (pagiNhittA posahasAlAe jAvaNamiviNami vijAhararAyANA maNalI karemANe 2 ciTThai) maTamamatanI tapasyA pAya khIne SadhazALAmAM yAvata pada grahIta te bhArata rAja kuzanA Asana upara upaviSTa thaI gayA samasta bhUSaNa ane alaMkArene temaNe parityAga karyo. teo brahmacArI banI gayA ItyAdi pata samasta vizeSaNothI viziSTa thayelA ta bharata rAjAe nami- vinami rAjane ke jeo vidyAdharonA svAmI hatA temane kevI rIte vazamAM karI zakAya? kema ke temanI upara khANa vagere zastrono prayoga karI temane haNavA, te kSatricita dharma nathI ethI sivuM vagere devInI jemaja e bane ne pitAnA vazamAM karavA mATe je sAdhanane upayoga thaI zake
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprazatisUtre karaNamAtrarUpe sAdhanopAye pravRtta ityarthaH 'tae NaM tassa bharahassa raNNo ahamabhattaMsi pariNamamANaMsi Nami viNami vijjAhararAyANo divvAe maIe coiyamaI aNNamaNNassa aMtiaM pAunbhavaMti' tataH tadanantaraM khalu tasya bharatasya rAjJaH aSTamabhakte pariNamati sati paripUrNaprAye jAyamAne sati namI vinamI vidyAdhararAjAnau divyayA divyAnubhAvaja nitatvAt matyA jJAnena coditamatI preritamatiko avadhijJAnAdyabhAve'pi yattayo bharatamanoviSayakajJAnaM tatsaudharmezAna devInAM manaH pravicArIdevAnAM kAmAnuSaktamanojJAnamiva divyAnubhAvAdavagantavyam, anyathA tAsAmapi svavimAnacUlikAdhvajAdi viSayakAvadhimatInAM ramaNecchA jJAnAsambhavena suratAnukUlaceSTonmukhatvaM na sambhavediti, etAdRzau santau tau anyo'nyasya antikaM samIpaM prAdurbhavataH 'pAunbhavittA evaM vayAsI' prAdurbhUya prakaTIbhUya evaM vakSyamANaprakA reNa avAdiSTAm uktavantau kimuktavantau ityAha- 'uppaNNe khalu' ityAdi / 'uppaNNe khalu bho 824 gaye / (tae NaM tassa bharahasta raNNo aTThamabhattaMsi pariNamamANasi pariNamamANaMsi NamiviNamI vijjAhararAyANo divvAe maIe coiyamaI aNNamaNNassa aMti pAunbhavaMti ) bharata rAjA kI aSTama bhakta kI tapasyA jaba pUrNa hone kI AI taba nami aura vinabhi donoM vidyAdhara rAjA divyAnubhAvajanita hone se divya aise apane jJAna dvArA prerita mativAle bana kara Apasa meM eka dUsare ke samIpa Aye / yahAM divya jJAna se bharata ke mana kI bAta jAnane kA jo ullekha kiyA gayA hai / so inake avadhijJAna to thA hI nahIM phira bhI unhoMne jo usake mana kI bAta jAnalI vaha saudharmezana kI deviyAM jisa prakAra manaH pravicAri devoM ke divyAnubhAva se (kAmAnuSaktamanovijJAna vAlo hotI hai / usI taraha se inhoMne bhI divyAnubhAva se bharata ke mana ke bhAva ko jAnaliyA aisA samajhanA cAhiye / yadi aiso vAta na mAnI jAve to phira apane vimAna kI cUli - kA kI dhvajamAna jAnanevAle avadhijJAna vAlo una deviyoM meM unake riraMsA jJAna ke abhAva se suratAnukUla kAma ceSTA ke prati unmukhatA nahIM bana sakatI hai / ( pAunbhavittA evaM vayAsI) mAM pravRtta thayA ( tapa NaM tassa bharahassa raNNo aTTamamattaMsi pariNamamANaMsi Nami viNamI vijAhararAyANo divvApa maIe coIyamaI aNNamaNNassa aMtiaM pAubbhavaMti ) zrIbharata mahArAjAnI aSTama bhakata nI tapasyA jyAre pUrI, thavA AvI tyAre nami ane vinami banne vidyAdhara rAjAe divyAnubhAvajanita heAvAthI divya evA peAtAnA jJAna vaDe prerita thaI ne paraspara eka bIjAnI pAse AvyA. ahI dibya jJAnathI bharatarAjAnA mananI vAta jANavA aMgenA je ullekha karavAmAM Ave che te temane adhijJAnatA hatu nahi chatAMe je temaNe tenA mananI vAta jANI lIdhI te saughame zAnanI devIe jema manaH pravicAri devAnA dvivyAnubhAvathI kAmAnuSaSkRta mane| vijJAnavALI hoya che, te pramANe ja emaNe paNa divyAnubhAvathI bharatanA mananA bhAva jANI lIdhe. Ama samajI levu... joI e jo A pramANe mAnavAmAM Ave nahIM te pachI peAtAnA vimAnanI cUlikAthI dhvajAmAna jANanAra avadhijJAnavALI te devIomAM temanA rasAjJAnanA abhAvathI suratAnukUla kAmaceSTA pratye unmukhatA saMbhavI zatebha nathI. ( pAun pravittA evaM vayAsI ) mA pramANe tethe manne pAse bhAvI ne
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskArAsU025 namobinamInAmAnau vidyAdhararAzo:vijayavarNana 825 devANuppiyA ! jaMbuddive dIve bharahe vAse bharahai rAyA cAuraMtacakkavaTTI taM jI ameaM. tIpaccuppaNamaNAgayANaM vijjAhararAINaM cakkavaTTINaM uktthANIyaM karettae' utpannaH khalu bho devAnupriyAH ! jambUdvIpe dvIpe jambUdvIpanAmaka madhyajambUdvIpe bharate varSe bharatakhaNDe zrI bharato nAma mahArAjA cAturantacakravartI catvAro'ntAH trayaH pUrvApAdakSiNapamudrAH caturthoM himAlaya giravara ityevaM rUpAste vazyatayA santi yasya sa cAturantaH sa cAso cakravartI ca iti cAturantacakravartI tat tasmAjjotametat eSa AcArakramaH atItavartamAnAnAgatAnAM vidyAdhararAjJAM cakravartInAmupasthAnika ratnAdinA prAbhRtaM kartum arpayitum 'taM gaccha mo NaM devANuppiyA / amhe vi bharahassa raNNo uvatthANiyaM karemo tat tasmAtkAraNAt gacchAmaH khalu devANupriyAH ! vayamapi bharatasya rAjJa upasthAnikaM kurmaH 'itikaTu' iti kRtya iti anyo'yaM bhaNitvA 'viNamo' vinamiH uttarazreNyadhipatiH subhadrAM nAmnA strIratna namizca dakSiNazreNyadhipatiH ratnAni kaTakAni truTikAni ca gRhNAti ityagre'nvayaH atha vinamiH kIdRzaH san kiM kRtvA subhadrA kanyAratnaM gRhNAti ityAha-paMkaNaM cakkaTTi divvA maIe coiyamaI' divyayA matyA divyena jJAnena noditamatiH preritaH san cakravartinaM rAjAnaM isa taraha ve eka dUsare ke pAsa Akara vicAra karane lage (uppaNNe khalu bho devANuppiyA ! jaMbudIce dIve bharahe vAse bharahe rAyA, cAuraMtacakkavaTTo taM jImameaM) he devAnupriya ! jambUdvIpa nAma ke ho| meM bharata kSetra meM cAturanta cakravartI bharata nAma ke rAjA utpanna hue haiN| to yaha AcAra hai / (toapaccuppaNNamaNAgayaNaM vijjAhararAINaM cakkavaTTINaM uvatthANibhaM karettae) atIta vartamAna aura anAgata vidyAdhararAjAoM kA ki ve cakravartiyoM ke liye bheTa meM ratnAdika pradAna kre| (taM gacchAmo devANuppiyA ! amhe vi bharahassa raNNo uvatthANiyaM karemo) to he devAnupriya calo- hamaloga bhI bharata rAjA ke liye meTa deveM (iti kaTu) isa prakAra se paraspara meM vicAra vinimaya karake (viNamI) uttara zreNI ke adhipati vinamI ne subhadrA nAma kA strIratna ko pradAna kiyA aura dakSiNa zreNI ke adhipati nami ne ratna ko kaTaka aura truTika pradAna kiye aisA yahA~ samvandha lagA lenA cAhiye / (NAUNaM cakavahiM divAe maIe coiamaI) viyAra 42vA yA. (uppaNNe khalu bho devANuppiyA! jabuhive dIve bharahe vAse bhaghe gayA, cAuraMtacAvaTTI taM jIameaM) . pAnupriya! bhUdIya nAma dvIpabhAM bharatakSetramA yAturanta yatI bharanAme 2015-yayAche maapnne| ye mAyAra cha (nIapaccuppaNNamaNAgayANa vijjAhararAINaM cakkavaTTINa utthANi karettae) satAta, pata mAna bhane anAgata vidyAdhara rAjAone ke teo cakravartIo mATe bheTa rUpamAM ratnAdika pradAna kare (taM gacchAmo devANuppiyA! amhevi bharahassa raNNA uvatthANiyaM karemo ) to devAnupriya, yAvA, abhesaa| 55 bharata mahA10 bhATaleTa api the. (iti kaTu) mA prabhAra pa2252 viyavinimaya 4zana (viNamI) uttara zreAnA adhipati vinamA subhadrA nAma strIratna pradAna karyuM ane dakSiNa zreNInA adhipati namie rananA kaTaka ane truTi pradAna yo savA atha hI ants naI se. (NAUNaM cakkaTTiM divyAe maIe coi. 104
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre bharataM jJAtvA tasmai upahAraM pradAtuM tadanurUpAM subhadrAM strIratnaM gRhnnaatiityrthH| ataeva anantaroktasUtrataH cakravartitve labdhe'pi yat 'NAUNaM cakkaTTi ' ityAdhuktaM tat subhadrA strIratnamasyaivopayogi iti yogyatA khyApanArthamavaseyam, tatra kIdRzIM subhadrAmityAha-'mANummAgappamANajuttaM' mAnonmAnapramANayuktAm, tatra mAnaM jaladroNapramANatA unmAnam tulAropitasyArddhabhArapramANatA, yazca svamukhAni nava samucchritaH sa pramANopetaH syAt ayambhAvaH jalapUrNAyAM puruSatramANAdoSadatiriktAyAM mahatyAM kuNDIkAyAM pravezito yaH puruSaH sArapugdalocito jalasya droNaM triTaGka sauvaNika gaganApekSayA dvAtriMzatserapramANaM niSkAzayati jaladroNonAvA tAM pUrayati sa mAnopetaH, tathA sArapudgalocitatvAdeva yastulAyAmAro pitaHsan arddhabhAra tulayati sa unmAnopetaH, tathA yadyasya svakIyena aGgulena dvAdazAGgukyoki vinamine yaha bAta apane divyAnubhAva janita jJAna se jAna lI thI, ki bharata nAma kA cakravartI rAjA utpanna huA hai aura usake liye vidyAdhara rAjA meTa dete hai| isI kAraNa usane strIratna cakravartI ke liye diyA ataH aba jisa strIratna ko cakravartI ke liye bheMTa svarUpa meM vinami ne pradAna kiyA vaha strIratna kaipA thA isa bAta ko sUtrakAra pragaTa karate hue kahate haiM- (mANumbhANappamANajuttaM teariMsa rUvalakkhaNajuttaM ThiyajuvvaNakesavaTThiyaNahaM savagaNAsaNi valakariM, icchiasIuNhaphAsajuttaM) ki vaha subhadrA nAma kA strIratna mAna unmAna evaM pramANa se yukta thA tAtparya isakA aisA hai ki sAra pudgaloM se upacita puruSa kA jitanA pramANa hotA hai, usase bhI kucha adhika pramANa vAlI eka var3o kuNDikA meM jala bhara do aura usameM usa puruSa ko praveza karAo usake praveza karane para usake bhAtara se triTaGka sauvarNika gaNanA kI apekSA ya da 32 sera jala bAhara nikala AtA hai to vaha puruSa mAnopeta mAnA jAtA hai| aura vahI sAra pudgalopacita puruSa tarAjU para taulane va hajAra pala pramANa vajana meM tulatA hai to vaha unmAnopeta kahA jAtA hai| tathA jipta vyakti kA jitanA aMgula hai usa aMgula se 12 aMgula amai ) ma vinabhitra savAta pAtAnA havyAnumA bhanita jJAnathI jI siidhii| bharata nAmaka cakravartI rAjA utpanna thayela che. ane tene vidyAdhara rAjA bheTa Ape che. ethI ja teNe cakravartI mATe strI-ratna ApyuM have je strI-ratana cakravartI mATe bheTa svarUpamAM vinamie arpita karyuM te strIratana kevuM hatuM, te vAtane sUtrakAra A pramANe pragaTa kare cha- ( mANummANappamANajuttaM teassi rUvalakkhaNajuttaM ThiyajuvaNakesabaTiyaNahaM savva rogaNAsaNi balakari, icchiA sIuNDaphAsajuttaM ) ta subhadrA nAma strI-ratna mAna unmAna ane pramANuthI yukta hatuM. tAtparya Ama che ke sAra pudgalethI upacita puruSanuM jeTaluM pramANa hoya che tenA karatAM paNa kaIka vadhAre pramANuvALI eka moTI kaMDikAmAM pANI bhare ane temAM te purUSane praviSTa karAvo te praviSTa thAya ane tenI aMdarathI trika sauvarNika gaNanAnI apekSAe je 32 zera jeTaluM pANI bahAra nIkaLI Ave to te purUSa ne mAnapata mAnavAmAM Ave che. ane te ja sAra pudgale pacita purUSane trAjavA upara telavA mAM Ave che tenuM vajana 1 hajAra pala pramANa jeTaluM thAya te tene unmAnapata kahevAmAM For Private & Parsonal Use Only . . . .
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAra: sU025 namIvinamInAmAnau vidyAdhara rAjJoH vijayavarNanam 827 lAni mukhaM pramANa yuk anena ca mukhapramANena navamukhAni samucchritaH puruSaH pramANayuktaH syAt, pratyekaM dvAdazAGgulai navabhirmukhaira mulAnAmaSTottarazataM sampadyate, tatazcaitAvaduchrayaH puruSaH pramANayuktaH syAt evaM subhadrApi mAnonmAnapramANayuktA tathAbhUtAm punazca kIdRzIm 'teassi' tejasvinIm vilakSaNa tejaH sampannAM tathA 'rUvalakkhaNajuttaM' rUpalakSaNayuktAm tatra rUpam, atIva sundarAkAraH lakSaNAni ca chatrAdIni tai ryuktAm, tathA 'ThiajubvarNakesavaNa' sthitayauvana kezAvasthitanakhAm tatra sthitam avinAzitvAdhauvanaM yasyAH sA tathA evaM kezavadavasthitAH avardhiSNavo nakhAH yasyAH sA tathA tataH padadvayasya karmadhAraye tAM tathA 'savvarogaNAsarNi' sarvaroganAzanIm tadIya sparzamahimnA sarverogAH nazyantItyarthaH tathA 'balakariM' balakarIm - balavRddhikarIm nAparastrINAmiva asyAH paribhoge paribhokta kSaya ityarthaH tathA 'icchriya sIunhaphAsajuttaM' icchita zItoSNasparzayuktAm tatra icchittA : ipsitAH RtuviparItatvena icchAgocarIkRtAH ye zItoSNasparzAstai ryuktAmuSNatA zItasparzAm zItaRtau uSNasparzAm madhyamatImadhyamasparzAmiti bhAvaH / tisru taNuaM tisu taMbaM tivaligatiuNNayaM tigaMbhIraM / tisu kAlaM tisu seaM ti AyataM tisu a vicchiNaM // 1 // triSu tanukAM triSu tAmrAM trivalikatryunnatAM trigambhIrAm / traSu kRSNAM triSu zvetAM tryAyatAM triSu ca vistorNAm // 1 // tatra- - triSu tanukAM triSu sthAneSu madhyokA jisakA mukha hotA hai : vaha mukha pramANa se jo 9 mukha kA hotA hai / arthAt 108 agula kA U~cA hotA hai / vaha pramANopena kahA jAtA hai| aise mAna, unmAna aura pramANa se yukta vaha subhadrAratna thA tathA vaha subhadrAratna tejasvI thA vilakSaNa teja se yukta thA, sundara AkAra vAlA thA chatrAdi prazastalakSaNoM se yukta thA. sthira yauvana vAlA thA. keza kI taraha isake nakha avardhiSNu the- samasta roga isake sparzamAtra se naSTa ho jAte the, valakI vRddhi karane vAlA thA. dUsarI striyoM kI taraha yaha subhadrA apane bhoktA puruSa ke bala ko kSaya karane vAlI nahIM thI. zota kAla meM yaha subhadrAratna uSNasparzavAlA rahatA thA. aura uSNakAla meM yaha zItasparzavAlA ho jAtA thA, tathA madhyama Rtu meM yaha madhyamasparzavAlA bana jAtA thA yaha subhadrAratna tIna sthAnoM meM Ave che. temane je purUSanA jeTalA pramANuvAle aMgula hoya che, te aMgulathI 12 agula jeTaluM jenu mukha hAya che tene mukhapramANa mAnavAmAM Ave che. evA sukhapramANuthI je puruSa 9 mukha jeTale hAya che aTale ke 108 aMzula jeTaleA UMcA hoya che, tene pramANeApena kahevAmAM Ave che. evA mAna, unmAna ane pramANuthI yukta te subhadrA nAmaka strI-ratna kaMtu. temaja te subhadrA strI-tejasvI hatu te vilakSaNa tejathI sampanna hatuM. AkAre te subhadrA strI-ratna sundara hatuM. chatrAdi prazasta lakSaNeAthI te yukta hatuM. sthira yauvanavALu` hatu`. vALanI jema enA nakhA avadhiSNu hatAM enA spa'mAtrathI ja samasta roge! nAza pAmatA hatA. te khaLabuddhi karanAra hatuM, khIjI strIenI jema te subhadrA peAtAnA upaleAkatA purUSanA khaLane kSaya karanAra na heAtI. zIta kALamAM te subhadrArana uSNu sparzavALuM rahetuM hatu' ane uSNakALamAM e zItasparza vALuM thai jatuM hatuM. temaja madhyama RtumAM e madhyama sparza
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 jambUdvIpaprAptisUtre daratanulakSaNeSu tanukAm kRzAm punaH kIdRzI vartate tadAha triSu tAmrAM triSu dRgantAparayonilakSaNeSu sthAneSu tAmrAm-raktAm tathA-trivalikAm-trayo valayo madhyavarti rekhArUpAH yasyAH sA tathA tAm trivalikatvaM strINA mati prazasyaM puMsAM tu na tathAvidham / tathA vyutAm-triSu sthAneSu stanajaghanayonilakSaNeSu unnatAm tathA trigambhIrAm triSu nAbhisattva svararUpeSu gambhIrAM dhRtagAmbhIryAm tathA triSu kRSNAm triSu romarAjI cUcuka kanInikArUpeSu avayaveSu kRSNAM kRSNavarNAm tathA triSu zvetAM triSu dasmitacakSurlakSaNeSu zvetavarNAm tathA vyAyatAm triSu veNIbAhulatA locaneSu AyatAM dorghAm tathA triSu ca vistIrNAm triSu zroNicakrajaghanasthalI nitambasthAneSu vistIrNAm // 1 // tathA 'samasarIraM' samazarIrAm samaM caturastraM saMsthAnaM yasyA sA samacaturasrA samasaMsthAnatvAt tathA-'bharahe vAsaMmi sa sabamahilappahANaM' bhArate varSe bharatakSetra sarvamahilApradhAnAm punaH kIdRzI subhadrAm'suMdarathaNajaghaNavarakaracalaNaNayaNasirasijadasaNejaNa - madhyameM kaTibhAgameM, udara meM evaM zarIra meM kRza thA. tIna sthAnoM meM netra ke prAnta bhAgo meM, agharoSTha meM, evaM yonisthAna meM rakta-lAla thA, trivaliyukta thA. tona sthAnoM meM stana jaghana evaM yonirUpa sthAnoM meM unnata thAM. tIna sthAnoM meM nAbhi meM, sattva meM aura svara meM gaMbhIra thA. tIna sthAnoM meM romarAni cucuka, aura kaninokA meM kRSNavarNopeta thA. tIna sthAnoM meM danta smita aura cakSurUpa sthAnoM meM zvetavarNopeta thA. tIna sthAnoM meM veNI, bAhulatA aura locana rUpasthAnoM meM- yaha lambAI yukta thA tathA tIna sthAnoM meM- zroNicakra, naghanasthalI aura nitamba inameM caur3AI se yukta thA. isa saba vizeSaNoM kA kathana karane vAlo gAthA isa prakAra se hai __ "tisu taNuaMtisu taMba tivalIga ti uNNayaM ti gaMbhIraM / timu kAlaM tisu seaM timAyata tisuya vicchiNNaM // 1 // (samasarIraM) samacaturasrasaMsthAnavAlA hone se yaha subhadrAratna bahusamarabhaNoya zarIravAlA thA. (bharahe vAsaMmi savvamahilappahANaM) bharata kSetra meM yaha ratna samasta mahilAoM vALa thaI jatuM. hatuM. e subhadrA strI 2nI madhyamAM-kaTi bhAgamAM udaramAM ane zarIramAM e traNa sthAna mAM kRza hatuM. traNa sthAnomAM-netranA prAnta bhAgamAM, adharASTramAM temaja nisthAnamAM e lAla hatuM. te trivali yukta hatuM. traNa sthAnamAM-stana jaghana ane cani rUpa sthAnemAM te unnata hatuM. traNa sthAnemAM nAbhimAM sattAmAM ane svaramAM e gaMbhIra hatuM. traNa sthAnamAM-marAji, cucuka ane kanInikAmAM e kRSNavarNopeDa hatuM, traNa sthAnamAM datta, smita ane cakSu rUpa sthAnomAM e vetavarNopeta hatuM. traNa sthAnamAM veNI, bAhalatA ane leAcana rUpa sthAnamAM e laMbAI yuta hatuM. temaja traNe sthAne mAM zreNicakra jaghana sthalI ane nitaMba e sthAnamAM e pahelAIyuphata hatuM. e sarve vizeSaNanuM kathana prakaTa karanArI gAthA A pramANe che - "tisu taNuaM tisu taMba tivalIga ti uNNayaM tigabhIraM / tisu kAlaM tisu se ti AyataM tisuya vicchiNNa // 9 // (samasarIra) sabhayaturastra saMsthAna pADApAthI subhadrAratna samazarI2 pAtu (bharahe vAsaMmi savva mahilapahANaM) bharata kSetra me na samasta malinA ye
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR.3 vakSaskAraH sU025 namIbinamInAmAnau vidyAdhara rAjJoHvijayavarNanam829 hiayaramaNamaNahariM' suMdarastanajaghanavarakaracaraNanayanasirasijadazanajanahRdayaramaNamanoharIm, tatra sundaraM manoharam stanajaghanavarakaracaraNanayanaM yasyAH sA tathA zirasi jAyante ye te zirasijAH kezAH dazanAH dantAstaiH janahRdayaramaNIM draSTapuruSacittaprasannakarI ataeva manoharo cittahArikA pazcAt karmadhArayaH evaMbhUtA yA sA tathA tAm tathA'siMgArAgAra jAva juttovayArakusalaM' zrRGgArAgAra yAvad yuktopacArakuzalAm atra yAvatpadAt zrRGgArAgAracAruveSAM saGgatagatahasita bhaNitaceSTitavilAsasalalitasaMlApanipuNAmiti saMgrAhyam tathA ca zaGgArAgAracAruveSAm zRGgArasya prathamarasasyAgAraM gRhamiva cAruH sundaro veSo yasyAH sA tathA tAm, tathA saGgatAH ucitAH gatahasitabhaNitaceSTitavilAsAH yasyAH sA tathA tAm tatra gataM gamanaM hasitaM smitaM bhaNitaM vANI ceSTitaM ca netraceSTA tathA saha kalitena prasannatayA ye saMlApAH parasparabhASaNalakSaNAsteSu nipuNA yA sA tathA tAma, tathA yuktopacArakuzalAm yuktaH-saMgatAH ye upacArAH lokabyavAhArAsteSu kuzalA nipuNA yA sA tathA tAm tathA 'amaravahaNaM surUvaM rUveNaM aNuharaMtIM' amaravadhUnAM devAGganAnAM surUpaM saundarya rUpeNa nijena anuharantIm anukurvantIm tathA . ke bIca meM pradhAna ratna thA. ( sundarathaNajaghaNavarakaracalaNaNayaNasirasijadasaNa jaNahi ayaramaNahari) isake stana, jaghana, evaM kara dvaya ye saba sundara the. donoM caraNa bar3e hI manojJa the. netra donoM bahuta adhika lubhAvane vAle the. mastaka ke keza evaM dantapakti draSTa puruSa ke citta ko AnandakArI the. ataH yaha subhadrAratna bar3A ho manohara thA. ( siMgArAgAra jAva juttovayArakusalaM ) isakA sundara veSa prathamarasarUpa zRGgAra hI kA dhara thA. yAvat saMgata loka vyavahAroM meM yaha subhadrAratna bahuta hI adhika kuzalatA pUrNa thA. yahAM yAvatpada se- "cAruveSAM, saMgatagatahasitabhaNitaceSTitavilAsasalalitasaMlApanipuNAm" ina padoM kA grahaNa huA hai. ina kI vyAkhyA isa prakAra se hai- isakA gamana, isakA hAsya, isako muskyAna, isakA bolanA, isakA vANI, isakA ceSTita-netra ceSTA, aura prasannatA pUrvaka kiye AlApa ye saba ho anokhe the. arthAt yaha subhadrAratna. ina saba gamanAdirUpa kAryoM meM bahuta hI uttamatAliye. hue thA (amaravahUNaM surUvaMrUveNaM pradhAna na tu. (suMdarathaNajaghanavarakaracalaNa NayaNasirasijadasaNa jaNahiayaramaNa maNahari) enA stane, jaghana ane karadvaya e seve suMdara hatAM. banne caraNe khUbaja majhA | hatA. banne netro atIva AkarSaka hatA. mastakanA vALa ane daMta paMkita daSTa puruSanA cittane maapnaa| tA. mA prabhAe ma subhadrA2tna matAva manA2tu (sigArAgAra jAva juttovayArakusala) ane| su2 veSa prathama 2sa 35 zrRMgAranu ghara tu yAvat samatA vyavahAramA se subhadrAta satI suzaNatA pUrNa tu. mI yAvat 54thI "cAruveSAM, saMgatagatahalitabhaNita, ceSTitavilAsasalalitasaMlApanipuNAm ) pahanu akSaya thayu cha. padenI pAkhyA bA pramANe che-e subhadrAstrIrana nuM gemana, hAsya, musakAna, belavuM, che, ceTita, netra-ceSTA ane prasannatApUrvaka karavAmAM AvelA AlApa e sarve adabhuta hatAM. eTale ke e subhadrAna e save gamanAdika rUpa kAryomAM atI uttamatA yukRta hatuM
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ 830 jambudvopapraptisUtre 'mubhadaMbhaImi jovvaNe vaTTamANiM itthIrayaNaM' bhadre kalyANakAriNI yauvane vartamAnAM subhadrAM tat nAmakaM strIratnam vinamiH gRhNAti 'namI rayaNANi a kaDagANi ya tuDi-- yANi ya geNhai' namizca ratnAni ca kaTakAni ca truTikAni ca gRhNAti etatpadasyArthaH prAkkathita evetyalaM punarupAdAnena 'giNDittA' gRhItvA 'tAe ukkiTThAe turiyAe jAva uddhayAe vijjAharagaIe jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchati' tayA utkRSTayA tvaritayA yAvaduddhatayA vidyAdharagatyA yatraiva bharato rAjA tatraiva dvau upAgacchataH tatra tayA utkRSTayA utkarSayuktayA tvarayA AkulayA na svAbhAvinyA yAvatpadAt capalayA ativegena caNDayA prabalayA raudrayA atyutkarSayogena siMhayA sihasadRzadADharya siMhasadRzaparAkramazAli gatyA udbhUtayA datizayena jayinyA vipakSajetRtvena chakayA nipuNayA divyayA vidyAdharagatyA uttarazreNyAdhipati dakSiNazreNyAdhipatI vinamInamI yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchataH 'uvAIcchattA'upAgatya 'aMtalikkhapaDivaNNA sakhikhiNIyAiM jAva jaeNaM aNuharaMtI subhadaM bhaImi jovvaNe mANi itthIrayaNaM, NamIya rayaNANi ya kaDagANi ya, tuDiyANi ya geNhai) yaha apane rUpa se devAGganAoM ke saundarya kA anukaraNa karatA thA. aise vizeSaNoM se viziSTa tathA bhadra-kalyANakArI-yovana meM sthita aise stroratnarUpa subhadrAratna ko vinamine liyA aura namine anekaratnoM ko kaTakoM ko aura truTikoM ko liyA (giNhittA jeNeva bhara he rAyA, teNeva uvAgacchaI) ina sabako lekara phira ve jahAM para bharatamahArAjA the vahAM para Aye. (tAe ukkidAe turiyAe jAva udbhUyAe vijjAharagaIe) Ate samaya ve sAdhAraNagati se nahIM cale kintu utkRSTa gati se hI cale. vaha-unakI utkRSTa gati bhI aisI thI ki jisameM svarA-bharI haI thI. zIghratA se yukta thI. isase unhoMne mArga meM kahIM para bhI vizrAma nahIM kiyA. tvarA yukta hone para bhI vaha aisA nahIM thI. ki jisameM anuddhatatA ho kintu uddhRtatA se chalAMgoM se vaha yakta thI ataH jaisI vidyAdharoM kI gati hotI hai. isI prakAra kI gati se calakara ve bharata (amaravaNa surUvaM rUveNaM aNuharaMtoM subhadaM bhami jovvaNe vaTThamANiM itthIrayaNa, NamIya rayaNANi ya kaDagANi ya tuDiyANi ya geNhai) me subhadrAstrokana 35mA vAzanAsAnA sauMdaryanuM anukaraNa karanAra hatuM. evA vizeSAthI viziSTa temaja bhadra-kalyANakArI yauvanamAM sthita evA strI-narUpa subhadrAnane vinamie sAthe lIdhuM ane namie aneka ranone, nabhane truTina bIghai. (giNhittA jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai) se sabane sana pachI tayAyAM 20 tA tyAM gayA. (tAe ukkiTThAra turiyAe jAva urdU yApa vijjAharagaIe) ti 1wa tasA se sAdhAraNa gatithI gamana 4yu nahi 5 STa gatithI gamana karyuM te temanI utkRSTa gati paNa evI hatI ke jemAM tvarA hatI, zIvratA hatI. ethI temaNe mAga mAM keI paNa sthAne vizrAma lIdhe nahi. tvarA yuphata hovA chatAMe te evI nahatI ke jemAM anuddhatatA hoya paNa uddhutatAthI chalaMgathI-te yukta hatI. A pramANe jevI vidyAdharanI gati hoya che, evI ja gatithI cAlIne teo bharatarAjAnI pAse gayA. hI yAvat 54thI "capalayA caNDayA, roiyA, siMhayA, jayinyA" se vizeSaNAnu' -
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAra sU025 namIvinamInAmAnauvidyAdhararAjJoH vijayavarNanam 831 vijaeNaM baddhAviti' tatra antarikSapratipannau gaganasthitau vinamI namI sakiMkiNIkAni kSudraghaNTikA yuktAni yAvatpAdAt paJcavarNAni zuklanIlapItaraktaharitapaJcavarNamizritAni vastrANi pravarANi parihitau dhAritavantau jayena vijayena jayavinayazabdAbhyAM varddhayataH 'vaddhAvittA evaM vayAsI' vayitvA evaM vakSyamANaprakAreNa avAdiSTAm uktavantau kimuktavantAvityAha-'abhijieNaM devANuppiyA ! jAva amhe devANuppiyANaM ANattikiMkarA iti kaTu taM paDicchatu NaM devANuppiyA ! amhaM imaM jAva viNamI itthIrayaNaM NamI rayaNANi samappei' abhijitaM svavaze kRtaM khalu bho devAnupriyAH ! yAvatpadAt sarva rAjA ke pAsa Aye. yahAM yAvatpada se "capalayA caNDayA, roiyA siMhayA jayinyA" ina vizeSaNAM kA grahaNa huA hai. (uvAgacchittA aMtalikhapaDivannA sakhikhiNIyAI jAva jaeNaM vijaeNaM vaddhAti) vahAM Akara ve noce nahIM utare kintu AkAza meM ho ve Thahara rahe. jina vastroM ko ye usa samaya dhAraNa kiye hue Aye the ve vastra unake kSudra ghaMTikAoM se yukta the. aura pAMcovarNoM se-zukla, nIla, pItarakta aura harita-ina pAMca prakAra ke raMgoM se-raMge hue the. ataeva avara-zreSTha the. AkAza meM Thahare hue hI ina vinami aura namine bharata ko jaya vijaya zabdoM se badhAyA (vddhaavitt| evaM vayAsI) aura vadhAkara-vadhAI dekara phira isa prakAra se kahA(mAbhajieNaM devANuppiyA ! jAva amhe devANuppiyANaM ANatti kiMkarA iti kaTUTu taM paDacchaMtu NaM devANupiyA ! amhaM imaM jAva viNamI itthIrayaNaM NamI rayaNANi samappei) he devAnupriya ! Apane vijaya prApta kara liyA hai. yahAM Agata yAvatpada mAgadhagama ko vaktavyatA prakaTa karatA hai. isaliye mAgadha prakaraNa meM jo kahA gayA hai vaha saba yahAM para kaha lenA cAhiye. isa prakAra se hama Apake AjJapti kiMkara hai" kahakara phira unhoMne aisA kahAki he devAnupriya ! Apa hamAro isa bheMTa ko svIkAra kareM isa prakAra kaha kara vinami ne strIratna ko aura namine ratnAdiko ghaDaNa thayuche. (uvAgacchittA aMtalikkhapaDivannA sakhikhiNoyAi jAva japaNaM vijaeNaM vaddhAveMti) tyA pAyAne tethe| nIyatA nahIM 5 mAzamA 4 sthira dyA. 2 vastrAne temaNe te vakhate dhAraNa karelAM hatAM, te vacce zudraghaMTikAothI yukta hatAM. ane pAMca vaNathI-zukala, nIla, pAta-rakRta ane harita e pAMca prakAranA raMgathI raMgelA hatAM. ethI e va zreSTha hatAM. AkAzamAM sthira rahIne ja e vinami ane namae bharata mahArAjAne naya- viya zahAthI dhAmI mAvI. (vaddhAvittA evaM vayAsI) mana vadhAmA mApI pachI mA prabhArI bu. ( abhijipaNaM devANupiyA ! jAva amhe devANuppiyANaM ANattikiMkarA iti kaTTu taM pAMDacchatu Na deva taM paDicchatu NaM devANuppiyA! amhaM imaM jAva viNamI itthIrayaNaM NamI rayaNANi samappei ) 3 devAnupriya ! mA5zrI vizya prAta yo che. sahI mAvA thAvat padathI magadha gamanI vakatavyatA prakaTa karavAmAM AvI che, ethI mAgadha prakaraNamAM je kahevAmAM AvyuM che te badhuM ahIM kahevuM joIe. A pramANe ame ApazrInA AjJapti kiMkare AjJA pAlake chIe. A pramANe kahIne pachI temaNe A pramANe kahyuM ke he devAnupriya! ApazrI amArI A bheTane svIkAre. A pramANe kahIne vinamie strI-ratana ane
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 832 ambUdvIpaprazatisUtre mAgadhagamavad vAcyam 'navaraM uttareNaM cullahimavaMta merAe' uttarataH kSudra himavadvirimaryAdam iti 'amhe NaM devApiyANaM visayavAsiNotti' AvAM devAnupriyANAm AjJaptikiGkarAviti kRtvA tatpratIcchantu aGgIkurvantu khalu devAnupriyAH ! asmAkamidaM yAvatpadAt etadrUpaM prItidAnamiti kRtvA vinamiH uttarazreNyAdhipatiH strIratnaM samarpayati namiH dakSiNaNyAdhipatiH vividhaprakArANi ratnAni tasmai rAjJe upahArarUpeNa dadAtItyarthaH 'tae NaM se bharahe rAyA jAva paDivisajjei' tataH strIratna- ratnasamarpaNAnantaraM khalu sa bharato rAjA yAvat padAt prItidAnagrahaNasatkAra sammAnAdi grAham prativisarjayati tau vinami namI svasva gRhagamanAya Adizati 'paDivisajjittA' tau vidyAdharAdhipau prativisRjya Adizya 'posaha sAlAo paDiNikkhamai, paDiNikkhamittA maMjjaNagharaM aNuSpavisai' sa bharato rAjA pauSadhazA lAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati pratiniSkramya nirgatya majjanagRha snAnagRham anupravizati 'aNupavisittA' majjanagRham anupravizya snAnavidhiH pUrNo'travAcyaH, tataH 'bhoyaNamaMDave ko bharata rAjA ke liye bheMTa meM de diyA. (navaraM uttareNaM cullahimavaMta merAe amhe devANuppiyANaM visayatrAsiNotti) bheMTa dene ke sAtha 2 unhoMne" hama donoM kSudrahimavatparvata kI hada meM Agata uttarazreNike adhipati vinami aura nami vidyAdharAdhipati haiM aura aba Apake hI deza ke nivAsI bana cuke hai" isa prakAra se apanA paricaya diyA. (taeNaM se bharahe rAyA jAva paDivisajjei) isa prakAra unake dvArA bheTa meM pradatta stroratna evaM ratnAdika ko svIkAra karake bharata rAjA ne unakA satkAra kiyA aura sammAna kiyA bAda meM unheM apane apane sthAna para jAne kA Adeza de diyA (DivisajjittA posahasAlAo paDiNikkhamai) isa prakAra unheM visarjita karake bharata rAjA pauzAlA se bAhara nikale ( paDiNikkhamittA majjaNagharaM aNuppavisai) bAhara nikala kara ve snAna ghara meM gaye. (aNupavisittA bhoyaNamaMDave jAva Nami vinirmANaM vijjAhararAINaM aTThAhiya mahAmahimA ) vahAM pahu~ca kara unhoMne snAna kiyA yahAM para snAnavidhi kA pUrNarUpa se varNana kara lenA cAhiye. nabhi ratnAhi. bharata rAna ne beTamAM AdhyAM (navaraM uttareNa cullahimavaMtamerApa amhe devANupiyA NaM visayavAsiNonti) leTa AyavAnI sAthai sAthai telI "ame manne kssudrddhimavapa tanI sImAmAM AvelA uttara zreNinA adhipati vinami ane nami vidyAdharAdhipati echIe ane have ame ApazrInA dezanA ja nivAsIe thai gayA chIe. AA pramANe potAnI yojayAzu AyI. (tapaNa se bharahe rAyA jAva paDivisajjeda) mA pramAe / tebhanA vaDe bheTamAM pradatta strIratna temaja ratnAdika ne svIkArI ne bharata mahArAjAe tee banneno satkAra karyAM ane teme bannenu sanmAna karyu. tyAra bAda bannene pAta-peAtAnA sthAne jvAno rAla me Aheza madhye (vaDivisajjittA posahasAlAo paDiNikkhamaI) | prabhA tee bannene visarjitakakarIne bharata rAjA pauSadha zAjA bhAMthI mahAra nIjyA (paDikaimittA majjhaNadharaM aNuppavisai) mahAra nIjI ne te rAla snAna dharamAM gayA. ( aNupa* visittA bhoyaNamaMDave jAva NAmi vinimINaM vijjAhararAINaM aTThAhiya maddAmahimA)
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAraHsU025 namobinamonAmAnau vidyAdhararAzo:vijayavarNanam 833 jAva nAmivinamINaM vijjAhararAINaM aTTAhiya mahAmahimA' tato bhojanamaNDape pAraNa vAcyam yAvacchavAdeva zreNiprazreNizabdanam aSTAhikAkaraNAjJApanamiti tataH namivinamyo vidyAdhararAjJoraSTAhikAM mahAmahimAM kurvantIti AjJAM ca rAjJe bharatAya pratyarpayantIti bodhyam 'tae se divve cakkarayaNe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai jAva uttapurasthimaM disiM gaMgAdevIbhavaNAbhimuhe payAe yAvi hotthA' tataH namivinamisAdhanAnantaraM khalu tadivyaM cakraratnam AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchatItyAdikaM prAgvat yAvatpadAdavaseyam ayaM vizeSaH uttarapaurastyAM dizam IzAna dizaM vaitAvyato gaGgAdevI bhavanAbhimukhaM gacchataH IzAnakoNagamanasya RjumArgatvAt gaGgAdevI bhavanAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat 'sacceva savvA siMdhuvattavyayA jAva navaraM kuMbhaTThasahassaM rayaNacittaM NANAmaNikaNagarayaNabhatticittANi ya duve kaNagasIhAsaNAI sesaM taM ceva jAva mahimatti' seva phira vahAM se ve bhojana maMDapa meM gaye. vahAM unhoMne pAraNA ko yahAM yAvat zabda se isa kathanakA saMgraha huA jAnanA cAhie- ki phira unhone zreNI prazreNo janoM ko bulAyA unheM ATha dina taka lagAtAra mahAmahotsava karane kI AjJA dI. unhoMne bharata rAjA kI AjJA se namivinamiviSAdhara rAjAoM ke vinayopalakSya meM ATha dina taka ThATha vATase mahotsava kiyA aura usa mahotsava ke pUrNarUpa se saMpAdana ho jAne kI khabara rAjA ko kara dI" (tae NaM se dive cakkarayaNe ouhadharasAlAo paDiNikkhamaI) isake bAda vaha cakraratna AyudhagRhazAlA se bAharanikalA (jAva uttarapurasthimaM disiM gaMgAdevIbhavaNAbhimuhe payAe yAvi hotthA) aura yAvat vaha izAnadizA meM gaMgA devI ke bhavana ko ora calA. kyoMki vaitADhya se gaGgAdevI ke bhavana kI ora jAne vAle ko IzAna dizA meM jAne kA mArga sarala hai. (sacceva sabA siMdhuvattavayA jAva navaraM kuMbhaTTasaharasaM rayaNacittaM NANAmaNikaNagarayaNabhatticittANi ya duve kaNagasIhAsaNAI sesaM taMceva jAva mahimatti) vaho pUrvoka samasta sindhu prakaraNa meM kahI gai vaktavyatA aba yahAM para kaha lenA cAhiye. parantu tyAM pahoMcIne temaNe snAna karyuM. ahIM nAnavidhinuM saMpUrNa rUpamAM varNana karavuM joIe. pachI te tyAMthI bhejana maMDapamAM gayA. tyAM temaNe pAraNu karyA. ahIM yAvata zabdathI e kathana saMgRhIta thayela che. ke pachI temaNe zreNI-prazreNI janene be lAvyA ane ATha divasa sudhI satata mahAmahotsava karavAnI temane AjJA ApI. temaNe bharata mahArAjAnI AjJAthI nami-vinami vidyAdhara rAjAo upara vijaya meLave te vijayepalakSyamAM ATha divasa sudhI ThATha mAThathI matsava karyo ane te mahotsava pUrNa rUpe saMpAdita thayo che enI sUcanA zatane mApI (taraNa se divve cakkarayaNe AuhagharasAlAo paDiNikkhamaI) tyA2 mata yatna bhAyudhazAmAmAthI mA2 nIjyu. (jAva uttarapurasthimaM disi gaMgA devI bhavaNAbhimuhe payApa yAvi hotthA) sane yApat te zAna zAma havAnA bhavananI tarapha ravAnA thayuM ke make vaitAdrayathI gaMgAdevInA bhavana tarapha janArAne izAna dizAmAM se padhAre sarasa 53 cha. (sacceva savvA siMdhu vRttavvayA jAva navaraM kuMbhaTThasahassaM rayaNacittaM NANAmaNi kaNagarayaNa bhatti cittANi ya duve kaNagasIhAsaNAI sesaM taM ceva ,
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ 834 jambUdvIpaprajJapti sUtre sarvA sindhuvatavyatA sindhudevI vaktavyatA gaGgAbhilApena vijJeyA iyaM ca vaktavyatA asmi unneva tRtIyavakSaskAre ekAdazasUtre vizeSarUpeNa draSTavyA yAvatprItidAnamiti gamyam: tAtparyantaM vAcyaM navaram ayaM vizeSa:- kumbhASTasahasraM kumbhAnAm aSTottarasahasraM aSTottaraM sahasraM kumbhaM ratnacitraM ratnavicitram, nAnAmaNikanakaratna bhakticitre ca nAnAmaNikanaka: ratnamayI bhaktiH - vicchittiH tayA citre vicitre ca dve kanakasiMhAsane zeSaM mAbhRtagrahaNasanmAnadAnAdikaM tathaiva pUrvavadeva yAvadaSTAhikA mahAmahimeti bodhyam // sU. 25 / athAto digyAtrAmAha - 'taraNaM se divve' ityAdi / mUlam - taraNaM se divve cakkarayaNe gaMgAe devIe aTThAhiyAe mahAmahimA nivvattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamai pADaNikkhamittA jAva gaMgAe mahANaIe paccatthimilleNaM kUleNaM dAhiNadisi khaMDavA guhA bhimu payAe yAvi hotthA ta eNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva khaMDappavAyaguhA teNeva uvAgacchari uvAgacchittA savvA kayamAlakavattavyA yavvA Navari NaTTamAlage deve pItidANaM se alaMkAria bhaMDa kaDagANi ya sesaM savvaM taheva jAva aTThAhiyA mahAmahimA / tae NaM se bharahe siMdhu sthAna meM gaGgA pada lagAkara abhilApa karanA cAhiye. yaha vaktavyatA isI grantha meM tRtIya vakSaskAra ke 11 veM sUtra meM vizeSarUpa se pratidAna paryanta kahI gaI hai-so vahI prItidAna paryanta ko vaktavyatA yahAM para bho samajhaleno cAhiye. hAM usa vaktavyatA se jo isa vaktavyatA meM antara haiN| vaha aisA hai ki gaMgA devI ne bharata nareza ke liye bheMTa meM 1008 kumbha jo ratnoM se vicitra ho rahe the. diye tathA aneka maNiyoM se evaM kanaka tathA ratnoM se jinameM racanA ho rahI hai. aise do kanaka siMhAsana diye. vAkI kA ora saba kathana prAbhRtakA svIkAra karanA sammAna karanA AdirUpa jo hai vaha saba mATha dina ke mahotsava paryanta jaimA pahile kahA gayA hai vaisA hI hai / / / sU. 25 // jAva mahimati) pUrvota siMdhu mAM ne batavyatA vAmAM bhAvI che te aDDI uDevA joIe. paNa ahI siMdhunA sthAne gaMgApada lagADI ne abhilASa karave joie. e vaktavyatA A ja granthamAM tRtIya vakSaskAramAM 11 mAM sUtramAM vizeSa rUpa mAMthI prIti dAna sudhI kahevAmAM AvI che. te prItidAna sudhInI vaktavyatA ahIM' paNa jANI levI joie. te vaktavyatA ane A vaktavyatAmAM aMtara A pramANe che ke gagAdevIe bharata nareza mATe leTamAM 1008 kuMbhA ke jee ratnAthI vicitra pratIta thatA hatA, AvyA temaja aneka mANuie thI, kanaka tathA ratnAthI jemanAmAM racanA thaI rahI che, evA e kanakasiMhAsane AvyAM. zeSa sava kathana prAkRta (leTa) svIkAra karavI, sanmAna karavu vagere che te sa` ATha divasa mahAsatra sudhInuM kathana pahelAM prakaTa karavAmAM Avyu' che ahI paNa te pramANe ja samajI levu' lekhe. ||suutr25||
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR.3 vakSaskAraH su0 26 bharatarAzaH digyAtrAvarNanam rAyA NaTTamAlagassa devassa aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe suseNaM seNAvaI saddAvei sadAvittA jAva siMdhugamo Neyavo jAva gaMgAe mahANaIe purathimillaM NikkhuDaM sagaMgAsAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavei oavittA aggANi varANi rayaNANi paDicchai paDicchittA jeNeva gaMgA mahANaI teNeva uvAgacchai uvAgacchittA doccaMpi sakhaMdhAvAkhale gaMgAmahANaI vimalajalatuMgavIiM NAvAbhUeNaM cammarayaNeNaM uttarai uttarittA jeNeva bharahassa raNNo vijayakhaMdhovAranivese jeNeva bAhiriyA ubaTThANasAlA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA AbhisekkAo hatthirayaNAo paccoruhai paccoruhitA aggAiM varAI syaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva aMjaliM kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei vaddhAvittA, aggAiM varAiM rayaNAI uvaNei / tae NaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aggAiM varAI raya gAI paDicchaI paDicchittA suseNaM seNAvaI sakkArei sammANei sakkArittA sammANittA paDivisajjei / tae NaM se suseNe seNIvaI bharahassa raNNo sesaMpi taheva jAva viharai, tae NaM se bharahe rAyA aNNayA kayAi suseNaM seNovairayaNaM sadAveI sadAvittA evaM vayAsI gacchaNNaM bho devANuppiyA! khaMDagappavAyaguhAe uttarillassa duvArassa kavADe vihoDei vihADittA jahA timisaguhAe tahA bhANiyav jAva piyaM me bhavau, sesaM taheva jAva bharaho uttarilleNaM duvAreNaM aIi, sasiva mehaMdhayAranivahaM taheva pavisaMto maMDalAiM Alihai, tIseNaM khaDgappavAyaguhAe bahumajjhadesabhAe jAva ummaggaNimaggajaloo NAmaM duve mahANaIo taheva navaraM paccatthimillAo kaDagAo pabUDhAo samANoo purathimeNaM gaMgaM mahANaI samappeMti sesaM taheve Navari paccathimilleNa kUleNaM gaMgAe saMkamavattavvayA taheva tti, taeNaM khaDagappavAyaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA sayameva mahayA mahayA koMcAvaM karemANA karemANA sarasara ssagAI ThANAI paccosakki
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sthA, taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva khaMDappavAya guhAo devikhaNilleNaM dAreNaM NINei sasibba mehaMdhayAranivahAo ||suu026|| chAyA-tataH khalu taddivya cakraratnaM gaGgAyA devyAH aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAtaHpratiniSkAmati pratiniSkramya yAvad gaGgAyAHmahAnadyA pazcime kale dakSiNadizi khaNDaprapAtagRhAbhimukhaM prayAtaM cApyabhavat, tataH khalu sa bharato rAjA yAvat yatraiva khaNDaprapAtaguhA tatraiva urAgacchati upAgatya sarvA kRtamAlavaktavyatA netavyA navaraM nATyamAlako nRttamAlako vA devaH prItidAna tasya alAGkArikabhANDaM kaTakAni ca zeSaM sarva tathaiva yAvat aSTAhikA mahAmahimA / tataH khalu sa bharato rAjA nATyamAlakasya nRttamAlakasya vA devasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAM suSeNaM senApati zabdayati zabdayitvA yAvat sindhugamo netavyaH, yAvad gaGgAyAH mahAnadyAH paurastyaM niSkuTa sagaGgAsAgaragirimaryAdaM samaviSamaniSkuTAni ca oaveti sAdhayati sAdhayitvA agryANi parANi ratnAni pratIcchati pratISya, yatraiva gaGgAmahAnadI tatraiva upAgacchati upAgatya dvitIya mapi saskandhAvArabalaH gaGgAmahAnadI vimalajalatuGgavIci naubhUtena carmaratnena uttarati, uttIrya yatraiva bharatasya rAjJo vijayaskandhAvAranivezo yatraiva bAhyA upasthAnazAlA tatraiva upAgacchati upAgatya atryANi vaNi ratnAni gRhItvA yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchati upAgatya karatalaparigRhItaM yAvadaJjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena varddhayati cayitvA agryANi varANi ratnAni upanayati, tataH khala sa bharato rAjA suSeNasya senApateH atryANI varANi ratnAni pratIcchati pratISya suSeNaM senApati satkArayati sanmAnayati satkArya sanmAnya prativisarjayati, tataH khalu sa suSeNaH senApatiH bharatasya rAjJaH zeSamapi tathaiva yAvat viharati, tataH khalu sa bharato rAjA anyadA kadAcit suSeNaM senApatiratnaM zabdayati zabdayitvA evam avAdIt gaccha khalu bho debAnupriyaH khaNDaprapAtaguhAyAH auttarAhasya dvArasya kapATauM vighATaya vighATya yathA tamistraguhAyAH tathA bhaNitavyaM yAvat priyaM bhavatAM bhavatu zeSaM tathaiva yAvata bharataH ottarAheNa dvAreNa gacchati, zazIva meghAndhakAranivaham tathaiva pravizan maNDalAni Alikhati tasyAH khalu khaNDaprapAtaguhAyA bahumadhyadezabhAge gAjata jananimagnajale nAmmyo dve mahAnadyo tatheva navara pAzcAtyAta kaTakAta pravyada, paurastyena gaGgAM mahAnadI samApnutaH, zeSaM tathaiva navaraM pAzcAtyena kUlena gaGgAyAH saMkramavaktavyatA tathaiva iti tataH khalu khaNDaprapAtaguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau svayameva mahatA mahato kauvAravaM kurvANau 'sarasarasla' anukaraNazabdaM kurvANau svake sthAne pratyavASvavikaSAtAm, tataH khalu sa bharato rAjA cakraratnadezitamArgoM yAvat khaNDaprapAtaguhAto dAkSi jAtyena dvAreNa nireti zazIva meghAndhakAranivahAt sU 26 // TIkA "taeNaM se divve" ityAdi / 'taeNaM se divve cakkarayaNe gaMgAe devIe aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe AuhagharasAlAo paDiNikkhamaI' tataH khalu gaGgAdevI sAdhanAnantaraM khalu tadivyaM
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 403 vakSaskAraHsU. 26 bharatarAzaH digyAtrAvarNanam cakraratnaM gaGgAyAH tannAmnyAH devyAH aSTAhikAyAM mahAmahimAyAm utsavarUpAyAM mahAn mahimA asti yasyAM sA tathA tasyAM nivRttAyAM satyAm AyudhagRhazAlAta:zastrAgArabhavanataH pratiniSkrAmati cakraratnaM nigacchati 'paDiNika vamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jAva gaMgAra mahANaIe paccatyimilcheNaM kUlegaM dAhiNadisi khaMDappavAyaguhAbhimuhe payAe yAvi hotthA' yAvat gaGgAyAH mehAnadyAH pAzcAtye pazcime kUle dakSiNadizi khaNDaprapAtaguhAbhimukhaM prayAtaM prasthAtuM cApyabhavat AsIt atra yAvat antarikSapratipanna yakSasahastrasaMparivRtaM divyatruTitavAdyavizeSazabdasanninAdena ApUrayadiva ambaratalaM cakraratnamiti grAhyam 'taeNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva khaMDappavAyaguhA teNeva uvAgacchai' tataH khalu sa bharato nAma mahArAjA yAvat. atra yAvatpadAt cakraratnaM pazyati dRSTvA hRSTatuSTacittAnanditaH, nanditaH prItimanAH paramasaumanasyitaH harSavaza visarpad hRdaya iti, dvAdazasUtre asminneva tRttIyavakSaskAre iyaM vaktavyatA draSTavyA sarva tAvad vAcyam 'taeNaM se dive cakkarayaNe gaMgAe devoe aDhAhiyAe " ityAdi. 26 // TokArtha- 'taeNaM se divve cakkara yaNe gaMgA ra devoe aTThAhiyAe mahAmahimAe nivattAe samANoe) jaba gaMgA devI ke vijayopalakSya meM kiyA gayA ATha dina kA mahotsava samApta ho cukA taba vaha divya cakraratna 'A uhagharamAla o' AyudhagRha zAlA se (paDiNikkhamai) nikalA aura (paDiNikkhamittA jAva gaMgAe mANaIe paJcasthimitreNaM kUleNaM dAhiNadira khaMDapavAyaguhAbhimuhe payAe yAvi hotthA) milakara vaha yAvat gaMgA mahAnadoke pazcima kUla se hotA huA dakSiNa dizA meM khaMDaprapAta guhA kI tarapha calane lagA yahAM yAvat zabda se antarikSa pratipanna yakSa sahastra parivRta AdipATha gRhIta huA hai. (taeNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva khaMDappavAyaguhA teNeva uvAgacchai) jababharata mahArAjA ne cakraratna ko khaMDaprapAta guhA kI ora jAte dekhA to yAvat vaha bhI jahAM khaNDaprapAta nAma kI guphA thI. uso ora pahuMcA. yahAM yAvatpATha se "pazyati dRSTvA hRSTa tuSTa cittAnaMditaHprItimanAH parama saumanasthitaH harSavazavisarpad hRdayaH " yaha pATha tRtIya vakSaskAra meM 'tapaNaM se dive cakkarayaNe gaMgAe devoe aTThAhiyAe ?' ityAdi-sUtra, 26 / / TokArtha-(taeNaM se dive cakkarayaNe gaMgAe devIe aTThAhiyApa mahAmahimAe nivattApa samANIe) nyAre vInA vibhaya57kSyamA mAnid 413 (14 n| bhotsava sabhAsa tha yaaye| tyAre te hiya 42tna 'AuhagharasAlAo' aayudh32||nnaa bhAMthA (paDiNi. DA2 . nAnyu. sana (poDaNikkhomattA jAva gaMgA mahANaIe paccasthimilleNa kUleNaM dAhiNadisi khar3appavAya guhAbhimukhe payAe yAvi hotthA) nAgIna te yAvat // mahAnadInA pazcima kUla para thaI ne dakSiNa dizAmAM khaMDa prapAta guhA tarapha cAlavA lAgyuM. ahIM yAvat zabdathI antarikSa pratipana yakSa sahastra parivRta vagere pATha gRhIta thayela che. (tapaNaM se bharahe rAyA jAva jeNeva khaMDappAyaguhA teNeva uvAgacchada) cyAre bharata zantabya cakraratnane khaMDa prapAta guhA tarapha jatuM joyuM to te paNa jyAM khaMDa prapAta nAmaka guphA hatI tata23 5 . mI yAvat pA8thI "pazyati dRSTvA hRSTatuSTacittAnanditaH protimanAH paramasaumanasthitaH harSavazavisarpadahAdayaH" se 6 tRtIya pakSamA ma vAmAM --
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ 838 jambUdvIpaprajJaptisUtre yAvat khaNDaprapAtaguhAyA mAgacchatIti piNDArthaH, tataH yatraiva khaNDaprapAtaguhA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'savvA kayamAlakavattavyayA NeyavyA' sarvA kRtamAlavaktavyatA tamistrAguhAdhipasuravaktavyatA netavyA jJAtavyA 'NavaraM NamAlage deve pIidANaM seAlaMkAriyabhaMDa kaDagANi ya sesaM savyaM taheva jAva aDhAhiyamahAmahimA' navaram ayaM vizeSaH nATayamAla ko devaH prItidAnaM 'se' tasya alaMkArikabhANDam AbharaNabhratabhAjanam, kaTakAni ca zeSam uktavizeSAtiriktaM sarvam tathaiva pUrvavadeva satkArasanmAnAdikaM kRtamAladevatAvad vaktavyam yAudaSTAhikA mahAmahimeti 'taeNaM se bharahe rAyA gaTThamAlagasa devassa aTTAhiyAe mahimAe NivattAe samANoe suseNaM seNAvaI saddAvei' tataH khalu sa bharato rAjA nATyamAlakasya devasya aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRtAyAM paripUrgAgaM satyAM suSeNaM senApati zabdayati Ahvayati 'sadAvittA' zabdajaisA kahA gayA hai vaisA hI yahAM para saMgRhIta huA hai (uvAgacchittA savA kayamAlagavatavvayA NeyavA Navari NahamAlage deve pIidANaM se AlaMkAriyabhaMDa kaDagANi ya sesaM savvaM taheva advAhiyA mahA mahimA)vahAM pahuMcakara usane jo kArya vahAM para kiyA vaha kRtamAlaka deva kI vaktavyatA meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI yahAMpara jAnanA cAhiye. kRtamAlaka deva tamistrA guhA kA adhipati deva hai. usa vaktavyatA meM aura isa vakavyatA meM yadi koI antara hai. to vaha aisA hai ki nATayamAlaka devane bharatake liye protidAna meM AbharaNoM se bharA huA bhAjana aura kaTakadiye isase atirikta aura saba avaziSTa kathana satkArasanmAna Adi karane kA kRtamAlaka deva kI taraha se hI AThadina taka mahAmahotsava karane taka kA hai. (taeNaM se bharaherAyA NaTTamAlagassa devassa aTTAhiAe mahimAe NivattAe samANIe suseNaM seNAvaI saddAvei) jaca nATya mAlaka deva ke vijayopalakSya meM kRta ATha dina kA mahotsava samApta ho cukA tava bharata mahArAjA ne apane suSeNa senApati ko bulAyA (sadA vittA jAva siMdhugamo geyavyo' bucakara usane jo usase kahA vaha saba siMdhunadI ke prakaraNa mAvata pramANa patra 555 sagaDIta yaye. cha. (uvAgacchittA savvA kayamAlagavatavyayA NeyadhA Navari NamAlage deve pIidANaM se alaMkAriyabhaMr3a ka.DagANiya sesaM savvaM taheSa aTTAhiyA mahAmahimA) tyAM paDAMyI ne to 2 yo tyo yA te viSetamA: devanI vaktavyatA mAM jema varNavavAmAM Avela che tema ahIM paNa jANI levuM joIe. kRtamAlaka deva tamisrA guhAne adhipati deva che. te vatavyatAmAM ane A vaktavyatAmAM taphAvata ATale ja che ke nATyamAlaka deve bharata mahArAjA mATe prItidAnamAM AbharaNe thI prati bhAjana ane kaTako ApyA. enA sivAyanuM zeSa badhuM kathana satkAra, sanmAna vagere karavA aMgenuM kRtama laka devanI jema ja ATha divasa sudhI mahAmahotsava karavA sudhInuM che. (tapaNaM se bharahe rAyA NaTThamAlagassa devassa aTThAhiAe mahimApa NivattAe samANIpa suseNaM seNAvaI sahAvei parenadaya bhAvanA viye.5sayamA Ayojita 18 hivasa sudhaan| mahotsava se pUrNa thaI cUkyo tyAre bharata rAjAe potAnA suSeNa nAmaka senApati ne belA vyo. (sahAvittA jAva siMdhugamo Nevo) mAlavI ne tethe senApati kachuta
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAra: sU0 26 bharatarAzaH digyAtrAvarNanam 839 fear bhaya 'jAva siMdhugamo NepavtroM' yAvat paripUrNaH sindhugamaH netavyaH jJAtavyaH 'evaM vayAsI gacchANiM bho devANuviyA | siMdhue' ityAdikaH sindhunadI niSkuTa - sAdhanapATho gaGgAbhilApena netavyaH grahItavyaH asminneva vakSaskAre trayodazasUtre sindhu nadI niSkuTasAghanapATho draSTavyaH 'jAva gaMgAe mahANaIe puratthimillaM NikkhuDa sagaMgAsAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavei' yAvat gaGgAyA mahAnadyAH paurastyaM pUrvadigvartti niSkuTaM koNasthita bharata kSetrakhaNDarUpam idaM ca kairvibhAjakaiH vibhaktamityAha sagaMgAsAgara rimaryAdam, tatra pazcimataH gaGgAH pUrvataH sAgaraH dakSiNataH giriH vaitADhya giriH uttaratazca kSudramivad giriH etaiH kRtA yA maryAdA vibhAgarUpAH tayA saha vartate yattattathA, etaiH kRtavibhAgamityarthaH 'samavisamaNikkhuDANi ya' samaviSamaniSkuTAni ca tatra samAni ca samabhUmibhAgavarttIni viSamANi ca durgabhUmibhAgavatani yAni niSkuTAni avAntarakSetra khaNDarUpANi tAni tathA 'oavehi' sAdhaya tatra prayANaM kRtvA vijayaM kurU 'oavettA' sAdhitvA vijitya 'aggANi varANi rayaNANi paDicchehi' aANi agregaNyANi varANi zreSThAni ratnAni svasvajAtau utkRSTavastUni pratIccha gRhANa 'taraNaM se seNAvaI jeNeva gaMgAmahANaI teNeva uvAgacchai' tataH khalu sa senApatiH suSeNa nAmakaH yatraiva gaGgA mahAnadI tatraiva upAgacchati uvAgacchittA' upAgatya 'doccaMpi sakakhadhAmeM jaisA kahA gayA hai. vaisA hI jAnanA cAhiye. parantu yahAM vaha prakaraNa sindhu nadI ke sthAna meM gaGgA zabda ko jor3akara kahA jAvegA jaise "gacchAhi NaM bhI devANuniyA !" he devAnupriya ! suSeNa ! tuma jAo aura gaMgAmahAnadI ke 'purathimillaM NikkhuDa sagaMgAsAga' girimerAga saman visamaNikkhuDANi ya oavehi " / pUrvadigvartI niSkuTa - bharata kSetra ko jo ki pazcima meM gaGgAse pUrva meM samudra se dakSiNa meM vaitAvyagiri se aura uttara meM kSudra himavatparvata se vibhakta huA hai. use sAdho aura usake sama viSamarUpa jo avAntara kSetra khaMDa hai. unheM sAdho apane vaza meM karoM aura unheM vaza meM karake vahAM se prApta apanI apanI jAti me utkRSTa vastuoM ko prItidAna meM prApta karo. (tae NaM se seNAvaI jeNeva gaMgA mahANaI teNeva uvAgacchaI) isa taraha se bharata rAjA dvArA kahA gayA vaha suSeNa senApati jahAM gaMgA mahAnadI thI vahAM para gayA. ( uvA badhuM baMdhu nadInA prakaraNamAM jema kahevAmAM Avyu che tevuM ja atre paNa samajavuM paNa gaDDI sindhu nahInA sthAne gaMgA zabda leDave paDaze. prema hai- "gacchAhi NaM bho devANupiyA !" he hevAnupriya ! suSeSu tabhe lge| bhane gaMgA mahAnahInA (putthimillaM Nikakhur3e saMgaMgAsAgara girimegaM samavisamaNikkhuDANiya oavehi) hivatI niSThuTa - bharata kSetrane je pazcimamAM gaMgAmahAnadIthI pUrva mAM samudrathI, dakSiNamAM dvaita dveSa girithI ane uttaramAM kSudra himavat tathI vikRta thayela che. tene sAdhA ane tenA sama-viSama rUpa je avAntara kSetrakhaMDa che, temane sAdhA, pAtAnA vazamAM karA ane temane vazamAM karIne tyAMthI prApta pAtapotaanii latiyAM utkRSTa hoya tevI vastumpane prItidvAnAM prApta 12 / (taraNa se seNAvaI jeNeva gaMgA mahANaIte Neva uvAgacchaI) mA prabhAye bharata rAna vaDe bhAjJa thye| te suSeya
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ 840 jambUddhIpaprajJaptisUtre vArabale gaMgAmahANaI vimalajalatuMgavII NAvAbhUeNaM cammarayaNeNaM uttarai saskandhAvArabalaH skandhAvArasainyasahitaH senApatiH suSeNaH senApatiH dvitIyamapi gaGgAyAH mahAnadyAH vimalajalatuGgavIcim nirmalodakosthitakallolam atikramya naubhUtena carmaratnena uttarati pAraM gacchati 'uttarittA' uttIrya pAraM gatvA 'jeNeva bharahassa raNo vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchaI' yatraiva bharatasya rAjJo vijayaskandhAvAranivezaH yatraiva bAhyA upasthAnazAlA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'AbhisekkAo hatthirayaNAbho paccoruhai' AbhiSekyAt abhiSekayogyAta pradhAnA hastiratnAt pratyavarohati adhastAt avatarati 'paccoruhitA' pratyavaruhya 'aggAiM varAI rayaNAI gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaI' agryANi varANi zreSThAni ratnAni gRhItvA yatraiva bharato rAjA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'karayalapariggahiyaM jAva aMjaliM kaTu bharahaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei' karatalaparigRhItaM yAvatpadAt dazanakhaM zirasAvarta mastake ajaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena jayagacchittA doccaMpi sakkhaMdhAvArabale gaMgA mahANaI vimala jalatuMgavII NAvA bhUeNaM cammarayaNeNaM uttarai) vahAM jAkara usane apane skandhAvArarUpa balasahita hokara jisameM vimala jala kI bar3I 2 lahare uTha rahI hai. aisI usa gaMgAmahAnadI ko naukA bhUna hue carmaratna ke dvArA pArakiyA (uttarittA neNeva bharahassa raNNo vijayakhaMdhAvAra Nivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvAgacchada) pAra karake phira vaha jahAM para bharata mahArAjA kA vijayaskandhAvAra kA paDAva thA. aura jahAM para bAhya upasthAnazAlA tho vahAM para AyA (uvAgacchittA abhisekkAo hatthirayaNAo paccoruhai) vahAM Akara vaha abhiSekya-AbhiSeka yogya-pradhAna-hastiratna se nIce. utarA (paccoruhittA aggAI varAI rayaNANi gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai) nIce utara kara vaha zreSTha ratnoM ko lekara jahAM bharata rAjA the vahAM para AyA. (uvAgacchittA karayalapariggahiyaM jAva aMjaliMkaTTu bhanhaM rAyaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAvei) vahAM Akara ke usane donoM hAthoM ko jor3akara aura senApati yai // mahAnahI lI tyAM gaye. (uvAgacchittA doccapi sakkhaMdhAvArabale gaMgA mahANaI vimalajalatuMgavoi NAvAbhUeNaM cammarayaNeNa uttarai) tyA na teNe yAtAnA kaMdhAvAra rUpa balasahita su sajaja thaIne-jemAM vimala jaLanI vizALa taraMgo laherAI 2hI cha mevI te 10 mahAnahIne nIbhUta thye| te yamaratna De pAra 42rI. ( uttarittA jeNeva bharahassa raNo vijayakhaMdhAvAraNivese jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA teNeva uvATest) pAra karIne pachI te jyAM bharata rAjAno vijaya aMdhAvA2-paDAva-hatA ane jyAM mAgha 5yAna zANA kI tyAM maya.. (ubAgacchittA abhisekkAo hatthirayaNAo pacco da) tyAM AvIne te Abhiya-abhiSeka yogya-pradhAna hastiratna uparathI nIce utaryA. (paccoruhitA aggAI varAiM rayaNANi gahAya jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchai) nIya tarI te zreSTha 2tnAne nayAM bharata mahArA tA tyA mAvyA. (uvAgacchittA kara. yalapariggadiyaM jAba aMjali kaTUTu bharahaM rAyaM japaNaM vijaeNaM vaddhAvei) tyA gAvI te
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR.3 vakSaskAraH su0 26 bharatarAzaH digyAtrAvarNanam 841 vijayazabdAbhyAM varddhayati 'paddhAvittA' varddhayitvA sa senApatiH 'aggAiM varAiM rayaNAI uvaNeI' agryANi barANi ratnAni upanayati arpayati rAjJaH samIpam Anayati ityarthaH 'tae NaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aggAI varAI rayaNAI paDicchaI' tataH AnayanAnantaraM khalu sa bharato rAjA suSeNasya senApateH agryANi varANi ratnAni pratIcchati gRhNAti 'paDicchittA'pratISya gRhItvA 'suseNaM seNAvaI sakkArei sammANe sakkAritA sammANeittA paDivisajjei' sa bharato rAjA suSeNaM senApati satkArayati vastrAlaGkAgadi puraskAraiH sanmAnayati madhuravacanAdibhiH, satkArya sanmAnya ca prativisarjayati nijanivAsasthAna pratigantumAjJApayatItyarthaH 'taeNaM se suseNe seNAvaI bharahassa raNNo se saMpi tahe va jAva viharai' tataH khalu bharatasya rAjJaH senApatiH sa suSeNaH zeSamapi avaziSTamapi tathaiva pUrvokta sindhuniSkuTasAdhanavadeva yAvat snAtaH, kRtavalikarmA, kRtakautukamaGgalaprAyazcitta ityArabhya yAvatprAsAdavaraM prAptaH san iSTAn icchAviSayIkRtAn zabdasparzarasarUpagandhAn paJcavidhAna mAnuSyakAn manuSyasambandhinaH kAmabhogAn tatra zabdarUpe kAmau sparzarasagandhAH bhogAH unheM aMjali ke rUpameM kara bharatamahArAjA ko jaya vijaya zabdoM se vadhAI dI (baddhAvittA aggAI varAI rayaNAI uvaNei) vadhAI dekara phira usane zreSTha ratnoM ko usake liye arpita kiyA-rAnA ke pAsa unheM raksvA (taeNaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aggAIvarAi rayaNAI paDicchai) bharatanareza ne usa suSeNa senApati ke una pradatta zreSTha ratnoM ko svIkAra karaliyA. (paDicchittA suseNaM seNAvaI sakArei sammANei) svIkAra karake phira usane suSeNa senApati kA satkAra aura sanmAna kiyA-(sakkArittA sammANittA paDivisajjei) satkAra sanmAna kara phira bharata nareza ne use visarjita kara diyA. (taeNaM se suseNe seNAvaI bharahassa raNNo se saMpi taheva jAva viharai) isake vAda bharata nareza ke pAsa se Akara vaha usa suSeNa senApati ne snAna kiyA bali karma kiyA kautukamaMgala prAyazcita kiye yAvat vaha apane zreSTha prAsAda meM pahuMcakara. icchAnusAra zabda, sparza, rasa rUpa aura gaMdha viSayaka pAMca prakAra ke kAmabhogoM ko bhogane lagA. zabda rUpa bane hAtho ne joDI ne ane temane aMjali rU5mAM banAvIne bharata mahArAjAne jaya-vijaya shn| paDe dhAmI mApI. (baddhAvittA aggAI varAI rayaNAI uvaNei) vadhAmA mApIne pachI taNe ta bharata mahAna 08 2 mati -21MnI sA zre0 2tnAM bhUyA. (tapaNaM se bharahe rAyA suseNassa seNAvaissa aggAI varAI rayaNAI paDicchai) 12 nareza sube nApati mahattAnAnA svI2 yA. (paDicchittA suseNaM seNAvaI sakkArei sammAna svii||2 412 57) taNe suSeya senaaptin| sA2 cyA mAne sanmAna yu (sakkArittA sammANittA paDivisajjei) sa2 bhane sanmAna zana pachI 12ta narezete suSeSu senApati ne mAhadhU visati yA. (tapaNaM se suseNe seNAvaI bharahassa raNNo sepi taheva nAva viharai) tyAroha mata nareza pAsethI pAtAnA mAvAsa-sthAna 642 mAvI suSeya snaapatie kanAna karyuM, malika karyuM, kautuka maMgaLa, prAyazcitta karyA. yAvatu te potAnA zreSTha prAsAdamAM pahoMcIne IcchAnusAra zabda, sparza, rasa rUpa ane gaMdha viSayaka pAMca prakAranA
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ 842 jambUdvIpaprAptisUtre iti tAn bhujAn: anubhavan viharati tiSThati 'taeNaM se bharahe rAyA aNNeyA kayAi suseNaM senAvairayagaM sadda veI' tataH gaGgAniSkuTa sAdhanAnantaraM khalu sa bharato rAjA suSeNaM senApatiratnaM zabdayati Ahvayati 'saddAvittA' zabdayitvA AhUya evaM vayAsI' evaM -vakSyamANaprakAreNa apAdIt uktavAn kimavAdIt ityAha-'gaccha NaM bho devANuppiyA ! khaMDagappavAyaguhAe uttarillassa duvArassa kavADe vihADei ? gaccha khalu devAnupriya ! khaNDaprapAtaguhAyAH auttarAhasya dvArasya kapATau vighATaya udghATaya 'vihADittA' vighATaya udghATaya 'jahA timisaguhAe tahA bhANiyavvaM jAva piyaM me bhavau' yathA tamisrAguhAyAH tathA mahativizAlAyA khaNDaprapAtaguhAyA api bhaNitavyaM tAvatparyantaM yAvat priyaM bhavatAM bhavatu tamisrAguhAviSayaH asminneva vakSaskAre caturdazasUtre vilokanIyam 'sesaM taheva jAva bharaho uttarilleNaM duvAreNaM aIi sasiya mehaMdhayAranivahaM' zeSam avaziSTaM tathaiva pUrvavadeva tAvat bhaNitavyam yAvat meghAndhakAranivahaM-meghAndhakArasamUhaM zazIva candraiva sa bharataH auttarAheNa dvAreNa tamistrAguhAm atyeti pravizati 'taheva pavisaMto maMDalAI ye kAma mAne gaye haiM aura sparza rasa gandha ye bhoga mAne gaye haiN| (taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI suseNaM seNAvairayaNaM sadAvei) gaMgA ke niSkuToM ke sAdhane ke bAda kisI eka samaya bharata rAjAne suSeNa senApati ratna ko bulAyA (sadAvitsA evaM vayAsI) bulAkara usase aisA kahA(gacchaNa bho devANuppiyA khaMDapavAyaguhAe uttarillasma duvArasta kavADe vihADei) he devAnupriya tuma jAo aura khaNDaprapAta guhA ke uttara digvartI dvAra ke kivAr3o ko kholo. (jahA timisa guhAe tahA bhANiyavvajAva piyaM me bhavau) yahAM jaisA kathana tamistrAguhA ke sambandha meM kahA jA cukA haiM vaisA hI kathana khaNDaprapAta guhAke sambandha meM bhI ApakA kalyANa ho yahAM taka ke pATha kA kara lenA cAhiye, tamistrAguhA ke sambandha meM kathana ipI vakSaskAra ke 14 ve sUtra meM kiyA gayA hai. so vahAM se yaha viSaya jAnA jA sakatA hai (sesaM taheva jAva bharaho uttarilleNaM duvAreNaM aIi sasica mehaMdhayAranivahaM) isase Age kA kathana pUrvokta jaisA hai yAvat jisa prakAra candra meghavata andhakAra meM praveza karatA hai usI prakAra usa bharata ne uttara dvAra se kAma bhege bhegavavA lAgyo. zabda ane rUpa e kAmo mAnavAmAM AvyA che. ane sparza, 2sa, anya the loga mAnavAmA mAyA cha (taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI suseNaM seNAvaharayaNaM sadAveha) gAnA nimuTane tyA pachI ta mAyesuSeya senApati vyA.(sadAvittA evaM vayAso) malAvIna tana yA pramANe bu-gaccha gaM bhI devANupiyA ! khaMDappavAyaguhAe uttarillassa duvArasla kavADe vihADei) vAnupriya ! tame trAthInatama ane mAta guDAnA uttapatI dAnA bhA. vA. (jahA timisa guhAe taho bhANiyabvaM jAva piyaM me bhavau) 2 4thana tamisA gunA samaya mA vAmAM AvyuM che, tevuM ja kathana atre khaMDaprapAta guphAnA saMbaMdhamAM paNa tamAruM kalyANa thAo ahIM sudhI samajI levuM joIe. tamisrA guphAnA saMbaMdhamAM kathana Aja vakSaskAranA 14 mA sUtramA 42vAbhA mAvasa che. to tyAthI ma viSaya meeii zaya tama cha. (sesaM taheva jAva bhAho uttarilleNaM duvAreNaM aIi sasivva mehaMdhayAranivahaM) mAnA 5chAnu thana pUrvarita revu
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 26 bharatarAzaH digyAtrAvarNanam Alihai' tathaiva bharatasya rAjJaH tamisrAguhApravezAnusAreNaiva sa suSeNa : senApatiH khaNDaprapAtaguhAM pravizan maNDalAni ekonapazcAzat saMkhyAkAni Alikhati, atra guhAkapATodghATanAjJApanAdikam ekonapaJcAzanmaNDalAlekhanAntaM sarva tamisrAguhAyAmiva vijJeyam atra vizeSamAha-'tIseNaM ityAdi / 'tIse gaM khaMDagappavAyaguhAe bahumajjhadesabhAe jAva ummaggaNimaggajalAo NAmaM duve mahANaIo taheva NavaraM paccathimillAo kaDagAo pavUDhAo samANIo purasthimeNaM gaMga mahANaiM samati' tasyAH khaNDaprapAtaguhAyAH bahumadhyadezabhAge yAvatpadAt 'ettha NaM' iti padamAtramavaseyam unmagnanimagnajale nAmnI dve mahAnadyau staH tathaiva taminAguhAgatonmagnAnimagnA nadIgamena jJAtavye asminneva tRtIyavakSaskAre SoDazasUtre draSTavyam navaram ayaM vizeSaH khaNDaprapAtaguhAyAH pAzcAtyAt pazcimabhAgakaTakAt dve api uktaunmagnanimagnajalenAmno mahAnadyau pravyUDhenirgate satyo paurastyena-pUrveNa gaGgAmahAnadoM samApnutaH prApnutaHpravizataH 'sesaM taheva gavaraM paccathimilleNaM tamisrAguhA meM praveza kiyA (taheva pavisaMto maDalAI Alihai)bharata mahArAjAke khaNDa prapAta guhA meM praveza ke anusAra hI supeNa senApati ne vahAM paviSTa hokara 49 maMDala likhe yahAM guhA ke kapATo ko kholane se lekara 49 maMDaloM ke likhane taka kA jitanA varNana haiM vaha saba jaisA taminAguhA ke prakaraNa meM kiyA gayA I-vaise hI hai (tIse NaM khaDappavAya guhAe bahumajjhadesabhAe jAva ummaggaNimaggajalAo NAma duve mahANaIo taheva gavaraM paccasthimillAo kaDagAo pavUDhAo samANoo purasthimeNaM gaMga mahANaI samati) usa khaNDaprapAta guhA ke bahumadhyadezabhAgameM yAvat-Agata -Thoka isIsthAna para-unmAnA aura nimagnA nAma kI do mahAnadiyA~ bahatI hai inakA svarUpa tamistrAguhA kI isI nAma kI nadiyoM ke jaisA hai 16 veM sUtra meM iso vakSaskAra ke varNana meM yaha kathana kiyA gayA hai parantu jo usa-varNana se isa varNana meM vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai skhaNDaprapAtaguhA ke pazcimabhAga meM jo kaTaka hai usa kaTaka se ye donoM mahAnadiyAM nikalI hai aura pUrva dizA kI ora se ye gaGgA nAma kI mahAnadI meM milI hai / (sesaM taheva NavaraM pccja che. yAvat jema candra meghAvRtta aMdhakAramAM praveze che temaja te bharata mahArAjAe uttara hAthI bhisAgumA praveza yo. (taheva pavisaMto maMDalAI AlihA ) bharata manorama khaMDa prapAta guphAmAM praveza karyo tema ja suSeNa senApatie paNa tyAM praviSTa thaIne 49 maMDUle lakhyA. ahIM guphAnA kamADa khelavAthI mAMDIne 49 maMDale lakhavA sudhI jeTaluM varNana cha, tabhisA zuAnA prabhA 42vAmA mA chete. che. (tIseNaM khaMDappavAyaguhAe vahumajnadesabhAe jAva ummaggaNimaggajalAo NAmaM duve mahANaio taheva Navara paccathimillAo kaDagAo pavUDhAo samANoo purasthimeNa gaMgaM mahANaI samati) ma prapAta guphAnA bahu madhya deza bhAgamAM yAvat-barAbara e ja sthAna para umegnA ane nimagna nAmaka be mahAnadIo vahe che. e nadIonuM svarUpa tamisyA guphAnI e ja nAmanI nadIe jevuM ja che, 16 mAM sUtramAM Aja vakSasakA2nA varNanamAM e kathana kahevAmAM Avela che. paNa te varNanathI A varNanamAM je vizeSatA che, te A pramANe che.-khaMDaprapAta guphAnA
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaimbUdvIpaprajJaptisUtre kUleNaM gaMgAe saMkamavattavvayA taheva tti' zeSam avaziSTaM vistArAyAmo dvedhAntarAdikaM tathaiva pUrvapadarzitAnusAraNava tamisrAgatokta nadI dvayaprakAreNa vijJeyam navaraM vizeSastu gaGgAyAH pAzcAtyakUle saMkramavaktavyatA-setUkaraNAjJAdAnatadvidhAnottaraNAdikaM jJeyaM tathaiva prAgvat vijJeyam iti SoDazasUtre asminneva vakSaskAre draSTavyam 'tae NaM khaMDagappavAyaguhAe dAhiNillassa duvAraspa kabADA sayameva mahayA mahayA kocAravaM karemANA karemANA sarasarassagAI ThANAI paccosakkitthA' tataH khalu khaNDaprapAtaguhAyAH dAkSiNAtyasya dvArasya kapATau svayameva senApati daNDaratnAghAtamantareNaiva 'mahayA mahayA' iti dezena pUrvasUtrasmaraNaM tena 'mahayA mahayA saddeNaM' mahatA mahatA zabdeneti bodhyam kroJcAravaM krozcasya pakSivizeSasyeva vahuvyApitvAt ya AravaH zabdaH taM kurvANau kurvantau 'sarasarassatti' anukaraNazabdastena tAdRzaM zabdamanukucento 'sagAI sagAI' svake svake 'ThANAI' sthAne paccosakkitthA' pratyavASpaSkiSAtAm pratyapasasarpatuH pratyavasarpitavantau svayam udghATitavantau 'tae NaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva khaMDagappavAyaguhAo dakkhi NilleNaM dAreNaM NINei sasivva mehaMdhayAranivahAmo'tataHkhalu sa SaDkhaNDAdhipatirbharato sthimilleNa kUleNa gaMgAe saMkamavattavvayA tahevaMti ) ina donoM nadiyoM ke AyAma vistAra udvedha antara mAdi kA saba kathana tamistrA guhAgata ukta nadIdvaya ke jaisA ho hai yahAM kI ina donoM nadiyoM kA praveza gaMgA ke pazcima taTa meM haA hai arthAta tamisrA gahA ko ina dono nadiyoM kA praveza sindhu nadi se huA hai aura yahAM kI ina donoM nadiyoM kA praveza gaMgA nadI meM huA hai| bAkI kA aura setu Adi banAne Adi kA saba kathana pahile jaisA kiyA gayA hai vaisA hI hai / (tae NaM khaMDappavAyaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA sayameva mahayA mahayA kocAravaMkaremANA karemANA sarasarassagAI ThANAI paccosakkitthA)khaMDaprapAta guhA kA dakSiNa dvAra ke kivADa krauMcapakSI ke jaisA zabda karate hue apane Apa senApati ke daNDaratnake AghAtake vinA apane 2 sthAna se saraka gaye (taeNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva khNddgpppazcima bhAgamAM je kaTaka che, te kaTakathI e banne nadIe nIkaLI che. ane pUrva dizA tarapha thAre mana nahI / nAma bhAnahI mAM bhaNI che. (sesaM taheva Navara paccatthimilleNa kUleNa gaMgAe saMkamavRttavvayA tahevaMti) se bhanne navIna mAyAma-vistAra, - antara vagere sarva kathana tamisrA guhAgata pUta nadI draya jevuM ja che. ahIMnI bane nadIone praveza gaMgAnA pazcima taTamAM thayela che. eTale ke tamisA guphAnI e bane nadIone praveza sinhanadIomAM thayela che. ane ahIMnI bane nadIone praveza gaMgA nadImAM thayelo che. zeSa setu vagere banAvavA saMbaMdhI sarva kathana pahelAM jevuM ja ao paNa sama . (tae Na khaMDappavoyaguhAe dAhiNillassa duvArassa kavADA sayameva mahayA 2 koMcAravaM karemANA 2 sarasarassagAi ThANAI paccAsakkitthA) prapAta zuzanA dakSi dvaarn| maa| koMca-pakSInA zabda jevA zabda karatAM pitAnI meLe ja senApatinA daMDaratnanA prahAra vinA potAnA sthAna 652 thI masI gayA. (tapaNaM se bharahe rAyA cakkarayaNadesiyamagge jAva
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAra sU026 bharatarAkSaH digyAtrAvarNanam 845 nAmamahArAnA cakraratnadezitamArgaH yAvatpadAt anekarAnavarasahasrAnuyAtamArgaH mahatotkRSTasiMhanAdabolakalakalaraveNa prakSubhitamahAsamudraravabhUtAmiva praptAmiva guhAM bhU gatau iti sautradhAtoH ktaH kurvANaH kurvANaH khaNDaprapAtaguhAto dAkSiNAtyena dvAreNa meghAndhakAranivahAt meghAndhakArasamuhAt zazIva candrahava nireti nirgacchati nanu cakravattinAM tamisrayA guhayA pravezaH khaNDaprapAtayA guhayA nirgamaH, tatra kiM kAraNam ?, khaNDaprapAtayA pravezaH tamisrayA nirgamo'stu, pravezanirgamarUpasya kAryasya ubhayatra tulyatvAt iti cenna tamikhayA praveze khaNDaprapAtayA nirgame ca sRSTiH, tayA ca kriyamANasya tasya prazasto. dakatvAt, anyacca khaNDaprapAtayA praveze AsannopasthIyamAnaRSabhakUTe caturdika paryanta sAdhanamantarega nAmanyAso'pi na syAditi ||s026|| vAyaguhAo dakviNileNaM dAreNa NoNei sasica mehaMghayAranivahAo) isake bAda cakraratna jise gantavyamArga prakaTa kara rahA hai aisA vaha bharata nareza yAvat khaNDaprapAtaguhA se dakSiNa ke dvAra se hokara aMdhakAra samUha se candra kI taraha nikalA yahAM yAvatpATha se "anekarAjavara sahastrAnuyAtamArgaH" ityAdi vizeSaNoM dvArA "mahAsamudravabhUtamiva" isa vizeSaNa taka varNana jaisA pIche tamisrAguhA ke prakaraNa meM kiyA gayA hai-vaisA hI vaha sava varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye aisA sUcita kiyA gayA hai / vahAM aisI AzaMkA hotI hai ki cakravartiyoM kA jo tamisrAguhA se praveza aura khaNDaprapAta guhA se nirgama hotA hai isakA kyA kAraNa hai| aisA kyoM nahIM hotA hai ki khaNDaprapAta guhA se unakA praveza ho aura tamisnAguhA se unakA nirgama ho ! kyoki praveza aura nirgama rUpa kAryoM kI ubhayatra tulyatA hai| to isakA samAdhAna aisA hai-aisA jo kahA so unameM yaha kAraNa hai ki isa taraha se praveza aura nirgama jo karatA hai vaha cakrako prazasta phala vAlA khaMDagappavAyaguhAo dakkhiNilleNaM dAreNaM NINei sasivva mehaMdhayAranivahAo) tyA2mA ya ratna jene gantavya mArga prakaTa karI rahyuM che. ene bharata nareza yAvat khaMDa prapAta guphAnA dakSiNa dvArathI pasAra thaIne candranI jema aMdhakAra samUDa mAMthI nIkaLyA. ahIM yAvata pahanAyA thA "aneka rAjavarasahasrAnuyAtamArgaH' yA vishessnne| paDe "mahAsamudraratna bhUtAmiva" se vizeSa sudhI vana 5ai tamistrI suzanA 542mA 42vAmAM mAla cha, tevuM ja sarva varNana ahIM paNa karI levuM joIe. Ama sUcita karavAmAM Ave che. atre evI AzaMkA thAya che ke cakravatIone je tamisrA guphAmAM praverA ane khaMDaprapAta guphAmAMthI nigama hoya che. enuM kAraNa zuM che? evuM kema thatuM nathI ke khaDaprapAta guphAmAMthI temane praveza thAya ane tamisA guphAmAMthI temanuM nirgamana thAya kema ke praveza ane nigamana rUpa kAryonI ubhayatra tulyatA che. te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke evuM je kahevAmAM AvyuM che te temAM e kAraNa che ke A pramANe praveza ane nirgamana je kare che. te cakrI prazasta phaLavAna thAya che. bIjI vAta e che ke khaMDaprapAta guphAthI praviSTa thaIe te RSabhakTa A nA paDe che te tenI upara catudiku paryata sAdhya vagara nAmanyAsa eTale ke-nAma sayu 55 zaya tu nathI. ||suutr-26||
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ 846 jambUdvIpaprajJaptisUtre atha dakSiNabharatArddhAgato bharato yatkRvAn tadAha - " taraNaM se bharahe" ityAdi / mUlam -taraNa se bhara gayA gaMgAe mahANaIe paJcatthimille kule duvAlasajoyaNAyAmaM Nava joyaNavicchiNNaM jAva vijayakhaMdhAvAraNivesa karei avasiddhaM taM caiva jAva nihirayaNANaM aTThamabhattaM pariNi, taraNaM se bhara gayA posahasAlAra jAva vihirayaNe maNasi karemANe karemANe ciTThaiti, tassa ya aparimiyarattasyaNA dhuamakkhayamadhvayA sadevA loko pacayaMkarA uvagayA Nava Nihio logavissuyajasA, taM jahA - " ne sappe paMDuae 2, piMgalae 3, savvarayaNa4, pahaparame 4 | kAle6, a mahAkAle 7, mANavage mahAnihIda, saMkhe // 1 // " 'sappaMmi NivesA gAmAgaraNagarapaTTaNANaM ca / doNamuhamavANaM saMdhAvArAvaNagihANa || 1 || gaNiassa ya uppattI mANummANassa jaM pamANaM ca / dhaNNassa ya vIANa ya uppattI paMDue bhaNiyA // 2 // savvA AbharaNavihI purisANaM jA ya hoi mahilANaM / AsANa ya hatthoNa ya piMgalagaNihimi sA bhaNiyA ||3|| rayaNAI savvazyaNe caudasa vivarAI cakkavaTTissa / uppajjete egiMdiyAI paMcidiyAI ca ||4|| vatthANaya uppattI NiSphatI caiva savvabhattINaM / raMgANaya dhovvANaya savvA esA mahApaume // 5 // kale kAlaNNANaM savvapurANaM catisu vi vaMsesu / sippasa kammANi ya tiSNi payAe hiya karANi // 6 // lohassa ya uppattA hoi mahAkAli AgarA NaM ca / rupassa suvaNNassa ya maNimuttasilappavAlANaM // 7 // johANaya upapattI AvaraNANaM ca paharaNANaM ca / savvAya juNa mANavage daMDaNII ya // 8 // hotA hai dUsarI bAta yaha hai ki khaNDaprapAta guhA se praveza karane para RSabhakUTa Asanna par3atA hai so usa para caturdika. paryanta sAdhate ne vinA nAmanyAsa nAma likhanA bhI nahIM hotA hai su0|| 26 //
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ 847 prakAzikA TIkA 103 vakSaskAraHsU026 dakSiyarddhagatabharatakAyevarNanam paTTavihI NADagavihI kabassa ya cauvvihassa uppttii| saMkhe mahANihiMmI tuDiaMgANaM ca savvesi // 9 // cakkaTTha paiTThANA aThussehAya Nava ya vikkhaMbhA / bArasa dIhA maMjUsasaMThiA jaNhavIi muhe // 10 // verulia maNi kavADA kaNagamayA vivihirayaNapaDipuNNA / sasisuracakkalakkhaNa aNusama vayaNovavattI vA // 11 // paliovamaTTiIA Nihi sariNAmA ya tattha khalu devA / jesiM te AvAsA akkijjA Ahi vaccAya // 12 // ee Nava Nihi rayaNA pabhUya dhaNarayaNa saMcaya smiddhaa| jeva samupagacchaMti bharahAviva cakkavaTTINaM // 13 // taeNaM se bharahe rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamai evaM majjaNagharapaveso jAva seNipaseNi sadA vaNayA jova gihirayaNANaM aTThAhiyaM mahAmahimaM karei, taeNaM se bharahe rAyA NihirayaNANaM aThThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANoe suseNaM seNAvairayaNaM sadAvei, sadAvitto evaM vayAsI gacchaNNaM bho devANuppi yA ! gaMgA mahANaIe purathimillaM NikkhuDaM duccaMpi sagaMgAsAgAgirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavehi oavittA eyamANattiyaM paccappiNAhitti / taeNaM se suseNe taMceva putvaveNiyaM bhANiyavvaM jAvaoavittA tamANattiya paccappiNai paDivisajjei jAva bhogabhogAI bhuJjamANe viharai / taeNaM se divve cakkarayaNe annayA kayAi Auha gharasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA aMtalikkhapaDivaNNe jakkhasahassa saMparibuDe divatuDiya jAva ApUrete ceva vijayakhaMdhAvAra Nivese majjhaM majjheNaM Niggacchai, dAhiNapaccatthimaM disiM viNIyaM rAyahANi abhimuhe payAe yAvi hotthaa|tennN bharahe rAyA jAva pAsai pasitAhaThThatuTTha jova koDuMbiyapurise saddAvei mahAvittA evaM vayosI-khippomeva bho devANuppiyA! AbhisekkaM jAva paccappiNaMti // suu027||
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ 848 jambUdvopapraptisUtre chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA gaGgAyAH mahAnadyA pAzcAtye kUle dvAdazayojanAyAma navayojanavistIrNa yAvat vijayaskandhAvAraniveza karoti, avaziSTaM tadeva yAvat nidhiratnAnAm aSTamabhaktaM pragRhNAti, tataH khalu sa bharato rAjA pauSadhazAlAyA yAvat nidhiratnAni manasi kurvan tiSThatIti, tasya ca aparimitaraktanayanAH dhruvAkSayA vyayAH sadevAH lokopacayaMkarAH upagatAH navanidhayo lokavizrutayazaskAH, tadyathA-nai sarpaH 1, pANDukaH2, piGgalakaH 3, sarvaratnam 4, mahApadyam 5, kAlazca 6 mahAkAlaH 7, mANavako mahAnidhiH 8, zaGkhaH 9 // 1 // naisa nivezA: grAmAkara nagarapattanAnAM ca / droNamukhamaDambAnAM skandhAvArApaNa gRhANAm 1 gaNitasya cotpattau mAnonmAnasya yatpramANa ca / dhAnyasya ca bIjAnAM cotpattiH pANDuke bhaNitA sarva AbharaNavidhiH puruSANAM yazca bhavati mahilAnAm / azvAnAM ca hastinAM ca sa piGgalakanidhau bhaNitaH 3 // ratnAni sarvaratne ca caturdazApi varANi cakravartinaH utpadyante ekendriyANi pnycendriyonnic4|| vastrANAM cotpattiHniSpattizcaiva sarvabhaktInAm / raGgAnAM ca prakSAlanAnAM sarvA caiSA mahApadme 5 // kAle kAlajJAnaM sarva purANaM ca triSvapi vazeSu / zilpazataM karmANi ca triNi prajAyAH hitakarANi 6 // lohasyotpatti bhavati mahAkAle cAkarANAm / rUpyastha suvarNasya ca maNimuktAzilA pravAlAnAm 7 // yodhAnAM cotpattirAvaraNAnAM ca praharaNAnAM ca / sarvA ca yuddhanIti mANavake daNDanItizca 8 // nRtyavidhiH nATakavidhiH kAvyasya ca caturvidhasyotpattiH / zaGkha mahAnidhau truTitAGgAnAM ca sarveSAm // 9 // cakrASTapratiSThAnAH kaSTotsedhAzca nava ca visskmbhaaH| dvAdaza doghI maJjaSAvatsaMsthitAH jAhnavyAH mukhe 10 // vaiDUryamaNikapATAH kanakamayAH vividharatnapratipUrNAH / zazi sUra cakralakSaNA anusama vadanotpattikAH 11 // palyopasthitikA nidhisadRgnAmAnaH tatra ca khalu devaaH| yeSAM te AvAsA akeyA AdhipadhyAya 12|| pate nava nidhiratnAH khalu prabhUta dhanaratna saJcayasamRddhAH / ye vazamupagacchanti bharatAdhipa cakravartinAm 16 // tataH khalu sa bharato rAjA aSTamabhakte pariNamati pauSadhazAlAtaH pratiniSkAmati, evaM majjanagRhapravezo yAvat zreNi prazreNi zabdapanayA yAvata nidhiratnAnAm taSThAhikAM mahAmahimAM karoti, tataH khalu sa bharato rAjA nidhiratnAnAm aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAM satyAM suSeNaM senApatirAtna zabdayati zabdayitvA evam avAdIt gaccha khalu bho devAnupriyA !gaGgAyAH mahAnadyAH paurastyaM niSkuTaM dvitIyamapi sagaGgAsAgararAMgarImaryAdaM samaviSamaniSkuTAni ca 'oavehi' sAdhaya sAdhayitvA etAmAkSaptiko pratyarpaya iti / tata; skhalu sa suSeNaH tadeva pUrvavaNita bhaNitavyaM yAvat sAdhayitvA tAm AjJApti kA pratyarSayaryAta prativisarjayati yAvat bhogabhogAn bhujAno viharati / tataH khalu taddivyaM vakraratnam anyadA kadAcid AyudhagRhazAlAnaH pratiniSkAmati pratiniSkramya antarikSa pratipannaM yakSa sahastra saparivRtta divyatru yAvat ApUrayadiva vijayaskandhAvAranivezaM Nadhyamadhyena nirgacchati dAkSiNAtya prAzcAtyA~
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR.3 vakSaskAraH sU0 27 dakSiNAddhagata bharatakAryavarNanam 841 dizi vinItAM rAjadhAnImabhimukha prayAta cApyabhavat tataH khalu sa bharato rAjA yAvata pazpati dRSTvA hRStuSTa yAvat kITumbika puruSAn zayita zabdayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyA ! abhiSekyaM yAvatpratyarpayanti ||suu027|| TIkA-"tae NaM se bharahe rAyA" ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA gaMgAe mahAgAIe paccatthimille kUle duvAlasanoyaNAyAmaM NavajoyaNevicchiNNaM jAva vijayakkhaMdhAvAraNivesaM karei' tato guhAnirgamAnantaraM khalu sa zrIbharato mahArAjA gaGgAyA mahAnadyAH pAzcAtye pazcime kUle-taTe dvAdazayojanAyAmam, dvAdazayojanAni aSTAcatvAriMzat kroza parimitAni AyAmo dairdhya yasya sa tathA tam evaM navayojanavistIrNam navayojanAni patriMzat krozaparimitAni vistIrNAni viSkambhAni yasya sa tathA tam yAvat padAt varanagarasadRzaM vijayaskandhAvAranivezaM vijayAya yaH skandhAvAraH 'chaunI' iti bhASA prasiddhaH tasya nivezaH yojanA taM karoti 'avasiTuM taMceva jAva nihirayaNANaM aTThamabhattaM pagiNhai' avaziSTam varddhakiratnazabdajJApanAdikaM tadeva yanmAgadhadevasAdhanAvasare proktamiti asminneva tRtIyavakSaskAre saptamasUtre mAgadhadevasAdhanapATho draSTavyaH yAvat zabdAt pauSa 'taeNaM se bharahe rAyA gaMgAe mahANaIe'-ityAdi suutr-27|| TIkA-(tae Na se bharahe rAyA gaMgAe mahANaIe paccasthimille kUle duvAlasoyaNAyAmaM NavajoyaNavicchiNNaM jAva vijayakhaMdhAvAraNivesaM karei) guhA se nikalane ke bAda bharata rAjA ne gaMgA mahAnadI ke pazcima digvartI taTa para 12 yojana pramANa lambo aura 9 yojana pramANa caur3I ataeva eka sundara nagara jaisI dikhane vAlI bijaya senA kA nivAsa paDAva chAvano DAlA-(avamidraM taM ceva jAva nihirayaNANaM aTUmabhattaM pagiNhai ) yahAM se Age kA aura saba kathana jaisA mAgadhadeva ke sAdhana prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA pauSadhazAlA meM darbha ke Arana para baiThane mAdi taka kA yahAM para jAnanA cAhie mAgadha deva ke sAdhana karane kA prakaraNa isI tRtIyavakSaskAra ke saptama sUtra meM kahA gayA hai isa prakAra se saba kucha pUrvoktarUpa se (tae NaM se bharahe rAyA gaMgAe mahANaIpa) ityAdi-sUtra-27' / sAtha-(tae Na se bharahe rAyA gaMgAe mahANaIe paccasthimille kUle duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavicchiNNa jAva vijayakkhaMdhAvAraNivesaM karei) zusamAMtha bharatarAjAe gagA mahAnadInA pazcima dizvatI taTa 52 bAra yojana pramANa lAMbI ane jina pramANu pahoLI ethI ja eka suMdara nagara jevI suzobhita dekhAtI vijaya senAne nivAsa 5 nAya! (avasidvaM taM ceva jAva nihirayaNANa aTThamabhatta pagiNhai) hI thI Agalana badhuM kathana jema mAgadhadevanA sAdhana prakaraNamAM spaSTa karavAmAM Avela che. tevuMja pauSadhazALAmAM darbhanA asina upara besavA sudhInuM ahIM jANI levuM joIe mAgadha devane sAdhanA karavA aMgenuM prakaraNa Aja tRtIya vakSaskAranA saptama sUtramAM spaSTa karavAmAM AveluM che. A pramANe sarva kathana pUrvokta rUpamAM saMpanna karIne bharata mahArAjAe 9 nidhio bhane 14 ratnAne sAdhA mAde mama satanI tapasyA dhA254rI. (tapaNaM se bharahe rAyA 107 .
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ 850 jambUdvIpaprajJaptima dhazAlAM darbhasaMstAraka saMstaraNAdi sarva vijJeyam nidhiratnAnAM sAdhanAya aSTamabhaktaM pragRhNAti karoti 'taeNaM se bharahe rAyA posahasAlAe jAva NihirayaNe maNasi karemANe karemANe ciTThai tti' tataH khalu sa bharato mahArAjA pauSadhazAlAyAM yAvat nidhiratnAni manasi kurvan manasi kurvan manasi dhyAyan manasi dhyAyan tiSThati yAvatpadAt pauSadhika ityArabhya ekaH advitIya iti paryantaM padakadambakaM saMgrAhyam / itthamanutiSThataH tasya bharatasya kiM jAtamityAha-'tassa' ityAdi 'tassa ya aparimiyarattarayaNA dhumakkhayamavvayA sadevA lokopacayaMkarA uvagayA NavaNihio logavismuajasA' tasya bharatasya ca zando'rthA ntarArambhe navanidhayaH upAgatAH samIpamAgatAH ityagreNa sambandhaH kIdRzAste nidhayaH aparimitarataratnAH aparimitAni asImitAni apArANItyarthaH raktAni raktavarNAni upalakSaNAt kRSNanIlapItazuklAdhanekavarNAni yeSu te tathA, padArthAH sAkSAdeva utpadyante karake bharata mahArAjA ne nau nidhiyAM evaM caudaha ratnoM ko sAdhana ke liye aSTamabhakta kI tapasyA dhAraNa karalI(taeNaM se bharahe rAyA posahamAlAe jAva nihirayaNe maNasi karemANe2cidrai) usa aSTama bhaka(tele)kItapasyAmeM usa cakravartI zrIbharata narezane nau nidhiyoM kA aura 14 ratnoM kA apane mana meM dhyAna karanA prArambha kara diyA yahAM yAvat zabda se-"pauSadhikaH" isa pada se lekara ''ekaH advitIyaH" pada taka kA padasamUha gRhIta huA hai (tassa aparimiyarattarayaNA dhuvamakkhayamavvayA sadevA lokopacayaMkarA uvagayA NavaNihiyo logavissuyajasA) usa bharata rAjA ke pAsa aparimita raktavarNa ke, kRSNavarNa ke, nIlavarNa ke pItavarNa, ke, zuklavarNa ke aura haritavarNa ke ityAdi aneka varNa ke ratnoM vAlI tathA jinakA yaza loka meM vyApta ho rahA hai aise nau nidhiyAM apane apane adhiSThApaka devo sahita upasthita huI yahAM aneka varNoM vAle ratna jinameM rahate haiM aisA jo kahA gayA hai vaha unake mata kI apekSA se kahA gayA hai jo aisA mAnate haiM ki naunidhiyoM meM ye vakSyagANa padArtha sAkSAt utpanna hote haiM zAzvati kalpa pustaka ina posahasAlAe jAva-nihirayaNe maNasi karemANe 2 ciTTai) te aSTamamatataai) tapasyAmA ta bharata nareze 9 nidhionuM ane 14 ratnanuM pitAnA manamAM thAna zarU karyuM Aja ahI yAvata pahathI-pauSadhika: "54thI bhAMDIne ekaH 'advitIyaH" 54 sudhiin| 56 sabhUDo gRhIta yayA che. (tassa aparimiyarasarayaNAdhuvamakkhayamavvayA sadevA lokopacayaMkarA uvagayA Nava Nihio logavissuyajasA ) ta bharata mAlanI pAme aparimita 25UtanA , govaNanA, nIlavarNanA, pItavarNana, zukUla varNana ane harita varNanA vagere aneka vaNane ratnavALI temaja jemane yaza lokamAM vyApta thaI rahyo che evA 9 nidhio pota-pitAnA adhiSThApaka deva sahita upasthita thayA. ahIM aneka varSovALA rane jemAM rahe che, Ama je kahevAmAM AvyuM che te temanA matanI apekSAe kahevAmAM Avela che. je A pramANe mAne che ke nava nidhiomAM e vakSyamANu padArtho sAkSAta utpanna thAya che. zaruvati kaha5 pustaka vagere pustakomAM vizvanI sthiti prakaTa karavAmAM AvI che. keTalAkanA mata mujaba ka95 pustaka pratipAdya padArtho sAkSAt e nidhiomAM utpanna thAya che temaja e
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tuM03 vaMznaskAra: suM0 27 dakSiNArddhagatabharata kAryavarNanam 851 iti, kalpapustakapratipAdyAH arthA sAkSAdeva tatrotpadyante iti tathA dhruvAH nizcalAH tathAvidhapustaka rUpa svarUpasyAparihANeH akSayAH avinazvarAH avayavidravyasya aparihA : avyayAH tadArambhakama dezAparihANeH atra pradezAparihANi yuktiH samayasaMvAdinI padmavarvedikA vyAkhyA samaye nirUpiteti tato'vaseyA atra padadvaye makAro'lAkSaNikaH tataH padatrayasya karmadhArayaH sadevAH adhiSThAyakadevakRta sAnnidhyA ityarthaH lokopacayaGkarA asya tIrthakarAdivat sAdhutvam yadvA anusvAraH AryatvAt lokopacayaGkarAH -vRttikalpaka kalpapustakapratipAdanena lokAnAM puSTikArakAH lokavizrutayazaskAH lokavikhyAta kIrttayaH 'evaM vizeSaNaviziSTA navanidhayaH upAgatAH ' atha nAmataH tAn navavidhIna upadarzayati 'taM jahA ' ityAdinA sappe 1 paMDuae 2 piMgalae 3 savvarayaNa 4 mahapaume 5 kAle 6 a mahAkAle 7 mANava mahAnihI 8 saMkhe 9 / 1 / tatra naisarpaH naisarpasya devavizeSasyAyaM naisarpaH pustakoM meM vizva kI sthiti kahI gaI haiM kinhI 2 ke matAnusAra kalpa pustaka pratipAdya padArtha sAkSAt una nidhiyoM meM utpanna hote haiM tathA ye dhruva hai kyoM ki tathAvidha pustaka vaiziSTya rUpa svarUpa inakA naSTa nahIM hotA haiM, avayava dravya kI avinAzitA ko lekara ye akSaya hai, tadArambhaka pradezoM kI avinAzitA ko lekara ye avyaya hai, pradezoM kI aparihInatA ke sambandha meM yukti siddhAnta ke anusAra padmavaravedikA kI vyAkhyA karate samaya kahI jA cukI haiM, isaliye jijJAsu janako vahIM se ise dekhalenI cAhie, "dhuvamaksvayaM" meM makAra kA prayoga malAkSaNika hai, "lokopacayaGkara" pada kI niSpatti " tIrthaMkara" pada kI niSpatti kI taraha se hI jAnanI cAhiye athavA ArSa hone ke kAraNa yahAM anusvAra kara diyA gayA haiM vRttikalpaka kalpapustaka ke pratipAdana se ye lokoM kI puSTi kAraka hotI haiM una nau nidhiyoM ke nAma isa prakAra se kahA gayA hai - 'nesappe 1, paMDubhae 2, piMgalae 3, savvarayaNa 4 mahapaume 5 | kAle 6 mahAkAle 7 mANavage mahAnihI 8 saMkhe 9 // 9 // (1) nai sarpanidhi - yaha naisarpanAmaka deva se adhiSThita hotI hai (2) pANDaka nidhi. yaha nidhi paNDuka nAmaka deva se adhiSThita hotI hai (3) piMgalaka nidhi - yaha piMgalaka nAmaka deva se adhidhruva che. kema ke tathAvidha pustaka vaiziSTaya rUpa svarUpa emanuM nAza pAmatu nathI avayavI dravyanI avinAzitAne laIne ee akSaya che. tadvAra bhaka pradezAnI avinAzitAne laIne e avyaya che. pradezonI aparihInatAnA sabaMdhamAM yukRita siddhAnta mujaba padmavaravedikAnI vyAkhyA karatI vakhate kahevAmAM AvI che. ethI jijJAsue tyAMthI ja jANuvA prayan 42. ' dhuvamakkhayaM" bhAM bhArane prayoga avAkSaliGa che. 'lokopacayaGkara" pahanI niMvyatti "tIrthaMkara" yahanI niSyattino prema bhagavI leDo athavA bhArSa hovAthI sahI anusvAra karavAmAM Avela che. vRttikalpaka kalpapustakanA pratipAdanathI e lAko mATe puSTi 4 / 24 hAya che. te nava nidhiyo nA nAbho yA pramANe che ne sappe - paMDumae-2, piMgalapa - 3, savvarayaNa-4, mahapaume-5, kAleya-6, mahAkAle - 7, mANavage mahAniddI-8, saMkhe // 8 // 1 //
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ 853 jambUdvIpaprajJaptisUtra evamagre'pi itthameva vijJeyam atha yatra nidhau yadAkhyAyate tadAha-tatra prathame naisadhiSThAtRdevasya naisakhyinidhau 'Ne sappami' ityAdi tatra-naisarpa-naisakhye nidhau nivezAH sthApanAni sthApanavidhayo grAmAdInAM gRhapa. yantAnAM vyAkhyAyante tatra grAmaH-vRttiveSTitaH, Akara:-suvarNaratnAdyutpattisthAnam nagaram aSTAdaza karavarjitam, pattanaM samastavastuprAptisthAnam, zakaTAdibhiH naubhirvA yagdamyaM tatpattanaM yatkevalaM naubhireva gamyaM tat paTTanam uktazca-pattanaM zakaTaigamyaM ghoTakaiiibhareva ca naubhirevaca yadgamyaM paTTanaM tatpracakSate / droNamukham-jala-sthalamArgagamanayogyasthAnam, maDambam SThita hotI hai. (4) sarvaratnanidhi-yaha sarvaratna nAmaka deva se adhiSThita hotI hai (5) mahA padma nidhi. yaha mahApadmanAmaka deva se adhiSThita hotI hai (6) kAlanidhi-yaha kAla nAmaka deva se adhiSThita hoto hai. (7) mahAkAla nidhi-yaha mahAkAla nAmaka deva se adhiSThita hotI hai. (8) mANavakanidhi yaha mANavaka nAmaka deva se adhiSThita hoto hai. aura (9) zaMkhanidhi yaha zaGkha nAmaka deva se adhiSThita hotI hai. 'NesappaMmi NivesA gAmAmaraNagara paTTaNANaM ca doNamuha maDavANaM khaMdhAvArAvaNagihANa 1 naisarpa nAmakI nidhi meM grAma, Akara, nagara, paTTaNa, drohamukha, maDaMba, skandhAvAra, ApaNa aura bhavana, unakI sthApana vidhi rahatI hai vRtti-vADa se jo AveSTita hotA hai usakA nAma prAma hai. jahAM para suvarNa ratna AdikoM kI utpatti hotI hai usakA nAma Akara hai aThAraha prakAra ke Teksa se jo rahita haiM usakA nAma nagara hai. samasta vastuoM kI prApti kA jo sthAna hai usakA nAma pattana hai. athavA velagAr3o dvArA yA naukAoM dvArA jahAM para jAne kA mArga hotA hai. usakA nAma pattana hai. athavA jalayAna dvArA ho jahAM para jAyA jA sakatA hai vaha paTTaNa hai ... uktaMca-pattanaM zakaTairgamyaM ghoTakainaubhireva ca / naubhirevaca yadgamyaM paTTanaM tatpracakSate 1 (1) naisarSanidhi-e nidhi sarpanAmaka devathI adhiThita hoya che. (2) pAMDanidhie nidhi pAka nAmane devathI adhiThita hoya che. (3) piMgalaka nidhi- e piMgalaka nAmaka devathI adhiThita hoya che. (4) sarvaratananidhie sarvarananAmaka devathI adhiSThita hoya che. (5) mahApaddhanidhie mahApadmanAmaka devathI adhiSThita hoya che. (6) kAlanidhie kAla nAmaka devathI adhiSita hoya che. (7) mahAkAla nidhi-e mahAkAla nAmaka devathI adhiSThita hoya che. (8) mANavakanidhi- e mANavaka nAmaka devathI adhiSThita hoya che. ane (9) zaMkhanidhi e zekha nAmaka devathI adhichita hoya che. Nesappami NivesA gAmAgaraNagara paTTaNANaM ca / doNamuha maDaMbANaM khadhAvArAvaNa gihANaM // 2 // nasa" nAmaka nidhimAM grAma akara, nagara, paTTaNa, droNumukha, maDaMba, skandhAvAra, ApaNuM ane bhavana emanI sthApanA vidhi rahe che vRtti-vADa-thI je AveSTita hoya che, tene grAma kahevAmAM Ave che. jayAM suvarNaratna vagerenI utpatti hoya che, tenuM nAma Akara che. aDhAra prakAranA karothI je rahita hoya che. te nagara kahevAya che. samasta vastuonI prAptinuM je sthAna che. te pattana kahevAya che. athavA baLada gADI vaDe ke nA vaDe jyAM jaI zakAya che tenuM nAma paNa che. athavA ja layAne dvArAja jyAM jaI zakAya che te pattana che
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 8.3 vakSaskAraH sU027 dakSiNAddhagatabharata kAryavarNanam 85.3 - sArddhakrozadvayAntareNa grAmAntararahitam vasatiriti / skandhAvAraH- kaTakam ApaNo haTTaH gRham bhavanam upalakSaNAt kheTakarbaTAdi parigrahaH kheTa -dhUlikAprAkAraveSTitam nadI parvataveSTitaM ca nagaram, karvaTam kSudraprAkAraveSTitaM kutsitanagaram, eteSAM sthApanavidhayo nai sarpAye nidhau bhavantItyarthaH // 1 // atha dvitIyaM pANDukAdhiSThAtRdevasya pANDukanAmaka nidhisvarUpaM tatra yAni utpadyante tAnyAha - tatra gaNitasya saMkhyApradhAnatayA vyavaharttavyasya dInArAdeH nArikelAdeva ca zabdAtparikSyasya mauktikAde rutpattiprakAraH varNanam, tathA mAnaM setikAdi tadviSayo yaH so'pi mAnameva meyaM pAyyena pAiloti lokaprasiddhena mAtuM yogyam, tathA unmAnaM jalamArga se bhI aura sthalamArga se bhI jahAM para suvidhAse jAyA jAtA hai vaha droNamukha hai| jahAM para DhAI koza paryanta Asa pAsa meM koI bhI grAmAntara nahIM hote haiM usakA nAma maDamba haiM / skandhAvAra nAma kaTaka kA hai / jise bhASA meM chAvanI kahA gayA hai / ApaNa nAma bAjAra kA hai. aura gRha nAma bhavana kA hai / upalakSaNa se yahA~ para kheTa karbeTa Adi sthAnoM kA bhI grahaNa huA hai / dhulikA ke prAkAra koTa se pariveSTita hue sthAna kA nAma kheTa hai / nadI evaM parvata se veSTita huve sthAna kA nAma nagara hai, kSudra prAkAra se pariveSTita kutsi - tanagara kA nAma karbeTa hai inasaba kI sthApanA karane kI vidhiyAM naisarpa nAma kI nidhi meM hotI haiM / dUsarI paNDukanidhi hai - isake sambandha meM aisA kathana hai / gaNissa ya utpattI mANummANassa jaM pamANaMca ghaNNassa ya bIANa ya utpattI paMDue bhaNiyA / saMkhyA pradhAna hone se vyavahartavya dInAra Adi kA athavA nArikela Adi kA tathA parIkSya mauktikAdi kA kathana tathA mAna- setikA Adi rUpa taula kA tathA isa taula ke viSayabhUta padArtha kA unmAna tulA, karSa- tolA inakA aura inake dvArA jo taule jAte padArtha hai, ta-pattanaM zakaTairgamya ghoTake nau bhireva ca / naubhirevaca yadgamyaM paTTanaM tatpracakSate || 1 // jaLamAga thI ane sthala mA`thI paNa jyAM jai zakAya che, te droNu mukha che. jyAM aDhI gAu sudhI khIjA grAmA haiAtA nathI. tenu' nAma maDa ba che. koMdhAvAra nAma keTakanu che. jene hindI bhASAmA 'chAvanI' uDe he yA manAnu nAma se khAne guDa lavananu nAma che. upalakSaNathI ahI bheTa, kaTa vagere sthAno tu pazu grahaNa thayuM che. dhUlikAnA prakArakATa--thI pariveSTita thayelA sthAnanuM nAma beTa che. nadI ane pata thI veSTita sthAnanu nagara che. kSudra prAkArathI paviSTita thayelA kutsita nagaranu nAma kaTa che. e savanI sthApanA karavAnI vidhie naisarpanAmaka nidhimAM hAya che. nAma gaNiyarasa ya upapattI mANummANassa je pamANaM ca / ghaNNassa ya bIANaya uppattI paMDupa bhaNiyA // 2 // saMkhyA pradhAna heAvAthI vyavahatavya dInAra vagerenuM adhavA nArikela vagerenuM temaja parIkSya mautikAdinuM kathana temaja mAna-setikA Adi rUpa telanu temaja e telanA viSayabhUta padArthanuM unmAna, tulA ka--teAlA emanu ane emanA vaDe je tolavAmAM Ave che evA je padAtho che temanuM tathA dhAnya zAli vagere ane khIjanuM A pramANe e savanI
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ arwwwwwwwwwwwwwwwwww - jambUdvIpapratisUtre tulAkarSAdi tadviSayaM yattadapi unmAna khaNDaguDAdi dharimajAtIyaghanamityarthaH tasya ca yatpramANaM liGgavipariNAmena tatpANDuke bhaNitamiti sambandhaH, dhAnyasya zAlyAde vIjAnAM ca vApayogyadhAnyAnAmutpattiH pANDuke nidhau bhaNitA // 2 // atha tRtIyaM piGgalakAdhiSThAtRdevasya piGgalakanAmakanidhirUpaM tatra sarvAbharaNavidhi ca Aha-"satyA" ityAdi tatra sarvA AbharaNavidhiH yaH puruSANAM yazca mahilAnAM tathA zvAnAM hastinAM ca sa yathaucityena piGgalanAmani nidhau bhaNitA mUle sA bhaNiteti strIliMgaprayogaH nidheH prAkRtabhASAyAmApatvAt iti pade AbharaNasya prayojanaM bhavati tadA tathAbhUtAni AbharaNAni niSkAzyate / sarvA ratnAdhiSThAtRdevasya caturtha sarvaratnAkhyanidhisvarUpamAha rayaNAI' ityAdi / tatra ratnAni caturdazApi varANi cakravartinazcakrAdIni cakradaNDAsichatracarmamaNikAkeNIti sapta ekendriyANi senApati gAthApati varddhakI purohita azva hasti strI samAkhyAni senApatyAdIni ca sapta paJcendriyANi sarvaratne sarvaratnAkhye mahAnidhI utpadyante ityarthaH / / 4 // atha paJcame mahApadmAdhiSThAtRdevasya mahApadmanidhau yeSAM yA unakA tathA dhAnya zAli Adi kA aura bIja kA isa taraha ina saba ke nApane taulane kI vidhi kA parimANa isa dUsarI nidhi meM rahatA hai ! arthAt kauna vastu kitanI hai ? kiMtane vajana kI hai ! ityAdi kA saba hisAba kitAba yahI nidhi karatI hai . tRtIya nidhi-savvA AbharaNa vihI purisANaM jA yahoi mahilANaM / AsANa ya hatthINa ya piMgalaNihiMmi sA ya bhaNiyA "3" sarva prakAra ke puruSoM ke evaM mahilAoM ke ghor3oM ke evaM hAthiyoM ke AbharaNoM kI vidhi isa tRtIya piGgala nidhi meM rahatI hai . caturtha nidhi-rayaNAI samvarayaNeca uddasa vi varAI cakkaTTissa uppajjate.egidiyAI paMciMdiyAiMca"4" sarva ratnanAma kI nidhimeM caudaha ratna jo ko cakravartI ko prApta hote haiM utpanna hote haiM ina mApavA-telavAnI vidhinuM parimANu bIjA nidhimAM rahe che. eTale ke kaI vastu keTalI. che, keTalA vajanavALI che, vagerene hisAba-kitAba e nidhi kare che. tRtIyanidhi savvA AbharaNavihI purisANa jA ya hoi mahilANa / AsANa ya hatthINa ya piMgalaNihimi sA bhaNiyA // 3 // sarva prakAranA puruSonAstrIonA, ghoDAonA ane hAthIonA AbharaNenI vidhi e trIjI piMgala nidhimAM rahelI che. yatu nidhi- rayaNAI samvarayaNe cauhasa vi vraaiickkvhiss| uppajjate pagidiyAI, paMcidiyAI ca // 4 // sava tana nAmaka nAdhamAM caturdazarane ke je cakravatI ne prApta hoya che. te utpanna thAya e 14 ratnamAM sAta ratna-cakraratna, daMDarana, asiratna, chatraratna, carmaratna, maNirana ane kAkaNa ratna e badhA raste ekendriya hoya che. ane emanA, sivAya senApati
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103 vakSaskAraHsU027 dakSiNArddhagatabharatakAryavarNanam uttapattiH yeSAM yA niSpattizca sA ucyate sAdhAraNAnyapi cakrAdIni sevanApatyAdIni etAni prabhAvAt viziSTatarANi bhavanti ratnapadaM vAcyAni bhavantIti 'vatthANa ya' ityAdi / tatra sarveSAM vastrANAM ca yA utpattiH tathA sarvabhaktInAM vastragata sarvaracanAnI raGgAnAM ca mAgjiSThA rAgANAM 'dhodhaNaya' tti sarveSAM prakSAlanavidhInAM ca yA niSpattiH sA sarvA mahApadme mahApadmanAmakanidhau vartate mahApadmanidheH zuklaraktAdi guNopetatvAt vastrAdInAM sa nidhiH svaccharaktAdibhAvaM vastrAdInAM karoti caturazIti lakSANAM hastInAmazvAnAM SaNNavati koTisaMkhyAvatAM manuSyANAM vastrANi samutpAdya samarpayatIti / / ___ atha SaSTho nidhiH atha kAlAdhiSThAtRdevasya kAlanidhisvarUpaM kAlanAmani nidhau ca yAni vastUni santi tAnyAha-'kAle kAlaNNANaM' ityAdi / tatra kAle kAlanAmani nidhau kAlajJAnaM samasta jyotiH zAstrAnubandhijJAnam tathA triSvapi vaMzeSu trayo vaMzA tIrthakaravaMzazcakravattivaMzAH baladevavAsudevavaMzAzca ityeteSu triSvapi 14 ratnoM meM sAta ratna cakraratna, daNDaratna, asiratna, chatraratna carmaratna, maNiratna evaM kAkaNIratna ye sAta-rasna ekendriya hote haiM : aura inake atirikta senApati gAthApati, varddhakI, purohita a.zva hasti, evaM strI ye sAta ratna paJcendriya hote haiM. paMcamI nidhi vasthANaya uppattI NipphattI ceva savvabhattINaM raMgANa ya dhocca.Na ya savvA esA mahApaume'5' isa mahApadma nAma kI pAMcavI nidhi meM samasta prakAra ke vastroM kI utpatti tathA vastragata racanAoM kI raMgoMkI,aura vastroM ke dhone kI vidhi niSpanna hotI haiM ! kyoki yaha mahApadmanidhi zukla rakta Adi guNoM se yukta hotI hai. isaliye yaha nidhi vastroM ko bhinna 2prakAra ke raMgoM se raMganA tathA unhe dhokara sApha karanA, evaM caurAsI lAkha hAthiyoM ke aura ghoDoM ke tathA 96 karoDa manuSyoM ke vastroM ko banAkara unheM samarpaNa karanA yaha saba kAma isI nidhi kA hai| chaThI nidhi kAle kAlaNNANaM savapurANaM ca tisu vi vaMsesu / sippasayaM kammANi ya tiNNi payAe hiyakarANi "" isa kAla nAma ko chaThI nidhi meM samasta jyotiHzAstrAnubandhI jJAna tathA tIrthakara paza cakravartivaMza aura baladeva vAsudeva vaMza ina tIna vaMzoM meM jo zubhAzubha ho cukA hai hone ga, thAyati, vadhekI purohita, azva, hati ane strI e sAta rane paMcendriya hoya che. paMcamI nidhi-vatthoNaya uppattI NipphattI ceva savvabhattINaM / raMgANa ya dhovvANa ya savvA pasA mahApaume ||5|| e mahApavanAmaka pAMcamI nidhimAM sarva prakAranA vRnI utpatti temaja vastragata samasta 2canAeAnI 2gAnI ane vastrAvigerene dhAvAnI vidhi nimna hoya che. kema ke jo mahApAnidhi zukalakata vagere guNethI yukata hoya che. ethI A nidhi vAne bhinna-bhinna prakAranA rAthI raMgavA temaja temane prakSAlita karavAM. 84 lAkhahAthAeAnA ane gheADAnA tathA 96 karoDa manuccenA vastrane banAvIne temane a5vo, e badhu kAma e nidhina che. chaThInidhi kAle kAlaNNANaM savapurANaM ca tisu vi vaMsesu / / sippasaya kammANiya tiNNi payA hiyakarANi // 6 // e kAla nAmaka chaTThI nidhimAM samasta jyoti-zAstrAnubadhI jJAna tIrthakara bhagavAnane vaMza, cakavatI vaMza ane baladeva-vAsudeva e traNa vaMzamAM je zubhAzubha thaI cUkayu che thavAnuM che.
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ 856 jambUdvIpaprajJaptisUtre vaMzeSu sarva pugaNaM ca yadbhAvyaM yacca purANaM vyatItam upalakSaNAt vartamAnaM ca zubhAzubhaM tatsarvam atra kAlAkhyanidhau vartate ito mahAnidhitaH jJAyate ityarthaH tathA zilpazataM vijJAnazatam ghaTalohacitrarastranApitazilpAnAM paJcAnAmapi pratyekaM viMzatibhedAtU karmANi ca kRSyAdoni jaghanyamadhyamotkRSTabhedabhinnAni trINi etAni prajAyAH hitakarANi nirvAhAbhyudayahetutvAt etat sarvam atra kAlanAmani nidho abhidhIyate / atra kAlanidhI mUloktAni sarvANyapi vastujJAnAni vidyante tAni ca puNyaprabhAvAt cakravartinaH samIpe samupasthApitAni bhavantItyarthaH / atha saptamo nidhiH mahAkAlAdhiSThAtRdevasya saptamaM mahAkAlanidhisvarUpaM tatra ca yeSAmutpattiH tAmAha-'lohassa ya ityAdi / mUlam-lohassa uppatto hoi mahAkAli AgarANaM ca / ruppassa suvaNNassa ya maNimuttasilappavAlANaM // 7 // chAyA-lohasya cotpatti bhavati mahAkAle cAkarANAm / rUpyasya suvarNasya ca maNimuktAzilA pravAlAnAm // 7 // tatra lohasya ca nAnAvidhasya utpatti bhavati mahAkAle mahAkAlanAmani nidhau' tatra tadutpattirAkhyAyate ityarthaH, tathA rupyasya suvarNasya ca maNimuktAzilApravAlAnAm taMtra maNayaH -candrakAntAdayaH muktAH muktAphalAni zilAH sphaTikAdayaH pravAlAzca iti vAlA hai evaM ho rahA hai vaha saba rahatA hai . tAtparya yaha hai ki isa nidhi se samasta zubhAzubha jAnA jAtA hai. zilpazata-ghara-loha, citra, vastra evaM nApita ina pAMca zilpoM ke pratyeka zilpa ke 20 - 20 bheda hai isa taraha se yaha zilpazata tathA kRSi vANijya Adi tIna karma-jo ki uttama, madhyama evaM jaghanya ke bheda se tona prakAra ke haiM aura jina se prajAjanoM kA nirvAha hotA hai unakA abhyudaya hotA haiM-jAne jAte haiN| saptamanidhi-lohassaya uppattI hoi mahAkAli AgarANaMca ruppassa suvaNNassa ya mnnimuttsilppvaalaannN| . isa mahAkAla nAmakI nidhi meM nAnA prakAra kI lohe kI utpati batAI gaI hai . tathA cAMdo, sonA maNi, muktA zilA-sphaTika Adi, evaM pravAla-mUMgA ityAdi kI khAnoM kI utpatti batAI gaI haiN| thaI rahayu che te badhu rahe che tAtparya A pramANe che e nidhithI samasta zubha-azubha jANavAmAM Ave che. zi9pazata ghaTa-leha, citra, vastra temaja nApita e pAMca zipano dareke dareka zi95nA-2020 bhede che A pramANe A zi95zata temaja kRSi, vANijya vagere traNa karma ke je uttama madhyama ane jaghanyanA bhedathI traNa prakAranA che. ane jemanAthI prajAe nanirvAha thAya che, temane aspRdaya thAya che-jANavAmAM Ave che. saptamanidhi-lohassa ya utpattI hoi mahAkAli AgarANaMca | ruppassa suvaNNassa ya maNimuttasilappavAlANaM ||8ll e mahAkAla nAmaka nidhimAM aneka prakAranA lokhaMDanI utpatti batAvavAmAM AvI che. tema cAMdI, senAmaNi, muktAzilA raphaTika vagere temaja pravAla-mUMgA vagerenI khAnI utpatti batAvavAmAM AvI che,
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR.3 vanaskAraH sU0 27 dakSigAI gatabharatakAryavarNanam te tathA teSAM ca sambandhinAm AkarANAM 'khAni' iti prasiddhAnAmutpatti bhavati mahAkAlanAmaninidhau iti yogaa| . athASTamo nidhiH aSTame mANavakAdhiSThAtRdevasya mANavakanidhisvarUpaM tatra ca yAni santi tAnyAha -'johANa ya' ityAdi / tatra yodhAnAM zUrANAM ca zabdAt kAtarANAmutpattirabhidhIyate tathA AvaraNAnAM ca zarIrarakSakANAM vastUnAM kavacAdInAmutpattiAnaM ca yatra praharaNAnAM svagAdInAM ca sarvA ca yuddhanItiH garur3a zakaTacakravyUharacanAdi lakSaNA sarvApi ca daNDanotiH daNDena upalakSitA nIti daNDanItiH sAmadAmadaNDabhedatazcaturvidhA mANavakanAmni nidhau abhidhIyate tataH pravartate jJAyate ityarthaH / atha navamo nidhiH atha navame zaGkhAdhiSThAtRdevasya zaGkhanAmaka mahAnidhisvarUpaM tatra ca yeSAmutpattistAmAha-' NaTTa vihI' ityAdi / tatra sarvo'pi manohAdajanaka nRtyavidhiHdvAtriMzatsahasrabhedabhinnagAtrasaMcAlanalakSaNanATayakaraNaprakAraH' sarvo'pi ca nATakavidhiH dvAtriMzat bhedabhinna abhineyapravacanaaSTama nidhi-johANa ya uSpattI AvaraNa NaM ca paharaNANaMca savvA ya juddhII mANavage daMDaNIiya'8' isa mANavaka nAmako AThavInidhi meM yoddhAoM kI kAyaro ko AvaraNoM-zarIrarakSaka kavacAdi vastuoM kI samasta prakAra ke praharaNoM-hathiyAroM kI yuddha nIti -garuDa, zakaTa, cakravyUha AdirUpa se racanA vAle yuddhoM kI nIti kI tathA sAma-dAma, daNDa, evaM bheda ina cAra prakAra kI rAjanitiyoM kI utpatti kahI gaI hotI hai . arthAt isa nidhi se ina samasta vastuoM kI utpatti kA jJAna cakravartI ko prApta hotA hai ! navavIM nidhi-NavihINADagaviho kavvassa ya caumvihassa upattI saMkhe mahANihimmi tuDiaMgANaMca savvesi "9" isa zaMkhanAma kI nidhi meM nATayavidhi kI 32 hajAra nATakAbhinayarUpa aMga saMcAlana karane ke prakAra kI nATaka vidhi 32 prakAra ke nRtya gota vAjoM kA abhineya vastu se milatA aSTamanidhi-johANa ya utpattI AvaraNANa ca paharaNANaM ca / savvA ya jaddhaNII mANavage daMDaNIha ya // 8 // e mANavaka nAmaka AThamI nidhimAM yodhdhAonI, kAyaranI-AvaraNenI zarIra rakSaka kavacAdi vastuonI samasta prakAranA praharaNe zo nI yuddhanIti garuDa, zakaTa, cakrabRha vagere rUpamAM racanAvALA yudhonI nItinI temaja sAma, dAma daMDa ane bheda e cAra prakAranI nItionI utpatti kahevAmAM Ave che eTale ke e nidhithI e samasta vastuonI utpattinuM jJAna cakravatIne prApta thAya che. navamI nidhi-NaTTavihI NADagavihI kavvassa ya caubdhihassa uppttii| saMkhe mahANihimmi tuDiaMgANaM ca savvesiM // 9 // e zaMkha nAmaka nidhimAM nATayanidhinI 32 sahastra nATakAbhinaya rUpa aMga saMcAlana karavAnA prakAronI nATayaridhi rUra prakAranA nRtya-gItavAdyonI abhinaya vastuthI saMbaddha pradarza
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ 858 jambUdvIpaprajJaptisUtre prapazJcanaprakAraH nRtyavAdyagItAdi yAvannATakam prakAraH ityarthaH tathA caturvidhasya kAvyasya granthasya dharma 1 artha 2 kAma 3 mokSa 4lakSaNa puruSArtha nibaddhasya athavA saMskRta 1 prAkRtA 2 paza3 saMkIrNa 4 bhASAnivaddhasya gadya 1 padya 2 va 3 caurNa 4 padavaddhasya vA utpattiH niSpattiH tadvidhiH, tatra AdyaM kAvyacatuSkaM dharmArthAdi prasiddham dvitIyacatuSke saMskRtaprAkRtava prasiddhameva apabhraMzaH tattaddezeSu zuddhatayA bhASitam saGkIrNa bhASA zorasainyAdi bhASA tanibaddhasya tathA tRtIyacatuSke gadyam acchandobaddhaM zastraparijJAdhyayanavat, padyaM - chandobaddhaM vimuktayadhyayanavat geyam niSAdha RSabha - gAndhAra - SaDja-madhyama- dhaivata, parizodhita tantrI layasamanvitaM geyaM bhavati tatra gAndhArarItyA baddhaM parizodhitaM gAnayogyam, geyamiti, caurNam bAhulaka vidhi bahulaM gamapAThabahulaM nipAta bahulaM nipAtAvyayabahulam brahmacaryAdhyayanapahuA pradarzana ke prakAra kI tathA dharma artha kAma aura mokSa ina puruSArthoM ke pratipAdana karane vAle granthoM ko athavA saMskRta, prAkRta apabhraMza aura saMkIrNa ina cAra prakAra kI bhASAoM - meM nibaddha granthoM ko athavA gadya, padya, geya aura caurNa padoM baddha grantha - inakI aura samasta prakAra ke truTitAGgoM kI niSpatti hotI hai, ina meM dharmArthAdi puruSArthaM caturthaSTaya se nibaddha jo caturvidha kAvya hai vaha to prasiddha hai tathA dvitIya prakAra kA caturvidha kAvyabho jo ki saMskRta prAkRta bhASAoM meM nibaddha huA hai. prasiddha hai, apabhraMza kAvya nibaddha hotA hai. tathA zaurasenI Adi bhASAoM meM jo kAvya nivaddha hotA hai vaha saMkIrNa bhASA nibaddha kAvya hai / tRtIya catuSka vaha hai jo bhinna bhinna dezoM kI bhASAoM meM jo kAvya zastra parijJAdhyayana kI taraha chando racanA se nibaddha nahIM hotA hai vaha patha kAvya hai niSAgha, RSabha gAndhAra SaDja madhyana aura ina svaro meM nibaddha hotA hai aura inhI ke anurUpa tantrIlaya Adi se samanvita hotA huA gAne ke lAyaka hotA hai vaha geya kAvya hai. jo kAvya brahmacaryAdhyayana pada kI taraha bAhulaka vidhi bahula hotA hai / gama pATha bahuta hotA hai / nipAta bahula hotA hai nipAta avyaya nanA prakAranI temaja dharma, artha, kAma ane mekSa e puruSArthonu pratipAdana karanArA granthAnI athavA saskRta, prakRta apabhraMza ane saMkINu e ca2 praka:ranI bhASAemAM nibaddha thranthAnI athavA gadya-padya gema, ane caurNa pado thI baddha grantha-emanI ane samasta prakAranA truTitAMgAnI niSpatti hoya che. emAM je dharyAM purUSAtha catuSTayathI nimA~ caturvidha kAvyA che te teA prasiddha cheja temaja dvitIya prakAranA catuti dh kAvye paNa ke je saraskRta, prakRta bhASA emAM tibaddha thayelAM che, prasiddha che. apabhraMza kAvya te che ke je manna minna dezeAnI bhASAemAM nibaddha hoya che. tathA zaurasenI vagere bhASAomAM je kAvyeA niSaddha hoya che te saMkINu bhASA nibaddha kAvya che. tRtIya catuSkamAM je kAvya zAstra pi jJAghyayananI jema chane racanAthI nibaddha hAtunathI te padya kAvya che. niSAdha, RSabha, gAMdhAra, SaDUja, madhyama ane zveta e svaramAM nibaddha hoya che. ane emanA anurUpaja tantrIlaya vagerecI sandhita thaIne gAvAlAyaka hoya te geyakAvya kahevAya che. je kAvya brahmacaryAdhyayana padanI je mAhulaka bahula hoya che. gama pATha bahula hoya che. nipAta /
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 03 vakSaskAraHsU027 dakSiNAgatabharata kAryavarNanam 859 davat etAvadgadyAdi catuSkapadabaddhasya vA utpattiH zaGkhanAmani mahAnidhauM bhavati / tathA truTitAGgAnAMca tUryAGgAnAM sarveSAM geyapadena kathitAnAM vA tathA vAdyabhedabhinnAnA mutpattiH zaGkhe mahAnidhau bhavatIti / yadA cakravartI sva vijayaM karoti tadanantaraM gaMgAmukhavAsino navanidhayazcakravarttino bhAgyodayAt pAtAlamArgeNa cakravartmadhiSThitagrAme Agatya vasaMta tathA yadA cakravarttinAM prayojanaM jAyate tadA te nidhayazcakravartti pAkhaM bhajante tAneva nidhIn sAdhAraNaprakAreNa ataH paraM nirUpayannAha - 'cakkaDa' ityAdi / tatra cakrASTapratiSThAnAH pratyekamaSTa cakreSu pratiSThAnam avasthAnaM yeSAM te tathA, yatra yatra vAhayante tatra tatra aSTacakrapratiSThitA eva vahanti, atra aSTapadaM cakrazabdAt pUrvaM prayoktavyaM para prayogaH prAkRtatvAdavaseyaH aSTotsedhAzva aSTau yojanAni utsedhaH uccaistvaM yeSAM te tathA nava ca yojanAnIti gamyate viSkambhAH viSkambheNa vistAreNa navayojana vistArA ityarthaH, dvAdazayojanAni dIrghAH AyAmAH maJjUSAvatsaMsthitAH jAhRtryAMH bahula hotA hai / vaha caurNa kAvya hai / isa AThavIM zaGkha nidhi meM hI samasta prakAra ke bAjoM kI utpatti hotI hai / jaba cakravartI vijaya prApta karane ko nikalatA hai taba gaMgA mukhavAsI ye nau nidhiyAM cakravartI ke bhAgyodaya se pAtAla mArga se Akara cakravartI ke rAste meM AnevAle grAma meM : Akara vasa jAtI hai / aura jaba cakravartI ko koI matalaba hAMsila karanA hotA hai kAma par3atA hai 1 to phira ye cakravartI ke pAsa A jAtI hai / cakka paTTANA asehA ya Navaya vikkhaMbhA / bAraha dIhA maMjUsa saMThiyA jaNhavI muhe ||10 // pratyeka nidhikA avasthAna ATha 2 cakke Upara rahatA hai. jahAM 2 ye lejAI jAtI haiN| ussedha - u~cAIATha 2 yo-: yojana kI inakI lambAIsamudra meM praveza karatI vahIM vahAM ve ATha cakroM ke Upara pratiSThita hui ho jAtI haiM / inakA jana ko hotA hai. vistAra inakA nau yojana kA hotA hai. bAraha hotI hai. tathA inakA AkAra maMjUSA ke jaisA hotA hai jahAM se gaMgA vahAM para ye naunidhiyAM rahatI hai ! mahula DAya che, nipAta avyaya bahula hoya che. te cauNa kAvya che e mADhamI zakha nidhimAM sarva prakAranA vAghonI utpatti hAya che ja jyAre cakravatI' vijya prAptakaravA nIkaLe che tyAre gaMgAmukhavAsI e nava nidhi cakravatInA bhAgyeAdayathI pAtALa mA thI AvIne cakravatInA mamAM paDanArA grAmAmAM AvIne vasI jAya che. ane jyAre cakravatIne keI paNa kAryanI siddhi meLavavI hAya che keAI kAma AvI jAya chetyAre e siddhie cakravatI pAse AvI jAya che. cakkaDa pahANA aslehA ya Nava ya vikkhabhA / bArahadIdA maMjUsa saMThiyA jAnhavI mudde // 10 emAMthI dareka nituiM avasthAna ATha-AThe cakranI upara rahe che, jyAM jyAM e nidhie laIjavAmAM Ave che tyAMtyAM tee ADhacakro nI upara che. emanI uMcAi ( utsedha ) ATha ATha ceAjana jeTalI hAya che, cAjana jeTalA hAya che. 12 ceAjana jeTalI emanI lakhAI haiAMya che. pratiSThita thaIneja jAya emanA vistAra 9 temaja emanA AkAra
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ jammUddhIpaprajJaptisUtre gaGgAyA mukhe yatra mahAnadIgaGgA samudraM pravizati tatra ete navanidhayaH santItyarthaH tathA tatra vaiDUryamaNikapATAH vaiDUryamaNimayAH khacitAH kapATAH yeSAM te tathAbhUtAH, kanakamayAH sauvarNAH, punaH kathaMbhUtAH vividharatnapratipUrNAH vividhaiH anekaprakArakaiH ratnaH pratipUrNAH zazisUracakralakSaNAH zazikharacakrAkArANi lakSaNAni cihnAni yeSAM te tathAbhUtAHanusamavadanopapattikAH anurUpA, samA aviSamA, vadanopapattiH dvAraracanA yeSAM te tathAbhUtAH navanidhayaH / tathA tatra palyopamasthitikA palyopamA sthiti ryeSAM te tathAbhUtAH, nidhisadRgnAmAna: nidhisadRzAni nAmAni yeSAM te tathAbhUtAH khalu nizcaye yatra ca nidhiSu te devAH yeSAM devAnAM te eva nidhayaH AvAsAH AzrayAH kIdRzAste akreyAH akrayaNIyAH kimathamityAha-AdhipatyAya Adhipatyahetave ko'rtha teSAmAdhipatyArthI kAzcit mUlyadAnAdibhiH kretuM na zaknoti iti kintu pUrva sucaritamahimnai vetyarthaH veruliya maNikavADA kaNagamayA viviharayaNapaDipuNNA / sasisUra cakkalakkhaNa aNusamavayaNovavattIyA // 11 // inake kivADa vairyamaNi ke bane hue hote haiM ye svayaM svarNamaya hoto hai aneka ratnoM se ye pratipUrNa hotI haiM. inameM jo cihna hote haiM ve zazi ke sUrya ke aura cakra ke AkAra ke hote haiM.' inake dvAroM kI racanA anurUpa aura sama-aviSama hotI hai / / palimovamadiIyA NihisaraNAmA ya tattha khalu devA / jesiMte AvAsA akkijjA AhivaccA ya / 12 / pratyeka nidhi ke rakSaka deva kI sthiti eka palyopama kI hotI hai.jaisA nidhi kAnAma hai vaisA hI rakSaka devoM kA bhI nAma hotA hai ye deva unhIM nidhiyoM ke sahAre para rahate haiM. ataH ye nidhiyAM usake AvAsarUpa hotI hai.inheM koI Adhipatya ke liye kharIda nahIM sakatA hai ye to bhAgyazAlI cakravartiyoM ko pUrvacarita puNya prabhAva se hI prApta hotI hai // 12 // maMjUSA (peTI) je hoya che. jayAMthI gaMgA samudramAM praveza kare che tyAM e navanaa23 cha. veruliyamaNikavADA kaNagamayA vivihrynnpddipunnnnaa| sisUracakkalakkhaNa aNusamavayaNovavattIyA / 16 // emanA kamADa vairyamaNinA banelA hoya che. e svarNamaya hoya che. aneka ratnathI e pratipUrNa hoya che. emanAmAM je cihno hoya che te zazI, sUrya ane cakrAkAra hoya che. emano kAronI racanA anurUpa ane sama-aviSama hoya che. paliovamaTTiIyA NihisaraNAmAya tatthakhalu devA / jesite AvAsA akkijjA AhisaccA ya / 12 / / pratyeka nidhinA rakSaka devanI sthiti eka papama jeTalI hoya che. je nAma nidhinuM che te ja nAma thI tenA rakSaka deve paNa saMbodhAya che. e deve te nidhionA sahAre ja rahe che, ethI e nidhie temanA AvAsa rUpa hoya che. Adhipatya meLavavAnI IcchAthI IpaNa emane kharIdI zakatuM nathI e to mAtra bhAgyazALI cakravatIone pUrvacarita praya prabhAvathI ja prApta thAya che 1rA
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAra-sU0 27 dakSiNArddhagatabharatakAryavarNanam 861 tatra ete navanidhayaH prabhUtadhanaratnasaMcayasamRddhA ye bharatAdhipAnAM SaTkhaNDabharatakSetrAdhipAnAM cakravartinaH vazamupagacchanti vazyatAM yAnti, etena vAsudevAnAM cakravartitve'. pi etadvizeSaNapratiSedho bhavati // 13 // atha SaTkhaNDadattadRSTi bharato yathotsahate tathA prAha-'tae NaM' ityAdi / 'tae NaM se bharahe rAyA aTThamabhattasi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikvamai' tataH khalusa zrImadbharato mahArAjA aSTamabhakta pariNamati-paripUrNe jAyamAne sati pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati evaMmajjanagharappaveso jAva seNippase Ni sadAvaNayA jAva NihirayaNANaM aTThAhiyaM mahAmahimaM karei' evaM mannanagRhapravezaH majjanagRhe snAnArtha pravezo yasya sa tathA yAvatpAdAt kRtasnAnaH tato nirgacchatItyAdi bodhyam tataH zreNiprazreNizabdApanatA zreNiprazreNyaH AhvAnaM yAvat nidhiratnAnAM protanavAnAm aSTAhikA mahomahimAM ee NavaNihirayaNA pabhUya dhaNarayaNasamiddhA / jeva samuvagacchaMti bharahAviva cakkavaTTINaM // 13 // ina navanidhiyoM ke prabhAva se inake adhipati ko apAra dhana ratnAdirUpa samRddhi kA saMcaya hotA rahatA hai. kyoMki ye nidhiyA~ svayaM apAra dhana ratnAdi saMcaya se samRddha hotI haiM / ye bharatakSetra ke chaha khaMDoM kA vijaya karanevAle cakravartiyoM ke hI vaza meM rahatI hai isa tahara vAsudeva bhI ardhacakrI hote haiM. parantu ve unake vaza meM nahIM hotI haiM / kyoMki ye to pUrNa cakravartI rAjA ke hI vaza meM rahatI / (taeNaM se bharahe rAyA adramabhattasi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNisvamai) jaba bharata nareza ko adama bhakta kI tapasyA paripUrNa ho gai taba vaha pauSadhazAlA se bAhira nikalA (evaM majjanagharappaveso jAva seNippaseNo saddAvei hAyA jAva NihirayaNANaM aTThAhiyaM mahAmahimaM kareha ) aura nikala kara vaha snAna ghara meM gayA-vahA~ acchI taraha se snAna kiyA phira vahAM se nikala kara vaha bhojanazAlA meM gayA ityAdi rUpa se saba kathana pUrvokta jaisA hI yahA~ para kaha lenA cAhiye isakebAda usane zreNi prazreNijano ko bulAyA aura nidhiratnoM kI vazyatA ke upalakSya pae NavarNAiharayaNA pabhUyadhaNarayaNasamiddhA / jeva samuvagacchaMti bharahAviva cakkavaTTINaM // 13 // e navanidhionA prabhAvathI emanA adhipatine aparimita dhana-ratnAdi rUpa samRddhinuM saMcayana thatuM rahe che. kemake e nidhie jAte apAradhana-ratanAdi saMcayathI samRddha hoya che. e bharatakSetranAM 6 khaMDe upara vijaya meLavanAra cakravatIonA vazamAM ja rahe che. A pramANe vAsudevapaNu ardhacakrI hoya che, paNa e temanA vazamAM rahetI nathI. kemake eo pUrNa 5vatI / zamA 1 27 che. ( tapaNaM se bharahe rAyA ahamabhattaM si pariNamamoNaMsi posahasAlAo paDiNikkha maha ) 4Are bharatanarezanI mamatanI tapasyA para yaha ma tyAre ta pauSadhazANAmAMthA bahAra nAya! (evaM majjanadharapaveso jAba seNippaseNI sahAvei hAyA jAva NihirayaNANa aThThAhiyaM mahAmahima karei) mane nIjIna snaangharamAM gayA. tyAM teNe sArI rIte snAna karyuM pachI tyAMthI nIkaLI ne te bhejanazALAmAM gayA ityAdi rUpathI badhuM karanapkta jevuM ja ahIM paNa adhyAhuta karI levuM joIe, tyArabAda --- - -- --
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ 862 jambUddhopapratisUtre karoti 'tae NaM se bharahe rAyA NihirayaNANaM aTThAhiyAe mahAmahimAe NivattAe samANIe suseNaM seNAvairayaNaM sadAvei tataH ravalu sa bharato rAjA nidhiratnAnAM proktanavAnAM vazya. tA janitopalakSitAyAm aSTAhikAyAM mahAmahimAyAM nivRttAyAm sampannAyAm satyAM suSeNaM tannAmAnaM senApatiratnaM senApatizreSTha zabdayati Avayati sadAvittA evaM vayAsI' zabdayitvA tam Aya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kimuktavAn ityAha -'gacchaNNaM bho devANuppiyA ! gaMgA mahANaIe purathimillaM NikAvuDaM duccaMpi sagaMgAsAgaragirimerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavehi oavettA eyamANattiyaM paccappiNAhitti' gacche khalu bho devAnupriya ! suSeNa ! senApate gaGgAyAH tannAmnyAH mahAnadyAH paurastyaM pUrva bhAgavatti dvitIyamapi niSkuTaM koNasthita bharatakSetrakhaNDarUpam idaM ca kairvibhAjitamityAha-sagaGgAsAgaragirimerAgaM sagaGgAsAgaragirimaryAdam tatra pazcimAyAM dizi gaGgA pUrvadakSiNayo dizoH sAgarau, uttarasyAM dizi giriH vaitADhyaparvataH kRtAyA maryAdA kSetravibhAgarUpaH tayA saha vartate yatattathAvidham, tathA 'samavisamaNikkhuDANi ya' samaviSamaniSkuTAni ca tatra samAni samabhUmibhAgavartIni viSamANi ca unnatAvanatadurgabhUmibhAgavatIni ca yAni niSkuTAni avAntarabharatakSetrakhaNDarUpANi tAni 'opravehi' sAdhaya vijayI bhUtvA tatra svAjJAM pravartaya ityarthaH 'oavettA' sAdhayitvA vijayaM prApya etAma uktaprakArAm AjJaptiko mahayaM pratyarpaya iti 'tae NaM se suseNe taM ceva puvyavaNiyaM meM ATha dinoM taka utsava karane kA unheM AdezadiyA jaba yaha mahotsava samApta ho cukA taba usane suSeNa senApati ratna ko bulAkara usase aisA kahA - (gacchaNNaM bho devANupiyA gaMgA mahANaIe purithimilla NakkhuDaM duccaMpi sagaMgAsAgaragiramerAgaM samavisamaNikkhuDANi ya oavehi o. avettA eyamANattiyaM paccappiNAhi) he devAnupriya ! suSeNa senApate ! tuma gaMgAnadI ke pUrva bhAgavartI bharata kSetra vaNDarUpa niSkuTa pradeza meM jo ki pazcimadizA meM gaMgA se pUrva dakSiNadizA meM do sAgaroM se aura uttara dizAmeM giri vaitADhya se vibhakta huA hai. jAo-tathA vahA~ ke jo samaviSama avAntara kSetrarUpa niSkuTa pradeza hai. unheM apane vaza meM karo vahA~ apanI AjJA calAoM aura yaha saba kAma kara ke phira hameM isako khabara do (taeNaM se suseNe taMceva puvvteNe zreNI-prazreNIjanene bolAvyA ane nidhiratnonI vaNyatAnA upalakSyamAM ATha divasa sadhI utsava karavAne temane Adeza Ape. jyAre te mahotsava sampanna thaI gaye. tyAra te senApati 2tna maataaye| ane tane mA pramANe hyu. (gacchaNNaM bho devANupiyA gaMgAmahANaIpa purathimillaM NikkhuI duccapi sagaMgAsAgaragirimerAga samavisarmANakkhuDANi ya oavehi oavettA eyamANattiya paccappiNAhi) devA priya suSeNu senApate tame gaMgA nadInA pUrvIbhAgavatI bharatakSetra khaMDarUpa niSphaTa pradezamAM-ke ra pazcima dizAmAM gaMgAthI, pUrva dizAmAM be sAgarethI, ane uttara dizAmAM giri vaitAcathI, vibhakta thayela che -jAve. tathA tyAMnA je sama -viSama a Antara kSetra rUpa niSphaTa pradeza che te pradezone tame pitAnA vazamAM karo. tyAM tame petAnI AjJA pracalita karI
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskArAsU027 dakSiNArddhagatabharatakAryavarNana m 863 bhANiyavvaM tataH svAmino SadakhaMDAvipatizrI majharatarAjasya AjJaptyanantaraM khalu sa suSeNaH senApatiH taM niSkuTaM sAdhayatItyAdi, tadeva pUrvavarNitam-dAkSiNAtyasindhuniSkuTavarNitaM tatsarvam atrApi bhaNitavyaM vaktavyam kiyatparyantamityAha-'jAva oavittA' ityAdi 'jAva oavittA tamANa ttiyaM paccappiNai paDivisajjei' yAvanniSkuTam sAdhayitvA vijitya tAm uktAnusAriNIm AjJaptikAM svAmine bharatAya pratyarpayati samarpayati prativisarjayati ca taM suSeNaM senApatiM nijanivAsasthAnagamanAya sa rAjA bharataH AjJApayatItyarthaH 'jAva bhogabhogAiM bhuMjamANe viharaI' visRSTaH san sa suSeNa: yAvatpadAt snAtaH ityArabhya yAvatprAsAdavaraM prAptaH san iSTAn zabdasparzarasarUpagandhAna paJcavidhAn mAnuSyakAn bhogabhogAn kAmabhogAn tatra zabdarUpe kAmau sparzarasagandhAbhogAH iti tAn bhunAnaH anubhAn viharati tiSThati 'taeNaM se dive cakkarayaNe annayA kayAi AuhagharasAlA mo paDiNikkhamaI' tato gaGgAdakSiNaniSkuTavijayAnantaraM khalu tad divyaM cakraratnam anyadA kadAcid AyudhagRhazAlAtaH pratiniSkAmati nirgacchati'paDiNikkhamittA'pratiniSkramya bahinirgatya 'aMtalikkhapaDivaNNe nakkhasahassavaNNiya bhANiyavvaM) isa prakAra kI mAjJA jaba bharatamahArAjA ne apane suSeNa senApati ko dI taba usa suSeNa senApati ne usa niSkuTa ko apane vaza meM kara liyA ityAdi rUpa se jaisA varNana pIche kiyA gayA hai. vaisA ho vaha saba varNana yahA~ para pIche usane isa bAta kI bharata rAjA ko khabara dI yahA~ taka kA kara lenA cAhiye bharata nareza ne usa suSeNa senApati ko satkAra evaM sanmAnita kara visarjita kiyA (jAva bhogabhogAiM bhuM namANe viharai ) yAvatpada se yahA~ "usa suSeNa senApati ne ghara para pahuMca kara snAna kiyA Adi rUpa pIche kahA gayA saba pATha yahA~ gRhIta huA hai" isa taraha vaha apane zreSTha prAsAda meM rahatA huA bhoga bhogoM ko bhogane lagA (taeNaM saM divve cakkarayaNe annayA kayAi AugharasAlAo paDiNikvamaha) gaMgAnadI ke dakSiNa niSkuTa pradezoM ko vijita kara liyA gayA taba isake bAda vaha cakraratna kisI bhane madhu sampanna za tame amana sUyanA mApA. (tapaNaM se suseNe taM caiva puSvavaNiyaM bhANiyavvaM ) mA prA2nI mAjJA nyAre sarata na pAtAnA suSena senApatine ApI tyAre te suSeNu senApatie te nikuTa pradezane potAnA vazamAM karI lIdhA, vagere je varNana pahelAM karavAmAM AvyuM che. tevuM ja badhuM varNana ahIM paNa samajavuM joIe tyArabAda te suSaNa senApatie e vAtanI bharata rAjAne sUcanA ApI. bharata nareze te suNa senApatine sarakAra ane tenuM sanmAna karyuM ane tyAra bAda tene javAnI AjJA bhApI. (jAva bhogabhogAI bhunamANe viharai ) yAvat 54thI mI ta sumedha senApati se ghera pahoMcIne snAna karyuM vagere rUpamAM pATha pahelAM varNavavAmAM Avela che te ahIM saMgRhIta thayo che. A pramANe te pitAnA zreSTha prAsAdamAM rahete aneka bhegene bhegavavA lAgyo. (tapaNaM se dive cakArayaNe annayA kayAi AuhagharasAlAo paDiNikkhamaha) gaMgAnadI nA dakSiNa nikuTa-pradezane jayAre jItI lIdhA tyAra bAda te divya cakraratna koI
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ 864 jambUdvIpaprApti saMparivuDe divdhatuDiya jAva ApUrete ceva vijayakhaMdhAvAraNivesaM majha majjheNaM gignch| dAhiNaparavatyima disiM vigoyaM rAyahANi abhimuhe payAe yAvi hotthA' tad divyaM cakraratnam antarikSapratipannam gaganatalasthitam, yakSasahasrasaMparivRttam yakSasahastraH yuktam, divya truTita yAvat atra yAvatpadena divyatruTitatalatAlaghanamRdaGgapaTuvAditadivyaraveNa vAdyavizeSamanninAdena zabdabAhulyena gaganatalamiti grAhyam ApUrayadiva vina paskandhAvAranivezaM madhyapathyena-vijayaskandhAvArasya madhyabhAgena nirgacchati dakSiNa pAzcAtyAM dakSiNapazcimAM dizaM naiRtIMdizaM prata vinItA rAjadhAnI lakSIkRtya abhimukhaM prayAtaM cApyabhavat AsIt 'tae NaM se bharahe rAyA jAva pAsai, pAsittA hahatuTThajAva kATuMbiya purise sadAvei sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ! AbhisekaM jAva paccaviNaMti' tataH cakraratnaprasthAnAnantaraM khalu sa bharatI mahArAjA yAvat pazyati dRSTvA hRSTatuSTa yAvat sa rAjA parakhaNDAdhipatirbharataH kauTumbikapuruSAn zabdayati Ayati zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kSiprameva zIghrameva bho devAnupriyA ! AbhiSekyam abhiSekayogyaM yAvatpratyarpayanti / atha prathama yAvatpadAt ekasamaya AyudhagRhazAlA se bAhara nikalA aura (paDiNikvamittA) nikala kara (aMtalikkhapaDivaNNe jaksva sahassa saMgarivuDe divyatuDiya jAva Ate ceva vinayakkhaMdhAvAranivesaM majjhaM majheNaM nigacchai dAhiNapaJcasthimaM disi viNoyaM rAyahANiM abhimuhe pavAe yAvi hotthA) AkAza mArga se jAtA huA vaha cakraratna jo ki eka hajAra yakSoM se surakSita thA / divyatruTita yAvat rava se AkAza maMDala ko vyApta karatA vijayaskandhAbAra niveza ke ThIka bIca meM se hokara nikalA aura naiRtI dizA tarapha jo vinItA nAmakI rAjadhAnI hai usa ora cala diyA (taeNaM se bharaherAyA jAva pAsai) bharata nareza ne vinItA rAjadhAnI kI ora cakraratna ko jAte hue jaba dekhA to (pAsittA haTTha tuTTha jAva koDuMbiya purise saddAvei) dekhakara usako harSakA ThikAnA nahIM rahA usane usI vakhta kauTumbika puruSoM ko bulAyA (sahAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara unase aisA kahA (khippAmeva bho devANuppiyA ! AbhisekkaM hatthirayaNaM jAva paccappiNati) he devAnupriyo. samaye bhAyudhazANAmAthI bahA2 nIyu bhane ( paDiNikkhamittA) jIna (aMta likkhapaDivaNNe jakkhasahassasaMparibuDe divvatuDiya jAva ApUreMte ceva vijayakhaMdhA vAranivesa majjha majjheNaM nigacchaha dAhiNapaccatthimaM disi viNAyaM rAyahANi abhimuhe payAe yAvi hotthA) zamAthI prayAya 42tuteyatna 2 me sasa yakSo thI surakSita hatuM-divya-truTita yAvat ravathI AkAza maMDaLa ne vyApta karatuM vijya skaMdhAvAra nivezanI ThIka madhyamAMthI pasAra thai ne nIkaLyuM. ane naiRtya dizA tarapha vinItA nAma zabAnI cha, te ta25 ravAnA thayu (tapaNa se bharahe rAyA jAva pAsai bharata nareza vinIta pAnI ta23 242tnane tu yuta ( pAsittA haTTa-tuTTa jAva koDaMbiya purise sadAveda ) ta 52ma ta yayA tabhara tarata hoTumi puruSona meya (sadAvittA evaM vayAsI ) mana mAvIna tamana bharata nareza mA pramANe hyu -(khippAmeva bho devANuppiA Abhise kkaM hatthIrayaNaM jAva paccapieNati) 3 hevAnupriyo
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ 865 prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU. 27 dakSiNArddhagatabharatakAryavarNanam gaganata gAdi vizeSaNayuktaM taddivyaM cakraratnamiti grAhyam / dvitIya yAvatpadAt hRSTatuSTacittAnanditaH protimanAH paramasaumanasthitaH harSavaza visarpada hRdayaH iti grAhyam / tRtIya yAvatkaraNAt hastiratnaM pratikalpayata, senAH sannAhayata iti AjJApayati sa bharata teca kauttumbikpurussaa| savai kurvanti AjJAM ca pratyarpayanti samarpayanti itigrAhyam // 27 // . athAtamevArtha digavijayakAlAdyadhikArthavivakSayA vistaravAcanayA cAha"taeNaM se,, ityaadi| ___ mUlam -tae NaM se bharahe rAyA ajjiarajjo NijjiasattU uppaNNa sammattarayaNe cakkarayaNappahANe NavaNihivaI samiddhakose vattIsarAyavarasahassANuyAyamagge saTThIe varisasahassehiM kevalakappaM bharahaM vAsaM oyavei oyavettA koDubiyapurise sadAvei, sadAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ! AbhisekkaM hatthirayaNaM hayagayaraha taheva aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaiM garavaI durUDhe / taeNaM tassa bharahassa raNNo AbhisekkaM hatthirayaNaM durUDhassa samANassa ime aTTha maMgalagA purao ahANupuvvIe saMpaTThiA taM jahA-sotthia siviccha jAva dappaNe, tayaNataraM ca NaM puNNakalasabhiMgAra divyA ya chattapaDAgA jAva saMpaTThiA, tayaNaMtaraM ca veruliabhisaMta vimaladaMDaM jAva ahANupuvIe saMpaTThiaM, tayaNaMtaraM ca NaM satta egidiyarayaNA purao ahANupubbI e saMpatthiyA, taM-cakkarayaNe1, chattarayaNe 2, cammarayaNe3, daMDarayaNe 4, asirayaNe 5, maNirayaNe 6, kAgaNirayaNe 7, / tayaNaMtaraM ca Na Nava mahANihio purao ahANupubIe saMpaTThiA, taM jahA Nesappe paMDayae jova saMkhe, tayaNaMtaraM ca NaM solasa devasahassA purakho ahANutuma logoM zIdhra hI AbhiSekya hastiratna ko evaM senA ko susajjita karo yAvat bharata nareza ke dvArA AjJapta hue una kauTumbika puruSoM ne AbhiSekya hastiratna kA evaM senAko susajjita kara diyA. isake bAda bharata nareza ke pAsa unako AjJA ko pUrti ho jAne kI khabara bheja dii||27|| tame zIgha AbhiSakeya hasatIratnane temaja senAne sujijata kare, yAvata bharata nareza vaDe AjJapta thayelA te kauTuMbika puruSoe abhiSekya hasti-ratana temaja senAne susajijata karI tyArabAda bhArata narezanI pAse temanI AjJA pUrI thaI cUkI che, te aMge nI sUcanA mokalI // sUtra 27 // .109
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ 866 jambUdvIpaprAptisatre pubIe saMpaTThiA, tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM rAyavarasahassA ahANupubIe saMpaTiA, tayaNaMtaraM ca NaM seNAvaisyaNe purao ahANupuvIe saMpaTTie, evaM gAhAvaisyaNe vaddhaisyaNe purohiarayaNe, tayaNaMtaraM ca NaM itthirayaNe purao ahoNupuvIe saMpaTTIe tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM uDukallANiA sahassA purao ahANupubIe saMpaTThiA tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM battIsaibaddhA NADagasahassA purao ahANupuvIe saMpaTThiyA tayaNataraM ca NaM tiNNi saTThA suasayA purao ahANupubIe saMpaTThiyA tayaNaMtaraM caNaM aTThArasa seNippaseNIo purao ahANupubvoe saMpaTThiyA tayaNaMtaraM ca NaM caurAsII AsasayasahassA purao ahANupuvIe saMpaTThiyA tayaNaMtaraM ca NaM caurAsIiM hathisayasahassA purao ahANupuvvI saMpaTThiyA tayaNaMtaraM ca chaNNauI maNussa koDio purao ahANupubIe saMpaTTiA tayaNaMtaraM ca Na bahave rAIsaratalavara jAva satthavAhappabhiIo purao ahANupuvvIi saMpaTThiyA tayaNataraM ca NaM bahave asiggAhA laTThiggAhA kuMtaggAhA cAvaggAhA cAmaraggAhA pAsaggAhA phalagaggAhA parasuggAhA potthayaggohA vINaggAhA aggAhA haDapphaggAhA dIviaggAhA sarahiM saehiM rUvehi, evaM vesehi ciMdhehiM nioehiM sahi2 vatthehiM purao ahANupubIe saMpatthiyA tayaNaMtaraM ca NaM bahava daMDiNo muMDiNo sihaMDiNo jaDiNo picchiNo hAsakoragA kheDDakAragA davakAragA cADukAragA kaMdappiA kukuiA mohariA gAyaMtA ya dIvaMtA ya (vAyaMtA) naccaMtAya hasaMtA ya ramaMtA ya kIlatA ya sAseMtA ya soveMtA ya jAveMtAyarAvaMtAya so tA ya sobhAvatA ya aloaMtA ya jayajayasahaM ca pauMjamANA purao ahANuputvIe saMpaTTiA, evaM uvavAiagameNa jAva tassa raNNo purao maha AsA AsadharA ubhaopAsiM NAgA NAgadharA piTThao rahA rahasaMgellI ahANupubIe saMpaTThiA iti / tae NaM se bharahAhive NariMde hArotthae sukayaraiyavacche jAva amarakhai saNNibhAe idIe pahiyakittI cakkarayaNadesiyamagge aNegarAyavarasahassANuyAyamagge jAva samuddava bhRaupava
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAraH su0 28 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 867 karemANe karemANe savviddhIe savvajjuIe jAva NigghosaNAiyaraveNaM gAmAgaraNagarakheDakabbaDamaMDaba jAva joyaNatariyAhiM vasahIhi vasamANe vasamANe jeNeva viNIA gayahANI teNeva upAgacchai uvAgacchittA viNIAe rAyahANIe adUrasAmaMte duvAlasajoyaNAyAma NavajoyaNavitthipaNaM jAva baMdhAvAraNivesaM karei karittA baddhairayaNaM sadAvei, sadAvittA jAva posahasAlaM aNupavisai aNupavisittA viNIyAe rAyahANIe aTThamabhattaM pagiNhai pagiNhittA jAva aTThamabhattaM paDijAgaramANe paDijAgaramANe viharai // suu.28|| chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA arjitarAjyaH nirjitazatruH utpannasamastaratnaH cakraratnapradhAnaH navanidhipatiH samRddhakozaH dvatriMzadrAjavarasahasrAnuyAtamArgaH SaSTayA varSasahasraH kevalakalpa bharatarSa sAdharyAta sAdhayitvA kauTumbikapuruSAn zabdayati zabdayitvA evam avAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! AbhiSekyaM hastiratnaM hayagajaratha tathaiva aMjanagirikUTaH sannibha gajapati narapatiH durUDhaH / tataH khalu tasya bharatasya rAjJaH AbhiSekyaM hastiratnaM duruDhasya sataH imAni aSTASTa maGgalakAni puratI yathAnupUrtyA saMprasthitAni tadyathA-svastika zrIvatsa yAvat darpaNaH, tadanantaraM ca khalu pUrNakalazabhRGgAradivyA ca chatrapatAkA yAvat saMprasthitA, tadanantaraM ca vaiDUrya dIpyamAna vimaladaMDayAvat yathAnupUrvyA saMprasthitam, tadanantaraM ca khalu sapta ekendriyaratnAni purataH yathAnupUA saMsthitAni tadyathA cakraratnam 1 chatraratnaMra carmaratna 3 daNDaratnam 4 asiratnaM 5 maNiratnaM 6 kAkaNIratnaM 7 tadanantaraM ca khalu nava mahAnidhayaH purato yathAnupUA saMprasthitAH, tadyathA naisappaH pANDukA yAvacchaGkhaH tadanantara khalu SoDazadevasahasrAH purato yathAnupUA saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu dvAtriMzad rAjavarasahasrAH yathAnupUA saMprasthitAH tadanantaraM ca khalu senApatiratnaM purato yathAnupUrtyA saMprasthitam evaM gAthApatiratna vaddhakiratnaM purohitaratnaM ca, tadanantaraM ca khalu strIratnaM purato yathAnu pUA saMprasthitam, tadanantaraM ca khalu dvAtriMzat Rtu kalyANikAH sahasrAH yathAnupUrtyA purata; saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu dvAtriMzat janapada kalyANisahasrAH purataH yathAnupUrtyA saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu dvAtriMzat dvAtriMzat baddhA nATakasahastrAH purataH yathAnupUA saMprasthitAH tadanantaraM ca khalu trINi SaSTAni rUpazatAni purato yathAnupUrtyA saMprasthitAni, tada nantaraM ca khala aSTAdaza zreNiprazreNayaH purato yathAnupUA saMprasthitAH, tadanantaraM ca khala caturazItirazvazatahasrAH purato yathAnupUrvyA saMprasthitAH tadanantaraM ca khalu caturazItiH hastizatasaisrAH purato yathAnupUryA saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu SaNNavati manuSyANAM koTayaH purataH yathAnupUrtyA saMprasthitAH, tadanantaraM ca khalu bahavo rAjezvara talavara yAvat sArthavAha prabhRtayaH purato yathAnupUA saMsthitAH tadanantaraM ca khalu bahavaH asigrAhAH, yaSTigrAhAH kuntagrAhAH, cApagrAhAH, cAmaragrAhAH, pAzamAhAH, phalakagrAhAH, parazugrAhAH, pustakagrAhAH, vINAgrAhAH, kuMtagrAhAH, haDapphagrAhaH, dIpikAgrAhAH svakaiH svakaiH rUpaiH evaM veSaH cihnaH niyogaiH svakaiH svakaiH purato yathAnupUrvyA saMprasthitAH tadanantaraMH ca khalu bahavo daNDino muNDi naH zistraNDinaH jaTinaH picchinaH hAsyakArakAH kheDDakArakAH dravakArakAH . cATukArakAH kAndapikAH kautkucyakAriNaH mukharAH gAyantazca vAdayantazca nRtyantazca hasantazca ramamANA
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtrai zva kroDayantazca zAsayantazca zrAvayantazca rAvayantazca zobhamAnAzca zobhayantazca AlokamAnAzca jayajayazabdaM ca prayuJjAnAH purato yathAnupUA sampasthitAH evam aupapAtikagamena yAvat tasya rAkSaH purato mahAzvAH azvadharAH ubhayataH pArzvayoH nAgAH nAgadharAH pRSThataH rathAH rathasaGgelyaH yathAnupUla saMsthitAH iti / tataH khalu sa bharatAdhipo narendraH hArAvastRtaH sukRtaratidavakSasko yAvata amarapatisannibhayA RddhathA prathitakIttiH cakraratnadezitamArgaH anekarAjavarasahasrAnuyAtamArgaH yAvat samudraravabhUtAmiva kurvan kurvan sarvaddharyA sarvadyutyA yAvanni?SanAditaraveNa grAmAkaragarakheTakarbaTamaDamba yAvat yojanAntaritAbhi vasatibhiH vasan vasan yatraiva vinItA rAjadhAnI tatraivopAgacchati upAgatya vinItAyA rAjadhAnyAH adUrasAmante dvAdazayojanAyAma navayojana vistIrNaM yAvat skandhAvAranivezaM karoti kRtvA vaddhakiratnaM zabdayati zabdayitvA yavat pauSadhazAlA manupravizati anupravizya vinItAyAH rAjadhAnyAH aSTamabhakta pragRhNAti pragRhya yAvat aSTamabhakta pratijAgrad pratijApad viharati ||suu0 28|| TIkA-'taeNaM se' ityAdi / 'saeNaM se bharahe rAyA' tataH tadanantaraM khalu sa bharato rAjA 'ajjiyarajjo' anitarAjyaH tatra arjitaM bAhubalAd upArjitaM rAjyaM yena sa tathAbhUtaH tathA 'Nijjiya satta' nirjitazatru: tatra nirjitAH vazIkRtAH zatrayo ripavo yena sa tathAbhUtaH, tathA 'cakkarayaNappahANe' cakraratnapradhAnaH tatra cakraratnaM pradhAnaM sarvaratneSu zreSThaM yasya sa tathAbhUtaH tathA 'Nava NihivaI' navanidhipatiH tatra navAnAM nesarpa pANDukAdi nAmakAnAM nidhInAM patiH tathA 'samiddhakose samRddhakoza:ntatra samRddhaH sampannaH kozaH bhANDAgAraH yasya sa tathAbhUtaH tathA 'battIsarAyavarasahassANuyAyamagge' dvAtriMzadrAjavarasahastrAnuyAtamArgaH tatra dvAtriMzadrAjavarasahasrairanuyAtaH anugataH mArgoM yasya sa tathAbhUtaH mahArAjAzrIbharatasya pRSThabhAge aneke rAjamu pravarA mukuTadhAriNo rAjAnaH bharatapradarzitamArge pracalantItyarthaH evaMbhUtaH (taeNaM se bharahe rAyA ajji arajjo Nijjiyasa tta)-ityAdi TokArtha-(taeNaM bharahe rAyA ajjiyarajjo NijjiyasattU) isake bAda jisane apane bAhu bala se rAjya ko upArjita kiyA hai aura zatruoM ko jisane parAsta kara apane vaza meM kara liyA hai aise usa bharatamahArAjA ne (cakkara yaNappahANe) ki jisake samasta ratnoM meM eka cakraratna to pradhAna hai. (NavaNihivai) tathA jo nau nidhioM kA adhipati bana cukA hai (samiddhakose) koza-bhANDAgAra-jisakA koSa bahuta sampanna hai / (batIsarAyavarasahassANuyAyamagge)32 battIsa hajAra mukuTabaddha uttamarAjavaMzI rAjA jisake poche 2 calate haiM / (saTTIe varisasahassehiM kevala TIja-tapaNaM se bharahe rAyA ajjiarajo Nijjiyasatta) tyA2NAre bharata zalaye pitAnA bAhubaLathI rAjyapArjita karyuM che ane zatruona jeNe parAsta karyA che ane pitAna Avi ryA cha, mevAta sarata bhdd| 20 me. (cakkarayaNappahANe)nA samasta 2ttAmA me yaratnanI pradhAnatA che. (NavaNihivai) tathA navanidhi maane| adhipati tha yUdhye cha, ( samiddhakose ) zamAe // 2 ren| pati-sampanna cha. (vattIsarAyavara sahassAguyAyamagge) 32 ra bhuTapa 2041 zIzana nI pA -yA yA che. (saTopa varisa sahassehiM kevala kappaM bharahaM vArsa oavei) 10 12 varSa sudhA vinaya yAtrA pazana
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU028 rAjyopAjanAnantarIyabhara ta kAryavarNanam 86.9 san sa SaTkhaNDAdhipati bharato rAjA' saTTIe varisasahassehiM kevalakappaM bharahaM vAsaM oavei' SaSTayA varSasahastraiH SaSTisahasrasaMkhyakavarNaiH kevalakalpam - paripUrNa bharatavarSaM sAdhayati zatrUn vijitya svAdhInaM karotItyarthaH ' oavettA' sAdhayitvA 'koDuMbiya purise saddAvei ' kauTumbika puruSAn zabdayati Ahvayati 'saddAvittA evaM vayAsI' zabdayitvA ahUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA / " kSiprameva zIghrameva bho devANupriyAH ! 'AbhisekkaM hatthirayaNaM hayagayaraha taheva aMjaNagirikUDa saNNa gavaI ravaI durUDhe ' AbhiSekyam paTTahastiratnam hasti zreSTham idaM ca padaM isti varNakasmArakam, tathA hayagajaratheti padaM senAsannAha smArakam tathaiva pUrvavadeva tenaiva prakAreNa snAnavidhi bhUSaNavidhi sainyopasthitahastiratnopAgamanAni vaktavyAni aJjanagirikUTasannibham - ajana parvatazRGgasadRzam sAdRzyaM ca kRSNavarNatvena uccatvena ca bodhyam evaMvidhaM gajaratnaM hastizreSThaM narapatiH bharato rAjA durUDhaH ArUDhavAn 'taraNaM tassa bharahasaraNa AbhisekkaM hatthirayaNaM duruDhassa samANassa ime aTTha maMgalagA purao ahANu paM bharahaM vAsaM omaveMi ) 60 hajAra varSa taka vijaya yAtrA kara sampUrNa isa bhArata kSetra ko apane vaza meM kiyA (mobhavettA koDuMbiyapurise sadAvei) isa prakAra se sampUrNa bhArata ko sAgha kara - apane vaza kara bharata rAjA ne apane kauTumbika puruSoM ko bulAyA (sadAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara unase aisA kahA - (khippAmeva bho devANupiyA ! Abhiseka hatthirayaNaM hayagayaraha tava aMjaNagirikUDasaNNimaM gayavaI NaravaI durUDhe ) he devAnupriyo ! tuma loga zodha hI AbhiSekya hastiratna ko aura hayagajaratha evaM pravara sainya ko ityAdi rUpa se pUrva kI taraha yahA~ para snAnavidhi, bhUSaNavidhi sainyopasthiti, evaM hastipnopasthiti kahalenI cAhiye | bharata mahArAjA aMjanagiri ke zikhara jaise gajaratna para ArUDha ho gaye / yahAM hastiratna ko jo ajanigiri ke kUTa jaise kahA gayA hai, usakA kAraNa hastiratna ko kRSNatA aura U~cAI hai / (taNaM tassa bharahasta raNNo AbhisevakaM hatthirayaNaM durUDhassa samANassa ime aTTha- galagA purao ahANupuvIe saMpaTTiyA) jaba hastiratna para ArUDha hue bharata rAjA calane ko taiyAra me bharatakSetra ne potAnA zamAM yu. ( oavettA koDuMbiyapurise sadAvedda) mA prabhA saMpUrNa bhAratane sAdhIne-peAtAnA vazamA karIne bharata rAjAe peAtAnA kauTuMbika puruSone sAvyA. (saddAvittA evaM vayAso) bhane sAne te puruSone te rAma mA pramANe. (vipAmeva bho devANupiyA AbhisekkaM hatthirayaNaM hayagayaraha taheva aMjagirikUDasaNibhaM gayavaI NaravaI durUDhe) he hevAnupriyo tabhe yathAzIghra AbhiSejya hasti ratna ne ane haya gaja ratha temaja prabala sainyane susajja kareA. ityAdirUpamAM ahI~ pahelAMnI jemaja snAnavidhi, rauncApasthiti temaja hastiratnApasthiti jANI levI joie. bharata mahA rAjA ajana girinA zikhara jevA gajaratna upara ArUDha thai gayA. ahIM hastiratnane je aMjana girinA phrUTa jevu kahevAmAM AvyuM che, tenuM kAraNu hastiratnanI kRSNutA ane uMcAine vardhane uDela che. (tapaNaM tassa bharaddassa raNNo abhisekkaM hatthirayaNa dUrUDhassa samANassa ime
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ 870 jambUdvopapraptisUtre puvIe saMpaTTiA' tataH khalu bharatasya rAjJa AbhiSekyam abhiSekayogyaM hastiratnaM duruDhasya ArUDhasya sataH imAni svastikAdIni aSTASTamaGgalakAni purataH agre yathAnupUAM yathAkrama saMprasthitAni calitAni kAni ca tAni ityAha- ' taM jahA' ityAdi 'taM jahA-sotthiya sirivaccha jAva dappaNe' tadyathA-svastika,1 zrIvatsa 2, yAvat drpnnaaH3| atra yAvatpadAt nandikAvarta4, vardhamAnaka5, bhadrAsana6, matsya, kalazAH8, iti grAhyam 'tayaNaMtaraM ca NaM puNNakalasabhiMgAra divyA ya chattapaDAgA jAva saMpaTThiyA' tadantaraM ca khalu pUrNakalazabhRGgArAH tatra pUrNajalabhRtaH kalazaH bhRGgArAzcetyarthaH tatra kalazAH lokaprasiddhAH bhRGgArAH pAtra vizeSAH jjhArI' iti bhASAprasiddhAH samAhAradvaMdvAdekavadbhAvaH napuMsakatvaJca iyaM kalazAdi jalapUrNatvena citralikhitakalazAdinA bhinnA tena citralikhita kalazAdibhyo na paunruktymityrthH| divyA pradhAnA caH samuccaye sa ca vyavahitasambandhaH chatrapatAkA ca yAvatpadAt 'sacAmarA daMsaNaraiya AloyadarisaNijjA vAuddhyavijayavejayaMtI anbhussiyA gagaNatalamaNulihaMtI purabho ahANupubIe' iti grAhyam tena tatra sacAmarA - cAmarayuktA darzane prasthAtu rdaSTipathe racitA maGgalyatvAt ataeva AlokezakunAnukUlyadarzane darzanIyA draSTu yogyA vAtoddhRta vijayavaijayantI vAtena, vAyunA uddhatA kampitA vijayasUcikA vaijayantI pArzvato laghupatAkAdvayayuktaH patAkA vizeSAH hue to unake Age ATha ATha kI saMkhyA meM ATha maMgala dravya sarvaprathama prasthita hue (taM jahA) ve ATha maMgala dravya nAmataH isa prakAra se haiM-(sotthiya, sirivaccha jAva dappaNe) svastika zrIvatsa, yAvat nandikAvarta, varddhamAnaka, bhadrAsana, matsya, kalaza, evaM darpaNa (tayaNaMtaraM ca NaM puNNakulasabhiMgAra divvAya chattapaDAgA jAva saMpaTTiyA) inake bAda pUrNa kalaza-nirmala jala se bharA huA kalaza bhRGgAra- jhArI evaM divya pradhAna chatrayukta patAkAe~ yAvat prasthita huI / yahA~ yAvatpada se "sacAmarA daMsaNaraiya Aloya darisaNijjA vAuddhaya vijayavejayaMti abhussiyA gagaNatalamaNulihaMtI puro ahApuvIe" isa pATha kA saMgraha huA hai (tayaNaMtaraM ca veruliya bhisaMta vimala daMDa jAva ahANupuvIe saMpaTTiyaM) inake bAda vaiDUryamaNi nirmita vimala daNDa vAlA chatra prasthita huA yahAM yAvatpada se-"palaMba koraMTa malla dAmovasohiyaM caMdamaMDalanibhaM sasittUyaM vimalaM AyavattaM pavaraM siMhAsaNaM ca maNirayaNapAyapIDhaM sa pAuA jogasamAuttaM bahukiMkara kammakara purisapAyatta parikkhiaTThamaMgalagA puramao ahANupuvIe saMpaTThiyA) // 2 stiratna 52 samA30 thye| bharata mahA rAjA cAlavA prastuta thayA te temanI AgaLa ATha-AThanI saMkhyAmAM ATha maMgaLa dravya saba prathama prasthita thayAM. (taM jahA) mA bhagata-dravye nA naame| prabhArI cha-(sotthiya sirivaccha jAva dappaNe ) svasti, zrIvatsayAvata navitta vaddha bhAna4, bhadrAsana, matsya 4tha mane 65.5 (tayaNaMtaraM ca NaM puNNakalasabhiMgAra divvA 'ya chattapaDAgA jAva sapaTTiyA ) tyAmA pUrNa 45za 11 sarita 41za 2 ArI tamA hiya pradhAna chatrayuta taas| yAvata prasthita tha hI yAta 54thI (sabAmarA dasaNaraiya Aloya
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraHsU028 rAjyopArjanAnantarIya bharatakAryavarNanam 871 sarvatra vizeSaNa samAsaH 'abbhussiyA ' atyucchritA atyunnatA ataeva gaganatalama tulikhanti purataH agrataH yathAnupUrvyA yathAkramaM samprasthitA pracalitA pUrNaghaTAdayo vijayavaijayantI ca uktavizeSaNaviziSTA satyaH atyuccatayA purataH yathAkramaM samprasthitA ityarthaH ' tayaNaMtaraM ca veruliya bhisaMtavimaladaMDaM jAva ahANuputrIe sampadviyaM' tadanantaraM ca vaiDUryamayaH ratnanirmitaH 'bhisaMtatti' dIpyamAno vimalo daNDo yasmiMstattathA bhUtam vaiDUryamaNiratnamiti khacitadaNr3aviziSTaM chatramityarthaH / idaM ca padaM yAvatpadAntaragatA'tapatra vizeSaNam yAvatpadAt 'palaMca koraNTa malladAmova sohiyaM caMdamaMDalanibhaM samRsiyaM vimalaM AyavattaM pavaraM sIhAsanaM ca maNirayaNapAyapIDhaM sapAuAjogasamAuttaM bahurkikarakammakarapurisapAyatta parikkhitaM purao ahANupuvvIe saMpahiyaM tti' iti grAhyam punaH kIDazamAttapatraM chatram pralamba koraNTamAlyadAmopazobhitam pralambena lambamAnena koraNTasya koraNTanAmaka puSpasya mAlyadAmnA - puSpamAlayA upazobhitaM punaH kIdRzaM candramaNDalanibha N candramaNDalasadRzam ujjvalatvAt samucchritam UrdhvokRtaM vimala dhavalamAtapatraM chatram, pravaraM zreSTha siMhAsanaM ca tataH siMhAsanavizeSaNAni procyante maNiratna ityAdIni tatra maNiratnamayaM pAdapIThaM yatra caraNau nikSipya siMhAsanopari samAnIto bhavati tatpAdapIThamucyate punaH kIdRzam - svapAdukAyogasamAyuktam- svaH svakIyo yo pAdukAyogaHtaM purao ahANupuvIe saMpaTTiyaM tti" isa pATha kA saMgraha huA hai isa pAThagatapadoM kI vyAkhyA isa prakAra se hai jo chatra prasthita huA vaha koraNTa puSpoM kI lambI 2 do mAlAoM se suzobhita thA / candramaNDala ke jaisA ujvala thA tathA vaha banda nahIM thA / khulA huA thA aura U~cA thA evaM Agantuka maila se yaha rahita thA / isalie vimala thA / isake bAda siMhAsana prasthita huA yaha siMhAsana maNiratna ke bane hue pAdapITha se yukta thA / isI para paira rakhakara rAjA usa siMhAsana para car3hatA thA tathA yaha siMhAsana pAdukAyoga se samAyukta thA / khar3A rakhane ke sthAnadvaya se sahita thA / aneka kiGkara evaM padAtiyA~ ke samUha se parikSipta thaa| cAroM ora se ghirA huA darisaNijA vAuya vijayavejayaMti ambhusiyA gagaNatalamaNu lihaMti purao ahANupuvvIpa" the pAhatA saMgraha thye| che. (tayaNaMtaraMca veruliya bhisaMta vimala daMDa jAva ahANupuvvIe saMpaTTiyaM) tyAra mAha vaiDUryamA nirmita vibhasa iMDayukta chatra asthita thayu. ahIM yAvat paDathI " ( palaMbakoraMTamalladAmova sohiyaM caMda maMDalanibhaM samUsiyaM vimalaM AyavattaM varaM sIhAsaNaM ca maNirayaNapAyapIDhaM sapA AjogasamA uttaM bahukiMkarakammakarapurisa pAyattaparikkhittaM purao ahANupuvvIpa saMpatti ) ye pAThano saMgraha thayo che. khe pADhagata padeAnI vyAkhyA A pramANe che. je chatra prasthita thayuM te kAraTa puSpAnI lAMkhI lAMkhI mALAethI suzeAbhita hatu, te candramaDala jevuM ujjavaLa hatu. temaja te aMdha nahetu prasphuTita hatu. ane uMcu hatu ane Agantuka melathI e rahita hatuM, ethI e vimaLa hatuM. tyAra khAda siMhAsana prasthita thayu' e sihAsana maNiratna nirmita pANI
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre pAdarakSaNayugaM tena samAyuktam, punaH kIdRzaM tat bahukiGkara karmakara puruSapAdAta parikSiptam, bahukiGkarAH pratikarmapRcchAkAriNaH svAmInamApRcchaya kAryakAriNa ityarthaH bhRtyAH karmakarAH kAryakaNiH tato 'nyathAvidhAste ca te puruSAceti bahukiGkarakarma kara puruSAstaiH padAtInAM samUhaH pAdAtaM padAtisamUhastena ca parikSiptaM sarvato veSTitaM vaidhRtatvAdeva purato yathAnupUrvyA yathAkramaM saMprasthitam 'tayaNaMtaraM ca NaM satta egiMdiya diyarayaNA purao ahANupuvIe saMpatthiyA' tadantaraM ca khalu sapta ekendriyaratnAni pRthivI pariNAmarUpANi purataH saMprasthitAni calitAni kAni ca tAni ityAha ' taM jahA ' ityAdi ' taM jahA cakkarayaNe 1, chattarayaNe2, camma tyaNe3, daMDarayaNe, asirayaNe5, maNirayaNe 6, kAgiNirayaNe 7 tadyathA cakraratnam 1, chatraratnam 2, carmaratnam 3, daNDaratnam 4, asira tnam 5, maNiratnam 6, kAkaNIratnam 7 / ' tayaNaMtaraM ca NaM Nava mahANihio purao ahANuputrIe saMpaTTimA' tadantaraM ca khalu natra mahAnidhayaH naisarpAdi zaGkhAntAH purataH agrato yathAnupUrvyA yathAkramaM saMprasthitAH pAtAlamArgeNeti gamyam anyathA teSAM nidhivyavahAra eva na saGgacchate, tadeva nidhinAM nidhitvaM yat bhUmyAmadho'vasthAyitvaM tad yadi cakravartinA saha upari calettadA teSAM nivitvameva ataste nighaya upari yacchatrazcakathA / (tayataraM ca patta egiMdiyarayaNA puramo ahANuputrIe saMpatthiyA) isake bAda sAta ekendriya rattu-caka ratna, chatraratna, carmaratna, daNDaratna, asiratna, maNiratna aura kAkaNoratna - ye saba ratna yathAnupUrvI cale ( tayaNaMtaraM ca NaM Nava mahANihio ahANupuvIe saMpaTTiyA) inake bAda pAtAla mArga se hokara nau mahAnidhiyAM prasthita huI / nidhiyoM meM yahI nidhitva hai / ki ve bhUmi ke nIce rahatI hai ye agara cakravartI ke sAtha Upara hokara dikhatI huI cale to unakA nidhitva hI samApta ho jAvegA / isalie ye cakravartI ko lakSya karake bhItara 2 ho calatI hai / ina nidhiyoM ke nAma naisarpa pANDuka yAvat zaMkha hai| yahAM yAvatpada se ye avaziSTa chaha nidhiyAM gRhIta huI haiM- unake nAma isa prakAra se haiM- piMgalaka, sarvaratna mahApadma, kAla, mahAkAla, mANavaka aura thI yukta hatuM. enI upara paga mUkI ne rAjA te si`hAsana upara ArUDha thatA hatA. e sihAsana pAdukAyaga thI paNu samAyukta hatu. eTale ke khaDAu mUkavAnA sthAnaya yukta hatu ane kiMkarA, kakareA temaja padyAtIenA samUhothI parikSipta hatu. mera e sarvathA vyAsa hetu ( tayaNa taraMca NaM satta pagidiyarayaNA purao ahANupuvvopa saMpatthiyA) tyAra khAda sAta ekendriyaratna -cakraratna, chatraratna, cama ratna, daDarana, attiratna maNiratna, ratna se saratno yathAnupUrvI yAdayAM - ( tayaNaMtaraMca NaM Nava mahANihimo puraMo ahANupupa saMpaDiyA) tyAramAha yAtAja bhArga thI thapane nava mahAnidhiyo prasthita thayA. nidhiemAM eja nidhitva che ke tee bhUminI nIce rahe che. jo e nidhie cakravatI nI sAthe upara thaIne badhAM jaI zake evI rIte cAle te temanu nidhitvaja samApta thai jaze. ethI cakravatI ne lakSya karIne tee aMdara ja cAle che. A nidhienA nAme naisarpa, pAMDuka yAvat zaMkha che. ahIM yAvata padathI avaziSTa nidhiyA saMg 872
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAraH sU028 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 873 bartina lakSIkRtya bhUmyAmadhobhAge eva pracalati itibhaavH| kecate ityAha- . 'saM jahA' ityAdi 'taM jahA-Nesappe paMDuyae jAva saMkhe' naisarpaH1 pANDukaH2 yAvacchaMkhaH atra yAvatpadAt piGgalakaH3, sarvaratnam4, mahApadmam 5, kAlazca6, mahAkAla:7, mANavako mahAnidhiH8, zaGka:9 eteSAM grahaNe eteSAmarthAH pUrvasUtre draSTavyAH 'tayaNaMtaraM ca NaM solasa devasahassA purao ahANupuvIe saMpadviyA' tadantaraM ca khalu SoDazadevasahasrANi purato yathAnupUA sampasthitAni. 'tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM rAyavarasahassA ahANupuvIe saMpaTThiyA' tadantaraM ca khalu dvAtriMzadAjadarasahasrANi-dvAtriMzatsaMkhyakAH mukuTadhAriNo rAjazreSThAH purato yathAnupUrtyA samprasthitAni 'tayaNaMtaraM ca NaM seNAvairayaNe purao ahANupuSvIe saMpaTie' tadantaraM ca khalu senApatiratnaM suSeNanAmakam yathAnupUrvyA purataH samprasthitam 'evaM gAhAvaDaravaNe vaDhDhairayaNe purohiyarayaNe' evam amunA prakAreNa gAthApatiratnam, varddhakiratnaM purohitaratnam etat trayaM purato yathAnupUrvyA saMprasthitam tatra ayaM vizeSaH purohitaratnaM-zAntikarmakArakaH saGgrAme prahArArditAnAM maNiratnajalacchaTayA vedanopazAmakamitibhAvaH / hastyazvaratnagamanaM tu hastyazvasenAbhiH sahaiva tena nAtra kathanam zaGkha inake sambandha meM kathana mabho abhI kiyA jA cukA hai| (tayaNaMtaraM ca solasa debasahassA purabho ahANupuvIe saMpaTThiyA) inake bAda solaha hajAra deva14 caudaha ratnoM ke 14 hajAra deva aura cakravartI zarIra ke rakSaka 2 hajAra deva milakara 16 hajAra deva yathAnupUrvI cale (tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM rAyavarasahassA ahANupuvIe saMpaTThiyA) inake vAda 32 hajAra mukuTa vaddha rAjA jana cale (tayaNaMtaraM ca NaM seNAvairayaNe purao ahANuputvoe saMpaTTie) Inake bAda senApatiratna prasthita huA (evaM gAhAvaharayaNe vadvairayaNe purohiyaraNe) bAda meM gAthApatiratna usake bAda varddhakiratna, bAda meM purohitaratna ye 3 ratna cale / yaha purohita ratna zAnti karma kAraka hotA hai| saMgrAma meM prahAra Adi se pIDita hue sainika jane kI maNiratna ke jala ke chIToM se yaha vedanA ko zAnta karatA hai hastiratna aura azva ratna senA ke sAtha ho cale hai| isalie inake gamana kA hIta thayA che e avaziSTa nidhio nA nAmo A pramANe che. piMgalaka, sarva ratna, mahApadya kALa, mahAkALa, mANavaka ane zaMkha enA saMbadhamAM hamaNAMja pahelAM spaSTatA karavAmAM AvI cha. (tayaNataraMca solasa devasahaslA purao ahANupuvIe saMpaTThiyA) tyAmA se 2, de caturdazanA 14 hajAra deva ane cakravatI-zarIranA rakSaka be hajAra deve Ama athA bhajI 16 M2 28 / yathAnupUvI yAyA. (tayaNataraM ca NaM vattIsaM rAyavarasahassA bahANupuvdhIe saMpaThiyA) tyA2 mA 32 12 bhuTa gaI / yAsyAM (taya taraM ca seNAghaharayaNe purao ahANuputvIra saMpaTTiyA ) tyAmA senApati rana prasthita yayu. (evaM gAhAvaharayaNe vaDdaharayaNe purohiyarayaNe ) tyAmA gAthAtirala enAM pachI vakirana, enA pachI purohita ratna e traNa 2 nA cAlyA. e purohitaratna zAMti karmakAraka hoya che. saMgrAmamAM prahAra AdithI pIDita thayelA sainikanI maNiratnanA jaLanA chAMTAthI e rana vedanAne zakti kare che. hastiratna ane azvarana, senAnI sAthe
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ 874 jambUdvIpaprajJaptisUtre ' tayaNaMtaraM caNaM itthizyaNe purao ahANupuvvIe' tadantaraM ca khalu strIratnaM subhadrAnAmakam purato yathAnupUrvyA saMprasthitam ' tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM uukalLANiyA saha - ssA purao ahANupuvvIe0 ' tadantaraM ca khalu dvAtriMzad Rtu kalyANikA sahasrANi dvAtriM . zat RtukalyANikAH RtuSu SaTsvapi kalyANikAH RtuviparItasparzatvena zItakAle uSNasparzaH uSNakAle zItasparzaH ityAdirUpeNa sukhasparzAH athavA'mRtakanyAtvena sadA kalyANakAriNyaH rAjakanyAstAsAM sahasrANi purato yathAnupUrvyA yathA jyeSThalaghuparyAya samprasthitAni janmAntaropacita prakRSTapuNyaprakRtimahimnA rAjakulotpattivad yathoktalakSaNaguNasambhavAt ' tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM jaNatraya kallANiyA sahassA purao ahANupuvIe saMpahie' tadantaraM ca khalu dvAtriMzajjanapadakalyANikA sahasrANi / bharatacakravartinaH catuH SaSTisahastrasaMkhyakAH striyo bhavanti tAsu etA dvAtriMzat sahasra saMkhyakAH kalyANikA iti / tatra dvAtriMzajjanapadAH janapadAgragaNya ityarthaH padaikadeze padasamudAyopacArAt ' tAvatIbhirjana padAgraNI kanyAbhirAvRtaH' iti, evaMvidhAH kalyANikAH kalyANakAriNyo rAjakanyakAH ityarthaH samarthavizeSaNena vizeSyaM labhyate iti lakSaNa guNayogAt tAsa sahasrANi purataH yathAnupUrvyA yathAjyeSThaladhvanukrameNa samprasthitAni calitAni kathana nahIM kiyA (tayaNaMtaraM ca itthirayaNe purao ahANuputrvoe ) bAda meM strIratna calA ( tayarNaM tara caNaM battIsaM uDukallANiyA sahassA puramo ahAgupuvvoe) bAda meM 32 hajAra RtukalyANa kAriNiyAM- rAjakulotpanna kanyAe~ - calI jinakA sparza RtuviparIta - zItala kAla meM uSNasparza rUpa aura uSNakAla meM - zItasparzarUpa ho jAtA thA-calI inameM aisA guNa janmAntaropacita-prakRSTa puNya prakRti ko mahimA se rAjakula meM utpatti ho jAne kI taraha utpanna ho jAtA hai / (taya NaM taraM ca Na battosaM jaNavaya kallANiyA sahassA purao ahANuputravIe saMpaThiyA) inake bAda 32 hajAra janapada kalyANa kAriNiyAM calI cakravartI ke 14 hajAra striyAM hotI haiM / unameM ye 32 hajArahotI haiM / inake sAtha janapada ke agraNinanoM kI mukhiyAjanoM ko itanI ho kanyAe~ aura sAtha rahatA hai isalie inheM janapada kalyANa kAriNiyAM kahA gayA hai / (tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM yAdhyAM methI khemanA gamanatuM prathama satre 42vAmAM mAbhyu nathI. (tayaNaMtara va isthirayaNe purao ahANuputrIpa) tyAra mAha strI ratna yAsyu. ( tayaNaMtaraMca battIsaM uDukallANiyA sahassA purao aho0) tyAra mAha 2 2 RtuyAriyo - raahultpanna kanyAe cAlI. jemane sparza Rtu viparIta-zItakALamAM uSNa sparUpa ane uSNu kALamAM zIta sparUpa thai jAya che--cAlI, e sakanyAemAM e guNujanmAntarApacitaprakRSTa puNya prakRtinA mahimAthI jema rAjakuLamAM utpatti thaI che. temaja utpanna thaI jAya che, ( tayaNaMtara ca battIsaM jaNavayakallANiyA sahassA purao ahANuputrIpa saMpaTThie) tyaarmAda 32 hajAra janapada kalyANa kANNiIe cAlI. cakravattIne 64 hajAra strIe DAya che. temAM e 32 hajAra pazu hAya che. emanI sAthe janapadanA aNijanAnI-mukhiyAjane nIeTalI ja kanyAe khIjA sAthe rahe che, ethI ja emane janakayANa kAriNI kahevAmAM
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAraH sU028 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNam 875 'tayaNaMtaraM ca NaM battIsaM battIsaha baddhA NADagasahassA purao ahANupubIe' tadanaMtaraMca khalu dvAtriMzada dvAtriMzada baddhAni dvAtriMzatA pAtra baMddhAni saMyuktAni nATakasahasrANi purataH agrato yathAnupUrvyA yathAkramaM prathamaM prathamoDhApitRprAbhRtIkRtanATakaM tatastadanantaroDhA nATakamityAdisamprasthitAni eteSAM coktasaMkhyAkatvaM dvAtriMzatA rAjavarasahauH svasvakanyApANigrahaNahetau pratyekaM karamocanasamayasamarpitaikaikanATakasadbhAvAt 'tayaNaMtaraM ca NaM tinnimahAsUasayA purao ahANupubIe saMpadriyA' tadantaraM ca khalu trINi SaSTAni SaSTayadhikAni sUpazatA ni sUpAnAM padaikadeze padasamudAyopacArAt sUpakArANAm zatAni triSaSTayadhikazatAnItyarthaH pUrato yathAnupUrvyA saMprasthitAni 'tayaNaMtaraM ca NaM aTThArasaseNippaseNIo saMpaTTiyA' tadantaraM ca khalu aSTAdaza kumbhakArAdhA zreNayaHtadavAntarabhedAHprazreNayaHpurato yathAnupUrvyA saMprasthitA:aSTAdaza zreNayazcemAH mUlam-kumbhakAra1, paTTaillA2,suvaNNakArAya3,svakArAya4 / gaMdhavyA5 kAsavagA6 mAlAkArAya7 kacchakarA8 // 9 // taMboliyA9 ya ee navappayArA ya nArupA bhaNiyA / / ahaNaM NavappayAre kAruavvaNNe pabakkhAmi // 2 // vattIsa ivaddhA NADagasahassA purao ahANupuvvoe saMTThiyA) bAda-32-32-pAtro se baddha 32 hajAranATaka cale / ye 32 hajAra rAjAoM dvArA apanI kanyAoM ke pANigrahaNotsava meM karamIcana ke samaya meM cakravartI ko eka 2 nATaka diyA jAtA hai| isalie ye 32 hajAra ho jAte haiM (tayaNaMtaraM ca NaM tinnisaTTA sUpasayA puro ahANupuvIe saMpaTThiyA) ina nATako ke bAda 360 sUpakAra- pAca jana prasthita hue| (taraNataraM ca NaM aTThArasaseNippaseNIo saMpaTTiyA) inake bAda 18 zrego prazreNi nana prasthita hue| 28 prazregiyAM isa prakAra se haiM-kuMbhakAra 1 paTTaillA suvaNNakArAya 3 sUvakArAya 4 gaMdhabbA 5 kAsavagA 6 mAlAkArAya 7 kacchakarA 8 // 1 // taMboliyA 9 ya ee navappayArAya nAru A bhaNiyA ahaNaM NavappayAre kAruavaNNe pavasvAmi // 2 // bhaav| che. (tayaNaMtaraM ca Na battIsaM battIsaivaddhA NADaga sahaslA purao ahA0 saMpaTTiyA) tyAra bAda kara-32 pAtrothI A baddha 32 hajA2 nATaka cAlyA. e 32 hajAra 2AjAe vaDe pitAnI kanyAonA pANigrahaNamahotsavamAM karamecananA samayamAM cakravattI ne eka-eka nATaka bhAvAmA mAve che. yAma the 32 2 thAya che. (tayaNataraca Na tinnisaTTA sUpasayA purao ahANupuSpIe saMpaTTiyA) ye naatt| pachI 390 suu54|2|-paaynaa-prsthit thayA. (tayaNa tara ca Na aTThArasa seNipaseNoo saMpaThiyA) tya2 mA 18 zrezi-zrezinI prasthita thayA. 18 zreliyA mA prabhAra cha-kubhakAra1, paTraillA-2, suvaNNakArAya 3. sUcakArAya-4, gaMdhavvA-5, kAsavagA 6, mAlAkArAya-7, kacchakarA-8, // 1 // - taSoliyA9, ya ee navappayArAya nAruA bhaNiyA / ... ahaNaM NavappayAre korusavaNNe pavakkhAmi // 2 // -
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUddhopapraptisatra cammayaru1 jaMtapIlaga2 gaMcchia3 chipAya4 kaMsakAre 5y| sIvaga6 guAra7 bhillA8 dhIvara9 vaNNAi anuds||3|| chAyA-kumbhakAra:1 paTelAzca(grAma mukhikAH)2 svarNakArAH3 sUpakArAzva4 / gandharvA(gAyakA)5 kAzyapakAzca nApitAH6 mAlAkArAzva7 kakSakarA8 // 1 // tAmbUlikAzcate9 khalvete nava prakArAzca nArukAH bhaNitAH / atha khalu nava prakArAn kArukavarNAn pravakSyAmi // 2 // carmakAra1 jantrapIlakara granthika3 chipaka 4 kaMzakArAzca 5 / sIvaka6 gopAla7 bhilla8 dhIravAn9 aSTAdazavarNAn // 3 // ... 'tayaNaMtaraM ca NaM caurAsIiM Asasaya sahassA purAo ahANuvie saMpaDiyA' tadantaraM ca khalu caturazItizca zatasahasrANi caturazItilakSasaMkhyakahastinaH purato yathAnupUA saMsthitAni 'tayaNaMtaraM ca NaM chaNNauI maNussa koDIo purabho ahANupuvIe saMpaTTiyA' tadantaraM ca khalu SaNNavati manuSyANAM padAtInAM koTayaH SaNNavati koTisaMkhyakAH padAtayaH purato yathAnupUA saMprasthitAH 'tayaNaMtaraM ca NaM bahava rAIsara talavara cammayaru 1 jaMtapIlaga 2 gaMcchima 3 chipAya 4 kaMsakAre 5 ya sIvaga 6 guAra 7 bhillA 8 dhIvara 9 vaNNAi aTThadasa // 3 // kuMbhakAra-miTTI ke vartana banAnevAlA paTela 2 gAma kA mukhiyA svarNakAra 3 sunAra. sUpakAra-rasoibanAnevAlA 4, gaMdharva 5 gAyaka kAzyapaka-nApita nAI-vAlabAnAnevAlA 6, mAlAkAra-mAlI 7, kacchakara 8 aura tAmbUlika-pAnabecanevAlA taMbolI ye 9 prakAra ke nAruka kahe gaye haiM / tathA carmakAra-camAra-jUte banAnevAlA 1, yantrapIlaka-telI 2 pranthika 3, chipaka-chopA 5, kaMzakaratamerA 5, sIvaka-da 6, gopAla-gvAla 7 bhilla 8 aura dhIvara ye 9 prakAra ke kAruka kahe gaye haiN| (tayaNaMtaraMca NaMca urAsII AsasayasahassA puraoM mahANupuvIe saMpaTThiyA) inake bAda 84 lAkha ghoDe prasthita hue (tayaNaMtaraMcaNaM chaNNauI maNussa koDIo ahANupuvIe saMpaTTiyA) inake vAda 6 karor3a manuSyarAzi padAtiyo kA cammayarU 1, jaMta pIlaga2 gaMcchia3, chipAya 4, kaMsakAre 5 ya sIvaga 6, guAra 7, bhillA 8, dhIvara 9, vaNNAi aTThadasa // 3 // | kuMbhakAra-1, kuMbhAra mATInA vAsaNe banAvanAra, paTela-2, gAmane mukhI, suvarNakAra - sonI, suu5412-2se| ye 4, gadha-5, Aya, 1554 nApita-nA-paNa mnaavnAra vALaMda 6 mAlAkAra-mALI-7, kacchakara-8 ane tAMbUlika-pAna vikretA taMbALI, e nava prakAranA nAka kahevAmAM AvyA che temaja camakAra-camAra jeDA banAvanAra-macI 1, yanta pI41,-tabAra, anthi3, chi54-chIpA-4, 542-tabhe215, sI4-406, gopAsa-pAsa bharavADa 7, bhila-bhIla 8 ane dhIvara-macchImAra e 9 prakAranA nAruke kahevAmAM AvyA che. (tayaNatara ca Na caurAMsoI AsasayasahassA parao ahANupuThavIe saMpaTThiyo) tyamA 84 maaghaaye| prasthita thayA. ( tayaNaMtara ca NaM chaNNa uI maNussa koDIo purabho ahANupuvvIe saMpaTTiyA ) tyAmA 86 427 28el mAnava mahinI pahAtI sonA
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103 vakSaskAraHsU. 28 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 877 nAva satyavAhappabhiIo purao ahANupuccIe saMpaTThiA' tadantaraM ca khalu bahavo rAjAno mANDalikA; IzvarAH-yuvarAjAH talavarAH nagararakSakA yAvatsArthavAhaprabhRtayaH purataH yathAnupUrvyA saMprasthitAH atra-yAvatpadA mADambika koTumbika mantri mahAmantri gaNaka dauvArika amAtya ceTapIThamaIkanagaranigama zreSThi senApati sArthavAhAH iti grAhyam / tatra-mADambikAH maDaMbo grAmaviSezaH yasya grAmasya caturdiA sArddha tRtIya, kozadvayaparyanta grAmAntaraM na bhavati saH tasyAdhipatiH tadbahuvacane-maDa bAdhipatayaH, kauTumbikA:parivArasthAyino mAtA pitAbhrAtabhaginyAdayaH, mantriNaH, sacivA amAtyAH, mahAmantri Na, - sarvoccAmAtyAH pradhAnamantriNaH, gaNakAH - jyotiSikAH, dauvArikAH - dvArapAlakAH, amAtyA - rAjyAdhiSThAyakAH, ceTAH - dAsA vA, pIThamAH - AsthAne AsannAsannasevakAH samavayasyA ityarthaH, nagaram prasiddham, nigamAH - kAraNikA vaNijo samUha calI (tayaNaMtaraM caNaM bahave rAIsara talavara Ava satthavAhappabhiio pura mo ahANupuSva e saMpaTriyA) isa janasamUha ke bAda aneka rAjA-mAMDalikajana, Izvara yuvarAja, talavara nagara rakSaka yAvat sArthavAha mAdijana cale yahA~ yAvatpada meM mADambika, koTumbika mantrI mahAmantrI gaNaka-jyotiSI' dauvArika, amAtya ceTa poThamaI aMgarakSaka nagaranigama ke zreSTi jana, senApati" ina sabakA grahaNa huA hai| jisa grAma ke Asa pAma dAI koza taka dUsarA grAma nahIM hotA hai usakA nAma maDaMba hai isa maDaMba grAma rUpa vizeSa-kA jo adhipati hotA hai vaha mADambika kahA gayA haiM kuTumbijana-mAtA pitA Adi-koTumki kahe gaye haiM, maMtrI mahAmaMtrI pradhAna ye bhinna 2 pada ke anusAra hote haiM gaNaka nAma jyotirvida kA haiM jise bhASA meM jyotiSI kahA gayA hai dvArapAla kA nAma dauvArika hai rAjya ke adhiSThApaka hAte haiM unheM amAtya kahA jAtA hai dAptI dAsa Adi ceTa kahalAte hai pIThamarda aGgarakSaka ko kahate hai jise aMgrejI meM boDIgArDa kahA gayA hai athavA jo samAnavaya ke hote haiM ve bhI pIThamarda kahe jAte haiN| yAdI. ( tayaNaMtara ca NaM bahave rAisaratalavara jAva satthavAhappabhiio purao ahANupukhkhIe saMpaTTiyA) se nibhUDa 57ii ane-mislerne|, zvarayuvarAta, nagara rakSaka yAvata sArthavAha vagere loko cAlyA. ahI yAvata pahathI mADuMbika kauTuMbika, mantrIo, mahAmantoe gaNuka-SiIo dauvArika amA ceTa-pIThamA~ aMgarakSaka, nagaranigamanA zreSTijane, senApatio e sarvanuM grahaNa thayuM che. je grAmanI AsapAsa aDhI gAu sudhI anya grAma hoya nahi tenuM nAma maDaMkha che. e moMba vizeSa ne je adhipati hoya che. te mATuMbika kahevAya che. kauTuMbikajana, mAtA pitA vagere ne kauTuM. bika kahevAmAM AvyA che. maMtrI, mahAmaMtrI pradhAna e e bhinna pada, sajaba hoya che. gaNaka nAma jyotirveidanuM che, jene hindI bhASAmAM jyotiSI kahevAmAM Ave che dvArapALa nuM nAma dauvArika che. rAjyanA je adhiSThApaka hoya che tene amAtya kahevAmAM Ave che. dAsI-dAsa vagerene ceTa kahevAmAM Ave che, pIThamada aMgarakSaka ne kahe che. jene aMgrejIbhASAmAM boDIgArDa kahevAmAM Ave che. athavA jeo samAnavAyanA heya che teone pIThama
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ 878 prajJapti vA, zreSThinaH prasiddhAH, sArthavAha prabhRtayaH prabhRtipadAt dUtasandhipAleti grAhyam / dutAH prasiddhAH sandhipALA: rAjyasandhirakSakAH eSAM dvandvaH ete purato agrataH yathAnupUrvyA samprasthitAH ' tayaNaMtaraM ca NaM vahave asiggAhA laTThiggAhA ku taggAhA cAvaggAdA cAmaragAhA pAragAhA phalagaggAhA parasuggAhA potthayaggAhA voNaggAhA kUaggAdA ssesgAhA dIvigAhA saehiM saehi khavehiM evaM vesehiM ciMdhehiM niyoehiM saehiM 2 - vatthe purao ahANupubvIe saMpatthiyA' tadanantaraM ca khalu bahavaH asigrAhAH, khaGgagrAhiNaH, tathA kecida yaSTigrAhAH - yaSTikAgrAhiNaH, daNDagrAhiNa ityarthaH kuntAH bhalkadhAriNaH kecit cApagrAhAH dhanugrahiNaH cAmaragrAhAH, pAzagrAhA:- pAzAH dyUtopakaraNAni tadgrAhAH, parazugrAhAH parazatraH kuThArAH tadgrAhA pustakagrAhA: pustakAni zubhAzubhaparijJAnahetubhUta pustakAdi tadgrAhAH vINAgrAhA: 'kumaggAhA' kutapagrAhAH kutapAH tailAdi bhAjanAni tadgrAhAH, har3a phagrAhA:- haDapphaH tAmbUlArthe pUgiphalAdibhAjanaM tadgrAhAH dIpi kAgrahAH prasiddhAH ete ca svakIyaiH rUpaiH AkAraiH evaM svakIyaiH svakIyaiH veSaiH nigamanAma vaNikjanI kA hai bAkI ke zabdoM kA artha spaSTa hai yahA~ prabhRti zabda se dUtasandhipAla kA grahaNa huA hai dUta- rAjA ke saMdezavAhaka hote haiM evaM sandhipAla rAjya kI saMdhi ke rakSaka hote haiM / ( tayaNaMtaraM caNaM bahane asiggAhA laTThiggAhA kuMtagAhA cAvaggAhA cAmaraggAhA pAsaggAhA phalagaggAhA parasuggAhA potthayaggAhA, vINaggAhA kUaggAhA, haDaphagAhA, dauviagAhA sahi saehiM, rUvehiM evaM veseDiM, cidherhi, nioehiM saehiM saehiM vatthehiM purao - hANupuvIe saMpatthiyA) inake bAda aneka asi talavAragrAhI jana aneka yaSTi grAhI jana, aneka mallaghArI jana aneka dhanurdhArojana, aneka dhvAjopa karaNa dhArIjana, aneka phalakagrAhIna, aneka parazugrAhIjana aneka zubhAzubha parijJAna ke jAnane ke liye pustakoM ko lekara calane vAle jana aneka vINAdhArIjana aneka taila Adi ke rakhane ke kutupa ko lekara calane vAlejana aneka supArI AdirUpa pAnakI sAmagrI se bhare hue DibboM ko lekara calane vAle jana evaM aneka kahevAmAM Ave che. nigama nAma vaNika janenu' che zeSa zabdonA artha spaSTa ja che, ahIM amRte zahathI itasandhayAyaH nu grahaNa thayu N che, ito- rAjanA sa'dezavAI haiN| hoya hai. tebhana sandhipAsa sanyanI sandhinA rakSa hoya che. ( tayaNaMtara ca NaM bahave asiggAhA laTThaggahA, kuMtaggAhA cAvaggAhA cAmaraggAhA, pAsuggAhA, phalagaggAhA, para suggAhA, potthayaggAhA, vINaggAhA, aggAhA, haDaphagAhA, dIbiaggAhA, sahi sapa, rUvehiM evaM velehiM vidhehi, niApa he sahi 2 vatthehi purao ahANuputrIe saMpatthiyA ) tyAra bAha aneka asi talavAra grAhIjane, aneka yAda-(lAkaDI) grAhIjano, aneka malladhArI janA aneka dhanuSIrIjane, aneka vajopakaraNadhArIjane aneka laka grAhIjane, aneka pazugrAhI jUnA, aneka zuzubha pirajJAnane jANavAmATe pustakAne laI ne cAlanArAnA, aneka vINAdhArIjane aneka tela AdinA kutA laI ne cAlanArA janA aneka seApAro vagererUpa pAnanI sAmagrI bharIne DabbAe laIne cAlanAra jane temaja aneka dIvAo ne lai ne
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH su0 28 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 879 vastrAlaGkArarUpai ciMdhaiH - abhijJAnaiH 'cinhe' niyogaiH - vyApAraiH svakIyaiH svakIyaiH vastraiH patyai sahitAH santaH purato yathAnupUrvyA samprasthitAH 'tayaNaMtaraM ca NaM ghaDave daMDiNo muDiNa sihaMDigo jaDiyo picchiNo hAsakAragA kheDakAragA davakAragA cADukAragA kaMdapiA kukuiA mohariA gAyaMtA va dIvaMtA ya (vAyaMtA) naccatA ya hasaMtA ya ramatA ya kIlaMtA ya sAtA ya sAveMtA ya jAveMtA ya rAveMtA ya sotA yasobhAvatAya AloaMtA ya jayajayasaddaM ca pauMnamANA purao ahANupuccIe saMpar3iyA' tadanantaraM ca khalu bahavo daNDinaH daNDadhAriNaH kecit muNDinaH apanI takezAH zikhaNDinaH zikhAdhAriNaH kecit jaTinaH jaTAdhAriNaH tathA picchinaH mayU rAdi picchAdidhArakAH tathA hAsyakArakAH tathA kheDakArakAH kheDaM dhUtavizeSastatkA skAH tathA dravakArakAH; kelikarAH cATukArakAH priyavAdinaH kAndapikAH kAmakathA kAriNaH 'kakkuA' kotkucyakAriNo bhANDAH bhANDaceSTAkAriNa ityarthaH 'mohariyA dIpoM ko lekara calane vAle jana jA ki apane 2 kArya ke anurUpa veza bhUSA se sajjita the evaM apane niyoga meM azUnya the cale ( tayaNaMtaraMcaNaM bahave daMDiNo, muMDigo, sihaMDigo, afe picchiNa hAsakAragA, kheDakAragA, davakAragA cATukAragA, kaMdappimA kukuiA, mohariA, gAyaMtAya dopaMtA (vAyaMtAya) naccatAya isaMtAya kIlaMtAya sAseMtAya sAveMtAya, jAveMtAya rAveMtAya some'tAnya sobhAvatAya AloyaMtAya jayajayasaddaMca pajamANA purao ahANupubvIe saMpaTTiyA) inake bAda aneka daMDadhArIjana, aneka zikhaMDI - jinake mastaka ke bAla muMDAye jA cuke hai - aisejana aneka zikhaMDI jinake mastaka para kevala ekacoTI ho hai aise jana, aneka jaTAdhArIjana aneka mayUra Adi ke picchoM ko dhAraNa karanevAle jana aneka ha~sI utpanna karAnevAle jana aneka dyUta Adi meM pravRtti karAne vAle aise kheDa'kAraka jana aneka dravakAraka krIDA Adi meM pravRtti karAne vAle jana, aneka cATukArI khuzAmada karanevAle jana, aneka kAmakathA karanevAlejana, aneka kautkucya - kAyakI kuceSTA karanevAle bhANDajana, aneka bhaannddcAlanArA janA ke jeo pAta-peAtAnA kArya ne anurUpa vezabhUSAthA susajja hatA ane bhAtAnA niyoga mAM azUnya hutA-yAsyA. ( tayaNaMtaraM ca bahave daMDiNo muMDiNo, sihaMDipo, jaDigo, picchiNo, hAsakAragA, kheDukAragA, davakAragA, khADukAragA, kaMdapiA, kukuA mohariA, gAyaMtAya dIvanAya (vAyatAya) naccatAya, hasaMtAya, kIlaMtAya, sAtAya, sAveMtAya, jAvaitAya, rAveMtAya some'tAya sobhAveMtAya AloyaMtAya, jayajayasa ca pajamANA, purao ahANupuvvIpa saMpaTTiyA) tyAramA dhArI, ane suDIjanA je nA mastakanA vALo muMDita karavAmAM AvyA che evAleka, aneka zikha DIe-jenAM mastaka upara ekaja ceTalI che eva leAke, aneka jaTAdhArI jane, aneka mayUra vagerenA picchAne dhAraNa karanArA loko aneka hasAvanArA leAkeA aneka dyUta Adi mAM pravRtti karanArA leke arthAta kheDUDakAraka jane aneka dravakAraka krIDA vageremAM pravRtti pharanArA DhAkA, aneka cADhukArI khuzAmA~ karanArA laikA aneka * kAmakathA karanAza, leAkeA
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ 880. jambUdvIpapraptasUtre mukhAH vAcAlAH asambaddhapralApina ityarthaH, gAyantazca dIvyantazca krIDayantaH vAdayantazca vAditrANi nRtyantazca, hasantazca ramamANAzca akSAdibhiH krIDayanta pramodajanakrIDayA krIDAM kurvantaH zAsayantazca parebhyo gAnAdI zikSayantaH zrAvayantazca manobhirocakavacanAdi zrAvayantaH jalpantazca kalyANapradavAkyAni rAvayantaH zabdAn kArayantaH svaproktavAkyAni anuvAdayanta ityarthaH zobhamAnAzca manojJaveSAdinA svayam zobhayantazca parAn manojJaveSAdinA AlokamAnAzca puNyazAlinaM bharatacakriNa rAjarAjasyAvalokanaM kurvantaH jayajayazabdaM ca prayujAnAH purato yathAnupUrvyA pUrvoktapAThakrameNa samprasthitAH ' evaM uvavAiya gameNa jAva : tassaraNo purao mahamAyAsadharA ubhao pAsiM jAgA NAgadharA piTTao rahA rahasaMgellI ahANupuccIe saMpaTTiyA' iti evam uktakrameNa aupapAtikagamena prathamopAGgagata pAThena tAvadvaktavyaM yAvat tasya bharatasya rAjJaH purataH mahAzvAH bRhatturaGgAH azvagharA azvadhAraka puruSAH gajaratnArUDha bharatasya ubhayataH dvayoH parzvayoH nAgAH hastinaH nAgadharAH hastidhAraka puruSAca pRSTataH pRSTabhAge rathArathasaGgallI rathasamudAya dezIyo'yaM zabdaH jana, aneka vAcAlajana - asaMbaddha pralApojana, gAte hue bhinna 2 prakAra ko krIDA karate hue, aneka bAditroM ko bajAte hue nRtyakarate hue, ha~sate hue, akSa Adi ke dvArA khelate hue pramodajanaka krIDA karate hue, dUsaroM ko gAna Adi sikhAte hue, manobhirocaka vacanoM ko sunAte hue, mIThe 2 zabdoM ko dUsaroM ke prati uccAraNa karate hue, apane hI dvArA kahe gaye vacanoM kA anuvAda karate hue manojJaveSa Adi se apane ko aura dUsaroM ko sajjita karate hue, evaM rAjAoM ke rAjA puNyazAlI bharata cakroM kA avalokana karate tathA jaya jaya zabda kA prayoga karate hue prasthita hue ( evaM uvavAiyagameNaM jAva tassa raNNo purao maha AsA AsagharA ubhao pAsi NAgA NAgadharA piTThaorahA rahasaMgello ahANuputrIe saMpaTTiyA) isa taraha prathama upAGga aupapAtika sUtra ke pATha ke anusAra yahA~ "usa bharata rAjA ke Age bar3e ghor3e, ava dhAraka puruSa donoM ora hAthI, hastidhAraka puruSa, pIche ratha aura rathoM kA samUha calA" aneka kIkutsya-kAyAnI kuceSDA karanArA-bhAMDajanA, aneka vAcAla jane, asa'bahuM pralApIbhnaa, gAtA-gAtAM bhinna prabhArI DIDIo ratA, mane vAgho vajADatA, nRtya 4ratA, hasatA, akSa vagere dvArA ramatA, pramodakArI krIDAe karatA khIjAone saMgIta vagere kalA zIkhavatA, maneAbhireAcaka vacanAM saMbhaLAvatA. bIjAnA mATe madhura zabdo eTalatA peAtekahelA vacanAne anuvAdita karatA maneAjJaveSa vagerethI peAtAnI jAtane ane khIjAone susajjita karatA, rAjAonA paNa rAjA puNyazALI bharatacakrInA dana karatA tathA jaya bhya zabdAne uccAratA asthita thayA ( evaM uvavAIyagameNa jAtra tassa raNNoM purao mahamAsA AsarA ubhao pAli jAgA NAgAdharA piTThao rahA rahasaMgellI ahANupuvvIpa saMpaTTiyA ) mA prabhAve prathama upAMga sopapAtika sUtra nA yA bhubhama sahI " te bharata rAjAnI AgaLa meATA-maiAnA gheADA, azvadhAraka puruSo, banne tarapha hAthIe hastidhAraka purUSo pAchaLa ratha ane aneka ratheAnA samUhA cAlyAM, e pATha sudhInuM kathana apekSita che,
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU. 28 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 886 - ca samuccaye yathAnupUrtyA saMprasthitAH atra yAvat padena savarNaka senAGgAni saMgRhyante / 'tayaNaMtaraM ca NaM taramallihAyaNANaM harimelA maulamalliacchANaM caMcucci lalia pulia calacavala cacalagaINaM laMghaNavaggaNadhAvaNa dhovaNa tivaijaiNa sikkhiyagaINaM lalaMta lAmagalalAyavarabhUsarANaM muhamaMDagaocUlaga-thAsaga ahilANacAmaragaMDa parimaMDi yakaDoNaM kiMkagvarataruNapariggahiA aTThasaya varaturagANaM purao ahANupubIe saMpaTTiyaM' tadanantaraM ca khalu taramallihAyanAnAM tatra ca taro vego bAlaM vA iti 'malla mallidhANe' ityasmAt dhAtoH bhavati tathA ca taramallI taradhArakaH vegAdi kArakaH hAyana: sambasaro'sti yeSAM te tathAbhUtAH navataruNA ityarthaH teSAm idaM ca vakSyamANa varaturaGgANAmityasya vizeSaNam punazca kIdRzAnAm 'harimelAmaulamalliacchANaM' harimelA mukulamallikAkSANAm harimelA vanaspati vizeSastasyAH mukulA kuDamalaM kalikA mallikA ca vicakila nAmaka zubhrapuSpaM tadvad akSiNI netrANi yeSAM te tathAbhUtA: teSAM zuklAkSANAmityarthaH, punazca kodRzAnAm 'caMcucciya laliya puliya caLa cavala caMcalagaINaM' caJcucita calita pulita cala capalacaJcalagatInAm caJcuritam kuTilagamanam athavA cancuH zukacaJcuH tadvad vakratayA ityarthaH uccitam ucchritAkaraNam pAdasyotpATanaM cancuccita taccalitaM ca vilAsayuktA gatiH pulitaM ca gativizeSaH evaMvidhA tathA cala: bAyuH tadvat zIghragAmitvAt tadvaccapalA caJcalA atIva capalA gati ryeSAM te tathA atIva isa pATha taka kathana karanA cAhiye yahA~ yAvat pada se savarNaka senAGgoM kA grahaNa huA hai| (tayaNataraMcaNaM taramallihAyaNANaM harimelA maulamalliacchANaM caMcuccialaliapulisa calacavalacaMcalagaINaM laMghaNavaggaNa dhAvaNa dhovaNa tivai jaiNa siksviyagaiNaM lalaMtalAmagalalAya. varabhUsarANaM muhamaMDagaocalagathAsaga mahilANa cAmaragaMDaparimaMDiyakaDINaM kiMkaravarataruNapaDiggAhayA adrasayaM varaturagANaM purao ahANupuvIe saMpaTTiyaM) inake bAda taramallihAyana vega dhAraNa karAne vAlA haiM varSa jinho ke aise navIna-taruNa tathA harimelA nAmaka vanaspati vizeSa kI kalikA ke jase evaM moMgharoM ke puSpa jaisI zubhra AskhoM vAle, tathA vAyu ke jaise zIghra gAmI hone se. pulitagati se cAla calanevAle, TAMpoM kA AsphoTana karate hue calanevAle vilAmyukta gativa le, . ahIM yAvata padathI savaka senagenuM grahaNa thayuM che. (tayaNaMtaraM ca NaM tarallihAyaNANaM harimelA maulamalliacchANaM caMcuccialalima puliacalacavalacaMcalAINa laMghaNavaggaNadhAvaNadhovaNativai taiga sikkhiyagaINaM lalaMnalAmagalalAyavarabhUsarANa muhamaMDagaocalaga thAsaga ahilANa cAmaragaDapari-maMDiyakaDINaM.. kiMkara varataruNa paDiggahiyA aDhasaya varaturagANaM purao ahANupuvvIpa saMpaTThiyaM ) tyArabAda taramalihAyavegadhAraNa karanAra chevarSa jenA evA navIna, taruNa tathA harimelA nAmaka vanaspati vizeSanI zuddha kalikA jevI ane mogharAnA puSpa jevI zubhra AMkhevALA tathA vAyunI jema zIghagAmI hovAthI pulita gatithI cAla cAlanArA, TApanuM Asphayana karatA cAlanArA, vilAsa yukta gativALA, laMghana kriyAmAM-khADA Adine
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ 882 jambUdvIpapraptisatre capala-turaMgA teSAM punaH kIdRzAnAm varaturaGgAnAm 'laMghaNavaggaNadhANadhoraNativaijaiNa sikkhiyagaINaM' laMdhanavalgana-dhAraNadhoraNatripadijayizikSitagatInAm sUtre prakRtatvAt padavyatyAsaH tatra zikSitam abhyastaM laMghana gardAderatikramaNaM ullaMghanaM valganam utkUdanam dhAvanam-zoghragamanam tvaritaM vegena gamanam dhoraNaM gaticAturyam tathA tripadI bhUmau tripadA sthAnam jayinI anyasya gati jayanazIlA gatizca yeSAm te tathA atra zikSitapadaM sarvataH Adau prayoktavyaM mUle pada vyatyayaH prAkRtatvAt punaH kIdRzAnAm 'lalaMtalAmagalalAyavarabhUsaNANaM' laladramya galalAtavarabhUSaNAnAm lalanti dolAyamAnAni 'lAma' iti ramyANi galalAtAni kaNThe nyastAni varabhUSaNAni zreSThAlaGkArA yeSAM te tathA teSAm tathA 'muhamaMDaga ocUlaga thAsaga ahilANa cAmaragaMDaparimaMDiyakaDINaM' mukhabhANDakAvacULasthAsakAhilANa cAmara gaNDaparimaNDitakaTInAm tatra mukhamaNDakaM mukhAbharaNam avacUlA pralambagucchAH sthAsakAH dappaNAkArA azvAlaGkArAH ahilANaM mukhasaMyamanam etAni santi yeSAmiti mukhabhANDakAvacUlasthAsakAhilANAH atra matvarthIyalopo draSTavyaH tathA cAmaragaNDaiH cAmaradaNDai parimaNDitA zobhitA kaTiH kaTipradezo yeSAM te tathA bhUtAsteSAm bahuvrIhe pazcAt karmadhArayaH punaH kIdRzAnAm 'kiMkaravarataruNapariggahiyANaM' kiGkara-varataruNaparigRhItAnAm kiGkarAH azvAnAM kiGkarabhUtAH ye varataruNAH vara yuvapUruSAstaiH parigRhItAnAm avalambitAnAm 'aTThasayaM varaturagANaM puro ahANupuvIe saMpaTiyaM' tti aSTazatam aSTottaraM zatam uktavizeSaNaviziSThAnAM varaturagANAM purataH agre yathAnupUrtyA yathAkrama saMprasthitam atrASTAzatamityupalakSaNaM tena caturazItyazvAnAmanyatra kathitAnAM saMgraho bhavatIti jJAtavyam / atha gajAH 'tayaNaMtaraM ca NaM IsidaMtANaM IsimattANaM laMghana kriyA meM gataM Adi ke laMdhana karane meM zikSita, kUdane kI kriyA meM zikSita, dhAvana kriyA meM zikSita bhUmi meM tIna pairoM se khaDe hone kI kriyA meM zikSita, tathA anya ko gati ko parAsta karanevAlI gativAle, galo meM laTakate hue ramya zreSTa AbhUSaNoM vALe, mukha ke AbhUSaNoM se. apacaloM se lambe 2 gucchoM se, sthAsakoM se-darpaNa ke jase azvAlaGkAroM se ahilANalagAmoM se yukta, tathA cAmara daNDoM se suzobhita kaTi pradezavAle, kiMkara mRta zreSTha yuvA puruSa jinheM par3e hue haiM aise 108ekaso pATha dhor3e prasthita hue yaha108pada upalakSaNarUpa hai isaliye yahA~ 84 lAkha ghor3oM kA saMgraha huA jAnanA cAhiye (tayaNaMtaraMcaNaM IsidaMtANaM IsImattANaM sALaMgavAmAM zikSita thayelA, kUdavAnI kriyAmAM zikSita dhAvana kriyAmAM zikSita, bhUmimAM traNa paga upara ubhA rahevAnI kriyAmAM zikSita temaja bIjAonI gatione parAsta karanArI gati vALA, grIvA emAM jhUlatA ramya zreSTha AbhUSaNe vALA, mukhanA AbhUSAthI.. avarlenA lAMbA-lAMbA gucchAothI, sthAthI-darpaNa jevA azvAlaMkArothI ahi thI yukta tathA cAmara da DAthI suzobhita kaTi pradeza vALA kiMkara bhrata zreSTha yuvA puruSoe jemane pakaDI rAkhyA che evA 108 ghoDAo prasthita thayA. A 108 56 35kSaY 35 cha. se pahathI bhatre 84 vA ghAmAnA sddthye| che. (tayaNaMtara
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 1.3 vakSaskAraH sU028 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 883 IsituMgANaM Isi ucchaMgaunnayavisAladhavaladaMtANaM kaMcaNakosIpaviTThadaMtANaM kaMcaNamaNi rayaNabhUsiyANaM varapurisArohagasaMSauttANaM gayANaM aTThasayaM purao ahANupuvIe saMpatthiyaM tti' tadanantaraM ca khalu ISadAntAnAm-manAggrAhitazikSANam idaM ca vakSyamANagajAnA mityasya vizeSaNam punazca kIdRzAnAm ISanmattAnAm-manAga yuvatvamApannAnaM yauvanArambhavartitvAt punaH kIdRzAnAm iSatuGgAnAm ISaduccAnAm tasmAdeva 'Isi ucchaMga unnaya visAladhavaladaMtANaM, ISaducchaGgonnatavizAladhavaladantAnAm ISaducchaGga, utsaGgaH pRSTadezaH tasmin ISadutsaGge kiJcitpRSTadezabhAge upari unnatA merudaNDA adho bhAge ca vizAlAzca udarAparaparyAyAvayava vizeSAH yovanArama vititvAdeva te ca te dhavaladantAzca te santi yeSAM te tathA bhUtAsteSAm punaH kIdRzAnAM gajAnAM kAJcana kozI praviSTadantAnAm-kAzcanakozyaH suvarNakholAH tApnu praviSTA dantAH yeSAM te tathAbhUtAH teSAm tathA kAJcanamaNiratna bhUSitAnAM kAJcanAni suvarNAni meNayaH candrakAntAdayaH ratnAni ca anye bahumulyakaratnavizeSAstaiH bhUSitAH zobhitAH ye te tathAbhUtAH teSAm punaH kIdRzAnAm varapuruSarohakasaMprayuktAnAm varapuruSAH zreSTapuruSAH ye rohakAH ArohakAH niSAdinastaiH samprayuktAH IsituMgANaM IsiucchaMga unnavi mAladhavaladaMtANaM kaMcaNakoDopavidvadaMtANaM kaMcaNamaNirayaNabhUsiyANaM varapurisArohaNasaMpauttANaM gayANaM aTThasayaM purao ahANupubIe saMpatthiyaMtti) inake bAda hAthiyoM kA jhuNDa prasthita huA ye hAthI jinake abhI pUrNarUpa se dAMta bAhara nahIM nikala pAye the-kintu kucha 2 rUpa meM hI jinake dAMta bAhara nikale the aise the isI kAraNa jo pUrNarUpa se yuvAvasthA saMpanna nahIM the-yuvatva kI ora bar3ha rahe the prI U~cAI jinameM abhI prakaTa nahIM ho sakI thA, pRSTha deza bhI jinakA pUrA U~cA nahIM ho pAyA tho, aise usa ISadunnatapRSTha deza meM jinakA merudaNDa kucha 2 U~cA thA tathA adhobhAga meM udarAparaparyAyarUpa . avayava vizeSa vizAla the dAMta inake bilakula zubhra the ve suvarNanirmita kholI se mAvRta the ye suvarNo se candrakAnta Adi maNiyo se evaM bahumUlya ratnavizeSoM se zobhita the inake U~para azva caNa IsidaMtANaM IsimattANaM IsituMgANaM IsiucchaMga unnavisAla dhavala daMtANaM kaMcaNa kosIpaviTThadaMtANaM kaMcaNarmANarayaNabhUsiyANaM varapUrisArohaNasaMpattANaM gayANaM aTThasaya purao ahANupuvvIe saMpatdhitti) tyArA hAthImAnA samUDa prasthita thI. ye DAthAmA jemanA dAMte hajI pUrNa rUpamAM bahAra paNa nIkaLyA hatA, paNa cheDA-cheDA dAMta jemanA bahAra nIkaLyA che evA hatA, ethI e hAthIo pUrNa rUpamAM yuvAvasthA sampanna thayA na hatA. yuvAvasthA tarapha e hAthIe vadhI rahyA hatA. pUre pUrI UMcAI paNa e hAthIonI hajI prakaTa thaI na hatI, e hAthI enA pRSThabhAga paNa hajI saMpUrNa rUpamAM UMcA thaye na hato, e vA e ISadu unnata pRSTa dezamAM jemane merudaMDa theDa-Do uMco hate. tathA adha bhAgamAM Udara upa2 paryAyarUpa avayava vizeSo vizALa hatA e hAthIonA dAMte ekadama zubhra hatA. e dAMta suvarNa nirmita patrathI AvRtta hatA e hAthIe suva- NethI, candrakAMta vagere maNiethI temaja bahumUlya ratnavizeSo thI zobhita hatA, emanI
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ 884 jamvRddhopapraptisUtre ye te tathAbhUtAH teSAm evaM bhUtAnAM gajAnAM hastinAm aSTazatam aSTottarazataM purato yathAnupUA krameNa samprasthitam / atha rathAH tayaNaMtaraM ca NaM sachattANaM sajjhayANaM saghaMTANaM sADAgANaM satoraNavarANaM sarighosANaM sakhikhiNo jAlaparikkhitANaM himavaMta kaMdaraMtaraNivAya saMvaddhiya cittatiNisa kaNagamaNijuttadAragANaM kAlAyasasukayaNemijata kammANaM susilimvattamaMDaladhura NaM AiNNavaraturaga saMpauttANaM kusalaNaracchea sArahima saMpaggahiyANaM battIsatoraNaparimaMDiyANaM sakaMkaDavaDeMsagANaM sacAvasara paharaNAvaraNa bharia juddha sajjANaM aTTasayaM rahANaM puro ahANupubIe sapadviyaM'iti sthAnAM vizeSaNAni AhatadanantaraM ca khalu ramaNIyAti ramaNIya sacchatrANAM chatrayuktAnAM sadhvajAnAM mahAdhvajasahitAnAM saghaNTAnAm ghaNTikAyuktAnAM sapatAkAnAM laghudhvajasahitAnAM satoraNavagaNAM zreSTatoraNayuktAnAm atra toraNaM dvArasya avayavavizeSaH yadvA toraNam 'meharAva' iti bhASAprasiddhaM tadyuktAnAM sanandighoSANAM nandidhoSAH yugapad dvAdazaprakAraka vAdyotthitadhvanivizeSAH teH sahitAnAM sakiGkiNIjAlaparikSiptAnAM parikSiptakSudraghaNTikApaDkivizeSayuktAnAM himavat kandarAntaranirvAtasaMvaditacitratiniza kanakamaNiyuktadArukANAm' tatra himavataH kSudrahimavataHkSudrahimavadgireH nirvAtAni vAtarahitAni yAni kandarAntake cAlana kriyA meM paTutara viSAdojana baiThe hue the aise ye hAthI 108ekaso ATha the (tayaNaMtaraMcaNaM sachattANaM sajjhayANaM saghaMTANaM,sapaDAgANaM, tatoraNa varANaM saNaMdighosANaM sakhikhiNIjAlaparikkhittANaM hima-vaMtakaMdara taraNivAya saMvaddhiya cittatiNisakaNaga maNijuttadArugANaM ) inake bAda ratha saMpra sthita hue ye ratha chatroM sahita the, vajA sahita the ghaMTAoM sahita the patAkAoM-ladhudhvajAosahita the zreSTha toraNoM se yukta ye dvAra ke avayavavizeSa kA nAma toraNa hai jise bhASA meM meharAva kahA jAtA hai| naMdighoSa se samanvita the eka sAtha jo bAraha prakAra ke bAje banate haiM aura unase jo dhvanikA aMbAra nikalatA hai usakA nAma nandighoSa hai choTI 2 ghaTiyoM kA jAla taratIba bAra inake Upara vichA humA thA inameM jo phalaka-vizeSa prakAra ke paTiye lagAye gaye the-ve kSudra himavagiri kI nirvAta kandarA ke bIca meM-bhItara saMvaddhita hue vividha upara azva saMcAlana kriyAmAM paTutara leke karatAM paNa vizeSa paTu evA viSAdI ane tA. avA me hAthI 108 tA. (tayaNaMtaracaNaM sachattANaM sajjhayANaM saghaMTANaM sapaDAgANaM, satoraNavarANaM, saNaMdighosANaM sakhitriNIjAlaparikkhittANaM himavaMtakaMdarataraNibbAyasaMvaddhiya cittaggitiNisakaNagamaNijuttadArugANa) tyA2mA 2the| sasthita thayA. me 2the| chatrI sahita tA. jI sahita hatA, ghaMTAsA saDita tA, ptaasaaladevajIe-sahita hatA. tArAthIyuktahata dvAranA avayava vizeSanuM nAma tAraNa che. jene hindI bhASAmA 'maherAba' huvAmAM bhAvacha. nahidhAvathI samanvitatA.ahIsAtheresAra prakAranA vAdyo vagADavAmAM Ave ane temAthI je dhvani nIkaLe che tenuM nAma naMdighoSa che. nAnI-nAnI ghaMTaDIono samaha kamizaH emanI upara ADUta hatA. emanI aMdara je kalaka vizeSa prakAranA pATiyA lagADavAmAM AvyA hatA-te kSudra himavarda girinI nirvAta
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAraH su0 28 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 885 rANi darImadhyAni tatra saMvaddhitAH vRddhi prAptAH citrAH vividhAH anekaprakArakAH tinizAH tannAmaka vRkSavizeSAH teSAmeva kanakamaNiyuktAni dAruNi kASTavizeSaphala kAni yeSu tetathA teSAm punaH kIdRzAnAm kAlAyasa sukRta nemiyantrakarmakANam kAlAyasaH lohavizeSaH tena sukRtaM suracitaM nemiyantraM nemiH cakraparidhiH tasyopari bhAge vartamAnaM yantraM tasya karma gatikriyA yeSAM te tathA punaH kIdRzAnAm muzliSThavRttamaNDaladhurANAM muzliSTaM susaGgataM vRttamaNDalaM cakroparibhAgevartulAkArarUpa dhuraM dhurAyeSAM te tathA teSAm punaH AkIrNa varaturagasaMprayuktAnAm Akoyante vyApyante javAdi guNairiti AkIrNAH varaturagAH zreSThAzvAH te musaMprayuktAH suSTusamyagyojitAH yeSu te tathA punaH kIdRzAnAm kuzalanaracchekasArathi musaMpragRhItAnAM kuzalAH nipuNAH naracchekAH manuSyeSu caturAH taiH susaMpragRhItAH suSTu saJcAlitAH ye te tathA teSAm punaH kIdRzAnAM dvatriMzattUNaparimaNDitAnAM dvAtriMzat dvAtriMzatsaMkhyakAH tUNAH bANAdhArabhUtAH taiH maNDitAH zebhitAH ye te tathabhUtAsteSAm punaH kIdRzAnAm sakaGkaTAvataMsakAnAM saGkaTAH kavacAH avataMsakaH zirastrANabhUtAH ziroveSTanarUpA AbharaNavizeSA ste santi yeSu te tathAbhUtasteSAm punaH kIdRzAnAm sacApazara praharaNAvaraNabharitayuddha sajjAnAm cApAH dhaSi taiH sahitAH zarAH vANAH tathA tinisa vRkSoM ke bane hue the aura kanaka evaM maNiyoM se svacita the. (kAlAyasa sukayaNemijatakammANa susiliTThavattamaMDaladhurANa AiNNaparaturagasaMpautANa) kAlAya talohavizeSa-se 'suracita cakraparidhi ke upara vartamAna yantra ko gatikriyA 8 yukta the. inakI dhurA sazliSTa susaMgata evaM gola maMDala vAlI thA. apane vega se yukta aise zreSTha ghADe inameM jute hae the. (kusalanaraccheka sArathi susaMpaggahiyANa) kuzala sArathiyoM dvArA jo ki ratha saMcAlaka manuSyoM ke bIca meM zreSTha mAne jAte the ye saMcAlita ho rahe the. (battIsatoNaparimaMDiyANaM sakekaDavaDe sagANaM sacAva sarapaharaNAvaraNabhariajuddhasamjANaM aTThasaya rahANa purao ahANuphavIe saMpadriya) 32 bANoM ke dharane ke sthAna bhUta toNoM se-bhAgoM se parimaMDita the ye sakaTa kavaca aura avataMsaka-zirastrANabhUta-AvaraNavizeSoM se bhare huye the, dhanuSa-vANa-praharaNa, aura kadarAnA madhyamAM-aMdara saMvarjita thayelA vividha tiniza vRkSonA banAvelA hatA. temaja ina bhane bhaNiyA thI the (tA . ( kAlAyasa sukayaNemijatakammANaM susiliTThavattamaMDaladhurANa AiNNavaraturagasusaMpauttANaM sAyasa-yA vizeSa thI suthita ya. paridhinI upara vidyamAna mannanI gati kiyA thI e yukta hatA. e rathanI dhurA suSTi , susaMgata temaja goLa- maMDalavALI hatI pitAnA vegathI yukta evA zreSTha ghoDAyA se rathAmA netA tA. (kusalanaranchekasArathi susaMgahiyANaM)zala saathiye| vo ke jeo 2tha saMcAlaka manuSyamAM zreSTha mAnavAmAM AvatA hatA e 2thA saMcAlita thaI raghA utA. (battIsatoNaparimaMDiyANaM sakaMkaravaDeMsagANaM sacAvasarapaharaNAvaraNabhariajuddhasajjANa ahasaya rahANa purao ahANupuvvIe saMpaTTiyaM) 32 matrIza mAne bhUvAnA sthAna zrata tANe thI tUNIrethI e rasthAthI maMDita hatA. e rathA sakakaTa, kavaca ane avataMsaka
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ 886 ambUddhopaprajJaptisUtra praharaNAni AyudhAni asyAdIni AvaraNAni kavacAni taiH bharitAH paripUritAH ataeva yuddhasajjAH saGagrAmasajjitAH ye te tathAbhUtAsteSAM rathAnAm aSTazatam aSTottaraza tam purato yathAnupUrtyA yathAkramaM saprasthitaM saMcalitam / atha padAtayaH-'tayaNaMtaraM ca NaM asisatti kuMta tomarasUlalauDa bhiDipAladhaNupANisajja pAitta NIyaM purao ahANupuyoe saMpatthiyaM tti' tadanantaraM ca khalu asizakti kuntatotrarazUlalagUDabhindipAla dhanuHpANisajjaM padAtyanIkaM pAdacArI sainyasamUhaH purato yathAnu pUA samprasthitamiti tadanantaraM ca khalu padAtyanIkaM pAdacArakasainyasamUhaH purato yathAnupUA samprasthitaM tat ityAha-'asi' ityAdi / 'asizaktikuntatomarazulalaguDa bhindipAladhanuHpANi sajjam-tatra AsaH khaDgaH, zaktiH trizUlaM kuntaH prasiddhaH tomaraH bANavizeSaH zUlam ekazulaM laguDaHprasiddhaH bhindipAlaH zastravizeSaH dhanuH prasiddham ete pANI haste yasya tat yathA sajjaM saGgrAmAdi svAmi kArye tatparam evaMbhUtaM sat tat sNsthitmityrthH| 'taraNaM se bharahAhive NariMde hArotthaya sukayaraiyavacche jAva amaravai saNNibhAe iddhoe pahiyakittI cakkarayaNadesimagge aNegarAyavarasahassANuyAyamagge' tataH khalu sa mahArAjo bharatAdhipo narendraH hArAvastRtamukRtaratidavakSasko - yAvat Ayudha inameM jagaha jagaha para rakhe gaye the. ataeva aisA pratota hotA thA ki mAno ye ratha yuddha ke nimitta hI sajjita karane meM Aye haiM. aise ye ratha 108 the. (tayaNaMtaraMcaNaM. asi. satti kuMta. tomara. sula. lauDa, bhiMDiyAlaghaNupANisajjapAittANIyaM puramao mahANupuvvIe saMpatthiyaM ) inake bAda age padAtya nIka-paidala senA samUha calA isameM pratyeka sainika ke hAtha meM asi-talavAra zakti-trizUla, kunta, bhAlA, tomara bANavizeSa, zUlalagUDalAThI, bhindipAla-zastravizeSa evaM dhanuSa ye saba the. (taeNaM se bharahAhive Nari de hArotthayasukayaraiyavacche jAva amaravai saNNimAe iddhIe pahiyakittI, cakkarayaNadesiyamagge, aNeNarAyavarasahassANuyAyamagge jAva samudaravabhUyapiva karemANe 2 savviddhoe savvajjuIe jAva nnigyozirastrANabhUta AvaraNa vize thI alaMkRta hatA. dhanuSa, bANu praharaNa ane Ayudha e ratha mAM sthAna sthAna upara mUkavAmAM AvyA hatA. ethI enI pratItI thatI hatI ke jANe e 2the yuddha mATe ja su jijata karavAmAM AvyA na hoya ! e rathe 108 hatA. (tayaNaMtaracaNaM asisattikutatomarasUla, lauDa, bhiDiyAla dhaNupANisajja pAittANIyaM parao aha.NupUvvIpa saMpatthiyaM) tyA2mA mAga mAga pahAtyanI: pati senAnI samUha cAle. e padAti senAnA dareka dareka sanikanA hAthamAM asi talavAra, zaktitrishuul, huta-be, tAbha2 mA vizeSa, zUla, sa-sADI, miyA zastra vizeSatama 155 se mayAM ma-zakho tai (tapaNaM se bharahAhive NariMde hArotthayasukaya raiyavacche jAva amara vaha saNNibhApa iddhIpa pahiyakittI cakkarayaNadesiyamagge, aNegarAyavara sahassANuyAyamagge jAva samuddababhU yaMpivakaremANe 2 saghiddhIe savajjuIe jAva Nigghosa
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 28 rAjyopArjanAnantarIyabharatakAryavarNanam 887 tatra hAreNa-muktAhAreNa avastRtam AcchAditam ataeva sukRtaratidaM suSThucitatayA AnandajanakaM vakSo vakSaHsthalaM yasya sa tathA, atra yAvatpadAt kuNDalodyotitAnanaH pralambaprAlambamAnasukRtapaTottarIyaH iti grAhyam, punaH kIdRzaH saH tatrAha'amaravai' ityAdi 'amarabai saNNibhAe' amarapatisannibhayA intulyayA RddhayA bhavanAbharaNAdi lakSaNayA sampadA (yuktaH), tathA prathitakItiH vikhyA :yazAH tathA cakraratnadezitamArgaH cakraratnena dezitaH pradarzito mArgoM yasmai sa tathA, tathA aneka rAjavarasahastrAnuyAtamArgaH-anekarAjavarasahastraiH anuyAtaH anugato mArgoM yasya bharatasya sa tathA tasya mukuTadhAriNo'nekasahasrA gajapravarA rAjAnaH SaDkhaNDAdhipatirbharatapradarzitamArge pracalantIsyarthaH digvijayAtha gamanasamaye senAdikAnAM zabdamupamAnena darzayannAha-'jAva samuddaravabhUyaMpiva karemANe karamANe savvaddhIe savvajjuie jAva NigyosaNAiyaraveNaM' yAvatsamudraravabhUtAmiva samudrazabdaM prAptAmiva medinImiti gamyam atra yAvatpadAt truTita vAvizeSa zabdasanninAdena azvagaja sainyAdi zabdabAhulyena ca samudraravaM prAptamiva medinI kurvan saNAiyaraveNaM gAmAgaraNagarakheDakavvaDamaDaMba jAva joyaNaMtariyAhiM vasahIhiM vasamANe 2 jeNeva viNIyA rAyahANI teNeva uvAgacchai) isa taraha ke ThATha bATa se sajita huA jisakA samasta rAjavaibhava jisake Age 2 cala rahA hai aise ve bharata jahA~ para apanI vinItA nAma kI rAjadhAnI thI vahA~ para Aye aisA sambandha yahA~ para lagAnA cAhiye, apane mamasta ganasI TATha bATa se calane vAle bharata rAjA kA vakSasthala muktAhAra se AcchAdita thA ata eva vaha dekhane vAlo ko Ananda dAyaka banA huA thA yAvat kuNDala kI kAnti se mukhako AbhA dviguNita hokara bAhara phaila rahI thI, bahuta ho sundara DhaMga se lambe adhovastra aura uttarIyavastra inhoMne pahire hue the amarapati jaisA Rddhi se yukta the, inakA yaza cAroM dizAoM meM prakhyAta ho cukA thA vinItA rAjadhAnI kA aura jAnevAle niSkaMTaka mArga ko batAnevAlA cakraratna inake Age 2 jA rahA thA aneka zreSTha rAjAoM kA sahastra inake pIche 2 cala rahA thA, senA mAdijanoM ke utthita hue zabdoM se usa samaya yaha bhUmaMDala ko, samudra ke tUphAnI zabdoM se jAiyaraveNa gAmAgara garakheDa kavvaDamaDaMba jAva joyaNa tariyAhi vasahihi vasamANe 2 jeNeva viNIyA rAyahANI teNeva uvAgacchada) mA tatana 18-mAra thI yaasnaa2| bharata jAnuM vakSasthala muktAhAra thI samalaMkRta hatu. ethI darzako mATe te Ahala daka banI gayuM hatu yAvat kaMDalanI kAMti thI mukhanI AbhAdviguNita thaI ne bahAra praparI rahI hatI. atIva sudara DhaMga thI e rAjAe adhovastra ane uttarIya vacce dhAraNa karelA hatA e nRpati amara pati (indra) jevI addhi thI yukta hatA. emano yaza mera dizAe mAM prakhyAta thaI cUkyo hato. vinItA rAjadhAnI tarapha jatuM ane niSkaTaka mArga batAvanAruM cakraratna emanI AgaLa-AgaLa cAlI rahyuM hatuM aneOM zreSTha rAjAo ne samUha emanI pAchaLa- pAchala cAlI rahyo hate pitAnI senA vagere thI usthita zabda thI te samaye bhUmaMDalane jANe samudranA tophAna thI ghara zabda thayona hAya, Ama batAvatA te nRpa bharata cAlI
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ 888 - jambUdvIpaprajJaptisUtre kurvan sarvaddharyA hastyazvAdi sarva sampadA sarvadyutyA maNimukuTAdi tyA sarva kAntyA yAvat nirghoSanAditena yAvatpadAt bherI jhallarI mRdaGgAnekavAdyaparigrahaH teSAM nirghoSanAditena mAdhvanipratiraveNa ( yuktaH ) sa mahArAjo bharataH 'gAmAgaraNagarakheDa kabbaDamaDaba joriyA sahohiM vasamANe baramANe jeNeva viNIyA rAyahANI teNeva uvAgacchara' grAmAkaranagara kheTakarbaTa maDamba yAvad yojanAntaritAbhiH yojana vyavahitAbhiH vasatibhiH nivAsasthAnaiH vasan vasan nivasan nivasan yatraiva vinItA tannAmnI rAjadhAnI tatraiva upAgacchati sa bharataH / yAvatpadAt droNamukha pattanAzrama sambandha sahasramaNDitaM stimitamedinIkAm upadravarahitena sthiramedinIsthajanAM vasudhAmabhijayan 2 ayyANi uttamottamAni varANi ratnAni pratIcchan taddivyaM cakraratnamanugacchan anugacchan iti grAhayam grAmAkaranagarAdonAM tu asminneva vakSaskAre avyavahita paDviMzati sUtre draSTavyam ' uvAgacchittA' upAgatya ' viNIyAe rAyahANIe adurasAmaMte duvAlasa joyaNAyAmaM Navajo yaNavitthinnaM jAva khaMdhAvAranivesa karei' vinItA rAjadhAnyAH rAjadhAnIbhUtanagaryAH vinItA adUrasAman nAtidUre nAtisamIpe dvAdazayojanAyAmam aSTAcatvArizatkrozarpA ra mitadairghyam, navayojanavistIrNa SaTtriMzatkroza vistAra bhUtaM yAvatskandhAvAranivezaM karoti / atra yAvatpadAt varanagarasahavyApta huA nahI mAnoM aisA karatA 2 cala rahA thA aura hastyazvAdi rUpa apanI sampatti se maNimukuTAdikoM kI cuti se evaM zArIrika kAnti se digmaMDala ko Azcarya cakita karatA huA A rahA thA sAtha meM aneka prakAra ke bAje bajate hue A rahe the isa taraha ve bharata rAjA grAma Akara nagara kheTa, karbaTa Adi sthAnoM meM cAra 2 koza se antara se apanI senA kA paDAva DAlate 2 aura vahA~ ke nivAsiyoM dvArA pradatta proti dAna ko svIkAra karate 2 jahA~ para vinItA nAma kI rAjadhAnI thI vahA~ para A pahu~ce grAma Akara Adi padoM kI vyAkhyA isI prakaraNa meM 26 ve sUtra meM abhI 2 kI gaI hai so vahIM se dekha lenI cAhiye (uvAgacchittA viNoyAe adurasAmaMte duvAlasajoyaNAyAmaM Nava joyaNavitthinnaM nAva svadhAvA nivesa karei) vinItA rAjadhAnI ke pAsa Akara inhoMne apanI senA kI 48 koza lambo rahyo hatA. temaja hasti azvabAdi rUpa peAtAnI sampatti thI, maktti mukuTAdinI dyuti thI temaja zArirIka kAMti thI digmaMDala ne Azcaya cakita banAva tA cAlI rahayA hatA. tenI sAthe aneka prakAranA vAdyo vagADanArA beA vAdyo vagADatA cAlI rahyA hatA. A pramANe te bharata rAn grAma, bhA4ra, nagara, jeDa, muMDa, vagere sthAnobhAM yAra-yAra gAnA a Mtara thI pAtAnI senAnA paDAva nAkhatA nAkhatA ane tyAMnA nivAsIe dvArA pradatta prItidAnane svIkAratA svIkAratA jyAM vinItA nAme rAjadhAnI hatI tyAM pahoMcyA grAma, Akara vagere padAnI vyAkhyA A prakaraNamAM ja 26mAM sUtramAM hamaNAM ja karavAmAM AvI che te jijJAsu na tyAMcI lagI be (uvAgacchittA viNIyApa adUrasAmaMte duvAla sajoyaNAyAma jaba joyaNavitthimna jAva khaMdhAbAra nivesa kareha) vinItA rAjadhAnI pAse pani te rAjA e peAtAnI senAnA 48 gAu vAMmA ane 36 gAu paheLA paDAva nAkhyuM. e
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAzikAThIkA tR. 3 vakSaskAraH su0 28 rAjyopArjanAnantarIyabharata kAryavarNanam 889 zamiti grAhyam / 'karitA' kRtvA 'vaDhairayaNaM saddAvei sadAvittA jAva posahasAlaM arrfans' varddharitnaM zabdayati Ahvayati zabdayitvA AhUya yAvat pauSadhazAlAmaMtuvizati atra yAvatpadAt pauSatrazAlA nirmANArtha varddhaki AjJApayati sa ca pauSadhazAlAM karoti kRtvA uktAmAjJaptikAM rAjJe bharatAya samarpayatIti grAhyam ' aNupavisittA' anuyi 'viNIyAe rAhANIe amabhattaM pagiNDai' vinItAyAM rAjadhAnyAm aSTamabhaktaM prati atra vinatAdhiSThAyakadeva sAdhanAya / nanu idamaSTamAnuSThAnam anarthakaM vinItA ko bharatasya pUrvameva tadavikAre sthitatvAditi cenmaivaM nirupadraveNa vAsasyaiyarthimityabhiprAyAt paNDittA' pragRya 'jAva apabhattaM paDijAgaramANe 2 viharai ' yAvat aSTamabhaktaM pratijAgrat viharati tiSThati sa bharataH iti bhAvaH // 28 // aura 36 koza taka ko caur3I chAvanI DAlI yaha chAvanI kA sthAna vinItAnagaroM ke pAsa hI thA yaha eka zreSTa nagara ke jaisA usa samaya pratIta hotA thA (karitA veddhairayaNaM sadAvei) senA kA par3Ava DAlekara phira bharata garezane apane varddhakiratna ko bulAyA (sadAvittA jAva posaha sAla aNupavisaMha) aura pauSazAlA ke nirmANa karane ko AjJA pradAna kI AjJAnusAra usane pauSatrazAlA kA diyA aura pIche pauSadha, zAlA ke nirmANa ho jAne kI svavara zrIbharata nareza ke pAmapahuMcA bharatanareza usa pauSadhazAlA meM A gaye (anupavisittA viNoyAe rAyahANIe aTTamabhattaM pariNDai) vahA~ Akara unhoMne vinItA nagaroke adhiSThAyaka deva ko vazameM karane ke liye aSTamabhakta kI tapasyA dhAraNa ka (panihitA jAva aTTamabhataM paDijAgara mANera viharaha) aura dhAraNa karake yAvat ve usameM chI taraha se sAvadhAna hogaye yahAM aisI AzaMkAho sakatI hai ki yahAM para jo bharata narezane aTTama (ka) tapasyA dhAraNa kA vaha to eka prakAra se anarthaka jaisI hI pratIta hotI hai kyoMki vinItA rAjadhAnI to pahile se unake sarvAdhikAra meM sthita tho so isakA samAdhAna aisA hai ki binA kisI paDAva vinItA nagarInI pAse ja hatA e paDAva kajanone eka zreSTha nagara jevAja pratIta thatA iteo (karitA vaDDhairayaNaM sadAvei) senAnI paDAva nAjIne pachI bharata nareze potAnA vaDilane meAvya (sadAvittA jAva posahasAla aNupavisa) bhane mosAvAne tene pauSadhazAlA nirmANu karavAtI AjJA ApI. AjJA mujaba te vaddha kIrane pauSadhazAlA mAvI ane pachI pauSadhazAlA nimita thaI gaI che evI sUcanA bharata nareza pAse pahoMcADI, anireza te poSazAmA rahyo (aNupavisittA viNIyAe rAyahANI aTTamabhantta eit) tyAM paheAMcIne bharata nareze vanItA nagarIta adhiSThAyaka devane vazamAkaravA mATe ma bhanI tapasyA 40 (giNDittA jAva aTTamabhattaM paDijAgaramANe paDijAgara mANe viraha) mane dha2 urIne yAvat te te sArI rIte prAvadhAna thAI gye| bhatre kSetrI azaMkA uddabhavI zake tema che ke, ahIM je bharata nareze aThThama bhaktanI tapasyA dhAraNa karI te te eka rIte anathaka jevI ja pratIta thAya che, kemake vinItA rAjadhAnI te pahele thI ja temanA sarvAdhikAramAM hatI" te A zaMkAnuM samAdhAna A pramANe che ke vagara phAI
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ 890 jambUdvIpaprajJaptistre ___yadA sa bharato digavijayaM kRtvA Agacchati svarAjadhAnI tadA tatra kiM karoti tatrAha-" taeNaM se" ityAdi / mulam-tae NaM se bharahe rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamAsi posahasAlAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA koDaMbiya purise sahAveI sahAvittA taheva jAva aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaI NaravaI durUDhe taMceva savvaM jahA heTThA NavariM Nava mahANihio cattAri seNAoNa pavisati seso soceva gamo jAva NigghosaNAieNaM viNIyAe rAyahANIe majjhaM majjheNa jeNeva sae gihe jeNeva bhavaNavarakhaDiMsagapaDiduvAre teNeva pahArettha gamaNAe, taeNaM tassa bharahassa raNNo viNIyaM rAyahANi majjhaM majjheNaM aNupavisamANassa appegaiyA devA viNIyaM rAyahANiM sambhaMtarabAhiriyaM AsiasammajjiovalitaM kareMti appegaiyA maMcAimaMcakaliyaM kareMti evaM sesesu vi paesu appegaiyA NANAviharAgavasaNussiya ghaya paDAgAmaMDitabhUmiyaM appegaiyA lAulloiyamahiyaM kareMti appegaiyA jAva gaMdhavaTTibhUyaM kareMti, appe gaiyA hiraNNavAsaM vAsiMti suvaNNarayaNavairaAbharaNavAsaM vAseMti, taeNaM tassa bharahassa raNNo viNIyaM rAyahANI majjhaM majjheNaM aNupavisamANassa siMghADaga jAva mahApahesu bahave atthathiA kAmathiA bhogatthiA lAbhatthiA iddhisiA kibisiA kArabAhiA kAroDiA saMkhiA cakkiA NAMgaliA muhamaMgaliA vaddhamANayA laMkha maMkha mAiA tAhiM orAlAhiM iTTAhiM kaMtAhiM piAhiM maNunnAhiM maNAmAhiMdhaNNAhiM sivAhi maMgallAhiM sassirIAhiM hiayagamaNijjAhiM hiayapalhAyaNijjAhiM vaggrahiM aNuvarayaM abhiNaMdaMtA ya abhithuNaMtAya evaM vayAsI-jaya jaya gaMdA jaya jayabhaddA ! bhadaMte ajiyaM jiNAhi jiaM pAlayAhi upadrava ke vahAM para vAsa banA rahe tathA prajAjana sukha zAMti se raheM-isake liye yaha tapasyA unhoMne dhAraNa kI ataH isameM sArthakatA hI hai nirarthakatA nhiiN| // 28 // paNa jAtanA upadrave tyAM potAnA vAsa rahe tathA prajA sukha zAMti pUrvaka rahI zake-eTalA mATe A tapasyA temaNe dhAraNa karI. ethI A tapasyA sArthaka ja kahevAya, nirarthaka nahIM 28
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tu.3 vakSaskAraH sU0 29 svarAjadhAnyAM zrIbharatakAryadarzanam 891 jiamajjhe vasAhi iMdoviva devANaM caMdoviva tArANaM camaroviva asurANaM dharaNoviva nAMgANaM bahUhiM puvvasayasahassANaM bahUIo puvakoDIo bahUIo pubakoDAkoDIo viNIyAe rAyahANIe cullahimavaMtagirisAgaramerAgassa ya kevalakappassa bharahassa gAmAgaraNagara kheDa-kabbaDa doNamuha paTTaNAsamasaNNivesesu sammaM payApAlaNovajjia laddhajase jAva AhevaccaM porevaccaM jAva viharAhi ttikaTu jaya jaya saI pauMjaMti, tae NaM se bharahe rAyA gayaNamAlA sahassehiM picchijjamANe 2 vayaNamAlA sahassehiM abhithuvvamANe 2 hiayamAlA sahassehiM uNNaM dijja mANe maNorahamAlAsahasse hiM vicchippamANe 2 tirUvasohaggaguNehiM picchijjamANe 2 aMgulimAlAsahassehiM dAijjamANe 2 dAhiNahattheNaM bahaNaM NaraNArIsahasseNaM aMjalimAlAsahassehiM paDicchamANe paDicchamANe bhavaNapaMtI sahassANaM samaicchamANe 2 taMtI tala tuDiya gIya vAiyaraveNaM madhureNaM maNahareNaM maMjumaMjuNA ghoseNaM apaDibujjhamaNe 2 jeNeva sae gihe jeNeva sae bhaMvaNavaravaDiMsayaduvAre teNeva uvAgacchai uvAgacchittA AbhisekkaM hatthirayaNaM Thavei ThavittA hatthirayaNAo paccoruhai paccoruhittA solasadevasahasse sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA battIsaM rAyasahasse sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA seNAvairayaNaM sakArei sammANei sakAritA sammANittA evaM gAhAvairayaNaM vaddhairayaNaM purohiyarayaNaM sakkArei sammANei sakkArittA sammANittA tiNNisaTTe sUasae sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA aTThArasaseNippaseNIA sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA aNNe vi bahave rAIsara jAba satthavAhappabhiIo sakArei sammANei sakkAritA sammANittA paDivisajjei itthIrayaNeNaM battIsAe uDukallaNiyA sahassehiM battosAe jaNavayakallANiyA sahassehiM battIsAe battIsaibaddhehiM NADayasahassehiM
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ AM~ 892 ___ ambUdvIpaprajJaptisUtre saddhi saMparikhuDe bhavaNavaravasigaM aIi jahA kuberovva devarAyA kelAsaH siharisiMga bhUati tae NaM se bharahe rAyA mittaNAiNiagasayaNasaMbaMdhipariaNaM paccuvekkhai paccuvekkhitA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva majjaNagharAo paDikakhamai paDiNikkhamittA jeNeva bhoaNamaMDave teNeva uvAgacchai uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTTamabhattaM pArei pArittA uppiM pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamatthaehi battIsaibaddhehi NADaehiM uvalAlijjamANe 2 uvaNaccijjamANe 2 uvagijjamANe 2 mahayA jAva bhuMjamANe viharai / / suu0|29|| . chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA aSTamabhakte pariNamati pauSadhazAlAtaH pratiniSkAmati pratiniSkramya kauTumbhikapuruSAn zabdayati zabdayitvA tathaiva yAvat aJjanagirikUTasannibhaM gajapati narapatiH durUDhaH / tadeva sarvaM yathA adhaH navaraM nava mahAnidhayaH catasraH senAH na pravizanti zeSaH sa eva gamo yAvat nighoSanAditena vinItAyA rAjadhAnyA madhyaM madhyena yatraiva svakaM gRhaM yatraiva bhavanavarAvataMsakasya pratidvAraM tava gamanAya pradhAritavAn tataH balu tasya bharatasya rAjJo dhinItAM rAjadhAnoM madhyamadhyena anupravizataH apyeke devA vinItAM rAjadhAnI sAbhyantasvAhyAm AsikkasammArjitopalakSitAM kurvanti apyeke maJcAtimaJcakalitAM kurvanti apyeke nAnAvidharAgavasanocchritadhvajapatAkAmaMDitabhUmikA lApitollocita mahitAM kurvanti apyeke evaM zeSeApa padeSu, apyeke yAvat gandhavartibhUtAM kurvanti apye ke hiraNyavarSa varSanti suvarNaratnavajrAbharaNavarSa varSanti tataH khalu tasya bharatasya rAjJovinItAM rAjadhAnI madhyamadhyena anupravizataH zrRGgATaka yAvat mahApatheSu bahavo'rthArthinaH kAmAthino bhogArthino lAbhArthinaH RddhayeSAH kilbiSikAH kAroTikAH kAravAhikAH zAMtrikAH cAkrikAH lAGgAlakAH subhaTAH mukhamAGgalikAH puSyamAnakAH varddhamAnakAH laGvamakhamA dikAH tAbhiH udArAbhiH iSTAbhiH kAntAbhiH priyAbhiH manojJAbhiH manomAbhiH zivAbhiH dhanyAbhiH maGgalAbhiH sazrokAbhiH hRdayagamanIyAbhiH hRdayapralhAdanIyAbhiH vAgmiH anuparasam abhinandantazca abhiSTuvantazca evam avAdiSuH jaya jaya nandA! jaya jaya bhadrA ! bhadraM te bhajita jaya jitaM pAlaya jitamadhye vasa indra iva devAnAm, candraiva tArANAm camara iva asurANAm, dharaNa iva nAgAnAm, bahUni pUrva zatasahasrANi bahIH pUrvakoTIH vahI pUrvakoTAkoTIH vinItAyAH rAjadhAnyAHkSudrahimavanirisAgaramaryAdAkasya ca kevalakalpasya bhAratavarSasya grAmAkaranagarakheTakarbaTamaDambadrANamukha rattanAzramasannivezeSu samyak prajApAlanopArjitalabdhayazaskaH mahatA yAvat AdhipatyaM yAvat vihara iti kRtvA jaya jaya zabdaM prayuJjanti, tataH khalu sa bharato rAjA nayanamAlAsahastraiH prekSyamANaH prekSyamANaH vacanamAlAsahastrairabhiSTubantaH, abhiTuvantaH hRdayamAlAsahastraiH pUrNapunaHpunarvA-dIyamAnaH pUrNa dIyamAnaH manorathamAlAsahastraiH vi. kSipyamANaH vikSipyamANaH kAntirUpasaubhAgyaguNaiH prekSyamANaH prekSyamANaH aGagulimAlAsahastraiH
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 29 svarAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam daryamAna dakSiNahastena bahUnAM naranArI sahasrANAm alimAlAsahasrANi pratIcchan pratIcchan bhavanapaki sahasrANi samatikraman samatikraman tantrItalatAlatruTitagItavAditaraveNa madhureNa manohareNa majujjunAghoSeNa apratibudhyamAnaH apratibudhyamAnaH yatraiva svakaM gRhaM yauva bhavanabarAvatasakasya dvAraM tatraivopAgacchati upAgatya AbhiSekyaM hastiratnaM sthApayati sthApayitvAbhAbhiSekyAt hastiratnAt pratyavarohati pratyavaruhya SoDaSadevasahastrAn satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya dvAtriMzataM rAjasahasrAn satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya senApatiratnaM saskArayati sammAnaryAta satkArya sammAnya evaM gAthApatiratnaM vartakiratnaM purohitaratnaM satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya trANi paSTAni sUzatAni satkArayati sammAnayati latkArya sammAnya aSTAdaza zreNiprazreNI: satkArayati sammAnaryAta satkArya sammAnya anyAnapi bahUn rAjezvara yAvat sArthavAhaprabhRtIn satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya prativisarjaryAta / strIratnena dvAtriMzatA RtukalyANikAsahastra dvAtriMzatA janapadakalyANiko sahastraiH dvAtrizatAH dvAtriMzadva? nATakasahastraiH sArddha samparivRto bhavanavarAvataMsakam atyeti yathAkubero devarAja iva kailAsazikharizraMgabhUtamiti / tataH khalu sa bharato rAjA mitrazAtinijakasvajanasambandhiparijanaM pratyupekSyate pratyupekSya yatraiva majjanagRhaM tava upAgacchati upAgatya yAvat majjanagRhAt pratiniSkArmAta pratiniSkramya yatraiva bhojanamaNDapastastraiva upAgacchati upAgatya bhojanamaNDape sukhAsanavaragataH aSTamabhakta pArayati pArAviyA upariprAsAvAgataH sphuTadbhiH mRdaGgamastakaiHdvAtrizadvaddha nATakai rUpalAlyamAna upalAlyamAnaHupa nRlyamAnaH upanRtyamAnaH upagIyamAna upagIyamAnaH mahatA yAvat bhujAno vihrti| sU029 // - TIkA-"taeNaM se" ityaadi| 'taeNaM se bharahe rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi posahasAlAo paDiNikkhamaI tataH khalu tadanantaraM kila paDUkhaNDAdhipatiH sa bhasto rAjA aSTamabhakte pariNamati sati paripUrNe jAyamAne sati pauSadhazAlAtaH pratiniSkAmati nigacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'koDubiyapurise saddAvei' ____ rAjadhAnI meM bharata kA kartavya(taeNaM se bharahe rAyA aTThamabhattaMsi pariNamamANaMsi-ityAdi sUtra-29 TIkArthaH (taeNaM se mAhe rAyA) isake bAda vaha zrI bharata mahArAjA (adama mattIsa pariNamamANasi) aTThamabhaktako tapasyA samApta ho jAne para (posahasAlAmo paDiNikkhamai) pauSadhazAlA se bAhara nikalA (paMDiNikvamittA) aura bAhara nikala kara (kauTuMbiyapurise sadAvei) upane apane kauTumbika puruSoM ko bulAyA (sahAvitta evaM vyAsI) bulAkara unase aisA kahA rAjadhAnImAM bhAratanuM kartavya (tapaNa se bharahe rAyA aTThamabhatta si pariNamamANasi) ityAdi sUtra --29 // TI -(tapaNaM se bharahe rAyA) tyAra pAhate marata rAta (aTThamabhattaM si pariNamamANIsa) aTama bhanI tapasyA pUrI kare pachI (posahasAlAmao paDiNikkhamai) pauSadhazAlAmAthI US nIcyA (paDiNikkhamittA) bhane 2 nIjIne (koDa biyapurise sahAvei) sale
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ ~ ~ ~ - ~ - ~ 894 jamvRddhopapratisare kauTumbikapuruSAn zabdayati Ahayati 'sadAyittA' zabdayitvA AhUya taheva jAva' tayaiva pUrvavadeva yAvat atra yAvatpadAt AbhiSekyagajapatisajjIkaraNamajjanagRhasnAnakaraNAdi rUpaH sarvo AlApako grAhyaH tadanantaram 'aMjaNagirikUDasaNibhaM gayavaI paravaI durUhe' ajanagirikUTasannibham-ajanaparvatazRGgasadRzyaM sAdRzyaM ca uccatvena kRSNavarNatvena ca bodhyam gajapatim, paTTahastinaM narapatiH rAjA bharataH durUDhaH ArUDhaH 'taM ceva savvaM jahA heTA' tadeva sarva tathA vaktavyam yathA 'hehA' adhastanapUrvasUtro yAdRzasAmagrIviziSTasya vinItAto gamanasamaye varNana kRtaM tathA'trApi praveze vaktavyam ityarthaH, atra vizeSamAha 'NavaraM Nava mahANihio cattAri seNAo Na pavisati seso soceva gamo jAva NigyosaNAieNaM viNIyAe rAyahANIe majjhaM majjheNaM jeNeva sae gihe jeNeva bhavaNavaravarDisagapaDiduvAre teNeva pahArettha gamaNAe' navaram ayaM vizeSaH naisadizasAntAH nava mahAnidhayo na pravizanti teSAM madhye ekaikasya nidhevinItApramANatvAt bho devAnupriyo ! tuma AbhiSekya hastiratna ko sanita karo ityAdi pUrvakathita saba kathana jaisA ki pahile kahA jA cukA hai vaha sabhI kathana yahAM para majjanagRha praveza, snAna karane taka kA grahaNa kara lenA cAhiye usake bAda vaha (a nanagirikUDasaviNabhaM gayavai NaravaI dukhDhe) narapati zrI bharata mahArAjA usa ajanagiri ke jaise ganapati para ArUDha ho gayA (tai ceva savvaM jahA heDhA) yahAM aba saba varNana jaisA vinItA rAjadhAnI se vinaya karane ko nikalane samaya pIche kiyA jA cukA hai. isI taraha kA vaha saba kathana yahAM praveza karate samaya bhI kaha lenA cAhiye. (Nava NavamahANihio cattAri seNAmao Na pavisaMti seso so ceva gamo nAva NigdhosaNAieNaM viNIyAe rAyahANIe majha majheNaM jeNeva sae gihe jeNeva bhavaNavaravaDiMsagapaDiduvAre teNeva pahAretha gamaNAe) parantu praveza karate samaya itanI vizeSatA huI ki vinItA rAjadhAnI meM mahAnidhiyoM ne praveza nahIM kiyAkyoM ki eka eka mahAnidhi kA pramANa vinItA rAjadhAnI ke barAbara thA. ataH vahAM unheM sthAna potAnAhI mi 53vAna mevyA (sahAvittA evaM payAsI)mAvAvInatamana prabhAdhu he devAnupri tame obhiSekaya hastiratna ne sajijata karo vagere sarvakathana pahelAM mujabaja atre paNa samajavuM. ahIM majana gRhamAM praveza tathA nAna karavA sudhInA pAka saMgRhIta thayela che, sayu sabhAtyArA (ajanagirIkUDasaNNima gayavahaMNaravaI dUrUDhe)narati sarata te mana nisadRza pati 752 mA30 45 gayA. (taM ceva savaM jahA heTThA)maDI madhubana jevuM vinItA rAjadhAnI thI nikaLatI vakhate-vijaya meLavavA mATe pahelA spaSTa karavAmAM AvyuM che. tevuM ja te badhuM kathana ahIM praveza karatI vakhate paNa pUrvakathana pramANe yathArtha samajI levuM joIe (NavaraM Nava mahANihio cattAri seNAo Na pavisaMti seso so kSetra gamo jAvaNigghosaNAipana viNIyAe rAyahANIe majjha majjheNaM jeNeva sae gihe jeNeva bhavaNavaravaDiM sagapaDiduvAre teva pahArettha gamaNApa)59 praveza 2tI mate mATAta vizeSa vinItA pAnImA mahA nidhioe praveza karyo nahIM. kemake eka-eka mahAnidhinuM pramANa vinItA rAjadhAnInI barAbara
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 403 vakSaskAraHsa. 29 rAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam 895 kasmAte tatrAvakAzaH tathaiva catastraH senA api na pravizanti zeSaH sa eva gamaH arjitarAjyo nirjitazatrurityAdi mamagro'pi pATho vaktavyaH yAvanni?SanAditena atra yAvatpadAt bherI mallarI mRdaGgAdInAM grahaH teSAM nirghoSanAditena mahAzabdapratizabdena (yuktaH) sa bharato vinItAyA rAjadhAnyAH madhyamadhyena yatraiva svakaM svakIyaM gRhaM rAjabhavanam, yatraiva bhavanavarAvataMsakapratidvAraM tatraiva gamanAya gantu pradhAritavAn pravRttavAn / pravizati bharate cakravartini AbhiyogikadevAH yathA 2 vAsabhavanaM pariSkurvanti tathA mAha-'taeNaM' ityAdi 'tae NaM' tassa bharahassa raNo viNIyaM rAyahANi majjhaM majjheNaM bhaNupavisamANassa appegaiyA devA viNIyaM rAyahANi sambhaMtarabAhiriyaM AsimasammajjiyovalitaM kareMti' tataH khalu tadanantaraM kila, tasya bharatasya rAjJo binItAM rAjadhAnI madhyamadhyena anupravizato'pi vADham eke kecana AbhiyogikA AjJAkAriNo nyantaradevAH sAbhyaMtaravAhyAm abhyantare bAhye ca vinotAM rAjadhAnIm Asikta sammAhI kaise prA hotA. isI taraha cAra senAoM ne bhI vahAM praveza nahIM kiyA. bAkI kA aura saba kathana yahAM para pUrva ke hI pATha jaisA jAnalenA cAhiye hai. isa prakAra pUrvokta jo ki gaDagaDAhaTa dhvani ke sAtha vaha bharata rAjA vinotA rAjadhAnI ke bIcoM vIca se hote hue jahAM para apanA gRha thA rAja bhavana thA aura usameM bhI jahAM para prAsAdAvataM saka dvAra thA usI ora cale. bharata cakravartI ke praveza dvAra para praveza karane para Abhiyogika devoM ne kyA kiyA isa bAta ko prakaTa karate hue sUtrakAra kahate haiM-(taeNaM tassa bharahassa raNNo viNIyaM rAyahANi majjhaM majjheNaM aNupavisamANassa appegaiyA devA viNIyaM rAyahANiM sarbhatarabAhiriyaM Asiyasammagni yovalitaM kareMti) jaba bharata rAjA vinItA rAjadhAnI meM praveza karane ke liye usake ThIka bIcoM boca ke mArga se A rahe the usa samaya kitaneka AjJAkArI vyantararUpadeva Abhiyogika devoM ne usa vinItA rAjadhAnI ko bhItara bAhara se jala se sizcita kara tara kara diyA kUDA karakaTa ko jha Da buhArakara sApha kara diyA hatuM ethI temane tyAM sthAna male ja kevIrIte A pramANe cAra prakAranI senA paNa temAM praviSTa thaI nathI. zoSa badhuM kathana ahiM pUrva pAThavat samajavuM joie A pramANe pUrvokta ke je gaDa gAhaTavani sAthe te bharata nareza vinItA rAjadhAnI vacce thaI ne jayAM potAnuM bhavana hatI rAja bhavana hatuM. ane temAM paNa jyAM prAsAdAvataM kadvAra hatuM te tarapha ravAnA thaye. bhArate cakavatIe kyuM re praveza dvAramAM praveza meLavyuM te vakhate Abhiyogika de e zuM karyuM ? mevAta 48 421 / mATe sUtrasara 4 cha- (tapaNaM tasla bharahassa rnne| viNIyaM rAya. hANi majA majheNa maNupavisamANassa appegaDyA devA viNIya rAyahANiM sambhaMtarabAhiriya Asiyasammajijayovalita kareM ti) yAre bharata 20 vinItA yAnImA praveza 421 / bhArata rAjadhAnInA ThIka malamAM AvelA mArga upara thaIne jaI rahyo hato te samaye keTalAka AjJAkArI caMtara rUpa deve, Abhiyogika devee te vinItA rAjadhAnIne aMdara ane bahAra jalasicine karI taraboLa karI dIdhI hatI. kacarAne sAvaraNIthI sApha karyo ane gomayAdithI lisakarIne rAja jAnI vaca7 banAvI dIdhI hatI. A pramANe te rAjadhAnIne te dee sApha karI nAkhI hatI ke
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprAptihale . jitopaliptAM kurvanti jalasecanena sammANikayA sammArjanena gomayAdhupale punena ca pariSvantotyarthaH, 'appegaiyA maMcAimaMcakaliyaM kareMti' apyeke kecana devAH darzanArthinAsu pavezanAya maJcAnimazcakalitAM mazcAH prasiddhAH teSAmupari sthitAH ye maJcAH te atimaH cA staiH kalitAM yuktAM, vinItAM kurvanti evaM sesesu vi paesesu evam amunA prakAreNa zeSeSvapi avaziSTeSvapi trikacatuSkacatvaramahApathasahitarAjadhAnIparyanteSu, pradezeSu bodhyam 'appegaiyA NANAviDa rAgavasaNussiya ghayapaDAgAmaMDiyabhUmiyaM apegaiyA lAulloiyamahiyaM kareMti' apyeke kecana devA nAnAvidharAMgava nanoMcchUita-dhvajapatAkAmaNDitabhUmikAmU tatra nAnAvidhaH rAgo-raJjanaM yeSu tAni maniSThAdi rUpANi vasanAni vastrANi teSu ucchritAH UvIkRtAH dhvajAH siMhagarUDAdi rUpayukta bRhatpaTTarUpAH patAkAzca taiH maNDitAsuzobhitA bhUmiH yasyAM sA tathA tAM kurvanti apyeke devAH lApitollocitamahiMtAM tatra 'lApitaM chagaNAdinA lepanam ullocita seTikAhinA kuDyAdiSu dhavalanaM mahitamiva mahita yuktam atiprazastaM prAsAdAdi yasyAM sA tathA tAM kurvanti 'appegaiyA jAva aura gomayAdi se liptakara use sutharAkara diyA isa taraha se use aisI bilkula pariSkRta kara diyA ki jise vahA~ dhUli evaM kacarA kA nizAna bhI dekhane ko na Ave. aura gomayAdi se lipapota kara jamInako itanI pariSkRta kara dI ki jisase usameM kahIM para bhI garta Adi ke hone kA cinha taka dikhAI na par3e tathA (appegaiyA maMcA ImaMcakaliyaM kareMti) kitane ka Abhiyoyika devo ne usa vinItI rAjadhAnI ko maMcAtimaMcoM se yukta kara diyA jisase apane priya nareza ko dekhane ke liye upasthita hui janamaMDalI ina para baiThakara sustA le (evaM sesesa vi pae mu) isI prakAra se trika catuSka catvara aura mahApatha sahita rAjadhAnI ke samasta rAstoM meM saphAI Adi kA kAma kara Abhiyogika devoM ne una 2 sthAnoM ko bhI maMcAtimazcoM se yukta kara diyA (appegaiya NANAviharAgavasaNussiya ghayapaDAgAmaMDiyabhUmiyaM, appegaiyA lA ulloiyamahiyaM kareM ti) kitaneka devoM ne usa gajavAnI ko aneka raMgoM ke bastroM ka banAI gaI U~co 2 dhvajAoM se aura patAjhAA se praNDina bhUmivAlA kara diyA koI paNa sthAne kacaro dekhAtuM na hatuM, te dee gamayA dithI lIpIne jamInane evI rIte pariSkRta karI nAkhI. hatI ke jethI temAM kaI paNa sthAne gavagerenA cihno paNa dekhAtA nAtA. tama(appegaiyA maMcAi maMtrAlayaM kareti) 28 mAmaya vAtavinItA jadhAnIne maMcAtimaMcathI yukta banAvI dIdhI hatI, jethI pitAnA priya narezanA darzana bhATa upasthita thalal - maMdI bhaya 52 mesI ne zrama va za. (evaM sesesa vi parasu) mA pramANe ni yatu4 2.12 ane ma55 sahita 24 yAnAnA samasta rakatAomAM svacchatA vagerenuM kAma saMpanana karIne Abhiyogika devoe te sthAne upara paNa bhayAtimAyA manAvA pA. (appegaiyA jANAviharAgavasaNussiya ghayapaDAgAmaMDiyabhUmiya, apapegaiyA lAulloiyamahiyaM kareM ti) 2 yeta rAdhAnAta ane42zAnA thA nirmita UMcI UcI vajAethI ane patAkAothI vibhUSita bhUmivALI batAvI dIdhI. temaja keTalAka deve sthAna sthAna upara caMdaravAe tANIne te bhUmine susajijaDa karI,
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 6.3 vakSaskAraH sU0 29 svarAjadhAnyAM zrIbharatakAryadarzanam 897 gaMdhavaTTibhUyaM kareMti' apyeke devAH yAvad gandhavartibhUtAM gandhavottayuktAM kurvanti' atra yAvatpadAt 'gosIsasarasarattacaMdaNakalasaM, caMdaNaghaDasukaya jAva gaMdhuddhayAbhirAmaM sugaMdhavaragaMdhiyaM' iti gozIrSasarasaraktacandanakaLazAm, tatra gozIrSa sugandhitacandanavizeSaH tasya sarasaM jalayogena gharSaNadvArA ArdIbhUtaM yadraktacandanaM tena yuktAH kalazA ghaTAH zobhA) santi yasyAM sA tathA sAm punaHcandanaghaTa sukRta-yAvadgandhoddhutAbhirAmAm sukRtAH suracitAH candanaghaTAH candanayuktakalazAH ataeva yAvadgandhoDUtAH samastagandhaiH vyAptAH ataeva abhirAmA: manoharAH te santi yasyAM sA tathA tAm sugandhavaragandhitAM zreSThasugandhaiH suvAsitAM mugandhitAM ca gandhavatti bhUtAM kurvanti ityarthaH' 'appegaiyA hiraNNavAsaM vAsiMti' apyeke devAH hiraNyavarSa-rajatavarSaNaM varSanti 'suvaNNarayaNavairaAbharaNavAsaM vAseMti' suvarNaratnavatrAbharaNavarSe varSanti suvarNavarSe candrakAntAdi ratnavarSa vajavarSam atra vajrapadena hIrakAdIni bodhyAni kaTa kASTAdazasarika navasarika yAvannisarikAdayAbharaNavarSe kecidevAH varSantItyarthaH 'tae tathA kitaneka devoM ne jagaha 2 caMdovA tAnakara use susajjita kara diyA athavA lIpakara aura phira kalaI se potakara prAsAdAdikoM kI bhittiyoko atiprazasta kara diyA (appegaiyA jAva gaMdhavaTTibhyaM kareMti) kitaneka devoM ne use gandha kI vartI jaisA banA diyA yahAM ke yAvatpada se "gosIsasarasarattacaMdaNakalasaM, caMdaNaghaDasuphayajAva gaMdhujhyAbhirAmaM sugandhavaragaMdhiyaM" isa pATha kA saMgraha huA hai isa pATha kA arthe aisA haiM ki zobhA ke lie gozIrSa candana se upalipta sarasarakta candana ke kalaza rAjadvAra para kitaneka devoM ne rakha diye the. jagaha 2 devoM ne candana ke kalazoM ko toraNa ke rUpa meM sajAkara sthApita kara diyA thA. isase ina sugandhi se yaha vinItA nagarI gaMdhakIvartikA rUpa jaisI bana gaI thI (appegaiyA hiraNNavAsaM vAsiMti, suvaNNarayaNavairabhAbharaNavAsaM vAseMti) kitaneka devoMne usa vinItA nagarI meM rajata cA~dI kI varSA kI, kitaneka devoM ne suvarNa, ratna vana aura AbharaNoM kI-aThAraha laravAle hAroM kI, nau laravAle hAroM kI evaM tIna laravAle hAroM dIdhI. athavA lIpIne ane pachI cunothI gheALI ne prAsAdAdika nI bhItene ati prazasta zIdhI. (appegaiyA jAya gaMdhavaTTibhUyaM kareMti) 2 vA bhUmina dhanI tApI sanAvI pI. sahI yAvat 56 Ave cha tanAthI-"gosIsasarasarattacaMdana kalasaM.caMdaNaghaDasukaya jAva gaMdhadhyAbhirAmaM sugaMdhavaragaMdhiyaM" se paain| sddthye| che. e pAThane artha A pramANe che ke zebhA mATe gazIrSa candana thI upalipta sarasarakata caMdananA kaLazo rAjadvAra Upara keTalAka dee mUkI dIdhA hatA. sthAna-sthAna Upara de e caMdananA kaLazene tANenA AkAramAM susajaja karIne sthApita karI dIdhA hatA. evI se sugAyata pahA thA ye vinIta nagarI andhanI pati sI manI 5 tI. (appe gayA hiraNNavAsa vAsiMti, suvaNNarayaNavairAbharaNavAsaM vAsiti) 4aa vAsa te vinItA nagarImAM 2jata cAMdInI varSA karI. keTalAka deve e suvarNa, ratna vA, ane AbharaNenI varSA karI, aDhAra laDIvAlA hAranI, nava laDIvAlA hAnI, ane traNa laDI.
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ 898 jambUdvIpaprajJaptisUtre NaM tassa bharahassa raNNo viNIyaM rAyahANIM majjha majjheNaM aNuSpavisamANassa siMghADaga jAva mahApadesu' tataH khalu tadanantaraM kila tasya bharatasya rAjJaH vinItAM tannAmnIM rAjadhAnI madhyaM madhyena madhyabhAgena anupravizataH bhRGgATaka yAvanmahApatheSu mahApathaparyanteSu sthAneSu atra yAvatpadAt trikacatuSkAdi parigrahaH' bahave atthatthiyA' bahavaH arthArthikAH arthArthinaH dravyArthinaH 'kAmatthiyA' kAmArthinaH manoharazabdarUpArthinaH 'bhegasthiyA' bhegArthikAH manojJa gandharasasparzArthinaH 'lAbhatthiyA' lAbhArthikAH bhojanamAtrAdi prAptyarthinaH' iddhisiyA' RdhyeSikAH RddhiM gavAdi saMpadam icchanti eSayanti vA RddhyeSAH taeva Rdhye SikAHsvArthe ik pratyayavidhAnAt 'kiJcisiyA' kilbiSikAH paravidrohakatvena bhAMDaceSTAkAriNo bhANDAdayaH 'kAroDiyA' kAroTikAH tAmbUlasamudravAhakA : 'kAravAhiyA' kAravAhikAH karaM rAjadeyaM dravyaM vahantyevaM zIlAH kAravAhina ityarthaH ' saMkhiyA' zAMkhikAH zaMkhagrAhiNaH zaMkhavAdakA ityarthaH 'cafreer' cAkrikA: cakragrAhiNo bhikSukA 'gaMgaliyA' lAGgalikAH halAvalambana kASThasadRzAstradhAriNa subhaTA: 'muhamaMgaliyA, mukhamAGgalikAH cAraNAdayaH 'pUsamANayA' puSyamAnakAH zAkI tathA aura bhI AbharaNoM kI AbhUSaNoM kI varSA kI (tae NaM tassa bharahasta raNNo viNIyaM rAyahANi majhaM majheNaM aNuSpavisamANassa siMghADaga jAva mahApahesu) jaba vaha zrI bharata mahArAjA ne vinIMtA rAjadhAnI meM madhya ke mArga se praveza kiyA taba vahAM ke trika catuSka Adi mahApatha ke mArgoM meM (bahave atyatthiyA bhogatthiyA kAmatthiyA lAbhatthiyA iddhisiyA kibbisiyA kAroDiyA) aneka arthAbhilASI janoM ne, aneka bhogAbhilASI janoM ne, aneka kAmAbhilASI janoM ne, aneka lAbhArthI janoM ne, aneka gavAdisaMpatti kI abhilASAvAlejanoM ne aneka kilbidhika - bhANDa Adi-janoM ne, aneka kAroTikA - tAmbUla samudravAha kajanoM ne (kArabAhiyA) aneka kAravAhika rAjadeya dravyako bakAyA rakhanevAle janoM ne, aneka (saMkhiyA) zAGkhika - zaGkhabajAne vAle janeAM ne, aneka ( cakkiyA) cAkrika- bhikSuka janoM ne, aneka (gaMgaliyA) lAGgalika-halake avalambana bhUta kASTha ke jaise astradhArI subhaToM ne (muhamaMgaliyA ) vAlA DArAnI, tathA anya pazu mAlaragonI-- mAbhUSaNonI varSA purI (tapaNaM tassa bharahassa raNNo viNIyaM rAyahANi majjha majjheNa aNuyavisamANassa siMghADaga jAva mahApahesu) jyAre bharata rAjAe vinItA rAjadhAnInA madhyamAga mA praveza karyo tyAre tyAMnAM trika yatuSTha vagere bhaDAyathanA bhAgobhI (bahave atthatthiyA bhogatthiyA kAmatthiyA lAbha tthiyA, iddhisiyA kibbiliyA kAroDiyA) aneka arthAlisASI bane!, ane leogAlidyApI janAe aneka kAmAthI janAe, aneka lAbhAthI janAe, aneka gavAdinI saupatti meLavavAni amilASA rAkhatArA jateAe, aneka kilmiSika-bhAMDamAdi janeAe, aneka kAreTika tAM samuGgavAha bane the (kAravAhiyA) ne aravADi rAjya dravya bhASya nathImevAnI, mane4 (saMkhiyA) zAMbhi zaM vAMDanAza nAthe ane: ( cakkiyA) cAkrika bhikSuka jAe, aneka (galiyA) lAMgalikAe avalakhana bhUta devA astradhAraNa 122 subhaTe, (muhama galiyA) bhane bhumabhAMgavibho bhArabA kAmanA
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ .899 prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 29 svarAjadhAnyAM zrI bharatakAryadarzanam kunikAH zakunazAstrajJAH 'baddhamANayA" varddhamAnakA: maMgalaghaTadhArakAH 'laMkhamaMkhamAiyA' lasamakamAdikAH tatra vaMzAdepari ye vRttaM nRtya darzayanti te laGkAH naTAdayaH maGkhAcitraphalakahastAH bhikSukAH gaurIputranAmnA prasiddhAH mAyikAH mAyAvinaH proktA ete puruSAH 'tAhiM' tAbhiH 'orAlAhiH' audArAbhiH udArayukAbhiH, 'iTAhiM' iSTAbhiH abhipretAbhiH, 'kaMtAhiM' kAntAbhi manoharAbhiH, 'piyAhiM' priyAbhiH prItiyuktAbhiH, 'maNunnAhi' manojJAbhiH, 'ma. NAmAhi' mano'mAbhiH manasA'myante prApyante punaH punaH sma Nato yAstAbhiH mano'nukUlAbhirityarthaH, 'sivAhi' zivAbhiH, kalyANayuktAbhaH "dhaNNAhi' dhanyAbhiH, prazaMsAyuktAbhiH 'maMgalAhiM' maMgalAbhiH maGgalayuktAbhiH, 'saspirIyAhiM;' 'sazrIkAbhiHlAlityaudAryAdiguNazobhitAbhiH 'hiyayagamaNijnAhiM' hRdayamaganIyAbhiH hRdaGgamAbhiH, 'hiyayapalhAyaNijjAhiM' hRdayaprahalAdanIyAbhiH hRdayapramodanIyAbhiH, 'vaggUrhi' vAgbhiH iti adhyAhAryam, 'aNuvarayaM' anuparatam uparatasya virAmasya abhAva anuparatam yathA syAttathA na viramyetyarthaH 'abhiNaMdaMtAya' abhinaMdanaM dhanyAsi abhinandanta, 'amithuNatAya' abhiSTuvantazca abhiSTutiM kurvantazca evaM vakSamAgaprakAreNa AdiSuH ukavantaH kimuktavanta ityAhaaneka mukhamAGgaliko ne, cAraNAdikAM ne-(pUsamANayA) aneka zakuna zAstrajJoM ne (baddhamANA) aneka barddhamAnakoM ne maGgalaghaTadhArane, (lakhamaMkhamAiyA) vaMzAdi ke Upara jo tamAze ko dikhAte haiM aise aneka naToM ne aneka logoM ne-citraphalako ko hAtha meM lekara bhikSA mAMgane vAle bhikSuko ne evaM aneka mAyAviyo re--indra bAlakone-jAdUgaroM ne (tAhiMmorAlAhiM iTThAhi) una udAra, iSTa (kaMtAhi) kAnta manohara (piyAIi) prItiyukta (maNunAhiM) manojJa (manomAhiM) evaM bArabAra yAda karane yogya aisI (vaggUrhi) vANiyoM dvAga-vacanoM dvArA-jo ki (sivAhiM) kalyANa yukta thI (dhaNNArSi) prazaM gayukta thI, (maMgalAhiM) maMgalayukta thI. (sassirIyAhiM) lAlitya audArya Adi guNoM se zobhita thI (hiyayapalhAyaNijjAhiM) evaM hRdaya ko pramudita karanevAlI thI (aNuvAya) vinAvirAma liye ho --vinA ruke ho (abhi gaMdaMtAya abhithuNaMtAya jayajayaNaMdA, jayajaya bhaddA) abhinandana karate hue, abhiSTutihiNe, (pUsamANayA) bhane zana zAstrajJAme, (vaddhamANayA ane parabhAnIya mata basapAra, (khamakhamAiyA) za6.7522 me nAvache sevA bhane naye. aneka lekee-citraphaLane hAthamAM laIne bhikSA mAganArAbhikSukee ane aneka mAyAvIsamendrana ga rosa(tAhiM orAlAhiM iTThAhiM)te // 2, OMSTa(kaMtAhi) sid, bhanI 2 (piyAhiM) prItiyukta (maNunnAhiM) manA 2 (manomAhi) tebha vAvA2 yA 42vAyogya sevA (vaggUhi) vAzImA -vayanA 1 2 (sivAhiM) 4dyaa| yuta tA (dhaNNAhiM) prA yuta tI, (maMgalAhiM) bhasayuta tI (saslirIyAhiM) titya, mohAya', mA zurathA suzAmitatI . (hiyayapalhAyaNijjAhi) tamasa yane prabhuhita 42nAza tI. (aNuvarayaM) bA2 virAma bIdhA satata (abhiNaMdaMtAya abhithuNaMtAya jaya jayaNaMdA jaya maya bhaddA) malinandana 42di, ani Tuti-stuti 42tAM // pramANe 'ghu na ! mAna
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ 900 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'jaya jaya gaMdA' ityAdi 'jaya jaya gaMdA' he nanda he Ananda svarUpa ! bharata ! 'jaya jaya bhadA' he bhadra ! kalyANa kA cakravartin jaya jaya ajitazatrUn vijayasva vijayasva 'jaya jaya bhaddA !' he bhadra ! kalyANasvarUpa ! jaya jaya 'bhadaMte' te tubhyaM bhadraM kalyANaM bhUyAt 'aniyaM jiNAhi' ajitam aparAjitaM pratizatru jaya vijayasva 'jiya pAlayAhi' jitam AjJAvazaMvadaM pAlaya rakSa 'jiyamajjhe vasAhi' jitamadhye AjJAvazaMvadamadhye vasa-tiSTha jitaparijanaiH parivRto bhava ityarthaH 'iMdoviva devANaM' indra iva devAnAM vaimAnikAnAM madhye sarvata aizvaryavAn ityarthaH 'caMdoviva tArANaM' candra iva tArANAM nakSatrANAM madhye candramA iva 'camaro viva asurANaM' camara iva asurANAM dAkSiNAtyAnAma purANAM madhye camara nAmakAsurendra iva 'dharaNo viva nAgANaM' dharaNa iva nAgAnAm-nAgAnAM madhye dharaNanAmaka nAgakumAra iva 'bahUiM puvvasayasahassAI' bahUni pUrvazatasahastrANi bahUni pUrvalakSANi 'bahUIbho pucakoDIo' bahIH pUrvakoTIH 'bahUIo koDAkoDIbho' bahIH pUrva koTAkoTIH 'viNIyAe rAyahANIe' vinItAyAH rAjadhAnyAH prajAH pAlayan 'culla himavaMtagirisAgaramerAgasa ya' kSullahimavanirisAgaramaryAdAkasya ca kSullahimavagiriH pasyAM dizi kSudrahimavatparvataH aparatra ca dizAtraye prayaH sAgarAH taiH kRtAyA stuti karate hue aisA kahA-hai nanda ! Ananda svarUpa bharata cakravartin ! tumhArA jaya ho tuma ajita zatruoM para vijaya pAo he bhadra-kalyANasvarUpa bharata ! tumhArI vAraMvAra jaya ho (bhadaMte) tumhArA kalyANa ho (ajiyaM niNAhi) jise dUsarA vIra parAsta nahIM kara sake aise zatru ko tuma parAsta karo, (jiyaM pAlayAhi) jo tumhArI AjJA mAnanevAle haiM unakI tuma rakSA karo (jiyamajjhe vasAhi) jita vyaktiyoM ke bIca meM Apa raho-arthAt parijanoM se Apa sadA parivRtta baneraho (iMdoviva devANaM) vaimAnika devoM ke bIca meM indra kI taraha (caMdoviva tArANa) tArAoM ke bIca meM candra kI taraha (camaroviSa asurANa) asuroM ke bIca meM apurendra asurarAja camara ko taraha (dharaNoviva nAgANaM) nAgakumAroM ke bIca meM dharaNa nAmaka nAgakumAra kI taraha tuma (bahUI puvasayasahassAI) aneka lAkha pUrvataka (bAio koDAkoDIo) aneka koTAkoTI pUrvataka (viNIyAe rAyahANIe) vinItA rAjadhAnI kI prajA kA pAlana karate hue (cullhisvarUpa bharata cakravatI ! tamAro jaya thAo, tame ajIta zatruo upara vijaya meLave. he bhadra, 48yA 1135 bharata ! tabhA pAra pA2 saya thA(bhaIte) tabhAra 48yA thaa| (ajiyaM jiNAhi) 22 bhAna vI2 vI zo nahi mevA zatrutame 522rata 4. (bhiyaM pAlayAhi) 23 tabhArI mAjJAnu pAsana recha bhanI tame 2kSA 22. (jiyamajhe pasAhira vyaktione Ape jItI lIdhela che temanI vacce tame raho eTaleke jinethI tame sarvadA parivRtta 21.. (iMdoviva devANa) vaimAni vAma tame dhandranI ma (caMdodhitra tArANa) tArAmAnA pasye yandranArema, (camaroviva asurANa) asuronI thye masurendra su22| yabharanArema(dha raNo vidha nAgANa) nAgabhAre nI pazye ghara nAma nAgabhAranI rema (bahUI pukhasayasaha. slAI) bhane pUrva sudhA (bahUIo koDAkoDIo) bhane TATI vasudhA (viNIyAe
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 29 svarAjadhAnyAM zrI bharata kAryadarzanam 901 maryAdA avadhiH sA asti yasmin tattathA tasya evaMbhUtasya ca 'kevalakappassa' kevalakalpasya sampUrNasya 'marahassa vAsassa' bhAratavarSasya 'gAmAgaraNagarakheDa kabbaDamaDaMbadoNamuhapaTTaNAsamasaNNavesesu' grAmAkaranagarakhe TakarbaTa maDamba droNa mukhapattanAzrama sannivezeSu tatra grAmaH prasiddhaH AkaraH yatra suvarNAdyutpadyate nagaram - prasiddham kheTaH dhUlikA prAkArasahitaM nadI parbataveSTitaM ca nagaram karbaTaH kutsitanagaram maDambam ekayoja - nAntaragrAmarahitam droNamukham jalasthalapravezam pattanam - prasiddham AzramaM tApasAnAM nivAsasthAnam nagarabAhyapradeza: AbhIrAdi nivAsasthAnam sannivezA: Agantuka nivAsasthAnAni teSu 'sammaM' samyakkU 'payApALaNovajjiya laddhajase' prajApAlanopArjitalabdhayazaskaH samyak prajApAlanena upArjitam ekatrIkRtaM yallabdhaM nijabhujaparAkramaiH prAptaM yazo yena sa tathA punaH kIdRzaH 'mahayA jAva AhevaccaM porevaccaM jAva viharai' mahatA yAvat AdhipatyaM paurapatyaM yAvat vihara vicara, atra prathamayAvatpadAta 'mahayAhayaNamavaMta girisAgarame rAgarasa ya kevalakappassa bharahassa vAsarasa gAmAgaraNa garakheDa kabbaDa maDaMba doNamuhapaTTaNAsa masaNNivesesu) uttara dizA meM kSudra himavatparvata evaM tIna dizAoM meM tIna sAgaroM dvArA jisakI maryAdA kI gaI haiM aise isa kevala kalpa- sampUrNa bharata kSetra ke grAma, Akara nagara kheTa karbeTa, maDamba, droNamukha, pattana, aura sanniveza ina saMbasthAnoM meM ( samma) acchI taraha se ( payApAlaNo vajjiyaladdhajase mahayAjAva AhevaccaM porevaccaM jAva viharai ) prajAjanoM ke pAlana se upArjita kiye hue tathA apane bhuja parAkrama se prApta hue yaza se samanvita hue dakSa bajAnevAloM ke hAthoM se jora 2 se jinameM samasta prakAra ke vAje bajAve jA rahe haiM aise vividha nATakoM ko evaM gItoM ko dekhate hue sunate hue vipula bhoga bhogoM ke bhogabhoga pada kI vyAkhyA poche kI jA cukI hai, grAma Akara Adi sthAnoM kA svarUpa bhI pIche ke tri meM prakaTa kara diyA hai evaM "mahayA ke jAva" se gRhIta nATyagIta vAditatantrItala0" pAM rAyaddANIpa) vinItA rAjadhAnI nI anupAlana utai ( cullahimavaMta girisAgara merA rta ya kevalakappassa bharahasta vAsassa gAmAgaraNagarakheDa kabbaDa maDa' badoNamuhapaTTaNAlamaNisesu) uttara dizAmA kSudra hibhavatpUrvata sunetrA hizAyAmAM tra sAgarI vaDe jenI sImA nizcita karavAmAM AvI che, evA e kevala5-sa pUrNa bharatakSetranA grAma, Akara, nagara, kheTa, kakhaTa, maDaba, droNumukha, pattana ane sanniveza e sarva sthAne mAM (samma) sArIrIte (payApAlaNovajjiyala ddhajale mahayA jAva AhevaccaM porevaccaM jAva viharaha) anjanA pAsanathI samupAti te potAnA na parAbhathI prApta yazathI samanvita thayelA catura vAdya vagADanArAonA hAthAthI jora-jorathI jemAM sarva prakAranA vAdyo vagADhavAmAM AvI rahyAM che,evA vividha nATakone temaja gItAne jotAM, sAMbhaLatAM vipula bhega bhAgAne bhAgavatA bhAga' padanI vyAkhyA rve karavAmAM AvI che. grAma Akara Adi sthAnAnuM svayama spaSTa vAmAM Ave che. temana "mahayA jAva" thI gRhIta 'nATyagItavAdita tantrItala0 " pahAnI vyAcyA pAzu DeTA sthAnAM bhAva che.
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisU vAiyatItalatAlatu DiyaghaNamuiMga paDuSpavAiyaraveNa viulAI bhogabhogAI bhuMjamANe ' iti saMgraha : mahatA'hatanATyagItavAdita tantrItalatALatUrya ghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa vipu lAna bhogabhogAn bhuJjAnaH, tatra mahatA pradhAnena bRhatA vA raveNetyagre sambandhaH, ataH anubaddho vasyeti vizeSaNam nATayaM nRttaM tena yuktaM gItaM tacca vAditani ca tAni zabdayuktAni kRtAni tantrI ca vINA talau ca hastau tAlAzca kaMzikA : 'tuDiya tti' tUryANi ca paTahAdIni yAni tAni ahata nATyagItavAditatantrItalatAlatUryANi iti itaretaradvandvaH tAni ca tathA ghano meghaH tatsadRzo yo mRdaGgo dhvani gAmbhIryasAt sa cAsau paTunA dakSeNa pravAditazca yaH sa dhanamRdaGgapaTupratrAditaH saceti ana nATyagItavAditatantrI ta latAlatUrya dhanamRdaGgapaTupravAditA iti punaH itaretara dvandvaH tevAM ravaH zabdaH tena karaNabhUtena atra mRdaGgagrahaNaM vAdyeSu madhye pradhAnamiti bodhyam vipulAni pracurANi bhogabhogAn bhuJjAnaH bhuJjan AdhipatyaM pauravatyaM yAvat atrApi yAvatpadAt 'sAmittaM maTTittaM mahattaragataM ANAIsara seNAvacca kAremANe pAlemANe' tti svAmitvaM bhartRtvaM mahattaratvama AjJezvarasenApatyaM kArayan pAlayan iti grAhyam, vihara vicaraNaM kuru 'tikaTTu jaya jaya sadaM pauMjaMti' iti kRtvA - ityuktvA jaya jaya zabda prayuJjanti prayuJjante vadantItyarthaH 'tapaNaM se bharahe rAyA NayaNamAlAsahassehiM picchijjamANe 2' tataH khalu sa bharato rAjA darzakaprajAgaNAnAm nayanamAlAsaha naiH prekSyamANaH 2 avalokyamAnaH 2 'vayaNamALA sahassehiM abhidhuvvamANe 2' vacanamAlA ka vyAkhyA bhI kaI sthaloM para likhI cukI hai, ataH vahIM se ise jAna lenI cAhiye hara eka jagaha ina kI vyAkhyA likhane se grantha kA kalevara vaDhajAne kA bhaya rahatA hai, yahAM mRdaGga kA grahaNa vAdyoM meM pradhAna hone se kiyA gayA hai, aura apane sAmrAjya ke antargata manuSyoM kA Adhipatya paurapatya yAvat karate hue Ananda sAtha apane samaya kA sadupayoga karo, yahAM pada yAvat zabda se " sAmittaM, bhaTTittaM, mahattaragattaM ANAIsaraseNAvaccaM kAremANe" ina padoM kA saMgraha huA hai, (tikaTTu jayajayasaI pauMjati) isa prakAra kahakara una sabanepunaH ApakI jaya ho jaya ho isa prakAra se jaya jaya zabda kA uccAraNa kiyA (taeNa se bharahe rAyA NayaNamAlAsahasse abhivamANe 2) bAraMbAra hajAroM vacanAvaliyoM se stuta hote hue (hiyayamAlAsaha - 902 ethI tyAMthIja e saMbaMdhamAM jANI levu joie, dareka sthAne enI vyAkhyA lakhavAthI graM'tha nuM kalevara vistRta thai jAya tevA bhayanI sajhAvanA rahe che. ahIM mRdaMgatu grahaNu va dyomAM pradhAna hAvAthI karavAmAM Avela che. ane peAtAnA sAmrajyanI aMdara manuSyonu Adhipatya, paurapatya yAvat karatAM AnaMda pUrvaka potAnA samayanA sadupayega kare. ahI yAvat zabda thI "sAmitta bhaTTitta, mahattaragataM ANAIsarasegAvaccaM kAremANe me pahAnI saMgraha ye che. (tti kaTTu jaya-jayasadda pauMjati) pramANe uDIne tethe sarva zrIthI 'aapne| bhaya thAmo, naya thaa|" yA pramAye - 4 zahane vAlAbhyAM (tapaNa se bharahe rAyA gayaNamAlAsahassehi abhidhunamANe 2) vAraMva2 4ze vayamAthI stuti aratA (hiyayamAlA sahassehi piclijjamANe 2) yA pramANe te rata rAnna innaro netra
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vanaskAraH su0 sva rAjadhAnyAM zrIbhasta kAryadarzanam 903 sahastraiH abhiSTrayamAnaH 2 'hiyayamAlAsahasse hiM uNNaM diU jamANe 2' hRdayamAlApahaH pUrNa dIyamAnaH pUrNaM dIyamAnaH darzakaprajAgaNahRdayasahastreSu pUrNatayA nijavAsasthAnaM doya. mAnaH ityarthaH manorahamAlAsahassehiM vicchipamANe manorathamAla sahasaH vicchapyamAnaHvizeSeNa spRzyamAnaH 'katirUvasohaggaguNehiM picchinnamANe picchinnamANe kAnti' rUpa bhAgyaguNaiH prekSyamANaH 2 'aMgulimAlAsahasse hi dAijjamANe 2' aGguli. mAlAsahasraH daryamAnaH2 'dAhiNahattheNaM bahaNaM NaraNArIH sahassANaM aMjali mAlAsahassAI paDicchemANe paDicchemANe dakSiNamtena bahanAM naranArI sahastrANAm analimAlAsahastrANi pratIcchan pratIcchansvIkurvan svIkurvan 'bhavaNapaMtI sasAI samaicchamANe 2' bhavanamAlAsahastrANi samatikramana samatikraman ullaGghayan ra aneka bhavanAni taMtItala tuDiyagIyavAiyaraveNaM' tantrItalatUyaM gItavAditaraveNa tatra gItam gAnavizeSaH tacca vAditAni ca zabdavanti kRtAni tantrI ca vINA talau ca . stau tUryANi ca paTahAdi vAdyavizeSA; yAni tAni gItavAdita tantrItalatUyaryANi mUle prAkRtatvAn ArSatvAdvA padavyatyayaH teSAM ravA-zabdastena 'madhureNaM' madhureNa 'maNahareNaM' manohareNa manojJena sehiM picchijjamANe 2) isa taraha ve bharata rAjA hajAroM netrapaMktiyoM dvArA vAraMvAra dekhe jAte hue (vayaNamAlAsahassehiM abhithuvvamANe 2) bArabAra hajAroM vacanAvaliyoM se stuta hote hue (hiyayamAlAsahassehiM uNNaM dijjamANe 2) hajAroM darzaka janoM ke hRdayoM meM apanA pUrNa rUpa se sthAna batAte hue (maNorahamAlAsahassehi vicchippamANe) janatA ke hajAroM manorathoM dvArA vizeSa rUpa se spaSTa hote hue (kaMtirUva sohaggaguNehiM picchijjamANe 2) kAntirUSa evaM saubhAgya guNoM ko lekara janatA ke dvArA apane 2 netroM ko pasAra 2 kara dekhe gaye (aMgulimAlA sahasse hiM dAijjamANe 2) hajAroM aMguliyoM dvArA bAraMbAra dikhAye gaye (dAhiNahattheNaM baNaM NaraNArIsahassANaM aMjalimAlAsahassAI paDicchemANe paDicchemANe)apane dakSiNa hAtha se aneka hajAroM nara nArI janoM dvArA kRta hajAroM aMjuliyoM ko bAra bAra svIkAra karate 2 (bhavaNapaMtI sahassAI samaicchamANe 2) hajAroM bhavanoM kI zreNi ko pAra karate 2 (taMtItalADiyagIyavAiyaraveNaM)gItoM meM 5time| 43 // 212 1zyamAna thatA (vayaNamAlAsahassehiM abhithuvvamANe 2) pA2 12 gre| kyanANA thI sastUyamAnayatA, (hiyayamAlA sahassehiM uNNaM dijjamANe 2) gre| BA'nAnAyomAsa pUNa 50 potArnu sthAna banAtA, (maNorahamAlA sahassehi vicchippamANe) nre| mnorthe| va vizeSa 35mA 25 yatA, (kaMtirUva sohagga guNehiM picchijjamANe 2) iti, 35 anekaumAya zuzAna ne prala 43 sAzcarya dRSTithI vAyasa (aMgulimAlAsahasse hiM dAijjamANe 2) m in 1 pAraMvAra LAGTa 42rAyesa (dAhiNahattheNaM bahUNaM Nara NArI sahassANaM aMjalimAlAsahassAI paddhicchemANe 2) potAnA bhe| thathI hujre| nr-naarii| vaDere masime anAvavAbhAM bhAvIche, tenA vAraMvAra 12 42to,(bhavaNapaMtI sahassAI samaicchamANe 2) gre| sapanAnI 2bhaya zreNI mAne pA2 42te| (tatItalatuDiyagIyavAiyaraveNaM) onlii intA, tanal, ne
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ 904 jambUdvIpaprajJaptisUtre maMjumaMjuNA' maJjumajunA atisaralena 'ghoseNaM' ghoSeNa zabdena "apaDibujjhamANe 2' apratibudhyanra anyadvastu ajAnan ajAnan tatraiva zabde lInatvAt 'jeNeva sae gihe jeNeva sa bhavaNavarDisayaduvAre teNeva uvAgacchai' yatraiva svakaM gRham paitryaM rAjabhavanaM yatraiva svakaM bhavanAvataMsakadvAraM jagadvarti vAsagRhazekharI bhUtarAja yogyavAsagRhapratidvAramityarthaH tatraiva upAgacchati sa bharataH 'uvAgacchittA' upAgatya 'AbhisekkaM hatthirayaNaM Thave ' AbhiSekyam hastiratnam pramukhapaTTahastinaM sthApayati' ThavittA' sthApayayitvA' AbhisekkAo hathiyA paccorUhai' AbhiSekyAt paTTahastinaH hastiratnAt pratyavarohati uttarati 'paccoruhittA pratyavarUhya UttIrya 'solasadeva sahasse sakkArei sammAnei' SoDazadevasahasrANi satkArayati aMjaliprabhRtibhiH sammAnayati anugamana dinA 'sakkAritA saMmAnittA' satkArya sammAnya 'battIsaM rAyasahasse sakkArei sammANe ' dvAtrizataM rAjasahastrANi satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya' seNAvairayaNaM sakkArei sammANei 'senApatiratnaM bajate hue tantrI tala truTita vAdya vizeSa- inakI tumula gaDagaDAhaTa ke sAtha 2 (madhureNaM maNahareNaM maMju maMjuNA ghoseNaM mapaDibujjhamANe appaDibujjhamANe jeNeva sae gihe jeNeva sae bhavaNavarDisayaduvAre ! teNeva uvAgacchai) tathA hote hue madhura manohara, atyaMta karNapriya ghoSa meM tallIna hone ke kAraNa anya kisI dUsarI vastu kI ora dhyAna nahIM dete hue ve bharata nareza jahAM para paitRka rAjabhavana thA aura usa meM bhI jahAM para jagadvartI vAsagRhoM meM mukuTa rUpa apanA nivAsasthAna thA usake dvAra para Aye (uvAgacchittA AbhisekkaM hatthirayaNaM Thavei) vahAM vyAkara unhone apane AbhiSekya hasti ratna ko khar3A kara diyA (ThavittA AbhisekkAo hatthirayaNAo pacco rUii) AbhiSekya hastiratna ko khaDA karake phira ve usase nIce utare (paccoruhittA solasadevasaharule sakkArei sammANei ) nIce ukara unhoM ne solaha hajAra devoM kA anugamanAdi dvArA satkAra kiyA aura sanmAna kiyA (sakkAritA sammANittA vatto rAyasahasse sakkArei, sammANei) devoM kA satkAra aura sa nmAna karake phira unhoM ne 32 hajAra rAjAoM kA satkAra evaM sanmAna kiyA (sakkAritA sammANittA seNAvairayaNaM sakkAreha saMmANei) satkAra sanmAna karake phira apane senApatiratna kA truTita - vAdyavizeSa - sarvanA tumukha gaDagaDAhaTa yukta zahU sAthai (madhureNaM maNahareNaM maMju maMjuNA ghoseNaM apaDibujjhamANe apaDibujjhamANe jeNeva sapa gihe jeNeva sapa bhavaNavaDisayaduvAre ! teNeva uvAgaccha) tena madhura, manohara, atyaMta priya ghoSamAM tassIna hovAthI mIla kAIpaNa vastu tarapha jenuM dhyAna nathI evA te bharata nareza jyAM paitRka rAjabhavana hatuM ane temAM paNa jyAM jagadvatI vAsa gRDhAmAM mukuTarUpa peAtAnuM nivAsasthAna hatu, tenA dvArasAme cahAnyAM (uvAgacchattA abhisekkaM hasthirayaNaM Thavei) tyAM bhAvIne tethe potAnA bhAbhivezya istizana ne ulArAjIne pachI tethe nIye . (paccAruhitA solasadeva sahasse sakAi sammANe) nIce utarIne tethe sojara devAnI anugamanAhi vaDe sattAra yA Ane sanmAna myu (sakkArittA sammANittA battIsaM rAyasahasse sakkAredda sammANe) devAnA satkAra ane sanmAna karIne pachI temaNe 32 hajAra rAjAo nA satkAra temaja sanmAna
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 6.3 vakSaskAraH sU0 29 svarAjadhAnyAM zrIbharatakAryadarzanam 905 satkArayati sammAnayati 'sakkArittA sammANicA' satkArya sammAnya 'evaM gAhAvaharayaNa baddhairayaNaM purohiyarayaNaM sakkArei sammANei' evam amunA prakAreNa gAthApatiratnaM barddhakiratna purohitaratnaM ca satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya 'tiNi saTTe sUasara sakkAreisammANeI' trINi SaSTAni-SaSTayadhikAni sUpazatAni rasavatIkArazatAni satkArayati sammAnaryAta 'sakAritA sammANittA' satkArya sammAnya 'aTThArasa se NippaseNIo sakkArei sammANei' aSTAdaza zreNiH prazreNI: satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya aNNe viM bahave rAIsara jAva satyavAhappabhi Io sakkArei sammANei' anyAnapi bahUn rAjezvara yAvatsArthavAhaprabhRtIna satkArayati sammAnayati atra yAvatpadAt mADambika koTumbika mantri mahAmantri gaNakadovArikA'mAsatkAra aura sanmAna kiyA (sakkAritA sammANittA evaM gAhAvairayaNaM vaddhaigyaNaM purohiyarayaNaM sakkArei sammANei) senApatirana ke satkAra aura sammAna ho jAne ke bAda phira unhoMne gAthApati ratna kA barddhakiratna kA evaM purohitaratna kA satkAra aura sanmAna kiyA(sakkA rattA saMmANittA tiNNisaDhe sUyasae sakkArei saMmANei) ina sabake satkAra aura sammAna ho cukane para uma bharata narezane tInasau 60 rasavatI kArakoM kA rasoIyoM kA-satkAra evaM sanmAna kiyA (sakAritA saMmANittA aTThArasaseNippaseNIo sakkArei, sammANei) ina kA satkAra sanmAna ho jAne ke bAda phira bharata rAjA ne aThAraha zreNiprazreNi janoM kA satkAra aura sammAna kiyA (sakArittA saMmANittA aNNe vi bahave rAIsara nAva satyavAhapabhiIo sakkArei, sammANei) inakA satkAra sanmAna ho jAne para phira bharata rAjA ne aura bhI aneka rAjezvara Adi se lekara sArthavAho taka ke janasamUha kA satkAra aura sanmAna kiyA yahAM yAvatpadase "mADambika, kauTumbika, yu (sakakAritA sammANittA seNAvaharayaNaM sakkAre saMmANei) sat42 tebhara sanmAna za ne pachI potAnA senApati nA tethe sattAra yo mana tenu sanmAna yu. (sakAritA sammANittA evaM gAhAvai rayaNaM baddhaharayaNaM purohiyarayaNa sakkAreha sammANei) senApati ratnane satkAra ane sanmAna karIne pachI teNe gAthApati ratanane vardhakiratna ne ane paDita na / sattAra bhane sanmAna yu (sakkArittA saMmANittA tiNNi saTe sUksae sakkAreha saMmANeha) me sapanA sa42 mana sanmAnanI vidhi samAsa va tyA2 mAha te bharata nareze traNase sAITha rasavatIkAraka-seIthAono satkAra karyo ane temanuM sanmAna' (sakkAritA sammANittA aTThArasa seNipaseNIo sakkAreI, sammANeDa) savanI satkAra ane samAna vidhi samApta thaI tyAra bAda bharata mahArAjA e adra 2 zreNi prazrelitAnA sAra yo ana tamanusanmAna yu (pakkArittA saMmANitA aNNe vi bahabe rAIsara jAva satthavAhappabhiIo sakkArei sammANei) me sapano sarA2sana sammAna vidhi pUrI karyA pachI cakravatI zrI bharata rAjAe bIjA paNa aneka rAjezvara AdithI mAMDI ne sArthavAha sudhInA jana samUhane satkAra karyo ane temanuM sanmAna karyuM mahI yAvata 54 mAISika, kauTubika maMtrI, mahAmaMtrI, gaNaka, dauvArika, amAtya 114
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ Navavan jambUdvIpaprajJaptisUtre tyaveTapIThamaIka nagaranigama zraSThi senApati tathA sArthavAha prabhRti padAt datasandhipAla etAni padAni grAhyAni eteSAM vyAkhyAnam etat sUtrAvyavahite saptaviMzatitame sUtre draSTavyam 'mAkAritA sammANittA' satkArya sammAnya 'paDivisajjei prativisarjayati nijavAsagamanAya sarvAn AdizatItyarthaH, atha sa paTakhaMDAdhipatiH zrI bharato mahArAjA yAvat paricchadaH yathA vAsagRhaM pravizati tathA mAha 'itthIrayaNeNaM ityAdi itthIrayaNeNaM battIsAe uDukallANiyA sahassehi battIsAe jaNavayamlANiyA sahassehiM battIsAe battIsaibadehi NADayasahassehi saddhi saMparibuDe bhavaNavaravaDisagaM aIijahA kuberovva devarAyA kelAsasiharisiMgabhUyaMti' strIratnena subhadrayA tathA dvAtriMzatsaMkhyAkA RtukalyANikA sahasraiH dvatriMzat sahasrasaMkhyAyuktAbhiH amRtakanyAtvena sadA RtuSu SaTsu kalyANIbhiH rAjakanyAbhiH tathA dvAtriMzatA janapadakalyANikA sahastraiH dvAtriMzatsahastra saMkhyAyuktAbhiH janapadAgraNI kalyANikAbhiH rAjakanyAbhiH, tathA dvAtriMzatA dvAtriMzada ba? dvAtriMzatpAtra yuktaiH nATakasahastraiH dvAtriMzatpAtrabaddha dvAtriMzatsahastrasaMkhyakanATakaiH sArddha saMparivRttaH veSTitaH bhavanavarAvataMsakaM zreSThabhavanAvataMsakaM svapradhAna rAjabhavanam atyeti pravizati sa bharataH tatra maMtrI mahAmaMtrI gaNaka dauvArika, amAtya, ceTapIThamardaka, nagara nigama zreSThI, senApati dUta sandhipAla ina sabakA grahaNa huA hai ina padoM kI vyAkhyA 27 ve sUtra meM kara dI gaI hai| (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) satkAra sanmAna karake phira bharata rAjA ne inheM apane 2 sthAna para jAne kI AjJA de dI (itthIrayaNeNaM battIsAe uDDukallANiyA sahassehiM vattIsAe jaNavayakallANiyA sahassehiM battI badehi gAuyasahassehiM saddhi saMparivuDe bhavaNavaravahiMsarga bhaIi nahA kubesevva derAvayA kela sasiMharisiMgabhUyaMti) isake anantara subhadrA nAmaka strIratna evaM 32 hajAra RtukalyANikAmoM se cha ho RtumoM meM AnandadAyanI rAjakanyAmoM se 32 hajAra janapadAgraNiyoM kI kanyAoM se evaM 32-32 pAtroM se saMbaddhita 32 hajAra nATakoM se yukta humA vahakubera ke jaisA bharata rAjA ne kaisagiri ke zikhara ke tulya apane zreSTha. bhavanAvataMsaka ke bhItara apane - pradhAna rAnabhavana ke bhIrata praveza kiyA peTa, pIThamardaka, nagaranigama zreSThi senApati saMghipAla mesahoDa yA cha. ye padonI vyAkhyA 27mAM sUtramAM karavAmAM AvI che. (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) sarvana satatama sammAnita 4zana zrImata sAye manapAtapAtAnA sthAna 52 bhavAnI mAjJA ApI. (itthirayaNeNaM battIsApa uDakallANiyAsahassehiM battIsApa jaNavayakallANiyAsahassehiM battIsahabaddhahiM NADaya sahassehiM saddhi saMparibuDe bhavaNavaravaDiMsagaM aIi nahA kuberovva devarAyA kelAsasihari siMgamayati) tyA2 mA sati subhadrA nAma zrI 2tnathI, 32 M2 *tuyAyiyothI / tuomAM AnaMdadAyinI rAjakanyAothI, 32 hajAra janapadAgraNIonI kanyAothI temaja 32-32 pAtrathI saMbaddha 32 hajAra nATakathI samanvita thayela ane kubera je lAgate te bharata rAjA kailAsa girinA zikhara tulya pitAnA zreSTha bhavavataMkanI aMdara
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAraH su0 29 sva rAjadhAnyAM zrIbharatakAryadarzanam // kohazo bharataH kIdRzazca rAjabhavanamityAha-'jahA kuberovva' ityaadi| yathA kubera iva devarAjaH kailAsazikharazRGgabhUtamiti yathA kuberaH tathA devarAjaH lokapAlo bharato'pi saMpattizAlItibhAvaH yathA kailAsaM-sphaTikAcalaM kiM svarUpaM bhavanAvataMsakaM zikhari zRGge parvatazikharaM tadgataM tatsadRzaM bharatasya rAjabhavanamapi sAdRzyaM ca uccatvena sundaratvena cetibhAvaH 'taeNaM se bharahe rAyA mittaNAiNiagasayaNasaMbaMdhipariaNaM paccuvekkhai' tataH khalu sa bharato mahArAjA mitrajJAvinijakasva janasambandhiparijanaM pratyupekSate, tataH khalla tadanantaraM kila sa mahArAjA bharataH mitrANi muhRdaH nijakAH mAtApitRbhrAtrAdayaH / svajanAH pitRvyAdayaH, sambandhinaH-zvasurAdayaH parijanA:-dAsAdayaH atra ekavadbhAvAt ekavacanaM dvitIyAntaM samastapadaM bodhyam pratyupekSate kuzalapraznAdibhirApRcchaya saMbhASate ityarthaH athavA cirakAlAdadRSTatvena mitrAdIn snehadRzA pazyatItyarthaH 'paccuvekkhittA' pratyupekSya 'jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai' yathaiva majjanagRhaM snAnagRhaM tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAva majjaNadharAo paDiNikkhamaI' yAvat majjanagRhAt snAnagRhAt pratiniSkrAmati nirgacchati sa bharataH, atra yAvatpadAt tatraiva kRtasnAnaH sana iti bodhyam 'paDaNikkhamittA' pratiniSkramya-nirgatya 'jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchai' yatraiva bhojanamaNDapaH bhojanAlayaH tatraiva upAgacchati'uvAgacchittA upAgatya 'bhoya(taeNaM se bharahe rAyA mittaNAiNiyagatayaNasaMbaMdhipariaNaM paccuvekkhai) vahAM jAkara usa bharata mahArAjA ne apane mitra janoM se apane mAtA pitA bhAI Adi janoM se, svajanoMse kAkA Adi janoM se zvasUra Adi sambandhI janoM se, aura dAsa Adi pari nano se kuzalatA pUchI athavA cirakAla ke bAda dekhane se mitrAdikoM ko usane sneha ko dRSTi se dekhA (paccube. vivattA jeNeva majjaNaghare teNeva uvAganchai) saba ke sAtha saMbhASaNa karane yA snehAdra dRSTi se dekhane ke anantara vaha bharata nareza jahAM para snAnagRha thA vahAM para gayA (jAva majjaNagharAmo paDiNivasvamai) vahAM para jAkara ke usane -- yAvat - snAna kiyA, aura snAna karake phira vaha snAna ghara se (paDiNisvamittA) bAhira mA karake (jeNeSa bhoyaNamaMDave teNeva uvAgacchaha) jahAM para bhojana maMDapa thA vahAM para AyA (uvAgacchittA bhoyaNamaMDavaMsi sIhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei)vahAM Akara potAnA pradhAna mananI ma42 praviSTa thayo. (napaNaM se bharahe rAyA mittaNAiNiyaga sayaNasaMbaMdhipariaNaM paccuvekkhaI) tyAM pAMyAna ta marata sanaye .tAnA mitrAnanI pitAnA mAtA-pitA, bhAI vagerenI, svajanetI kAkAvigerenI zvazuravigere saMbaMdhI jana nI ane dAsa-dAsI parijanAnI kuzaLatA pUchIathavA jemane te cirakALa pachI je zAye! che sevA ta bhitrA na ta marA4 zrI marate sne STiyA nayA. (paccuvekkhitA jeNeva majajhaNadhare teNeva uvAgacchai) sabanI sAtha samApa aa mA bhy| sane teha daSTithI joyA bAda te bharata nareza jyAM nAna gRha hatuM tyAM gye| (jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai) tyAM ne te. yAvat snAna yu bhane snAna 4212 pachI ta snAna parathI (paDiNikkhamittA) mA2 mAvAna (jeNeva bhoyaNamaMDave teNeva
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 jambUdvIpaprajJaptisUtre maMDasi suhAsaNavaragae aTTamabhattaM pArei' bhojanamaNDape sukhAsanaravagataH san sa bharataH aSTamabhaktaM pArayati ahorAtraM dinatrayamupoSya tataH paraM pAraNAM karotItyarthaH 'pAritA' pArayitvA pAraNAM kRtvA upi pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamatthaehiM battIsaiba de hiM gADa ehi uvalAlijjamANe uvalAlijjamANe uvaNaccijjamANe uvaNaccimANe uvagijamANe vagijjamANe mahayA jAva bhuMjamANe viharaI' upari prAsAdavaragatai sphuTadbhiH mRdaGgamastakaiH dvAtriMzabdaddhaiH nATakairupalAlyamAnaH 2 upanRtyamAnaH 2 upagIyamAnaH 2 mahatA yAvat bhuJjAno viharati tiSThati sa bharataH atra yAvat AhatanATya tavAdita tantrItalatAlatUrya ghanamRdaGga | duvAditaraveNa vipulAn bhogabhogAn iti grAham eSAM vyAkhyAnam asminneva sUtre pUrve draSTavyam // 029 // mUlam - tae NaM tassa bharahassa raNNo aNNayA kayAI rajjadhuraM ciMtemANasa imeyArUve jAva samuppajjitthA, abhijie NaM mae NiagabalavIriapurisakkAra parakkameNa culla himavaMta girisAgaramerAe kevalakappe marahe vAse, vaha eka zreSTa sukhAsana para baiTha gayA aura usane apane dvArA gRhIta aTTamabhakta kI tapasyA kI pAraNA kiyA ( pAritA upi pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamatthaehiM battIsa ibaddhehiM NADaehi uvalAliGanamANe 2 uvaNacijamANe 2 uvagijamANe mahayA nAva bhuMjamANe vihai ) pAraNA karake vaha bharata apane zreSTha prAsAda ke bhItara calA gayA aura vahAM vaha jinameM mRdaGgo kI aviraladhvani ho rahI hai aise 32 pAtroM se baddha nATako dvArA bAraMbAra upalAlita hotA huA, bAra2 nRtyAM kA avalokana karatA huA bAraMbAra gAyakoM ke gAno dvArA stuta hotA huA yAvat bhogabhogoM ko bhogane lagA yahAM yAvatpada se " ahata nATyagItavAdita tantrI talatAlatruTitavanamRdaGgaH paTuvAditaraveNa vipulAn bhogabhogAn" isa pATha kA saMgraha huvA hai / nATya gIta Adi padoM kI vyAkhyA pIche kaI sthalo para likhI jA cukI hai ataH use vahIM se jAnalenI cAhiye // 29 // uvAgacchA) nayAM lona maMDapa to, tyAM gayA. ( uvAgacchantA bhoyaNamaMDavaMsi sIhAsaNa arre aTTamabhataM parei) tyAMne te zreSTha zreSTa subhAsana upara mesI gayA bhane tethe potAnI vaDe gRhIta aSTama bahuta tayasthAnA pArA rdhyA (pAritA upi pAsAyavara gapa kuTTamA hi muiMgamatyapachi battIsaivaddhehiM NADapahi uvalAlijamANe 2 uvaNamitrajamANe 2 gajamA 2 mahayA jAva bhuMjamANe viharaha) pAra! 4ne pachI te bharata mahArAla peAtAnA zreSTha prAsAda 1 aMdara gayA. ane tyAM te jemAMmRda Mgene avirala dhvani thai rahyo che. evA 3ra pAtrAthI khaddha nATakA vaDe varaMvAra upalAlita thatA vAraMvAra nRtyenuM avale na karate vAraMvAra gAyakeAnA saMgItathI sastuta thatA yAvat bhegabhegA bhAgavavA lAgyA ahI yAvat pahathI "ahatanATyagItavAdita tantrItalatAlatUryagha namRdaGga "TupravAditaraveNa vipulAnbhoga bhogAn" me pAune sathayo che. nATya gIta vagere pahonI vyAbhyA paDesAM sthaoM para iravAmAM bhAvI che. methI nijJAsu bhanI tyAMthI lagI . // 29 //
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR0 3 vakSaskAraHsU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSeka viSayaka nirUpaNam taM seyaM khalu me appANaM mahayA rAyAbhiseeNaM abhiseeNaM abhisaMcAvittaetikaTTu evaM saMpeheti saMpehittA kallaM pAuppabhAe jAva jalate jeNeva majjaNaghare jAva paDiNikkha i paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvadvANasAlA jeNeva sIhAmaNe teNeva uvAgacchari uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimu siyati NisIittA solasadevasa hasse battIsa rAyavarasaha - sse seNAvairayaNe jAva purohiyarayaNe tiNi saTThe sUasae aTThArasa seNipaseNIo aNNea bahave rAIsara talavara jAva satthavAhappabhiyao sahAve sadAvittA evaM vyAsI abhijieNaM devANuppiyA! mae Niagabala vIria jAva kevalakappe bharahe vAse taM tu me NaM devANuppiyA ! mamaM mahayA mahayA rAyAbhiseyaM viyaraha, tae NaM se solasadeva sahassA jAva - pabhiyao bharaNaM raNNA evaM vRttA samANA haTTatuTTha karayala matthae aMjali kaTTubhahassaraNo eyama sammaM viNaeNaM paDisurNeti tae NaM se bharahe rAyA jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchari uvAgacchittA jAva aTThamabhattie paDijAramANe viharahU / tae NaM se bharahe rAyA aTTamabhattaMsi pariNamamANasi Abhiogie deve saddAvei saddAvittA evaM vayAsI khippAmeva bho devAppiyA ! viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthime disIbhAe egaM mahaM abhiyamaNDavaM viveha vivvittA mama eyamArNAttayaM paccapigaDha / taNaM te bhiogA devA bharaheNa raNNA evaM vRttA samANA haTThatuTThA jAva evaM sAmittiANAe viNaNaM vayaNaM paDisurNeti paDiNittA viNIyAe rAyahANIe uttarapuratthimaM disIbhAgaM avakkamati avakkamittAveucciyasamugdhAraNaM samohaNaMti samohaNittA saMkhijjAI joyaNAI daMDa NisiraMti, taM jahAM rayaNANaM jAva riTThANaM ahAvA yare puggale parisA DeMti parisADittA ahAsuhume puggale pariAdiaMti, pariAdittA duccapi veuvvayasamugdhAraNa jAna samohati samohaNittA bahusamaramaNijjaM bhUmibhAga viuvvaMti se jahAnAmae AliMgapukkharei vA tassaNaM bahusarema 0 " 'taNaM tassa bharaissaraNNA aNNayA kayAiM / ityAdi TIkArya - taraNaM tassa bharahassa raNNo aNNayA kayAi rajjadhuraM ciMtemANaspa imeyArUve nAva . samupajjitthA ) eka dina kI bAta hai ki jaba zrI bharata rAjA apane rAjya zAsana ke. 909
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ 910 jambUdvIpaprajJaptisUtre Nijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaM ega abhiseyamaMDavaM viuvvaMti aNegakhaMbhasayasaNNiviDhe jAva gaMdhavaTTibhUyaM pecchAgharamaMDavaMvaNNago ti, tassaNaM abhiseyamaMDavassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaM eMga abhiseyape viuvvaMti acchaM sahaM, tassa NaM abhiseyapeDhassa tidisiM tao tilovANapaDisvae viubaMti tesiNaM tisovANapaDirUpagANaM apameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva toraNA, tassa NaM abhiseyapeDhasta bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgasa bahumajjhadesabhAe etthaNa mahaM pagaM sIhAsaNaM viuvvaMti tassaMga sIhAsaNassa ayameyArUbe vaNNAvAse paNNatte jAva dAmavaNNagaM samattaMti tae Na te devA abhiseyamaMDavaM viuvvaMti viuvittA jeNeva bharahe rAyA jAva paccappiNaMti / tae NaM se bharahe rAyA AbhiogANaM devANaM aMtie eyamaDhe soccA Nisamma haTTa tuTTha jAva posahasAlAo paDiNikkhamai, paDiNikkhamittA koDuMbiyapurise sahAvei sadAvittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiAyA ! AbhisekkaM hatthirayaNaM paDikappeha paDikappittA hayagaya jAva saNNAhetA eyamANattivaM paccappiNaha jAva paccappiNati taeNaM se bharahe rAyA majjaNagharaM aNupavimai jAva aMjaNagirikUDasaMNNibhaM gayavaI NavaIdUrUDhe tae NaM tassa bharahassa raNNo abhisekkaM hatthiAyaNaM dUrUDhassa samANassa ime aTThamaMgalagA jo ceva gamo viNIyaM pavisamANasta soceva NikkhamamANassa vi jAva appaDibujjhamANe viNIyaM rAyahANIyaM majhaM majjhegaM gigacchai NiggacchittA jeNeva viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthime disIbhAe abhiseyamaMDave teNeva uvAgacchai uvAgacchitAabhiseya maMDavaduvAre AbhisekkaM hatthirayaNaM ThAvei ThavittA Ami sekkAohatthirayaNAo paccoruhae paccoruhitA itthIrayaNeNaM battIsAe uDukallaNiyA sahassehi battIsAe jagavayakallANiyA sahassehiM battIsAe battIsai baddhehiM NADagasahassehi saddhiMsaMparikhuDe abhiseyamaMDavaM aNupavisai, .
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraH su0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSeka viSayaka nirUpaNam 911 aNupavisittA jeNeva abhiseyapeDhe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA abhiseyapeDhaM aNupapadAhiNI karemANe karemANe puratthimilleNaM tisAvANa paDirUvaraNaM dUrUhai durUhittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA purAbhimu saNasaNNeti / taraNaM tassa bharahassa raNNo battIsaM rAyasahassA jeNeva abhiseyamaMDave teNeva uvAgacchai urvAgicchittA abhiseyamaMdavaM aNupavisaMti aNupavisittA abhiseyapeDhaM aNuppayAhiNI karemANA aNuppayAhiNI karemANA uttarilleNaM tisovANapaDirUvaeNa jeNeva bharahe rAyA teva uvAgacchaMti uvAgacchittA karayalajAva aMjali kaTTu bharahaM rAyANaM jaNeNaM vijaeNaM baddhAveMti vaddhAvittA paccAsaNNe nAidUre sussUsamANAjAva pajjuvAsaMti / taeNaM tassa bharahassa raNNo seNAva - irayaNe jAva satthavAhapabhiIo te'vi tahaceva NavaraM dAhiNilleNaM tisAvANapaDirUvaeNaM jAva pajjuvAsaMti // sU0 30 // chAyA - tataH khalu tasya bharatasya rAzo'nyadA kadAcit rAjyadhuraM cintayataH ayametadrUpo yAvat samupayata abhijitaM khalu mayA nijaka balavIrya puruSakAra parAkrameNa kSullahimavadbhirisAgara maryAdayA kevalakalpaM bharataM varSam, tacchreyaH khalu me AtmAnaM mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiyekeNa abhiSecayitumiti kRtvA evaM samprekSate samprekSya kalye prAduSprabhAte yAvat jvalite yatraiva majjanagRhaM yAvat pratiniSkrAmata pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yatraiva siMhAsanaM tatraiva upAgacchati upAgatya siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukhaH niSIdati niSadya SoDazadesahasrAn dvAtrizataM rAjavarasahasrAn senApatiratnaM yAvat purohitaratnaM trINi SaSTAni supazatAni aSTAdaza zreNi prazreNIH anyAn ca bahUn rAjezvara talavara yAvat sArthavAha prabhRtIn zabdayati zabdayitvA pavamavAdIt abhijitaM khalu devAnupriyAH ! mayA nijakabalavIrya yAvat kevalakalpaM bhArataM varSa tat yUyaM khalu devAnupriyAH ! mama mahArAjyAbhiSekaM vitarata / tataH khalu SoDazadeva sahastrAH yAvatprabhRtayo bharatena rAjJA pavamuktAH santaH hRSTatuSTa karatala yAMca mastake aJjaliM kRtvA bharatasya rAjJamapatamartha samyag vinayena pratizRNvanti tataH khalu sa bharato rAjA yatraiva pauSadhazAlA tatraiva upAgacchati upAgatya yAvat aSTamabhaktaM pratijAgrat viharati tataH khalu sa bharato rAjA aSTamabhakte pariNamati abhiyogyAn devAn zabdayati zabdayitvA pavam avAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! vinItAyA rAjadhAnyAH uttarapaurastye digmAge ekaM mahAntam abhiSekamaNDapaM vikurvata vikurvya mama patAmAzatikAM pratyarpayata tataH bala te abhiyogyAH devAH bharatena rAjJA evamuktAH santaH hRSTatuSTAH yAvat evaM svAmin ! iti AzAyA vinayena vacanaM pratizruNvanti pratizrutya vinItAyA rAjadhAnyAH uttarapaurastye
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre digbhAge apakarmAnti apakramya vaikriyasamudaghAtena samavananti samavahatya saMkhyeyAni yojanAni daNDaM nisRjanti tadyathA ratnAnAM yAvat riSTAnAM yathA bAdarAn pudgalAn parizAtayanti parizAtya yathA sUkSmAn pudgalAn paryAdaste paryAdAya dvitIyamapi vaikriyasamudghAtena yAvat samabandhanti samavahatya bahusamaramaNIyaM bhUmibhAgaM vikurvanti tadyathAnAmakaH AliMgyapuSkaraH iti vA, tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyarezabhAge atra khalu eka mahAntam abhibhaSekamaNDapaM vikurvanti, anekastambhatasanniviSTaM yAvad gandhavattibhUtaM prekSAgRha maNDapavarNakaH iti, tasya khalu abhiSekamaNDapasya bahumadhyadeza bhAge atra khalu mahAntamekam abhiSekapIThaM trikurvanti acche zlakSNam, tasya khalu abhiSekapIThasya tridizaM trIn trisopAnapratirUpakAn Siku teSAM svalu trilopAna pratirUpa hANAm ayametadrUpo varNa vyAH prajJaptaH yAvat toraNam tasya khalu abhiSekapIThasya bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH tasya khalu bahusamaramajIyastha bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu pakaM siMhAsanaM vikurvanti tasya balu siMhAsanasya ayametadrUpo varNakavyAsaH prajJapto yAvadAmavArNakaM samAptamiti / tataH calu te devA abhiSekamaNDa vikurvanti vikurvya yatraiva bharatorAjA yAvat pratyarpayanti / tataH khalu sa bharato rAjA abhiyogyAnAM devAnAmantike patama zrutvA nizamya iSTatuSTayAvat pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati pratiniSkramya kauTumbikapuruSAn zabdayati zayitvA evamavAdIt kSiprameva bho devAnupriyAH ! abhiSekyaM hastiratnaM pratikalpayata pratikalpya hayagaja yAvat sannAhayata etAmAjJasikAM pratyarpayata yAvatpratyarpayanti / tataH khalu sa bharato rAjA majjanagRham anupravizati yAvad aJjanagirikUTasannibhaM gajapati narapati: dUrUDhaH / tataH khalu tasya bharatasya rAjJa AbhiSekyaM hastiratnaM durUDhasya sataH imAni aSTAvaSTau maGgalakAni ya eva gamo vinItAM pravizataH sa eva niSkrAmato'pi yAvat pratibudhyan 2 vinAtAM rAjadhAnIM madhyaMmadhyena nirgacchati nirgatya yatraiva vinItA yA rAjadhAnyA utarapaurastye digbhAge abhiSekapaNDapastatraiva upAgacchati upAgatya abhiSekamaNDapadvAre abhiSeka hastiratnaM sthApayati sthApayitvA abhiSekvAt hastiratnAt pratyavarohati patyavaruya strIratnena dvAtrazitA RtukalyANikAsahasraiH dvAtriMzatA janapadakalyANikAsahasraiH dvAtriMzatA dvAtriMzad badvai rnATakasahasraiH sAddha saMparivRto'bhiSekamaNDapam anupravizati anupravizyatraiva abhiSekapIThaM tatraiva upAgacchati upAgasya abhiSekapIThamanupradakSiNI kurvan anupradakSiNI kurvan paurastyenatri sopAnakapratirUpakena dUrohati dUruhya yatraiva siMhAsanaM tatraiva upAgacchati upAgatya paurastyAbhimukhaH sanniSaNNaH iti / tataH khalu tasya bharatasya dvAtriMzadrAja naha strANi yatraitra abhiSekamaNDapaH tatraiva upAgacchanti upAgatya abhiSekamaNDapam anupravizanti anupravizya abhiSekapoTham anupradakSiNo kurvantaH anupradakSiNIkurvantaH uttareNa trisopAna pratirUpakeNa yatraiva bharatA rAjA tatraiva upAgacchanti upAgatya karatala yAvad aJjaliM kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena varddhayanti varddhayitvA bharatasya rAzo nAtyAsanne nAtidUre zuzrUSamANAH yAvat paryupAsate tataH khalu tasya bharatasya rAzaH senApatiratnaM yAvatsArthavAha prabhRtayaste'pi tathaiva navaraM dAkSiNAtyena trisopAnapratirUpakeNa bAbata paryupAste ||sU0 30 //
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TokA tR03 vakSaskAraHsU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNama TokA- 'tae NaM tassa' ityAdi 'tae NaM tassa bharahassa raNNo aNNayA kayAi rajjadhuraM ciMtemANassa imeyArUve jAva samuppajjitthA' tataH khalu tadanantaraM kila tasya SaTkhaNDAdhipaterbharatasya rAjJaH anyadA kadAcid anyasmin kasmiMzcitkAle rAjyadhuraM rAjyabhAraM cintayataH ayametadrUpo yAvatsamudapadyata samutpannaH atra yAvatpadAt 'ajjhathie ciMtie kappie patthie maNogae saMkappe' eteSAM saGgrahaH tatra ayametadrUpaH sa rAjyabhAraviSayakavicAraH 'ajjhathie' AdhyAtmikaH prathamam Atmani jAto'Gkura iva tadanu'ciMtie' cintitaH punaH punaH smaraNarUpaH saeva vicAro dvipatrita iva samutpannaH 2, tadanu 'kappie' kalpitaH vyavasthAyuktaH itthaMrUpeNa rAjyabhAravyavasthA kariSyAmIti kAryAkAraNa sa eva pariNato vicAraH pallavita iva jAtaH3, tadanu 'patthie' prArthitaH sa eva vicAraH bhAra ko calAne ke sambandha meM vicAramagna the taba unheM isa prakAra kA saMkalpa utpanna huA yahAM yAvatpada se saMkalpa ke "ajjhathie ciMtie, kappie, patthie maNogae saMkappe"ina vizeSaNa padoM gRhIta hue hai| ina padoM kI vyAkhyA isa prakAra se hai-yaha saMkalpa sarva prathama aGkara ke jaisA mAtmA meM utpanna huA isa kAraNa ise AdhyAtmika kahA gayA hai. phira bAra 2 bharata cakrI ne ise yAda kiyA isaliye dvipatrita arkura kI taraha ise cintita vizeSaNa se viziSTa kiyA gayA hai phira yahI vicAra vyavasthAyukta banagayA-maiM isI prakAra se rAjya mArakI vyavasthA karUMgA" isa rUpa se vaha kArya ke AkAra meM pariNata ho gayA ataH vaha kalpita pada se kahA gayA hai. iSTa rUpa se yaha vicAra svIkRta ho gayA isaliye ise, 'patthie' pada se abhihita kiyA gayA hai. tathA-ise abhI taka "tapaNaM tassa bharahassa raNo aNNayA kayAi" ityAdi suutr-30|| sAtha-(taeNaM tassa bharahassa raNNo aNNayA kayAi rajjadhuraM ciMtemANassa imeyArUve jAva samuppajjitthA) sa4 [6vasanA pAta cha tyA bhAvanA . calAvavAnA saMbaMdhamAM vicAramagna hatA. tyAre temanA anta:karaNamAM e jAtane sa365 mavyo maDIyAvat pahathI saM46panA "ajjhathie citie kappie patthie maNogae saMkappe' se vizeSa pahonA saMDa thayoche. samanI vyAcyA prabhAra che. e saMka95 sarva prathama aMkuranI jema AtmAmAM udbhavyo ethI Ane AdhyAtmika kahevAmAM Avela che. pachI bharata cakrIe Ane vAraMvAra yAda karyo ethI A dvipatrita aMkuranI jema Ane citita vizeSaNathI viziSTa kahevAmAM Avela che. pachI eja vicAra vyavasthAyukta banI gayo. "huM A pramANeja rAjyabhAranI vyavasthA karIza" e rUpamAM e saMka95 kArya rUpamAM pariNata thaI gaye ethI e kalpita padathI spaSTa karavAmAM bhAva cha. 4Ta 35thI se viyA2 svIkRta 25 gayA. methI mAna patthira' pahathI bhnihita karavAmAM Avela che. tathA A saMbaMdhamAM hajI sudhI cakavatI e keIneya kahyunathI 115
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ 914 jambUdvIpaprajJaptisUtre iSTarUpeNa svIkRta puSpita iva4 'maNogae' manogata: manasi dRDharUpeNa nizcayaH 'saMkappe' saGkalpaH itthameva mayA karttavyamiti rAjyabhAraviSayako vicAraH phalita iva samutpannaH 5, sa ca kaH saGkalpa ityAha- 'abhijie NaM iyAdi / 'abhijieNaM mae NiagavalavIriyapurisakkAraparakameNaM cullahimavaMta girisAgaramerAe kevalakappe bharahe vAse taM seyaM khalu me appANaM mahayA rAyAbhiserNa abhiseeNaM abhisiMcAvittae cikaTTu evaM saMpehei' abhijitaM khalu mayA 'rAjJA' cakravarttinA bharatena nijakabalavIryapuruSakAraparAkrameNa nijakaM - svakIyaM balam - zarIrazaktiH vIryam AtmazaktiH puruSakAra :- pauruSam parAkramaH pareSu zatruSu AkramaNa - ktiH paraparAjayazaktirityarthaH atra samAhAradvandvaH tat nijakabalavIrya puruSakAra parAkramam tena kAraNabhUtena atra samAhAradvandvAd ekavacanaM napuMsakatvaJca bodhyam kSullahimavadgirasAgaramaryAdA uttarasyAM dizi kSullahimagiri kSudrahimavatparvataH aparatra ca dizAtraye sAgarAH trayaH samudrAstaiH kRtAyAH maryAdA avadhiH tathA kevalakalpaM sampUrNa bhArataM varSam abhijita miti pUrveNa sambandhaH tacchreyaH khalu me mamAtmAnaM mahatA rAjyAbhiSekeNa rAjyAbhiSekarUpeNa abhiSekena abhiSecayitum abhiSekaM kArayitum itikRtvA bhArataM kSetra SaTkhaNDa rUpamabhijitamiti evaM prakAreNa samprekSate - rAjyAbhiSekaM vicArayati sa bharataH / cakravartI ne kisI se kahA nahIM isaliye mana meM hIM vartamAna hone ke kAraNa ise manogata kahA gayA hai / jo bharatacakrI ko saMkalpa utpanna huA vaha isa prakAra se haiM - ( abhijieNaM mae Niyaga balavoriyapurisakkAraparakkameNaM cullahimavaMta girisAgaramerAe kevalakappe bharahe vAse taM seyaM khalu me appANaM mahayA rAyAbhiseeNaM abhisee NaM abhisiMcAvittae tti kaTTu evaM saMpehei) maiMne apane bala se zArIrika zakti se, aura vIrya se, Atmabala se tathA puruSakAra parAkrama se zatruoM ko parAjita karane kI zakti se uttara dizA meM jisakI maryAdArUpa kSudrahimavatparvata par3A huA hai aura tIna dizAoM meM jisakI tIna samudra par3e hue haiM aise isa sampUrNa bharata kSetra ko maiMne apane vaza meM kara liyA hai. isaliye aba mujhe yahI yogya haiM ki maiM rAjya meM apanA abhiSeka karAUM isa prakAra kA vicAra kara phira usane aisA socA - (kallaM pAuppabhAe jAva jalate ) kala jaba rajanI prabhAta prAya ho jAvegI aura sUrya kI prabhA cAroM ora phaila ethI manamAMja vidyamAna AvAthI bane vAta kahevAmAM Avela che. bharata cakrIne je sa485 uddabhavyo te yA pramANe che- (abhijivaNaM mae NiyagabalavIriyapurisakkAraparakakameNaM cullahimavaMta girisAgaramerApa kevalakappe bharahe vAse taM seyaM khalu me appANaM mahayA rAyAbhipUrNa abhisevaNaM abhisiMvAvittava tikaTTu evaM saMpehei) meM potAnA mAthI zArIrika zaktithI ane vIrya thI AtmapralathI temaja puruSakAra parAkramathI zatruone parAjita karavAnI zaktithI uttarardazAmAM jenI maryAda. rUpa kSudrahimavata ubhe che.ane traNa dizAomAM samudra che. evA A sa MpUrNa bharata kSetrane meM peAtAnA vazamAM karI lIdhu che. ethI have mArA mATe eja ceAgya che ke rAjya par mAre abhiSeka karAvaDAvu, A pramANe vicAra arIne cchA tethe mI pramANe viyAra huye (kalaM pAuppabhAe jAva jalate) ase prabhAta huM *
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraH sU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayaka nirUpaNam 915 atha vicArottarakAlika kAryamAha - 'saMpehittA' ityAdi 'saMpehittA' samprekSya vicArya 'kallaM pAuppabhAae jAva jalaMte' kalye AgAmini prabhAte prAduSprabhAte prabhAyukte yAvad jvalite sUrye prakAzite satItyarthaH ' jeNeva majjaNaghare jAva paDiNikkhamai' yatraiva majjanagRhaM snAnagRhaM yAvat pratiniSkrAmati nirgacchati sa bharataH, atra yAvatpadAt pravizati nimajjati nimajjya iti grAhyam 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jeNeva bAhiriyA uvadvANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgaccha' yatraiva bAhyA upasthAnazAlA sabhAmaNDapaH yatraiva siMhAsanaM tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'sIhAsaNavaragae puratyAbhimudde NisIya ' siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukho niSIdati siMhAsane upavizati sa bharata: 'NisoittA' niSadya - upavizya "solasadeva sahasse " SoDazadevasahasrANi devAnityarthaH 'battIsaM rAyavarasahasse' dvAtriMzataM rAjavarasahasrANi dvAtriMzataM sahasrANi rAjavarAn ityarthaH ' seNAvarayaNe jAva' senApatiratnaM yAvat purohitaratnam atra yAvatpadAd gAthApatiratnaM barddhakiratna mitigrAhyam 'tiNNi saTTe asae ' trINi paSTAni SaSTyadhikAni sUpazatAni atra jAvegI, taba yaha rAjyAbhiSeka kA kArya prArambha karAUMgA ( jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai jAva paDiNikkhamai) dUsare dina jaba prAtaH kAla ho gayA aura sUrya kI prabhA phaila gaI taba ve bharata rAjA jahAM para snAna gRha thA vahAM para gaye vahAM jAkara unhoMne acchI taraha se snAna kiyA aura snAna karake phira ve snAnazAlA se bAhara Agaye bAhara Akara ke ve ( jeNeva bAhiriyA uvANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai) jahA~ para bAhya upasthAnazAlA thI aura jahAM para siMhAsana thA vahAM para gaye (uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai) vahAM jAkara ve pUrva dizA kI ora mu~ha karake baiTha gaye (jisIittA solasadevasahasse battIsaM rAyavarasahasse seNAvairayaNe jAva tiNisaTTisUasae aTThArasaseNipaseNIo aNNeya bahave rAIsara talavara jAva satthavAhapabhiIo) baiTha kara unhoMne 16 hajAra devoM ko 32 hajAra zreSTha rAjAoM ko senApati ratna ko, yAvat purohita ratna ko gAthApati ratna ko tonasau 60 rasavatIkArakoM thaze ane sUryanA kiraNeA cAmera prasarI jaze tyAre A rAjyAbhiSekanu kArya prAraMbha karAvIza ( jeNeva majjaNaghara teNeva uvAgacchara jAva paDiNikkhamai) mIla hivase nyAre savAra tha ane sUryanI prabhA prasarI gaI tyAre te bharata rAjA jyAM snAna gRha hatuM tyAM gayA. tyAM jaine teNe sArI rIte snAna karyuM. snAna karIne pachI te snAna zAlAmAMthI bahAra Avye. bahAra bhAvI ne (jeNeva bAhiriyA vaTTANasAlA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgaccha) nayA mAhya apasthAna zAsAhatI mane kyA siMhAsana hetu tyA gayA. ( uvAgacchittA sIhA saNa - baragae purasthAbhimudde NisIyai) tyAne te pUrva dizA tara mukha harIne mesI gayA. (fNasIittA solasadeva sahasse battIsaM rAyavarasahasse seNAvaharayaNe jAva tiriNa laTThisyasapa aTThArasa seNippaseNio aNNeya bahave rAIsara talavara jAva satthavAhampabhiio) mesIne temaNe 16 hajAra devAne, 32 hajAra zreSTha rAjAone, senApati, ratnene, yAvat purAhita
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ 916 ambUdvIpaprajJaptisUtre supazabdasya sUpakArazatAni triSaSTayAdhikazatAni khUpakArAn - rasavatIkArAn ityarthaH 'aTThArasa seNippaNIo' aSTAdaza zreNiprazreNI: 'aNNeya bahave rAIsara talavara jAva satthavAda - 'pabhiyama' anyAMzca bahUn rAjezvara talavara yAvat sArthavAha prabhRtIn zabdayati Ahvayati atra yAvatpadAt mAmbika kauTumbikamantrimahAmantri gaNakadauvArikAmAtya ceTapIThamardanagara nigama zreSThasenApatisArthavAhadUtasandhipAlapadAni grAhyAni eteSAM vyAkhyAnam asmi neva tRtIyavakSaskAre saptaviMzatitame sUtre draSTavyam 'saddAvittA' zabdayitvA AhUya evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kimuktavAn ityAha- 'abhijieNaM' ityAdi 'abhijieNaM devANupiyA ! mae NiagabalavIria jAva kevalakappe bharaha vAseta tumbheNaM devANupiyA ! mama mahayA rAyAbhiseyaM viyaraha' abhijitaM khalu devAnupriyA ! mayA nijakabalavIrya yAvat - nijakabalavIryaparAkrameNa kSudra himavadvirisAgaramaryAdayA kevalakalpam sampUrNa bhArataM varSam tat tasmAt yUyaM khalu devAnupriyAH mama mahArAjyAbhiSekaM vitarata - kuruta 'tapaNaM se solasadevasahassA jAva pabhiio bharaheNaM raNNA evaM buttA samANA haTTa karayala matthae aMjaliM kaTTu bharahassa raNNo eyamahaM sammaM viNaNaM ko, aThAraha zreNiprazreNi janoM ko dUsare aura bhI aneka rAjezvara talavara yAvat sArthaare Adi koM ko bulAyA yahAM Agata yAvatpada se" kauTumbika maMtrI, mahAmaMtrI, gaNaka dauvArika amAtya ceTa, pIThamarda, nagara nigama zreSThijana senApati, sArthavAha dUta, sandhipAla" ina sabakA grahaNa huA hai. (sadAvittA evaM vayAsI) bulAkara bharata mahArAjA ne una se aisA kahA - (abhijieNaM devANuppiyA ! mae NiyagabalabIriya jAva kevalakappe bhara he vAse) he devAnupriyo ! maiMne apane balavIrya evaM puruSakAra parAkrama se isa sampUrNa bharata khaNDa ko apane vaza meM kara liyA hai. (taM tubbheNaM devANupiyA ! mama mahayA rAyAbhiseyaM viyaraha) isaliye he devAnupriyo ! Apa saba vaDe ThATa bATa se merA rAjyAbhiSeka karo. (taeNa se solasadeva sahassA jAva ppabhiio bharaheNaM raNNA evaM vuttA samANA haTTha tuTTha karayalamatthae aMjali kaTTu bharaharu raNNo eyamahaM sammaM viNaeNaM paDisugAMta) isa prakAra zrI bharata mahArAjA dvArA ratnane, gathApati ratnane 360 rasavatI kArakAne 18 zreNi prazreNi janone bIjA aneka rAjeshvre| tsvre| yAvat saarthvaah| vigere ne gosAvyA. sahIM AvelA yAvat pahathI "mADaMbika, kauTumbika, maMtrI, mahAmaMtrI, gaNaka, dauvArika, amAtya, ceTapIThamarda, nagara nigama zreSThijana, senApati, sArthavAha, dUta, sandhipAla" me sarva pahonuM zraNu thayu che. (saddAvitA evaM vayAsI) meosAvIne bharata rAname temane A pramANe uhyu. (abhijipaNaM devANupiyA ! maNiyagabalavIraya jAva kevalakappe bharahe vAse) he devaanupriye| ! meM svaNasavIrya tebha puruSAra para bhathI yA sampUrNa bharata maune vazamAM rI sIdhe che. (taM tubbheNaM devANu piyA ! mama mahayA rAyAbhiseyaM viyaraha) methI he devAnupriyo ! tame sarve pUjana hAI-bhA thI bhArI rAjyAbhiSe4 pure. (tapaNaM se solasadeva sahassA jAvapyabhiio bharateNaM raNNAevaM tA samANA daTTha-tuTTa karayala matthara aMjali kaTTu bharahassa raNNo eyamahaM sammaM viNaNaM T
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH su0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNama 917 paDimuNeti' tataH khalu tadanantaraM kila tAni SoDazadevasahasrANi yAvatprabhRtayaH yAvatpadA dvAtriMzat rAjavarasahastrANi senApatiratnagAthApatiratna barddhakiratna purohitaratnAni trINiSaSThyadhikAni sUpakArazatAni anye ca bahavo rAjezvara talavara yAvat sArthavAhaprabhRtayaH bharatena rAjJA evam uktaprakAreNa uktAH AjJaptAH santaH 'haTTatuTa' tti ihaikadezabhUtamapi idaM padaM pUrNatayA tadadhikArasUtrArthasmArakam tena hRSTatuSTacittAnanditAH nanditAH mumanasaH paramasaumanasthitAH harSavazavisarpad hRdayAH santaH evameva agre'pi karatalaparigRhItaM dazanakha zirasAvarta mastake aJjaliM kRtvA bharatasya rAjJaH etam anantaroditam artham samyag vinayena vinayapUrvakaM pratizanti svIkurvanti atha yathA jalAt labdhA''tmalAmA kRSirjalenaiva barddhate tathA tapasA prAptaM rAjyaM tapasaiva abhinandatIti cetasi cintayan bharato yatkRtakahe gaye ve solaha hajAra deva bahuta hI adhika harSita evaM saMtuSTa citta hue aura unhoMne done hAthoM kI aMjuli karake evaM use mastaka para dhAraNakarake bharatAhArAjAkA isa kathana ko acchI taraha se vinaya pUrvaka svIkAra kara liyaa| yahAM yAvatpada se "isI prakAra se bharatamahArAjAdvArA kahe gaye. 32 hajAra rAjA jana, senApatiratna, gAthA patiratna, varddhakiratna, purohitaratna, tInasau sATha sUpakArajana , tathA-aura bhI dUsare rAjezvara talavara yAvat sArthavAha Adijana-bhI bahuta hI adhika harSita, evaM saMtuSTa citta: hue aura unhoMne bhI donoM hAthoM kI aMjulibanA karake evaM use mastaka para dhAraNa karake bharata mahArAjA ke isa kathana ko acchI taraha se vinaya pUrvaka svIkAra kara liyA" isa pATha kA saMgraha huA hai. "hada tuH" isa kathita pada se aisA "hRSTa tuSTacittAnanditAH, sumanasaH paramasaumanasyitAH harSavazavisarpada hRdayAH " yaha pATha yahAM lagA lenA cAhiye isI prakAra "karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvarta" itanA pATha karatala ke sAtha aura lagA lenA cAhiye. jisa prakAra jala se prApta mAtma lAbha vAlI kRSi jala se hI vRddhiMgata hotI hai, usI prakAra tapa se hI prApta huA rAjya paDisuNeti) mA pramANe bharata mahArAja va mAsa thayeA te sAsa 2 vA atIya adhika harSita temaja saMtuSTa citta thayA ane temaNe potAnA banne hAthanI aMjali banAvIne ane tene mastake mUkIne bharata rAjAnI e AjJAno sArI rIte ane vinayapUrvaka svIkAra karI lIdhe. ahIM yAvat padathI A pramANe ja bharata rAjA dvArA AjJapta thayelA 32 hajAra rAjAo senApati ratna gAthA patiratna, vardhakirana. purohitaratna, 360 sUpakArajano temaja bIjA paNa rAjezvara talavara cAvata sArthavAha vagere lakepaNa atIva adhika harSita temaja saMtuSTa citta thayA ane temaNe paNa potAnA banne hAthanI aMjali banAvIne ane tene mastaka Upara dhAraNa karIne bhArata rAjAnI e AjJAne sArI rIte savinaya svIkArI lIdhI. "e pAThane saMghaDa thayo che. "hahatu?" se athita 54thI / "iSTa tuSTa cittAnanditAH sumanasa paramasaumanasthitAH harSavazavisarpada hRdayAH" mA 54sudhaan||8 sahI va le. mApramANe "karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvarta" maTa pA8 '42ta' sAthe vanasa jema pANIthI prApta AtmalAbhavALI khetInI upaja pANathIja saMvadvita thAya che temaja
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ 518 jambUdvIpaprajJaptisUtre vAn tadAha'taNaM se' ityAdi 'taraNaM se bharahe rAyA jeNeva posahasAlA teNeva uvAgaccha' tadanantaraM khalu sa bharato rAjA yatraiva poSadhazAlA tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAva amabhattie paDijAgaramANe vihara' yAvat aSTamabhaktikaH san aSTamabhaktaM pratijAgrat viharati tiSThati atra yAvatpadAt tyaktAlaGkArazarIraH tyaktasnAnaH vistAritadarbhAsanopaviSTaH brahmacArI iti grAhyam ' taraNaM se bharahe rAyA ahamamattaMsi pariNamamANaMsa Abhiogie deve sadAvei saddAvittA evaM vyAsI' tataH khalu sa bharato rAjA aSTama pariNamati paripUrNe jAyamAne sati AbhiyogyAn AjJAkAriNaH devAn zabdayati Ahvayati zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn kimuktavAn ityAha- 'khippAmeva' ityAdi khippAmeva bho devANupiyA ! viNIyAe yahANIe uttarapuratthime disImAe egaM mahaM abhiseyamaMDavaM viubveha vivittA mama eyamANattiyaM paccapiNaDha' kSiprameva zIghrameva bho devAnupriyAH ! vinItAyAH tapa se hI vRddhiMgata hotA hai. isa prakAra citta meM samyaka vicAra karate hue bharatamahArAjA ne jo kiyA use aba sutrakAra prakaTa karate hue kahate haiM- (taeNaM se bharahe rAyA jeNeva po sahasAlA teNeva uvAgacchai) isake bAda bharatamahArAjA jahAM para pauSadha zAlA thI vahAM para lAye- (uvAgacchittA jAva aTThamabhattie paDijAgaramANe viharai) vahAM Akara ke aSTamabhaktika- bana gaye. aura sAvadhAnI se gRhIta vrata ko ArAdhanA karane lage. yahAM yAvat zabda se ( tyaktAlaGkArazarIraH, vyaktasnAnaH vistAritadarbhAsanopaviSTaH brahmacArI " isa pATha kA grahaNa huA hai. / (tapaNaM se bhara rAyA aTTamabhattaM pariNamamANaMsi Abhiogie deve sadAvei) isake bAda bharatamahArAjA ne aTThama bhakta kI tapasyA samApta honepara Abhiyogika devoM ko bulAyA. ( sadAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara unase aisA kahA - (trippAmeva bho devANupiyA ! viNoyAe rAyahANIe uttara puratthi me disobhAe evaM mahaM abhiseyamaMDavaM viubveha) he devAnupriyo ! tumaloga bahuta zIghra vinItA rAjadhAnI ke IzAna kona meM eka vizAla abhiSeka maNDapa nirmita karo. (viubvittA mama eytapathI prApta rAjya tapathIja vRddhigata hoya che. A pramANe cittamAM vicAra karatAM zrI bharata mahA rAmase haiM yu te. viSahave sUtrakAra spaSTatA uratAMDe che - (taeNaM se bharate rAyA jeNeva posahasAlA teNeva uvAgacchai ) tyAra mAda bharata mahArAjA jyAM pauSadhashaajaa hatI tyAM gayA. ( uvAgacchittA jAva aTTamabhattie paDijAgaramANe viharaha) tyAM ArcIne ta aSTama bhaktikathai gayA ane sAvadhAnI pUrvaka gRhIta vratanI ArAdhanA karavA sAgyA aDIM yAvat zabdathI (tyaktAlaGkArazarIraH tyaktasnAnaH, vistAritadarbhAsanopaviSTaH brahmacArI) "mA pAunuhunu thyu che (tapaNaM se bharate rAyA aTTamabhattaMsi pariNamamANasi abhiogira deve sahAvei) tyAra mAha bharata mahArAja se nyAre aSTamabhAnItapasyA pUrIdhardha tyAre Ayogadvevo ne mosAvyA. (saddAvittA evaM vayAsI) mane sosAvIne te devAne yA pramANe uddhuM (khipAmeva bho devANupiyA ! viNIyAe rAyahANIpa uttarapuratthime dilIbhAe evaM mahaM abhiseyamaMDavaM viubveha) he hevAnupriyo ! tame atIva zIghra vinItA rA dhAnI nAIzAna aNubhAM me vizAla abhiSe maMDapa nirmita 42 / (viugvittA mama eya
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAraH sU0 3. bharatarAkSaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 919 rAjadhAnyAH uttarapaurastye digbhAge IzAnakoNe tasyAtyanta prazastatvAt ekaM mahAntaM mahatvapUrNam abhiSekamaNDapam abhiSekAya gajyabhiSekAya maNDapo 'bhiSeka maNDapastam yadvA rAjyAbhiSekayogyamaNDapaM vikurvata racayata vikur2yA racayitvA mamaitAm AjJaptikA pratyarpayata samarpayata 'taeNaM te AbhiyogA devA bharaheNaM raNNA evaM vuttA samANA hatuTTA jAva evaM sAmitti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDimuNeti' tataH khalu te AbhiyogyAH devAH bharatena rAjJA evam uktazkAreNa uktAH AdiSTAH santaH iSTatuSTacittAnanditAH sumanasaH paramasaumanasthitAH harSavazavisarpada hRdayAH evaM svAmin ! yathaiva yUyamAdizata AjJAyAH svAminAmanusAreNa kUrma ityevaM rUpeNa vinayena vacanaM pratizaNvanti aGgIkurvanti, paDimuNittA' pratizrutya svIkRtya 'viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakkamaMti' te devAH vinItAyA rAjadhAnyAH uttarapaurastyaM digbhAgam IzAnakoNam apakAmanti gacchanti 'avakkamittA' apakramya gatvA 'veuvviyasamugdhAeNaM samohaNaMti' vaikriyasamudaghAtena IzAnakoNa vaikriyakaraNArthaka prayatnavizeSeNa samabadhnanti AtmapradezAna durato vikSipanti tat svarUpameva vyakti 'samohaNittA saMkhijjAI' ityAdi 'samohaNi. ttA' samavahatya AtmapradezAn dRrato vikSipya 'saMkhijjAi joyaNAI daMDaM NisiraMti' saMkhyeyAni yojanAni daNDaM daNDa iva daNDaH UrdhvAdha AyataH zarIrabAhalyo jIvaprademANattiyaM paccappiNaha) aura nirmita karake merI isa AjJA ko pIche mujhe vApisa karo arthAt maMDapanirmita ho jAne kI khabara mejo| (taeNaM te AbhimogA devA bharaheNaM raNNA evaM vuttA samANA haTTa tudvA jAva evaM sAmitti mANAe viNaeNaM vayaNaM paDisuNeti) isa prakAra se bharatamahArAjA dvArA kahe gaye ve Abhiyogika deva hRSTa tuSTa Adi vizeSaNoM se viziSTa hue aura kahane lage-he svAmin ! jaisA Apane Adeza diyA hai usIke 'manusAra hama saba kArya karegeM isa prakAra kahakara unhoMne vinayapUrvaka bharata mahArAjA koAjJA ko svIkAra kara liyA (paDisuNittA viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakkamaMti) bharata mahArAjA kI prAjJA ko svIkAra karake ve vinItA rAjadhAnI ke IzAna kone meM cale gaye (avakkamittA veuvviyasamugdhAeNaM samohaNaMti) vahAM jAkarake unhoMne vaikriyasamuddhAtadvArA apane AtmapradezoM ko bAhara nikAlA-(samohaNittA saMvimANattiya paccappiNaha) mane nimita zana pachI mAzApurI yAnI mana asara mApA. (tapaNaM te abhiogA devA bharaheNa raNNA evaM vuttA samANA haTTha-tujAva evaM sAmitti ANApa viNapaNaM vayaNaM paDisuNeti) mA pramANa bharata mhaa| 3 mAsa yAta Amigika deve haSTa tuSTa vigere vizeSaNethI viziSTa thayA ane kahevA lAgyA che svAmina je pramANe ApazrIe amane AjJA karI che te mujaba ame tamAma kArya saMpUrNa karIza mA prabhArI hone tabho savinaya zrImatarAnI mAjJAne zirodhAya 37. (paDisuNittA viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakkamaMti) bharata zanI mAzA zizapAya 4zana tamAmadhA vinItA yAnI zAna mAM satA rahA (avakkamittA veuviyasaramudhAraNaM samohaNaMti) tyAMIna ma ya samuddhAtA pAlAnA mAtma
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ 920 jambUdvIpaprajJaptisUtre zastaM nisRjanti-zarIrAdvahi niSkAzayanti nimRjya ca tathAvidhAna pudagalAn Adadate iti etadeva darzayati 'taM jahA rayaNANaM' ityAdi 'taM jahA rayaNANaM jAka riTThANaM ahA bAyare puggale parisADeMti' tadyathA ratnAnAM karketanAdonAM yAvad riSTAnAM ratnavizeSANAM sambandhino yathAbAdarAn asArAn pugdalAn parizAtayanti tyajanti atra yAvatpadAt 'vairANaM veruliyANaM lohi akkhANaM masAragallANaM haMsagabbhANaM pulayANaM sogaMdhiANaM joIrasANa aMjaNANaM aMjaNapulayANa jAyasavANaM aMkANaM phalihANaM'iti saGgrahaH vajrANAM hIrakANAM vaiANAM lohitAkSANAM masAragallAnAM haMsagarbhANAM pulakAnAM saugandhikAnAM jyotirasAnAm ajanAnAm aJjanapulakAnAm jAtarUpANAm suvarNarUpANAm aGkAnAm sphaTikAnAm eteSAM tattad ratnavizeSANAM saGgrahaH parisADittA'parizAtya asArAn pugdalAn parityajya 'ahAsuhume puggale pariAdiaMti' yathA sUkSmAn sArAn pudgalAn paryAdadate gRhNanti pariAdiittA'paryAdAya-sUkSmAn pugdalAn gRhItvA duccapi veubdhiyasamugdhAeNaM jAva samohaNaMti' 'cikIrSitAbhiSeka maNDapanirmANArtham dvitIyamapi vAraM vaikriyasamudghAtena yAvat samavaghnanti AtmapradezAn dUrato vikSipanti 'samohaNittA' samavahatya vikSipya 'bahusamaramaNijja bhUmibhAgaM viuvvaMti' bahusamaramaNIyaM bhUmibhAga vikurvanti 'se jahAnAmae AliMgapukkha. jjAiM joyaNAI daMDaM NisiraMti,) unheM bAhara nikAla kara saMkhyAtayojanoM taka unheM daNDake AkAra meM pariNamAyA (taM jahA-rayaNANaM jAvariTThANaM ahAbAyare puggale parisADeMti) aura inake dvArA unhoMne ratnoM ke yAvat riSTo ke ratna vizeSoM ke sambandho jo asAra bAdara pudgla the unheM chor3a diyA-yahAM yAvatpada se "vairANaM, veruliyANaM, lohi akkhANaM, masAragallANaM, haMsagambhANaM, pulayANaM, sogaMdhiyANaM, joIrasANaM, aMjaNANaM, aMjaNapulayANaM, jAyarUvANaM, aMkANaM, phalihANaM" isa pAThakA saMgraha huA hai.(paDisADittA ahAsuhume puggale pariAdiaMti) unheM chor3akara unhoMne yathAsUkSmasAra pudgale ko grahaNa kara liyA. (parisADittA duccaMpi veubviyasamugghA eNaM jAva samoharNati) sArapudgaloM ko grahaNa karake unhoMne cikorSita maMDapa ke nirmANa ke nimitta dvitIya vAra bhI vaikriyasamuddhAta kiyA. (samohaNittA bahusamaramaNijja bhUmibhAga viuvvaMti,) dvitIyavAra prazone para dayA (samoiNittA khijjAI joyaNAI daMDa NisiraMti) prazAne mahAra dIna bhane sadhyAtarIna sudhAramA parita 4aa (taM jahA rayaNANaM jAva riTTANaM ahA bAyare puggale parisAuMti) mana tamanA paDe tabhaNe 2tnI yAvat (20To-2tnavizeSAthI samma 2 asAra mA62 yugAta temana ch|uyaa mADI yAvat 54thI 'vaharANaM, veruli yANaM, lohiakkhANaM, masAragallANaM haMsagambhANaM joirasANa aMjaNANa, aMjaNapulayANaM, jAyarUvANaM, aMkANaM, phalihANaM" me paan| saDa thayo che. (paDisADittA ahAsuhume puggale pariAaMti) temana chahIna bhae yathA sUkSmasAra hagavAna a5 rI bAdhA (pariAdittA duccapi veubviyasamugdhAe Na jAva samohaNa ti) sAra hagavAna a5 rIna tebhara mizrIta mananirmANa moTa bhI ta59 yi samuddhAta zyA. (samohaNittA bahulamaramaNijja bhUmibhAga viuvvaMti) bhIla 1mata samuddhAta 4rIna tamale san
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 1.3 vakSaskAraH sU0 30 bharatarAkSaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 921 reivA' tadyathAnAma :: AliGgyapuSkara iti vA, AliGgituM yogyaH kamalabIjakozaH kamalamadhyabhAga ityarthaH nanu ratnAdInAM pudgalA audArikAste vaikriyasamuddhAte kathaM grahaNayogyAH ? iti cet ucyate audArikA api te pudgalA gRhItAH santo vaikriyatayA pariNamante, pugdalAnAM tattatsAmagrIvazAt tathA tathApariNamanAt ato na kazciddoSalezo'pIti, pUrvavaikriyasamuddhAtasya jIvaprayatnarUpatvena krama krama mandamandatarabhA vApannatvena kSoNazaktikatvAt issttkaarysiddheH| atha samabhUmibhAge AbhiyogyAste devAH yatkRtavantaH tadAha-'tassaNa bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjha desabhAe ettha NaM mahaM egaM abhiseyamaNDavaM viuvvati' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahAntam ekamabhiSekamaNDapaM vikurvanti nirmAnti maNDapasya vizeSamAha 'aNegakhaMbhasayasaNNiviTaM jAva gaMdhaTibhUyaM pecchAgharamaMDavavaNNagotti' anekamamuddhAta karake unhoMne bahumagaramaNIya bhUmibhAga kI vikurvaNA kI-- (se jahAnAmae AliMgapukkhare havA) vaha bahusamaramaNIya bhUmibhAga AliGga puSkara ke jaisA pratIta hotA thA-kamalabIja kA nAma maliGgapuSkara hai. zaMkA-ratnAdikAM ke pudgala audArika hote haiM ve vaikriyasamuddhAta dvArA grahaNa yogya kaise ho sakate haiM. ! to ipa AzaMkA kA uttara aisA hai ki audArika bhI ve pudgala gRhota hote hue vaikriyarUpa se pariNama jAte haiM, kyoMki tattatsAmagrI ke vaza se pudgaloM kA usa usa svabhAvarUpa se pariNamana ho jAtA hai. isalie yahAM koI bhI doSa saMbhavita nahIM hotA hai. pUrva vaikriyasamuddhAta jIvakA eka prakAra kA prayatna vizeSarUpa thA. isalie usameM krama krama se manda mandatara rUpatA Ane ke kAraNa vaha kSINa zaktivAlA ho jAtA hai. isaliye isase iSTa kArya siddha nahIM hotA hai. (tasma NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumagjhadesabhAe ettha NaM egaM mahaM abhiseyamaMDavaM viuvvati) usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke ThIka madhyabhAga meM eka vizAla abhiSeka maMDapa kI unhoMne vikurvaNA ko- vaikriyazakti dvArA eka vizAla abhiSeka maMDapa banAyA bharamaNIya bhanAganI (pAzI. (se jahAnAmae AliMgapukkharei vA) te pahusama. 2maNIya bhUmibhAga AliMga pura jevA pratIta thatA hatA. kamala bIja nuM nAma aliMga puSkara che. zaMkA-ranAdikanA pradUgale audArika hoya che. te vaikriya samughAta dvArA TA kavIrIte thaI zake che. te A AzaMkAne javAba A pramANe che ke te pudgale audArika che chatAMe gRhIta thaI ne vikriyarUpamAM parigata thaI jAya che. kemake tat tat sAmagrInA vazathI pugalanuM tat tat svabhAva rUpathI pariNamana thaI jAya che eTalAmATe ahI keIpaNa jAtanA dezanI saMbhAvanA utpana thatI nathI. pUrva kriya samughAta jIvanuM eka prakAranuM prayana vizeSa rU5hatuM. ethI temAM kramazaH mandamadatara rUpatA AvavA thI te kSINu zaktiyuMkata thaI jaya che. athA sanAthI siddha yatu nathI. (tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe pantha Na pagaM mahaM abhiseyamaMDavaM viuThavaMti) te masabharamaNIya bhUmibhAganA ThIka madhyabhAgamAM eka vizALa abhiSeka maMDapanI temaNe vidurvaNa karI. eTale ke vaizya zazi bhara se vizANa abhiSe bha75nu nirbhASya jyu (aNegakhaMbhalayasaNNi
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ 922 jambUdvIpaprajJaptistre stambhazatasanniviSTam anekAni stambhazatAni anekazatAni stambhAH santi yatra sa tathAbhUtastam, yAvad gandhavatibhUtam gandharvattiyuktam atra yAvatpadAt rAjapraznIyopAGgagata sUryAbhadevayAnavimAnavarNako grAhayaH sa ca kiyatparyantamityAha-yAvadagandhavatibhUtamiti vizeSaNam ataeva sUtrakAra eva sAkSAdAha-'pecchAgharamaMDavavaNNagotti 'prakSAgRhamaNDapavarNako grAhya iti tassa NaM abhiseyamaMDavassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM mahaM egaM abhiseyapeDhaM viuvvaMti acchaM saNhaM' tasya khalu abhiSekamaNDapasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahAntam ekamabhiSekapIThaM vikurvanti accham astarajaskatvAt zlakSNaM nirmalamityarthaH sUkSmapugdalanirmitatvAt 'tassa NaM abhiseyapeDhassa tidisiM to tisovANapaDirUvae viuccaMti' tasya khalu abhiSekapIThasya tridizi trIn trisopAnapratirUpakAna vikurvanti 'tesiMgaM tisovANapaDirUvagANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva toraNA' teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAm ayametadrUpaH vApI trisopAnaprativarNanAdi pratipAdayannAha-'tassa gaM'ityAdi 'tassa NaM abhiseyapeDhassa bahusamaramaNijje bhUmibhAe paNNatte' tasya khalu abhiSekapIThasya bahusamaramaNiyo bhUmibhAgaH prajJaptaH 'tassa gaM (aNegakhaMbhasayasaNNiviTuM nAva gaMdhavaTTibhUyaM pecchAgharamaMDavavaNNagotti)yaha maMDapa se kar3oM khaMbhoM se yukta thA. yAvat sugandhita dhUpabattiyoM se yaha mahaka rahA thA. yAvat pada se yahAM gajapraznIya upAGga meM varNita sUryAbhadevakI vimAna vaktavyatA yAvat gaMdhavartI bhUta isa vizeSaNa taka gRhIta huI hai. isI bAta ko sUtrakAra ne "prekSAgRhamaMDapavarNaka" isa pada dvArA mAkSAt kahA hai. (tassa NaM abhiseya. maMDavasma bahumajjhadesabhAe ettha NaM mahaM egaM abhiseyapeTa viuvvati) usa abhiSeka maMDapa ke Thoka madhyabhAga meM eka vizAla abhiSeka pITha no (acchaM maNha) acchA dhUli vihIna thA aura sUkSma pudgaloM se nirpita hone ke kAraNa lakSNa thA. (tasmaNaM abhiseyapeDhassa tidisiM tao tisovANaparirUvae viuvaMti) usa abhiSeka pITha kI tIna dizAoM meM unhoMne tIna trisopAna pratirUpaka vikuvitakiye (tasi NaM tisovANapaDirUvagANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva toraNA) una trisopAna pratirUpakoM kA isa prakAra se varNana toraNoM taka liyA gayA hai. "tassa NaM bahusamaramaNijja. viTTa jAva gaMdhavaTTibhUya pecchAgharamaMDava vaNNagotti) se bha75 82 / thAnAsothI yAta hato. yAvatuM sugaMdhita dhUpavartikAothI e mahekI rahyo hato. yAvata padathI ahIM rAjaprazrIya upAMgamAM vaNita sUryAbhadevanI vimAna vakatavyatA yAvat gaMdhavatibhUta e vizeSaNa sudhA gRhIta cha. se vAtana suutr||2- "prekSAgRhamaMDapavarNaka" se 545 sAkSAta 35. ma.4rI che. (tasta NaM abhiseyamaMDavassa bahumajjhadesabhAe patthaNaM mahaM egaM abhiseyapeDhaM viuvvati) te mAmale manA 46ma madhyabhAgamA se vizAla maniSa pAnI bhara vi / 31. ye rAbhiSe pI8 (acchaM saNDa) 07-dhUli viDIna tumane sUkSma pu| sAthI mitavA . sa tu . (tassa NaM abhiseyapeDhassa tao tisovANaparirUvapa viuThvaM ta) masiSe, pIunI yahizAyamA tabhatra visApAna prti35| vivita .. (tesiNaM tilovANapaDirUvagANa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva toraNA) trise|
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU. 30 bharatarAzarAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 923 bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajhadesamAe ettha NaM mahaM egaM sIhAsaNaM viuvvaMti' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadeza bhAge atra khalu mahat ekaM siMhAsanaM vikurvanti 'tassa NaM sIhANassa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva dAmavaNNagaM samati' tasya khalu siMhAsanasya ayametadpo varNavyAsaH prajJaptaH kathitaH saca vijayadevasiMhAsanasyaiva jJAtavyaH yAvadAmavarNakam yAvaddAmnAM varNako yatra tattathAbhUtam samastam sampUrNa sUtraM vAcyamiti shessH| 'taeNaM te devA abhiseyamaMDabaM viuvvaMti' tataH khalu te devAH uktavizeSaNaviziSTam abhiSekamaNDapaM vikurvanti 'viuvbittA' vikuSya nirmAya 'jeNeva bharahe rAyA jAva paccappiNati' yatraiva bharato rAjA yAvatprayarpayanti-yAvatpadAt yatraiva bharato rAjA tatraiva te devA upAgacchanti upAgatya uktAm AjJaptikAM bharatAya rAjJe smrpyntiityrthH| 'tae NaM se bharahe rAyA AbhiogANaM devANaM aMtie eyamahU~ soccA Nisamma haTThatu? jAva posahasALAo paDiNikamkhamai' tataHskhalu sa bharato mahArAjA AbhiyoMgyAnAmAjJAkAriNAM devAnAm anti ke etam uktaprakArakam artha viSayaM zrutvA nizamya samyakprakAreNa ssa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM egaM mahaM sIhAsaNaM viuvvaMti, tassa NaM sIhAsaNassa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva dAmavaNNagaM sammattaMti" vijayadeva ke siMhAsana kA jasA varNana kiyA gayA hai varNana vahI saba dAmavarNana taka kA yahAM para bhI grahaNa karalenA cAhiye "taeNaM te devA abhiseyamaDava viudhvati" isa taraha kA jaba abhiSeka maDapa vikurvita ho cukAtaba (viuvittiA jeNeva bharahe rAyA jAva paccaviNaMti") una devoM ne maDA kI pUrNarUpa se. vikurvaNA ho jAne kI khavara mahArAjA bharata ke pAsa meja dI. yahAM yAvatpada se "teNeva te devA uvAgacchaMti. uvAgacchittA ANattiyaM" isa pATha kA grahaNa huA hai / (tae Na se bharahe rAyA AbhimogANaM devANa atie eyamaTuM socA Nisamma hadvatuddha jAva posahasAlAo paDiNikkhamaha ) zrI bharata mahArAjA ne mAbhiyogya devoM se jaba yaha saba samAcArajJAta kiye to vaha chakhaMDoMke adhipati zrI bharata mahAganA bahuta hI harSita evaM pAna prati35chAnu mA pramANe vana tAraNo sudhA 42vAmAM Ave che. "tassa Na bahusama ramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNa egaM mahasohAsaNa viuvvaMti tassaNa sIhAsaNassa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte jAva dAmavaNNagaM sammattaMti" (aryavanA sihAsananuM je pramANe varNana karavAmAM AveluM che temaja "dAma suvInuM varNana ahIM paNa zra942 se. "taeNaM te devA abhiseyama DavaM viuvvaMti'' 41 pramANe yAre meMbhiSe bha75 vidhutiya yuuye| tyAre (viuvittA jeNe va bharahe gayA jAva pccppitti) te maMDaponI pUrNarUpathI taiyAra thaI javAnI sUcanA te devoe rAjA pAse pahoMcADI mahI yApata 54thI "teNeva te devA uvAgacchati uvAgacchitA" se 544 thayo che. (tapaNaM se bharahe rAyA AbhiogANaM devANa aMtie eyama soccA Nisamma haTTha tudra jAva posahasAlAo paDiNikkhamai) zrI bharata mAya re bhAbhiyoga / pAthI
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ 924 jambUdvIpaprajJaptisUtre jJAtvA hRdi avadhArya hRSTatuSTa yAvat pauSadhazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati atra yAvatpadA hRSTatuSTacittAnanditaH prItimanAH paramasaumanasthitaH harSavazasirpada hRdaya iti grAhyam 'paDimiklamittA' pauSadhazAlAtaH pratiniSkamya bahi nirgatya 'koDuMbiyapurise sadAvei sadAyittA evaM kyAsI' koTumbikapuruSAn zabdayati Ahvayati zabdayitvA AhUya evaM vakSyamANa prakAreNa avAdIt uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA! AbhisekkaM hasthirayaNaM paDikappeha' kSiprameva zIghrAtizIghrameva bho devAnupriyAH! AbhiSekyam abhiSekayogya hastiratnaM pradhAnapaTTahastinamityarthaH pratikalpya sajjIkRtya, 'hayagaya jAva saNNAheha' hayaH gaja yAvat sannAhayata matra yAvatpadAt hayagajarathapravarayodhakalitAM cAturrAGgaNI catvArihayAdIni aGgAni yasyAH sA tathAbhUtA.tAM senAM sannAhayata. sajjIkuruta 'saNNAhettA' sannAhayitvA sajjIkRtya 'eyamANattiyaM paccappiNaha jAva paccappiNaMti' etAm uktaprakArAm AjJaptikAM pratyarpayata samarpayata yAvatpratyarpayanti / kArya sampAdyakathayantItyarthaH atra yAvatpadAt te devAnupriyAH rAjJa AjJAnusAreNa hayAdi sajjIkaraNasaMtuSTa citta huA aura pauSadhazAlA se bAhara AyA yahAM yAvatpada "hRSTatuSTacittAnanditaH prItimanAH paramasaumanasyitaH harSavazavisarpada hRdayaH" yaha pUrA pATha yahAM para liyA gayA hai| (paDiNikkhamittA koDuMbiyapurise sadAvei ) pauSadhazAlA se bAhara Akara usane kauTumbika puruSoM ko bulAyA (sadAvittA evaM vayAsI) bulAkara unase bharata mahArAjA ne aisA kahA(khippAmeva bho devaNuppiyAAbhisekkaM hatthirayaNaM paDi kappeha) he devAnupriyo tuma loga jitanI jaldI ho sake utanojaldo apane AbhiSekya hastira ko sajjita karo (paDi phappittA haya gaya jAva saNyAheha) sajjitakarake hayagaja evaM pravara yodhAoM se kalita caturaMgiNI senA ko bhI sajjita karo (saNNAhettA eyamANattiya paccappiNaha) sajjita karake phira mujhe khavara do yahAM yAvatpada se-aisAprakaraNa samajha lenA cAhiye-ki una kauTumbika puruSoM ne mahArAjA bharata ke kahe anusAra AbhiSekya hastiratna ko evaM caturaMgiNI senA ko sajjita kara diyA aura e samAcAra sAMbhaLyA che te atIva harSita temaja saMtuSTa cittavALe thaye. ane pauSadhashaam thI mahA2 mAvyA mahI yAvat 56 thI "hRSTatuSTamittAnanditaH prItimamAH paramasaumanasyitaH harSavazavilapad hRdayaH" the re| 48 sahIta ththe| che. (paDiNikkhamittA koDaMbiyapurise sahAvei) poSaNAmAMthA mA2 mAvAne tethe jauTumi puruSona molA yA. (sahAvittA evaM vayAsI) mAvAvIna te puruSona tethe aa pramANe 4yu-(khippAmeva bho devANuppiyA ! Abhisekka hatthirayaNa paDikappeha) hevAnupriyo / tame zAtizA mA. niya starana ne susabhita 421. (paDikapipattA haya gaya jAva saNNAhei) Arord karIne haya-gaja temaja pravara ddhAethI kalita caturagiNI senAne paNa sajijata karo (sANAhettA eyamANattiya paccappiNaha) saland zane pachI bhane 512 sA. sahI yAvat padathI AjAtanuM prakaraNa samajI levuM joIe ke te kauTubiMka puruSoe rAjA bhara(AnA Adeza mujaba AbhiSekaya hastiratna temaja caturaMgiNI senAne susajijata karI
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAra: sU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayaka nirUpaNama 925 rUpaM kArya sampAditaM kRtvA uktAm AjJaptikAM rAjJe samarpayantItyarthaH 'tae NaM se bharahe rAyA majjadhara aNupavisai jAva aMnaNagirikUDasaNNibhaM gayavaI Naravai durUTe'- tataH khala sa bharato rAjA majjanagRhaM snAnagRham anupravizati yAvat atra yAvatpadAt anupravizya snAnavidhiH tato majjanagRhAt nirgatya iti grAhyam ' anjana girikUTamannibham ajanaparvatazRGgasadRzam sAdRzyaJca uccatvena kRSNatvena ca bodhyam gajapati pradhAnapaTTahastinaM narapatiH dUrUDhaH ArUDhaH 'taeNaM tassa bharadassa raNNo AbhisekkaM hatthirayaNaM durUTassa samANassa ime aTTamaMgalagA jo ceva gamo viNIya pavisamANassa soceSa khimamANassa vi jAva apaDibujjhamANe viNIyaM rAyahANIM majjha majjheNaM Niggacchan' tataH khalu tadanantaraM kila tasya bharatasya gajJaH AbhiSekyam paTTahastiratnaM durUDhasya ArU Dhasya sataH imAni aSTAvaSTau maGgalakAni purataH agre samprasthitAnIti zeSaH, ya eva gamo vinItAM tannAmnIM rAjadhAnIM pravizataH sa eva gamaH niSkrAmato'pi nirgaccha" sajjita kara dene kI svabarabharata nareza ke pAsa bheja dI ( taraNaM se bharahe rAyA majjaNagharaM aNupavisai) svatrara pAte hI vahabharata nareza snAna gRhameM gaye (jAva aMjaNagirikUDa saMNibhaM gavaI Naravai dukhaDhe) yAvat-vahAM jAkara usane snAna kiyA phira vaha majjanagRha se bAhara AbA bAhara Akara vaha narapati bharata mahArAjA aMjanagiri ke sadRzagajapati para ArUDha hogaye (tara NaM tassa bharaharu raNNo abhisekkaM hatthirayaNaM dUrudassa samANassa ime maTTamaMgalagA jo cena gamo viNIyaM pavisamANassa socaiva NiksvamamANassa vi jAva apaDibujjhamANe viNIyaM rAyahANiyaM ma majjheNaM Niggacchai) jaba bharata mahArAjA AbhiSekyahastiratna para ArUDha ho rahe the usa samaya unake Age sabase pahale ATha ATha kI saMkhyA meM ATha mahA maMgala dravyaprasthita hue isa taraha ' jaisA pATha vinItA rAjadhAnI se bharatake nikalane ke prakaraNa meM aura phira vinItA rAjadhAnI meM vijaya karake vApisa pAne ke prakaraNa meM pratipAdita kiyA jAcukA hai vahI saba pATha yahAM "bajate hue bAjoM kI maJjudhvani se jinakA citta anyatra nahIM lagA hai unhIM ke zabdoM ke bhane tine pachI rAnta pAse me agenI sUcanA moThasAvI hIdhI. (tapaNaM se bharahe rAyA majjaNaghara aNuparvisa) sUyanA bhagatAMna te bharata nareza snAna ghara taraha gayA. (jAva aMjaNagirikUDasaNNibhaM gaivaha NaravaI durUDhe) yAvata tyAM ne svAna yu meM pachI te majjana gRhamAM thI bahAra AvyA. bahAra AvIne te narapati aMjanagiri sadRza gabhyati upara bhA38 tha gayA. (tapaNaM tassa bharahasta raNNo AbhisevakaM hasthirayaNa durUDhassa- samANassa ime aTThaTTha maMgalagA jo veva gamo viNIyaM pavisamANassa so veva NikamamANassa vi jAva apaDibujjhamANe viNIyaM rAyahANIyaM majjha majjheNa Niggaccha jyAre zrI bharatarAjA AbhiSekaya hastiratna upara ArUDha thaI rahyA hatA, te samae temanI AgaLa sarva prathama AThe AThanI sakhyAmAM ATha mA~gala dravyeA prasthita thayA ArIte jevA pATha vinItA rAjadhAnI thI bharata mahArAjAnIkaLyA te prakaraNamAM Avela che, temaja jevA pADha vinItA rAjadhAnI mAM vijaya sapAhitakarIne pachI punaH praviSTa thayA te prakaraNamAM Avela
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ samvRddhIpaprajJaptisUtre to'pi tasya bharatasya kiyadantamityAha yAvadapratibudhyana apratibudhyan vinItA rAjadhAnI madhyaM madhyena madhyabhAgena nirgacchati niSkrAti 'NiggacchittA' nirgatya niSkAmya 'jeNeva viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthime disIbhAe abhiseyamaMDave teNeva uvAgacchai' sa bharataH yatraiva vinItAyA rAjadhAnyAH uttarapaurastye digbhAge IzAnakoNe abhiSekamaNDapaH tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'abhiseyamaMDavaduvAre AbhisekkaM hatthirayaNaM ThAvei' abhiSekamaNDapabahiri AbhiSekyaM paTTahastiratnaM sthApayati 'ThAvitA' sthApayitvA 'AbhisekkAo hasthirayaNAo paccoruhai' AbhiSekyAt abhiSekapaTTahastiratnAt pratyavarohati avatarati 'paccoruhittA' pratyavaruhaya avatIrya 'itthIrayaNeNaM battIsAe uDukallANiyA sahassehiM battIsAe jaNavayakallANiyA sahassehi battosAe battosaibaddhehiM NADagasahassehiM saddhiM saMparivuDe abhiseyamaMDa zravaNa meM Asakta hai" isa kathina pATha taka yahAM para bhI grahaNa karalenA cAhiye isa taraha kI sthiti meM hote hue ve bharata nareza vinItA rAjadhAno ke ThIka boca ke mArga se hokara nikale (jiggacchittA jeNeva viNIyAe rAyahANoe uttarapurasthime desIbhAe abhise yamaMDave teNeva uvAgacchada) bAhara nikala kara ve cakravartI zrI bharata mahArAnA jisa aura binotA rAnadhAnI kA izAna koNa evaM jahAM para ramaNIya abhiSeka maMDapa thA vahAM para Aye (uvAgacchittA abhiseyamaMDavaduvAre AbhisekkaM hatthirayaNa ThAvei ) vahAMAkara unhoMne AbhiSekya maMDapa ke dvAra para apane AmiSekya hastiratna ko khar3A karadiyA (ThAvittA AbhisekakAo hatthirayaNAmo paccoruhai) khaDA karake ve usa bhAbhiSekyahastiratna se nIce utare ( paccoruhittA itthIrayaNeNaM battIsAe kallANiyAsahassehiM battIsAe jaNavayakallANiyAsahassehiM batosAe battIsaibaddhehiM NADagasahassehiM saddhiM saMparivuDe ) nIce utara kara strIratna subhadrA Adi battIsa hajAra RtukalyANi kA rAjakanyAoM se 32 hajAra janapada ke mukhiyAoM ko kalyANakAriNi kanyakAoM se che, te pATha eTale ke "vAgatA vAghone maMjudhvani thI jenuM citta anyatra saMlagna thayuM nathI, tevA vAghone sAMbhaLavAmAM ja je Asakata che' e kathita pATha sudhI atre paNa pATha saMgRhIta thayuM che. A pramANe ThATha-mATha thI bhArata nareza vinItA rAjadhAnI nA ThIka madhyamAM AvelA bhAbhA 2 nIv41. (NigacchittA jeNeva viNIyAe rAyahANIe uttarapurasthime disI bhAe abhiseyama Dave teNeva uvAgacchai) mA2 nIjIne tasA (vanItA yAnI nA zAna mAya mAmiSa mahato, tyo 5i-yA. (uvAgacchittA abhiseyamaMDavadRvAre Abhisevaka hatthirayaNaM ThAvei) tyAM pAyIna tabha mAbhiSezya bhana dvAranI sa. mAmiSeya stika ne abhuza yu. (ThAvittA AbhisekkAo hasthirayaNAo paccoruhai) 2.bhAna. te zAmiSeya staratna 752 thI nIye taryA. (paccoruhittA hatthIrayaNeNa battIsAe jagavayakallANiyAsahassehiM battIsaibaddhehiM NADagasahassehiM saddhi saparivuDa) nIye utarIna khI 2la subhadrA, mane 322 Rtu syApi 214 nyaas| 32 hajA2 janapadanA mukhIonI kalyANakAriNI kanyAo ane 32-32 pAtrothI baddha
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TAkA tR03 vakSaskAraHsU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNama 927 aNupavisai' ? tataH sa bhasto rAjA strIratnena subhadrayA dvAtriMzatA RtukalyANikA sahastraiH RtuviparItasparzatvena zItakAle uSNasparzaH grISmakAle zItasparza ityAdirUpeNa RtuSu sukhasparzadAyikAnAM strINAM dvAtriMzatA sahasbairityarthaH yadvA'mRtakanyAtvena sadA kalyANakArikAkanyakAsahastrarityarthaH tathA dvAtriMzatA janapadakalyANikAsahastraiH janapadAH pardaikadeze padasamudAyopacArAt janapadAgragaNyaH yAH kalyANikAH sadA kalyANakAriNyo rAjakanyA ityarthaH tAsAM dvAtriMzatAsahastrarityarthaH tathA dvAtriMzatA dvAtriMzadva? nATakamahastraiH dvAtriMzadvaddhaiH dvAtriMzatA pAtraH baddhaiH saMyuktaiH dvAtriMzatA nATakaptahastraiH sAddha samparivrataH sampariveSTitaH san sa bharataH abhiSekamaNDapam anupravizati 'aNupavisittA, anupravizya 'jeNeva abhiseyapeDhe teNeva uvAgacchaI' yatraiva abhiSekapIThaM tatraiva upAgacchati sa bharataH 'uvAgacchittA' upAgatya 'abhiseyapeDhaM aNuppadAhiNI karemANe aNuppadAhiNI karemANe purathimilleNaMtisovANapaDirUvaeNaM aura 32-32 pAtroM se baddha 32 hajAra nATakoM se sahita hue ve ( abhiseyamaMDavaM aNupavisai ) abhiSeka maMDapa meM praviSTa hue ( aNupavisittA ) abhiSeka maMDapa meM praviSTa hokara (jeNeva abhise yapIDhe teNeva uvAgacchai)phira ve jahAM abhiSeka pITha thA vahAM para gaye (uvAgacchittA abhipeyapeDhaM agupadAhiNIkaremANe 2 purathimilleNaM titovANapaDirUvaeNaM durUhai) vahAM jAkara ke una bharata rAjA ne usa abhiSekapITha ko tIna pradakSiNAeM kI phira ve pUrvabhAgAvasthita trisopAna pratirUpaka se hokara usa para caDha gaye (duruhitA) vahAM car3hakara ve (jeNeva sIhAsaNe teNeva svAgachai) jahAMpara siMhAsana thA vahAM para Aye-(uvAgacchittA) vahAM Akara (purasthAbhimuhe saNNisaNNetti) ve pUrvadizAkI ora mu~ha karake uma para acchI taraha se baiTha gaye (tae NaM tassa bharahassa raNNo battIsaM rAyamahassA jeNeva abhiseyamaMDave teNeva uvAgacchaMti ) isake bAda usa bharatarAjA ke 32 hajAra rAjA jana jahAM para abhiSeka maNDapa thA vahAM para Aye ( uvAgacchittA abhiseyamaMDavaM aNupavisaMti ) vahAM Akara ke ve abhiSeka maMDapa meM praviSTa u2 2 nATa? thI pazviSTita yetAta bharatarAja (abhiseyamaMDavaM aNupadhi sai) ani bha75mA praviSTa thy| (aNupavisittA) abhiSe bhayamA praviSTa thaIna. (jeNeva abhiseya pIDhe teNeva upAgacchada) 57 saya abhiSe4 pA8 khatu tyA pAM241 (uvAgacchittA abhiseyape anuppadAhiNI karemANe 2 purathimilleNaM tisIvANapaDirUvaeNaM duruhA ) tyAM te jaIne zrI bharata rAjAe te abhika pIThanI traNa pradakSiNA karI. pachI tene pUrva bhAgAvasthita tripAna pratirUpako upara ArUDha thaI ne te pITha upara caDhI gayA. (durUhitA) tyAM yahIna tes| (jeNeva sIhAsaNe teNeva ughAgacchai) nyAsiMhAsana bata. yA mAvyA. ( uvAgacchittA) tyAM sa.vIne (purasthAbhimuhesaNNisaNNetti) tA55' hizA ta23 bhuma 4zana sana 752 sArI zata sI gayA. (tapaNaM tassa bharahassa raNNo battIsa rAya sahassA jeNeva abhisaiyamaMDave teNeva uvAgacchati) tyA2 mAta bharata mahA rAjAnA 32 hajAra rAjAo jayAM Abhika maMDapa hatA tyAM AvyA. (aa. gagchicA abhiseyamaMDava aNupavisaMti ) tyA bhAvIna tamA bhami bha75 pradie
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ 928 jambUdvIpaprajJaptisane dUrUii' abhiSekapITham anupradakSiNI kurvan anumadakSiNI kurvan paurastyena pUrvabhAgAdhasthitema trisopAnapratirUpakeNa durohati-Arohati durUhya ArUkha 'jeNeva sIhAsaNe teNeva usagAI' yatraiva siMhAsanaM tatraiva upAmacchati sa marataH uvAcchittA' upAgatya 'purasthAbhimuhe maNimasaNNetti' pau.styAbhimukhaH pUrvAbhimukho bhUtvA sanniSaNNaH samyaksayA yaucityena upaviSTaH / 'taeNaM tassa bharahassa raNo battIsaM rAyasahassA jeNeva abhiseyamaMDAve teNeva : uvAgacchati tataH khalu tasya bharatasya rAjJo dvAtriMzadrAjasahasrANi dvAtriMzatsahakhANi rAjAnaH yatraiva abhiSekamaNDapaH tatraiva upAgacchanti, 'uvAgacchittA' mAgatya 'abhise yamaMDavaM aNupavisati' te gajAnaH, abhiSekamaNDapam anupravizanti 'aNupavisittA' anupravizya 'abhiseyapeDhaM aNuppayAhiNI karemANe aNuppayAhiNI karemANe uttarilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM jeNeca bharahe rAyA teNeva uvAgacchati' abhiSekapITham anupradakSiNI kurSantaH anupradakSiNI kurvantaH auttarAheNa trisopAnapratirUpakeNa yatraiva bharato sanA tatraiva upAgacchanti 'ucAgacchittA' upAmatya 'karayala jAva aMjaliM kaTu bharaha rAyANaM jaeNaM vijaeNaM vaddhAti' karatala parigRhItaM dazanakhaM zirasAva mastake ajali kRtvA bharataM rAjAnaM jayena vijayena ca jayavijayazabdAbhyAM te dvAtriMzatsahasrANi rAjAno barddhayanti 'vaddhAvittA' varddhayitvA 'tassa bharahassa raNNo NaccAsaNNe pAidare musvasamANA jAva pajjuvAsaMti tasya bharatasya rAjJenAtyA sanne nAtidUre zuzrUSamANAH sevamAnAH santo hue (. aNupavisittA abhiseyapeDhaM aNuppayAhiNIkaremANA 2 uttarileNaM tisovANapaDirUvaeNaM jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchati) praviSTa hokara unhoMne abhiSeka pITha kI tIna pradakSi. NAe~ da) aura phira ve uttaradigavartI trisopAna se hokara usapara caDha gaye evaM jahAM para bharata mahArAjA the vahAM pare bhAye (uvAgacchittA) vahAM para Akarake unhone (karayala nAva aMjaliM kuTu bharahaM rAyANaM jaeNaM vijaraNaM vaddhAti) donoM hAthoM kI aMjuli banAkara aura use mastaka para dharakara bharata rAjA ko jaya vijaya zabdo dvArA vadhAI dI (vaddhAvittA tassa bharahassa raNau NaccAmapaNe pAidUre sussUsamANA jAva pajjuvAsaMti) vadhAI dekara phira ve 32 hajAra rAjA bharata mahAganA ke pAsa yathocita sthAna para sevA karatehue baiTha gaye yahAM para yAvat zabda se 16 hajAra devAMkA grahaNa huA hai kyoMki ye deva bhI cakravartI kI thayA. (aNuvi sattA abhiseyapeDhaM anuSpayAhiNI karemANA 2 uttalleiNaM nilokANapaDi. sapaNe jeNeSa bharahe rAyA teNeva uvAgacchati) praviSTa thaIna tabhomasi pInA traNa pradakSiNa karI ane tyArabAda teo uttaradina tripAna upara thaIne tenI upara yahI gayA. ana lyaind on utA tyAM gayA. (uvAgacchittA) tyA bhAvAne tamadhe (karayala jAkha aMjali kaTTuM bharahaM rAyANa japaNaM vijaeNaM vaddhAti) banne bAnI banAyA, ane tene mastaka upara mUkIne bharata rAjAne jaya-vijaya zabdo vaDe vadhAmaNI ApI. (baMddhAvittA tassa bharahassa raNo NaccAsaNNe NAidUre sussUsamAzA jAva pajjubAsaMti) vadhAmaNI ApIne pachI te 32 hajAra rAjA bharata rAjAnI pAse yathecita sthAna upara sevA karatA besI gayo ahIM. yAvatUpada thI 16 hajAra devenuM grahaNa thayuM che kemake e de paNa caTTa
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH khU0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayaka nirUpaNama 929 yAtratparyupAsate matra yAvatpradAt SoDazadevasahasrANi itiprAyam ete devA api paryupAsate 'saraNaM tassa bharahassa raNNo seNAvairapaNe nAva satyavApyabhiIo te'vi tahaceva NakaraM dAhiNiraleNaM. tisovAmapraDirUpaevaM jAva. pajjuvAsaMti' tataH khalu tadanantaraM kila tasya bharatasya rAjJaH senApatiratnaM yAvat sArthavAhaprabhRtayaH te'pi tathaiva pUrvavadeva tathA dvAtriMzatsahasrasaMkhyakAH rAjAnaH prathamaM yatra abhiSekapaNDavaH tatra upAgacchanti tavo'bhi maNDapamanupravizanti tathA te'pItibhAvaH navaraM pUrvApekSayo'yaM vizeSaH dAkSiNAsyena dvAreNa trisopAnapratirUpakeNa yAvat paryupAsate atra yAvatpadAt dakSiNadvAreNa misopAna pratirUpakeNa yatra bharato rAjA tatra upAgacchanti tato'Jjalimukta vizeSaNaviziSTaM kRtvA jaya vijayazabdAbhyAM varddhayanti, tataH tasya rAjJo nAtidUre nAti samIpe zuzrUSamANAH santaH te paryupAsate iti kramo bodhyaH 'seNAvaharayaNe jAva' atra yAvatpadAt senA patiratna, gAthApatiratna varddhakiratna purohitaratnAni zroNi SaSTyadhikAni supakArazatAnimAdazazreNimazreNayaH, anye ca bahavo rAjezvara talavara yAvat sArthavAhaprabhRtayo grAhyAH // 3030 // - sevA karate haiM ( taraNaM tassa bharaharUsa raNNo seNAvairayaNe jAva satthavAhapabhiImo leMDavi taha caiva jabaraM dAhiNilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM jAva pajjubAsaMti) isake bAda usa bharata mahArAjA kA senApatiratna muSeNa yAvat pArthavAha Adi jana ye saba bhI pUrva kI taraha hI abhiSeka manDapa meM Aye yahAM para ina ke AnekA aura Akarake yathocita sthAna para baiTha jAneka kA saba kathana jaisA 32 hajAra rAjAoM ke Ane ke aura yathocita sthAna para baiThane taka ke sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI kara lenAcAhiye parantu isa kathana meM usa kathana kI apekSA yahI vizeSatA hai ki ye saba senApati Adi jana dakSiNa digvartI trisopAna se hokara abhiSeka pITha para caDhe senApatiratna ke sAtha jo bAdalada AyA hai usase gAthApatiratna varddhakiratna, purohitaratna ina tIna ratno kA, 360 rasoIyoM kA bhojana pakAne vAlokA zreNiprazreNijanoM kA tathA anya aura bhI aneka rAjezvara talavara AdikA grahaNa huA hai| sU0 30 // vartInI sevAmAM rahe che. (tapaNaM tassa bharaissa raNNo seNAvarayaNe jAva satthavAhasya miIo dsfa asa - varaM dAhimilleNa tisovANapaDirUveNa jAMva pajnuvAsati ) tyAra mAhate zrIbharata rAjAnA senApatiratna suSeNu cAvata sAthe vAtu vagere leAkA paNa pUrvavat abhiSeka ma'DapamAM AvyA. ahIM e save leAke AvyA ane AvIne yathAcita sthAna upara besI gayA e aMge je pramANe 32 hajAra rAjAo aMge je pramANe kahevAmAM AvyuM che tevu ja thana samajI levuM joIe. paNa A kathana mAM te kathananI apekSAe eja vizeSatA che ke e save senA prati vagere leAka dakSiNa digdha trisepana upara thaine mANiSeya pITha upara caDhI gayA. senApita ratnanI sAthe je yAvat pada Avela che, tenAthI gAthApita ratna, vandva'kirana purAhita ratna e traNa ratnA nuM. 360 sUpakAronu -bhAjana banAvanArA raseAiAAnuM, zreNi-prazreNi janAnuM temaja anya paNa aneka rAjezvara talavara vagerenuM grahaNa thayuM che. sUtra-3nA 1.17
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ 930 ___jambUdvIpaprajJaptisUtre mUlam-taeNaM se bharahe rAyA Abhioge deve sadAvei sadAvittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! mamaM mahatthaM mahagdhaM maharihaM mahArAyA'bhiseyaM uvaTThaveha taeNaM te AbhiogikA devA bharaheNaM raNNA evaM vuttA samANA haTThatuTTha cittA jAva uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakkamaMti avakkamittA veubviyasamugghAeNa samohaNaMti. evaM jahA vijayassa tahA itthaMpi jAva paMDagavaNe egao milAyaMti egao milAittA jeNeva dAhiNaddhabharahe vAse jeNeva viNIyA rAyahANI teNeva uvAgacchaMti uvAga cchittA viNIyaM rAyahANI aNuppayAhiNI karemANA 2 jeNeva abhiseyamaMDave jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA taM mahagdhaM maharihaM mahArAyAbhiseyaM uvaTThati, taeNaM taM bharahaM rAyANaM battIsaM rAyasahassA sobhaNaMsi tihikaraNadivasaNakkhattamuhattaMsi uttarapoTTavayAvijayaMsi tehiM sAbhAviehi ya uttaraveubiehi ya varakamalapaiTThANehiM surabhivaravAri paDipuNNehiM jAva mahayA mahayA rAyAbhise eNaM abhisiMcaMti abhiseo jahA vijayassa abhisiMcittA patteaM 2 jAva aMjaliM ka1 tAhiM iTAhiM jahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhIttikaTu jayajayasadaM puNjNti| tae gaM taM bharahaM rAyANaM seNAvairayaNe jAva purohiyarayaNe tiNNiya saTThA sRyasayA aTThArasa seNippaseNIo aNNeya bahave jAva satthavAhappabhiio evaM ceva abhisiMcaMti tehiM varakamalapaiTThANehiM taheva jAva abhithugaMti ya solasadevasahassA evaM ceva NavaraM pamhasukumAlae jAva mauDaM piNacheti,tayaNaMtaraM ca NaM dadramalayasugaMdhiehiM gaMdhehiM gAyAhiM abbhukkheMti divvaM ca sumaNodAmaM piNacheti, ki bahuNA ! gaMThima veDhima jAva vibhUsiyaM kareMti, taeNaM se bharahe rAyA mahayA mahayA rAyAbhiseeNaM abhisiMcie samANe koDaMbiyapurise saddAvei sadAvittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA ! hatthikhaMdhavaragayA viNIyAe rAyahANIe siMghADaga caukka caccara jAva mahApahapahesu mahayA mahayA saddeNaM ugghosemANA ugghosemANA
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAraH sU0 31 bharatarAzaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 931 ussukkaM ukkaraM ukkiTTha adijjaM amijaM abbhaDapavesaM adaMDakudaMDimaM jAva sapurajaNavayaM duvAlasasaMvacchariaM pamoyaM ghoseha mameya mANattiyaM paccappiNahitti, taeNaM te koDubiyapurisA bharaheNa raNNA evaMvuttA samANA haTThatuTThacittamANaMdiyA pIimaNA harisavasavisappamANahiyayA viNaeNaM vayaNaM paDisuNeti paDisuNittA khippAmeva hatthibaMdhavaragayA jAva ghosaMti ghosittA eyamANattiyaM paccappiNaMti taeNaM se bharahe rAyA mahayAmahayA rAyAbhiseeNaM abhisitte samANe sIhAsaNAo abbhuTTei abbhuTTittA itthIrayaNeNaM jAva NADagasahasse hiM saddhi saMparivuDe abhiseyapeDhAo purathimilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paccorahai, paccoruhitA abhiseyamaMDavAo paGiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva abhisekke hatthirayaNe teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaiM jAva duuruuddhe| taeNaM tassa bharahassa raNNo battIsaM rAyasahassA abhiseyapeDhAo uttarilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhaMti, taraNaM tassa bharahassa raNNo seNAvairayaNe jAva 'satthavAhappabhiIo abhiseyapeDhAo dAhiNIlleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhaMti, taeNaM tassa bharahassa AbhisekkaM hatthirayaNaM dUrUDhassa samANassa iTTe aTThamaMgalagA purao jAva saMpatthiyA jo'vi ya aigacchamANassa gamo paDhamo kuberAvasANo soceva ihaMpi kamo sakArajaDho Neyavyo jAva kubegeva devarAyA kelaassihrisiNgbhuuyNti| tae NaM se bharahe rAyA majjaNagharaM aNupavisai aNupavisittA jAva bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTThamabhattaM pArei pArittA bhAyaNamaMDavAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA uppi pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamatthaehiM jAva bhujamANe viharai taeNaM se bharahe gayA duvAlasasaMvacchariyaMsi pamoyaMsi Nivvattasi samANaMsi jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jAva sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe NisIai
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ 932 jambuddhIpaprajJaptisUtra NisIittA solasadevasahasse sakArei sammANei sakkAritA sammANittA paDivisajjei paDivisajjittA battIsaM rAyavara sahassA sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA seNAvairayaNaM sakArei sammANei sakAritA sammANittA jAva purohiyarayaNaM sakkArei sammANei sakkArittA sammANittA evaM tiNNi saDhe sutrayArasae aTThArasa seNippaseNIo sakkArei sammANei sakkAritA sammaNittA aNNe ya bahave rAisara talavara jAve satthavAhappabhiio sakkArei sammANei sakkAritA sammANittA paDipisajjei paDivisajjittA uppiMpAsAyavaragae jAva viharai ||suu031|| chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA AbhiyogyAn devAn zabdayati zabdayitvA evaM avAdIkSiprameva bho devAnupriyA ! mama mahArtham mahAgham mahArham mahArAjyAbhiSekamupasthApayata / tataH khalu te AbhiyogyA devAH bharatena rAzA evamuktAH santaH dRSTatuSTa cisa yAvat uttarapaurastyaM digbhAgam apakAmanti apakramya vaikriyasamudghAtena samavananti, evaM yathA vijayasya tathA itthamapi yAvat paNDakavane ekato milanti ekato militvA, yatrava dakSiNAbhAratavarSavarSa yatraiSa vinItA rAjadhAnI tatraiva upAgacchanti upAgatya vinItA rAjadhAnImanupradakSiNI kurvantaH anupradakSiNI kurvantaH yatraiva abhiSekamaMDapo yatraiSa bharato rAjA tatraiva upAgacchanti upAgatya tat mahAtha mahAgha mahAhaM mahArAjyAbhiSekam upasthApayanti, tataH khalu taM bharataM rAjAnaM dvAtriMzadrAjasahasrANi zobhane tithikaraNadivasanakSatramuhUrte uttaraprauSTapadA vijaye taiH svAbhAvikaizca uttaravaikriyaizca varakamalapratiSThAnaiH surabhivaravAripratipUrNaH yAvat ma. hatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiJcanti abhiSeko yathA vijayasya, abhiSicya pratyekaM pratyeka yAvat aJjaliM kRtvA tAbhiriSTAbhiH yathA pravizato bhaNitA yAvat viraha iti kRtvA jaya jaya zabdaM prayuJjanti | tataH khalu taM bharataM rAjAnaM senApatiratnaM yAvat purohitaratnam trINi ca SaSThAni sUpazatAni aSTAdaza zreNiprazreNayaH anye ca bahavo yAvat sArthavAhaprabhRtayaH pavameva abhiSiJcanti taiH varakamalapratiSThAnaiH tathaiva yAvat abhiSTa vanti ca SoDazadevasa. hasrANi pavameva navaraM pakSamasukumArayA yovat mukuTa pinhynti| tadanantaraM ca khalu dardaramalayasugandhitaiH gandhaiH gAtrANi abhyukSanti divyaM ca sumanodAma pinahyanti kiM bahunA ? pranthimaveSTima yAvat vibhUSitaM kurvanti / tataH khalu sa bharato rAjA mahatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiktaH samAnaH kauTumbiApuruSAn zabdayati zayitvA eSam avAdIt-kSiprameva bho devAnupriyAH! hastiskandhavaragatAH vinotAyA rAjadhAnyAH zRGgATaka trikacatuSkacatvara yAvat mahApathapatheSu mahatA mahatA zabdena udghoSayantaH ucchulkam utkaram utkRSTam adeyam ameyam abhaTapravezam adaNDakudaMDimam yAvat sapurajanajAnapadam dvAdazasaMvatsarikaM pramodaM ghoSayata, ghoSayitvA mama patAmAjJaptikAM pratyarpayata iti tataH khalu te kauTambikapuruSAH
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103 vakSaskAraHsa. 31 bharatarAvarAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 933 bharatena rAkSA pavamuktAH santaH hRSTatuSTacittAnanditAH prItimanasaH harSavazavisarpad hRdayAH vinayena vacanaM pratizRNvanti pratizrutya kSiprameva hastiskamdhavaragatAH yAvad ghoSayanti ghoSayitvA etAmAkSaptikAm pratyarpavanti / tataH khalu sa bharato rAjA mahatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiktaH san siMhAsanAd abhyuttiSThati abhyutthAya strIratnena yAvat nATakasahastraiH sArddham saM parivRto'bhiSekapIThAt paurastyena trisopAnapratirUpakeNa pratyavarohati pratyavaruhya abhiSekamaNDa gat pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva AbhiSekyaM hastiratnaM tatraiva upAgamchati upAgatya aarnAgarikUTasannibhaM gajapatiM yAvad duruDhaH / tataH khalu tasya bharatasya rAjJo dvAtriMzadrAjasahasrANi abhiSekapIThAt auttarAheNa trisopAnapratirUpaNa pratyavarohanti / tataH khalu tasya bharatasya rAkSaH senApatiratnaM yAvat sArthavAhaprabhRtayaH abhiSekapIThAt dAkSiNAtyena trisopAnapratirUpakeNa pratyavarohanti / tataH khalu tasya bharatasya rAkSa AbhiSekyaM hastiratnaM durUDhastha sataH imAni aSTASTamaGgalakAni purato yAvat samprasthitAni yo'pi ca atigacchato gamaH prathamaH kuberAvasAnaH sa eva kramaH ihApi sa kAravarjito netavyo yAvat kailaasshikhrishRnggbhuumiti| tataH khalu sa bharato rAjA majanagRham anupravizati anupravizya yAvat bhojanamaNDape sukhAsanavaragataH aSTamabhakta pArayati pArayitvA bhojanamaNDapAt pratiniSkAmati pratiniSkramya upari prAsAdavaragataH sphuTaGgi mRdaGgamastakai ryAvad bhujAno viharati / tataH khalu sa bharato rAjA dvAdaza samvatsarike nivRte sati yatraiva majjanagRhaM tatraiva upAgacchati upAgatya yAvad majjanagRhAt pratiniSkAmati pratiniSkramya yatraiva bAhyA upasthAnazAlA yAvat siMhAsanavaragataH paurastyAbhimuskho niSodati niSadya SoDazadevasahasrANi satkArayati sammAnayati saskArya sammAnya prativisarjayati prativisRjya dvAtriMzadrAjavarasahasrANi satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya yAvat senApatiratnaM satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya yAvat purohita ne satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya proNi SaSTAvi sUpakArazatAni aSTAdazazreNiprazreNIH satkArayati sammAna yati sAtArya sammAnya anyAMzca bahUn rAjezvara talavara yAvat sArthavAha prabhRtIn satkArayati sammAnayati satkArya sammAnya prativisarjayati pratidhisRjya upari prAsAvavaragato yAvat viharati |suu0 31 / / 'TIkA-'taeNaM se' ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA Abhioge deve sahAvei' tataH khalu tadanantaraM kila sa bharato rAjA AbhiyogyAn AjJAkAriNo devAn zabdayati Avayati 'taeNaM se bharahe rAyA Abhiyoge deve saddAveI' ityAdi TIkArtha-(eNaM se bharahe rAyA bhAbhioge deve sadAveha) isake bAda usa bharata mahArAjA ne AbhiyogyadevoM ko bulAyA (sahAvittA evaM vayAsI) aura bulAkara una ajJAkArI 'tapaNaM bharahe rAyA Abhioge deve sahAveha' yA TI -(taeNaM se bharahe rAyA Abhioge deve sahAveha) tyA2 mA bharata zanaye mAliyoni vona dAvyA. (sadAyittA parva vayAsI) ane lAvIna te mArI mAniyo /
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ 934 jambUdvIpaprajJaptisUtre 'saddAvittA' zabdayitvA AhUya evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'khippAmeva bho devAnupriyA ! mama mahatthaM mahagghaM maharihaM mahArAyA'bhiseyaM uvaTuveha' kSiprameva zIghrAtizIghrameva bho devAnupriyAH ! mama 'mahatthaM' mahArtham mahAn arthaH maNikanakaratnAdika upayujyamAno vyApriyamANo yasmin sa tathAbhUtastam, tathA mahArgham mahAn arthaH yatra sa tathA bhUtastam tathA mahArham mahat utsavamaItIti mahAI:- utsa yogyavAdyavizeSastam evaMbhUtaM mahArAjyAbhiSekaM upasthApayata sampAdayata 'tae NaM te Abhi moiyA devA bharaheNaM raNNA evaM vRttA samANA haTThatuTTha citta jAva uttaraputthimaM disI bhAgaM avakkamaMti' tato bharatasya rAjJa AjJaptyanantaraM khalvete AbhiyogyA devA bharatena rAjJA evamukAH santo dRSTatuSTa citta yAvad uttaraporastyaM digbhAgam IzAnakoNam apakrAmanti gacchanti, atra yAvatpadAt haSTatuSTa vittAnanditAH prItimanasaH paramasaumanasyatAH harSavazatiped hRdayAH karatalaparigRhItaM dazanakhaM zirasAvartta mastake aJjaliM kRtvA evaM svAminaH ! yathaiva yUyam Adizatha tathaiva AjJayA anusAreNa vayaM kurma ityevaM rUpeNa vinayena vacanaM pratizRNvanti pratizrutya iti grAhyam / 'avakkamittA' apakramya gatvA 'veucciyasamugdhAraNaM' samohaNaMti 'vaikriyasamudghAtena vaikriyakaraNArthaka prayatnavizeSeNa samavananti AbhiyogyadevoM se aisA kahA - ( khippAmeva bho devANupiyA, mama mahatthe mahasvaM mahariya mahArAyAbhiseyaM uduveha ) he devAnupriyo ! tumaloga zaghra hI mANikaratnAdirUpa padArtha jisameM sammilita hoM, tathA jisameM AI huI vastueM saba vizeSa mUlyavAlI hoM evaM jisameM utsava ke yogya va vizeSa hAM aise mahArAjAbhiSeka ke yogya sAmagrI kA prabandha karo (taeNaM te AbhiogiyA devA bharaNaM raNNA evaM vRttA- samANA haTThaTThacittanAva uttarapuratthimaM disIbhAgaM avakkamaMti) isa prakAra zrIbharata mahArAjA ke dvArA kahe gaye ve Abhiyogika deva bahuta adhika harSita evaM saMtuSTa citta hue yAvat-ve IzAna kone meM cale gaye yahAM yAvatpada se "cittAnanditAH prItimanasaH " Adi pUrvoka pAThagRhota huA hai aura yaha pATha paDiNittA" pada taka gRhIta huA hai (avakkamittA - ve ubviyamugdhAeNaM samohaNaMti ) IzAnadizA meM jAkara - unhoMne vaikiyasamudvAtadvArA havA ne yA prabhA 4dhuM- (khippAmeva bho devANuppiyA ! mama mahatthe mahagdha mahariyaM mahArAyAbhiseya uvaveda) he devAnupriyo ! tume boI zIghra bhASI ratnAhi 35 pArtho mAM sammilita hAya, tathA jemAM Avela sava vastue mUlyavAn hAya, temaja jemAM utsava yogya vAdya vizeSa hoya sevI mahArAjyAbhiSeka bhATe yogya sAmagrInI vyavasthA re|. (tapaNaM te abhiogiyA devA bharaheNaM raNNA evaM vRttA samANA haTTha-tu citta jAva uttarapuratithamaM dilIbhAgaM avakkamati) yA pramAne bharata bhaDArA vaDe yAjJathayeAte liyeogive| khUba adhika kRSita temaja sa`tuSTa citta thayA yAvat te IzAna kANu taraka rahyo. ahI AvelA yAvat pahathI "vittAnanditAH prItimanasaH " mayUrvokta pAThana sa gRha thayeoso che, ramane se pATha "paDiNittA" yaha suzrI gRDIta thayele che. (avakkamittA vimugdhApaNaM samohaNaMti) IzAna zubhAMrdhana tebhala vaiyi samuddadhAta vaDe jatA
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNama 935 AtmapradezAn bahiH dUrato vikSipanti evaM jahA vijayassa tahA itthaMpi jAva paMDagavaNe egao milAyati' evam itthaM prakAramabhiSekasUtram yathA vijayasya-jambUdvIpavijayadvArA dhipadevasya tRtIyopAGge protam 'tahA itthaMpi' tathA'trApi vijJeyam yAvat paNDakavane ekataH ekatra milanti aba ca yAvatpadAt sarvApi abhiSeka sAmagrI vaktavyA sAcottaratra jinajanmAdhikAre paJcamavakSaskAre patrAkArarItyA viMzatyuttarazate sUtre ni nadattAGkarItyA paJcamavakSaskAre aSTamasUtre vakSyate tatra tatsUtrasya sAkSAddarzitatvAt tata eva sarva draSTavyam / 'ego milAittA' ekataH- ekatra militvA 'jeNeva dAhiNaddhabhara he bAse jeNeva viNIyA rAyahANI teNeva uvAgacchaMti' yatraiva dakSiNAIbhAratavarSa yauva vinItA rAjadhAnI tatraiva te devAH upAgacchanti 'ubAgacchi tA' upAgatya 'viNIyaM rAyahANi aNuppayAhiNI karemANA aNuppayAhiNI karemANA jeNeva mabhiseyamaMDave jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti' vinItAM rAjadhAnIm anupradakSiNI kurvantaH anupradakSiNo kurvantaH yatraiva abhiSekamaNDapo apane Atmapradezo ko bAhara nikAlA (evaM jahA vijayassa tahA itthaMpi ja.va paMDagavaNe-egamo milAyaMti) isa taraha jambUdvIpa ke vijayadvArake adhipati deva-vijaya ke prakaraNa meM tRtIya upAGga meM abhiSeka-sUtra kahA gayA hai usI prakAra se yahAM para bhI vahI abhiSeka-sUtra, yAvat ve sabake saba paNDaka vana meM ekatrita hojAte haiM yahAM taka kA kahalenA cAhiye / yahAM yAvat pada se samasta abhiSeka samAgraMgRhIta huI hai. vaha Age jinajanmAdhikAra meM paMcama vakSaskAra meM patrAkArarItyA 120 sutrameM aura mere dvArA datta aGkarIti se paMJcamavakSaskAra meM AThave sUtrameM kaho jAvegI ataH vahIM se yaha saba jAnane meM AjAvegI. (egao milittA) paMDaka vana meM ekatrita hokara (jeNeva dAhiNabharahe vAse jeNeva viNoyA rAyahANI teNeva uvAgacchati)ve saba ke saba deba jahAM dakSiNArddha bharatakSetra thA. aura isameM bhI jahAM vinItA rAjadhAnI thI vahAM para Aye (ubAgacchittA viNIyaM rAyahANI-aNuppayAhiNI karemANe 2 jeNeva abhise pamaMDave jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti) vahAM Akara ke unhoMne usa vinItA rAjadhAnI kI tIna pradakSiNAeM kI bAda meM jahAM abhiSeka pAtAnA mAtmaprazAne zarIrathA paDA24AvyA. (evaM jahA vijayasta tahA itthaMpi jAva paMDaga. vaNe ego milAyaMti)mA pramANe dIpanA viyadAnA madhipati dev-piyn| 54265 mAM tRtIya upAMgamAM abhiSeka sUtra kahevAmAM Avela che te pramANe ja ahIM pazu abhiSeka sUtra yAvat te sarva paMDakaMvanamAM ekatra thaI jAya che. ahIM sudhI pATha grahaNa kare joIe. ahIM yAvata padathI samasta abhiSeka sAmagrI gRhIta thayelI che. te AgaLa jina janmAdhi kAramAM, paMcamavakSaskAramAM, patrAkAra rItyA 120 mA sUtramAM ane mArA vaDe datta aMka rItithI paMcamavakSaskAranA AThamAM sUtramAM kahevAmAM Avaze. ethI jijJa sa o e aMge tyAMthI - Myaa prayatna 42. (ega mI milittA) 574 banabhAM metra na. (jeNeva dAhiNabharahe vAse jeNeva viNoyA rAyahANI teNeva uvAgacchaMti) te sa vo nyai vinItA sAdhAnI tI tyAM mAyA. (uvAgacchittA viNIyaM rAyahANoM aNuppayAhiNI karemANe 2 jeNeva abhiseyamaMDave jeNeva bharahe rAyA teNeva uvAgacchaMti) tyA AdhIna tebhare
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ jammUdIpaprajJaptisUtre yatraiva zrI bharato rAjA tatraiva upAgacchanti 'ujAgacchittA' upAgatya taM mahatthaM mahagdhaM maharihaM mahArAyAbhiseyaM uvaveti' te devAH tat pUrvoktaM mahAtha mahArgha mahAI mahArAjyAbhiSeka mahArAjyAbhiSekopayogikSIrodakAyaskaraNamityarthaH upasthApayanti upaDhaukayanti rAjJaH samIpe AnayantItyarthaH vaikriyazaktyA niSpAditAni sarvANi ratnagajAzvAdIni bahumlyAni vastUni AnIya smrpyntiiti| atha pUrvakRtyaM pUrvamuttvA uttarakRtyamAha-'taeNaM' ityAdi taeNaM taM bharahaM rAyANa battIsaM gayasahassA sobhaNasi tihi karaNadivasaNakamatamuhuttaMsi uttarapodvavayA vijayaMsi tehiM sAbhAviehiya uttarave udhiehi ya varakamala paiTThANehiM surabhivaranAripaDipuNNehi jAva mahayA mahayA rAyAbhiseeNaM abhisiMcaMti' tataH khalu taM bharataM rAjAnaMdvAtriMzadrAnasahakhANi zobhane nirdoSaguNayukta tithikaraNadivasanakSatramuhUrne atra samAhAradvandvaH tataH saptamyekavacanam tatra tithiH riktArkendudagdhAdiduSTatithibhyo bhinnA jayAditithiH / karaNaM viziSTa divasa: durdinagrahaNotpAtadinAdibhyo bhinnadivasa: nakSatraM rAjyAbhiSeko. maMDapa aura usameM bhI jahAM cakravarti zrI bharata mahArAjA the vahAM para ve Aye(uvAgacchittA taM mahatthaM mahagdhaM paharihaM mahArAyAbhiseyaM uvave ti) vahAM Akara ke unhoM ne usa mahArtha mahArgha evaM mahArha mahArAjAbhiSeka ko samasta sAmagrI ko rAjAke samakSa upasthita kara diyA arthAt vaikriyazakti dvArA niSpAdita-samasta ratna gana, azva AdirA bahumUlya vastuoM ko lAkara samarpita karadiyA (tae NaM taM bharahaM rAyANaM vattIsaM rAyasahassA sobhaNasi tihikaraNadivasaNakkhattamuhurAsi uttarapoTTavayA vijayaMsi tehiM sAbhAvie hiya uttarave ubvi ehiya vara kamala paiTTANehiM surabhivaravAripaDipuNNehiM jAva mahayA 2 rAmAbhiseeNaM abhisiMcaMti) isa ke bAda zrobharata mahArAnA kA una 32 ha nAra gajAoM ne nidoSaguNayukta tithi karaNa divasa-nakSatra samandhita muhUrta meM abhiSeka kiyA ritA Adi duSTa tithiyoM se bhinna jo jayAditithiyAM hotI haiM ve zubhatithiyAM mAno jAtA haiM karaNa nAma viziSTa divasa kA hai. yaha divasa durdina, grahaNa, utpAta Adi se bhinna-rahita hotA hai. rAjya meM abhiSeka-ke yogya jo zravaNa Adi vara nakSatra te vinItA rAjadhAnInI traNa pradakSiNA karI. tyAra bAda jyAM abhiSeka maMDapa ane temAM 5 bayAM marata 20 tA tyA mAvyA. (uvAgacchitsA taM mahatthaM mahagdhaM maharihaM mahArAyA bhiseyaM uvaTThaveti) tyA mApAna bhare mahAtha, maDA sana mahA mahAnyAminI samasta sAmagrIne rAjAnI sAme mUkI dIdhI. arthAta vaikriya zakti vaDe niSpAdita samasta 2tna, 14 azva, mA 35 pahubhUsya vastumAne lAvIna sabhApata 42. (tapaNaM taM bharahaM rAyANaM battIsaM rAyasahassA sobhaNasi tihikaraNadivasaNakkhattamuhutta si uttarapoTTavayA vijayasi tehiM sAmAdhipahiya uttaraveuvirahiya varakamalapaiTThANehiM surabhivaravAripaDipuNNehiM jAva mahayA 2 rAyAbhisepaNaM abhisinati) tyArA bharata janA ta 32 ra rAjAoe nirdoSa guNa yukta tithi, karaNa divasa nakSatra-samanvita muhUta mAM abhiSeka karyo. riktA vagere duSTa tithiothI bhinna je jaya Adi tithio hoya che tene zubhatithio mAnavAmAM Ave che. karaNa nAma viziSTa divasanu che. e divasa dudana, grahaNa, utpAta
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tu.3 vakSaskAraH sU0 31 bharatarAzaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 937 payogi zravaNAdi trayodaza nakSatrANAmanyatarat uktaJca" abhiSikto mahIpAlaH zruti jyeSTho laghughuvaiH / mRgAnurAdhA pauSNaizca ciraM zAsti vsundhraam| 1 / iti muhUrttaH abhiSekottanakSatra samAnadevata iti tasmin uttaraprauSThapadAvijaye - uttara prauSThapadA uttarabhAdrapadA nakSatraM tasya vijayo nAma muhUrttaH abhijidAhvayaH kSaNa tasmin ayaM bhAvaH- muhUrttAparaparyAyaH paJcadazakSaNAtmake divase'STamakSaNaH, tallakSaNa cedaM jyotiH zAstre prasiddham dvauyAmau ghaTikA nyUnau dvau yAmau ghaTikA'dhikau / vijayonAma yogo'yaM sarvakAryaprasAdhakaH // 1 // ta tastaiH pUrvoktaiH svAbhAvikai rucaravaikriyaizca varakamalapratiSThAnaiH varakamale pratiSThAnaM sthiti yeSAM te tathA bhUtAstaiH aSTa sahasraghaTairitigamyaM punaH kIdRzaiH surabhi varavAripratipUrNaiH zreSThasugandhijalavyAptaiH yAvad mahatA mahatA garIyasA rAjyAbhiSekeNa abhiSizcanti a haiM unameM se koI eka nakSatra kA honA hI zubha nakSatra kahA gayA hai. uktaMca abhiSikto mahIpAlaH zruti jyeSThAlaghudhuvaiH / mRgAnurAdhA pauSNaizca ciraM zAsti vasundharAm // 1 // abhiSeka ke samaya ukta nakSatroM kA samAna devatA vAle honA-yaha muhUrta kahA gayA uttara proSThapadA vijaya kA tAtparya hai uttarabhAdrapadA nakSatra kA vijaya- abhijitanAmakA kSaNa meM 'yaha abhiSeka kiyA gayA tAtparya yaha hai dina paJcadazakSaNAtmaka divasa hotA hai isameM aSTama kSaNarUpa muhUrta hotA hai. usakA lakSaNa jyotizazAstra - meM aisA kahA gayA hai dvau yamau ghaTikAnyanau dvau yAmau ghaTikAdhiko vijayonAma yogo'yaM sarvakArya prasAdhakaH // 1 // uttara nakSatro che, bharata mahArAjA kA jo rAjyAbhiSeka kiyA gayA vaha surabhijala se paripUrNa hue svAbhAvika kalazoM dvArA tathA uttaravikriyA se devoM ne jinheM vikurvita kiyA hai. aise aise kalazoM dvArA kiyA gayA / ye kalaza zreSTha kamaloM ke Upara sthApita kiye hue the tathA saMkhyA meM 1008, the. yaha abhiSeka sAdhAraNa rUpa se karane meM nahIM AyA kintu bar3e bhArI ThATha bATa se hI karane vagerethI bhinna rahita-hAya che. rAjyamAM abhiSeka cAgyaje zravaNa Adi temanAmAMthI kai eka nakSatra hAya te ja zuma kahevAyache. ukta caabhissikto mahIpAlaH zrutijyeSTha laghu dhruveH / mRgAnurAdhA pauSNaizca cirazAsti vasundharAm // 10 // abhiSeka vakhate ukta nakSatranA samAna devatAvALA thavu e muhUta kahevAmAM Ave che. uttara prauSThAnA vijayanu tApa che, uttarabhAdrapadA nakSatrane vijaya-abhijIta nAmaNa te kSaNamAM abhiSeka karavAmAM AvyeA. tAtparyaM A pramANe che ke divasa-poMcadaza kSaNAtmaka divasa hAya che. emAM ama kSaNu rUpa muhUta keAya che. enu lagnagu yaitiSa zAstramAM A pramANe kahevAmAM Avela che 1: yA ghaTikA nyUnau dvau yAmau ghaTikAdhi ho / vijayonAma yogo'yaM sarva kArya prasAdhakaH // 10 // bharatane je rAjyAbhibeka karavAmAM AvyeA te surabhi jalathI paripUrNa thayelA svAbhAvika kaLaze| varka temaja uttaravikriyAthI jemane devA e vikaviMta karyA che evA kaLazeAvarDa karavAmAM AvyuM. e kaLaze zreSTha kamaLAnI upara sthApita karavAmAM AvyA hatA. saMkhyA mAM e kaLazeA 1008 hatA. e abhiSeka sAdhAraNa rUpamAM Ayejita thayA nahiM paNa bhAre ThA 118
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ 938 jambUdvIpaprajJaptisUtre yAvatpadAt 'caMdaNakayavaccaehiM AviddhakaMTheguNehiM paumuppalapihANehiM karayalapariggahiehi asahasseNaM sovaNNiyakalasANaM jAva asahasseNaM bhomejjANaM' ityAdi pATho grAhyaH ayaM ca vistararUpeNa uttaratra jinajanmAbhiSekaprakaraNe paJcamavakSaskAre ekaviMzatyuttarazate sUtro 121 nijadattAGkarItyA paJcamavakSaskAre dshmsuutro10drssttvyH| tatraiva asya sAkSA darzitatvAt sarveSAM pratyeka vyAkhyAnamapi tatraiva drssttvym| tathA ca punaH kIdRzaiH candanakRtavyatyayaiH candanakRtavyatikramaiH caMdanacaciMtadehaH punaH bhAvidakaNTheguNaiH guNairAviddhakaNTharityarthaH padmotpalapidhAnaiH kamalotpalAcchAdanaiH karatalaparigRhItaiH hastatalaparidhRtaiHevamuktaprakAreNa vizeSaNaviziSTaiH aSTasahasreNa sauvarNikakalazAnAm yAvaaSTasaha sreNa bhomeyAnAM ca aSTasahasrasaMkhyaka sauvarNikakalazaiH aSTasahastrasaMkhyaka bhaumeyakalazaizca sarvodaka :sarvamRtsavauM Sadhi prabhRti vastubhi mahatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiJcatItyarthaH abhiseo jahA vijayassa' abhiSeko yathA vijayasya jambUdvIpavijayadvArAdhipadevasya jIvAbhigamopAGge proktastathA'. trApi bodavyaH 'abhisiMcittA' abhiSicya 'patteyaM patteyaM jAva aMjaliM kaTu sAhi' idvAhijahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhi tikaDu jaya jaya sadaM pauMti'pratyeka pratyekaMprAtinRpaM meM mAyA-isI bAta ko prakaTakarane ke liye "mahayA 2 rAyAbhiseeNaM" ye pada yahAM prayuktahue haiM yahAM prayukta hue yAvatpada se "caMdaNakayacaccehiM, AviddhakaMThe guNehiM, paumuppalapihANehiM, karayalapariggahiehiM aTThasahasseNaM sovaNNiyakalasANaM, jAva asahasseNaM bhomejjANaM" ityAdi pATha gRhIta huA hai yadi isapATha ko dekhanA ho to yaha vistArarUpa se Age jinajanmAbhiSeka ke prakaraNa meM paMcamavakSaskAra meM 121 veM sUtrameM aura mere dvArA pradatta aGkarIti ke anusAra 10 veM sUtra meM mAnevAlA hai vahIM se ise dekhanA cAhiye / (abhiseo jahA vijayassa) isa taraha mahArAjA bharata kA abhiSeka isa prakAra se huA ki jaisA abhiSeka jambUdvIpa ke dvArake adhipati vinaya devakA huA kahA gayA hai yaha abhiSeka jovAbhigama upAGga meM varNita huA hai (abhisiMcittA patteyaM patteya jAva aMjaliM kaTu tAhiM iTTAhiM jahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhi tikaTu jaya 2 sadaM pauMti) bharata mahArAjA kA bhAuthA sampanna thy| utA. mAzaya pragaTa 42 / bhATa 'mahayA 2 rAyAbhisepaNaM" se 54 matra prayuta cye che. sahI prayuta thaye yAvat 54thI "caMdaNakayanaucehiM AviddhakaMTheguNehiM, paumuppa lapihANehi, gharakamalapariggahiehiM aTThasahasleNaM sovagNiyakalasANaM, jAva aTUThasahasseNa bhomejjANa" tyAhi 54 sagaDIta thayo che. nase pATha aMge jANakArI meLavavI hoya te egaLa jina janmAbhiSeka prakaraNamAM, paMcamavakSaskAramAM, 121 mAM sUtramAM ane mArA vaDe pradatta akarIti mujaba 10 mAM sUtramAM ApavAmAM Avela che tethI te saMbaMdha mAM tyAMthI samajI levuM jAI che. tyAM e aMge savistara varNana karavA Hi mA che. (abhise o jahA vijayassa) AM bharatana mani // prabhAra sampanna thaye ke je rIte ja budvIpanA dvAranA adhipani vijaya devane thayo. e abhiSekanuM varNana lAlima Sinwi 42vAmA bhAva che. (abhisiMcittA pattaye patteyaM jAva aMjali kaTu
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraH sU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayaka nirUpaNam 939 yAvad aJjaliM kRtvA tAbhiriSTAbhiH atrApi 'kaMtAhiM jAva vaggUhiM abhinaMdatA ya abhithuNaMtAya evaM vayAsI - jaya jaya gaMdA ! jaya jaya bhaddA ! bhadaM te ajiyaM jiNAhi' ityAdi pATho tathA grAhaya : 'jahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhi' yathA vinItAM pravizato bharatasya arthAbhilASi pramukhapAcakajanai bhaNitA AzIriti gamyam kiyatparyantamityAha 'yAvad vihara' iti vihareti paryantamityarthaH iti kRtvA jaya jaya zabdaM prayuJjanti' tae NaM taM bharahaM rAyANaM seNAvaharayaNe jAva purohiyarayaNe tiSNi ya saTTA samasyAhArasa a seNipIo aNNeya bahave jAva satyavAhaSpabhiio evaMceva abhisicaMti' tato dvAtriMzadrAjasahasrAbhiSekAnantaraM khalu taM bharataM senApatiratnaM yAvatpurohitaratnaM trINi ca SaSThAni SaSTyadhikAni abhiSeka karake phira pratyeka ne yAvat aMjali karake una una isa kAnta yAvat vacanoM dvArA una kA abhinandana evaM saMstavana karate hue isa prakAra se kahA (jaya jaya gaMdA ! jaya jaya bhaddA bhadaM te atriyaM niNAhi ) he nanda - AnandasvarUpa bharata ! tumhArI jaya ho jaya ho hebhadra ! kalyANa svarUpa - bharata ! tumhArI bAravAra jaya ho tumhArA kalyANa ho vIro dvArA bhI parAsta nahIM kiye jAsakane vAle aise zatru ko tuma parAsta karo0 ityAdi rUpa se jaisA yaha pATha 29veM meM isI vakSaskAra ke kathana meM kahA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI vaha grahaNa karanA sUtra cAhiye (jahA pavisaMtasta bhaNiyA jAva vihAhi ) jisa prakAra se vinItA meM praveza karate samaya bharata ke prati " yAvat vihara" isapATha taka arthAbhilASo se lekara pAcaka taka ke janoM ne zubhAzIrvAda prakaTa kiyA usI prakAra se yahA~ para bho vahI AzIrvAda usI rUpa meM pratyeka nRpane prakaTa kiyA aisAjAnanA cAhiye (taraNa bharahaM rAyANaM senAvairayaNe jAva purohiyarayaNe tiSNiya saTTA suasayA aTThArasaseNiSpaseNIo aNNeya bahave jAva satthavAhappabhiio evaM cena abhisiMcaMti) isake bAda bharata rAjA kA senApatiratna ne yAvat purohita ratna ne, 360 rasavatItAhi iTThAhiM jahA pavisaMtassa bhaNiyA jAva viharAhi ti kaTTu jaya 2 saha pau jaMti) bharata rAjAne abhiSeka karIne pachI darekeyAvata aMjali manAvIne te te iSTa-kAnta thAvat kyne| vaDe temanu abhinaMdana tebhana stavana 42 ra prabhA udhuM - ( jaya-jaya NaMdA ! jaya jaya bhadA ! bhadda te ajiyaM jiNAhi ) De nanha ! mAnaM sva35 mahAzana bharata / tmaare| jaya thAo, jaya thAe huM bhadre ! kalyANu svarUpa bharata ! tamAre vAra vAra jaya thAo, tamArUM kalyANa thAe. vIrA dvArA paNu aparAjita zatrune tame parAsta kare. vagere rUpamAM jevA A pATha 29mA sUtramAM Aja 'vakSaskAra' mAM kahevAmAM Avela che, tevA ja pATha atre paNa samave. ( jahA pavisaM tassa bhaNiyA jAva viharAhi ) prema vinItAmA praveza aratI vakhate bharata pratye cAlata vihara" e pATha sudhI arthobhilASI thI mAMDIne pAcasudhInA janAe jema zubhAzIrvAMDho prakaTa karyAM. tema ja atre paNa te pramANe ja AzIrvAdo dareka rAmaye AuTa yo sema ladhuvu leye. (tapaNaM taM bharaha rAyANaM seNAvaharayaNe jAva purohiyarayaNe tiNiya sahA subhasayA aTThArasa se divaseNIo aNNeya bahave jAba : satthavAhapabhiio evaM ceva abhisivaMti) tyArabhAI bharata rAma senApati ratne yAvat purA
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ 940 jambUdvIpaprajJaptisUtre sUpazatAni sUpakArazatAni aSTAdaza zreNiprazreNayaH anye ca bahavo yAvatsArthavAhaprabhRtayaH evameva uktaprakAreNa rAjAna iva abhiSiJcanti'seNAvaharayaNe jAva purohiyarayaNe' atre yAvatpadAt 'gAhAvairayaNe vaDDhairayaNe' iti grAhyama tathAca senApatiratnaM purohitaratnaM gAthApatiratnaM varddhakiratnaM purohitaratnaM ceti bodhyam dvitIya yAvatpadAt rAjezvaratalavaramADambika kauTumbikamantri mahAmantri gaNakadauvArikAmAtyaceTapIThamardanagaranigamazreSThisenApatayo grAyAH yAvatsArthavAhaprabhRtayaH attra prabhRtipadAt sArthavAhadUtasandhipAlAH, asminneva vakSaskAre saptaviMzatitame sUtre eteSAM vyAkhyAnaM draSTavyam 'tehiM varakamalapaiTThANehiM taheva' taiH pUrvoktaH varakamala patiSThAna:-varakamale pratiSThAnaM sthitiryeSAM te tathAbhUtAstaiH tathaiva pUrvoktaprakAreNaiva kalazavizeSaNAdikaM vijJeyam"jAva abhithugaMti ya' yAvad abhiSTuvanti ca yAvatpadAt abhinandanti iti grAhayam' 'solasadevasahassA evaMceva' tataH sarvataH pazcAt SoDazadevasahasrANi SoDazasahasrasaMkhyakadevAH evameva uktapakAreNeva abhi. piJcanti abhinandanti abhiSTuvanti ca AbhiyogyasurANAm antimo'bhiSekastu tadbharatasya manuSyendratvena manuSyAdhikArAd manuSyakRtAbhiSekAnantarabhAvitvena bodhyaMH yadvA devAnAM cintitamAtra tadAtvasiddhikArakatvena ante tathAvidhotkRSTAbhiSekavidhAnArtham atra yo kArakoM ne 18 zreNiprazreNijanoM ne tathA anya aura bhI aneka sArthavAha AdijanoM ne isI prakAra se abhiSeka kiyA "seNAvairayaNe jAva purohiyarayaNe" Agata yAvatpada se "gAhAvaharayaNe vaDvaharayaNe" ina do ratnoM kA grahaNa huA hai. tathA dvitIya yAvatpada se rAjezvara talavara mADambika kauTumvikamantrI, mahAmantrI, gaNaka, dauvArika amAtya, ceTa pIThamarda, nagara nigama zreSTI, senApati tathA sArthavAhake prabhRtipada se dUta aura sandhipAla inakA grahaNa huA hai. inakA vyAkhyA na isI vakSaskAra ke prakaraNa meM 27 ve sUtra meM kiyA jAcukA hai. (tehiM varakamalapaiTTANehiM) senA pati se lekara dUta aura sandhipAla taka ke ina samasta janoMne zreSTakamala para sthApita kiye gaye kalazoM dvArA hI bharata nareza kA abhiSeka kiyA aura pUrvoktarUpa se hI unakA abhinandana aura saMstavana kiyA (solasadevasahassA evaMceva) isI prakAra se 16 hajAra devoM ne bhI abhiSeka hitaranathI mAMDIne 360 rasavatI kArakoe, 18 zreNi prazreNI janee temaja anya paNa ana sArtha vA mahinA me mA pramANe mabhiSe dhye. "seNAvaharayaNe jAva purohiyarayaNe" mA vAdhya bhAgAta yAvat 54 thA "gAhAvaha rayaNe vaDaDhairayaNe" se menona grahaNa thayela che. temaja dvitIya yavat padathI "rAjezvara, talavara, moDuMbika, kauTuMbika maMtrI mahAmaMtrI, gaNuka, dauvArika, amAtya, ceTa, pIThamarda, nagara nigama zreSi, senApati temaja thenA "prakRti padathI kuta ane saMdhipAla e sarvapada grahaNa thayA che e sarvana yAjyAna mA0 pakSa42 42mA 27mAM sUtramA 42vAmA mAvasa che. (tehi varakamala pahANehiM) senApatithI bhAsaneta bhane savipAsa sudhInA se sanA zreSTha bho| para prasthApita karavAmAM AvelA kaLaza vaDe bharata nareza ne abhiSeka karyo ane pUrvokta 35mA tamanu malina haina bhane sastavana yu. (solasa devasahassA evaM ceva) mA
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU. 31 bharatarAjJarAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 941 vizeSastamAha 'NavaraM pamhalasukumAlAe jAva mauDaM piNaddheti' navaraM ayaM vizeSaH pakSmalasukumArayA pakSamalayA pakSmavatyA sukumArayA atikomalayA ca asya ca padastha yAvatpadagRhIte gandhakASAyikyA laghuzATikayA gAtrANi rUkSayanti ityagre sambandhaH yAvat pinayanti asya ca padasya yAvatpadagRhItaM vicitraratnopetaM mukuTamityatrAgre sambandhaH atra yAvatpadAt' 'gaMdhakAsAi ehiM gAyAiM lUheMti sarasagosIsacaMdaNeNaM gAyAiM aNulipaMti aNuliMpittA nAsANIsAsa vAyavojjhaM vaNNapharisajuttaM hayalAlApelavAiregaM dhavalaM kaNagakhaiaMtakammaM AgAsaphalihasarisappabhaM ahayaM divyaM devadUsajuyalaM NisAveti NiaMsAvittA hAraM piNadveti piNaddhittA evaM addhahAraM egAvali muttAvaliM syaNAvaliM pAlaMbaM aMgayAiM tuDiyAI kaDayAiM dasamuddhiyANaMtaMga kaDimuttagaM veacchagasuttagaM muraviM kaMThapuraviM kuDalAI cUDAmaNi cittarayaNukkaMDattigandhakASAyikyA surabhigandhakaSAyadravyaparikarmitayA laghuzATikayA iti gamyaM gAtrANi bharatadehAvayavAn rUkSayanti te devAHprogchantItyarthaH rUkSayitvA saralena gozoSacandanena gAtrANi anulimpaAdi kiyA (NavaraM pamhalasukumAlAe jAva mauDaM piNadveti) parantu devoM ne itanA vizeSakArya aura kiyA ki bharata nareza ke zarIra kA unhoMne proJchana atisukumAra-pakSmala-ruoM vAlI tauliyA, se kiyA. aura unake mastakapara mukuTa rakhA yahAM yAvatpadase gRhIta pAThakA isa prakAra se sambandha hai-"gaMdhakASAyikyA laghuzATikayA gAtrANi rUkSayanti' isake bAda 'gaMdhakAsAiehiM gAyAI lUheMti, sarasagosIsacaMdaNeNa gAyAI aNulipati aNuliMpittA nAsANIsAsavAyavojjhaM cakkhuharaM vaNNapharisajuttaM hayalAlApelavAiregaM dhavalaM, kaNagakhaiyaaMtakammaM AgAsaphalihasarisappamaM ahayaM divvaM devadUsajuyalaM NiaMsAveMti NibhaMsAvittA hAraM piNadveti piNaddhittA evaM mahAraM egAvalimuttA vali rayaNAvali pAlaMbaM aMgayAiM tuDiyAI kaDayAI dasamuddhiyANatagaM kaDipattagaM veacchagasuttagaM muraviM kaMThamuraviM kuNDalAiM, cUDAmaNiM, cittarayaNukkaMDaMtti" yaha pATha hai. isakA tAtparya aisA hai ki jaba una devoM ne sugaMdhita sukumAra tauliyA-se bharata mahArAjA ke zarIra ko poMcha diyA pramANe 16 12 hevAse 55 mamiko vore vidhi sampanna za. (Navara pamhala suku mAlAe jAva mauDa piNadvaMti) 5 hevAye mAzu vizeSa 35mA dhAre bharata nareza nA zarIranuM temaNe proskana-ati sukumAra-pamala ruMvAvALA aMgechA thI-karyuM. ane mastanI 52 bhuTa bhU.yAvat 54thI sagaDAta 5 / 4 25 pramANe cha-gaMdhakASAyikyA laya zATikayA, gAtrANi rUkSayanti" tyA2mAha "gaMvakAsAipahi gAyAlahaMti. sarasa golIpacaMdaNeNaM gAyAI aNupaMlipaMti, aNulipittA nAsANIsAsavAyavojha cakkhuhara vaNNapharisajuta hayalAlApelavAiregaM valaM, kaNagakhaiya . aMtakamma AgAsaphaliha sarisappa ahayaM divvaM devadUsajuyala NisAveMti NiaMsAvittA hAraM piNaddheti, piNaddhitA evaM addhahAraM pagAvali muttAvaliM, rayaNAvaliM pAlaba aMgayAI tuDiyAI kaDayAI dasamuddhiyANa ga kaDisutaga veacchA - suttaga muravi kaMThamuravi kuDalAI, cUDAmaNi cittarayaNukkaDaMti' menu tAtparya yA pramANe chata vA sudha1, sukumAra agch| thI bharata rAjAnA zarIra ne laDyuM tyAra bAda temaNe temanA zarIra upara gozISacaMdana nuM
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ 942 jammUdIpaprajJaptisUtra nti anulipya devadRSyayugalaM devavastrayugmaM nivAsayanti-paridhApayanti iti yogaH kIdRzaM tadityAha 'nAsANIsAsavAyavojjhaM'nAsikAniHzvAsavAtavAhayam nAsikAniHzvAsavAtena vAhyaM durApaneyaM lakSNataramityarthaH ayambhAvaH mahAvAtasya kA kathA nAsikA vAto'pi svasUkSma balena tada vastrayugalam anyatra prApayati, tathA cakSuIram -nayanasukhakaram rUpAtizayatvAt tathA varNasparzayuktam atizAyinA varNena sparzena ca yuktam punaH kIdRzaM tat 'hayalAlA. pelavAirega' hayalAlApelavAtirekam-hayalAlA -azvamukhajalaM tasmAdapi pelavaM komalam atirekam atirekeNa atizayena ativiziSTamRdutvalaghutvaguNopetamitibhAvaH, tathA dhavalaM nirmalaM kanakhacitAntakarma-kanakena suvarNena khacitAni vicchuritAni antakarmANi azcaLayo vA na lakSaNAni yasya tattathAbhUtam tathA AkAzasphaTikasadRzaprabham AkAzasphaTiko nAma atisvacchasphaTikavizeSastatsadRzo prabhA dIpti yasya tattathAbhUtam ahataM chidrarahitaM navInamityarthaH divyaM divyakAntimat itthamuktavizeSaNaviziSTam devadRSyayugala nivAsayanti paridhApayanti nivAsya 'hAraM piNadaMti' hAraM pina dhanti te devAH cakravartino bharatasya kaNThapradeze hAram aSTAdazasarika badhnanti 'piNadettA' hAraM taba usake bAda unhoMne phira unake zarIrapara gozIrSacandana kA lepa kiyA lepakarake phira unhoMne devadRSya yugala pahirAyA. yaha devadUSya-yugala itanA adhika vajana meM kama thA ki vaha nAka kI vAyu se bhI halane laga jAtA isa taraha se yahAM devadUSya yugala kA patalApana prakaTa kiyA haiM, mao adhika patalA hotA haiM vahI vajana meM kama hotA hai tathA yaha devadUSya yugala rUpAtizaya vAlA honese nayanoMko sukha upajAne vAlA thA varNasparza se - atizAyI varNa se aura atizAyI sparza se yukta thA haya-azva ke mukhakI lAlA-jaimI komala hotI hai aisA hI komala yaha thA Agantuka mala se vihIna hone ke kAraNa yaha nirmala thA. isakI jo kinAra thI vaha suvarNa- se khacita thI. AkAzasphaTika atisvacchasphaTika vizeSa kI taraha isako dIpti thI. yaha mahata chidrarahita thA. arthAt navona thA. aura divya thA-divyakAnti se suzobhita thA. isa taraha ke ina vizeSaNoM se yukta devadUSya yugala ko pahirAkara phira unhoMne unake gale meM hAra pahirAyA lepana karyuM. lepana karIne pachI temaNe devadUSya yugala dhAraNa karAvyuM. e devadUSya yugala vajanamAM eTaluM halaku hatuM ke te nAkanA zvAsocchavAsathI paNa hAlatu hatu. A pramANe ahIM devaduSya hoya che yugalanuM chINa paNuM prakaTa karavAmAM Avela che. je vadhAre strI ochuM hoya che. temaja e devadUSya jugala rUpatizayavALuM hovAthI nayane ne sukha ApanAra hata. varga pazathI -atizayI varNa thI ane atizAyI sparza thI-e yukta hatuM. hayaazvanA mukhanI lALa jevI kemala hoya che, evuM ja kemala e hatuM. Agatuka maLathI vihIna hovA badala e nimala hatuM. enI je beDaraDatI te suvarNa khacita hatI. AkAza phiTika ati svaccha sphaTika-vizeSanI jema enI dIpti hatI. e ahata chidra rahita hata. eTale ke navIna hatuM. ane divya hatuM. divya kAMtithI suzobhita hatuM. A pramANenA evizeSaNethI yukta devadUSya yugala ne dhAraNa karAvIne pachI temaNe temanA gaLAmAM hAra
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ 943 prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH su0 30 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayaka nirUpaNam pinA evaM addhahAraM gAvaliM ' ityAdi / evam etena abhilApenArddhahArAdIni vaktavyAni yAvanmukuTamiti tatra arddha hAraM navasarikam ekAbalIm muktAvalIma muktAphalamayIm, kanakAvaloM kanakamaNimayIM ratnAvalIm ratnamayIm prAlambaM tapanIyamayaM vicitramaNiratnabhakticitraM zarIrapramANam AbharaNavizeSam aGgade truTike ca bAhubhUSaNe kaTake hastabhUSaNe dazamudrikAnantakaM- hastAGgulimudrikA dazakam, kaTisUtrikaM puruSa kaTyAbharaNam vaikakSyasUtrakam uttarAsaGgam dupaTTA iti bhASAprasiddham mukhIM mRdaGgAkAramAbharaNam, kaNThamurakhoM - kaNThAsannaM tadeva, kuNDale prasiddhe, cUDAmaNi ziroviziSTabhUSaNam citraratnotka vicitraratnopetaM mukuTaM te devA: pinahyanti iti ' tayaNaMtaraMca NaM dadaramalaya sugaMfree gaMdhehiM gAyAIM abbhukkhetiM' tadanantaraM ca khalu dardaramalayasugandhitaiH dardaramalayahAra pahirAkara phira ahAra ekAvacI mukAvalI ratnAvalI ina gache ke AbhUSaNoM ko pahirAyA 18 lara kA hAra hotA hai 9 navalarakA ardha hAra hotA hai prAlamba pahirAyA yaha prAlamba eka prakAra kA AbharaNavizeSarUpa hotA hai. tapanIya suvarNa kA yaha banA huA hotA hai. aura aneka prakAra ke maNiyoM aura ratnoM ke dvArA isameM citra bane rahate haiM / tathA yaha jitanA zarIra hotA hai usI pramANa meM banA huA hotA hai / isake pahirAne ke bAda phira use aGgada pahirAye gaye truTita bAhu ke AbhUSaNa pahirAye gaye. kaTaka hAthake AbhUSaNa balaya pahirAye gaye daza aMguliyo meM daza mudrikAeM pahirAi gai kaTi meM kaTisUtra karadhaunI pahirAyA. zarIra para - dupaTTA ur3AyA, kAnoM meM muravI pahirAI kaMTha meM mukhI - kAnoM ke cAroM ora kAnoM ko gheranevAlA AbhUSaNa - pahirAyA yaha kAna se nikala jAne para kaMTha taka laTakane lagatA hai isaliye ise kaMThamuravI kahA gayA hai, punaH kAnoM meM kuMDala bhI pahirAye mAthe para cUDAmaNi zirobhUSaNa-pahirAyA ( tayaNaMtaraM ca NaM dadaramalayasugandhirahiM gaMdhehiM gAyAi abbhukkheti ) ina saba AbhUSaNa paherAbyA. hAra paherAvIne pachI adha hAra, ekAvalI muktAvalI, ratnAvalI ane gaLAnA AbhUSaNNA paherAvyA. 18 laDIneA hAra hoya che. huM laDIneA a` hAra hAya che. prAlama paherAvce-e prAlakha eka prakAranuM AbharaNu vizeSa rUpa hAya che. tapanIyasuvaNa nirmita e hoya che. aneka prakAranA maNuie ane ratnA vaDe emAM citra anelA hoya che, temaja e zarIranA pramANanA AdhAre banela hoya che. e paherAvyA pachI te rAjAne agada' dhAraNa karAvavAmAM AvyA. truTita bAhunA-mANeA paherAvavAmAM AvyA. kaTaka hAthanA AbhUSaNe, valaye paherAvAmAM AvyA. daza AMgaLI emAM daza mudrikAe paherAvI. kaTimAM TisUtra eTale ke kaDhorA paherAvatrAmAM AvyeA. zarIra upara eka mUkavAmAM AvyeA. kAnAmAM kuMDala paherAvavAmAM AvyA. kaMThamAM suravI eTale ke kAnAmAM kAnAne cAmerathI AvRta karI te evu' AbhUSaNa paherAvavAmAM AvyuM. e kAnamAMthI nIkaLI jAya tyAre kaMThe sudhI laTakavA mAMDe che. ethI ja e AbhUSaNa ne kaMThasuravI kahevAmAM Avela che. phrI kAnAmAM ku Le paherAvyA, mastaka upara cUDAmaNi-zirAbhUSazu paherAvyuM. ane tyAra khAda vicitra ratnAthI yukta bhuTa parAvavAmAM AvyA (tayaNaMtaraM ca NaM dadaramalaya sugaMdhipahiM gaMdhehiM gAyA
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ sambRddhIpaprAptisUtre sambandhino ye sugandhAH zobhanavAsAH candanavRkSAdayasteSAM gandho yeSu dravyeSu te tathA bhUtAstaiH gandhaiH kAzmorakapUrakasturoprabhRti gandhavadravyaiH gAtrANi abhyukSanti siJca- . nti te devAH bharatasya / ayaM bhASaH daderamalaya girisambandhicandanAdimizritAnekamurabhidravyaghusRNarasacchaTakAn kurvanti bharatavAsaMsauti bharatazarore ca 'divvaM ca sumaNodAma piNati' ca punaH divyaM sumanodAma kusumamAlAM pinadyanti paridhApayanti kiMbahunA? ukteneti zeSaH 'gaMThimaveDhima jAva vibhUsiyaM kareMti' granthimaveSTima yAvad vibhUSitaM kuvanti atra yAvatpadAt 'purimasaMghAimeNaM caubiheNa malleNaM kapparukkhayaM piva samalaMkiya' tti grAhyam granthana granthaH te nivRttaM granthimam yat sUtrAdinA grathyate tad granthimamiti bhAvaH, grathitaM sad veSTayate yattad veSTimam yena vaMzazalA kAdimaya paJjarAdi pUryate tadvat pUryate iti pUrimam, yatparasparaM nAlaM saMghAtyate tat saMghAtimam evaMvidhena tena - grandhimaveSTimapUrimasaMghAtimena caturvidhena mAlyena kalpavRkSamiva samalaMkRtavibhUSitaM bharatacakrivartinaM kurvanti te devAH atha kRtAbhiSeko bharato yatkRtavAn tadAha-. 'taeNaM se bharahe rAyA mahayA mahayA rAyAbhiseeNa abhisiMcie samANe koDubiyapurise saddAvei' tataH khalu tadantaraM kila sa bharato rAjA mahatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiktaH san kauTumbikapuruSAn zabdayati Avayati 'sadAvittA' zabdayitvA AhUya 'evaM vayAsI' evaM vakSyamANaprakAreNa avAdIt uktavAn 'khippAmeva bho devANuppiyA' hasthikhaMdhavaragayA dvArA bharatacakrI ke zarIra kI sajAvaTa ho jAneke bAda phira una devoM ne unake zarIra para candana vRkSa Adi kA gaMdha jinho meM saMmilita haiM aise kAzmIra kezara, karpUra aura kasturI Adi sugandhita dravyoM ko chir3akA (divvaM ca sumaNodAmaM piNadveti) aura phira puSpo kI mAlAe~ unheM . pahirAI adhika kyA kahA jAya-(gaMThimaveDhima jAva vibhUsiyaM kareMti) una devoM ne usa bharata cakrI ko pranthima, veSTima, pUrima aura saMghAtima ina cAroM prakAra kI mAlAoM se aisA suzobhita evaM alaMkRta kara diyA ki mAno yaha kalpavRkSa ho hai / (taeNaM se bharahe rAyA mahayAra rAyAbhiseeNa abhisiMcie samANe koDubiyapurise saddAvei) jaba bharata nareza pUrvokta prakAra : se rAjyAbhiSeka kI samasta sAmagrI se abhiSikta ho cuke-taba unhoMne kauTumbika puruSoM ko abbhukkhe ti) ko sava aabhuuss| 43 12tayIna zarIra ne samasta zana pachI vA e temanA zarIra para caMdana-vRkSa AdinI sugaMdhi jemAM sammilita che evA kAzmIra kezara. 2 bhane 42tUrI vagere sugadhita drvy| 7iTUyA. (divvaM ca sumaNodAmaM piNaddhe ti) mana pachI puyAnI bhAjAya a sajana dhAraNa 42zavAma mAvI vadhAre zuDIsa (gaThimaveDhima jAva vibhUsiyaM kareti) te vo te bharata yIna anyima, veSTima, pUrima sane saMdhAtima e cAre prakAranI mALAethI evI rIte suzobhita temaja samalaMkRta karI dIdhA ke jANe a465vRkSa 4 nAya ! (tae Na se bharahe rAyA mahayA 2 rAyAbhisepaNa abhisiMcie samANe koI biyapurise sadAvei) nyAre bharata nareza pUrita prArathI zalyAbhiSanI sA sAbhazrI 43 maniSita 26 27yA tyAre tema paumi puruSone vaya1. (sahAvittA .
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tu.3 vakSaskAraH sU0 31 bharatarAzaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam 945. viNIyAe rAyahANIe siMghADagatigacaukkacaccarajAva mahApahapahesu mahayA mahayA saddeNaM ugghosemANA ugdhosemaNA uspukka ukkaraM ukkiTTha adijja amijja abbhaDapavesaM adaMDakadaMDima jAvaM sapurajaNajANavayaM duvAlasa saMvacchariyaM pamoyaM ghoseDa ghosittA mameya mANattiyaM paccappiNahatti' tatra kSiprameva zIghrAti zIghrameva bho devAnupriyAH! yUyaM hastiskandhavaragatAH zreSThahastiskandheSu ArUDhAH santaH vinItAyA rAjadhAnyAH zRGgATakatrikacatuSkacatvara yAvad mahApathapartheSu sthAneSu mahatA mahatA zabdena udghoSayantaH udaghoSayantaH jalpanta: jalpantaH AbhIkSNye dvivecanam ucchulkam utkaram utkRSTam adeyam ameyam abhaTapravezam adaNDakudaNDimam yAvat sapurajanajAnapadam dvAdazasaMvatsarikam pramodaM ghoSayata ghoSayitvA mama etAmAjJaptikA pratyarpayata iti tatra dvAdazasamvatsarikam dvAdazasaMvatsarAH varSANi kAlo mAnaM yasya sa dvAdazasaMvatsarikastaM pramodahetutvAt pramodaH utsavastaM ghoSayata uccasvareNa prakAzayata kIdRzaM pramodaM tatrAha-ucchulkamityAdi / unmuktaM tyaktaM zulka vikretavya vastu prati rAjadeya dravyaM yasmin pramode sa tathAbhUtastam tathA utkaram unmuktaH tyaktaH karaH gavAdIn prati prativarSa rAjadeyaM dravyaM yasmin sa tathAbhUtastam, tathA utkRbulAyA-(khippAmeva bho devANuppiyA ! hatthikhaMdhavaragayA viNIyAe rAyahANIe siMghADagatigacaukkacaccara mahayA 2 saheNa ugghosemANA 2) he devAnupriyo ! tuma saba hAthI ke Upara baiThakara bar3e jora se vinItA rAjadhAnI ke jitane bhI zRGgATaka, trika, catuSka, catvara, Adi mahApatha taka ke mArga haiM unameM saba meM aisI ghoSaNA karo ki (ussukkaM ukkara ukkiTTha adijja amija abbhaDapavesaM adaMDakudaMDimaM jAva sapurajaNajANavayaM duvAlasasaMvacchariyaM pamoyaM) puravAsI samasta jana aura mere rAjya meM rahanevAle jana saba 12 varSa taka utsava kareM-usa utsava meM vikretavyavastu para jo rAjya kI ora se Teksa liyA jAtA hai vaha mApha kiyA gayA hai gAya Adi jAnavaroM para jo prativarSe kara rAjya kI ora se nirdhArita kiyA huA hai yaha bhI mApha kara diyA gayA hai, becane para jo sarakArI Teksa liyA jAtA hai vaha bhI mApha kara diyA gayA hai tathA munAphA se vastu becakara jo dravya arjita kiyA jAtA hai, vaha pave ghayAlI) bhane mArAvIne 2 // pramANe 47yu.(tripAmeva bho devANuppiyA! hasthidhavara viNIyAe rAyahANIe, siMdhATagatigacaukkacaccara mahayA 2 sadeNa ugghosemANA 2) he devAnupriye ! tame sarve hAthI upara besIne khUba jorathI vinItA rAjadhAnI no jeTalAMThaMgATaka, trike, catu ke, catvaro vagere mahApathenA mAge che, te sarvamAM evI An (ussukkaM ukkaraM uki adigja abhijja abbhaDapavesaM adaMDakudaMDima mAva saparajaNANavayaM duvAlasarsavacchariyaM pamoya) puravAsI nAbhAzayamAM rahenArA ane sarve 12 varSa sudhI utsava kare. te utsava mAM vikeya vastu upara je rAjA tarapha zI Tekasa (kara) levAmAM Ave che, te mApha karavAmAM Avela che. gAya vagere pazuo para je dara varSe rAja tarapha thI kara niyorita karavAmAM Avela che te paNa mApha karavAmAM Avela che. vastanA viya upara je sarakArI Teksa levAmAM Ave che te paNuM mApha karavAmAM ..119:
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ 946 jambUdvIpaprajJaptisUtre STam ut unmuktaM tyaktaM kaSTaM karSaNam labhyavastuto mUlyakarSaNamityarthaH yasmin sa tathA bhUtastam tathA adeyam vikrayaniSedhena na vidyate deyaM dAtavyadravyaM yasmin sa tathA bhUtastam vikrayakararahitam ityarthaH punaH kIdRzam ameyam krayavikrayaniSedhena na vidyate meyaM mAtuM yogyaM vastu yasmin sa tathAbhUtastam krayavastuna etAvadeva pramANaM kriya vastuna tAvadeva niyamarahitam punaH kIdRzam abhaTapravezam na vidyate bhaTAnAM rAjapuru pANAM pravezaH kuTumbagRheSu yasmin sa tathAbhUtastam dvAdazavarSaparyantaM ko'pi rAjapuruSaH kasyApi gRhe nAgacchatu ityarthaH punaH kIdRzam adaNDakudaNDimam daNDena labhyaM dravyaM daNDaH kudaNDena nirvRttaM kudaNDimaM rAjadravya tannAsti yasmin sa tathAbhUtastam, atra ca daNDo nAma yathAparAdhaM rAjagrAha dravyam kudaNDastu rAjakarmacAriNAM prajJAdyaparAdhAt aparAdhino -mahatyaparAdhe alpam alpAparAdhe cAdhikaM yathocitarahitarahitaM rAjagrAha dravyamiti vijJeyam / yAvat sapurajanajAnapadaM dvAdazasaMvatsarikaM pramodam utsava ghoSayata ghoSayitvA mamatAmAtikAM pratyarpayata samarpayata atra yAvatpadAt adharimam gaNikAvara nATakIyakamunAphA bhI mApha kara diyA hai arthAt jisa mUlya se jo vastu bAhara se Ave - vaha vastu usI mUlya se beMcI jAveM isameM kSatikI pUrti rAjya kI ora se hogI nApa taulase koI vastu nahIM becI jAvegI tathA kuTumbI janoM ke gharoM meM 12 varSa taka rAjya ke kisI bhI karmacArI kA praveza nahIM hogA kyoMki vaha varjita kara diyA gayA hai kisI bhI prajAjana para yA rAjakarmacArI para aparAdha ke hone para yA jo jurmAnA liyA jAtA hai vaha 12 varSa taka nahIM liyAM jAvegA aparAdha ke hone para aparAdha kI mAtrA ke anusAra rAjagrAhya dravya kA nAma daNDa haiM aura rAjakarmacArI kI bhUla hone para bar3e aparAdha meM thor3A rAjyagrAma lenA aura thor3e se aparAdha ho jAne para adhika dravya lenA - jurmAnA kara denA yaha kudaNDa hai- ye donoM prakAra ke daNDa rAjya kI tarapha se 12 varSa taka sthagita ( mApha kara diye gaye haiM. isa prakAra kI ghoSaNA karake" mujhe isakI pIche khabara do yahAM para yAvatpada se - " adharimam, gnnikaaAve che. eTale je kiMmatamAM je vastu mahArathI Ave te vastu teja kiMmatamAM vecavAmAM Ave. emAM kSati pUrti rAjA taraphathI karavAmAM Avaze. mApa tela thI kAI paNa vastu vecavAmAM AAvaze nahiM. temaja kauTuMbika mANaseAnA gharamAM 12 varSa sudhI rAjyanA kAI paNa kama cArInA praveza thaze nahIM. kemake e aMge AjJA karavAmAM AvI che. kAI paNa prajAjana athavA rAjakama cArI upara aparAdha hAvA badala je jurmAnA ke artha I Da levAmAM Ave che te 12 varSa sudhI levAmAM Avaze nahI. aparAdha thAya ane te apazayanI mAtrA mujaba rAjagrAhya dravyanuM nAma daMDa che. ane rAjakarmacArInI bhUla thAya tyAre moTA aparAdha badala kama rAjagAdI levA, ane nAnA aparAdha yi tyAre vadhari dravya kevuM daDa karavA e kudaMDa che. e mane prakAranA IMDA rAjya tarapha thI 12 varSa mATe sthagita karavAmAM Ave che eTale ke mAz karavAmAM Ave che. A pramANe gheSaNA karIne mane e aMgenI amara Ayo, ahIM yAvat yaha thI "adharimam, gaNikAvaranATakIya kalitam, aneka 3
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 03 vakSaskAraH sU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSeka viSaya kaoNnarUpaNam 947 litam aneka tAlAcarAnucaritam anudbhUtamRdaGgam amlAnamAlyadAmAnam pramudita makrI - DitasapurajanajAnapadam vijayavaijayikam iti grAham punaH kIdRzamutsavam adharimam na vidyate dharimam kasyApi RNadravyaM yasmin sa tathAbhUtastam ayambhAvaH uttamarNAdhamarNAbhyAM parasparam RNanayanArthaM na vivadanIyam utsave'smin rAjagRhAt deyadravyaM nItvA adhamarNena uttamarNAya dAtavyamiti punaH kIdRzam gaNikAvaranATakIyakalitam gaNikAbaraiH vilAsinI pradhAnaiH nATakIyaiH nATakapratibaddhapAtraiH kalitaH zobhito yaH sa tathA bhUtastam caturgaNikAyuktamutsavaM kuruta na tu vyabhicArArtham anekatAlAcarAnucaritam aneke ye tALAcarAH prekSAkAri vizeSAstairanucaritaH sevito yaH utsavaH sa tathAbhUtastam tathA anUhUna mRdaGgam anu AnurUpyeNa mRdaGgasambandhividhinA udhdUtAH kalAkauzaladarzanArtham UrdhvaM kSiptAH mRdaGgAH yasmin sa tathA bhUtastam mRdaMgAdivAdyayuktam tathA amlAnamAlyadAmAnam amlAnAni mlAnarahitAni mAlyadAmAni puSpamAlAH yasmin sa tathAbhUtastam abhinavamAlAyuktamutsarvaM kuruta ityarthaH punaH kIdRzam pramuditaprakoDita sapurajanajAnapadam pramuditAH sAnandA prakrIDitA tatra krIDitumArabdhAH sapurajanAH ayovara nATakIya kalitam, anekatAlAcarAnucaritam, anudbhUtamRdaGgam, amlAnamAlyadAmAnam, pramuditaprakrIDitasapurajanajAnapadam, vijayavaijayantIkam " isa pATha kA grahaNa huvA hai isa gRhota pATha kA bhAva yaha hai RNadAtA aura RNagRhItA ina donoM ko apanA RNa vasUla karane ke liye paraspara meM lar3Ai jhagaDA karanA yA usapara kacaharI meM jAkara abhiyoga dAyara karanA ye saba bAte 12 varSa taka banda kara dI gaI hai. karjadAra apane karja ko cukAne ke liye rAjya koSa se paisA le jAve aura RNa dAtA ke RNa kI pUrti kara deve gaNikAjanoM dvArA 12 varSa taka - janatA isa utsava meM manamAnA utsava karAve koi inake sAtha vyabhicArakriyA na kareM aneka - prekSAkArI vizeSoM se yaha utsava Asevita hotA rahe. apanI apanI kalA me kuzalatA dikhAne ke liye mRdaGgavAdaka jana khUba jisa prakAra se bajAne meM unako vAdana kuzalatA pragaTa hosake isa prakAra prakaTa karane meM svatantra haiM, isa utsava meM puSpa mAlAoM kA pracura mAtrA meM upayoga kiyA tAlAvarAnucaritam, anudbhUtamRdaGgam, amlAnamAlyadAmAnam, pramuditaprakIDitasapurajanajAnapadam vijayavaijayantikam " se pATha zra thayo che se zRDIta pAhato lAvA pramANe che RNa dAtA ane RNu gRhItA ee bannene RNu sUlI mATe paraspara lavuM, kATamAM phariyAda karavI ane kesa dAkhala karavA, e sarva vAtA 12 varSa sudhI sthagita karavAmAM AvI che. kadAra peAtAnA kane cukatravA mATe rAjya kASathI nANAM laI jaIzake che ane Ama RNu dAtAnA RNanI pUrti karI devI. gaNikAo vaDe 12 varSa sudhI janatAnA e utsavamAM IcchA mujaba utsavA AyAjita karAvaDAve. kAI temanI sAthe vyabhicAra kare nahI. aneka prekSAkArI vizeSeAthI e utsava Asevita thAya. peAta peAtAnI kaLAmAM kuzaLatAM khatAvavA mATe mRdaMga vAdaka je rIte vagADavAthI temanI kuzaLatA prakaTa thAya te rIte vagADIne kuzaLatA batAvI zake che. e utsavamAM phUlanI mALAonA pracura mAtrAmAM upayoga
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ 948 jempUchIpaprajJaptisUtra dhyAvAsi nanasahitAH janapadAH kozaladezavAsino janAH yatra sa tathAbhUtastam, tathA vinayavaiyikam atizayena vijayo vijayaH sa prayojanaM yasmin sa tathAbhUtastam etAvadvizeSaNaviziSTaM dvAdazasaMvatsarikaM pramodam utsavamudghoSayata uccasvareNa sarvaprajAjanAn avabodhayata iti ghopayitvA mamaitAmAjJaptikA pratyarpayata samarpayata iti,atha te kauTumbikapuruSAH rAjJa AjJAnusAreNa yathA pravRttavanta stathA''ha 'taeNaM' ityAdi / 'taeNaM te koDunipurisA bharaheNa raNA evaM vuttA samINA haTTatuTThacittamANaMdiyA pIimaNA harisavasasipamAgahiyayA viNaeNaM vayaNa paDisuNeti' tataH khalu tadanantaraM kila te kauTumbikapuruSA. bharatena rAjJA evam uktaprakAreNa uktAH AjJaptAH santaH hRSTatuSTacittAnanditAH prItimanasaH paramasaumanasyitAH harSavazavisarpada hRdayAH bhUtvA vinayena vinayapUrvakam vacanaM pratizaNvanti strIkurvanti 'paDisuNittA' pratizrutya svIkRtya 'khippAmeva hatthikhaMdhavaragayA jAva ghosaMti' kSiprameva zIghrameva hastiskandhavaragatAH zreSThahastiskandheSu samArUDhAH santaH te koTumbikapuruSAH yAvad ghoSanti atra yAvatpadAt vinItAyAH rAjadhAnyAH zanATaka trikavatuSkacatvaracaturmukhamahApathapatheSu mahatA mahatA zabdena udghoSayanta udghoSayantaH jAve kozala dezavAsI samasta jana ayodhyA vAgI janoM ke sAtha milakara Ananda pUrvaka bhinna 2 prakAra kI krIDAoM se khela tamAzoM se isa utsava ko saphala kareM-jagaha 2 isa utsava kI mArAdhanAmeM vinaya vaijantiyAM phaharAI jAve isa prakAra ke ina pUrvokta vizeSaNoM vAle utsava hone kI tuma ghoSaNA karo (taeNaM te koDuMbiyapurisA bharaheNa raNNA evaM vuttA samANA haTTa tu cittANaMdiyA pAimaNA harisavasavisappamANahiyayA viNaeNaM vayaNaM paDimuNaMti) isa prakAra bharata rAjA dvArA AjJapta hue ve kauTumbika puruSa bahuta adhika hRSTa aura tuSTa citta hue unakA mana prItiyukta ho gayA unakA hRdaya Ananda se uchalane lagA bar3I vinaya ke sAtha unhoM ne apane svAmI kI AjJA ke banane ko svIkAra kiyA (paDisuNittA khippAmeva hathikhaMdhavaragayA nAva ghose ti) svIkAra karake ve zIghra hI hAthI para baiTha kara ayodhyA rAjadhAnI ke zRGgATaka Adi mArgopara gaye . aura jora 2 se ucchulka Adi pUrvokta vizeSaNa saMpanna utsava hone ko ghoSaNA karane lage karavAmA Ave. kezala deza vAsI samaeta jane ayodhyAvAsI janA sAthe maLIne AnaMda pUrvaka bhinna bhinna prakAranI kIDAothI-ramata thI e utsavane saphaLa banAve. Theka-ThekANe e utsavanI ArAdhanAmAM vijayajayantIo. laherAvavAmAM Ave. A pramANe e pUrvokta vizeSa alisa monI tame ghossH| 42. (taeNa te koDa biyapurisA bharaheNa raNNA evaM vuttA sANA haTTa-tuTTa cittANaMdiyA pIhamaNA harisavasavisappamANahiyayA viNaeNaM vayaNa paMDisagaMti) mA prama bharata 2i De mA thAhAmi puruSo matyadhiSTa Ane tuSTa tatavALA thayA. temanuM mana prItiyukta thayuM ane temanuM hRdaya AnaMda thI uchaLavA lAgyuM matI namratApUrva4. maNe pAtAnA svAmInI mAjJAnA kyA svIjarI sIdhI. (paDisuNittA tripAmeva hatthikhaM babaragayA jAva ghoseMti) vii||2 4zana t| zIdhra hAthI 52 sIna evA rAjadhAnInA zre gATaka Adi mArgo upara gayA ane jora jorathI uchuka Adi
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH su0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNam / ucchulkam utkaram utkRSTam adeyam ameyam abhaTapravezam adaNDakudaNDimam adharimam gaNikAvaranATakIyakalitam anekatAlAcarAnucaritam anudhdatamRdaMgam amlAnamAlyadAmAnam, pramuditaprakrIDitasapurajanajAnapadam, vijayavaijayikam iti grAhyam, tatra.zaGgATakaM 'siMghADA' iti bhASA prasiddha jalajaphalaM tadAkAraM sthAnaM trikoNamityarthaH, trikammilitatrimArgasthAnam2,catuSkam yatra catvAro mArgAHmilanti tat 'corAhA' iti bhASAprasiddham 3, catvaram - bahumArgasaMmelanasthAnam caturmu kham-caturisthAnam AgantukA dInAM vizrAmasthAnam 5, mahApatha:-rAjamArgaH 6,panthAH-rathyAmArgaH teSu saptasu .sthAneSu te kauTumbikapuruSAH paTTahastiskandhArUDhAH santaH - ucchulkamityAdi vizeSaNaviziSTaM dvAdazasaMvatsarikaM . rAjyAbhiSekopalakSakaM pramodam utsavaM ghoSayanti uccasvareNa sarvajanAn avabodhayantItyarthaH 'ghosittA' ghoSayitvA 'eyamANAtayaM paccappiNaMti' te koTumbikapuruSAH etAm ukta prakArikAm AjJaptikAM rAjJe bharatAya pratyAparyanti samarpayantiA .. atha bharato yatkRtavAn tadAha 'tae NaM se' ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA mahayA mahayA rAyAbhiseeNaM abhisitte pramANe sohAsaNAo abbhuTei' tataH khalu tadanantaraM kila sa bharato rAjA mahatA mahatA rAjyAbhiSekeNa abhiSiktaH san siMhAsanAt abhyu. ttiSThati 'anbhuTTittA' abhyutthAya. 'itthirayaNeNaM jAva NADagasahassehi saddhi saMparikhuDe abhiseyapeDhAmo purathimilleNa tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhaMti' strIratnena subha. drayA. yAvat nATakasahastraiH sAddhaM saMparivRtaH saMpariveSTitaH san sa bharato rAjA abhiSekasiMdhADe ke Akara kA jo mArga hotA hai usakA nAma zRGgATaka hai jahAM para tIna mArga mAkara milate haiM usakA nAma trika hai. jahAM paha cAra rAstA Akara milate haiM usakA nAma catuSka hai. ise caurAhA kahate haiM / aneka mAge jahAM para Akara milate haiM usakA nAma catvara hai jisa sthAnameM cAra dvAra hote haiM usakA nAma caturmukha hai. rAjamArga kA nAma mahApatha hai galimArga kA nAma patha haiM (taeNaM se bharahe rAyA mahayA 2 rAyAbhiseeNaM abhisitte samANe sohAsaNAo bhanbhuTei) bharata rAjA jaba unakA rAjya ke yogya abhiSeka se abhiSeka ho cukA taba ve siMhAsana se uThe aura (ambhuTTittA itthirayaNe Na jAva NADaga sahasse hiMsaddhi saMparibuDe abhiseyapIThAmopurasthibhilaNaM tisovANapaDirUpaeNaM paccoruhati) uThakara strIratna ke sAtha 2 yAvat hajAroM pakti vizeSa6 sapana utsava javAnI ghoSaNA karavA lAgyA. zighaDAnA jevo AkAra je mAgane hoya tenuM nAma zRMgATaka kahevAmAM Ave che. jyAM traNa mArge AvIne mane che. tenA nAma trika che, ane cAramArga maLe tenuM nAma catuka che. ene cakale paNa kahe che. aneka mArge jyAM AvIne maLe che. tenuM nAma cavara cheje sthAnamAM cAra dvAra heya che, tenuM nAma caturmukha che. rAjamArgonuM nAma mahApatha che, galInA bhAgana nAma 55 cha. (taeNaM se bharahe rAyA mahayA 2 rAyAbhiseeNaM abhisise sammaNe.sIhAsaNAo anbhuTei) 1. yogya mevI maniSeviSayI bharata 2 lAyAviSaya bhayo tyAre tasA siMhAsana parathI asA thA ana ambhudrittA itthirayaNe jAva NADagasaMhassehiM saddhi saMparivuDe abhiseyapIDhAo purathimilleyeNa tisobANa
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre pIThAt paurastyena trisopAnapratirUpakeNa pratyavarohati avatarati atra yAvatpadAt dvAtrizatA RtukalyANikA sahastraiH dvAtriMzatA janapadakalyANikAsahastraiH dvAtrizatA dvAtrizabdaddhaiH eteSAM saMgrahaH vyAkhyAnaM tu eteSAm avyabahitapUrvasUtre eva draSTavyam 'paccoruhitA' pratyavaruhya avatIrya 'abhiseyamaMDavAmI paDiNikkhamai' sa bharataH abhiSekamaNDapAt pratiniSkAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya 'jeNeva Abhisekke hasthirayaNe teNeva uvAgacchaI' yatraiva abhiSekyam abhiSekayogyaM hastiratna pradhAnapaTTahastinaM tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'aMjanagirikUDasannibhaM mayavaI jAva durUDhe , aJjanagirikUTasannibham-ajanapavezRGgasadRzam sAdRzyaJca kRSNavarNatvena uccatvena ca bodhyam ganapati paTTahastinaM yAvada dUrUDhaH ArUr3haH atra yAvatpadAt narapatiriti grAhyam 'tae NaM tassa bhAhassa raNNo battIsaM rAyasahassA abhise yapeDhAo uttarila leNaM tisovANapaDirUvaeNaM pacoruhati' tataH khalu tadanantaraM kila tasya bharatasya rAjJaH dvAtriMzadrAjasahasrANi abhiSekapoThAt auttarAheNatrisopAnapratirUpakeNapratyavarohanti nATakoM ke sAtha 2 ve usa abhiSeka pITha se pUrva ke trisopAna pratirUpa se hokara nIce utare yahAM yAvat pada se jitanA bhI RtukalyANi kA kanyAjana AdirUpa parikara unake sAtha thA vaha saba gRhIta huA hai / (paccoruhittA abhise yamaMDavAo paDiNikkhamai) aura utara kara ve usa abhiSeka manDapa se bAhara Aye (paDiNakhamittA jeNeva bhAbhisakke hasthirayaNe teNeva uvAgacchai) aura bAhara Akara ve jahAM para AbhiSekya hastiratna khar3A thA vahAM para Aye (uvAgacchittA aMjaNagiri kUDasaNibhaM gayavaI jAva dUrUDheM) vahAM Akara veM usa aMjana giri ke zivA jaise hastiratna para yAvat caDhagaye-baiTha gaye yahAM yAvatpada se "narapati" pada kA grahaNa huA hai| (taraNaM tassa bharahassa raNNo battIsaM rAyasahassA abhiseyapeDhAo uttarilleNaM tisovANapaDirUvaeNa paccoruhaMti) isake vAda 32 hajAra rAjAjana usa abhiSekapITha se uttara digvartI trisopAna pratirUpaka se hokara nIce utare // (taeNaM paDirUvaNa paccoruhaMti) SHIN2 khI-2nanI sAtha-sAthe yAvat unn| naanaasaathsAthe teo te abhiSeka pITha uparathI pUrvanA tri-so pAna pratirUpaka upara thaIne nIce utaryA. ahIM yAvata padathI eTale Rtu kalyANikAo vagere parikara temanI sAthe hato te saMgRhIta thaye. (paccoruhittA abhiseyamaMDavAo paDiNikkhamai) mane tarIna tase! a. ma455thI bA2 mA-yA. (paDiNikvamittA jeNeva Abhisekke itthirayaNe teNeva uvAgacchaha) bhane hAra mAvAna ta yAM mAniya stiratna tu tyAM macyA. (uvAgacchittA aMjaNagirikUDasaNNibhaM gayavaI jAva durUDhe) tyA mAvAna teyAta aMjanagirinA zikhara saMdaza hastina upara yavata ArUDha thayA besI gayA. ahIM yAvat pahI "bharapati" 54nu aNu yu. (taeNaM tassa bharahassa raNNo battIsa rAya sahassAabhiseyaper3hAo uttarilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paccovhaMti) tyAra mAha 32 ra rAjAe te abhiSeka pITha uparathI uttara digavata tripAna pratirUpaka upara thaIne nIce
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayakanirUpaNama 951 aktaranti 'taeNaM tassa bharahassa raNo seNAvairayaNe jAva satthavAhappabhiIo abhi. seyapeDhAo dAhiNilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhaMti'tataH khalu tasya zrIbharatasya mahArAjJaH senApatiratnaM yAvat sArthavAhaprabhRtayaH abhiSekapIThAt dAkSiNAtyena trisopAna pratirUpakeNa pratyavarohanti avataranti atra. yAvatpadAt gAthApati varddhaka purohitaratnAni, troNi SaSTayadhikAni360 sUpakArazatAni aSTAdazazreNiprazreNayaH bhanye ca bahavo rAjezvaratalavaramADambikakauTumbikamantrimahAmantrigaNakadauvArikA''mAtyaceTapIThamardanagaranigama -- zreSTisenApatisArthavAhatasandhipAlA grAhyAH rAjezvarAdi sandhipAlAntAnAM vyAkhyAnam asminneva vakSaskAre saptaviMzatitame sUtre draSTavyam / atha yayA rItyA paTkhaNDAdhipatitrakA vartI bharato mahArAjA vinI tArAjadhAnIpraviSTavAntAMrItimAha'taeNaM tassa' ityAdi / 'tapaNaM tassa bharahassa raNNo AbhisekkaM hasthirayaNaM dUrUDhassa samANa sa ime aTTha maMgalagA purao jAva saMpatthiyA' tataH khalu tadanantaraM kila tasya bharatasya rAjJaH AbhiSekyam abhiSekayogya hastiratnaM zreSThapaTTahastinaM durUDhasya ArUDhasya sataH imAni svastika 1 zrIvatsa 2 tassa bharahassa, raNo seNAvairayaNe nAva satthavAhappabhiIo abhiseyaper3hAo dAhaNilleNa tiso. vANa paDirUvaeNaM paccorahaMti) isake bAda usa bharata nareza kA senApatiratna yAvat sArthavAha Adijana usa abhiSeka pITha se dakSiNadigvI trisopAna se hokara nIce utarA yahAM yAvatpadase "gAthApatiratna, varddhakiratna, purohitaratna, 360 sUpakArajana tathA zreNiprazreNi jana evaM anya aura bhI rAjezvara talavara, mADambika, kauTumvika, maMtrI, mahAmantrI, gaNaka, dovArika, amAtya, ceTa, pIThamarda, nagara nigama zreSThi jana, senApati, sArthavAha dUta aura sandhipAla" ina sabakA grahaNa huA hai // (taeNaM tassa bharahassa raNNo bhAbhisekkaM hatthirayaNaM duruDhassa samANassa ime aTTha maMgalagA puramao nAva saMpatthiyA) bharata rAjA jaba bhAbhiSekya hastiratna para acchI taraha se baiTha cUke taba unake Age sabase pahile ve ATha ATha kI saMkhyA meM ATha maMgaLa dravya prasthita hue-yahAM yathAkrama jAva zabda yAvalpada se gRhIta tayA(tapaNa tassa bharahassaraNNo seNAvaharayaNe jAva satthavAhappabhiIo abhiseya penI dAhiNilleNa tisovANapaDirUvapaNaM pacoruhati) tayAramAha te sarata nareza nu senApati mAvata sAthe vAha vagere ja te abhiSeka pITha uparathI dakSiNa digvatI Tiso pAna upara thaI zanIya tA. mahA yAvata 56thI "gAthApatiratna, baddha kiratna purohitarasna, 90 sapakAra" tama RNa-prazinAsana bhI paY zarezvara, tavare, mAmi, aura AI, maMtrImA, mahAmaMtrI, govAra, samAtyo, peTI, pIIbhI, nagaranigama nI, senApati, sArthavADI, t| mana sandhipA se savanaDae thayu che. (taraNa tassa marahasla raNo AbhisekkaM hatthirayaNaM duruDhasla samANassa ime aTTa aTTha maMgalagA puro mAva saMpatthiyA) bharata yAre mAliSaya stina 852 sArI.rIta mA38 yA tyAre temanI AgaLa sarva prathama A pramANe ATha-AThanI saMkhyAmAM ATha maMgaLa dra sthita thayA, ahI yAvata padathI je ATha dravyo saMgRhIta thayA che te ahi maMgaLa kaLyA
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ 952 jambUdvIpaprajJaptisUtre nandyAvartta 3 vardhamAnaka 4 bhadrAsana 5 matsya 6 kalaza 7 darpaNa 8 nAmakAni aSTASTa maGgalakAni pratyekam aSTau aSTau saMmelane sati catuH SaSTitamasaMkhyakAni maGgAlakAni ityarthaH purato yAvat saMprasthitAni yAvatpadAt yathAnupUrvyA yathAkramamiti grAhyam 'jo'vi ya agacchamANassa gamo paDhamo kuberAvasANo soceva ihaMpi kamo sakkArajaDho Neyabvo' yo'pi ca atigacchataH vinItAM pravizato bharatasya kramaH paripATI prathamaH adhastanasUtro to bharatavinItA pravezavarNakaH kuberAvasAnaH kuberadRSTAntabhAvitastrAvasAnaH sa eva kramaH ipi satkAravivarjito--satkArAdirahito netavyaH grAhyaH ayaM bhAvaH pUrvaM praveze SoDazadevasahatadvAtriMzadrA jasahakhAdInAM satkAro yathA bharatena rAjJAM vihitastathA nAtreti, asya ca satkArasya dvAdazavArSikotsava nirvattanottarakAle eva avasaraprAptatvAt lokapAlaH sa bharato rAjA nijarAjabhavana pratidvAramAgatya hastiratnAt pratyavarudya strIratnena subhadrayA dvAtriM - zatA RtukalyANikAsahastraiH, dvAtriMzatA janapadakalyANi kAsahastraiH dvAtriMzatA dvAtriMzadbaddhaiH huA una aSTa maMgaladrayoM ke nAma - svastika, zrIvatsa, nanyAvarta varddhamAnaka, bhadrAsana, matsya, kalaza, evaM darpaNa" isa prakAra se haiM (je vi ya agacchamANassa gamo paDhamI kuberAsANo so ceva ihapi kamo sakkArajar3ho Neyavvo) bharata ke ayodhyA meM praveza karate samayaM jaisA pATha kuvera kI upamA takakA kahA gayA hai vaisA ho vaha pATha yahAM para bhI kaLenA cAhiye parantu yahAM kevala itanI sI hI vizeSatA hai ki yahAM para sammilita ja noM kA satkAra nahIM kahA gayA hai arthAt bharata ne ayodhyA meM praveza karate samaya soha hajAra devoM kA evaM hajAroM rAjA Adi janoM kA satkAra kiyA aisA kathana kiyA jA cukA hai para yahAM vaha kathana nahIM kiyA gayA hai kyoMki vaha kathana to 12 varSa ke utsava kI parisamApti ke bAda hI kiyA jAyagA isa taraha calate. 2 ve lokapAla bharata apane rAjabhavana ke pratijhara para Akara hastiratna se nIce utare aura strIratna - subhadrA 32 hajAra RtukalyANa kArikA kanyAyoM 32 hajAra janapadApraNiyoM kI kalyANakAriNi kanyAyoM evaM 32nAmA A pramANe che svasti zrIvatsa, nandyAvarta varddhamAna, madrAsana, matsya, pujaza, tebhana zu. ( je vi ya agacchamANasla gamo padamo kuberAvasANo so ceva iddapi kamo Rearraat doat) bharatanA ayodhyA praveza ageno pATha devA pATha sumeranI upabhA sudhI kahevAmAM Avela che. teveja pATha atre paNa samajavA. paNa ahIM ATalI vizeSatA che ke ahIM sammilita thayelA lAkAnA satkAra aMge kahIM paNuM kahevAmAM AvyuM nathI. eTale ke bharata rAjAe mAdhyAmAM praveza karatI vakhate sALa hajAra devA temaja sahumA rAjA vagere leAkAnA satkAra karyAM, parantu AvuM kathana ahIM karavAmAM AvyuM nathI. kemake te sthana tA 12 varSIya utsavanI simApti pachI ja karavAmAM Avaze. A pramANe cAlatAM cAlatAM te lokapAla bharata peAtAnA rAjabhavananA pratidvAranI sAme AvIne hastiratna uparathI nIce hatAM ane A ratna subhadrA, 32 hajAra Rtu kalyANakArikA kanyAe, 32 hajAra jana prAgaNIonI kayANu kAriNI kanyA temaja 32-3ra pAtra baddha kara hajAra. nATakothI
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH su0 31 bharatarAjJaH rAjyAbhiSekaviSayaka nirUpaNam 953 nATaka sahastraiH sArddhaM saMparivRtto bhavanavarAvataMsakaM svarAjabhavanaM pravizati tatra kIdRzo rAjA kIdRzaM ca rAjabhavanaM tatrAha - ' jAva kuberovva devarAyA kailAsaM sihari siMgabhUaMti' yAvat sarvatobhAvena kubero devarAja iva-yathA kubero devarAjaH tathA ayamapi lokapAlo bharato devarAjaH yathA ca kailAsaM sphaTikAcalaM kiM lakSaNaM bhavanavarAvataMsakaM zikharizRGga parvatazikharaM tadbhUtaM tatsadRzamuccatvena bharatasya rAjabhavanamityarthaH ' tara NaM se bharahe rAyA majjaNagharaM aNupavisaI' tataH khalu sa bharato rAjA majjanagRhaM snAnagRham anupravizati 'aNupavisittA jAva' anupravizya yAvat atra yAvatpadAt kRtasnAnaH san tato niHsRtya bhojana maNDapamupAgacchati upAgatya ' bhoyaNamaMDavaMsi suhAsaNavaragae aTTama - bhattaM pArei' bhojanamaNDape bhojanazAlAyAM sukhAsanavaragataH san aSTamabhaktaM pArayati ahorAtratrayAtmakaM dinatrayamupavAsaM kRtvA tataH param aSTamabhaktena pAraNAM karoti sa bharata ityarthaH 'pAretA' pArayitvA pAraNAM kRtvA 'bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamai' bhojanamaNDapAt bhojanazAlAtaH pratiniSkrAmati nirgacchati 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya ' upi pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamatthaehiM jAva bhuMjamANe viharai' upari prAsAdavaragataH zreSThaprAsAdamavasthitaH san sa bharato rAjA sphuTadbhiH mRdaGgamastakaiH 32 pAtrabaddha 32 hajAra nATakoM se yukta hue bhavanavarAvataMsaka svarAjabhavana meM praviSTa hue (jAva kuverova devarAyA kailAsaM siharisiMgabhUaMti") jisa prakAra kubera kailAsa parvata ke bhItara praviSTa hotA hai upI prakAra ve bharata rAjA kailAsa ke zikhara jaise UMce apane rAjabhavana meM praviSTa hue (taraNaM se bharahe rAyA majjaNagharaM aNupavisai) rAjabhavana meM praveza karane ke bAda ve bharata mahArAjA snAnagRha meM gaye aura vahAM acchI taraha se snAna kiyA phira ve vahAM se nikale aura nikalakara (bhoyaNamaMDavaM se suhAsaNavaragae aTTamabhattaM pAres) bhojana manDapa meM gaye vahAM jAkara unhoMne sukhAsana se baiTha kara aSTama bhakta tapasyA kI pAraNA kI (pAretA bhoyaNamaNDavAo paDiNikkhamai) pAraNA karake phira ve vahAM se cale Aye aura Akara ( paDiNikkhamittA upi pAsAyavaragae phuTTamANehiM muiMgamasthaei jAva bhuMjamANe viharai) apane bhavanAvataMsaka svarAjabhavana meM Aye aura vahAM Akarake ke yukta thayelA lavanavazaktI svarAja bhavanamA praviSTa thayA. (jAva kuberovva devarAyA kelAsa siharisiMgabhUaMti) prema umera sAsa parvatAM praviSTa thAya che, temana te bharata rAjya upAsanA zimera vA anya potAnA rAna bhavanamA praviSTa thayA. (tapaNaM se bharahe rAyA majjaNagharaM aNupavisa) bhavanamA praSTa thayA khAdya te bharata rAjA snAna gRhamAM gayA tyAMte sArI rIne snAna yu pachI tethe tyAMthI naujyAM bhane nIjIne (bhoyaNa maMDavAo suddANavaragae aTTamabhattaM pArei) lona maMDapAM gayA tyAMne te sussnnaasanamAM besIne aSTama lata tapasyAnA pAraNAryA (pAretA bhoyaNamaMDavAo paDiNikkhamaha) pArA purIne pachI tethe tyAMthI AvyA mane mAvIne (paDiNikkhamittA upi pAsAyavara gae kuTTamANehiM muhaM gamatthapahiM jAva bhuMjamANe viharaha) potAnA latranAvata sar3a svarAnabhavana 120
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ 954 jambUdvIpaprajJaptisUtre yAvad bhujAno viharati tiSThati atra yAvatpadAt dvAtriMzadvaddhaiH nATakaiH varataruNIsaM - prayuktaiH upanRtyamAnaH 2 upagIyamAnaH 2 upalAlijyamAnaH 2 mahatA'hatanATyagIta - vAditatantrItalatAlatUrya ghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa iSTAn zabdasparzarasarUpagandhAn paJcavidhAn mAnuSyakAn kAmabhogAn iti grAhyam / atra sphuTadbhiH atirabhasA sphAlanavazAt vidadbhiH mRdaGgamastakaiH mRdaGgAnAM mRdaGganAmakavAdyavizeSANAM mastakAni uparitanabhAgAstaiH tathA dvAtriMzandadvaiH dvAtriMzatA abhinetavyaprakAraiH pAtraiH va baddhaiH upasampannairnATakaiH tathA varataruNIsaMprayuktaiH varataruNobhiH suSThu yuvatistrIbhiH samprayuktaiH kRtasaMprayogaiH upanRtyamAnaH 2 nRtyaviSayI kriyamANaH 2 tadabhinayapurassaraM narttanAt tathA upagIyamAnaH 2, tadguNagAnAt, tathA upalAlijyamAnaH 2, tadIpsitArtha sampAdanAt tathA mahatA'hata nATyagItavAditatantrItalatA laturyaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa tatra - mahatA pradhAnena bRhatA vA ityasya raveNetyagre sambandhaH ahataH - anubaddho ravasyeti vizeSaNam nAyaM nRttaM tena yuktaM gItaM tacca vAditAni ca zabdavanti kRtAni tantrI ca vINA tau ca hastau tAlAca kaMzikAH tUryANi ca paTahAdIni iti vAditatantrItalatAlatUryANi tAni ca tathA ghano meghaH tadAkAro yo mRdaGgo dhvanigAmbhIrya sAdharmyAt sa cAsau paTunA dakSeNa pravAditazca yaH sa ghanamRdaGgapaTupravAditaH saceti ahatanATyagItavAditatantrItalatALatUryadhanamRdaGgapaTupravAditA iti itaretaradvandraH teSAM ravaH tena karaNabhUtena mahatA raveNa zabdena atra ca mRdaGgagrahaNaM vAdyeSu pradhAnaM bodhyam / iSTAn - icchA viSayI kRtAn zabdasparzarasarUpagandhAn paJcavidhAna mAnuSyakAn kAmabhogAn tatra zabdarUpe kAma sparza saragandhA bhogA iti samayaparibhASAH bhuJjAnaH anubhavan viharati tiSThati sa bharataH iti 'tae NaM se bharahe rAyA duvAlasasaMvacchariasi pamoasi samANasi jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchan' tataH khalu tadantaraM kila sa bharato rAjA bajate hue mRdaGgAdikoM kI tumula dhvani pUrvaka sAMsArika vividha prakAra ke kAmabhogoM ke sukhoM ko bhogate hue apanA samaya vyatIta karane lage yahAM yAvatpada se " dvAtriMzadvadvaiH nA TakaiH varataruNIsaM prayuktaiH anRtyamAnaH 2 upagIyamAnaH 2 upalAlijyamAnaH 2 mahatA''hata nATayagItavAditatantrItalatAlatUryeSa namRdaGga paTupra vAditaraveNa iSTAn zabdasparzara sarUpagandhAn paJcavi dhAn mAnuSyakAn kAmabhogAn" isa pATha kA grahaNa huA hai ina padoM kI vyAkhyA yathAsthAna kaI bAra kI jA cukI hai (taraNaM bharahe rAyA duvAla saMvacchariaMsi moaMsi samAsi mAM AvyA. ane tyAM AvIne tee vAgatA mRdu'gArdikAnA tumula dhvani sAthe sAMsArika vividha prakAranA kAmabhAgeAne, sukhAne bhAgavatA 2 peAtAnA samaya pasArakaravAlAgyA. ahIM yAvat pahUthI " dvAtriMzadbaddhaiH nATakaiH varataruNIsaM prayuktaiH upanRtyamAnaH 2 upagIyamAnaH 2 upalAlijyamAnaH 2 mahatA''hatanATyagItavAditatantrItalatAlatUryadhanamRdaGga paTupravAditaravena iSTAn zabdasparza ra sarUpagandhAn paJcavidhAna mAnuSya kAnU kAmabhogAn" e pATha grahaNa thayA che. e padonI nya khyA yathAsthAna vAmAM bhAvI che, (tapaNaM bharahe
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 103 vakSaskAra-sU. 31 bharatarAzarAjyAbhiSekadhiSayakanirUpaNam 955 dvAdazasamvatsarike dvAdazasamvatsarAH varSANi kAlo mAnaM yasya sa tathA bhUtastasmin pramode mahArAjyAbhiSekajanitamahotsave samApte vyatIte sati yatraiva majjanagRham snAnagRhaM tatraiva upAgacchati 'uvAgacchittA' upAgatya 'jAva majjavarAo paDiNikkhamaI' yAvad majjanagRhAt snAnagRhAt pratiniSkrAmati nirgacchati sa bharataH, atra yAvatpadAt kRtasnAnaH iti bodhyam 'paDiNikkhamittA' prakRtiniSkramya nirgatya' jeNetra bAhiriyA uvaTThANasAlA jAva sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe NisIyaI' yatraiva bAhyA upasthAnazAlA sabhAmaNDapaH yAvat siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukhaH pUrvAbhimukhaH niSIdati siMhAsane upavizati sa bharata ityarthaH, atra yAvatpadAt yatraiva ca siMhAsanaM tatraiva upAgacchati upAgatya iti bodhyam 'NisIyitvA' niSadha upavizya 'solasadevasahasse sakkArei sammANei' SoDazadevasahasrANi-SoDaSasahastrasaMkhyakAn devAn ityarthaH satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya ca 'paDivisajjei' tAn devAn prati visarjayati svanivAsasthAnaM gantum AjJApayatItyarthaH 'paDivisajjittA' prativisarghya tathA''dizya 'battIsaM rAyavarasahassA sakkArei sammANeI'dvAtriMSad rAjavarasaha. jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) jaba 12 varSa taka kiyA gayA utsava samApta ho cukA taba ve bharata nareza jahAM para majjana-snAna-gRha-thA vahAM para aaye| (uvAgacchittA jAva majjaNabarAo paDiNikkhamai) vahAM bhAkarake unhoMne acchI taraha se snAna kiyA (paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jAva sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai) phira vahAM se bAhara Aye aura bAhara Akara yAvat ve pUrvadizA kI ora mukha karake zreSTha siMhAsana para baiTha gaye yahAM Agata yAvatpada se "jahAM siMhAsanathA vahAM para ve Aye" ina padoM kA saMgraha kiyA gayA hai (Ni pIyittA solasadevasahasse sakkArei, sammANei,) vahAM baiTha kara unhone una 16 hajAra devoM kA satkAra aura sanmAna kiyA (sakkArittA sammANittA paDivi. sajjei) satkAra sanmAna karake unheM visarjita kara diyA (paDivisajjittA battIsaM rAyavarasahassA sakkArei sammANei) devoM ko visarjita karake phira bharata nareza ne 32 hajAra rAyA duvAsasaMvacchariaMsi pamoyasi samANaMsi jeNeva majjaNadhare teNeva uvAgacchada) pAre 12 varSa sudhI javAmAM Avela utsava samApta thaI gayA tyAre te bharata mahArAjA jayo Har-nAna 7-tu tyAM gayA. (uvAgacchittA jAva majjaNagharAo paDiNikkhamai) yAM mAvAna bhaNe sArI rAta snAna 4yu: (paDiNikkhamittA jeNeva bAhiriyA uvaTThANasAlA jAva sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NilIyai) pachI tyAMthI mA2 mA0yA mana mahAra AvIne yAvat teo pUrva dizA tarapha mukha karIne zreSTha siMhAsana upara besI gayA. ahIM AvelA yAvata padathI jyAM siMhAsana hatuM teo tyAM AvyA "e pade grahaNa thayA che. (NisIyittA solasa deSasahasse sakkArei, sammANei) tyAM sIne ma ta 16 ra devAnI sa2 mana tamanusanmAna yu (sakkArittA sammANittA paDivisajjei) sattAra bhane sanmAna zanavAne te bharata zanI visatiza dvIcA. (paDivisajjittA -
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ 956 jambUdvIpaprajJaptisUtre srANi dvAtriMzatsahastrasaMkhyakAn rAjavarAn satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya 'paDivisajjei' prativisarjayati svavAsagamanAya AjJApayati sa bharataH 'kAritA sammANitA' tAn rAjavarAn satkArya sammAnya ca ' seNAvaharayaNaM sakkArei sammANe ' senApatiratnaM satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya ca 'jAva purohiyarayaNe sakkArei sammANe ' yAvat purohitaratnaM sarakArati sammAnayati atra yAvatpadAt gAthApatiratnaM varddhakiratnaM ca grAhyam "sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya ca ' evaM tiSNisadve sUvayArasae aTThArasa seNippa seNIo sakkArei sammANe ' evam uktarItyA trINi SaSTAni SaSThayafarara aartaafna triSaSTyadhikazatasaMkhyakAn sUpakArAn ityarthaH tathA aSTAdazazreNizreNI: ca satkArayati sammAnayati 'sakkAritA sammANittA' satkArya sammAnya ca 'aNNe ya bahave rAIsaratalavara jAva satyavApyabhiio sakkArei sammANe ' anyAMzca rAjAoM kA satkAra evaM sanmAna kiyA (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) unakA satkAra sanmAna karake phira visarjita kara diyA (paDivisajjittA ) inheM visarjita karake (seNAvarayaNaM sakkAreha, sammANei) phira usa bharata nareza ne senApatiratna kA satkAra aura sanmAna kiyA (sakkAritA sammANittA jAva purohiyarayaNe sakkArei sammANei) satkAra sanmAna karake use visarjita kara diyA isake bAda usane gAthApatiratna kA aura barddhakiratna kA satkAra sanmAna kiyA inheM satkRta aura sammAnita kara visarjita kara diyA bAda meM usane purohita ratna kA satkAra aura sammAna kiyA phira use bhI visarjita kara diyA ( evaM tiNisaTTe suvayArasae aTThArasa seNipaseNIo sakkAreza, sammANei) isI taraha usane 360 supakAroM ko satkRta aura sammAnita kiyA aura unheM visarjita kara diyA 18 zreNi prazreNIjanoM ko satkRta sanmAnita kara visarjita kara diyA (aNNeya bahave rAIsara talavara jAva battIsaM rAyavarasahassA sakkArei sammANei) devAne visati arIne pachI bharata nareza 32 Dalara rAjamono satra bhane te sarva sanmAna yu (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) tebhne| sathAra sene te sarvAMnuM sammAna urIne bharata rAnnakhe temane visarjita dIghA (paDivisajjittA) bhane tebhane trisati zrIne (seNAvaharayaNaM sakAre, sammANei) pachI te bharata nareze senApatiratna no satra ane temanuM sanmAna Thayu mane (sakkAricA sammANittA jAva purohiyarayaNe sakkArei sammANeha) yAvatsatra tebhana sanmAna karIne temane visarjita karI dIdhA. tyAra mAda teNe gAthApati ratna ane va kina ane purAhita ratnanA satkAra ane sanmAna karyu" ane temane satkRta ane sanmAnit purIne visarbhita purI hIdhA ( evaM tiNNisaTTe, svayArasapa aTTArasa seNippaseNI o kAre, sammANe3) yA pramANe tethe 360 sUpArAne satkRta ane sanmAnita karyAM ane tyAra bAda temane visarjita karI dIdhA. A pramANe 18 zreNe prazreNIjanAne mahadbhuta bhane sanmAnita hurSyA ane tyAra mAha tebhane visabhita urI hIdhA. ( aNNe ya bahave
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 32 bharatarAjJaH ratnotpattisthAnanirUpaNama 957 bahUn rAjezvara talavara yAvat sArthavAhaprabhRtIn satkArayati sammAnayati' sakkAritA sammANittA' satkArya mammAnya ca 'paDivisajjeI' prativisarjayati svanivAsasthAna gamanAya AjJApayati sa bharata ityarthaH 'paDi visajjittA' prati visaya tathA''jJApya 'udhi pAsAyavaragae jAva viharai, upari prAsAdavaragataH zreSThaprAsAdaM prAptaH san sa bharato rAjA yAvada viharati tiSThati atra yAvatpadAt sphuTadbhiH mRdaGgaH dvAtriMzabdaddhairnATakaiH varataruNI saMprayuktaH upanRtyamAna:2 upagIyamAnaH 2 upalAlijyamAnaH 2 mahatA'hatanATyagItavAditatantrItalatAlatUryaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa iSTAna zabdasparzarasarUpagandhAna pazcavidhAn mAnuSyakAn kAmabhogAn eteSAM padAnAM saMgrahaH vyAkhyAnaM tu asminneva sUtre pUrve vilokanIyam ||suu031|| ___ atha caturdazaratnAdhipate bharatasya yAni ratnAni yatrotpadyante tattathA''ha-"bharahassa" ityAdi / mUlam-bharahassa raNNo cakkarayaNe 1daMDarayaNe 2 asisyaNe3 chattasyaNe 4 ete NaM cattAri egidiyarayaNA AuhagharasAlAe samuppaNNA cammarayaNe 1 maNirayaNe 2 kAgaNirayaNe 3 Nava ya mahANihao eeNaM sirigharaMsi samuppaNNA seNAvairayaNe 1, gAhovairayaNe 2 vaddhairayaNe 3 purohiyarayaNe 4 ee NaM cattAri maNuarayaNA viNIyAe rAyahANIe samu. ppaNNA, AsarayaNe 1 hatthirayaNe 2ee NaM duve paMciMdiyarayaNA veyaddhasatthavAhapabhiio sakkArei sammANei) isI taraha anya aura bhI aneka rAjezvara ta ghara yAvat sArthavAha Adi ko ko satkRta kiyA aura sanmAnita kiyA (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) satkRta sammAnita kara unheM phira usane visarjita kara diyA (paDivisajitA upi pAsAyaragavae jAva viharai) visarjita karake phira vaha bharata nareza apane prAsAdavarAvataMsaka rAjabhavana meM calA gayA aura vahAM jAkara usane manuSyabhava sambandhI iSTa kAmabhogo ko bhogate hue apane samaya ko vyatIta kiyA yahAM yAvatpada se pUrva kI taraha "sphuTadbhiH mRdaGgaiH dvAtriMzadbaddha TikaiH" ityAdirUpa se pATha kA saMgraha huA hai ||s0 31 / / rAIsaratalaghara jAva satyavAhappabhiio sakArei sammANei) mA pramANe mIla 55 ane, 22 va2, 32 yAvata sArtha / sAna sahana ane sanmAnita o. (sakkAritA sammANittA paDivisajjei) satatabhA sammAnita 4rIna bhane visasita zahIcA. (paDivisajjittA upipAsAyavaragae jAva viharai) visatiza 5chate 2. nareza pitAnA prAsAdavarAvata saka rAjabhavanamAM jatA rahyA tyAM jaIne temaNe manuSyabhava saMbaMdhI ISTakama bhegene bhegavatAM bhAgavatAM potAno samaya pasAra karyo ahIM yAvat padathI pUrvanI rema "sphuTadbhiH mRdaGgaiH dvAtriMzadvaddharnATakaiH" pore 18 sahIta thye| che. ||suu. 31 /
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ MAAAAAAAAAAAAAAA 958 jambUdvIpaprajJaptisUtre giripAyamUle samuppaNNA subhadA itthIrayaNe uttarillAe vijjAharaseDhIe samuppaNNe ||suu032|| chAyA-bharatasya rAjJaH ckrrtnm| daNDaratnam asiratnam3 chatraratnam 4 etAni khalu catvAri ekendriyaratnAni AyudhagRhazAlAyAM samutpannAni, carmaratnam 1 maNiratnam 2 kAkaNIratnam 3 nava ca mahAnidhayaH ete khalu zrIgRhe samutpannAH senApatiratnam 1 gAthA patiratnam 2 varddhakiratnam 3 purohitaratnam 4; etAni khalu catvAri manujaratnAni vinItAyAM rAjadhAnyAM samutpannAni, azvaratnam 1, hastiratnam 2, ete khala dve paJcendriyaratne vaitAdayagiripAdamUle samutpanne subhadrA strIratnam auttarAhAyAM vidyAdhara zreNyAM samutpannam ||suu32|| TIkA-"bharahassa raNNo" ityAdi / 'bharahassa raNNo cakkarayaNe 1 daMDarayaNe 2 a. sirayaNe 3 chattarayaNe 4 eteNaM cattAri egidiyarayaNe AuhagharasAlAe samuppaNNA' bharatasya rAjJaH cakraratnam 1 daNDaratnam 2 asiratnam 3 chatraratnam 4, etAni khalu catvAri ekendriyaratnAni AyudhagRhazAlAyAM samutpannaHni 'cammasyaNe 1 maNirayaNe 2 kAgaNirayaNe 3 Nakya mahANihao eeNaM siridharaMsi samuppaNNA' carmaratnam 1 maNiratnam kAkaNI ratnam 3 nava ca mahAnidhayaH naisarpa 1pANDuka 2piGgalaka 3 sarvaratna 4mahApadma 5kAla 6 mahAkAla 7 mANavakamahAnidhi 8 khaDga 9 nAmadheyAH naisaryAdideva vizeSAdhiSThitAH ete khalu carmaratnAdi trayaM naisadi nava mahAnidhayazca zrIgRhe bhANDAgAre samutpannAni etena ca protA nava mahAnidhayaH zAzvatabhArarUpAH kathamutpadyante ityAzaGkamAno'pi parAstatAM gataH "seNAivarayaNe 1 gAhAvairayaNe 2 baddhairayaNe 3 purohizarayaNe 4 eeNaM cattAri ___ aba bharata rAjA ke jau ki caudaha ratnoM kA adhipati hotA hai, kauna kauna ratna kahAM kahAM utpanna hote haiM yaha prakaTa kiyA jAtA hai-'bharahassa raNNA cakkarayaNe 1 daMDarayaNe asirayaNe' ityAdi sUtra-32 - TIkA-bharahassa raNNo cakkarayaNe, daDAyaNe, asirayaNe, chattarayaNe' bharata cakravartI ke cakraratna, daNDaratna ra asiratna 3 chatraratna (ete NaM catto) ye cAra ratna joki(egidiyara yaNA) ekendriya ratna hai (AudharatAlAo samupaNA) Ayudha gRha zAlAmeM utpanna hote haiM (cammarayaNe, maNirayaNe, kAgaNirayaNe, Navaya mahANihao ee NaM sirigharaMsi samuppaNNA) carmaratna maNiratna, kAkaNiratna, tathA nau mahAnidhiyAM ye saba zrIgRha meM-bhAMDAgAra meM--utpanna hote haiM / (seNAvaharayaNe,gAhAvairayaNe,vaddhaharayaNe, - have bharata mahArAjA ke je caudAnA adhipati che, temanA kayA kayA 20ne kayA kayA utpanna thAya che te batAvavAmAM Ave che 'bharahassa raNNo cakkarayaNe 1 daMDAyaNe 2 asirayaNe' ityAdi suutr-32|| sAtha :- marata patInA yarala 1, 672tna 2, masi29na 3, ane chatraratna (eteNaM catto0) se yAra ratnA 12 (pamidierayaNA) mendriya 2tnA cha, (AugharasAlAo samuppaNa gA) mAyudha zAkhAmai 4.1 yA che. (camparayaNe, maNirayaNe, kAgaNirayaNe, Navaya mahANihio epaNa sirigharaMsi samupaNNA) yamana, bhAguna, 42tna tathA nava ___
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA 1.3 vakSaskAraH sU0 32 bharatarAzaH ratnotpattisthAmanirUpaNam 959 maNuarayaNA viNIyAe rAyahANIe samuppaNNA' senApatiratnaM 1 gAthApatiratnaM 2 barddhakiratnaM 3 purohitaratnam 4 etAni khalu catvAri manujaratnAni vinItAyAM rAjadhAnyAM samutpannAni 'AsarayaNe 1 hatthirayaNe 2 eeNaM duve paMciMdiyarayaNA veaddhagiripAyamUle samuppaNNA' azvaratnam : hastiratne 2 ete khalu dve paJcendriyatiryagaratne vaitAdayagireH pAdamUle mUlabhUmau samutpanne jAte / 'subhadA itthI rayaNe uttarillAe vijjAhAra seDhoe samuppaNNe' subhadrA subhadrAnAmakaM strIratnam auttarAhAyAm uttarasyAM vidyAdharazreNyAM samutpannam // 232 // . atha SaTkhaNDaM bharataM pAlayan cakravartI bharato yathA pravRttavAn tathA''ha---"tae NaM se bharahe' ityaadi| __ mUlam-tae NaM se bharahe rAyo caudasaNhaM rayaNANaM NavaNhaM mahANihINaM solasaNhaM devasAhassINaM battIsAe rAyasahassANaM battIsAe uDukallANiyA sahassANaM battIsAe jaNavayakallANiyAsahassANaM battIsAe battIsaibaddhANaM NADagasahassANaM tiNhaM saTThINaM sUvayArasayANaM aTThAsaNhaM seNippaseNINaM caurAsIie AsasayasahassANaM caurAsIie daMtisayasahassANaM caurAsIie rahasayasahassANaM chaNNauie maNussakoDINaMbAvattarIe puravarasahassANaM battIsAe jaNavayasahassANaM chaNNauie gAmakoDoNaM NavaNauie doNamuhasahassANaM aDayAlIsAe paTTaNasahassANaM cauvvIsAe kabbaGapurohiyarayaNe eeNaM cattAri maNuarayaNA viNoyAe rAyahANIe samuppaNgA) senApati ratna, gAthApatiratna, vaddhakiratna, aura purohitaratna ye cAra manuSyaratna vinItA rAjadhAnI meM utpanna hote haiM (AsarayaNe, hasthirayaNe ee NaM duve paMciMdiyarayaNA veaddhagiripAyamUle samuppaNNA) azvaratna, aura hastiratna, ye do paMcendriyatiryagatna vaitADhayagiri kI talahaTI meM utpanna hote haiM (subhaddAitthI (yaNe uttarillAe vigjAhara seDhAe samuppaNNe) tathA subhadrA nAma kA jo strIratna hai vaha uttaravidyAdharazreNI meM utpanna hotA hai |suu 0 32 // mahAnidhiyA sa sa zrImAM -Hist2 mA 5-na thayA cha. (seNAvairayaNe, gAhAvairayaNe, vaddhairayaNe, purohiyarayaNe, epaNaM cattAri maNuarayaNA viNIyAe rAyahANIpa samappaNNA) senApatitna, Ayapatitna 32 mane pure.Ditaratna se yAra manuSyaratnA aldi AdhAnImA 4-4 yA che. (AsarayaNe, hasthirayaNe, eeNaM duve paMciMdiyagyaNA veaddhagiripAya mUle samupapaNNA) 2532. mane tithe ye pathandriya tiyaratna vaitAdaya zinI taNeTImA -1 cyA che. (subhaddA itthorayaNe uttarillAe vijjAhara seDhoe samuppaNNe) tathA subhadrA nAma strI 29na cha / uttara viyara zreNImA utpanna ye che. suutr-32||
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre sahassANaM cauvvIsAe maDaMbasahassANaM vIsAe AgarasahassANaM solasaNhaM kheDasahassANaM caudasaNhaM saMvAhasahassANaM chappaNNAe aMtarodagANaM egUNapaNNAe kurajjANaM viNIyAe rAyahANIe cullahimavaMtagirisAgaramerAgassa kevalakappamsa bharahassa vAsassa aNNesiM ca bahUNaM gaIsaratalavara jAva satyavAhappabhiINaM AhevaccaM porevaccaM bhaTTitaM sAmittaM mahattaragataM ANAIsaraseNAvaccaM kAremANe pAlemANe ohayaNihaesu kaMTaesu uddhiamaliesu sabasattusu Nijjiesu bharahAhive NariMde varacaMdaNacacciaMge varahAraraiyavacche varamauDavisiTThae vavatthabhUsaNadhare savyouasurahi kusumavaramallasobhiyasire varaNADaganADeijjavaraitthigummasaddhiM saMparivuDe sambosahi sabbarayaNa savvasamiisamagge saMpuNNamaNorahe hayAmittamANamahaNe puvakayata bappabhAvaniviTThasaMciyaphale bhuMjai mANussae suhe bharahe nAmadhejje ti ||suu033|| chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA caturdazAnAM ratnAnAM navAnAM mahAnidhInAM SoDazAnAM devasahasrAnAM dvAtriMzato rAjasahastrANAm, dvAtriMzat RtukalyANikA sahastrANAm, dvAtriMzato janapadakalyANikA sahasrANAm dvAtriMzato dvAtriMzabdaddhAnAM nATakasahastrANA trayANAM SaSTAnAM sUpakArazatAnAm aSTAdazAnAM zreNiprazreNInAm , caturazIte azvazanasahasrANAm , caturazIteH dantizatasahasrANAm , caturazIteH rathazatasahasrANAm SaNNavateH manuSyakoTInAm, dvAsaptateH puravarasahasrANAm dvAtriMzato janapadasahasrANAm, SaNNavateH grAmakoTInAm. navanavateH droNamukhasahastrANAm,aSTAcatvAriMzataH pattanasahasrANAm catuviMzataH karbaTasahasrANAm, catuvizateH maDambasahasrANAm viMzaterAkarasahasrANAm SoDazAnAM kheTasahasrANAm caturdazAnAM saMvAhasahastrANAm SaTpaJcAzato'ntarodakAnAm ekonapaJcAzataH kurAjyAnAm vinItAyA rAjadhAnyAH kSullahimavad girilAgaramaryAdAkasya kevala kalpasya bhAratabarSasya anyeSAM ca bahunAM rAjezvaratalavara yAvat sArthavAhaprabhRtInAm Adhipatya paurapatyaM bhartR svaM svAmitvaM mahattaratvam AzezvarasenApatyaM kArayan pAlayan upahatanihateSu kaNTakeSu uddhRtamarditeSu sarvazatraSu nirjiteSu bharatAdhipo narendraH varacandana-carvittAGgaH varahAraratidavakSaskaH varamukuTa vizikaH varavastrAbhUSaNadharaH sarvatuka surabhikusumayaramAlyazobhitaziraskaH varanATakanATakIya varastrI gulmasArddha saMparivRtaH savauSadhisarvaratnasarvasamitisamagraH sampUrNamanorathaH hatAbhitramAnamayanaH pUrvakRtatapaHprabhAvani viSTa saMvinaphalAni bhuGkte mAnuSyakAni sukhAni bharato nAmadheya iti ||s:33||
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH sU0 33 SaTkhaNDaM pAlayato bharatasya pravRttinirUpaNam 961 TIkA-"taeNaM se" ityAdi 'tae NaM se bharaheM rAyA caudasaNhaM rayaNANaM' tevaH parakhaNDabharatasAdhanAnantaraM khalu sa bha to mahArAnA caturdazaratnAdInAM sArthavAhaprabhUtyantAnAmAdhipatyAdikaM kArayan pAlayan mAnuSyakAni sukhAni bhuGkte ityagre sambandhaH vADi catuddezAnAM ratnAnAm ekendriyANAM cakraratnAdi kAkaNIratnAntAnAM saptAnAm paJcendriyANAM senApatiratnAdi subhadrAratnAntAnAM saptAnAm saMmIlane ca caturdazaratnAnAmityarthaH adhipatyAdikam tathA 'NavaNhaM mahANihINa' navAnAM naisarpAdi zAntAnAM tattahevAdhiSThitAnAM mahAnidhInAm AdhipatyAdikam tathA 'soLasaNhaM devasAhassINaM' SoDazAnAM devasAhasrINAm SoDazasahasrasaMkhyakAnoM devAnAmityarthaH AdhipatyAdikam tathA 'battIsAe rAyasahassANaM' dvAtriMzato rAjasahasrANAm dvAtriMzatsahasrasaMkhyakAnAM rAjJAmityarthaH AdhipatyAdikam tathA 'battIsAe uDukallANiyAsahassANaM' dvAtriMzataH RtukalyANikAsahasrANAm dvAtriMzasaMkhyaka RtukalyANikAstrINAmityarthaH AdhipatyaM svAmitvAdikam atra RtukalyANikAH ityasya Rtuviparotasparzatvena zItakAle uSNasparza uSNakAle zItasparzaHityAdi rUpeNa sukhasparzA:athavA'mRtakanyAtvena sadA sarvaRtuSu kalyANakAriNyo rAjakanyakAHityarthoM bodhyH| tathA'vattIsAe jaNavayakallANiyA sahassANaM' dvAtriMzataH janapadakalyANikA sahasrANAra dvAtriMzatsahastrasaMkhyAyuktAnAM janapadAgraNI kalyANikAnAM rAjakanyakAnAmityarthaH AdhipatyAdikam tathA 'battIsAe battIsaibaddhANaM NADapasahassANaM' dvAtriMzato dvAtriMzadabaddhAnAM nATakasahastrANAm dvAtriMzato dvAtriMzatApAtraiH baddhAnAM yuktAnAM nATakasahasrANAm dvAtriMzatsahastrasaMkhyakAnAM dvAtriMzatpAtrabaddhanagaTakAnAmityarthaH tathA 'tiNhaM saTThoNaM sUtrayArasayANaM' trayANAM SaSTAnAM SaSThayadhikAnAM sUpakArazatA'taeNaM se bharahe rAyA caudasaNhaM rayaNANaM NavaNhaM' ityAdi sUtra-33 TokArtha-(tae NaM se bharahe rAyA) SaTkhaNDAtmaka bharatakSetra ke sAdhana karane ke bAda ve bharata cakra vartI (caudasaNhaM rayaNANaM NavaNhaM mahANihINaM solasaNhaM devasAhassoNaM battIsAe rAyasahassANaM battIsAe uDukallANiyAsahassANaM battIsAe jaNavayakallANiyAsahassANaM battIsAe battIsaibaddhANaM NADagasahassANaM) caudaha ratnoM kA nau mahAnidhiyoM kA solaha hajAra devoM kA battIsa hajAra rAjAoMkA battIsa hajAra RtukalyANakAriNI kanyAoM kA 32-32 pAtra baddha 32 hajAra nATakoM kA (tiNhaM saTThINaM sUbayArasayANaM aTThArasaNhaM seNippaseNINaM cau (taeNaM se bharahe rAyA cauddasaNhaM rayaNANaM NavaNha) ityAdi-sUtra 33 / / TIzartha:- (taeNaM se bharahe rAyA) 13 mAma bharatakSetra sAdhana 35 mana0yA mI (svAdhIna manAvyA mAha) te sarata yatI (ghaudasaNhaM rayaNANaM NavaNhaM mahANihINaM solasaNhaM devasAhassINaM battIsAe rAyasarassANaM battIlAe uDukallANiyA sahassANaM vattIsApa jaNavayakallANiyA sahassANaM battIsAra battIsahavaddhANaM NADagasahassANaM) yaha zaratnA, nava mahAnidhio, seLa sahastra devA, 32 sahastra rAjAo, 3ra sahastra RtukalyANakAriNa anyAya, usastanapakSIyAnI nyaas|.32-32 pAtra 32 sahastranAma (tiNDaM 121 --
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre mAm triSaSThayAdhikasahasrasaMkhyakampakArANAM pAcakAnAmityarthaH tathA 'aThArasaNhaM seNippaseNINaM' aSTAdazAnAM zreNIprazreNInAm atra aSTAdaza kumbha kArAyAH zreNayaH tadavAntarabhedAH prazreNayo bodhyAH tathA 'caurAsIie AsasayasahassANaM' caturazI terazvazatasasANAm-caturazItilakSasaMkhyakAnAmazvAnAmityarthaH tathA 'caurAsIie daMtisayasahassANaM' caturazIte rdantizatasahastrANAm caturazItilakSasaMkhyaka hastinAmityarthaH tathA 'caurAsIie rahasaya sahassANa'caturazIte rathazatasahasrANAm catuzItilakSasaMkhyakarathAnAm proktAnAmetepAmAdhipatyAdi kama tathA'chaNNauie mANustakoDINaM'SaNNavate manuSyakoTInAm SaNNavatikoTisaMkhyakamanuSyANAmAdhipatyAdikam tathA 'bAvattarIe puravarasahassANaM' dvAsaptateH puravarasahasrANAm dvAsaptatisahastrasaMkhyakAnAM zreSThanagarANAm AdhipatyAdikaM tathA' battIsAe jaNavayasahassANaM' dvAtriMzto janapadasahasrANAm-dvAtriyatsahasrasaMkhyaka-janapadAnAM dezAnAm AdhipatyAdikam, tathA 'chaNNauie gAmakoDINaM' SaNNavateH grAmakoTInAm SaNNavatikoTisaMkhyakAnAM grAmANAm AdhipatyAdikam, tathA 'NavaNauie doNamuhasahassANaM' navanavate. droNamukhasahasrANAm navanavatisahasrasaMkhyakAnAm droNamukhAnAm pATaliputrapada jaLasthalamArgopetAnAM jananivAsasthAnAnAm AdhipatyAdikam, tathA 'aDayAlIsAe paTTaNasahassANaM' aSTAcatvAriMzataH pattanasahasrANAm-aSTAcatvAriMzatsahasrasaMkhyakAnAM pattanAnAM samastavastuprAptiyogyasthAnAnAm / uktazca-zakaTAdibhi naubhirvA, yadgamyaM tatpattanaM hi iti / AdhipatyAdikam tathA 'caurIsAe kabbaDasahassANaM' caturvizate kaTasahasrANAm caturvizatisahassasaMkhyakakarbaTAnAm kSudraprAkAraveSTitakutsitanagarANAm AdhipatyAdikam, tathA 'cauvvIsAe maDaMbasahassANaM' caturziteH maDambasahasrANAm rAsIie AsasayasahassANaM caurAsIie daMtipsayatahastANaM caurAsIi e rahasayasahassANaM chaNNa uie mANussakoDINaM bAvattarIe puravarasahassANaM battIsAe jaNavayasahassANaM) 360 sUpakAroM kA 18 zreNI prazreNIjanoM kA 84 lAkha ghoDoM kA 84 lAkha hAthiyoM kA 84 lAkha rathoM kA 96 karor3a paidala manuSyoM kA 72 hajAra puravaroM kA 32 hajAra janapadokA (chaNNauie gAbhakoDoNaM NavaNauie doNamuhasahassANaM, aDayAlosAe paTTagatahastANaM, caumvosAe kavaDasahassANaM, ca uvvIsAe maDaMbasahassANaM) 96 karor3a grAmoM kA, 99 hajAra droNa mukhoM kA, 48 hajAra paTTaNoM kA, 24 hamAra kaToM kA, 24 hajAra maDaMbo kA, (bIsAe AgarasahassANaM, solasaNhaM sahINaM svayAra sayArANaM aTThArasaNhaM seNippaseNoNaM caurAsIie Asasaya sahassANaM caurAsIhae daMtisayasahassANaM caurAsIpa rahasayasahassANaM chaNNauie mANussakoDINaM bAvattarIpa para barasahassANaM batIsApa jaNavayasahassANaM)310 suupaare| 18 zreSmI-prazreSI nA. 84 mdhaa'DAe 84 lAkha hAthIe,84lAkha ra,96 karoDa manuSya,72 hajAra purava,32 hajAra janapade, (khaNNauhapa gAmakoDINaM NavaNauhapa doNamuhasahassANaM,aDayAlosAe paTTaNasahassANaM,cauvvIsA pakavaDasahassANaM, caurIsAe mddNblhssaannN)8642|7 zrAmI, 88312 drobhumo,4872, 545), 24 72 4 24, 702 bhA.(vIsApa AgarasahassANaM solasaNDaM kheDasahassANaM
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraH sU0 33 SaTkhaNDaM pAlayatA bharatasya pravRttinirUpaNam 26 caturviMzatisahasrasaMkhyaka maDambAnAm sArddhakrozadvayAntareNa grAmAntararahitavasatInAm AdhipatyAdikam, tathA 'vosAe 'AgarasahassANaM' viMzateH AkarasahasrANAm - viMzatisahasrasaMkhyakAnAm AkarANAm suvarNaratnAdyutpattisthAnAnAm AdhipatyAdikam, tathA 'solasaM kheDasaha ssANaM' SoDazAnAM kheTasahasrANAm SoDazasahasrasaMkhyaka kheTAnAm dhUlikAprAkAranadIparvataiH veSTitanagarANNAm AdhipatyAdikam, tathA 'caudasaNDaM saMvAhasahastANaM' caturdazAnAM samvAha sahasrANAm caturdazasahasrasaMkhyaka samvAhAnAm durgamasthAnAnAm AdhipatyAdikam, tathA 'chappaNNAeM aMtarodagANaM' pada paJcAzato'ntarodakAnAm pada paJcAzatsaMkhyakAnAm antarodakAnAM jalAntarvartisanniveza vizeSANAm AdhipatyAdikam, tathA 'egUNapaNNA kurajANaM' ekonapaJcAzataH kurAjyAnAM bhillAdirAjyAnAm AdhipatyAdikam, tathA' viNIyAe rAyahANIe culla himavaMtagirisAgara merAgassa kevaLa kappassa bharahassa vAsasta' vinItAyAH rAjadhAnyAH kSudra himavaddvirisAgaramaryAdAkasya uttarasyAM dizi kSudrahimadviriH zeSa pUrvAdidizAtraye trayaH sAgarAH taiH kRtA maryAdA avadhiryasya yatra vA tata thAbhUtaM tasya kevalakalpasya sampUrNasya bhAratavarSasya ca AdhipatyAdikam, tathA 'aNNesiM ca bahUNaM rAIsaratalavara jAva satthavAhappabhiINaM' anyeSAM ca bahUnAM rAjezvara talavara yA - tsArthavAha prabhRtInAm atra yAvatpadAt 'mAmbika kauTumbikamantrimahAmantri gaNaka dauvArikAmAtyace poThamarda nagara nigama zreSThi senApatisArthavAhadUtasandhipAlapadAni grAhmANi eteSAM vyAkhyAnam asminneva vakSaskAre saptaviMzatitame sUtre draSTavyam' ' Ahevacca kheTasahastANaM, cauda maNhaM saMvAhasaissANaM, chappaNNAe aMtarodagANaM, egUNapaNNAe kurajANaM viNIyAe rAyahAgIe cullahimavaMtagirisAgarame rAgasta kevalakapparasa bharaharasa vAsassa) 20 hajAra AkaroM kA, 16 hajAra kheToM kA, 14 hajAra saMvAho kA 56 aMtarodekoM, kA, 49 kurAjyoM kA vinItA rAjadhAnI kA tathA uttaradizA meM kSudrahimavagiri evaM pUrvAdidizAtraya meM samudramaryAdAvAle sampUrNa bharatakSetra kA ( aNNesi bahUNaM rAIsaratailabara jAva satthavAhapabhirddaNaM AhevaccaM paurevaccaM bhaTTittaM sAmittaM mahattaragataM ANAIsaraseNAcaudasahaM saMvAha sahassANaM, chappaNNAe aMtarodagANaM, egUNapaNNApa, krUrajjANaM vimIyA rAhANIe cullahimavaMta girisAgara merAgasla kevalakappassa bhara issa bAsassa) 30 sahastra Aro, 6 ra Ta 14 ra saMvA, yaha a MtarI', 48 purAyo, vinItA rAjadhAnI temaja uttara dizAmAM kSudra himavad giri ane pUrvAde dizAtrayamAM samudra bharyAdvAvANu' saMpUrtha bharata kSetra (aNNesiM ca bahUNaM rAIsaratala vara jAva satthavAhapaNi (1) jalAntarvartI sannivezoM kA nAma hai / (2) bhillAdikoM ke rAjya kA nAma kurAjya hai / (3) ina sabakA svarUpa evaM grAma, Akara, janapada, droNamukha, saMvAhana Adi kA svarUpapIche spaSTa kiyA jA cukA hai / (1) sAntavatI sannivezAnu nAma che. (2) lillAhiDAnA rAjyanuM nAma rAjya che. (3) me sarvanu sva35 te grAma, kha42, 4napaDha, droNubhu, saMvAha svarUpa pahelAM spaSTa karavAmAM Avela che. vagerenu
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ amvRddhIpapracaptisUtre porevaccaM bhaTTittaM sAmittaM mahattaragattaM ANAIsaraseNAvaccaM kAremANe pAlemANe' Adhipatyam adhipate rbhAvaH mukhyatvam paurovRtyam purovartitvam agresaratA bhartRtvaM patitvam svAmitvam nAyakatvam mahattaratvam atizayamahatvam AjJezvaranvam senApatyaM senAnetRtvam kArayan pAvyan rakSayan mukhAni bhuGktesa bharataH keSu satsu sa sukhAni bhuGkte ityAha 'ohayaNihaema' ityAdi 'ohayaNihaemu kaMTaesu' upahatanihateSu kaNTakeSu tatra upahateSu vinAziteSu nihateSu ca apahRtasakalaptamRdiSu kaNTakeSu tatsvarUpeSu gotrajazatruSu tathA 'uddhiyamaliemu savvasattusu' uddhtamarditeSu sarvazatruSu tatra uddhRteSu dezAnnirvAsiteSu marditeSu ca mAnahAni prApiteSu sarvazatruSu agotrajavairiSu etatsarva kutobhavatItyAha 'Nijiesu' nirjiteSu bhagnabaleSu sarvazatruSu moktaprakAradvayazatruSu, atra sarvazatruSu iti padaM dehalI pradIpanyAyena ubhayatra sambandhaH, kIdRzo bharataH sukhAni bhuGkte ityAha--'bharahAhive' ityAdi 'bhaghAhive paride' bharatAdhipo narendraH 'varacaMdaNacacciaMge' varacandanabacca kAremANe pAlemANe) tathA aura bho aneka rAjezvara talavara Adi se lekara sArthavAha saMka ke janoM kA Adhipatya karate hue aprelarapanA karate hue bhartRtva-svAmopanA karate hue unakA saMrakSaNatva karate hue unakA netRtva karate hue, unakA senApatya karate hue aura apanI mAjJA kA una saba se pAlana karavAte hue, (mANusse suhe bhuMjai) manuSyabhava saMbandhI sukhoM ko bhogate hue apanA mamaya zAnti ke sAtha vyatIta karane lage (mohaya nihaesu kaMTaesu) kyoMki unake gotraja evaM agotra na samasta zatru naSTa ho cuke -the evaM ve zatru sampatti vihIna ho cuke the (udriyamaliesu sanasattusu) deza se nirvAsita ho cuke the mAnahAni yukta ho cuke ye (Nijjiesu) senA vihIna ho cuke the (bharaiAhive NariMde) isa kAraNa sampUrNa 6 khaMDavAle bharata kSetra ke adhipati ye bana cuke the aura naroM meM-prajAjano me-ye indrake jaise cakravartitva kI anupama asAdhAraNa vibhUti se yukta hone ke kAraNa / mAnya ho cuke the hara samaya (varacaMdaNacacciyaMge) inakA zarIra zreSTha candana se carcita banA mAvaccaM porevaccaM bhaDittaM sAmittaM mahattaragataM ANAIsara-seNAvacca kAremANe pAle mANe) tamanA bhIla 55 bhane 22vara tapathI bhAMDIne sAyA sudhInA 52 Adhipatya karatAM, agragAmitva karatAM, bhatR vakaratAM, senApatya karatAM ane pitAnI zanu sarpana pAsana rAvatai (mANusse suhe bhujai) manuSyabhara samadhI sumone tApAtAnAsamaya zatapU4 vyatIta 4251 amyA. (ohayanihaesu kaMTaema) bha temanA gotraja ane agAtraja samasta zatruo nAza pAmyA hatA. ane teo saMpatti viDIna / yA . (uddhiyamaliesu savvasattasu) zithI 572 te nivAsita yUyAtA, bhAna bAni yudata / yUiyA utA. (Nijjiesu) senA vilIna IyUcyA H.. (bharahAhive pariMde) 20 sapUma' pA bharatakSetranA memA madhipati / cUkyA hatA. ane naromAM-prajA janamAM-e bharata nRpati Indra jevA cakravatI tvanI anupama-asAdhAraNa vibhUtithI yukta hovA badala sammAnya thaI cUkyA hatA. dara vakhate
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR.3 vakSaskAraH sU0 33 SaTkhaNDaM pAlayato bharatasya pravRttinirUpaNam 965 carcitAGgaH varacandanena zreSThacandanena carcitaM samaNDalaM kRtam aGgaM yasya sa tathAbhUta: punaH kIdRzaH 'varahAraraiyavacche' varahArarativakSaskaH varahAreNa zreSThamuktAdihAreNa ratidaMdraSTaNAM nayanasukhakArakaM vakSo vakSasthalaM yasya sa tathAbhUtaH punaH kIdRzaH 'varamauDavisihae' varamukuTaviziSTakaH zreSThazirobhUSaNamukuTadhAraNena vizeSa zobhAmApannaH tathA 'varavatthabhUsaNabhare' varavastrabhUSaNadharaH, punaH kodRzaH 'sabbouyasurahikusumavaramallasobhiyasire' sarvatuka surabhikusumavaramAlyazobhitaziraskaH sarvartukasurabhikusumAnAM varamAlyaiH zreSTha mAlAbhiH zobhitaziraskaH, punaH kIdRzaH 'varaNADaga NADaijjavaraitthigummasaddhiM saMparibur3e' varanATaka varanATakIya varastrIgulmasArddha saMparivRtaH tatra varanATakAni pAtrAdi samudAyarUpANi nATakIyAni ca nATakapratibaddhaM pAtrANi taiH tathA varastrINAM gulmam avyaktAvayava vibhAgavRndaM tena ca sAddhai samparivRtaH yuktaH gulmetyatra tRtIyAlopa ArSatvAt, puna: kodRzaH 'samvosahi savvarayaNa savvasamiisamagge' sauMpadhi sarvaratnasarvasamitisamagraH sarvoSadhyaH punarnavAdyAH, sarvaratnAni karketanAdIni sarvasamitayaH abhyantare bAhye ca parSadastAbhiH samagraH sampUrNaH ataeva 'saMpuNNamaNorahe' sampUrNamanorathaH sarvamanorathaiH pUrNaH punaH kIdRzaH 'hayAmittamANamahaNe' hatAmitramAnamathanaH hatAnAM balavIryaparAkramarahatA thA (varahAraraiyavacche) vakSaHsthala para dRSTA jana ko Anandaprada zreSTha hAra virAjita rahatA thA (varama uDavisiTTAe) mastaka zreSTha mukuTa se vizeSa se zobhA saMpanna banA rahatA thA (varavatthabhUsaNadhare) ati sundara vastroM ko evaM bhUSaNoM ko ye dhAraNa kiye hue rahate the (manvouyasuraha kusumavaramallapsobhiyasire) inakA mastaka samasta RtuoM ke surabhita kusumoM kI zreSTha mAlAoM se vibhUSita rahatA thA, (varaNADagaNADaijja varaitthigummasaddhiM saMpariDe) zreSTha nATako, zreSTha nATakIya abhinayoM, aura zreSTha striyoM ke avyakta avayava vibhAgasamUha se ye sadA ghire hue rahate the (savvosahisavvarayaNasavvasamiisamagge) sarva prakAra kI punarnavA Adi oSadhiyoM se, karketanAdi samasta ratnoM se aura bAhya Abhyantara pariSadArUpa samiti se ye hare bhare bane rahate the ataeva (saMpuNNamaNo rahe) koi bhI itakA manoratha adhUrA (varacaMdaNavacciyaMge) samanu zarIra zreSTha yandanathI yati (si.) 27tu tu (varahAraraiyavacche) vakSasthala 52 4za bhATe mAna pra zreSTha DA2 vilita rahetA to. (varamauDavisiTae) bharata zreSTha bhuTa thI savizeSa zobhAsampanna 29tu (varavatthabhUsaNadhare) mati su12 12trI ane AbhUSAne the| parI rAmatA tA. (savvouya surahi kusumavaramalsa sobhiyasire)bhanu mst| sa tumenA sumita usukonI zreSThabhAgAmAthI vilita 23tu tu. (varaNADagaNADahajjavarAtthigummasaddhiM saMparivuDe) zreSTha nATI, zreSTha nATakIya abhinaya ane zreSTha strIonA avyakata avayava vibhAga samUhathI e sarvadA parivRtta 2utA utA. (savvosahisavvarayaNa savvasamiisamagge)sa praaranI punarnavA vagere auSadhIothI, katanAdi samasta ratnathI ane bAhya AtyaMtara pariSadArUpa samitithI yo pra mAna 2utA DA. methI (saMpuNNamaNorahe) omanI 54 bhanA25 sapU 29
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptisUtre rahitatvena jIvanmRtAnAm amitrANAM zatrUNAM mAnamathana: mathitAbhimAnaH evaM moktavizepaNaviziSTaH sa bharato rAjA kIdRzAni sukhAni bhuGkte ityAha 'puvakayatavappabhAvaniviTTasaMciyaphale' pUrvakRtatapaHprabhAvaniviSTasaMzcitaphalAni pUrvakRtatapaHprabhAveNa pUrve pUrvajanmani kRtaM sampAditaM yattapaH tapasyA tasya yaH prabhAvo mahimA tena niviSTasazcitasya nikAcitatayA saMcitasya tasyaiva dhruvaphalatvAt phalAni phalabhUtAni 'bhuMjai mANussae suhe bharahe NAmadhejjetti' bhuGkte mAnuSyakAni sukhAni bharato nAmadheya iti-kIdRzo bharataH ? asmin bharatakSetre prathama bharatAdhipatvena prasiddhaM nAmadheyaM nAma yasya sa nAmadheyo bharato bharata nAmnA prasiddho rAjA uktavizeSaNaviziSTAni mAnuSyakAni manujasambandhIni mukhAni kAmabhogAdIni bhuGkte ityarthaH ||suu0 33 // : atha asya naradevasya bharatasya dharmadevatvaprAptimUlamAha-taeNaM se' ityAdi / mUlam-tae NaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai uvAgacchittA jAva sasivva piyadaMsaNe NakhaI majjaNagharAopaDiNikkhamai paDiNikkhamittA jeNeva Adasaghare jeNeva sI hAsaNe teNeva u. vAgacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIai NisIittA AdaMsagharaMsi attANaM dehamANe ciTThai taeNaM tassa bharahassa raNNo subheNaM pariNAmeNaM pasatthehiM ajjhavasANehiM lesAhiM visujjhamANIhiM visujjhamANIhi ihApohamaggaNagavesaNaM karemANassa tayAvaraNijjANaM kammANaMkhaeNaM nahIM rahatA thA saba ho manoratha inake paripUrNa hote rahate the (hayAmittamANamahaNe) balavIrya evaM parAkrama se rahita ho jAne ke kAraNa jIte hue bhI mare ke jaise bane hue zatruoM ke ye mAnarUponazA ke utArane vAle the aise ina vizeSaNoM se yukta bharata cakravartI (putrakayatavappabhAvanivisaMciyaphale) inheM jo icchAnusAra nirantara manuSyabhava saMbandhI bhogoM kI prApti huI thI vaha saba inake dvArA pUrvabhava meM saMpAdita tapa ke prabhAva kA nikAcita rUpa phala hai| (muMbaimANussae suhe bharahe NAmadhegjetti) ye bharata rAjA bhogabhUmiko samApti hone para sarvaprathama hI bharatakSetra ke cakravartI hue haiM ||suu.33|| nahatA.manAsa mnorthe| parikSa yatA tA. (hayAmittamANamahaNe) savAyatamA parAkramathI hIna thaI javA badala arthAt parAjita thayelA hovA chatAM e mRtavata thayelA zatrueAnA mAnarUpI madane ee utAranAra hatA. evA e vizeSaNethI yuti ' tA. (puvdha kayatavappabhAvanividRsaMciyaphale) abhane 2 42ch| bhu5 satata manuSya saMbaMdhI bhegenI prApti thayelI, te emane vaDe pUrvabhavamAM saMpAdita tapanA prabhAvanuM nimaathit 35 // cha, (bhujaha mANussae suhe bharahe NAmadhejjeti) se sarata zAminI pasimApti thaI te pachI sarva prathama ja bharatakSetranA cakravatI thayA che. sU033AA
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAra-sa. 34 naradeva bharatasya dharmadeva tvaprAptinirUpaNam 967 kammarayavikiraNakaraM apuvvakaraNaM paviTThassa aNaMte aguttare nivvAghAe nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe samuppaNNe, taeNa se merahe kevalI sayamevAbharaNAlaMkAraM omuai omuittA sayameva paMcamuTThiyaM loaM karei karittA AyaMsagharAo paDiNikkhamai paDiNikkhamittA aMte uramajhamajjheNaM Nigacchai NigacchitA dasahiM rAyavarasahassehiM saddhiM saMparikhuDe viNIyaM rAyahANi majjhaM majjheNaM Niggacchai NiggacchittA majjhadese suhaM suheNaM viharai viharittA jeNeva aTThAvae pabvae teNeva uvAgacchai uvAgacchittA aTThAvayaM pavayaM saNioM saNiaMdurUhai duruhittA meghaghaNasaNNikAsaM devasaNNivAyaM puDhavisilApaTTayaM paDilehei paDilehittA saMlehaNAjhasaNAjhUsie bhattapANapaDiAikkhie pAovagae kAlaM aNavakaMkhamANe aNavakaMkhamANe viharai / taeNa se bharahe kevalI sattataraM puvvasayasahassAI kumAravAsamajjhe vasittA egaM vAsasahassaM maMDaliyarAyamajjhe vasittA chapuvvasayasahassAI vAsasahasmUNagAiM mahArAyamajjhe vasittA tesIi puvvasayasahassAI agAkhAsamajhe vasittA egaM puvvasayasahassaM desUNagaM kevaliAuM pAuNittA tameva bahupaDipuNNa sAmannapariAyaM pAuNittA caurAsIipuvasayasahassAiM savvAuyaM pAuNittA mAsieNaM bhatteNaM apANaeNaM savaNeNaM NakkhatteNaM jogamuvAgaeNaM khINe veaNijje Aue NAme goe kAlagae vIikkaMte samujjAe chiNNajAijarAmaraNabaMdhaNe siddhe buddhe mutte pariNivvuDe aMtagaDe savvadukkhappahINe ||suu. 34 // - chAyA-tataH khalu sa bharato rAjA anyadA kadAcit yatraiva majjanagRhaM tatraiva upAgacchati upAgatya yAvat zazova priyadarzano narapatiH majjanagRhAt pratiSkrAmati pratiniSkramya yatraiva AdarzagRhaM yatraiva siMhAsana tatraiva upAgacchati upAgatya siMhAsanavaragataH paurastyAbhimukho niSIdati, niSadya AdarzagRhe AtmAnaM pazyan pazyan tiSThati / tataH khalu tasya bharatasya rAzaH zumena pariNAmena prazastaiH adhyavasAnaiH lezyAbhi vizuddhayantIbhiH ihApohamArgaNagaveSaNaM kurvataH tadAdharaNIyAnAM karmaNAM kSayena karmarajovikaraNakaram apUrvakaraNaM praviSTasya anantam anuttaram nirvyAghAtaM nirAvaraNaM kRtsnaM pratipUrNa kevalavarajJAnadarzanaM samutpannam tataH khalu
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ 968 jambUdvIpaprajJaptistre sa bharataH kepalI svayameva AbharaNAlaGkAram avamuJcatiavamucya svayameva paJcamuSTikaM locaM karoti, kRtvA AdarzagRhAtpratiniSkrAmati pratiniSkramya aMtaHpuramadhyaMmadhyena nirgacchati nirgatya dazabhiH rAjavarasahasraH sArddha saMparivRto vinotAM rAjadhAnI madhyamadhyena nirgacchati nirgatya madhyadeze sukhaM sukhena viharati vihRtya yatraiva aSTApadaH parvatastatraiva upAgacchati upAgatya maSTApadaM parvataM zanaiH zanaiH durohati durUhaya medhadhanasannikAza devasannipAtaM pRthibI zilApaTTakaM pratilekhayati pratilikhya saMllekhanAjoSaNAjuSTo jhuSito vA bhaktapAnapratyAkhyAtaH pAdapopagataH kAlam anavakAGkSan anavakAGkSan viharati, tataH khalu sa bharataH kevalI saptasaptatiM pUrvazatasahasrANi kumAravAsamadhye uSitvA eka varSasahasraM mANDa likarAjamadhye uSitvA SaT pUrvazatasahasrANi varSasahasronAni mahArAjamadhye uSitvA tryazItiM pUrvazatasahasrANi agAravAlamadhye uSitvA ekaM pUrvazatasahasra dezonaM kevaliparyAya prApya tadeva bahupratipUrva zrAmaNyaparyAyaM prApya caturazIti pUrvazatasahasrANi sarvAyuH prApya mAsikena bhaktena apAnakena zravaNena nakSatreNa yogamupAgatena kSINe vedanIye AyuSi nAmni gotre kAlagate vyatikrAnte samudyAtaH chinnajAti jarAmaraNabandhanaH siddho buddho muktaH antagataH sarvaduHkhaprahINaH ||suu034|| ... TIkA " taeNaM se" ityAdi / 'taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI jeNeva * majjaNaghare teNeva uvAgacchai ' tataH varSasahasronaSaTpUrvalakSAvadhisAmrAjyAnubhavanA'nantaraM khalu sa bharato rAjA anyadA kadAcit anyasmin kasmiMzcit kAle yatraiva majjanagRhaM snAnagRham tatraiva upAgacchati / uvAgacchittA' upAgatya 'jAva sasivva piadasaNe NaravaI majjaNagharAo paDiNikkhamai ' yAvacchazIva priyadarzano narapatiH bharata rAjA majjanagRhAtpratiniSkAmati nirgacchati atra yAvatpadAt yathA candraH svaccha.. naradeva bharata ko dharmadevatva kI prApti hone kA kAraNa - 'taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAiM jeNeva majjaNaghare" ityAdi sUtra-34 : TIkArtha (taeNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchai) eka dina kI bAta hai ki 1 hajAra varSa kama 6 lAkha pUrva taka sAmrAjya pada bhogane ke bAda ve mata sajA jahAM para snAna gRha thA vahA~ para gaye (uvAganchittA jAva sasivva piyadasaNe NaravaI " majjaNadharAmo paDiNisvamai) vahAM jAkara zazi ke jaise priyadarzanavAle ve bharata rAjA majjanagRha se vApisa bAhara nikale yahAM yAvatpada se" yathA svacchameghAnnirgacchan san candraH naradeva bharatane dharmadevatvanI prApti zA kAraNuthI thaI ? te saMbaMdhamAM kathana(tennN se bharahe rAyA aNNayA kayAI jeNeva majjaNaghare) ityAdi suutr-34|| pItArtha:-(tapaNaM se bharahe rAyA aNNayA kayAI jeNeva majjaNaghare teNeva uvAgacchaha) eka divasanI vAta che ke eka sahasa varSa kama 6 lAkha pUrva sudhI pAmrAjya para bhegavyA mAite bharata 2amristAna tu tyAM gayA. (uvAgacchittA jAva siva piyadasaNe gavaI majjagharAo paDiNikhamai) tyAM na zazI / priyazI te bharata rA mana samAMthA pApA nAvil, mI yAvat 54thI "yathA svaccha medhAnnirgacchan san candraH *
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA ta.3 vakSaskAraH sU0 34 SaTskhaNDaM pAlayato bharatasya pravRttinirUpaNam 969 meghAnnirgacchan san priyadarzano bhavati tathA'yamapi bharataH sudhAdhavalitamajjanaguhAnirgacchan priyadarzana iti paDiNikkhamittA' pratiniSkramya nirgatya jeNeva bhAdaMsaghare jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai ' yatraiva AdarzagRhaM darpaNagRham yatraiva ca siMhAsanaM tatraiva upAgacchati * uvAgacchittA' upAgamya 'sIhAsaNavaragae puratthAbhimureNisIyai ' siMhasanavaragataH zreSThasiMhAsane upavizyetyarthaH paurastyAbhimukhaH pUrvAbhimukho bhUtvA niSIdati upavizati sa bharataH NisIittA' niSadha upavizya 'AdasagharaMsi attANaM pehamANe pehamANe ciTTai' AdarzagRhe AtmAnaM pazyan pazyan tatra prativimbitaM sarvA svarUpaM svazarIraM prekSamANaH prekSamANaH tiSThati Aste sa bharataH / 'taeNaM ityAdi / 'taNa priyadarzano bhavati, tathA'yamapi bharataH sudhAdhavalitamajjanagRhAnnirgagchat priyadarzanaH" isa kathana kA saMgraha kiyA gayA hai. isakA artha sugama hai. (paDiNikkhamittA jeNeva AdaMsaghare jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai) bAhara nikala kara phira ve jahAM para Adarza gRha (arisA bhavana) thA aura usameM bhI jahAM para siMhAsana thA. vahAM para Aye. (uvAgacchittA sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe NisIyai) bahAM Akara ve pUrvadizA ko ora mu~ha kara ke siMhAsana para baiTha gaye (NisohacA AdaMsagharaMsi attANaM dehamANe cira) vahAM baiThe 2 ve apane paDe hue-pratibimba ko bAra 2 nihAra ne lage apane pratibimba ko nihArate 2 unakI dRSTi apanI aGgulI se giri huI mudrikA-araThIpara -par3a gaI. use dekhakara unhoMne apanI-aMgulI ko dina meM jyotsnA se phIkI par3I hui zazikalA ke samAna dekhA-dekhakara unhoMne vi vAra kiyA ki oha-yaha aJjalI aguThI se virahita hokara zobhA vihIna hogaI hai. isa prakAra vicAra karate hue una bharata ne apane zarIra ke-aura 2 avayavoM ko AbharaNa vihIna kara diyA to ye saba-avayava bho zobhA se vihIna hue unheM dikhane lage. taba, unhoMne samasta maGgoM se AbhUSaNoM ko utAranA prArambha kara diyA. (taeNaM priyadarzanI bhavati tathA'yamapi bharataH sudhAdhavalitamajjanagRhAnnirgataH priyadarzanaH' mA 4thananA saba 32vAmA mAvasa che. mAno artha sugama che, (paDiNikkhamittA jeNeva bhAdaMsaghare jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai) pahArIjI chAnyo (mana) tumane temApa yA siMhAsana tu tyA mA0yA. (uvAgacchittA sIhAsaNagharagae purasthAbhimuhe Nisoyai) tyAMnA pUrva hiza ta23 bhumazana siMhAsana 052 samAsIna 45 gayA. (NisIittA AdasagharaMsi attANaM dehamANe ciTThai) yA mesIna teo potAnAM pratibiMba ne vAre ghaDIe jovA lAgyA. pitAnA pratibiMbane jotAMjotAM temanI dRSTi piotAnI AMgaLIthI sarI paDelI mudrikAM-aMguThI-upara paDI gaI. tene joIne temaNe pitAnI AMgalIne divasamAM jyonnA rahita zazikalAnI jema kAMtihIna joI terIte joIne temaNe vicAra karyo ke are ! e AMgaLI aMguThIthI virahita thaIne zobhA vihIna thaI gaI che. A pramANe vicAra karatAM karatAM te bharate pitAnA zarIranA bIjA aMgone paNa AbhAra vihIna karI dIdhAM. Ama sarva aMgo paNa zebhA vihIna thaI gayAM tyAra mAha tabhapAtAnA samasta bhAgo uparathI AbhUSaNo utainelai (tapaNa tassa bharAssa 122
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptihale. tassa bharahassa' tatAkhalu tasya bharatasya rAjJaH 'mubheNaM pariNAmeNaM'zubhena pariNAmena-mAMsabhUSaviSThAyamalaiH paripUrNamidaM zarIraM kiM suzobham idazca karpUrakastUrIprabhRtInyapi payatyayeva / yatprAtaH saMskRtaM dhAnyaM tanmadhyAjhe vinazyati / tadIyarasaniSpanne, kAye kA nAma sAratA // 1 // iti zarIrAsAratvabhAvanArUpayA jIvapariNatyA 'pasatyehi bAvasANehi prazastaiH adhyavasAnaiH - moktasvarUpaiH manaH pariNAmaiH 'lespAhiM' lezyAbhiH zuklAdi dravyopahitajIvapariNatirUpAbhiH 'vimujjhamANIhiM vimujjhamANIhi' vidhudayantIbhirvizuddhayantIbhiH - uttarottaravizuddhimApadyamAnAbhirApadyamAnAbhiH 'IhApozamaggaNamaveSaNaM karemANassa' nirAkaraNavapurvairUpapyaviSayakam IhApohamArgaNagaveSaNaM kurvata tatra IhAdipadebhyaH prathamam avagrahasya ullekhaH tathA ca avagrahehApohamArmaNagaveSaamiti, tatra loke avagraho yathA dUrastha purovartini vastUni kimidamiti jJAnam / tataH hAsvarUpamAha - Ihanam IhA nAmajAtyAdi kalpanArahita sAmAnyajJAnottaraM vizeSani. ayA vicAraNA ihA yathA sparzanendriyeNa sparzasAmAnya jJAte sati sparzaH ? iti mAvAndhakAre. cakSuSmato'pi vicAraNA pravartate, evaM sthANurvA puruSo vA iti vicAraNA tathA prakRte sA zobhA alaGkArasanniyogaziSTazarIre alaGkArajanyA aupAdhikI asA svabhAvikIti IhA tato'pohasvarUpamAha - apohanam apohaH maMtijJAnasya tassa bharahassa rapaNo mubheNaM pariNAmeNaM pasatthehiM ajzavamANehiM le sAhiM visujjhamANIhiM visujjhamANIhi IhApohamaggaNamavesaNaM karemANassa) jaba ve samasta aMgoM se AbhUSaNoM ko utAra cuke taba usake bAda-unake antaraGga meM aisA zubha pariNAma jagA ki yaha zarIra mAMsa, mUtra, viSThA Adi maloM se paripUrNa hai, isameM zobhA jaisI vastu kyA hai ? yaha to aisA hai. ki kapara kasturI Adi bastuoM ko bhI dUSita banA detA hai. jo dhAnya prAtaH saMskRta-pakAyA jAtA hai-vaha madhyAha-meM vinaSTa ho jAtA hai. usake rasase niSpanna hue- isa kArya meM sAratA jaisI '. cIna kyA hai, isa prakAra kI zarIra kI asAratAkA cintavana karane rUpa jIvapariNati se-tathA prazasta adhyavasAyoM se-manovicAra dhArAoM se-evaM pratikSaNa vizuddha hotI jAtI lezyAoM se yoga kI- pravRttiyoM se-nirAvaraNa zarIra kI virUpatA viSayaka IhA apoha, mArgaNa aura gaveraNo sumeNaM pariNAmeNaM pasatthehiM ajjhavasANehiM lesAhiM visujjhamANIhiM visujjhamANohi IhApohamaggaNagavesaNaM karemANassa) nyAre samasta sabhI 652thI maasuusso| utAyUiyA tyAre temanA aMtaramAM evI zubhabhAvanA uddabhavI ke A zarIra, mAMsa, mUtra, viSThA vagere maLathI paripUrNa che. emAM zabhA jevI vastu kaI che ? Ate evuM che ke kapU2 kastUrI vagere sugaMdhita vastuone paNa praSita banAvI de che. je dhAnya savAre pakavavAmAM Ave che, te madhyAhnamAM vinaSTa thaI jAya che, tenA rasathI niSpanna thayelA A kAryamAM sAravAna jevI vastu kaI che ? A pramANe zarIranI asAratAnuM cittavana karavA rUpa jIvaritithI temaja prazasta adhyavasAyathI-mane vicAradhArAothI temaja pratikSaNa vizuddha thatI vezyAothI-ganI pravRttiothI-nirAvaraNa zarIranI virUpatA viSayaka IhA, apaha
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH su0 34 SaTkhaNDaM pAlayato bharatasya pravRttinirUpaNam avagrahAdi bhedacatuSTaye tRtIyabhede yo'pAyaH sa eva apohaH, saca sAmAnya jJA nottaraM kAlaM vizeSanizcayArthaM vicAraNAyAM pravRttAyAM tadanuguNadoSavicAraNAjanito nizcayaH / yathA loke kimayaM kamalanAlasparza: : Ahosvita bhujaGga sparzaH / iti vi cAraNAyAM mRNAlasyaiva sparzaH evaM sthANureva na puruSaH vallI utsarpaNAdi dharmANAM tatra sadbhAvAt ityayaM nizcayaH puruSamapanudati / atyantazItalatvAdi guNavattvAt ityasyaicAyamiti nizcayo'nyaM bhujaGgasparzam apanudati tathA prakRte sA zobhA auSadhikyeva na svAbhAvikI tasyAH alaGkArAdi bAhyavastusaMsargajanyatvasya pratyakSasiddhatvAt / tato mArgaNA svarUpamAha asyAH zobhAyAH prakarSApakarSo bAhyavastu prakarSApakarSAnu . vidhAyinau ityanvayadharmAlocanaM mArgaNA yathA loke sthANau nizcetavye tatra vallI utsarpaNAdayo dharmAH saMbhavanti / tato gaveSaNasvarUpamAha - pravRtasyAH tasyAH zobhAyAH svAbhAvikatve uttAnAM bhArabhUtasya AbharaNasya vapuSi dhAraNabuddhirna syAditi vyatirekadharmAlocanam gaveSaNam, yathA sthANau ziraH kaNDUyanAdayaH puruSadharmAH na dRzyante SaNa karate 2 (tayAvaraNijjANaM krammANaM svaeNaM kammarayatrikiraNakaraM apuvyakaraNaM pavirasa arNate aNuttare nivvAdhAra nirAvaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe samuppaNe) taMdA varaNIya karmoM ke kSaya se karmaraja ko vikIrNa karane vAle apUrva karaNarUpa zukladhyAna meM ve bharatamahArAja praviSTa ho gaye so usI samaya unake ananta anuttara, vyAghAta rahita nirAvaraNa, - kRtsna evaM pratipUrNa aise kevalajJAna aura kevaladarzana utpanna ho gaye. yahAM jo IhApoha Adi pada Aye haiM so unake sambandha meM aisA vicAra hai saba se pahile avagraha rUpa jJAna hotA hai, aura yaha "yaha kucha hai" isa rUpa hotA hai. avagraha meM avAntara sattA viziSTa vastu kA grahaNa hotA hai. jaise dUrastha -sAmane rahI hui vastu ko dekhakara aisA vicAra AtA hai ki yaha kucha hai. isake bAda avapra gRhota artha meM vizeSa jAnane kI AkAMkSA jagatI hai taba vicAra hotA hai ki yaha jo kucha rUpa meM pratibhAsita ho rahA hai so kyA bhArgAne gaveSAratA urato. (tayAvaraNijjANaM kammANaM khapaNaM kammaraya vikiraNa karaM apu karaNaM pavissa aNate aNuttare nivvAdhAra nirAvaraNe kasiNe paDipuNe kevalavaranANadaMsaNe samupaNe), tAvazIya urbhAnA kSayathI urbhara ne viDIrNa bhaenAza apUrva 45 35 zuphaladhyAnamAM te bharata nRpati mahArAja magna thaI gayA. ane teja kSaNe temanA anaMta anantara vyAghAta rahita nirAvaraNa, kRtsna temaja paripUrNa evA kevaLajJAna ane kevaLa darzana utpanna thayAM. ahIM je iApeAha vagere pade AvelA che te te sabaMdhamAM A vicAra che ke sarvAM prathama avagraha rUpa jJAna hoya che. ane A e kaMIka che" e rUpamAM hAya che. avagrahamAM avAntara sattA viziSTa vastuenuM grahaNa thAya che je ma dUrastha paNa sAme ja dekhAtI vastune joIne Ama vicAra thAya che ke e kaMIka che. tyArabAda avagraha gRhIta arthamAM vizeSa jANavAnI AkAMkSA jAgrata thAya che. te vakhate vicAra uddabhave che ke e je kaMIka pratibhAsita thaI rahyuM che te zuM che ? zuM te makatA che ke vA che ? A - 9.01
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ amvRddhIpaprAptisUtra hai! kyA bakapaGkti-haiM yA dhvajA hai ! isa prakAra ke jAyamAna saMdeha ko dUra karane ke liye nizcaya kI ora jhukate hue jJAna kA nAma IhA hai. jaise yaha dhvajA honI cAhiye. IhA ke bAda bilakula nizcaya-karane vAle jJAna kA nAma avAya-apoha hai-jaise-yaha-dhvajA ho hai. tathA anyAnya dharma kA pAlocana karanA-isakA nAma gaveSaNa hai. TokAkAra ne avagraha AdikoM kesvarUpa ko isa prakAra se samajhAyA hai. jaise-cakravartI ne-vicArA-zarIra meM zobhA hai. yaha avagraha use jJAna huA-para isake bAda upte aisA saMzaya jJAna huA ki yaha zArIrika zobhA alaGkAra janya hai. yA svAbhAvikI hai ? saMzaya ko dUra karane ke liye nizcaya kI ora jhukatA huA IhAjJAna use isa prakAra se huA ki yaha alaGkAra viziSTa zarIra kI zobhA alaGkAra janya honI cahiye / isake bAda phira use aisA avAya -apoha-jJAna huA ki yaha zArIrika zobhA aupaghikI hI hai svAbhAvikI nahIM hai| matijJAna ke jo siddhAMtakAroM ne avagraha Adi 4 meda prakaTa kiye haiM aura unameM eka avAya nAmakA bheda prakaTa kiyA hai usI kA nAma yahAM apoha kahA gayA hai| yaha zArIrika zobhA aupadhikI isaliye nizcita hui kahi gai hai ki yaha alaMkArAdirUpa bAhya vastu ke saMsarga se janya huI hai. yaha pratyakSa pramANa se siddha ho rahI hai| isa zArIrika zobhA ke jo prakarSa aura aprakarSa dharma haiM ve bAhya vastu ke prakarSa aura aprakarSa ke anuvidhAyI hai isa taraha anvayarUpa dharma kI AlocanA karane kA nAma mArgaNAhai vyatireka dharma kA Alocana karanA isakA nAma gaveSaNa hai / aura vaha isa prakAra se hai ---yadi upa zArIrika zobhA ko svaabhaapramANe je saMdeha utpanna thAya tene dUra karavA mATe nizcaya tarapha unmukha thatA jJAnanuM nAma IhA che. jema ke e vajA ja hovI joIe. IhA 5chI ekadama nizcaya karAvanAru jJAna - avAya-apaha che. jemake - e dhvajA ja che. tathA anya dharmanuM Alecana karavuM gaveSaNa cheTIkAkAre avagraha vagerenA svarupane A pramANe samajAvyuM che ke jema cakravatIe vicAra karyo ke zarIramAM zabhA che. e avagraha rUpa tene jJAna thayuM paNa tyArabAda tene AvuM saMzaya jJAna thayuM ke e zArIrika zobhA alaMkArajanya che-ke svAbhAvikI che ? e saMzayane dUra karavA mATe nizcaya tarapha umukha thatuM IhAjJAna tene A rIte thayuM ke e alaMkAra viziSTa zarIranI zobhA alaMkAra janya ja hovI joIe. tyArabAda tene evuM avAya-apaha-jJAna thayuM ke e zArIrika zobhA auSadhikI ja che-svAbhAvikI nathI. siddhAntakAroe matijJAnanA je avagraha vagere 4 bheda prakaTa karyA che ane temanAmAM eka avAyanAmaka bheda prakaTa karela che, tenuM ja nAma ahIM apaha che. e zArIrika zobhA aupazcikI eTalA mATe nizcita thayelI prakaTa karavAmAM AvI che ke e alaMkArAdi 5 bAhya vastunA saMsargathI janya che. e vAta pratyakSa pramANuthI siddha thaI rahI che e zArIrika zebhAnA je prakarSa ane aprakarSa dharmo che te bAhaya vastunA prakarSa ane aprakarSanA anuvidhAyI che. A pramANe anvaya rupa dharmanI AlocanA karavAnuM nAma mArgaNa che. - vyatireka ' Alecana karavuM e gaSaNa che. ane te A pramANe che-je e zArIrika zabhA svAbhAvika rupamAM mAnavAmAM Ave te pachI bhArabhUta AbhUSaNe zarIra upara zAmATe dhAraNa karavAmAM
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA rIkA 403 pakSaskAraHsa. 34 naradeva bharatasya dharmadeva tvaprAptinirUpaNam 976 iti IhAdInAM vyakhyAnam / punaH kIdRzasya bharatasya 'tayAvarijjANaM kammANaM khaeNaM' tadAvaraNIyAnAM kevalajJAnadarzananibandhakAnAM caturNA jJAnAvaraNIya 1 darzanAvaraNIya 2 mohanIya 3 antarAya 4 rUpANAM ghAtikarmaNAM kSayeNa sarvathA jIvapradezebhyaH tadIya pudgalaparizATanena 'kammarayavikiraNakara' karmarajasA vikiraNakaraM vikSepakaram nivArakamityarthaH 'apuvakaraNaM' apUrvakaraNam anAdau saMsAre aprAptapUrva dhyAna zukladhyAnaM praviSTasya prAptasya evaMbhUtasya bharatasya 'aNaM te anuttare nivAghAe nigavaraNe kasiNe paDipuNNe kevalavaranANadaMsaNe samupaNNe' anantam apratipAditatvena paryavasAnarahitatvAt anuttaram na vidyate uttaram uccataraM (pradhAnam ) yasmAttadanuttaram ananyasadRzam nirvyApAtaM vyAghAtarahitam nirAvaraNam kaTakuDayAdiAvaraNasahitaM pratibandhakIbhUtAvaraNarahitam ku. vika mAnA jAve to phira bhArabhUta gahanoM ko dhAraNa kyoM kiyA jAtA hai| isase yaha jAnA jAtA hai ki yaha svAbhAvika nahIM hai / isatarahase yaha avagrahAdikoM kA svarUpa yahAM hamane prakaTa kiyA hai| isase TokAkAra kA abhiprAya jo TokA meM likhA gayA hai, vaha spaSTarUpa se hRdayaMgama kiyA jA sakatA hai / TIkAgata vicAradhArA vilakUla spaSTa hai / ataH usakA bhAva lekara yaha spaSTIkaraNa kiyA gayA hai| kevalajJAna aura kevaladarzana ko AvaraNa karane vAle jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNoya, mohanIya aura antarAya, ye cAra karma hai / inheM ghAtikarma bhI kahA gayA hai| inakA aba sarvathA kSaya ho jAtA hai| arthAt ye jIva ke pradezoM se bilakUla naSTa ho jAte haiM / taba kevalajJAna aura kevaladarzana utpanna hote haiN| yahAM "apuvakaraNaM " pada zukladhyAna kA vAcaka hai| isa anAdi saMsAra meM yaha dhyAna aprApta pUrva hotA hai ye kevalajJAna aura kevaladarzana apratipAtI hote haiM isaliye eka bAra prApta hone para phira chUTate nahIM haiM isaliye unheM ananta kahA gayA hai inake jaisA aura koI utkRSTa jJAna darzana nahIM haiM isaliye inheM anuttara kahA gayA hai| inakA kaTakuDayAdi se AvaraNa nahIM hotA hai / isaliye inheM nirvyAghAta kahA gayA hai| Ave che. ethI enizcaya thAya che ke e svAbhAvika nathI. A pramANe e avagrahAdikanuM svarupa atre ame prakaTa karyuM che ethI TIkAkAre potAnA je abhiprAya TIkAmAM 25STa karyo che te hadayaMgama thaI jAya che. TIkAgata vicAradhArA ekadama spaSTa ja che. ethI tene bhAva laIne ja e spaSTIkaraNa karavAmAM Avela che. kevalajJAna ane kevaladarzanane AvRtA karanArA jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mehanIya ane aMtarAya e cAra karmo che. emane ghAtika paNa kahevAmAM Avela che. emane jyAre sarvathA kSaya thaI jAya che eTale ke e jIvonA pradezathI ekadama naSTa thaI jAya che tyAre kevalajJAna ane kevalashn utpanna yAya che. mI " apuvvakaraNaM" 56 zusa dhyAna pAya che. se manAha saMsAramA e dhyAna amAsa pUrva hoya che. e kevaLajJAna ane kevaLarzana apratipAtI hoya che. ethI eka vAra prApta thaI jAya te pachI chUTatA nathI. ethI ja emane 'anaMta kahevAmAM Avela che. emanA jevuM anya koI paNa utkRSTa jJAna-darzana nathI, ethI ja emane anuttara kahevAmAM Avela che. emanuM kaTa-kayAdithI AvaraNa thatuM nathI ethI ja emane niryAghAta kahevAmAM
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1974 jambUdvIpaprajJaptisUtre samastaM sakala padArthaviSayatvAt pratipUrNam sUtrato'kSaramAtrAdi nyUnatayA rahitaM sarvapra'mANopetam etAvaccatuSTayavizeSaNaviziSTaM kevalavarajJAnadarzanaM samutpannam / athotpanna"kevalaH kiM karotItyAha - tara NaM ityAdi / 'tae NaM se bharahe kevalI sayamevAbharaNAlaMkAra omua' tataH kevalajJAnAnantaraM khalu sa bharataH kevalI svameva AbharaNAlaMkAraM 'mAlyarUpam atramuJcati tyajati matra bhUSaNAlaGkArasya vastramAlyAlaMkArayoravagrahaH 'omui'tA' avamucya tyaktvA 'sayameva paMcamuTTi loaM karei' svayameva paJcamuSTikaM locaM karoti 'karitA / ' kRtvA upalakSaNAt sannihita devatayA'rpitaM sAdhuliGgaM 'bharahe kevaLI sadoraya muha patti raharaNaM gocchagaM paDiggadaM devadasaM vatthaM paDicchai' bharataH kevalI sadorakamukhava trikarajoharaNaM gocchaka pAtraM devadRSyaM vastraM gRhItvA sAdhuveSaM dhRtvA 'AyasadharAo -paDiNikkhamai' AdarzagRhAtpratiniSkrAmati nirgacchati sa bharata: kevalI 'paDifuaafnat' pratiniSkramya nirgatya 'aMteura majjhamajjheNaM niggacchara' chantaH puramadhyaM madhyena nirgacchati pratiniSkrAmati 'NiggacchittA' nirgatya 'dasa sahasrAyavare saft pavvajjaM dehi tao pacchA tehiM sarddhi vihAraM karIya, lakkhaputrvaM saMjamaM pAliya' dazasahasrArajavarasahasrAna pratibodhya, pravrajyAM dadAti tataH pazcAt taiH sArddhaM vihAraM kRtavAn / 'dasahi rAyavarasahassehiM saddhiM saMparivuDe viNIyaM rAyahANIM majjhaM majheNaMsakala trikAlavarti padArthoM ko ye unako ananta paryAyoM sahita hastAmalakavat jAnate haiM isaliye inheM kRtsna kahA gayA hai| sUtra kI apekSA ye akSara mAtrA Adi kaM nyUnatA rahita hote haiM isaliye inheM pratipUrNa kahA gayA hai. (tapaNaM se bharahe kevalI sayamevAbharaNAlaMkAra omuai) isake bAda usa bharata kevalI ne apane Apa ho avaziSTa mAlyAdirUpa AbharaNoM ko eva~ vastrAdikoM ko chor3a diyA (omuittA sayameva paMcamuTThiyaM loaM karei) chor3akara phira unhoMne paMcamuSTika kezoMkA loMca kiyA (karitA AyaMsagharAo paDiNikkhamai ) paMcamuSTika kezaloca karake sannihita pAsa meM rahe hue deva dvArA arpita sAdhuliGga ko grahaNa karake dhAraNa karake ve Adarza bhavana se bAhara nikale ( paDanimittA aMneura majjhamajjheNaM NigacchaI ) bAhara nikalakara ve apane Avela che. sakala trikAlavarti padArthone ee temanI anaMtaparyAyeA sahita hastAmalakavat jANe che. ethI ja emane kRtsna kahevAmAM Ave che. sUtranI apekSAe e akSara mAtrA vage. rainI nyUnatAthI rahita hoya . methI 4 bhane pratipUrNa vAmAM Ave che. (tapa NaM se bhara he kevalI sayamevAbharaNAlaMkAraM omuai) tyArabhAha te bharata vasI me potAnI bheje avaziSTa mahiyAdi 35 AbharaNo te vastrAne pazu tyahIghAM (omuhattA sayameva paMcamuTThiyaM loaM karei) tyane pUchA to pathabhuSTi prezasucana yu. ( karitA gharAo paDiNikkhamai) panyabhuSTi zayana harIne sannihita nisTa bhUlA deva dvArA arpita sAdhuliMgane grahaNa karIne-dhAraNa karIne te Adaza" bhavanamAMthI bahAra nIkaLI gayA. ( paDiNikkhamittA aMte ura majjha majheNaM NigacchaI ) mabAra nINIne tethe potAnA atapuranI vasye thAne bhavanamAMthI maDAra nIjI gayA. 'dala sahassa rAyavare paDibohiya pajjaM dehi tao pacchA tehiM saddhi vihAraM karia lakkhapuvvaM saMjama pAliya' hasaDalara
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR03 vakSaskAraHsU0 34 SaTkhaNDaM pAlayato bharatasya pravRttinirUpaNama 975 NiggacchaI' dazabhI rAjavarasaha saMparighRto sArddha vinItAyAH rAjadha nyA:madhyaMmadhyena nigacchati niggacchittA'mirgasya majmadese muhaM suheNaM viharai'madhyadeze kozaladezasya madhye mukhaM mukhena viharati sa kevalI bharataH 'viharittA' vidvatya 'jeNeva aTTAe pavae teNeva uvAgachacha' yatraiva aSTApadaH parvataH tatraiva upAgacchati 'uvAmacchitsA' upAgatya 'aTThAvayaM pavvayaM saNioM saNi durUhai' maSTApadaM parvataM zanaiH zanaiH durohati Arohati 'durUhi ttA' durUna Aruhya 'meghaghaNasaNNikAsaM devasaNNivAyaM puDhavi silAvaTTayaM paDile he i' meghadhanasannikAzaMpanameghasannikAzam sAndrajaLadazyAmam mUle padavyatyayaH prAkRtatvAt devasannipAtam devAnAM sannipAtaH AgamanaM ramyatvAt yatra sa tathA bhUtastam pRthivIzilApaTTakam AsanavizeSa pratilekhayati kevalitve satyapi vyavahArapramANIkaraNArtha dRSTayA nibhAlayati aMtaHpura ke bIca se hokara rAjabhavana se cale gaye. ( NimAkichattA damasaissarAyavare paDibohiya pavvajja deha tao pacchA tehiM saddhi vihAraM karia lavakhapuvvaM saMjamaM pAliya'dasa hajAra rAjAoM ko pratibodhita karake una sabako dIkSAdI tadantara unake sAtha vihAra karake lAkha parva paryanta saMyamakA pAlana kiyA 'da sahiM rAyavarasahassehiM saddhi saMpavuiDe viNoyaM rAjahANI majjhaM majheNaM piAgacchaI) usa samaya unake sAtha 10 hajAra rAjA the unake sAtha sAtha ye vinItA rAjadhAnI ke ThIka bIcoM bIca ke rAste se hokara nikale the (NigyacchittA majjhadese suhaM suheNaM viharai) aura nikalakara inhoMne madhya deza meM kozala deza meM sukha pUrvaka vihAra kiyA ( viharittA jeNeva aTTAvae pavvae teNeva uvAgacchai) vihAra karake ye phira jahAM para aSTApadaparvata thA, usake pAsa Aye / (uvAgacchittA aTThAvayaM pavvayaM saNiya saNiyaM duruhai) vahAM Akara ye usa para bar3I sAvadhAnI se caDhe ( duruhittA meghadhaNasaMNNikAsaM devaptaNNivAyaM puDhavisilApaTTayaM paDilehei ) caDhakara inhoMne pRthivIzilApaTTaka ko jo ki sandra jaladhara ke jaisA zyAma thA aura ramya hone se jahAM devagaNa AyA karate the, pratilekhanA kI / yadyapi ye kevalI the, parantu phira bhI vyavahAradharma ko pramANita karane ke liye inhone apanI dRSTi se use acchI taraha jAone pratibaMdhita karIne teo ne dIkSA ApI te pachI manA sAthe vihAra karIne lAkha pUrva 54-1 sayabhanu pAlana yu. (NigacchrittA dasahiM gayavarasahasse hiM saddhiM saMparibuDe viNIyaM rAyahANI majjhaM majheNa Nigacchai) mate tenI sAthai 1072 sn| hatA. te sarva rAjAonI sAthe-sAthe e vinItA rAjadhAnInA ThIka madhyamAga mAMthI '5sAra thA. (NiggacchittA majjhadese suhaM suheNa viharaha) bhane 5sA2 4 2 tabhI adhyAdezamA zazamAM subhapUrva vihA2 vyA. (viharittA jeNeva aTThAvapa pavvayaM teNeva uvAgacchai ) viDA2 4zane the aTApa patanI pAse sacyA. (uvAgacchitA aTThAvayaM pavvayaM saNiyaM saNiyaM duruhai) tyAM pIne se tanA 652 sAvadhAnI pU4 adayA. (busahittA meghaghaNasaMNNikAsaM devasaNNivAyaM puDhavisilApaTTayaM paDilehei) saDhI ne amana pRthivI zilApaTTanI ke je sAndra jaladharavatu zyAma hatuM ane ramya hovAthI jyAM deva vize AvyA karatA hatA-pranilekhanA karI. jo ke e e kevalI hatA chatAM e vyavahAra ane pramANita karavA mATe temaNe potAnI dRSTi thI pRthvIzilApaTTane sArI rIte joyuM.
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ sampUchIpaprajJaptisUtre 'paDichehitA' pratilikhya siMhAvalokananyAyena atrApi ArohatIti bodhyam 'saMlehaNA bhUsaNAjhUsie' saMslekhanA joSaNAjuSTaH saMlikhyate-kuzI kriyate zarIrakaSAyAdhanayA iti saMlekhanA tapo vizeSalakSaNA tasyAH joSaNA sevanA tayA juSTaH sevitaH jhuSito vA kSaSito yaH sa tathAbhUtaH 'bhattapANapaDibhAikkhie' bhaktapAnapratyAkhyAtaH-pratyAkhyAtabhatapAnaH pratyAkhyAte bhaktapAne yena sa tathAbhUtaH mUle tAntasya paranipAtaH prAkRtatvAt 'pAovagae' 'pAdapopagataH-pAdo vRkSasya bhUgato mUlabhAgaH tasyaitra aprakampatayA upagatam avasthAnaM yasya sa tathAbhUtaH 'kAlaM aNavakaMkhamANe 2 viharaI' kAlaM maraNam anavakAMkSan avAJchan viharati'taeNaM se bharaha kevalI sattatara puvvasayasahassAiM kumAravAsamajhe vasittA' tataH khalu sa bharataH kevalI saptasaptatiM pUrvazatasahasrANi saptasaptati lakSANi kumAravAsamadhye kumArabhAve uSitvA 'ega vAsa sahassaM maMDaliyarAyamajjhe vasittA' eka varSasahasraM mANDa likarAjA ekadezAdhipatiH bhAvapradhAnatvAnnirdezasya mANDalikatvaM tanmadhye uSitvA 'chapuvasayasahassAI vAsasahassUNagAI mahArAyamajjhe vasittA' SaTpUrvazatasahasrANi varSasaha nAni mahArAjamadhye cakravartitve uSitvA 'tesIi pUvasayasahassAI agAravAsamajhe se dekhA / ( paDilehittA saMchehaNAjhUsaNAjhUsie bhattapANapaDiAikkhie ) agchI taraha se dekhane rUpa pratilekhanA karake ye usa para caDha gaye aura kAya evaM kaSAya jisake dvArA kRza kI jAtI hai aiso saMlekhanA ko inhoMne bar3e Adara bhAva se dhAraNa kara liyA aura bhaktapAna kA pratyAkhyAna kara diyA / (pAovagae kAlaM aNavakaM khamANe 2 viharai ) evaM pAdapopagamana santhArA aMgIkAra kara liyA pAdapopagamana santhAre meM jIva vRkSa kI taraha aprakama rUpa se avasthita ho jAtA hai / isa santhArA ko dhAraNa karane para unhoMne apane maraNa kI AkAMkSA nahIM kI (taeNaM se bharahe kevalI sattataraM punvasayasahassAI kumAravAsamajhevasittA egaM vAsasahassaM maMDaliyarAyamAjhe basitA cha puvvasayasahassAI vAsasahassUNagAiM mahArAyamajjhe vasittA tesIipukhasayasahassAI agAravAsamajhe vasittA ) isa taraha ve bharata kebalI 70 lAkha pUrva taka kumAra kAla meM rahe eka lAkha pUrva taka mAMDalika rAjA rahe 1 hajAra varSa kama cha lAkha pUrva taka mahArAja pada (parilehitA salehaNA jhUsaNArasipa bhattapANapaDiAikkhipa) sArI zata zana 35 prati lekhanA karIne e e tenI upara caDhI gayA. ane kAya temaja kaSAya jenA vaDe kRza kara vAmAM Ave che, evI saMkhanAne emaNe khUba ja AdarapUrvaka dhAraNa karI ane bhakta pAnanu atyAdhyAna yu. ( pAovagae kAlaM aNavaskhamANe 2 viharai) tebhara paayaagamana santhoro aMgIkRta karyo. pAdapo gamana saMthArAmAM jIva vRkSanI jema apraka rUpathI avasthita thaI jAya che. e saMthorAne dhAraNa karyA pachI temaNe potAnA mRtyunI AkAMkSA karI lA. (tae NaM se marahe kevalI sattataraM pukhgha sayasahaslAI kumAravAsamajha vasittA egaM vAsasahassaM maMDaliyarAyamajhe vasittA cha pugdhasayasahassAI vAsasahassUNagAI mahArAya majhe vasittA tesIha pukhasayasahassAI agAravAsamajhe vasittA) mA pramANe ta bharatI 70 lAkha pUrva sudhI kumAra kALamAM rahyA. eka lAkha pUrva sudhI mAMDalika rAjA rahyA,
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAzikA TIkA tR. 3 vakSaskAraH su0 34 SaTkhaNDaM pAlayato bharatasya pravRttinirUpaNam 97 vasittA' jyazIti pUrvazatasahastrANi lakSANi agAravAmamadhye uSitvA gRhItvetyarthaH 'ega puvvasayasahassaM desUNagaM kevalipariAya pAuNittA' eka pUrvazatasahasram antarmuhattonaM kevaliparyAyaM prApya pUrayitvA tameva bahupaDipuNNaM sAmannapariAyaM pAuNittA' tadeva pUrvazatasahana bahupratipUrNam -saMpUrNam tena antarmuhartenAdhikamityarthaH zrAmaNyaparyAya yatitvaM prApya 'caurAsIi puncasayasahassAiM savAuaM pAuNittA' caturazIti pUrvazatasahasrANi lakSANi sarvAyuH paripUrya 'mAsieNaM bhatteNaM apANaeNaM savaNeNaM NakkhatteNaM jogamuvAgaeNa' mAsikena bhaktena mAsopavAsairityarthaH, apAnakena pAnakAhAravarjitena zravaNena nakSatreNa yogamupAgatena candeNa saheti gamyam 'khINe veaNijje Aue NAme goe' kSINe vedanIye AyuSi nAmni gotre ca bhavopagrAhi karmacatuSTayakSaye ityarthaH 'kAlagae vIikkate samujjAe chiNNajAijarAmaraNabaMdhaNe 'kAlagataH maraNaM prAptaH vyatikrAntaH vyatItaH samughAtaH nigataH chinnajAtijarAmaraNabandhanaH 'siddha buddhamutte pariNivvuDe aMtagaDe savvadukkhappahINe' sidoM meM - cakravarti pada meM rahe aura teIsa lAkha pUrva taka gRhasthAvasthA meM rahe, ( egaM puvvasayasahassa desUNagaM kelibha'uM pAuNittA tameva bahupaDipuNNe sAmannaparimAyaM pAuNittA caurAsI pukha sayasahassAI savvAuyaM pAuNittA mAsieNaM bhatteNaM apANaeNaM savaNeNaM NavatteNaM jogamuvAgaeNaM khoNe veUNijje Aue NAmegoe kAlagae viikkaMte samujjAe chiNNa jAijarAmaraNabaMdhaNe siddha buddhe mutte pariNivuDe antagaDe savvadukkhappahINe) kuchakama arthAt antarmuhartakama eka lAkha pUrva taka kevali paryAya meM rahe ipta prakAra se apanI pUrI 84 lAkha pUrva kI Ayuko bhoga karake ve bharata kevalI eka mAsa ke pUre saMthAroM se bhaktapAna kA sarvathA parivarjana karane rUpa santhAre se -zravaNa nakSatra ke sAtha yoga ko prApta candra ke samaya meM vedanIya Ayu,nAma gotra ina cAra bhavoMpagrAhI cAra adhAtiyA karmoM ke kSaya ho jAne para kAlagata ho gaye arthAt siddha avasthAyukta bana gaye mokSa meM virAjamAna ho gaye. jAti jarA aura maraNa ke bandhana se rahita ho gaye. siddha ho 1 hajAra varSa kama 6 lAkha 5 sudhI mahArAja padamAM cakravatI pade rahyA. ane 23 lAkha 5 sudhI sthAsthAmA 2 hA / . ( pagaM puvvasayasahassa desUNagaM kevalinAuM pAuNittA tameva bahupaDipuNNaM sAmaNNapariAya pAuNittA caurAsI puvvasayasahassAI savvAuyaM pAuNittA mAsipaNaM bhatteNaM apANaeNa savaNeNaM NakkhatteNaM jogamuvAgapaNa strINe veUNibje Aue NAme goe kAlagae voikkaMte samujjAe chiNNajAijarAmaraNabaMdhaNe sikhe buddhe mutte pariNivvuDe antakaDe sabvadukkhapahINe )44 44 meTale anta ta bha me army sudhI teo kevali paryAvamAM rahyA. pUrA eka lAkha varSa sudhI zramaNya paryAyamAM rahyA. A pramANe pitAnI saMpUrNa 84 lAkha pUranA AyuSyane bheLavIne te bharata kevalI eka mAsanA pUrA saMthArAthI-bhakata pAnanuM saMpUrNa rUpamAM parivarjana karavA rUpa saMthArAthI-zravaNa nakSatranI sAthe vega prApta candranA samayamAM vedanIya, Ayu, nAma, gotra e cAra-bhapagra hI cAra aghAtiyA karmo jyAre kSaya thaI gayA tyAre kAlagata thayA, eTaleke siddhAvasthA yukta banI gayA-mekSamAM virAjamAna thaI gayA. jAti, jarA ane maraNanA baMdhanathI rahita thaI gayA, 123
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ jambUdvIpaprajJaptirale tudI suktaH parinivRttaH antagataH sarvaduHkhaprahINaH / iti bhAstacakicariyaM' iti bharatacakricaritam / atra iti zabdo'dhikArarisamAptidholakaH, sa nAyam 'se keNaDhaNaM maMte evaM vuccaI bharahe vAse 2'iti sUtreNa nAsavartha pRcchato gautamasya prativacanAya tatthaNaM viNIAe rAyahANIe marahe NAma rAyA cAufeamhI samuppaDijatthA'isyadi sUtrai bharatacaritaM prapazcitam tacca parisamAptamityarthaH, va bharataH svAmitvena asthAsatIti niruktavazAd bharataM kSetramiti tAtparyArthaH // suu034|| aba prakArAntareNa nAmAnbarthamAha - "bharahe a ittha" ityaadi| - bhUlam- bharahe a ittha deve mahiDDIe mahajjuIe jAva paliovamadiie pakhisai se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai bharahe vAse 2 iti / aduttaraM ca NaM goyamA ! bharahassa vAsassa sAsAe NAmadhijje paNNatte, jaMNa kayAi Na Asi Na kayAi Nasthi Na kayAi Na bhavissai bhurvica bhAia bhavissAi a dhuve Niae sAsae akkhae abae avaTThie giDace bharahe vAse |suu0 35 // gaye-kRtakRtya ho gaye, budra ho gaye-lokAloka ke jJAtA ho gaye mukta ho gaye-antaraGga bahiraGga karma kalaMka se rahita ho gaye. parinivRtta ho gaye-zItibhUta niraJjana ho gaye / antargata ho ge| aura sarva duHkho se sarvathA rahita ho gye| aisA yaha bharata cakrI kA caritra hai / yahAM iti zabda adhikAra kI parisamApti kA sUcaka hai| vaha adhikAra aisA hai ki "se keNadveNaM bhaMte ! evaM dhuncai bharahe vAse 2" jaba gautamasvAmI ne pUchA thA ki he bhadanta / isa kSetra kA nAma bharata aisA kyoM huA hai / to usake uttara meM hI prabhU ne yaha "tattha gaM viNIyAe rAyahANIe bharahe NAmaM rAyA cAuraMtacakkavaTTo samuppajjitthA" aisA kathana sUtroM dvArA kiyA hai / arthAt isa kSetra kA * maratakSetra nAma par3ane kA kAraNa bharata rAja kA yahAM kA adhipati honA hai| isI kAraNa bharata rAjA kA yahAM caritra vistAra se kahA gayA hai / bharata caritra samApta // sU034 // & thaI gayA. kRtakRtya thaI gayA. buddha thaI gayA. leAkAleAkanA jJAtA thaI gayA. mukata thacayA. aMtaraMga bahiraMga karma kalaMkathI rahita thaI gayA. parinivRtta thaI gayA-zItibhUta tiraMjana thaI gayA. aMtargata thaIgayA. ane sarva duHkhothI sarvathA rahita thaI gayA. evuM A bharatacakrInuM caritra che. ahIM "iti" zabda adhikA2nI parisamApti ne sUcave che. e adhibrmaa prabhAra chaThe "se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai bharahe vAse 2" nyAre gautamarAbhAge prazna karI ke he bhada ta A kSetranuM nAma bharata evuM zA kAraNathI paDayuM te enA uttaramAM prabhue * "tatva Na viNIyAe rAyahANIpa bharahe NAma rAyA cAuraMtacakkavaTThI samuppajjitthA': evuM kathana sUtro dvArA karyuM che. eTale ke bharata rAjA A kSetranA adhipati hatA ethI A kSetranuM nAma bharata kSetra pahayuM che. eTalA mATe ja ahIM bharatanA caritranuM vistAra pUrvaka varNana karavAmAM AveluM che. bharata caritra samApta- sU034
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAvimA TIkA 103 vakSaskAraHsU0 35 prakArAntareNa bharateti nAmAnvarthatA chAyA-bharatazcAtra devo maharddhiko mahAdyutiko yavat palyopamastikaH parivati tat sonArthena gautama ! evamucyate bharataM varSa 2 iti / aduttaraM ca khalu gautama ! bharatasya varSasya mazvata nAmadheyaM prAptam yanna kadAcit nAsIt na kadAcit nAsti na kadAcinna bhaviSyati abhUcca bhavati ca bhaviSyati ca dhruvam niyatam zAzvatam akSayam avyayam avasthitam nityaM bharataM varSam ||suu035|| TIkA--- "bharahe a ittha" ityAdi / 'bharahe a ittha deve' bharatazcAtra asmin bhArate devaH 'mahiDDIe mahajjuie jAva paliyovamaTiie parivasai' mahaddhikA- mahatI RddhiH- vibhavAdi sampat yasya ma tathAbhUtaH, tathA- mahAdyutikaH- mahatI dhutiH kAnti yasya sa tathAbhUtaH, yAvat palyopamasthitika:- palyopamasthiti ryasya sa tathAbhUtaH parivasati, atra yAvatpadAt mahAyazaskaH mahAsaukhyo mahAbalaH iti grAhyam 'se eeNaTeNaM goyamA !' tad bharateti nAma 'etenArthena gautama' 'evaM vuccai bharahe vAse 2 iti' evamucyate bharataM varSa bharataM varSamiti / yogikayuktyA nAma uttam / atha tadeva ruDhayA darzayati 'adattaraM ca NaM goyamA' attaram athAparam caH samuccaye 'Na' vAkyAlaMkAre he pautama ! 'bharahassa vAsassa sAsae NAmadhijje paNNatte' bharatasya varSasya zAzvataM nAmadheyaM prakArAMtara se " bharatakSetra nAma hone kA kathana'bharahe a ittha deve mahiDDhoe mahajjuIe jAva' -ityAdi sU. 35 ' TokA--'bharahe a ittha deve" isa bharata kSetra meM bharata nAma kA deva jo ki (mahi iDhIe mahajjuie jAva paliovamaTThiie parivasai) mahatI vibhavAdirUpa sampattivAlA hai| mahatI zArIrika kAnti aura AmaraNoM kI prabhA se jo sadA prakAzazIla rahatA hai yAvat jisakI 1 palyopama kI sthiti hai-rahatA hai| yahAM yAvatpada se mahAyazaskaH mahAsaukhyaH, mahAvalA" ina vizeSaNapadoM kA prahaNa huA hai / ( se eeNadveNaM goyamA ! evaM bucai bharahe vAse 2) isa kAraNa he gautama ! bharatakSetra aisA nAma maiMne isa kSetra kA kahA hai| isa taraha yaugika rIti se nAma prakaTa kara aba sUtrakAra rUDha se isakA aisA nAma prakaTa karate haiM (maduttaraM ca NaM goyamA ! bharahassa vAsassa santarathI "marata kSetra nAma prasiddha yu-ta aga-4thana " " bharahe a ittha deve mahiDDhae mahajjuIe jAva' ityAdi sUtra- 35 // A--(bharahe a ittha deve) se bhArata kSetra mA bharata nAma4 va 2 (mahiDDhIpa mahajnu ie jAva paliovarmATrAie parivasai) mahatI vimA 35 sampattikAyata cha, bharatI zArIrika kAMti ane abharanI prabhAvI je sarvadA prakAzIta rahe che yAvata je nI pahoma nI sthiti cha-nivAsa 42 cha mahI yAvat 54thI " mahAyazaskaH, mahAsaukhyaH, mahAbATa" vizeSa pahAnu ha yu che. (se paeNaDe NaM goyamA ! evaM vuccai bharahe kAse 2) ethI he gautama ! bharata kSetra evuM nAma meM A kSetranuM kahyuM che e pramANe yaugika zatithI nAma 48 4zana ve sutrA2 3DhiyI anu nAma 48 re cha. (aduttaraM caNa goyamA bharahassa vAsassa sAsae NAmadhijje paNNatte ) gautama ! maratakSetra nAma
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ 980 jambUdvIpaprajJaptisUtre ninirmittakam anAdi siddhatvAdevalokAdivat prajJaptam, tatra zAzvatatvameva vyaktyA darzayati-'jaMNa kayAi Na Asi Na kayAi Na bhavissai yanna kadAcit nAsIt,na kadAcit nAsti na kadAcit na bhaviSyati 'bhuvi ca bhavai a bhavissai a' abhUcca bhavati ca bhaviSyati ca 'dhuve Ni bhae sAsae akkhae abae advie Nicce bharahe vAse' dhruvaM nityaM zAzvatam akSayam avyayam avasthitam sthiram nityaM bharataM varSamiti / etena bharata nAmnazcakriNo devAcca bharatavarSanAma pravRtaM bharatavarSAcca tayo ma bharataM svakIyena asyAtIti niruktavazena prAvartateti anyo'nyAzraya doSo durnivAra iti vacanIyatA nirastA // sU0 35 // iti zrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcaka paJcadazabhASAkalita-lalitakalApAlApaka pravizuddhagadyapadyAnaikagranthanirmApakavAdimAnamardaka zrI-zAhU chatrapati kolhApurarAjapradatta- 'jainazAstrAcArya' padabhUSita-kolhApurarAjaguru bAlabrahmacArI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrIghAsIlAla-prativiracitAyAM zrI jambUdvipaprajJaptisUtrasya prakAzikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIyo vakSaskaraH samAptaH // 3 // sAsae NAmadhijje paNNatte) he gautama ! bharatakSetra kA bharatakSetra aisA nAma devaloka isa nAma kI taraha ninimittaka hai-zAzvata hai / kyoMki (jaM Na kayAha Na Asi Na kyAI Na bhavistai)yaha nAma pahile bhUtakAla meM nahIM thA aisI bAta nahIM hai, vartamAna meM aisA isakA nAma nahIM hai yaha bAta bhI nahIM hai aura mAge bhI isakA aisA nAma nahIM rahegA yaha bAta bhI nahIM hai / (bhuviM ca bhavai a bhavissai a) kyoMki aisA isakA nAma rahA hai, hai, aura Age bhI rahegA (dhuve, Niae, sAsae akkhae, avvae, avvaTThie, Nicce bharahe vAse) isakA kAraNa yahI hai ki yaha bharata kSetra dhrava hai, zAzvata hai, akSaya hai, avyayarUpa hai, avasthita hai, aura nitya hai / isa prakAra ke isa kathana se anyonyAzraya doSa kA parihAra ho jAtA hai // suu035|| __ zrI jainAcArya jainadharma divAkara pUjya zrI ghAsIlAlabativiracita jambUdvIpaprajJapti sUtra kI prakAzikA vyAkhyA meM tIsarA vakSaskAra samApta / / 3 // khabAra se nAma bhusa nimitta cha. - zAzvata cha. ma (jaM Na kayAi Na AsiNa kayAiNa bhavissai) ye nAma bhUtabhA na tu me nathI,vartamAnamA menu nAma nathI, evuM paNa nathI ane bhaviSyamAM paNa enuM evuM ja nAma rahevAnuM nathI, evuM 5 nayI. ( bhuviM ca bhavaa bhavissai a) ubha se mAnu nAma raghu cha. che bhane vimA 54 222. (dhuve Niapa, sAsae, akkhae, avvae, ahie, Nicce bharahevAse) enuM kAraNa A cheke A bharatakSetra prava che, zAzvata che, akSaya che, avyaya rUpa che, vasthita che ane nitya che. A prakAranA A kathanathI anyonyAzraya deSane parihAra thaI jAya che. 5 sUtra-3mAM zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAlavRti viracita jambudvIpa prApti sUtranI prakAzikA vyAkhyAno trIjo pakSakAra samApta che 3